# Мукъаддес Китап

Институт перевода Библии

## Мукъаддес Китап: Матта

## Мукъаддес Китап акъкъында


Мукъаддес Китап акъкъында

«Мукаддес Китап» деген ад текликте къулланылса да, аслында, бу, китаплар джыйынтыгъыдыр. Бу китапларнынъ джыйынтыгъы – Алланынъ Сёзюдир (къ. юн. библиа сёзю «китаплар» манасыны анълата; шу сёзнен Мукъаддес Китапнынъ ады бутюн дюнья тиллеринде пейда олды). Бу китапны адет-узьре эки къысымгъа болелер: Эски Васиет (Иса пейгъамбер догъмаздан эвель язылгъан китаплар) ве Янъы Васиет (Иса пейгъамбернинъ яшайышынен багълы олгъан заман акъкъында ве Онынъ олюми ве тирилювинден сонъраки девир акъкъында язылгъан китап ве мектюплер).

Мукъаддес Китап башкъа тюрлю де болюне, бу неширде биз тамам шу усулны къулланамыз. Мукъаддес Китапнынъ биринджи джыйынтыгъы Теврат эди. Шу адны Мукъаддес Китапнынъ биринджи беш китабы ташыйлар. Оларнынъ башкъа ады Мусанынъ Беш Китабы я да Мусанынъ Къануны. Булардан сонъ Тарихий китаплар келе, мында Ханаан топрагъына кирген сонъ, Исраиль девлетининъ ильк тарихий вакъиалары тасвир этиле, девлетнинъ мейдангъа келюви ве Исраильнинъ биринджи падишалары акъкъында, озь топрагъындан сюргюн этильген халкънынъ фаджиасы ве сонъраки къайтувы акъкъында айтыла. Бундан сонъ кельген Зебур ве икмет китаплары адлы джыйынтыкъта еудий халкъынынъ шахсий ве ичтимаий литургиясы, эм де земаневий ве осеяткъан несильни огретюв ичюн муим олгъан насиатлар ер ала. Бундан сонъ Пейгъамберлернинъ китаплары келе, оларны бизге Исраиль ве Ехуда девлетлерининъ пйгъамберлери къалдыргъандыр. Бу пейгъамберлер халкъкъа Алланынъ Сёзюни кетире, халкъны арткъа, озь Яратыжысына къайтара ве агъыр мусибетлер вакътында джесарет бере эдилер. Шуны къайд этмек керек ки, юкъарыда айтылгъан китапларнынъ чокусы хронологик тертипте дегиль, адет-узьре мевзулар шекильде ерлештирильгендир. Китаплардаки вакъиалар ве пейгъамберлернинъ хызмети акъкъында тафсилятлыджа хронологик малюмат алмакъ ичюн, Сизлерни хронологик джедвеллерге мураджаат этмеге риджа этемиз, оларны неширимизнинъ сонъунда тапа билесиз. Юкъарыда айтылгъан джыйынтыкълар умумий оларакъ 39 китапны къаплап ала, олар миляттан эвель бир бучукъ бинъ йыл девамында еудий ве арамий тиллеринде чешит муэллифлер тарафындан язылгъандыр. Оларнынъ эсас вазифеси – Алла ве еудий халкъынынъ арасындаки мунасебетлер, сонъра да бутюн инсаниетнен мунасебетлер акъкъында айтып бермектир.

Сонъра кельген 27 китап, эксериетинен къадимий юнанджа язылып, ичине энъ эвеля Инджиль джыйынтыгъыны алалар. Инджильге кирген китаплардан дёрт китап Иса Пейгъамбернинъ аяты, талиматы, олюми ве тирилюви акъкъында икяе этелер. Биринджи бакъышта бу дёрт китап айны вакъиалар акъкъында язылгъан, ве оларнынъ бир чокъ ерлери текрарлана, деген фикир догъмакъ мумкюн. Бир тарафтан бу догърудыр, лякин дёрт айры-айры икяе башкъа-башкъа муэллифлер тарафындан язылып, тек бир дане аятнынъ шаатлары олып келелер ве шунынънен бирликте, олып кечкен вакъиаларнынъ энъ толу тасвирини алмагъа ярдым этелер. Шу дёрт китапнен (бирисининъ догърудан-догъру девамы олгъан) Эльчилернинъ фаалиети китабы сыкъы багълыдыр. Мында Исанынъ кокке котерильгенинден сонъ, месихчилер джемиетининъ биринджи йыллары акъкъында ве Онынъ шегиртлери Рим империясынынъ сакинлери арасында Къуванчлы Хаберни даркъатып башлагъанлары акъкъында айтыла. Къалгъан китаплар Эльчилернинъ язылары адында топланып, озюнинъ ичине Иса Пейгъамбернинъ шегиртлери иманлылар джемиетине ве айры адамларгъа иманларыны пекитмек ве догъру ёлгъа къоймакъ ниетинен, агъыр сынавлардан кечмеге ярдым этмек ичюн язгъан мектюплерни топлай. Джыйынтыкъны Юханнынъ Сырларнынъ ачылувы китабы екюнлей; мында символик бир тиль ярдымынен Алланынъ Онъа къаршы тургъан кучьлерге къаршы гъалебеси тасвирлене.


Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимесининъ тарихы

Шимдики заманда, 2016 сенесине къадар, Мукъаддес Китап дюньянынъ бир чокъ тиллерине терджиме этильди. Толусынен беш юз тильден чокъ тиллерге терджимеси бар (шимди дюньяда аман-аман еди бинъ тиль бар деп эсаплана), Китапнынъ базы къысымлары исе эки бинъ тильден зияде тиллерге терджиме этильди.

Бизге белли олгъан къырымтатар тилинде биринджи терджимелер XIV-юнджи асыргъа аиттир. Энъ белли къадимий ядикярлыкъта Кодекс Куманикусте къыпчакъ-къуман-половец тилине биринджи кере терджиме этильген Алланынъ Он Эмирини, Сулейманнынъ Икметли сёзлер китабындан парчаларны, Инджильден алынгъан парчаларны, «Бизим Бабамыз» дувасыны ве Зебурдан алынгъан бир сыра йырларны тапмакъ мумкюн. XVIII-инджи асырнынъ ортасына Марк, Юхан, Матта, Луканен берильген Инджиль аиттир (Къаракъоба метинлери). Бу метинлер шимдики вакъыткъадже толу шекильде келип етмедилер, лякин оларнынъ базы парчалары сакъланып къалгъан. XX-нджи асырнынъ 70-инджи сенелеринде Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимесини «Мукъаддес Китапны терджиме институты» башлады. О заман Юнус пейгъамбернинъ китабы терджиме этильди (1978 с.), сонъра Маттанен берильген Инджиль терджиме этилип, нешир этильди (1985 с.). Иш 1990-ынджы сенелери девам эттирильди; о заман 1996 сенеси Озьбекистанда «Эйи Хабер» китабы нешир этильди, онынъ ичине Юхан, Луканен берильген Инджиль, Эльчилернинъ фаалиети ве Якъупнынъ мектюби кирди. Сонъра иш XXI-инджи асырда Къырымда девам этти; бир-бири артындан «Иса Месих акъкъында риваетлер» (2002 с.), «Алланынъ пейгъамберлери» (2005 с.), «Маттанен берильген Инджиль» (2006 с.), «Сулейманнынъ икмети» (Икметли сёзлер ве Джемаат башы, 2008 с.), «Инджиль» (Матта, Марк, Лука, Юхан ве Эльчилернинъ фаалиети, 2008 с.), «Теврат» (Башланув, Чыкъыш, Къануннынъ текрары, 2009 с.) ве «Зебур» (2011 с.) китаплары басылды.

2002-нджи сенесинден башлап 2015-инджи сенесине къадар бу терджименинъ устюнде «Мукъаддес Китапны терджиме институты»нынъ хадимлер группасы «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер» тешкилятынынъ мутехассысларынен берабер иш бирлик яптылар. Терджиманлар группасынынъ огюнде тургъан эсас макъсат – къадимий еудий, арамий ве юнан тиллеринде язылгъан асыл метиннинъ манасыны догъру акс этмек эди.

Бу терджиме япылгъанда, эсас менба оларакъ шимдики заманда энъ нуфузлы деп эсаплангъан метинлернинъ нешири ве тенкъидий аппарат къулланылгъандыр. Къадимий еудий тили ичюн – бу Biblia Hebraica Stuttgartensia, 5-инджи нешир; мында Ленинград Кодекси шеклиндеки Масора метини такъдим этильгендир, бу метин къарарнен м. с. 1000-инджи йылы битирилип, сонъра бир чокъ даа да къадимий олгъан метинлернен тенъештирильди ве догъуртылды. Къадимий юнанджа язылгъан метинлер ичюн исе бойле менба оларакъ Greek New Testament (UBS, 4-юнджи нешир) къулланылды, бу метин толусынен Novum Testamentum Graece, Nestle-Aland 27-нджи неширинен айныдыр. Бу метин бир чокъ къадимий эльязмаларгъа эсасланып тизильди, оларнынъ арасында IV-V асырларгъа аит Синай, Александрия ве Ватикан Кодекслеринден япылды. Бу кодекслерге еудий китапларынынъ (Эски Васиетнинъ) терджимелери де кирди; бу терджимелерге Септуагинта деген ад берильди.

Юкъарыда къайд этильген менбалардан гъайры, терджиманлар озь ишинде эллеринде олгъан Мукъаддес Китапларнынъ башкъа тиллерге япылгъан терджимелеринен иш туттылар, бу терджимелер арасында рус, украин, озьбек, тюрк ве башкъа тиллерге япылгъан терджимелер. Бойле ишнинъ макъсады – метинни даа да яхшы анъламакъ ве терджимелернинъ башкъа вариантларынен таныш олмакъ эди. Бизим базы окъуйыджыларымыз 1876 сенесининъ Синодаль терджимеси деп адландырылгъан ве кениш даркъалгъан Мукъаддес Китапнынъ рус тилине япылгъан терджимесинен таныш олмакъ мумкюнлер. Бизлер терджимелеримизде бу терджимеге мураджаат эткен олсакъ да, оны темель оларакъ къулланмадыкъ. Озюнинъ къыйметине бакъмадан, бу терджиме 150 йыл эвельси япылды; о заманларда терджименинъ башкъа принциплери ишлетиле эди, ве о заманларда базы къадимий менбалар эльде ёкъ эди. Бизим терджимемизде дикъкъат айры бир терджимеге дегиль де, энъ эвеля къадимий менбаларгъа берильди. Лякин сизни ишандырмакъ истеймиз ки, бизим терджимемиз ве Синодаль терджимеси арасында мана джеэттен фаркълар олса биле, бу фаркълар минималь олып, метиннинъ умумий менимсевине тесир этмей.

Метиннинъ мана ве шекли бир къач этаптан ибарет олгъан эр тарафлама тешкерювлерден кечти. Асыл мананынъ догърулыгъындан гъайры, группа бу мананы земаневий, окъуйыджыларгъа анълайышлы олгъан, яхшы эдебий тильде акс эттирмеге гъайрет этти. Биринджи басамакъта, тафсилятлы азырлыкъ ишлери этильген сонъ, къырымтатар тилине терджиме япылды. Сонъ теологик муаррирнинъ тарафындан терджеме къадимий эльязмаларнен тенъештирильди. Экинджи басамакъта Къырымнынъ чешит ерлеринде яшагъан къырымтатарлар да, къадын ве эркеклер, эсли башлы ве яшлар, бильгили ве къырымтатар тилинде агъзавий шекильде субетлешкенлер, терджимени тешкермеге ярдым эте эдилер. Учюнджи басамакъта терджименен филолигик муаррир чалышты. Эр бир басамакъта терджимеге янъы тюзетмелер къошулды. Ишнинъ нетиджесинде терджименинъ эр бир къысмы эльязмаларнен чокъ йыл чалышкъан ве зенгин терджиманлыкъ теджрибеси олгъан консультант тарафындан козетильди.

Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимеси он учь йылгъа къадар девам этти.


Ярдымджы материаллар

Бу терджиме ярдымджы материалларнен берабер бериле. Бу материаллар Мукъаддес Китапнынъ асыл метинининъ бир къысмы дегиллер, амма окъуйыджылар даа да яхшы анъласын деп, къошулгъанлар.

Эр бир китаптан эвель кучюк сёз башы кирсетиле, мында тарихий контекст акъкъында, эсас мевзулар акъкъында малюмат, ве сыкъ-сыкъ китапнынъ къыскъа планы бериле. Айры китаплар манаджа къысымларгъа болюнген ве бу къысымларнынъ серлевасы къайд этильгендир, бу серлевалар икяенинъ мевзусы акъкъында къыскъа хабер берелер. Йылдызчыкънен (*) къайд этильген базы сёзлер, фразалар ве аетлерге саифенинъ сонъунда сноскалар бериле; мында анълашылмагъан адлар, сёзлер, медений хусусиетлернинъ манасы анълатыла, я да аетнинъ башкъа манасы бериле. Китапнынъ сонъунда къыскъа сёзлюк бериле; мында базы муим терминлер, анъламлар, базы ад ве джогърафия адлары да анълатыла. Сёзлюктен гъайры, тасвирий менба оларакъ, Ибраим атанынъ несиллер джедвели де бардыр. Къадимий ольчюлерни тасавур этмек ве оларны шимдики ольчюлернен тенъештирмек ичюн, биз ольчюлер джедвелини де кетиремиз. Бундан да гъайры, тасвирий васта оларакъ къадимий дюньянынъ хронология джедвели ве къадимий дюньянынъ хариталары теклиф этиле. Бунъа къошма оларакъ, башкъа материаллар да бардыр. Бу материаллар Сизлерге окъугъан шейлеринъизни даа да яхшы анъламагъа ярдым этер деген умюттемиз.


Нетидже

Мукъаддес Китап – инсаниетнинъ тарихында буюктен-буюк китаптыр, медениет ве иджат этюв сааларынынъ чокъусына тесир эткен дюнья эдебиятынынъ классикасыдыр. Лякин о, энъ эвеля, Алланынъ ве инсаниетнинъ арасында олгъан мунасебетлер тарихыдыр, Онынъ Озю акъкъында вахийи ве Онынъ истегени акъкъындадыр. Биз умют этемиз ки, бу терджиме къырымтатар халкъына бу хазинени ана тилинде ачаджакъ ве инсанларгъа Алланынъ къанунларына коре яшамагъа ярдым этеджектир.

«Мукъаддес Китапны терджиме институты» ве «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер» тешкилятлары терджиманларгъа ве муаррирлерге, бу неширни басып чыкъармагъа ярдым эткенлернинъ эписине озь буюк миннетдарлыгъыны бильдирелер.

Урьмет иле,

«Мукъаддес Китапны терджиме институты» ве «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер»нинъ ишдешлери


Къыскъарувлар

ас. | асыр
б. | баб, я да баблар
бакъ. | бакъынъыз
къ. арам. | къадимий арамий тилинде
къ. еуд. | къадимий еудий тилинде
къ. юн. | къадимий юнан тилинде
къыяс. | къыясланъыз
Мас. | Масора, къадимий еудий эльязма
м. с. | миляттан сонъ, я да Иса пейгъамбер догъмаздан сонъ
м. э. | миляттан эвель, я да Иса пейгъамбер догъмаздан эвель
рус. | рус тилинде
с. | сене, я да сенелер
Септ. | Септуагинта, къадимий юнан терджиме эльязмасы

## Инджиль

### Инджиль

Инджиль


Матта


### Матта

#### Матта

Матта


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]


Маттанен берильген Инджиль

Бу Инджиль къысмынынъ муэллифи Матта Левий эди. Онынъ иши салым топламакъ эди. Амма Иса Месих оны чагъыргъан сонъ, о, Онынъ издеши ве сонъунда он эки эльчиден бири олды.

Матта эсасен Месихнинъ издешлери олгъан еудий окъуйыджыларына язгъан. О, озь риваетини назаретли Исанынъ баба-деделеринден башлай. Несиллер джедвелине коре, Иса Ибраимнинъ ве Давут падишанынъ догърудан-догъру сою эди. Матта сыкъ-сыкъ Тевратны хатырлай. Шунынънен о, косьтере ки, Иса – пейгъамберлер тарафындан хабер этильген, Алла сайлагъан Падиша ве Къуртарыджыдыр.

Матта чокъ дикъкъатны Исанынъ сёзлери ве огретювлерине (бутюн китапнынъ дёртте бир къысмыны) айыра, Онынъ яшайышы акъкъында да чокъ шей айта ве Инджильнинъ башкъа китапларында олмагъан Исанынъ он дане кинаели икяесини бере. Иса Озюне хас шекильде Алланынъ Къануныны анълата ве Онынъ Падишалыгъы акъкъында огрете, Алланынъ Къануныны ве пейгъамберлернинъ айткъанларыны беджере. Исада Исраиль халкъынынъ тарихы энъ юксек нокътасына котериле.

Бу китапта Исанынъ сёзлери беш мевзулы джыйынтыкъкъа айырыла:

1) Кок Падишалыгъы акъкъында дагъ устюнде айтылгъан вааз (5–7 б.);
2) Он эки шегиртине берильген насиат (10 б.);
3) Кок Падишалыгъы акъкъында кинаели икяелер (13 б.);
4) Месихнинъ издеши олмакъ ичюн не япмакъ кереги акъкъында огретюв (18 б.);
5) Келеджекте дюньяда оладжакъ шейлер акъкъында пейгъамберлик (24–25 б.).

Исанынъ несиллер джедвели ве догъулувы (1 б.). Тылсымджы алимлернинъ келюви; Исанынъ Мысыргъа къачувы ве къайтувы (2 б.). Ягъя Исаны сувгъа батырып чыкъара (3 б.). Шейтан Исаны сынавдан кечире (4 б.). Исанынъ дагъ устюндеки ваазы (5–7 б.). Иса адамларны тедавийлей (8–9 б.). Иса 12 шегиртини сайлай (10 б.). Ягъянынъ хызмет макъсады (11 б.). Исанынъ къыймети (12 б.). Кок Падишалыгъы акъкъында кинаели икяелер (13 б.). Ягъянынъ олюми. Иса 5 000 адамны тойдура (14 б.). Иса 4 000 адамны тойдура (15 б.). Пётр Исагъа «Месих» дей (16 б.). Исанынъ денъишюви (17 б.). Мераметсиз хызметчи акъкъында кинаели икяе (18 б.). Айрылышув акъкъында (19 б.). Ишчилер акъкъында кинаели икяе (20 б.). Иса бир эшек устюнде Ерусалимге келе (21 б.). Той акъкъында кинаели икяе. Берги тёлеви акъкъында (22 б.). Фериселерге беля (23 б.). Дюнья сонъунынъ бельгилери (24–25 б.). Исагъа къаршы фитне. Исанынъ шегиртлеринен берабер сонъки акъшамлыкъ ашы. Исаны якъалайлар ве суд этелер (26 б.). Исаны хачкъа мыхлайлар (27 б.). Иса тириле (28 б.).

#### 1


Иса Месихнинъ несиллер джедвели

1[+][+]Ибраимнинъ[†] ве Давутнынъ[†] союндан олгъан Иса[†] Месих[†] акъкъында ривает. Мына Онынъ баба-деделери:

2[+]Ибраим – Исхакънынъ бабасы, Исхакъ – Якъупнынъ[†] бабасы, Якъуп – Ехуданынъ ве агъа-къардашларынынъ бабасы эди. 3[+]Ехудадан ве Тамардан Перец ве Зерах догъулдылар. Перец – Хецроннынъ бабасы, Хецрон – Рамнынъ бабасы, 4[+]Рам – Амминадавнынъ бабасы, Амминадав – Нахшоннынъ бабасы, Нахшон – Салмоннынъ бабасы эди. 5[+]Салмондан ве онынъ апайы Рахавдан Боаз догъулды. Боаздан ве онынъ апайы Руттан Овед догъулды. Овед – Йишайнынъ бабасы, 6[+]Йишай – Давут падишанынъ бабасы эди. Давут падишадан ве Уриянынъ сабыкъ апайындан Сулейман догъулды. 7[+]Сулейман – Реховоамнынъ бабасы, Реховоам – Авиянынъ бабасы, Авия – Асанынъ бабасы, 8[+]Аса – Ехошафатнынъ бабасы, Ехошафат – Ехорамнынъ бабасы, Ехорам – Уззиянынъ бабасы, 9Уззия – Ётамнынъ бабасы, Ётам – Ахазнынъ бабасы, Ахаз – Хизкиянынъ бабасы, 10Хизкия – Менашшенинъ бабасы, Менашше – Амоннынъ бабасы, Амон – Ёшиянынъ бабасы эди.

11[+]Исраиллилер Вавилонгъа[†] сюргюн этильгенде, Ёшиядан Еконья ве онынъ агъа-къардашлары догъулды. 12[+]Вавилонгъа сюргюн этильгенден сонъ, Еконьядан Шеалтиэл догъулды. Шеалтиэлден Зеруббавел, 13Зеруббавелден Авиуд, Авиуддан Эльяким, Эльякимден Азор, 14Азордан Цадокъ, Цадокътан Ахим, Ахимден Элиуд, 15Элиуддан Элазар, Элазардан Маттан, Маттандан Якъуп догъулды. 16[+]Якъуптан Мерьемнинъ акъайы Юсуф догъулды. Мерьемден Месих деп адлангъан Иса догъулды.

17Бойледже, эписи олып, Ибраимден Давуткъа къадар – он дёрт несиль, Давуттан Вавилонгъа сюргюнликкедже – он дёрт несиль, Вавилонгъа сюргюнликтен сонъ Месих догъгъандже – он дёрт несильдир.


Иса Месихнинъ догъувы

18[+][+]Иса Месих бойле догъды:

Онынъ анасы Мерьем Юсуфкъа нишанлы эди. Амма оларнынъ никяхларындан эвель Мерьемнинъ Мукъаддес[†] Рухтан бала беклегени белли олды. 19[+]Онынъ киеви Юсуф инсафлы адам олгъаны себебинден, Мерьемден айырылмакъ ниетине кельди, лякин гизли, чюнки къадынны масхара этмеге истемеди. 20Бойле фикирге кельген вакъытта, гедже онынъ тюшюнде Раббиден бир мелек келип:

– Эй, Давутнынъ огълу[†] Юсуф! Сен Мерьемге эвленмектен асыл къоркъма. Онынъ къарнындаки Бала – Мукъаддес Рухтандыр. 21[+]Мерьем огъул догъаджакъ, ве сен Онынъ Адыны Иса къояджакъсынъ. О, Озь халкъыны гуналарындан къуртараджакъ, – деди.

22[+]Буларнынъ эписи, Раббининъ пейгъамбер[†] ярдымынен айткъан сёзлери ерине кельмеси ичюн олды: 23«Бакъынъыз, къыз юклю олып, огъул догъаджакъ, Адыны Иммануэл къояджакълар». Иммануэл – «Алла[†] бизнен» демектир.

24Юсуф уянгъанынен, Раббининъ мелеги онъа буюргъаныны япты ве Мерьемге эвленди, 25амма апайы огъул тапмагъандже онен ятмады. Догъгъан огълунынъ Адыны Иса къойды.

#### 2


Тылсымджы алимлер Падишагъа ибадет этмеге келелер

1[+]Иса[†] Еудие[†] виляетининъ Вифлеем шеэринде догъгъан сонъ, шаркътан Ерусалимге тылсымджы алимлер кельдилер. О девирде Еудиенинъ падишасы Ирод[†] эди. 2[+]Тылсымджы алимлер:

– Янъы догъгъан еудийлернинъ[†] Падишасы къаерде? Биз шаркъта Онынъ йылдызыны корьдик, шунынъ ичюн Онъа бель букмеге кельдик, – дедилер. 3Буны эшиткен Ирод падиша ве онен берабер бутюн Ерусалим де буюк къасеветке тюшти. 4О, халкънынъ эписи баш руханийлерини[†] ве Къанун[†] оджаларыны топлап, олардан Месихнинъ[†] не ерде догъулмакъ керегини сорады. 5Олар онъа:

– Еудиенинъ Вифлеем шеэринде, – деп джевап бердилер. – Пейгъамбер[†] шойле язгъан:

6[+]«Сен де, Вифлеем, Ехуда топрагъы,
Ехуданынъ баш шеэрлеринден эксик дегильсинъ.
Сенинъ ичинъден Башлыкъ чыкъаджакъ.
О, Меним Исраиль[†] халкъыма чобанлыкъ япаджакъ».

7О вакъытта Ирод тылсымджыларны гизлиден озюне чагъырып, олардан йылдызнынъ пейда олгъан догъру вакътыны билип алды 8ве оларны Вифлеемге ёллап:

– Барынъыз, Балачыкъ акъкъында эр шейни сораштырып билинъиз. Оны тапкъан сонъ, манъа хабер этинъиз. Мен де анда барып, Онъа бель букерим, – деди.

9Тылсымджы алимлер падишанынъ сёзлерини динълеп, ёлгъа чыкътылар. Шу ань оларгъа шаркъта корюнген йылдыз тылсымджыларнынъ огюне чыкъты ве Бала яткъан ер устюне келип токътады. 10Тылсымджы алимлер йылдызны корип, пек къувандылар, оларнынъ къуванчы сынъырсыз эди. 11[+]Эвге кирип, Баланы ве Онынъ анасы Мерьемни корьдилер де, тиз чёкип, Онъа бель буктилер. Сонъ хазинелерини ачып, Онъа алтын, либан[†] ве мюр[†][*] багъышладылар. 12[+]Гедже тылсымджылар тюшлеринде Алладан: «Ироднынъ алдына къайтманъыз», – деген эмир алдылар ве озь юртларына башкъа ёлнен къайтып кеттилер.


Мысыргъа къачув

13Тылсымджы алимлер кеткен сонъ, Раббининъ бир мелеги Юсуфкъа тюшюнде келип:

– Еринъден тур! Баланен анасыны алып, Мысыргъа[†] къач ве, мен санъа айтмагъанымдже, о ерде къал. Ирод Баланы къыдырып тапып, Оны ольдюрмеге истей, – деди.

14Юсуф турды ве шу геджеси Баланен анасыны алып, Мысыргъа ёл алды. 15[+]Олар, Ирод ольгендже, анда къалдылар. Бойледже, бу шей, Раббининъ: «Мен Огълумны Мысырдан чагъырып алдым», – деп, пейгъамбер аркъалы айткъан сёзю беджерильмеси ичюн олды.


Сабийлернинъ ольдюрилюви

16Ирод исе, тылсымджы алимлер оны алдаткъанларыны корип, пек ачувланды ве, олардан билип алгъан вакъыткъа коре, Вифлеемде ве онынъ этрафында эки яшына етмеген эписи огълан балаларны ольдюрмек ичюн аскер ёллады. 17[+]Бойледже, Йирмея пейгъамбер ярдымынен айтылгъан сёзлер ерине кельди:

18[+]«Рама шеэринде бир сес эшитиле,
агълав ве аджджы къыямет!
Рахель балалары артындан агълай,
тынчланмагъа истемей;
онынъ балалары ёкъ энди!»


Мысырдан къайтув

19Ирод падиша ольген сонъ, Мысырда Юсуфкъа тюшюнде Алланынъ мелеги корюнди ве:

20– Еринъден тур, Баланы ве Онынъ анасыны ал да, Исраиль мемлекетине къайт. Баланы ольдюрмеге истегенлер озьлери ольдилер, – деди.

21Шу ань Юсуф турды, Баланы ве Онынъ анасыны алып, Исраильге кельди. 22Амма Еудиеде Ироднынъ ерине онынъ огълу Архелай тахткъа отургъаныны бильген сонъ, Юсуф анда бармагъа къоркъты. Тюшюнде эмир алып, о Галилея[†] виляетине кетти. 23[+]Анда барып, Назарет шеэринде ерлешти. Бойлеликнен: «Онъа “назаретли” дейджеклер», – деген пейгъамбер сёзю ерине кельди.

#### 3


Сувгъа Батырып Чыкъарыджы Ягъянынъ огреткени

1[+][+]Шу куньлерде Еудиенинъ[†] сахрасында Сувгъа Батырыджы Ягъя пейда олды. О адамларгъа:

2[+]– Тёвбе этинъиз! Кок Падишалыгъы[†] энди пек якъын! – деп илян эте эди.

3[+]Ешая пейгъамбер[†] Ягъянынъ акъкъында шойле айткъан:

Сахрада бир адам къычыра:
– Раббининъ ёлуны[†] азырланъыз,
кечеджек ерлерини тюм-тюз этинъиз!

4[+]Ягъя деве юнюнден орюльген урба кийип, белине мешин къушакъ багълап юре эди. Онынъ ашагъан ашы исе чегертки ве кийик бал эди. 5Ерусалимде, бутюн Еудие ве Иордан озенининъ этрафында яшагъанлар онынъ алдына келе эдилер, 6[+]озь гуналарыны айта эдилер. Ягъя кельгенлерни Иордан озенининъ сувуна батырып чыкъара эди.

7[+]Ягъянынъ алдына чокъ ферисе ве саддукий де сувгъа батырылып чыкъмагъа кельгенлерини корип, о оларгъа:

– Эй, йылан союндан олгъанлар! Башынъызгъа келеяткъан Алланынъ гъазабындан къачып къуртуладжагъынъызны сизге ким огретти? – деди. 8– Тёвбе эткенинъизни озь ишлеринъизнен исбат этинъиз! 9[+]Лякин ичинъизден: «Ибраим[†] бизим бабамыз!» – деп, ич тюшюнменъиз. Мен сизлерге шуны айтам: Алла[†] Ибраимге балаларны мына бу ташлардан япа биле. 10[+]Шимди тереклернинъ тамырлары янында балта азыр ята. Яхшы мейва бермеген эр бир терекни кесип, атешке ташларлар. 11[+]Мен сизни сувгъа батырып темизлейим. Бу – тёвбе бельгисидир[†]. Амма артымдан Келеяткъан менден къудретлидир. Мен Онынъ аякъкъапларыны котерип, пешинден кетмеге биле ляйыкъ дегилим. О сизлерни Мукъаддес[†] Рухнен ве атешнен темизлейджек. 12[+]О энди Озюнинъ махсус курегинен богъдайны кепектен айырмагъа азыр. О, Озь арманыны темизлейджек: богъдайны анбаргъа топлап, кепекни сёнмез атеште якъаджакъ.


Ягъя Исаны сувгъа батырып чыкъара

13[+]О вакъыт Ягъянынъ огюне, сувгъа батырылмакъ ичюн, Галилеядан[†] Иордан озени янына Иса[†] кельди. 14Ягъя башта Оны токътатмагъа истеп:

– Мен озюм Санъа барып сувгъа батырылмакъ керегим. Сен исе манъа кельгенсинъ! – деди. 15Иса онъа джевап берип:

– Шимди шай олсун, бизге Алланынъ истегенини япмакъ керек, – деди. Ягъя разы олды.

16[+]Батырылгъан сонъ, Иса аман сувдан чыкъты. Шу ань Онынъ огюнде кок ачылды да, Иса Алланынъ Рухуны корьди: О, гогерджин киби ашагъа энип, Исагъа къонды. 17[+]Коклерден:

– Бу – Меним севимли Огълумдыр! Мен Ондан разым! – деген сес эшитильди.

#### 4


Исаны Шейтан сынай

1[+]Сонъ Шейтаннынъ[†] сынавындан кечмек ичюн, Рух Исаны сахрагъа алып барды. 2[+]Иса[†] къыркъ кунь ве къыркъ гедже аштан вазгечип, пек ач олды. 3[+]Онынъ янына Сынавджы кельди де:

– Эгер Сен Алланынъ Огълу[†] олсанъ, айтчы, бу ташлар отьмек олсунлар! – деди. 4[+]Иса онъа джевап берип, шойле деди:

– Алланынъ Китабында бойле язылгъан[†]: Яшамакъ ичюн адамгъа ялынъыз аш ашамакъ етерли дегиль, онъа Алланынъ агъзындан чыкъкъан эр сёз керек.

5[+]Сонъ Шейтан Исаны Ерусалимге, мукъаддес[†] шеэрге кетирди, Алланынъ Сарайы[†] тёпесине къойып, 6[+]бойле деди:

– Эгер Сен Алланынъ Огълу олсанъ, Озюнъни ашагъа ташлачы. Алланынъ Китабында язылгъан ки, О, Сенинъ акъкъынъда Озь мелеклерине[†] эмир этер, ве олар Сени къолларында котерип кетерлер, аякъларынъ ташкъа сюрюнмез.

7[+]Иса онъа:

– Анда даа язылгъан: Раббинъни, сенинъ Алланъны сынама, – деди.

8Сонъ Шейтан Исаны пек юксек къая устюне чыкъартты. Дюньянынъ бутюн падишалыкъларыны ве оларнынъ шуретини Онъа косьтерип:

9– Эгер тиз чёкип, манъа ибадет этсенъ, Санъа буларнынъ эписини берерим, – деди. 10[+]Иса исе деди:

– Козюмден ёкъ ол, Шейтан! Алланынъ Китабында бойле язылгъан: Раббинъе Алланъа белинъни бук, тек Онъа ибадет эт.

11[+]Бундан сонъ Шейтан Исадан кетти. Шу ань мелеклер келип, Онъа хызмет эттилер.


Иса адамларны огретмеге башлай

12[+][+]Иса Ягъянынъ апске алынгъаныны эшитип, Галилеягъа[†] къайтып кельди. 13[+]Назарет шеэринден кетип, Зевулун ве Нафталий топракъларында, Галилея голю янындаки Къафарнаум шеэринде ерлешти. 14[+]Бойледже, Ешая пейгъамбернинъ[†] сёзю эда олунды:

15Эй, Зевулун топрагъы ве Нафталий топрагъы,
голь ёлунда, Иордан аркъасы!
Чокъ миллетнинъ юрту Галилея!
16[+]Къаранлыкъта яшагъан халкъ
буюк ярыкъ корьди!
Олюм топрагъында, олюм саесинде яшагъан адамлар ичюн
ярыкъ парылдады.

17О вакъыттан сонъ Иса:

– Тёвбе этинъиз! Кок Падишалыгъы[†] якъын кельди, – деп, адамларгъа Алланынъ шейлерини огретип башлады.


Исанынъ биринджи шегиртлери

18[+][+]Галилея голю боюндан кечеяткъанда, Иса эки агъа-къардашны: Пётр деп адлангъан Симонны ве онынъ къардашы Андрейни корьди. Олар балыкъчы эди ве сувгъа сачмаларыны атып турмакъта эдилер. 19[+]Иса оларгъа:

– Меним артымдан юрюнъиз. Сиз балыкъ дегиль де, инсан тутаджакъсынъыз, – деди.

20[+]Агъа-къардаш шу ань балыкъ сачмаларыны ташлап, Исанынъ пешинден кеттилер.

21Бираз юрген сонъ, Иса башкъа эки агъа-къардашны: Зебедайнынъ огълу Якъупны[†] ве къардашы Юханны корьди. Олар бабасы Зебедайнен берабер къайыкъ ичинде балыкъ сачмаларыны тюзетмекте эдилер. Иса оларны да чагъырды. 22Олар шу ань къайыкъны ве бабасыны къалдырып, Исанынъ артындан кеттилер.


Иса огрете, пейгъамберлик япа ве тедавийлей

23[+][+]Иса бутюн Галилеяны айланып чыкъа башлады. Синагогаларда[†] халкъны огретип, Алланынъ Падишалыгъы акъкъында хабер эте, адамларны тюрлю хасталыкълардан ве дертлерден тедавийлеп юре эди. 24[+]Онынъ шурети бутюн Суриеге даркъалды. Исанынъ алдына тюрлю хасталыкъларнен ве агъыр дертлернен чекишип юргенлерни, джин ургъанларны, паралич ургъанларны ве тутарыкъ хасталарыны кетире эдилер. Иса оларнынъ эписини тедавийлей эди. 25[+]Онынъ артындан Галилея, Он Шеэр, Ерусалим, Еудие[†] ве Иордан аркъасы тарафындан кельген чокъ адамлар юре эдилер.

#### 5


Иса дагъ устюнде адамларны огрете

1Бир кунь Иса[†], адамларнынъ чокълугъыны корип, дагънынъ тёпесине чыкъып отурды. Шегиртлери Онынъ янына кельдилер. 2Иса оларны огретип башлады:


Бахтлылар акъкъында

3[+][+]– Не де бахтлыдыр, озюнде кучьлю руху олмайып, Аллагъа ишангъанлар. Кок Падишалыгъы[†] оларнынъки!

4[+]Не де бахтлыдыр агълагъанлар. Олар теселли тападжакълар!

5[+]Не де бахтлыдыр ювашлар. Оларгъа ер юзю мирас оладжакъ!

6[+]Не де бахтлыдыр акъикъаткъа ач олгъан ве сувсагъанлар. Олар тояджакълар!

7[+]Не де бахтлыдыр мераметлилер. Оларгъа мерамет эйленеджек!

8[+]Не де бахтлыдыр саф юреклилер. Олар Алланы кореджеклер!

9[+]Не де бахтлыдыр барыштырыджылар. Олар Алланынъ огъуллары дениледжеклер!

10Не де бахтлыдыр акъикъат ичюн къувулгъанлар. Кок Падишалыгъы оларнынъки!

11[+]Мен ичюн адамлар сизни къувгъанда-къаралагъанда, сиз акъкъынъызда яман яланлар айткъанда, бахтлы оладжакъсыз! 12[+]Къуванынъыз ве шенъленинъиз! Коклерде сизинъ мукяфатынъыз буюктир! Сизден эвель яшагъан пейгъамберлер[†] де шойле къувулгъан эдилер.


Туз ве ярыкъ

13[+]Сиз – дюньянынъ тузусынъыз. Амма туз тузлугъыны джойса, онынъ леззетини насыл къайтараджанъ? О артыкъ ич бир шейге ярамаз, оны кельген-кеткенлернинъ аякълары астына аталар!

14[+]Сиз – дюньянынъ нурусынъыз. Дагъ тёпесинде ерлешкен шеэр гизли оламаз. 15[+]Чыракъ якъкъанда, онынъ устюни савутнен къапатмайлар, аксине, оны шамдан устюне ерлештирелер, ве о, ярыгъыны эвдекилернинъ эписине бере. 16[+]Ойле де, сизинъ нурунъыз инсанлар огюнде парылдасын, олар исе яхшы ишлеринъизни корип, Коклердеки Бабанъызны шуретлесинлер.


Къанун акъкъында

17[+]Мени, Алланынъ Къануныны[†] я да Пейгъамберлернинъ Языларыны[†] ёкъ этмек ичюн кельди, деп тюшюнменъиз. Мен оларны ёкъ этмек ичюн дегиль, беджермек ичюн кельдим. 18[+]Сизге айткъаным догърудыр: ернен кок джоюлмагъандже, Къанундан не бир уфакътан-уфакъ ариф, арифнинъ чызычыгъы биле ёкъ олмаз. Бу шейлернинъ эписи оладжакъ.

19[+]Ким бу эмирлернинъ энъ уфагъыны бозып, башкъаларны да буны япмагъа огретсе, Кок Падишалыгъында эписинден кучюк оладжакъ. Лякин ким бу эмирлерни беджерип, башкъаларгъа огретсе, Кок Падишалыгъында буюк оладжакъ. 20[+]Сизлерге шуны айтам: эгер сизлер фериселер[†] ве Къанун оджаларындан инсафлы олмасанъыз, Кок Падишалыгъына кирип оламазсыз.


Ольдюрюв ве ачувланув акъкъында

21[+]Баба-деделерге: «Адамнынъ джаныны алма!» ве «Ким адамны ольдюрсе, махкемеде къабаатлы сайыладжакъ», – денильгенини эшиттинъиз. 22[+]Мен исе сизге айтам: ким агъа-къардашына кин тутса биле, махкемеде къабаатлы сайыладжакъ. Ким бирисине «къабакъ баш» десе, Юксек Шура[†] огюнде къабаатлы сайыладжакъ. Ким бирисине «акъылсыз кяфир» десе, джеэннем[†] атешине огърамагъа ляйыкъ оладжакъ. 23Бойледже, сен къурбан ерине[†] бахшыш кетиргенде, анда къардашынънынъ санъа джаны агъыргъаны акъылынъа кельсе, 24бахшышынъны о ерде къалдыр ве барып, къардашынънен муаббетлеш. Бундан сонъ келип, бахшышынъны бер.

25[+]Эгер бириси сени къадыгъа джевап бермек ичюн алып кетсе, даванъызны даа вакъыт олгъанда, ёл бою чезинъиз. Ёкъса ракъибинъ сени къадыгъа, къады исе аписхане аскерине береджек. Сонъ сени зиндангъа ташларлар. 26Санъа догърусыны айтам: сонъки капигинъни бермегендже о ерден чыкъып оламазсынъ!


Ороспулыкъ акъкъында

27[+]Сиз: «Аиле садыкълыгъыны бозма», – денильгенини эшиттинъиз. 28[+]Мен исе сизге айтам: ким бир къадынгъа бозукъ ниетнен бакъса биле, гонълюнде о къадыннен гуна ичине энди баткъан ве садыкълыгъыны бозгъан. 29Эгер онъ козюнъ сени ёлдан урса, оны чыкъарып ал да, озюнъден узакъча ташла. Бир къысмынъ гъайып олса да, бу сен ичюн бутюн беденинъ джеэннемге ташлангъанындан яхшыдыр. 30[+]Эгер онъ къолунъ сени ёлдан урса, оны кесип, озюнъден узакъча ташла. Бир къысмынъ гъайып олса да, бу сен ичюн бутюн беденинъ джеэннемге огърагъанындан яхшыдыр.


Айрылышув акъкъында

31[+][+]Даа шойле айтылгъан: «Ким апайындан айырылса, онъа айрылышув кягъытыны берсин». 32[+]Лякин Мен сизге айтам: ким апайындан, аиле садыкълыгъы бозувындан башкъа себеп тапып, айырылса, онынъ апайы исе башкъасына акъайгъа чыкъса, о, апайыны аиле садыкълыгъыны бозув гунасына ёллай. Айырылгъан къадынгъа эвленген адам да шу гунагъа огърай.

33[+]Даа баба-деделерге: «Берген антынъны бозма. Раббинъ алдында ант эткенинъни ерине кетир», – денильгенини эшиттинъиз. 34[+]Лякин Мен сизге айтам: ич бир вакъыт ич бир шейнен ант этменъиз! Кокнен ант этме, чюнки о – Алланынъ тахтыдыр. 35[+]Ернен де ант этме, чюнки о – Алланынъ аякъ баскъан ери. Ерусалимнен де ант этме, чюнки о – Улу Падишанынъ шеэридир. 36Озь башынънен де ант этме, чюнки сен бир сачынъны биле беяз я да къара этип оламазсынъ. 37[+]Сенинъ айткъан сёзюнъ тек «эбет» ве «ёкъ» олсун. Эбет олса – эбет олсун, ёкъ олса – ёкъ олсун. Бундан башкъасы яман Шейтандан[†] келе.


Ант этюв акъкъында

38[+][+]Сиз: «Козь ичюн козь ве тиш ичюн тиш», – денильгенини эшиттинъиз. 39[+]Мен исе сизге айтам: сизге япылгъан яманлыкъкъа къаршы яманлыкъ къайтарманъыз. Кимде-ким сенинъ сагъ янагъынъа урса, онъа сол янагъынъны къой. 40Ким де сени махкемеге чекип, тюп урбанъны тутып алмагъа истесе, онъа усть урбанъны да чыкъарып бер. 41Ким де, озюни озгъарып, сени бинъ адым кечмеге меджбур этсе, онен эки бинъ адым кеч.

42[+]Сенден сорагъангъа бер, сенден борджкъа алмакъ истегенден де юзь чевирме.


Душманларгъа севги акъкъында

43[+][+]Сиз: «Якъынынъны сев ве душманынъдан нефретлен», – денильгенини эшиттинъиз. 44[+]Мен исе сизге айтам: душманларынъызны севинъиз эм сизни къувалагъанлар огъруна дувалар окъунъыз. 45[+]Ана ондан сонъ Коклердеки Бабанъызнынъ огъуллары олурсынъыз. О, Озь кунешине эмир эте, ве кунеш эм яхшы адамлар, эм яман адамлар устюне догъа. Алла[†] инсафлылар ве инсафсызлар устюне ягъмур ягъдыра. 46Эгер сиз тек сизни севген адамларны севсенъиз, Алладан мукяфат беклемек олурмы? Салым топлайыджылар[†] да бойле этмейлерми? 47Эгер сиз тек дин къардашларынъызгъа[†] селям берсенъиз, бунен буюк иш яптынъызмы? Аллагъа инанмагъанлар да бойле япмайлармы? 48[+]Бойледже, Коктеки Бабанъыз киби, сиз де мукеммель олунъыз.

#### 6


Садакъа акъкъында

1[+]Сакът олунъыз, эйи ишлеринъизни адамларнынъ огюнде, олар сизни корьсюн деп, япманъыз. Акис алда Коклердеки Бабанъыздан мукяфат алып оламазсыз.

2[+]Бойлеликнен, садакъаны бергенде, эр кеснинъ дикъкъатыны джельп этме. Буны экиюзьлюлер япалар. Адамлар оларны макътасын деп, эйилиги акъкъында синагога[†] ве сокъакъларда макътанып юрелер. Сизге догърусыны айтам: олар энди мукяфатларыны бутюнлей алалар. 3Сен садакъа бергенде исе, сол къолунъ онъ къолунъ не япкъаныны бильмесин. 4Сонъ сенинъ садакъанъ гизлиден олсун. О вакъыт эр гизли ишни корьген Бабанъ сени мукяфатлар.


Дува акъкъында

5[+][+]Дува окъугъанда, экиюзьлюлер киби япма. Олар синагога ве кенъ сокъакъларнынъ кошелеринде токътап, эр кес корьсюн деп, дува этмеге севелер. Сизге догърусыны айтам: олар мукяфатыны алалар. 6[+]Сен исе дува окъугъанда, эвнинъ арттаки одасына кир ве къапуны къапатып, гизли олгъан Бабанъа дува окъу. О вакъыт эр гизли ишни корьген Бабанъ сени мукяфатлар.

7[+]Дува окъугъанынъызда, Аллагъа инанмагъанлар киби, сёзлерни чокъ текрарлап отурманъыз. Олар: «Чокъ айтсам, дувам эшитилир», – деп тюшюнелер. 8Оларгъа ошаманъыз. Бабанъыз, сиз Ондан сорамаздан эвель, сизге не керек олгъаныны биле. 9Дуваны бойле окъунъыз:

Бизим Коклердеки Бабамыз,
Сенинъ Мукъаддес[†] Адынъны эр кес сайсын!
10[+]Сенинъ Падишалыгъынъ кельсин!
Кокте олгъаны киби,
ерде де Сенинъ ираденъ олсун!
11[+]Бугунь бизге куньделик отьмегимизни бер.
12Бизге къаршы гуна япкъан
адамларны багъышлагъанымыз киби,
Сен де бизим Санъа къаршы япкъан
гуналарымызны[*] багъышла.
13[+]Бизге ёлдан урулмагъа берме,
яманлыкътан къорчала.

14[+]Эгер сиз башкъаларнынъ сизге къаршы япылгъан гуналарыны багъышласанъыз, Коктеки Бабанъыз сизни де багъышлар. 15[+]Аксине, эгер сиз адамларны багъышламасанъыз, Бабанъыз да сизни багъышламаз.


Аштан-сувдан вазгечюв акъкъында

16[+]Аштан-сувдан вазгечкенде, экиюзьлюлер киби чырайынъызны сытып юрменъиз. Олар, аштан вазгечкенлерини адамларгъа бильдирмек ичюн, юзьлеринден къар ягъдырып юрелер. Сизге догърусыны айтам: олар энди мукяфатыны алалар. 17Лякин сен аштан-сувдан вазгечкенде, башынъны зейтюн ягъынен ягълап, бетинъни ювып юр. 18Сенинъ аштан вазгечкенинъни адамлар дуймасын, оны тек гизли олгъан Бабанъ бильсин. О вакъытта, эр гизли ишни корьген Бабанъ сени мукяфатлар.


Коктеки хазине акъкъында

19[+][+]Озьлеринъизге байлыкъ ер юзюнде топламанъыз. Бу ерде оны сюме ве тот боза, хырсызлар да эвинъизни басып, талайлар. 20[+]Аксине, озьлеринъизге байлыкъ кокте топланъыз. Онъа сюме де тюшмез, оны тот да бозмаз, хырсызлар да басып алмаз. 21Байлыгъынъ къайда олса, юрегинъ шу ерде де олур.


Беден ичюн къандиль

22[+]Козь – беденнинъ нурудыр. Эгер сенинъ козюнъ сагълам олса, бутюн беденинъ де ярыкъкъа толу олур. 23Амма козюнъ сагълам олмаса, бутюн беденинъ де къаранлыкъкъа толур. Эгер де ичинъдеки нур къаранлыкъ олса, къаранлыкънынъ озю насыл экен?!


Алла ве байлыкъ

24[+]Эки эфендиге кимсе хызмет эталмаз. Я бирисинден нефретленип, башкъасыны север, я бирисине садыкъ олып, башкъасыны кореджек козю олмаз. Сиз эм Аллагъа, эм зенгинликке хызмет этип оламайсыз.

25[+][+]Шунынъ ичюн сизге айтам: яшамакъ ичюн бизге аш-сув, кийинмек ичюн исе урба керек, деп къасевет этменъиз. Джанынъыз аштан, тенинъиз урбадан къыйметли дегильми? 26[+]Кокте учкъан къушларгъа бакъынъыз: олар не сачалар, не оралар, не анбаргъа ашлыкъ джыялар. Амма оларнынъ ашыны Коктеки Бабанъыз бере. Сиз исе олардан не къадар къыйметлисиз. 27Къайсы биринъиз къасеветленип, озь омрюни ич олмадым бир саатке узата билир? 28Сонъ урба ичюн о къадар къасеветленмек олурмы? Тарладаки чечеклернинъ насыл оськенлерине бакъынъыз: олар не чалышалар, не орелер. 29[+]Амма сизге шуны айтам: Сулейман биле озюнинъ бутюн шуретли улулыгъында бу чечеклернинъ бириси киби кийинмеген эди. 30[+]Эгер Алла[†] бугунь оськен, ярын исе оджакъкъа атыладжакъ тарла отуны ойле кийиндирсе, сизни олардан яхшы кийиндирмезми, эй, иманы аз олгъанлар?! 31Шунынъ ичюн: «Не ашайджамыз? Не ичеджемиз? Не киеджемиз?» – деп къасеветленменъиз. 32Буларнынъ эписини Алланы бильмеген халкълар къыдыра. Сизинъ Коктеки Бабанъыз исе бу шейлерге мухтадж олгъанынъызны биле. 33[+]Сиз башта Алланынъ Падишалыгъыны[†] ве Онынъ инсафлыгъыны къыдырынъыз, сизге бу шейлернинъ эписи де бериледжек.

34Бунъа коре ярынки кунь акъкъында къайгъырманъыз. Озю ичюн ярынки кунь озю къайгъырыр. Эр бир куннинъ къасевети озюне етер.

#### 7


Башкъаларны къабаатлав акъкъында

1[+][+]Кимсени укюм этменъиз, сизни де укюм этмезлер. 2[+]Насыл укюм этсенъиз, шойле де укюм этилирсиз. Насыл ольчювнен ольчесенъиз, ана шу ольчювни де алырсыз.

3Сен не ичюн къардашынънынъ козюндеки чёпке бакъасынъ, озь козюнъде исе агъачны корьмейсинъ? 4Насыл этип, къардашынъа: «Бер, козюнъдеки чёпни чыкъарып алайым», – дейсинъ? Бакъса, сенинъ козюнъде агъач бар! 5Эй, экиюзьлю! Башта агъачны озь козюнъден чыкъарып ал да, сонъ чёпни къардашынънынъ козюнден насыл чыкъараджагъынъны корерсинъ.

6[+]Мукъаддес[†] олгъан шейни копеклерге берменъиз – олар устюнъизге атылып, сизни парчаларлар. Инджилеринъизни домузлар огюне сепменъиз – оларны таптап ташларлар.


Соранъыз, къыдырынъыз, къакъынъыз

7[+]Соранъыз – сизге бериледжек. Къыдырынъыз – тападжакъсыз. Такъырдатынъыз – сизге ачыладжакъ. 8[+]Эр бир сорагъан ала, къыдыргъан тапа, такъырдаткъангъа къапуны ачалар.

9Огълу бабасындан отьмек сорагъанда, сизинъ аранъызда онъа таш берген адам тапылырмы? 10Балыкъ сораса исе, онъа йылан берген сою бармы? 11[+]Сиз, яман адамлар олып, балаларынъызгъа яхшы бир шей бере билесинъиз. Коклердеки Бабанъыз да Ондан сорагъангъа яхшы шейлерни багъышлар. 12[+]Шунынъ ичюн, адамлар сизге не япкъаныны истесенъиз, сиз де оларгъа шуны япынъыз. Бунда бутюн Къанун[†] ве Пейгъамберлернинъ[†] Язылары[†] тура.


Тар къапу

13[+]Тар къапудан киринъиз! Олюмнинъ къапусы кенъ, ве анда алып баргъан ёл пек бол. Шу ёлдан юргенлер де чокъ. 14[+]Омюр къапусы исе пек тарашлыкъ, ёлу да тар, бу ёлны тапкъанлар да аз.


Терек ве онынъ мейвалары

15[+][+]Ялан пейгъамберлерден сакът олунъыз! Олар сизинъ алдынъызгъа къозу терисинен къапланып келелер, лякин ичинде йыртыджы къашкъырлардыр. 16[+]Оларны япкъан ишлери мейваларындан танырсыз. Когемден юзюм, я да тикенектен инджир джыялармы? 17[+]Эр бир яхшы терек яхшы мейва бере, ярамай терек исе ярамай мейва бере. 18Яхшы терек ярамай мейва бермей, ярамай терек исе яхшы мейва бермей. 19[+]Яхшы мейва бермеген эр бир терекни пычып, атешке ташлайлар. 20Бойледже, ялан пейгъамберлерни ишлерининъ мейваларындан танырсыз.


Къанун бозгъанлар акъкъында

21[+][+]Манъа: «Раббим, Раббим!» – дегенлернинъ арасындан Кок Падишалыгъына[†] тек базылары кирип оладжакъ. Анда тек Коклердеки Бабамнынъ истегенини беджергенлер киреджеклер. 22[+]Шу куню чокъ адамлар Манъа: «Раббим, Раббим! Биз Сенинъ Адынънен пейгъамберлик этмедикми? Сенинъ Адынънен джинлерни къувып чыкъармадыкъмы? Сенинъ Адынънен чокъ аджайип шейлер япмадыкъмы?» – дейджеклер. 23[+]О вакъыт Мен оларгъа: «Мен сизни бир вакъыт бильмедим. Эй, Къанунны бозгъанлар, Меним янымдан кетинъиз!» – деп джевап береджем.


Эки эв къуруджы акъкъында

24[+]Энди, ким Меним бу сёзлеримни эшитип, оларны беджерсе, озь эвини таш устюнде къургъан акъыллы адамгъа ошайджакъ. 25Ягъмур ягъып, озенлер ташып, еллер эсип, эвнинъ устюне тюшселер биле, таш устюнде къурулгъаны ичюн, эв бозулмаз. 26Ким Меним сёзлеримни эшитип, оларны беджермесе, озь эвини къум устюнде къургъан акъылсыз адамгъа ошайджакъ. 27[+]Ягъмур ягъып, озенлер ташып, еллер эсип, эвнинъ устюне тюшселер, эв эшилип, дагъылып кетеджек.

28Иса[†] бу сёзлерни айтып битиргенинен, адамлар Онынъ огреткенине шаштылар. 29[+]Иса оларны Къанун оджалары киби дегиль, буюк къудрет берильген адам киби огрете эди.

#### 8


Иса лепрагъа огърагъан адамны тедавийлей

1[+]Иса[†] дагъдан тюшкен сонъ, Онынъ артындан чокъ адам кетти. 2[+]Шу арада лепра хасталыгъынен[†] чекишкен бир адам Онъа якъынлашып, тиз чёкти де:

– Эфендим, эгер истесенъ, мени эляллап[†] тедавийлерсинъ, – деди. 3Иса къолуны узатты ве онъа тийдирип:

– Мен истейим, элял ол, – деди. Шу дакъкъасы лепра хасталыгъы ёкъ олып, адам элял олды. 4[+]Иса онъа:

– Сакъын, буны кимсеге айтма! Лякин барып, озюнъни руханийге косьтер ве Муса буюргъан бахшышны кетирип бер; о, эписине шаатлыкъ олсун, – деди.


Иса римли юзбашынынъ хызметчисини тедавийлей

5[+]Иса Къафарнаум шеэрине кельгенде, Рим[†] ордусынынъ бир юзбашы Онынъ алдына кельди ве ялварып:

6– Эфендим, меним хызметчим эвде пек къыйналып ята, оны паралич урды, – деди. 7Иса онъа:

– Мен барып, оны тедавийлерим, – деди. 8[+]Юзбашы джевап берип:

– Эфендим! Меним эвиме келип киргенинъе ляйыкъ дегилим. Сен бир сёзнен буюрсанъ биле, хызметчим тедавийленир. 9Мен де бойсунам, манъа да бойсунгъан аскерлер бар. Бирисине: «Кет», – десем, кете. Башкъасына: «Кель мында», – десем, келе. Хызметчиме: «Шуны яп», – десем, япа, – деди.

10[+]Иса буны эшитип, шашты ве артындан юргенлерге:

– Сизге догърусыны айтам: Мен о къадар буюк иманны Исраильде[†] ич бир кимседе тапмадым. 11[+]Сизге шуны айтам: шаркътан ве гъарптан чокъ адам келип, Кок Падишалыгъында[†] Ибраим[†], Исхакъ ве Якъупнен[†] берабер софра башында ер аладжакълар. 12[+]Падишалыкъ исраиллилер ичюн азырлангъан эди, амма олар тышкъа, къаранлыкъкъа къувуладжакълар. Анда агълап, тишлерини гъыджырдатаджакълар, – деди.

13[+]Сонъ Иса юзбашыгъа:

– Эвинъе бар, сенинъ иманынъа коре олсун, – деди. Юзбашынынъ хызметчиси исе шу ань тюзельди.


Иса Пётрнынъ къайнанасыны тедавийлей

14[+][+]Иса Пётрнынъ эвине кельгенде, онынъ къайнанасы юксек сыджакънен яткъаныны корьди. 15[+]Иса онынъ къолуна тийгенинен, къадыннынъ сыджагъы тюшти. О турып, Исагъа софраны донатты.

16Акъшам устю Исанынъ алдына джин ургъан бир талай адамларны кетирдилер. Иса Озь сёзюнен арам рухларны къувып чыкъарды ве эписи хасталарны тедавийледи. 17[+]Бойледже, Ешая пейгъамбер[†] ярдымынен айтылгъан сёзлери беджерильди:

«О хасталыкъларымызны Озюне алды, дертлеримизни Озь омузларына къойды».


Исанынъ артындан барув акъкъында

18[+][+]Иса этрафында чокъ адам топлангъаныны корип, шегиртлерине гольнинъ къаршы ялысына кечмесини буюрды. 19Шу вакъытта бир Къанун[†] оджасы якъынлашып:

– Оджа! Къайда барсанъ да, мен Сенинъ артынъдан юрмеге азырым, – деди. 20Иса онъа:

– Тилькилернинъ къобалары бар, коктеки къушларнынъ ювалары бар. Лякин Инсан Огълунынъ[†] башыны ястыкъкъа къойып ятмагъа ери ёкъ, – деди.

21Сонъ шегиртлеринден бири Исагъа:

– Эфендим, башта барып бабамны дефн этмеге разылыкъ бер, – деди. 22Лякин Иса онъа:

– Сен Меним артымдан юр. Олюлер озь олюлерини дефн этсинлер, – деди.


Иса фуртунаны ятыштыра

23[+]Иса къайыкъкъа мингенде, Онынъ пешинден шегиртлери де чыкътылар. 24Апансыздан гольде кучьлю фуртуна къопты, къайыкъны юксек далгъалар толдура башладылар. Иса исе юкъугъа далгъан эди. 25Шегиртлери Онынъ янына барып, уяттылар ве:

– Раббим! Бизни къуртар, богъулып оледжекмиз! – деп къычырдылар. 26[+]Иса исе:

– Не ичюн сиз бойле къоркъакъсынъыз, аз иманлылар? – деди оларгъа. Сонъ еринден турып, фуртуна ве гольни тынчландырды. Шу вакъыт эр шей бутюнлей тынды.

27Адамлар шашып къалдылар ве бир-бирлерине:

– Кимдир бу я? Ель де, голь де Онъа бойсуналар! – дедилер.


Иса джин ургъан эки адамны тедавийлей

28[+]Иса гольнинъ башкъа ялысына, гъадаралыларнынъ юртуна етип кельгенде, къабирлернинъ арасындан Онынъ къаршысына джин ургъан эки адам чыкъты. Олар пек ачувлы олгъанлары ичюн, о ердеки ёлдан кимсе кечип оламагъан.

29[+]– Эй, Алланынъ Огълу[†], бизде не ишинъ бар? Бу ерге бизни, вакъты кельмезден эвель, чекиштирмеге кельдинъми? – деп къычырды олар.

30Узакъта буюк бир домуз сюрюси отлап юре эди. 31Джинлер Исагъа ялвардылар:

– Эгер бизлерни къувып чыкъараджакъ олсанъ, анавы домуз сюрюсине ёлла, – дедилер. 32Иса оларгъа:

– Барынъыз! – дегенде, джинлер адамлардан чыкъып, домузларгъа кирдилер. Шу ань бутюн домуз сюрюси тик къаядан гольге атылды ве сувда богъулып ольди. 33Домузларны бакъкъанлар исе къачып кеттилер. Шеэрге барып, олып кечкен адисени ве джин ургъанларгъа не олгъаныны эписине айтып бердилер. 34[+]Онынъ ичюн Исанынъ къаршысына бутюн шеэр сакинлери чыкъты. Исаны корьгенлеринен, юртларындан чыкъып кетсин деп, риджа эттилер.

#### 9


Иса паралич ургъан адамны тедавийлей

1[+][+]Иса[†] къайыкъкъа минип, кене гольнинъ къаршы ялысына кечти, озь яшагъан шеэрине къайтты. 2[+]Шу арада Онынъ алдына тёшекте яткъан бир адамны котерип кетирдилер. Оны паралич ургъан эди. Иса, хастаны кетирген адамларнынъ иманыны корип, онъа:

– Джесюр ол, огълум, гуналарынъ багъышланды! – деди.

3[+]О вакъыт Къанун[†] оджалары ичлеринден: «Бу адам куфюр сёзлерни айта!» – деп тюшюндилер. 4Иса исе оларнынъ фикирлерини билип:

– Сиз не ичюн юреклеринъизде бойле яман фикирлер тутасыз? – деди. 5– Айтыладжакъ сёзлерден къайсы къолайджа: «Гуналарынъ багъышланды» я да «Еринъден тур ве кет», – демекми? 6Шимди Инсан Огълунынъ[†] ер юзюнде гуналарны багъышламакъ къудрети олгъаныны билирсиз.

Сонъ Иса хастагъа:

– Еринъден тур, тёшегинъни алып, эвинъе кет! – деди. 7Шу вакъытта паралич ургъан адам еринден турып, озь эвине кетти.

8Бу адисени корьген адамлар шашып къалдылар, инсанларгъа бойле къудрет берген Алланы шуретледилер.


Иса Маттаны чагъыра

9[+]Сонъ ёлуны девам эткен Иса салым топлангъан ерде отургъан бир адамны корьди. Онынъ ады Матта эди. Иса онъа:

– Меним артымдан юр! – деди. О, шу ань еринден турып, Исанынъ артындан кетти.

10Олар эвде, уйлелик ашны ашамакъ ичюн софра башына отургъанда, бир сыра салым топлайыджылар[†] ве башкъа гуналы адамлар келип, Исанен ве Онынъ шегиртлеринен берабер отурдылар. 11[+]Фериселер[†] буны корип, Исанынъ шегиртлеринден:

– Сизинъ Оджанъыз салым топлайыджылар ве гуналы адамларнен ашап-ичип отургъаны недир? – деп сорадылар.

12Иса буны эшитип:

– Эким сагъламларгъа дегиль, хасталаргъа керек, – деди. 13[+]– Сизлер барып: «Мен къурбан истемейим, мерамет истейим», – деген сёзлернинъ манасыны анъламагъа тырышынъыз. Мен инсафлы адамларны дегиль, гуналыларны чагъырмагъа кельдим.


Аштан-сувдан вазгечюв акъкъында

14[+][+]Сонъ Исанынъ алдына Ягъянынъ шегиртлери келип:

– Биз ве фериселер Алла[†] ичюн сыкъ-сыкъ аштан-сувдан вазгечемиз. Не ичюн Сенинъ шегиртлеринъ ойле япмайлар? – дедилер.

15[+]Иса оларгъа:

– Тойгъа чагъырылгъан мусафирлер, киев оларнен олгъанда, къайгъыралармы? Амма киевни олардан аладжакъ куньлер кельгенде, олар аштан-сувдан вазгечеджеклер, – деди.

16– Кимсе эски урбагъа янъы, даа джыйылмагъан парчадан ямав къоймай, чюнки янъы ямав эски урбаны озюне тартып, тешикни даа бетер алгъа кетирир. 17Эм кимсе яш шарапны эски мешин торбаларгъа толдурмай, чюнки эски торбалар ярыладжакъ – эм шарап тёкюледжек, эм торбалар гъайып оладжакъ. Аксине, яш шарапны янъы мешин торбаларгъа толдуралар. О вакъытта эм шарап, эм торбалар сакъланып къалырлар.


Башлыкънынъ къызы ве Исанынъ урбасына къолуны тийдирген къадын

18[+]Иса оларгъа бу сёзлерни айткъанда, башлыкълардан бири Онынъ алдына кельди ве тиз чёкип:

– Меним къызым шимди ольди. Амма Сен келип, онъа къолунъны тийдирсенъ, о яшайджакъ, – деди.

19Иса еринден турып, шегиртлеринен берабер о адамнынъ артындан барды. 20[+]Ёл бою кеткенде, бир къадын Онынъ артындан етип, урбасынынъ этегине тийди. О апай он эки йылдан берли къан джоя экен. 21[+]О озюндже: «Эгер урбасына бир тийип алсам биле, тедавийленирим», – деп тюшюнген.

22[+]Иса айланып, къадынны корьди ве:

– Джесюр ол, къызым, сени иманынъ тедавийледи, – деди. Къадын шу ань тюзельди.

23Иса башлыкънынъ эвине келип киргенде, дженазелерде къавал чалгъан усталарны ве шамата къопаргъан чокъ адамларны корьди. 24[+]О:

– Бу ерден кетинъиз! Къызчыкъ ольмеген, о юкълай! – деди. Адамлар исе Онынъ устюнден кульдилер.

25[+]Эписи тышкъа чыкъкъан сонъ, Иса ода ичине кирип, къызчыкънынъ къолундан тутты. Шу ань бала еринден турды. 26Бу адисе акъкъында хабер шу ернинъ бутюн этрафларына даркъалды.


Иса эки кёр адамны тедавийлей

27[+]Иса о ерден кеткенде, Онынъ артындан эки кёр адам такъылды.

– Эй, Давут[†] Огълу Иса, бизге мерамет эт! – деп къычырып ялвардылар.

28Иса эвге кирген сонъ, Онынъ янына кёр адамлар кельдилер. Иса олардан:

– Мен истегинъизни япа биледжегиме инанасызмы? – деп сорады.

– Инанамыз, Эфендим! – деп джевап берди олар.

29[+]Иса оларнынъ козьлерине тийип:

– Сизинъ иманынъызгъа коре олсун, – деди. 30[+]Сокъурларнынъ козьлери ачылды. Иса исе оларгъа къатты сеснен тенбиелеп:

– Буны ич кимсе бильмесин! – деди.

31[+]Амма олар кетип, Онынъ акъкъында хаберни бутюн этрафларда даркъаттылар.


Иса тильсизни тедавийлей

32Олар кеткен сонъ, Исанынъ алдына бир джин ургъан тильсизни кетирдилер. 33Джин къувып чыкъарылгъан сонъ, тильсиз лаф этип башлады. Адамлар исе шашып къалдылар.

– Исраильде[†] бойле адисени даа корьмеген эдик, – деди олар.

34[+]Фериселер исе Онъа къаршы чыкъып:

– О, джинлерни джинлер башлыгъы къуветинен къувып чыкъара, – дедилер.


Иса халкъны аджый

35Иса эписи шеэрлер ве къасабаларда юрип, синагогаларда[†] адамларны огрете, Алланынъ Падишалыгъы[†] акъкъында Къуванчлы Хаберни[†] даркъата ве тюрлю хасталарны ве дертлерни тедавийлей эди.

36[+]Адам къалабалыгъыны корип, Иса оларны аджыды. Чобансыз къойлар киби, олар шашкъын ве кучьтен кесильген эдилер. 37О вакъытта Иса Озь шегиртлерине:

– Ашлыкъ чокъ, ишчилер исе аз. 38[+]Озь ашлыгъыны ораджакъ ишчилерни даа ёлласын деп, ашлыкънынъ Саибине ялварынъыз, – деди.

#### 10


Он эки шегирт

1[+]Иса[†] Озюнинъ он эки шегиртини янына чагъырып, оларгъа джинлернинъ устюнден укюм этмеге къудрет берди. Буны, адамлардан джинлерни къувып чыкъармакъ, чешит хасталыкъларны ве дертлерни тедавийлемек ичюн япты.

2Бу он эки эльчининъ[†] адлары шойле: биринджиси Пётр адынен белли олгъан Симон ве онынъ къардашы Андрей, сонъ Зебедайнынъ огъуллары Якъуп[†] ве онынъ къардашы Юхан, 3Филип, Бартоломай, Тома, салым топлайыджы[†] Матта, Алфейнинъ огълу Якъуп ве Фадда, 4Ветанпервер Симон ве сонъундан Исагъа хаинлик япкъан Иуда Искариот.


Он эки шегиртке насиат

5[+]Иса он экини ёллагъанда, оларгъа бойле насиат берди:

– Башкъа миллетлернинъ топракъларына барманъыз ве самариелилернинъ[†] шеэрлерине кирменъиз. 6[+]Лякин ёлуны джойгъан къойларгъа – Исраиль[†] халкъынынъ алдына барынъыз. 7[+]Кетинъиз ве: «Кок Падишалыгъы[†] якъынлашты», – деп илян этинъиз. 8[+]Хасталарны тедавийленъиз, олюлерни тирильтинъиз, лепра хасталыгъына[†] огърагъанларны эляллап[†] тедавийленъиз, джинлерни къувып чыкъарынъыз. Бедава алдынъыз – бедава беринъиз.

9Къушагъынъызгъа алтын, кумюш ве бакъыр акъча биле алманъыз. 10[+]Ёлгъа не торба, не эки дане урба, не аякъкъап ве таякъ биле алманъыз. Чалышкъан адам озь отьмегини къазаныр. 11Шеэр я да къасабагъа келип, о ерде ляйыкъ бир адам тапынъ ве шу ерден чыкъмагъандже, онынъ эвинде къалынъыз. 12Эвге киргенде, селям беринъиз. 13Эгер о эв бунъа ляйыкъ олса, тилеген барышыгъынъыз анда кирсин, ляйыкъ олмаса исе, сизге къайтып кельсин. 14[+]Ким исе сизни къабул этмесе ве сёзлеринъизге къулакъ асмаса, о эвден я да шеэрден чыкъып кетеяткъанда, аякъларынъыздан тозны биле къакъып кетинъиз. 15[+]Сизге айтам: Ахирет кунюнде[†] бойле шеэрнинъ алына коре, Содом ве Гоморанынъ алы енгиль олур.


Оладжакъ къувгъунлыкълар акъкъында

16[+][+]Мына, Мен сизлерни къашкъыр сюрюсине къойлар киби ёллайым. Сиз йыланлар киби акъыллы ве гогерджинлер киби саде олунъ. 17Инсанлардан сакът олунъыз. Сизлерни акъсакъаллар[†] шурасында махкеме этеджеклер, синагогаларда[†] къамчылайджакълар. 18[+]Меним Адым ичюн сизни акимлер ве падишаларнынъ алдына алып бараджакълар. Сиз оларнынъ огюнде ве Алланы бильмеген халкъларнынъ огюнде Меним шаатларым оладжакъсыз. 19Сизнен бу шейлерни япкъанларда, не айтайым ве насыл айтайым, деп къасевет этменъиз. О вакъытта айтыладжакъ сёзлеринъиз белли оладжакъ. 20[+]Озьлеринъиз дегиль, ичинъиздеки Бабанъызнынъ Руху айтаджакъ. 21[+]Агъасы – къардашыны, бабасы – огълуны олюмге береджеклер. Балалар озь ана-бабаларына къаршы баш котерип, оларны ольдюреджеклер. 22[+]Меним Адым ичюн эписинде сизлерни кореджек козю олмаз. Лякин сонъунадже сабыр эткен адам къуртуладжакъ. 23[+]Эгер сизлерни бир шеэрден къувсалар, башкъасына къачынъ. Сизге догърусыны айтам: сиз Исраильнинъ эписи шеэрлерини айланып чыкъкъандже, Инсан Огълу[†] ер юзюне къайтып келеджек.

24[+]Шегирт озь оджасындан юкъары олмаз, хызметчи исе – озюнинъ эфендисинден. 25[+]Шегирт озюнинъ оджасы киби, хызметчи эфендиси киби олсалар, етерлик.

Эгер эв саибини Беэльзебул[†] адынен адландырсалар, эв сакинлери акъкъында даа бетер сёзлер айтмазлармы? 26[+][+]Амма олардан къоркъманъыз! Эр бир сакъланылгъан шей озь вакътында ачыладжакъ, ве эр бир сыр белли олур. 27Сизге къаранлыкъта айткъанларымны ярыкъта айтынъыз. Къулагъынъызгъа фысылдап айткъанларымны эвлернинъ дамлары устюнден илян этинъиз. 28[+]Беденини ольдюрип, джаныны исе ольдюрип оламагъанлардан къоркъманъыз. Амма джаныны да, беденини де джеэннемде[†] гъайып этмеге кучю еткен Алладан къоркъунъыз. 29Эки торгъай бир капикке сатылмаймы? Лякин Бабанъыз разы олмаса, оларнынъ бириси биле ерге тюшмез. 30Сизлерде исе башынъыздаки сачларынъыз эписи сайылгъан. 31[+]Шунынъ ичюн къоркъманъыз, сизлер чокъ торгъайдан паалысынъыз!


Месихни танув ве Ондан вазгечюв акъкъында

32[+][+]Мени адамларнынъ алдында таныгъан эр бир адамны Мен Коклердеки Бабамнынъ алдында таныйджам. 33[+]Менден инсанлар алдында вазгечкен адамдан исе Мен Коклердеки Бабамнынъ алдында вазгечеджем.


Барышыкъ дегиль, къылыч

34[+][+]Мени ер юзюне барышыкъ кетирмек ичюн кельген, деп тюшюнменъиз. Мен барышыкъ дегиль, къылыч кетирмек ичюн кельдим. 35Огълуны бабасындан, къызыны анасындан, келинни къайнанасындан айырмакъ ичюн кельдим. 36[+]Адамгъа озь эвдекилери душман оладжакъ.

37Бабасыны я да анасыны Менден зияде севген Манъа ляйыкъ дегиль! Огълуны я да къызыны Менден зияде севген Манъа ляйыкъ дегиль! 38[+]Ким озь хачыны алмаса ве Меним артымдан кетмесе, о Манъа ляйыкъ дегиль. 39[+]Озь джаныны къуртармагъа истеген адам оны джояджакъ. Мен ичюн джаныны берген адам исе оны тападжакъ.


Мукяфатлар акъкъында

40[+][+]Сизни къабул эткен адам Мени де къабул эте. Мени къабул эткен исе Мени Ёллагъанны къабул эте. 41[+]Ким пейгъамберни[†], о – пейгъамбер олгъаны ичюн, къабул этсе, пейгъамбер киби, мукяфатланаджакъ. Ким инсафлы адамны, о – инсафлы олгъаны ичюн, къабул этсе, инсафлы адам киби, мукяфатланаджакъ. 42[+]Ве ким бу адий ве кучюк адамларнынъ бирисине, о – Меним шегиртим олгъаны ичюн, бир мешребе сув берсе, сизге догърусыны айтам: о, мукяфатсыз къалмаз.

#### 11


Иса Ягъя акъкъында айта

1Иса[†] он эки шегиртине бу эмирлерни берген сонъ, оларнынъ шеэрлеринде адамларны огретмек ве Алланынъ Сёзюни анълатмакъ ичюн, Озь ёлуны девам этти.

2[+][+]Зинданда яткъан Ягъя исе, Месихнинъ[†] япкъан ишлери акъкъында эшитип, Онынъ алдына озь шегиртлерини ёллады ве:

3– Келеджек Бириси Сенсинъми? Я да биз башкъасыны беклейикми? – деп Ондан соратты. 4Иса джевап берип оларгъа:

– Барынъыз, сиз эшиткен ве корьген шейлерни Ягъягъа хабер этинъиз. 5[+]Кёрлар корелер, топаллар юрелер, лепра хасталыгъына[†] огърагъанлар элялланып[†] тедавийленелер, сагъырлар эшителер, олюлер тирилелер ве фукъарелер Къуванчлы Хаберни[†] эшителер. 6[+]Мен ичюн ёлдан урулмагъан адам бахтлыдыр! – деди.

7[+]Ягъянынъ шегиртлери кетеяткъанда, Иса адамларгъа Ягъя акъкъында айтып башлады:

– Сиз не ичюн сахрагъа бардынъыз? Ельде саллангъан къамышны корьмегеми? 8Айса, не ичюн сахрагъа бардынъыз? Паалы урба кийген адамны корьмегеми? Амма паалы урба кийгенлер падишалар сарайларында яшайлар! 9[+]Айса, кимни корьмеге бардынъыз? Пейгъамберними[†]? Эбет, пейгъамберни! Мен сизге айтам: о, пейгъамберден де буюк. 10[+]Алланынъ Китабында бу адам акъкъында язылгъан[†] эди: «Мен Сенден эвель хаберджимни ёллайым. О, Сенинъ огюнъде ёл азырлайджакъ».

11[+]Сизге догърусыны айтам: эписи анадан догъгъан адамлар арасында Сувгъа Батырыджы Ягъядан буюги пейда олмагъан. Бунъа бакъмадан, Кок Падишалыгъында[†] энъ кучюк сайылгъан биле ондан буюктир. 12[+]Сувгъа Батырыджы Ягъя пейда олгъан куньлерден башлап шимдигедже адамлар Кок Падишалыгъына къаршы курешип келелер ве зорлайыджылар оны басып алмагъа тырышалар. 13Ягъядан эвельки пейгъамберлер ве Къанун[†] Кок Падишалыгъы акъкъында айткъанлар. 14[+]Эгер бильмеге истесенъиз, Ягъя – къайтып келеджек олгъан Ильястыр. 15[+]Къулагъы барлар буны эшитсинлер!

16Бу заманнынъ адамларыны кимге ошатайым? Олар, мейданда отурып, бир-бирине: 17«Биз сизге къавал чалдыкъ, сиз ойнамадынъыз! Биз такъмакълар окъудыкъ, сиз исе агъламадынъыз», – деп къычыргъан балаларгъа ошайлар.

18[+]Ягъя келип, ашамады-ичмеди, ве: «Онда джин яшай», – дейлер. 19[+]Инсан Огълу[†] келип, эм ашай, эм иче, ве олар: «Бу ачкозь ве ичкиджиге бакъынъыз! О – салым топлайыджылар[†] ве гуналыларнынъ досту!» – дейлер. Лякин икмет озь ишлеринен тасдыкълана.


Инанмагъан шеэрлер акъкъында

20[+]Сонъ Иса базы шеэрлернинъ сакинлерини къабаатлады, чюнки аджайип шейлернинъ чокъусы анда япылгъан олса да, олар гуналарына тёвбе этмедилер.

21[+]– Сенинъ алынъ беля, эй, Хоразин! Сенинъ алынъ беля, эй, Бетсайда! Сизлерде олгъан аджайип шейлер Тир ве Сидон шеэрлеринде олгъан олса, олар чокътан чувал токъумасына сарылып, устьлерине куль сепип, тёвбе этер эдилер. 22[+]Шунынъ ичюн, сизлерге айтам: Ахирет кунюнде[†] Тир ве Сидоннынъ алы сизинъкиден енгильдже оладжакъ. 23[+]Сен де, Къафарнаум, сен кокке юкселирсинъми? Ёкъ! Сен олюлер дюньясына тюшип кетерсинъ! Сенде олгъан аджайип шейлер Содомда олгъан олса, о ер шу куньгедже сакъланып къалыр эди. 24[+]Шунынъ ичюн, сизлерге айтам: Ахирет кунюнде Содомнынъ алы сенден енгильдже олур.


Иса – раатлыкъ бериджи

25[+][+]О вакъытта Иса сёзюни девам этти:

– Бабам, кок ве ернинъ Раббиси! Шуретлейим Сени, чюнки Сен шуны акъыллылар ве бильгилилер ичюн гизли эттинъ, кучюк балаларгъа исе ачтынъ! 26Эбет, Бабам, Сенинъ эйи ираденъ шойле эди!

27[+]Бабам Манъа эр шейни берди. Бабадан башкъа кимсе Огълуны бильмей. Огълундан башкъа эм де Огълу ачмагъа истеген адамдан гъайры кимсе Бабаны бильмей.

28[+]Агъыр юк тюбюнде къыйналгъан ве болдургъанлар! Меним яныма келинъиз – Мен сизге раатлыкъ берерим. 29[+]Мен буюргъан шейлерни бойнунъызгъа алып, Манъа бойсунынъыз ве Менден огренинъиз, чюнки Мен йымшакъ ве алчакъгонъюллим. Сонъ джанларынъыз раат олур. 30[+]Меним сизге берген эмирлеримни беджермек къолай, Меним сизге берген юкюм енгиль!

#### 12


Раатлыкъ куню акъкъында

1[+][+]Бир раатлыкъ куню[†] Иса[†] богъдай тарласындан кечип кетеята эди. Онынъ шегиртлери ач олып, богъдай башакъларыны къопарып ашамагъа башладылар. 2[+]Фериселер[†] буны корип, Исагъа:

– Бакъ, Сенинъ шегиртлеринъ раатлыкъ кунюнде япмагъа мумкюн олмагъан шейни япалар! – дедилер.

3[+]– Я сиз Давут[†] озю ве онынъ адамлары ач къалгъанда, не япкъанлары акъкъында окъумадынъызмы? – деди оларгъа Иса. 4[+]– Алланынъ Эвине кирип, Давут озю ве янындакилери тек руханийлерге[†] ашамагъа мумкюн олгъан теклиф пителерини ашагъанлар. 5[+]Алланынъ Сарайында[†] руханийлер раатлыкъ кунюни бозсалар да, гуналы сайылмагъанлары акъкъында Мусанынъ Къанунында[†] окъумадынъызмы? 6[+]Мен сизлерге айтам: бу ерде Алланынъ Сарайындан да буюк Адам бар. 7[+]Эгер сизлер «Мен къурбан истемейим, мерамет истейим» деген сёзлернинъ манасыны бильген олсанъыз, къабаатсыз адамларны къабаатламаз эдинъиз. 8Инсан Огълу[†] – раатлыкъ кунюнинъ Раббисидир.


Иса сакъат адамнынъ къолуны тедавийлей

9[+]Иса о ерден кетип, оларнынъ синагогасына[†] кельди. 10[+]Анда къолу сакъатланып къуругъан бир адам бар эди. Исадан:

– Къанунгъа коре, раатлыкъ куню хастаны тедавийлемек мумкюнми? – деп сорадылар. Керчектен, Оны къабаатламагъа бир себеп къыдыра эдилер.

11Иса оларгъа:

– Тасавур этинъиз: сизде бир къой бар, ве о, раатлыкъ куню къуюгъа тюшип кете. Аранъызда оны барып тартып чыкъармагъан адам тапылырмы? – деди. 12[+]– Инсан исе къойдан не къадар чокъ къыйметлидир! Шунынъ ичюн, Къанун боюнджа раатлыкъ кунюнде яхшылыкъ япмагъа мумкюн.

13[+]Сонъ Иса о адамгъа:

– Къолунъны узат! – деди. Адам сакъат къолуны узаткъанынен, къуругъан къолу экинджи къолу киби сагълам олды. 14Фериселер исе кетип топлаштылар ве Исаны насыл этип ольдюрмеге акъыл таныштылар.


Алла сайлагъан Къул

15Иса буны билип, о ерден кетти. Онынъ пешинден чокъ адам юрди. О эписини тедавийледи, 16[+]амма Озю акъкъында кимсеге бир шей айтмагъа ясакъ этти. 17[+]Шунынънен Ешая пейгъамбер[†] аркъалы айтылгъан сёзлер мейдангъа кельди:

18Мына – Мен сайлагъан Къулум,
севгилим ве джанымнынъ чырагъы!
Мен Онъа Озь Рухумны береджегим,
О, эписи халкъларгъа адалетликни илян этеджек.
19Давалашмаз О ве къычырмаз,
кимсе Онынъ сесини эшитмейджек.
20Адалетликни гъалебеге кетирмегендже,
къопармаз О чатлакъ къамышны,
сёндюрмез тютеп тургъан фитильни.
21Халкълар Онынъ Адына умют багълар.


Иса ве фериселер

22[+]Шундан сонъ Исанынъ алдына бир адамны кетирдилер. О кёр ве сагъыр тильсиз эди, чюнки оны джин ургъан. Иса оны тедавийледи, ве шу адам лаф этмеге ве корьмеге башлады. 23[+]Буны корьген адамлар шашып къалдылар. Олар бир-бирине:

– Бу – Давутнынъ Огълу[†] дегильми? – дедилер.

24[+]Фериселер буны эшитип:

– О, джинлерни тек джинлернинъ башлыгъы Беэльзебулнынъ[†] къуветинен къувып чыкъара, – дедилер.

25Оларнынъ фикирлерини билип, Иса деди:

– Озь ичинден болюнген эр бир падишалыкъ йыкъылып бошар. Озь ичинде болюнген эр бир шеэр я да эв аякъта туралмаз. 26Эгер Шейтан Шейтанны къувып чыкъарса, о болюнип озь озюнен дженклеше. Сонъ онынъ падишалыгъы насыл тураджакъ?

27[+]Эгер Мен джинлерни Беэльзебулнынъ кучюнен къувсам, сизинъ огъулларынъыз оларны кимнинъ кучюнен къувып чыкъаралар? Шунынъ ичюн, сизлерни озьлери укюм этеджеклер. 28Эгер Мен Алланынъ Рухунен джинлерни къувып чыкъарсам, демек, Алланынъ Падишалыгъы[†] сизлерге етип кельген. 29[+]Эвнинъ саиби кучьлю бир адам олса, онынъ эвине хырсыз насыл тюшеджек? Амма башта кучьлю адамны багъласа, бутюн мал-мулькюни хырсызлап кетер.

30[+]Ким Меннен берабер олмаса, Манъа къаршы олур. Ким Меннен берабер джыймаса, о дагъыта. 31[+]Шунынъ ичюн сизлерге айтам: инсанларнынъ эр бир гунасы ве куфюр сёзлери биле багъышланыр. Лякин Мукъаддес[†] Рухкъа къаршы айтылгъан куфюр сёзлер багъышланмаз. 32Ким Инсан Огълуна къаршы сёз айтса, багъышланыр. Лякин куфюр сёзни Мукъаддес Рухкъа къаршы айтса – не бу дюньяда, не келеджек дюньяда багъышланаджакъ.


Терек ве онынъ мейвалары

33[+][+]Эр бир терек озь мейвасындан танылыр. О вакъытта терекни ве мейвасыны яхшы я да ярамай, деп сайынъыз.

34[+]Эй, йыланлар сойлары! Сиз яман олып, яхшы сёзлерни насыл айтып олурсынъыз? Адамнынъ юрегинде не олса, оны тили айта! 35[+]Яхшы адам яхшылыкъ хазинесинден яхшылыкъ чыкъара. Яман адам озюнинъ яманлыкъ хазинесинден яманлыкъ чыкъара. 36[+]Мен сизге шуны айтам: Ахирет куню[†] инсанлар агъызларындан чыкъкъан эр бир бош сёз ичюн джевап береджеклер. 37[+]Сёзлеринъиз иле сизни акълайджакълар я да къабаатлайджакълар.


Бельги косьтерюв талаплары

38[+][+]О вакъытта бир къач Къанун оджасы ве ферисе Исагъа:

– Оджа, бизге бир бельги[†] косьтергенинъни истеймиз, – дедилер.

39[+]Иса оларгъа джевап берип, шойле деди:

– Ярамай ве ороспу несиль бельги къыдыра, лякин Юнус пейгъамбернинъ бельгисинден гъайры оларгъа бельги берильмейджек. 40[+]Юнус учь кунь ве учь гедже буюк балыкънынъ къурсагъы ичинде олгъаны киби, Инсан Огълу да шойле учь кунь ве учь гедже топракънынъ юрегинде оладжакъ. 41[+]Ниневе шеэринде яшагъанлар Ахирет кунюнде бу несильнен берабер котерилип, оны къабаатлайджакълар. Олар Юнуснынъ огреткенини эшитип, тёвбе эткенлер. Мында исе Юнустан буюкчеси бар! 42[+]Дженюп къыраличеси Ахирет кунюнде бу несильнен берабер котерилип, оны къабаатлайджакъ. О, Сулейманнынъ икметли лафларыны динълемек ичюн, дюньянынъ о бир четинден кельген. Мында исе Сулеймандан буюкче Сою бар!


Арам рухнынъ къайтувы

43[+]Арам рух инсандан чыкъкъан сонъ, сувсуз ерлерде быралкъыланып юре, озюне раатланмагъа ер къыдыра, амма тапалмай. 44Сонъ озюне: «Мен чыкъкъан эвиме къайтып барайым да», – дей. Къайтып кельгенде исе, эвини бош, сипирильген ве джыйыштырылгъан алда тапа. 45[+]О вакъыт джин бара да, озюнинъ янына башкъа, даа бетер еди джинни ала ве оларнен эвге кирип ерлеше. Сонъра, о адамнынъ алы эвелькисинден бетер ола. Бу ярамай несильнинъ алы да шойле оладжакъ.


Иса анасы, огълан ве къызкъардашлары акъкъында

46[+][+]Иса адамларнен субетлешип тургъан вакъытта, Онынъ анасынен къардашлары эвнинъ огюнде, тышта турмакъта эдилер: олар Исанен лаф этмеге истегенлер. 47Кимдир Исагъа:

– Анда, тышарыда, ананънен къардашларынъ, Сеннен лаф этмеге истейлер, – деди.

48Иса буны айткъан адамгъа джевап берип:

– Меним анам ким? Къардашларым ким? – деди 49ве къолунен шегиртлерини косьтерип:

– Мына, Меним анам ве къардашларым! – деди. 50[+]– Ким Коклердеки Бабамнынъ ирадесини беджерсе, о Меним къардашым, къызкъардашым ве анамдыр.

#### 13


Урлукъ сачыджы акъкъында кинаели икяе

1[+]Шу куню Иса[†] эвден чыкъып, голь янында отурды. 2Онынъ этрафында баягъы адам топланды. Иса къайыкъкъа чыкъып отурмагъа меджбур олды, бутюн халкъ исе ялыда турды. 3Иса оларгъа чокъ шейлер акъкъында кинаели икяелер[†] айтты:

– Бир урлукъ сачыджы тарлагъа чыкъа. 4О, урлукъ сачкъанда, базы урлукълар ёл кенарына тюше. Шу арада къушлар учып келелер де, урлукъларны чокъуп, ёкъ этелер. 5Башкъа урлукълар ташлы, топракъ аз олгъан ерге тюше ве тезден осип чыкъалар, чюнки топракъ бу ерде юфкъа экен. 6Кунеш чыкъкъан сонъ исе, оларны якъа ве яхшы тамыр атмагъанларындан, фиданлар къуруп къалалар.

7[+]Башкъалары тикенлер арасына тюше, тикенлер тез осип урлукъларны богъып ташлайлар.

8Даа башкъа урлукълар исе яхшы топракъкъа тюшип, бир урлукъ – юз къат, башкъасы – алтмыш ве даа башкъасы – отуз къат арткъач берекет берелер.

9[+]Къулагъы барлар буны эшитсинлер!


Кинаели икяелернинъ макъсады

10[+]Шегиртлер Исанынъ янына келип:

– Сен не ичюн оларнен кинаели икяелер айтып лаф этесинъ? – деп сорадылар.

11[+]О, оларгъа джевап берип:

– Кок Падишалыгъынынъ[†] сырлары сизге ачылгъан, оларгъа исе къапалы, – деди. 12[+]– Кимде бар олса, онъа даа бериледжек, ве онда арткъач оладжакъ. Кимде ёкъ олса, олгъаны да тутып алынаджакъ. 13[+]Оларнен кинаели икяелер ярдымынен лаф этем, чюнки олар бакъа ве корьмейлер, динълей ве эшитмейлер, ве анъламайлар. 14Ешаянынъ пейгъамберлиги[†] оларда эда этиле:

Къулакъларынъызнен эшитеджексиз,
амма анъламайджакъсыз,
козьлеринъизнен бакъаджакъсыз,
амма корип оламайджакъсыз.
15[+]Бу халкънынъ юреги бир шей анълап оламай,
къулакълары агъыр эшите,
оларнынъ козьлери де юмулгъан.
Бойледже, олар козьлеринен корьмезлер,
къулакъларынен эшитмезлер,
акъылларынен анъламазлар.
Оларны тедавийлесин деп,
Аллагъа кельмезлер.

16[+]Сизинъ козьлеринъиз бахтлы, чюнки олар корелер. Къулакъларынъыз да бахтлы, чюнки эшителер.

17[+]Сизге догърусыны айтам: чокъ пейгъамберлер ве инсафлы адамлар сиз корьгенинъизни корьмеге истей эдилер, лякин корьмедилер, сиз эшиткенлеринъизни эшитмеге истей эдилер, лякин эшитмедилер.


Урлукъ сачыджы акъкъында кинаели икяенинъ анълатувы

18[+]Энди урлукъ сачыджы акъкъында кинаели икяенинъ манасыны динъленъиз. 19Алланынъ Падишалыгъы акъкъында сёзни эшиткен, амма оны анъламагъан эр бир адамгъа яман Шейтан[†] келип, онынъ юрегинде сачылгъан сёзни-урлукъларны хырсызлап кете. Бойле адамлар тюшкен урлукъны алгъан ёл кенарындаки топракъкъа ошайлар. 20Урлукъ сачылгъан ташлы топракъ исе – сёзни эшитир-эшитмез къуванчнен къабул эткен сою. 21[+]О, де бир шейге, де башкъа шейге дикъкъат этип, урлукъкъа озюнде тамыр атмагъа ёл бермей. Онынъ башына шу сёз ичюн къаза-беля кельсе ве оны къуваласалар, о бирден ёлундан къайта. 22[+]Башкъалары исе, урлукъны алгъан, тикенли топракъ киби: олар сёзни эшителер, амма оны аят къасеветлери ве зенгинликнен алданув басып богъа, ве урлукъ берекет бермей. 23[+]Урлукъны алгъан яхшы топракъ исе сёзни эшиткен, онынъ манасына еткен адамларгъа ошай. Олардан базы адамлар – юз къат, башкъалары – алтмыш къат ве даа дигерлери – отуз къат зияде берекет берелер.


Зеэрли отлар акъкъында кинаели икяе

24Иса оларгъа даа бир кинаели икяе айтты:

– Кок Падишалыгъы неге ошай? Бир адам тарласына яхшы урлукъ сачты. 25Гедже, эписи ятып юкълагъанда, онынъ душманы келип, богъдай арасына зеэрли отларны сачып кетти. 26Богъдай осип, башакъ чыкъаргъанда, зеэрли отлар да пейда олдылар. 27Къуллары келип, эфендисинден: «Эфендимиз, сен тарланъа яхшы урлукъ сачтынъ да! Айса бу зеэрли отлар къайдан келип чыкъкъан?» – деп сорадылар. 28«Бу – душманнынъ ишидир», – деди о. «Истесенъ, биз барып оларны тартып чыкъарырмыз», – деди къуллар. 29«Керекмей. Зеэрли отларны ёкъ эткенде, оларнен берабер богъдайны да бозарсыз. 30[+]Оракъ вакъты кельгендже, оларгъа тийменъиз, берабер осе берсинлер. Оракъ вакъты кельгенде, мен оракъчыларгъа: “Башта зеэрли отларны джыйынъыз ве обалап багъланъыз да, якъынъыз. Богъдайны исе меним анбарыма алып барынъыз”, – дейджем».


Хардал урлугъы акъкъында кинаели икяе

31[+]Иса оларгъа даа бир кинаели икяе айтып берди:

– Кок Падишалыгъы бир хардал урлугъына ошай. Адам оны алып, озь тарласына сача. 32[+]Эписи урлукълардан кичкене олса да, осип чыкъкъан сонъ, бостандаки осюмликлер арасында энъ юксек ола. Терек киби оськен сонъ, къушлар учып келип, онынъ пытакъларында юва ясайлар.


Мая акъкъында кинаели икяе

33[+]Сонъ Иса оларгъа даа бир кинаели икяе айтты:

– Кок Падишалыгъы бир къашыкъ маягъа ошай. Къадын оны алып, учь буюк савут[*] унгъа ташлай ве бутюн хамырыны къабарта.


Иса адамларгъа кинаели икяелерни айта

34[+]Иса буларнынъ эписини адамларгъа кинаели икяелернен ачып анълатты. О оларгъа эр шейни кинаели икяелернен айта эди, 35[+]чюнки пейгъамбер ярдымынен айтылгъан сёз беджериледжек эди:

Агъзымны ачып, кинаели икяелерни айтарым,
дюнья яратылгъандан берли гизли сырларны анълатаджагъым.


Зеэрли отлар акъкъындаки кинаели икяенинъ анълатувы

36Шундан сонъ Иса, адамларны йиберип, эвге къайтты. Шегиртлери Онынъ алдына барып:

– Бизлерге тарладаки зеэрли отлар акъкъында кинаели икяени анълатып берсе, – дедилер.

37Иса оларгъа джевап берип:

– Яхшы урлукъны сачкъан – Инсан Огълудыр[†]. 38[+]Тарла исе – дюнья. Яхшы урлукълар – Алла[†] Падишалыгъынынъ огъуллары, зеэрли отлар исе – яман Шейтаннынъ огъулларыдыр. 39[+]Оларны сачкъан – Шейтандыр. Оракъ вакъты – дюньянынъ сонъу, оракъчылар исе – мелеклер[†]. 40Зеэрли отларны насыл джыйып атеште якъсалар, бу дюньянынъ сонъунда да шойле оладжакъ. 41[+]Инсан Огълу Озь мелеклерини ёллайджакъ, ве олар гунагъа себеп олгъан ве яманлыкъ япып юргенлерни Онынъ Падишалыгъындан сайлап алып, 42[+]алевленип тургъан оджакъкъа ташлайджакълар. О ерде агълав ве тиш гъыджыртысы оладжакъ.

43[+]О вакъытта инсафлы адамлар озь Бабаларынынъ Падишалыгъында кунеш киби парылдайджакълар. Къулагъы барлар буны эшитсинлер! – деди.


Сакълангъан хазине акъкъында кинаели икяе

44– Кок Падишалыгъы тарлада сакълангъан хазинеге ошай. Бир адам оны тапып, кене сакълай ве къувана-къувана барып, бутюн мал-мулькюни сата да, шу тарланы ала.


Инджи акъкъында кинаели икяе

45Кок Падишалыгъы даа неге ошай? О бунъа ошай: бир алыш-веришнен огърашкъан адам яхшы инджилер къыдыра. 46Бир къыйметли инджини тапкъанда, о барып, бутюн мал-мулькюни сатып, оны ала.


Балыкъ сачмасы акъкъында кинаели икяе

47[+]Кок Падишалыгъы даа денъизге атылгъан балыкъ сачмасына ошай. О чешит тюрлю балыкъларны тута. 48[+]Сачма балыкъкъа толгъан сонъ, оны ялыгъа тартып чыкъаралар ве отурып, яхшы балыкъларны сайлап, сепетлерге къоялар, ярамай сойларыны исе котерип аталар. 49[+]Дюньянынъ сонъунда да ойле оладжакъ: мелеклер чыкъып, яман адамларны инсафлы адамларнынъ арасындан айырып, 50[+]оларны алевленип тургъан оджакъкъа ташлайджакълар. О ерде агълавлар ве тиш гъыджыртысы оладжакъ. 51Буларнынъ эписини анъладынъызмы? – деп сорады Иса.

– Эбет, – деди олар.

52Иса оларгъа:

– Демек, Кок Падишалыгъы акъкъында огретювни къабул эткен эр бир Къанун[†] оджасы озь хазинесинден янъы ве эски шейлерни чыкъаргъан эв саибине ошай, – деди.


Исаны Назарет шеэринде ред этелер

53[+]Иса бу кинаели икяелерни айткъан сонъ, о ерден кетти. 54[+]Озюнинъ юртуна келип, ерли халкънынъ синагогасында[†] огрете башлады. Оны динълегенлер шашып къала эдилер.

– О къадар акъыл ве къудрет Онъа къайдан кельген? – дей эди олар. 55[+]– Дюльгернинъ огълу дегильми О? Анасынынъ ады Мерьем, къардашлары исе Якъуп[†], Юсуф[*], Симон ве Иуда дегильми? 56Онынъ эписи къызкъардашлары мында, бизим янымызда яшамайлармы?

57[+]Шунынъ ичюн олар Оны ред эттилер. Иса исе оларгъа:

– Пейгъамберге эр ерде урьмет этелер, тек озь ветанында ве озь эвинде онынъ къадрине етмейлер, – деди.

58Оларнынъ иманы олмагъаны ичюн, о ерде Иса чокъ аджайип шейлер япмады.

#### 14


Ягъянынъ олюми

1[+]Шу вакъытта виляет укюмдары Ирод[†] Иса[†] акъкъында эшитип, 2[+]озюнинъ хызметчилерине:

– Бу – Сувгъа Батырыджы Ягъядыр! О, олюлерден къайтып тирильген! Шунынъ ичюн онда аджайип шейлер япмагъа кучю бар, – деди.

3-4[+]Мына бу Ирод озь къардашы Филипнинъ сабыкъ апайы Иродияны озюнинъ апайы этип алгъан эди. Сонъ Ягъя онъа: «Къанун[†] боюнджа санъа бу къадынны апай этип алмагъа олмай», – деген. Шунынъ ичюн Ирод Ягъяны якъалап, элини-аягъыны зынджырларнен багълап, зиндангъа аткъан. 5[+]Ирод Ягъяны ольдюрмеге истеген, амма халкътан къоркъа экен. Олар Ягъяны пейгъамбер[†], деп сая эдилер.

6Ироднынъ догъгъан кунюне багъышлангъан зияфетте мусафирлер огюне Иродиянынъ къызы чыкъып ойнады. Падиша онынъ ойнагъаныны пек бегенип, 7[+]о не истесе бермеге азыр олгъанына ант этти. 8Къыз исе анасы огреткени киби: «Манъа мында Сувгъа Батырыджы Ягъянынъ башыны табакъта кетирип бер!» – деди.

9Падишаны къайгъы басса да, янында олгъан мусафирлер огюнде ант эткени ичюн, башны кетирсинлер, деп эмир этти.

10Джеллятны йиберип, Ягъянынъ башыны алдырды. 11Онынъ башыны табакъта кетирип, къызгъа бердилер, о исе анасына алып барды. 12[+]Ягъянынъ шегиртлери келип, онынъ беденини алып дефн эттилер. Сонъ барып, бу акъта Исагъа хабер эттилер.


Иса беш бинъ адамны тойдура

13[+]Иса буны эшиткенинен, бир Озю къайыкъкъа отурып, андан адам олмагъан бир ерге кетти. Амма адамлар бу акъта бильдилер, озь шеэрлеринден чыкъып, Онынъ артындан джаяв кеттилер. 14Иса къайыкътан чыкъып, чокъ адамларны корьди. О адамларны аджыды ве оларнынъ арасында олгъан хасталарны тедавийледи.

15Акъшам тюшкенинен, шегиртлери Онынъ янына келип:

– Бу ерде кимсе яшамай экен, эм энди кеч олды. Адамларны йибер, этрафтаки койлерге барып, озьлерине аш сатын алсынлар, – дедилер. 16[+]Лякин Иса:

– Олар кетмесе де олур, сизлер оларгъа аш беринъиз, – деди.

17– Бу ерде бизде тек беш отьмек ве эки балыгъымыз бар, башкъа бир шей ёкъ, – дедилер Онъа.

18– Оларны бу ерге, Манъа кетиринъиз, – деди Иса.

19Сонъ О адамларгъа от устюне отурмакъны буюрды. Беш отьмекнен эки балыкъны алды, козьлерини коклерге котерип, шукюр дувасыны окъуды. Отьмеклерни больди ве шегиртлерине берди, олар исе адамларгъа даркъаттылар. 20Эр кес ашап тойды. Даа артып къалгъан отьмеклернинъ парчаларыны толу он эки сепет джыйдылар. 21[+]Ашагъанлар исе къадынлар ве балалардан гъайры беш бинъ адам эди.


Иса сув устюнде юре

22[+]Бундан сонъ Иса шегиртлерине, тез-тез къайыкъкъа отурып, гольнинъ къаршы ялысына Ондан эвель кечмеге буюрды. Озю исе адамларны йибереджек эди. 23[+]Адамларны йиберген сонъ, бир Озю дува окъумакъ ичюн дагъгъа чыкъты. Акъшам олгъанда, о ерде ялынъыз Озю эди.

24Къайыкъ ялыдан узакъта олып, далгъаларнен куреше эди, ель исе къайыкъкъа къаршы эсмекте эди. 25Танъ атмаздан эвель Иса шегиртлери тарафына ёл алды, голь устюнден юрип кетти. 26[+]Шегиртлер Онынъ голь устюнден юрип келеяткъаныны корип, пек къоркътылар.

– Бу – бир хаялеттир! – деп, къоркъкъанларындан къычырдылар.

27Лякин Иса шу ань оларнен лаф этип башлады:

– Джесюр олунъыз! Бу – Меним! Къоркъманъыз! – деди.

28О вакъытта Пётр:

– Я Раббим, эгер бу Сен олсанъ, манъа буюр, мен Сенинъ янынъа сув устюнде юрип барайым! – деди. 29Иса:

– Кель! – деди.

Пётр къайыкътан чыкъып, Исагъа таба сув устюнден кетти.

30Лякин ельнинъ кучюни сезип, къоркъты ве бата башлады.

– Я Раббим, мени къуртар! – деп багъырды.

31[+]Иса шу ань къолуны узатып, оны тутты да:

– Эй, иманы аз олгъан, сен не ичюн шубелендинъ? – деди.

32Олар къайыкъкъа отургъанларынен, ель тынды. 33[+]Къайыкътаки шегиртлер исе Исагъа бель букип:

– Керчектен де Сен – Алланынъ Огълусынъ[†]! – дедилер.


Иса Геннесаретте хасталарны тедавийлей

34[+][+]Гольни кечип, олар Геннесаретте ялыгъа етип кельдилер. 35О ернинъ адамлары Исаны таныдылар. Бутюн этрафларгъа хабер ёллап, Онынъ алдына эписи хасталарны кетирдилер. 36Тек урбасынынъ этегине тиймек ичюн Ондан рухсет сорай эдилер, тийгенлер эписи тедавийлене эдилер.

#### 15


Баба-деделернинъ урф-адетлери акъкъында

1[+]О вакъытта Къанун[†] оджалары ве фериселер[†] Ерусалимден Исанынъ алдына келип, суаль бердилер:

2[+]– Сенинъ шегиртлеринъ баба-деделеримизнинъ урф-адетлерини не ичюн бозалар? Аш ашамаздан эвель къолларыны ювмайлар…

3[+]Иса[†] оларгъа джевап берип:

– Я сизлер озь урф-адетинъиз ичюн Алланынъ эмирини не ичюн бозасыз? – деди. 4[+]– Алла[†]: «Ана-бабанъны урьмет эт» ве «Бабасыны я да анасыны къаргъагъан адам ольдюрильсин», – деди. 5Амма сиз: «Ким бабасына я да анасына: “Меним санъа береджек олгъан ярдымым Аллагъа багъышлангъан бахшыш”, – десе, 6о бабасыны я да анасыны урьмет этмесе де олур», – дейсиз. Шунынънен, сиз озюнъизнинъ урф-адетинъиз ичюн Алланынъ Сёзюни ред этесиз. 7[+]Эй, экиюзьлюлер! Сизинъ акъкъынъызда айткъан Ешая пейгъамбернинъ[†] сёзлери яхшы:

8Бу халкъ Мени тильнен урьмет эте, юреклери исе Менден пек узакъ.
9[+]Манъа бошуна табыналар, инсан эмирлерини берип огретелер.


Адамны не арам эте

10Сонъ Иса халкъны янына чагъырып, оларгъа:

– Мени динълеп, анъламагъа тырышынъыз! 11[+]Агъызгъа кирген шей дегиль, агъыздан чыкъкъан шей исе инсанны арам эте, – деди.

12О вакъытта шегиртлери Онынъ янына келип:

– Фериселер бу сёзлеринъни эшитип, пек ачувлангъанларыны билесинъми? – дедилер.

13[+]Иса оларгъа джевап берип:

– Меним Бабам сачмагъан эр бир осюмлик тюбю-тамырынен сувурылып ташланаджакъ. 14[+]Оларны къалдырынъыз! Олар – сокъурларнынъ кёр етекчилеридир. Эгер сокъур сокъурны етеклеп юрсе, олар экиси де чукъургъа тюшип кетерлер, – деди.

15Пётр Онъа:

– Бизге бу кинаели икяени[†] анълатып бер! – деди. 16Иса:

– Сизлер де ойле акъылсызларсынъызмы? 17Агъызгъа кирген эр бир шей ашкъазангъа кечип, аякъёлгъа чыкъып кеткенини даа анъламадынъызмы? 18[+]Амма агъыздан чыкъкъан шейлер юректен чыкъалар. Адамны булар арам этелер. 19[+]Адамнынъ юрегинде яман фикирлер, адам ольдюрюв, аиле садыкълыгъыны бозув, ороспулыкъ, хырсызлыкъ, ялан шаатлыкъ, куфюр сёзлер догъып, ондан чыкъалар. 20Мына бу шейлер адамны арам эте. Кирли къолларнен аш ашамакъ исе адамны арам этмей.


Ханаанлы къадыннынъ иманы

21[+][+]Иса о ерден чыкъып, Тир ве Сидон юртларына кетти. 22[+]Анда Онынъ алдына шу ерлерде яшагъан бир ханаанлы къадын кельди.

– Эфендим, Давутнынъ Огълу[†], мени аджы! Къызымны джин урды, ве пек къыйнай, – деп къычырды.

23Лякин Иса онъа бир сёз биле къайтармады. Шегиртлери келип:

– Айтса онъа, кетсин! Артымыздан къычырып юре, – деп Исагъа риджа эттилер. 24[+]Иса:

– Мен тек Исраиль[†] халкъынынъ адашкъан къойларына йиберильген эдим, – деди.

25Амма къадын якъынджа келип, Исанынъ алдында озюни ерге ташлады ве:

– Эфендим, манъа ярдым эт! – деди.

26[+]– Балалардан отьмекни алып, копеклерге ташламакъ яхшы дегиль, – деди Иса.

27– Эбет, Эфендим, амма копеклер де эфендисининъ софрасындан тюшкен отьмек уфакъларыны ашайлар! – деди къадын. Сонъ Иса:

28– Эй, къадын, сенинъ иманынъ буюк! Истегенинъ олсун! – деди.

Къадыннынъ къызы шу ань тедавийленди.


Иса чокъ адамны тедавийлей

29Иса о ерден кетти ве, Озь ёлуны Галилея[†] голю боюнда девам этип, андаки бир дагъгъа чыкъты ве отурды. 30[+]Онынъ янына пек чокъ адам топланды. Олар озьлеринен топал, кёр, сакъат, сагъыр тильсиз ве чокътан-чокъ башкъа хасталарны алып келип, Исанынъ аякълары алдына къойдылар. Иса исе оларны тедавийледи. 31Тильсизлер лаф эткенлерини, сакъатлар сагълам олгъанларыны, топаллар юргенлерини, кёрларнынъ козьлери ачылгъаныны корип, халкъ шашып къалды ве Исраильнинъ Алласыны алгъышлады.


Иса дёрт бинъ адамны тойдура

32[+][+]Иса, шегиртлерини янына чагъырып, оларгъа:

– Халкъны аджыйым. Меним алдымда учь кунь туралар, ашамагъа исе ич бир шейлери ёкъ. Мен оларны ач алында йибермеге истемейим, даа ёлда такъаттан кесильмесинлер, – деди.

33[+]Шегиртлери Онъа:

– Бу сахрада о къадар адамны тойдурмакъ ичюн отьмекни къайдан алайыкъ? – дедилер.

34– Не къадар отьмегинъиз бар? – деп сорады Иса.

– Еди дане отьмек ве бир къач балычыгъымыз бар, – деди олар.

35Иса адамларгъа ерге отурмакъны буюрып, 36еди отьмекни ве балыкъларны алды, шукюр этип пителерни парчалады ве шегиртлерине берди, олар исе халкъкъа даркъаттылар. 37Эписи ашап тойдылар ве артып къалгъан отьмек парчаларындан даа толу еди буюк сепет топладылар. 38[+]Ашагъанлар исе къадынлар ве балалардан гъайры дёрт бинъ адам эди. 39Иса халкъны йиберип, къайыкъкъа чыкъты ве Магдала этрафларына кетти.

#### 16


Фериселер ве саддукийлер бельги талап эте

1[+][+]Фериселер[†] ве саддукийлер[†] Исаны сынамакъ макъсадынен Онынъ алдына келип, коктен бельги[†] косьтергенини талап эттилер. 2Иса[†] исе оларгъа джевап берип:

– Акъшам тюшкенде, сиз: «Кок къырмызы тюсте, ава ачыкъ оладжакъ», – дейсиз. 3Саба эрте исе: «Кок къою къырмызы тюсте ве оны булутлар къапаткъан, бугунь фуртуна оладжакъ», – дейсиз. Сиз кок юзюне бакъып, оладжакъ аваны айта билесиз, заманнынъ аляметлерини исе айырып оламайсызмы? 4[+]Ярамай ве ороспу несиль бельги къыдыра, лякин Юнуснынъ бельгисинден гъайры оларгъа бельги берильмейджек, – деди ве оларны къалдырып кетти.


Фериселернинъ ве саддукийлернинъ «маясы»

5[+]Башкъа ялыгъа етип кельген шегиртлер янларына отьмек алмагъа унуткъанлар. 6[+]Иса оларгъа:

– Бакъынъыз, фериселернен саддукийлернинъ маясындан сакъынынъыз! – деди.

7Олар исе озьара: «Буны отьмек алмагъанымыз ичюн айтты», – дедилер. 8[+]Иса, бу акъта билип, оларгъа:

– Эй, иманы аз олгъанлар! Сиз не ичюн озьара, янымызда отьмек ёкъ, дейсиз? 9[+]Буны даа анъламайсынъызмы? Беш дане отьмекни беш бинъ адам ашап, даа не къадар сепет отьмек парчаларыны джыйып алгъанынъыз акъылынъыздамы? 10[+]Я еди отьмек дёрт бинъ адам ичюн? О вакъыт къач буюк сепет джыйдынъыз? 11Мен сизлерге: «Фериселер ве саддукийлернинъ маясындан сакът олунъыз», – дегеним отьмек акъкъында олмагъаныны насыл анъламайсынъыз? – деди.

12Шундан сонъ шегиртлер, Иса оларгъа отьмек маясындан дегиль, фериселер ве саддукийлернинъ огретювинден сакът олмакъ кереклигини айткъаныны анъладылар.


Пётр Исагъа «Месих» дей

13[+]Филипнинъ Кайсареясы этрафларына кельген Иса Озь шегиртлеринден:

– Адамлар Инсан Огълуны[†] ким деп саялар? – деп сорады.

14[+]– Базылары Сени Сувгъа Батырыджы Ягъя, башкъалары – Ильяс, дигерлери исе – Йирмея, я да пейгъамберлерден[†] бириси деп саялар, – деди шегиртлер. 15Иса олардан:

– Я сиз Мени ким деп саясыз? – деп сорады.

16[+]Симон Пётр джевап берип:

– Сен – Месихсинъ[†], Тири Алланынъ Огълусынъ[†]! – деди. 17[+]Иса онъа:

– Сен бахтлы адамсынъ, Симон Бар-Йона! Бу сырны санъа къан ве беден дегиль, Меним Коклердеки Бабам ачты. 18[+]Шунынъ ичюн Мен санъа айтам: сен – Пётрсынъ[*], ве бу къаянынъ устюнде Мен Озь Топлашувымны[*] къураджам. Оны олюлер дюньясынынъ кучьлери биле енъип оламайджакълар. 19[+]Санъа Кок Падишалыгъынынъ[†] анахтарларыны береджем. Нени ер юзюнде ясакъ этсенъ, шуны коклерде де ясакъ этеджеклер. Нени ер юзюнде рухсет этсенъ, шуны коклерде де рухсет этеджеклер, – деди.

20[+]Сонъ Иса шегиртлерине Озюни Месих олгъаны акъкъында кимсеге айтмагъа кесен-кес ясакъ этти.


Иса Озь азаплары, олюми ве тирилюви акъкъында эвельден айта

21[+][+]Шу вакъыттан башлап, Иса шегиртлерине Онъа Ерусалимге бармагъа кереклигини, анда акъсакъаллар[†], баш руханийлер[†] ве Къанун[†] оджалары къолунда чокъ азап чекип, ольдюриледжегини, амма учюнджи куню тириледжегини ачыкъ-айдын айтып башлады.

22Пётр Оны четке чекип:

– Алла[†] сакъласын, Раббим! Сеннен бойле шей ич бир вакъыт олмаз! – деп, Оны азарлап башлады.

23[+]Иса исе айланып:

– Ёкъ ол козюмден, Шейтан[†]! Сен Мени ёлдан урасынъ! Сен Алланынъ ишлерини дегиль, адам ишлерини тюшюнесинъ, – деди Пётргъа.

24[+]Сонъ Иса Озь шегиртлерине:

– Эгер ким Меним артымдан кетмеге истесе, озюнден вазгечип, озь хачыны котерип, Меним артымдан юрсюн! – деди. 25[+]– Ким озь джаныны къуртармагъа истесе, оны джояджакъ. Лякин ким Мен ичюн джаныны берсе, о, джаныны тападжакъ. 26[+]Эгер инсан бутюн дюньяны басып алса да, озь джанына зарар кетирсе, бунынъ файдасы не олур? Инсан, озь джаныны къуртармакъ ичюн, не берер? 27[+]Инсан Огълу Озь Бабасы Шуретининъ нурунда, Онынъ мелеклеринен[†] берабер келеджек ве эр кимни япкъанына коре мукяфатлайджакъ. 28[+]Сизге догърусыны айтам: бу ерде тургъанлардан базылары даа олюм не олгъаныны бильмейип, Инсан Огълунынъ Озь Падишалыгъынен берабер кельгенини кореджеклер.

#### 17


Исанынъ корюниши денъише

1[+][+]Алты кунь кечкен сонъ, Иса[†] янына Пётрны, Якъупны[†] ве онынъ къардашы Юханны алды ве тек оларнен берабер бир дагъгъа котерильди. 2[+]Исанынъ бутюн корюниши оларнынъ козьлери огюнде денъишти: Онынъ бети кунеш киби парылдады, урбасы исе козь къамаштырып бем-беяз олды. 3[+]Бакъса, оларнынъ огюнде Муса ве Ильяс пейда олдылар да, Исанен субетлешип башладылар.

4Пётр Исагъа:

– Раббим, бу ерде бизге не яхшы я! Эгер истесенъ, мен мында учь чалаш къурайым: бириси Санъа, бириси Мусагъа ве бириси Ильяскъа олсун, – деди.

5[+]Пётр бу сёзлерни даа айткъанда, апансыздан бир нур сачкъан булут пейда олып, оларны кольгесинен къапатты. Шу булут ичинден бир сес чыкъты:

– Бу Меним севимли Огълумдыр, Мен Ондан разым! Оны динъленъиз!

6Бу сесни эшиткен шегиртлер буюк бир къоркъуда юзьлерини ерге берип йыкъылдылар. 7Иса оларнынъ янына келип, оларгъа тийди де:

– Къоркъманъыз, турунъыз! – деди.

8Шегиртлер козьлерини котерип, янларында Исадан гъайры кимсени корьмедилер. 9[+]Дагъдан тюшкенде, Иса шегиртлерине:

– Инсан Огълу[†] олюлерден тирильмегендже, мында корьген шейлерни кимсеге айтманъыз, – деп буюрды.

10Шегиртлери Ондан:

– Не ичюн Къанун[†] оджалары: «Башта Ильяс кельмек керек», – дейлер? – деп сорадылар. 11[+]Иса оларгъа джевап берип:

– Бу керчек, башта Ильяс келип, эр шейни азырламакъ керек, – деди. 12[+]– Мен сизлерге айтам: Ильяс энди кельди, амма оны танымадылар ве онен истеген шейлерни яптылар. Шойле де Инсан Огълу оларнынъ къолларындан чокъ азап чекмеге меджбур.

13[+]О вакъытта шегиртлер, Иса оларгъа Сувгъа Батырыджы Ягъя акъкъында айткъаныны анъладылар.


Иса джин ургъан баланы тедавийлей

14[+]Олар халкъкъа къайтып кельгенде, Исагъа бир адам якъынлашып, тиз чёкти де:

15– Эфендим, огълума мерамет эт! Онда тутарыкъ хасталыгъы бар, о пек чекише. Сыкъ-сыкъ де атешке, де сувгъа дала, – деди. 16– Баламны Сенинъ шегиртлеринъе кетирдим, амма олар оны тедавийлеп оламадылар.

17– Эй, имансыз ве бозукъ адамлар! Не вакъыткъадже сизлернен оладжам?! Не къадаргъадже сизлерге даянаджам?! Баланы бу ерге, Меним алдыма кетиринъиз! – деди Иса.

18[+]Иса джинге чыкъмагъа эмир берди, ве джин чыкъты, бала исе шу ань тедавийленди. 19Сонъ шегиртлер, Иса бир Озю къалгъанда, Онъа якъынлашып:

– Биз джинни не ичюн къувып чыкъаралмадыкъ? – деп сорадылар. 20-21[+]Иса оларгъа:

– Сизинъ иманынъыз аз. Сизге догърусыны айтам: сизинъ бир хардал урлугъы къадар иманынъыз олгъанда, сиз мына бу дагъгъа: «Бу ерден о ерге кочь», – дейджексиз, ве о кочеджек. Сонъ сиз япалмайджакъ шей олмайджакъ, – деди.


Иса кене Озь олюми ве тирилюви акъкъында айта

22[+]Иса шегиртлеринен Галилеяда[†] олгъанда, О, оларгъа:

– Инсан Огълуны адамларнынъ къолуна тутып береджеклер 23[+]ве ольдюреджеклер, амма учюнджи куню О, тириледжек, – деди. Сонъ шегиртлерни буюк бир гъам басты.


Алла Сарайынынъ салымы акъкъында

24[+]Олар Къафарнаумгъа кельгенлеринде, Алла[†] Сарайынынъ салымыны[*] топлайыджылар Пётрнынъ алдына келип:

– Сизлернинъ Оджанъыз Сарай салымыны береми? – деп сорадылар. Пётр:

– Бере! – деди.

25О эвге кирген сонъ, Иса биринджи лаф ачты:

– Симон, сенинъ фикиринъ насыл? Бу дюнья падишалары салым я да бергини кимден алалар? Озь огъулларынданмы я да ябанджыларданмы?

26– Ябанджылардан, – деди Онъа Пётр.

– Ойле олса, озь огъуллары салымдан азат экен де, – деди Иса. 27[+]– Амма салым топлайыджыларнынъ[†] джаныны агъыртмамакъ ичюн, сен гольге барып балыкъ къармагъы ташла. Биринджи тутулгъан балыкъны алып, агъзыны ачсанъ, бир акъча[*] тапарсынъ. Акъчаны алып, экимиз ичюн оларгъа салым бер, – деди Иса.

#### 18


Ким буюкче?

1[+]О вакъытта шегиртлер, Исанынъ алдына келип:

– Кок Падишалыгъында[†] энъ буюк адам ким оладжакъ? – деген суальни бердилер.

2Иса[†] янына бир баланы чагъырып, оны оларнынъ арасына къойды ве:

3[+]– Сизлерге догърусыны айтам: эгер сиз денъишмесенъиз ве балалар киби олмасанъыз, Кок Падишалыгъына кирмезсиз. 4Ким бу бала киби озюни ашада тутып юрсе, Кок Падишалыгъында энъ муим оладжакъ, – деди. 5[+]– Адым огъруна бойле балалардан бирисини къабул эткен Мени де къабул эте.

6[+]Ким исе Манъа инангъан бу кучюклерден бирисини ёлдан урса, онынъ бойнуна эшек айландыргъан дегирмен ташыны асып денъизнинъ чукъур еринде богъсалар, о ичюн яхшыджа олур эди.


Ёлдан ургъан шейлер акъкъында

7[+]Бу дюньянынъ алына беля, чюнки инсанны гунагъа тюшюрген шейлер чокъ! Бойле шейлер олмакъ керек. Амма гунагъа себепчи олгъан адамнынъ алына беля! 8[+]Эгер къолунъ я да аягъынъ сени ёлдан урса, оны кесип, озюнъден узакъча ташла. Сен чолакъ я да топал олсанъ да, эбедий аяткъа киреджексинъ. Бу, эки къолнен, эки аякънен эбедий атешке ташлангъанынъдан яхшыдыр. 9[+]Эгер козюнъ сени ёлдан урса, оны чыкъарып ал да, озюнъден узакъча ташла. Сен бир козьнен олсанъ да, эбедий аяткъа киреджексинъ. Бу, эки козьнен джеэннем[†] атешине ташлангъанынъдан яхшыдыр.

10-11[+]Бакъынъыз, бу кучюклерден бирисини биле ред этменъиз. Мен сизге айтам: оларнынъ мелеклери[†] эр вакъыт Меним Коктеки Бабамнынъ огюнде туралар.

12Сизлернинъ фикиринъиз насыл? Эгер бир адамнынъ юз баш къою олып, олардан бириси адашса, о, докъсан докъузыны дагъларда къалдырып, адашкъан союны къыдырмагъа бармазмы? 13Оны тапкъанда исе, сизге догърусыны айтам: шу бир къой ичюн адашмагъан докъсан докъузындан зияде къуванаджакъ. 14[+]Ойле де Коклердеки Бабанъыз бу кучюклерден бирисининъ биле ольгенини истемей.


Гуна япкъан дин къардаш акъкъында

15[+][+]Эгер сенинъ дин къардашынъ санъа къаршы гуна япса, онынъ алдына барып, тек юзь-юзьге лаф этип, къабаатыны онъа косьтер. О сени динълесе, сен агъанъны озюнъе къайтардынъ. 16[+]Эгер сени динълемесе, озюнънен даа бир я да эки адамны алып бар. Эр бир олгъан шей эки я да учь шаатнен тасдыкъланмакъ керек. 17[+]Эгер оларгъа да къулакъ асмаса, иманлыларнынъ топлашувына[†] айт. Эгер иманлыларнынъ топлашувына да къулакъ асмаса, о санъа Аллагъа инанмагъан я да салым топлайыджы[†] киби олсун.


Ясакъ этмек ве разылыкъ этмек кучю

18Сизге догърусыны айтам: ер юзюнде сизлер нени ясакъ этсенъиз, кокте де ясакъ этиледжек. Нени ер юзюнде рухсет этсенъиз, кокте де рухсет этиледжек. 19[+]Сизге даа айтам: эгер экинъиз мында, бу дюньяда бир шей акъкъында дува окъумагъа келишсенъиз, Меним Коктеки Бабам шуны беджерир. 20Меним ичюн эки я да учь адам топланса, шу ерде оларнынъ арасында Мен де олурым.


Борджкъа берген мераметсиз адам акъкъында кинаели икяе

21[+]Шу вакъытта Пётр Исагъа келип:

– Раббим, эгер дин къардашым манъа къаршы гуна япса, мен къач кере оны багъышлайджам? Еди кереми? – деди. 22Иса онъа:

– Ёкъ, еди кере дегиль, етмиш кере едишер, – деди. 23– Бунынъ ичюн Кок Падишалыгъы бунъа ошай: бир падиша озь хызметчилеринден борджларыны алмагъа истеген. 24Пара сайып башлангъанда, онъа он бинъ чувал алтын[*] борджу олгъан бир адамны онынъ алдына кетирдилер. 25[+]Борджуны одемеге[†] бир шейи олмагъаны ичюн, падиша онъа озюни, апайыны, балаларыны ве бутюн мал-мулькюни сатып, борджуны бермесини буюрды. 26Хызметчи исе ерге йыкъылып, падишагъа ялварды: «Сабыр этинъ, мен сизге эписини къайтарырым!» – деди. 27Озь хызметчисини аджып, падиша оны йиберди ве борджуны багъышлады. 28Хызметчи исе кетип, озюне юз динар борджу олгъан бир аркъадашыны тапты ве онынъ богъазына япышып: «Менден алгъан борджунъны къайтар!» – деп богъып башлады. 29Аркъадашы исе онынъ аякълары янына ерге йыкъылып: «Сабыр эт, мен санъа эписини къайтарырым!» – деп ялварды. 30[+]Амма о бунъа разы олмады, барып, борджуны къайтармагъандже аркъадашыны зиндангъа къапаттырды. 31Бу вакъианы корьген башкъа хызметчилернинъ джанлары пек агъырды, ве олар барып, падишагъа олгъан шейни айттылар. 32О вакъыт падиша хызметчисини алдына чагъырып: «Эй, ярамай къул! Манъа ялваргъанынъ ичюн, мен сенинъ бутюн борджунъны багъышладым. 33Мен сени аджыгъаным киби, сен де аркъадашынъны аджысанъ олмаз эдими?» – деди. 34Сонъ бутюн борджуны тёлемегендже, ачувлангъан падиша хызметчисини аписхане джезалайыджыларнынъ къолуна берди. 35[+]Бойледже, эгер сизлернинъ эр биринъиз озь аркъадашынъызны джан-юректен багъышламасанъыз, Меним Коктеки Бабам да сизлерге ойле япар.

#### 19


Айрылышув акъкъында Исанынъ огретюви

1[+]Иса[†] бу сёзлерни айтып битиргенинен, Галилеядан[†] кетип, Иордан озенининъ артындаки Еудие[†] топракъларына кельди. 2Онынъ пешинден чокъ адамлар кеттилер, ве О оларны анда тедавийледи.

3Исаны сынамакъ ниетинен, фериселер[†] Онынъ алдына келип:

– Акъайгъа олур-олмаз себепке коре озь апайындан Къанун[†] боюнджа айырылмакъ мумкюнми? – деген суальни бердилер. 4[+]Иса оларгъа шойле джевап берди:

– Я сиз окъумадынъызмы? Яратыджы тап башындан адамларны эр киши ве къадын киши оларакъ яратты 5[+]ве: «Шу себептен акъай ана-бабасыны къалдырып, озь апайына япышаджакъ, ве олар экиси бир вуджут оладжакълар», – деди. 6[+]Бойледже, олар энди эки дегиль, бир беден сайылалар. Алла[†] къошкъаныны адам айырмасын.

7[+]Олар Исагъа:

– Ойле олса, Муса не ичюн, акъай апайындан айырылса, айрылышув кягъытыны язып[†] бермеге эмир эткен? – дедилер. 8О оларгъа:

– Юреклеринъиз таш киби олгъаны ичюн, Муса сизлерге апайларынъыздан айырылмагъа рухсет берген, – деди. – Лякин башта бойле дегиль эди.

9[+]– Мен сизлерге айтам: ким аиле садыкълыгъыны бозувдан башкъа себеп тапып, озь апайындан айырылса ве башкъасына эвленсе, садыкълыкъны бозып гуна япа, – деди Иса. 10Шегиртлери Исагъа:

– Эгер акъай эвленювге шойле бакъса, эвленмегени яхшы олур эди! – дедилер. 11[+]Иса оларгъа:

– Бу айткъанны эр кес къабул этип оламай. Оны тек Алла къабилиет берген адамлар анълай. 12Базы адамлар догъгъан кунюнден акъайлыгъыны косьтерип оламайлар. Башкъаларыны исе адамлар ойле япалар. Даа башкъалары Кок Падишалыгъы[†] ичюн озьлери эвленювден вазгечелер. Ким буны къабул этип олса, къабул этсин! – деди.


Иса ве балалар

13[+]О вакъытта Исагъа, башларына къолларыны къойып дува окъусын деп, балаларны кетирдилер. Шегиртлери исе оларгъа ёл бермедилер. 14[+]Иса оларгъа:

– Балаларгъа кельмеге ёл ачынъыз, оларны токътатманъыз, Меним алдыма кельсинлер. Алланынъ Падишалыгъы оларнынъкидир, – деди 15ве оларнынъ башларына къолларыны къойгъан сонъ, о ерден кетти.


Бай огълан

16[+][+]Бир кунь Онъа бир адам келип:

– Оджа! Эбедий аяткъа кирмек ичюн насыл яхшылыкъ япайым? – деп сорады. 17[+]Иса онъа:

– Сен Менден яхшылыкъ акъкъында не сорайсынъ? Тек бир Алла яхшыдыр. Эгер эбедий аяткъа кирмеге истесенъ, эмирлерни беджер, – деди.

18– Къайсыларны? – деп сорады о. Иса онъа:

– Адамнынъ джаныны алма, аиле садыкълыгъыны бозма, хырсызлама, ялан шаатлыкъ этме, 19[+]ана-бабанъны урьмет эт ве якъын адамны[†] озюнъни севгенинъ киби сев, – деди. 20[+]Йигит Онъа:

– Мен буларнынъ эписини япам. Манъа даа не етишмей? – деди. 21[+]Иса онъа:

– Эгер эксиксиз олмагъа истесенъ, бар, эписи мал-мулькюнъни сатып, акъчасыны фукъарелерге болип бер. О вакъыт зенгинлигинъ кокте оладжакъ. Сонъ кель де, артымдан юр, – деди.

22Йигит бу сёзлерни эшитип, къайгъы ичинде о ерден чыкъып кетти. Онынъ байлыгъы буюк эди де.

23[+]Иса исе шегиртлерине:

– Сизге догърусыны айтам: зенгин адамнынъ Кок Падишалыгъына киргени къыйын оладжакъ. 24Даа сизге айтам: зенгин адамнынъ Алла Падишалыгъына киргенинден девенинъ ине тешигинден кечкени къолайдыр, – деди.

25Шегиртлер буны эшитип, джандан тааджиплендилер ве:

– Ойле олса, ким къуртарыладжакъ экен? – деп сорадылар.

26[+]Иса оларгъа дикъкъатнен бакъып:

– Адамларнынъ имкяны ёкъ, лякин Алланынъ ярдымынен эр шей олмакъ мумкюн, – деди.

27[+]Бу сёзге джевап берип, Пётр Исагъа:

– Мына, биз эр шейни къалдырып, Сенинъ артынъдан кеттик. Бунынъ ичюн бизге не оладжакъ? – деди. 28[+]Иса оларгъа:

– Сизге догърусыны айтам: дюньянынъ янъы догъувында Инсан Огълу[†] шан-шуретли тахткъа отургъанда, Меним артымдан кельген сизлер де он эки тахткъа отурып, Исраильнинъ[†] он эки къабилесине укюм этерсиз. 29[+]Мен ичюн эв-баркъ, агъа-къардаш, тата-къызкъардаш, ана-баба, апай-бала ве ер-мулькюни ташлап кеткен эр бир адам булардан юз кере чокъ тападжакъ ве эбедий аятны мирас киби аладжакъ. 30[+]Лякин шимди биринджи олгъан чокъ адамлар сонъунда оладжакъ, сонъунда олгъанлар исе биринджи оладжакълар, – деди.

#### 20


Юзюм багъындаки ыргъатлар акъкъында кинаели икяе

1Бойледже, Кок Падишалыгъы[†] бунъа ошай: бир эфенди саба эрте озь юзюм багъына ыргъатларны кирагъа тутмакъ ичюн кете. 2О ыргъатларнен кунюне бир динар бермеге келишип, оларны озюнинъ юзюм багъына йиберди. 3Саат докъузларда о кене чыкъып, базар мейданында ишсиз тургъан башкъа адамларны корип, 4оларгъа: «Сизлер де меним юзюм багъыма барынъыз, мен сизлерге ляйыкъ акъкъынъызны берерим», – деди. Олар бардылар. 5Саат он экиде ве уйледен сонъ саат учьте о чыкъып, кене шойле япты. 6Саат бешлерде де, акъшам устю даа бир кере мейдангъа чыкъып, анда ишсиз тургъан адамларны корьди де: «Не ичюн сизлер бу ерде кунь бою ишсиз турасыз?» – деп сорады. 7Олар исе: «Бизлерни кимсе чалышмакъ ичюн кирагъа тутмады да», – дедилер. О оларгъа: «Сизлер де меним юзюм багъыма барынъыз», – деди. 8[+]Акъшам олгъанда, багънынъ саиби озюнинъ идаре хызметчисине: «Ыргъатларны чагъырып, оларгъа, сонъкилерден башлап биринджилеринедже иш акъларыны бер», – деп буюрды. 9Саат бешлерде иш башлагъанлар келип, бирер динар алдылар. 10Биринджи кельгенлер исе чокъча аладжамыз, деп тюшюндилер. Амма олар да бирер динар алдылар. 11Олар иш акъкъыны алып, багъ саибине наразылыкъ бильдире башладылар: 12«Бу сонъунда кельгенлер бир саат ишледилер, сен исе оларны, бутюн кунь кучьлю кунеш тюбюнде чалышкъан бизлернен тенъ корьдинъ». 13Бунъа джевап берип багъ саиби олардан бирисине: «Достум, мен сени алдатмайым. Сен меннен бир динаргъа келишкен эдинъми? 14Энди акъкъынъны алып кет. Мен исе санъа бергеним къадар бу сонъки кельген адамгъа да бермеге истейим. 15Озь парамны истегенимдже масраф этмеге акъкъым ёкъмы? Я да мен бойле мераметли олгъанымны пахыллайсынъмы?» – деди. 16[+]Бойлеликнен, сонъундакилер биринджи ве биринджилер исе сонъунда оладжакълар.


Иса учюнджи кере Озь олюми ве тирилюви акъкъында айта

17[+]Иса[†] Ерусалимге ёл алгъанда, тек он эки шегиртини четке чагъырып, оларгъа:

18– Шимди биз Ерусалимге келип киреятамыз. Анда Инсан Огълуны[†] баш руханийлер[†] ве Къанун[†] оджаларынынъ къолуна тутып береджеклер. Олар Оны олюмге укюм этеджеклер. 19[+]Масхара этмек, къамчыламакъ ве хачкъа мыхламакъ ичюн, Оны Аллагъа инанмагъан адамларгъа береджеклер. Учюнджи куню исе О, тириледжек, – деди.


Зебедай огъуллары анасынынъ истеги

20[+][+]Сонъ Якъупнынъ[†] ве Юханнынъ анасы, Зебедайнынъ къадыны озь огъулларынен берабер Исанынъ янына кельди. Бир шей истемек ниетинен, Онъа бель букти. 21[+]Иса ондан:

– Сен не истейсинъ? – деп сорады.

– Сен Падиша олгъанда, бу меним эки огълумнынъ бириси онъ тарафынъда, экинджиси сол тарафынъда отураджакъларына сёз бер, – деди Онъа къадын.

22[+]Иса агъа-къардашкъа джевап берип:

– Сизлер не истегенинъизни бильмейсиз. Мен ичеджек къадени ичип олурсызмы? – деди.

– Олурмыз! – деди олар. 23Иса исе:

– Керчектен де, сизлер Мен ичеджек къадени ичеджексиз, амма Меним онъ ве сол тарафымда отурмагъа разылыкъ бермек Меним къолумда дегиль. Бабам бу ерни кимлерге азырлагъан олса, оларгъа береджек, – деди.

24Башкъа он шегирти буны эшитип, эки агъа-къардашкъа ачувландылар. 25Иса исе оларны янына чагъырып:

– Сиз билесиз, башкъа миллетлернинъ башлыкълары оларгъа башлыкъ олалар, ве буюк адамлары оларнынъ устюнде укюм сюрелер. 26[+]Амма сизлернинъ аранъызда бойле олмасын. Ким сизде буюк олмагъа истесе, сизге хызметчи олсун. 27Ким исе сизлернинъ аранъызда биринджи олмагъа истесе, сизинъ къулунъыз олсун. 28[+]Шойле де Инсан Огълу, Озюне хызмет эттирмек ичюн кельмеди. Озю хызмет этмек ве Озь джаныны къурбан этип, чокътан-чокъларны къуртармакъ ичюн кельди, – деди.


Иса эки кёр адамны тедавийлей

29[+][+]Олар Ерихон шеэринден чыкъкъанда, Исанынъ артындан чокъ адам кетти. 30[+]Ёл четинде эки кёр отура эди. Иса оларнынъ огюнден кечип кеткенини эшитип:

– Я Рабби[†]! Давутнынъ Огълу[†], бизге мерамет эт! – деп багъыра башладылар.

31Адамлар оларнынъ агъызларыны къапатмагъа меджбур этмеге истеселер де, олар даа зияде къычырып:

– Я Рабби! Давутнынъ Огълу, бизге мерамет эт! – деп ялвардылар.

32Иса токътап, оларны янына чагъырды да:

– Сизлер Менден не истейсиз? Сизге не япайым? – деп сорады. 33Олар:

– Рабби, козьлеримиз ачылсын! – дедилер.

34[+]Иса оларны аджып, козьлерине къол тийдирди. Шу ань оларнынъ козьлери ачылды, ве олар Исанынъ артындан кеттилер.

#### 21


Исанынъ Ерусалимге тантананен киргени

1[+][+]Ерусалимге якъынлашкъанда, Зейтюн дагъы этегиндеки Бетфаге шеэрине етип кельдилер. Иса[†] эки шегиртини ёллап:

2– Къаршынъыздаки койге барынъыз, анда бир кереден багълы тургъан эшекни ве онынъ янында эшечикни корерсиз. Оларны чезип, Меним алдыма кетиринъиз. 3Эгер бир кимсе сизге бир шей айтса, «Булар Раббимизге керек», – деп джевап беринъиз, ве о шу ань сизге оларны алмагъа рухсет этер, – деди.

4[+]Бу олгъан шей пейгъамбер[†] аркъалы айтылгъан сёзлер беджерильмеси ичюн олды:

5Сион[†] къызына[*] айтынъыз:
– Мына, Озю алчакъгонъюлли,
яш эшекнинъ ве юк ташыгъан эшекнинъ баласы устюнде
янынъа сенинъ Падишанъ келе.

6Шегиртлер ёлгъа чыкъып, Исанынъ оларгъа буюргъаныны яптылар. 7Эшекнен баласыны кетирип, оларнынъ устюне кийимлерни тёшедилер, ве урбалар устюне Иса минди. 8[+]Халкънынъ чокълугъы озь урбаларыны ёлгъа джайдырды. Базылары исе терек пытакъларыны кесип, ёлгъа тёшедилер. 9[+]Онынъ огюнде ве артында юргенлер:

– Давут[†] Огълуна шукюр! Раббининъ Ады иле Келеяткъанны шуретленъиз! Коклерде Аллагъа бинъ шукюрлер! – деп къычыра эдилер.

10Иса Ерусалимге кирип кельгенде, бутюн шеэр:

– Бу ким я? – деп арекетке кельди. 11[+]Халкъ исе:

– Бу – Галилеянынъ[†] Назарет шеэринден олгъан Иса пейгъамбер! – деп джевап берди.


Иса Алланынъ Сарайында

12[+][+]Иса Алланынъ Сарайына[†] келип, анда алыш-вериш япкъанларнынъ эписини къувып чыкъарды. Акъча алмаштырыджыларнынъ масаларыны, гогерджин сатыджыларнынъ курсюлерини авдарып йиберди. 13[+]Иса оларгъа:

– Языда[†]: «Эвиме “Ибадет Эви” дейджеклер», – деп язылгъан. Сизлер исе оны айдутлар къобасына чевиргенсиз! – деди.

14Сарайда Исанынъ алдына сокъурлар ве топаллар кельди. О оларны тедавийледи. 15[+]Лякин баш руханийлер[†] ве Къанун[†] оджалары Исанынъ япкъан аджайип ишлерини ве Сарайда: «Давут Огълуна шукюр олсун!» – деп къычыргъан балаларны корип, ачувландылар 16[+]ве Исагъа:

– Булар не айталар, эшитесинъми? – дедилер. Иса оларгъа:

– Эбет! Я сизлер: «Сени сабийлер ве уфакъ балалар макътай», – деген сёзлерни окъумадынъызмы? – деди.

17[+]Сонъ Иса оларны къалдырып, шеэрден чыкъты ве Бетаниягъа барып, о ерде геджеледи.


Къуруп къалгъан инджир тереги

18[+][+]Саба эрте Иса шеэрге къайтып келеяткъанда ач олды. 19[+]Ёл четинде бир инджир терегини корип, онынъ янына барды. Иса япракълардан гъайры ич бир шей тапмайып, терекке:

– Энди сенинъ мейванъ эбедий олмасын! – деди. Инджир тереги исе шу ань къуруп къалды. 20Буны корьген шегиртлер шашып:

– Насыл этип инджир тереги бирден къуруп къалды? – дедилер.

21[+]Иса оларгъа джевап берип:

– Сизлерге догърусыны айтам: эгер иманлы олсанъыз ве шубеленмесенъиз, тек инджир терегинен япкъанымны дегиль де, мына бу дагъгъа: «Еринъден котерилип, денъизге атыл!» – десенъиз, айткъанынъыз киби оладжакъ. 22[+]Сизлер дува окъугъанда, ишанчнен не сорасанъыз, оны аладжакъсыз, – деди.


Исанынъ къувети акъкъында суаль

23[+][+]Иса Алланынъ Сарайына кирип, адамларны огреткенде, Онынъ алдына халкътан баш руханийлер ве акъсакъаллар[†] келип:

– Бу ишлерни япмагъа Сенинъ акъкъынъ бармы? Санъа бу акъны ким берди? – деп сорадылар. 24Иса оларгъа джевап берип:

– Мен де сизлерге бир суаль береджем. Манъа джевап берсенъиз, бу ишлерни япмагъа насыл акъкъым олгъаныны сизлерге айтарым. 25[+]Ягъя халкъны сувгъа батырып чыкъаргъаны кимден эди? Алладан я да адамларданмы? – деди.

Олар исе озьара давалашып башладылар: «Эгер “Алладан”, – десек, О бизлерден: “Не ичюн Ягъягъа инанмадынъыз?” – деп сорайджакъ. 26[+]Эгер “Адамлардан”, – десек…? Биз халкътан къоркъамыз. Эписи Ягъяны пейгъамбер деп саялар». 27Олар Исагъа:

– Бильмеймиз, – деп джевап бердилер. Иса оларгъа:

– Мен де буларны япмагъа насыл акъкъым олгъаныны сизлерге айтмам, – деди.


Эки огъул акъкъында кинаели икяе

28– Сизлернинъ фикиринъиз насыл? Бир адамнынъ эки огълу бар экен. О биринджисине барып: «Огълум, бугунь барып юзюм багъымызда ишле», – дей. 29Амма о: «Истемейим!» – деп сёз къайтара. Сонъ пешман этип, бара. 30О адам экинджи огълуна барып, онъа да шойле дей. Огълу онъа джевап берип: «Барам, эфендим», – дей, лякин бармай. 31Экисинден къайсы бири бабасынынъ истегини беджере?

Исагъа:

– Биринджиси, – дедилер. О оларгъа:

– Сизге догърусыны айтам: салым топлайыджылар[†] ве ороспулар сизден эвель Алланынъ Падишалыгъына[†] кирерлер, – деди. 32[+]– Ягъя сизге догъру ёлны косьтерип кельди, лякин сизлер онъа инанмадынъыз. Салым топлайыджылар ве ороспулар исе онъа инандылар. Сизлер буны корьген сонъ да, пешман этмединъиз ве инанмадынъыз, – деди.


Яман юзюмджилер акъкъында кинаели икяе

33[+][+]– Энди башкъа бир кинаели икяе[†] динъленъиз: бир ер саиби бар экен. О, юзюм багъы сачып, этрафыны къоралады, юзюм сыкъмакъ ичюн чукъур къаздырды, сонъ къаравул къуллесини къурып, багъны юзюмджилерге кирагъа берди, ве озю ёлгъа чыкъты. 34Юзюмлер пишкен вакъты кельгенде, о озюнинъ берекетини алмакъ ичюн, юзюмджилернинъ алдына хызметчилерини ёллады. 35[+]Юзюмджилер исе онынъ хызметчилерини туттылар ве бирисини котекледилер, даа бирисини ольдюрдилер, учюнджисини ташларнен урдылар. 36Багънынъ саиби башкъа хызметчилерини, биринджи кереден зияде хызметчилерини ёллады. Юзюмджилер исе оларнен де шойле яптылар. 37[+]Сонъунда багъ саиби: «Огълумдан утанырлар», – деп, оларнынъ алдына озь огълуны ёллады. 38[+]Лякин юзюмджилер онынъ огълуны корип, бир-бирине: «Бу – мирасчы! Барып, оны ольдюрейик ве мирасыны алайыкъ», – дедилер. 39[+]Оны тутып, багъдан тышарыгъа чыкъарып, ольдюрдилер. 40Юзюм багъынынъ саиби къайтып кельгенде, бу юзюмджилернен не япар экен?

41[+]Динълегенлер Исагъа:

– Бу яман адамларны къоркъунчлы ольдюреджек, багъыны исе башкъа, онъа махсулларны озь вакътында берген юзюмджилерге берер, – дедилер.

42[+]Иса оларгъа айтты:

– Я сиз Языда:

«Къуруджылар келишиксиз деп четке ташлагъан таш
бинанынъ темельташы олды.
Козюмиз огюнде япылгъан аджайип шей –
Алланынъ ишидир!» – денильгенини окъумадынъызмы?

43Шунынъ ичюн сизлерге айтам: Алланынъ Падишалыгъы сизден алынып, махсул кетирген халкъкъа бериледжек. 44[+]Бу ташкъа тюшкенлер эписи парчаланып кетеджек. Таш кимнинъ устюне тюшсе, оны эзип ташлайджакъ.

45Баш руханийлер ве фериселер[†] Исанынъ кинаели икяелерини динълеген сайын, олар акъкъында айтылгъаныны анъладылар. 46[+]Олар Исаны якъаламагъа истедилер, амма халкътан къоркътылар, чюнки халкъ Исаны пейгъамбер деп сая эди.

#### 22


Той акъкъында кинаели икяе

1[+][+]Иса[†] оларгъа даа кинаели икяелер[†] айтты:

2[+]– Кок Падишалыгъы[†] бунъа ошай: бир падиша озь огълуна никях тою япа. 3Тойгъа давет этильген адамларны чагъыртмакъ ичюн, хызметчилерини ёллай. Мусафирлер исе кельмеге истемейлер. 4Падиша башкъа хызметчилерини ёллап: «Давет этильгенлерге айтынъыз ки, мен зияфет софрасыны азырладым, огюзлерим ве башкъа бесленген айванларым союлгъан, эписи азыр. Никях тоюна келинъиз!» – дей. 5Амма мусафирлер даветке къулакъ асмай, озь ишлерини япалар: бириси озь тарласына, башкъасы – тюкянына кете. 6[+]Къалгъанлары исе падишанынъ хызметчилерини тутып, хорлап ольдюрелер. 7[+]Падиша пек ачувлана. Аскерлерини ёллап, адам ольдюрген джинаетчилерни ёкъ этип, шеэрни кульге чевире.

8[+]Сонъ хызметчилерине: «Никях тою азыр, лякин мусафирлер бунъа ляйыкъ дегиль экенлер. 9Ёллар айырылгъан ерлерге барып, кимни расткетирсенъиз, тойгъа чагъырынъыз», – деп буюра. 10Хызметчилер ёлгъа чыкъып, расткельгенлернинъ эписини алып келелер: яхшы адамларны да, яманларны да. Бутюн той одасы мусафирлерге тола. 11Падиша мусафирлерни корьмек ичюн киргенде, той урбасыны киймеген бир адамны коре. 12О онъа: «Достум, сен не ичюн бу ерге той урбасыз кельдинъ?» – деп сорай. Адам исе индемей. 13[+]О вакъыт падиша хызметчилерине: «Онынъ къол-аякъларыны багълап, тышарыгъа, къаранлыкъкъа, агълав ве тиш гъыджыртысы ерине ташланъыз», – дей. 14Давет этильгенлер чокъ, амма сайлангъанлар аздыр.


Салым берюв акъкъында суаль

15[+][+]Шундан сонъ фериселер[†] кетип, Исанынъ айткъан сёзюне насыл илишеджеклерини анълаштылар. 16[+]Исанынъ алдына озь шегиртлеринен берабер Ироднынъ[†] тарафдарларыны ёлладылар. Олар Исагъа:

– Оджа, биз билемиз ки, Сен догъру адамсынъ ве Алланынъ ёлуны[†] догъру огретесинъ. Адамлар Сенинъ акъкъынъда не тюшюнгенлери, адам муим олгъаны я да муим олмагъаны Санъа эп бир. 17[+]Энди бизлерге айт. Сенинъдже, Къанун[†] боюнджа Римнинъ императорына[†] салым бермек мумкюнми я да мумкюн дегильми? – деп сорадылар.

18[+]Лякин Иса оларнынъ яманлыгъыны билип:

– Экиюзьлюлер! Сиз Мени не ичюн сынайсыз? 19Къана, Манъа салым бериледжек параны косьтеринъиз, – деди. Олар Исагъа бир динар кетирдилер.

20– Бу ресим ве язылар[†] кимнинъки? – деп сорады Иса.

21[+]– Императорнынъ, – деди олар.

– Ойле олса, императорнынъ акъкъыны императоргъа, Алланынъ акъкъыны Аллагъа беринъиз, – деди Иса. 22Олар, бу сёзлерни эшитип, шаштылар ве Исаны къалдырып кеттилер.


Олюлернинъ тирилюви акъкъында суаль

23[+][+]Шу куню де олюлер тирильмей деген саддукийлер[†] Исанынъ алдына келип, Онъа суаль бердилер:

24[+]– Оджа! Муса бизге деди ки, эгер бир адам, бала корьмейип, ольсе, къардашы агъасынынъ апайына эвленсин ве агъасынынъ ерине онъа бала берсин. 25Мында еди агъа-къардаш бар экен. Биринджиси эвленип, бала корьмей ольген, апайыны исе къардашына къалдыргъан. 26Экинджисинен, учюнджисинен ве единджисинедже эписинен ойле олгъан. 27Олардан сонъ къадын да ольген. 28Тирилюв куню кельгенде, бу къадын едисинден къайсы бирисининъ апайы оладжакъ? Оларнынъ эписи де онъа эвленген эдилер!

29Иса оларгъа джевап берип:

– Сизлер пек янълышасыз. Не Языларны, не Алланынъ къудретини билесиз. 30Тирилюв куню кельгенде, адамлар не эвленеджеклер, не акъайгъа чыкъаджакълар. Олар коктеки мелеклер[†] киби оладжакълар. 31Олюлернинъ тирилювини алсакъ исе, Алла[†] сизге айткъаныны окъумадынъызмы? 32[+]О: «Мен Ибраимнинъ[†] Алласым, Исхакънынъ Алласым ве Якъупнынъ[†] Алласы олам», – деген. Алла олюлернинъ дегиль, тирилернинъ Алласыдыр, – деди.

33Халкъ буны эшитип, Исанынъ огретювине пек шашты.


Энъ муим эмир

34[+]Фериселер, Иса саддукийлернинъ агъызларыны къапаткъаныны билип, эписи топландылар. 35Олардан бириси, Къанун оджасы, Исаны сынамакъ ниетинде Ондан:

36– Оджа! Къанунда энъ муим эмир къайсыдыр? – деп сорады. 37[+]Иса онъа:

– Рабби-Таалянъны бутюн юрегинънен, бутюн джанынънен ве бутюн акъылынънен сев. 38Мына бу биринджи ве энъ муим эмирдир. 39[+]Экинджиси де шойле: якъын адамны[†] озюнъни севгенинъ киби сев. 40[+]Шу эки эмирде бутюн Къанун ве Пейгъамберлернинъ[†] Язылары тура, – деп джевап берди.


Месих акъкъында суаль

41[+]Фериселер Исанынъ янында топлангъанда, О олардан:

42[+]– Месих[†] акъкъында насыл фикиринъиз бар? О, кимнинъ огълу? – деп сорады.

– Давутнынъ[†], – деп джевап бердилер. 43Иса оларгъа:

– Ойле олса, не ичюн Давут Мукъаддес[†] Рухтан ильхамланып, Онъа «Рабби» дей? О бойле деген:

44[+]РАББИ меним Раббиме айтты:
– Душманларынъны аякъларынъ астына йыкътырмагъанымдже,
Меним онъ тарафымда отур!

45Демек, Давут Онъа «Рабби» дей. Насыл олып О, Давутнынъ огълу[†] олур? – деди.

46[+]Кимсе Исагъа бир сёз айтып джевап берип оламады. Шу куньден башлап, ич бир адамнынъ Онъа суаль бермеге джесарети етмеди.

#### 23


Къанун оджаларындан ве фериселерден сакъынмакъ керек

1[+]Ондан сонъ Иса[†] халкъкъа ве шегиртлерине шойле деди:

2– Къанун[†] оджалары ве фериселер[†] Мусанынъ ерине отурдылар. 3[+]Шунынъ ичюн олар сизге не беджермекни эмир этселер, беджеринъиз. Айткъанларыны япынъыз, лякин япкъанларыны япманъыз! Олар озь айткъанларыны беджермейлер. 4Агъыр ве ташымагъа къолайсыз олгъан юкни юк устюне юклеп, инсанларнынъ омузларына ташлайлар, лякин озьлери оларгъа бир пармакънен биле тиймейлер. 5[+]Олар бутюн ишлерни, инсанларгъа корюнмек ичюн япалар. Дува къутуларыны кенъдже ве урбаларынынъ пускюллерини[*] узунджа япалар. 6[+]Зияфетлерде тёрде ве синагогаларда[†] энъ сайгъылы ерде отурмакъны, 7базар мейданларында урьметнен селям бермесини ве адамлар тарафындан «Равви[†][*]» дегенлерини истейлер. 8[+]Сизлерге исе «Равви» демесинлер, чюнки сизинъ бир Оджанъыз бар. Сиз бир-биринъизге – агъа-къардашсынъыз. 9[+]Ер юзюнде кимсеге «Баба» деменъиз, чюнки сизинъ тек бир Коклердеки Бабанъыз бар. 10Кимсе сизге «Ёлбашчы» демесин, чюнки сизинъ бир Ёлбашчынъыз бар – Алланынъ Месихи[†].

11[+]Аранъыздаки энъ буюк сою сизлерге хызмет этсин. 12[+]Ким озюни юксек тутса, алчакъта оладжакъ. Ким озюни алчакъ тутса, юксельтиледжек.


Иса Къанун оджаларыны ве фериселерни экиюзьлюликте къабаатлай

13-14[+]Эй, Къанун оджалары ве фериселер! Экиюзьлюлер! Алынъызгъа беля! Кок Падишалыгъыны[†] инсанларнынъ огюнде къапатып, озьлеринъиз де кирмейсиз, кирмеге истегенлерни де йибермейсиз.

15Эй, Къанун оджалары ве фериселер! Экиюзьлюлер! Алынъызгъа беля! Бир адамны озь дининъизге дёндюрмек ичюн, денъизлер ве топракъларны айланып чыкъасыз. Лякин оны дёндюрген сонъ, озюнъизден эки къат бетер джеэннемнинъ[†] огълу япасыз.

16[+]Эй, сокъур етекчилер! Алынъызгъа беля! Сизлер: «Алланынъ Сарайынен[†] ант этсенъиз, бунынъ эмиети ёкъ олур, лякин Алланынъ Сарайындаки алтыннен ант этсенъиз, берильген сёзни беджермек керексиз», – дейсиз. 17[+]Кёр акъылсызлар! Къайсы бири къыйметлидже: Сарайнынъ алтынымы, я да алтынны азиз[†] япкъан Сарайнынъ озюми? 18Даа: «Къурбан еринен[†] ант этсенъиз, бунынъ эмиети ёкъ олур, лякин къурбан ериндеки бахшышнен ант этсенъиз, оны беджермек керексиз», – дейсиз. 19[+]Сокъурлар! Къайсы бири къыйметлидже: бахшышмы я да бахшышны азиз япкъан къурбан ерими? 20Бойледже, къурбан еринен ант эткен адам эм къурбан еринен, эм ондаки эписи шейлернен ант эте. 21[+]Алланынъ Сарайынен ант эткен адам эм Сарайнынъ озюнен, эм анда яшагъан Алланен ант эте. 22[+]Кокнен ант эткен адам эм Алланынъ тахтынен, эм де онынъ устюнде Отургъанынен ант эте.

23[+]Эй, Къанун оджалары ве фериселер! Экиюзьлюлер! Алынъызгъа беля! Нане, таракъот ве зиранынъ ондан бир пайыны бересиз, лякин Къануннынъ энъ муимини: адалетлик, мераметлик ве садыкълыкъны – котерип атасыз. Биринджисини беджерип, башкъасыны да унутмамакъ керек.

24Эй, кёр етекчилер! Чиркийни ичимлигинъизден сюзип ташлап, девени ютасыз!

25Эй, Къанун оджалары ве фериселер! Экиюзьлюлер! Алынъызгъа беля! Пиала ве табакънынъ тышыны темизлейсиз, амма оларнынъ ичи хырсызлыкъ ве къызгъанчлыкъкъа толып таша. 26Эй, кёр ферисе! Башта пиаланынъ ичини темизле, о вакъыт онынъ тышы да темиз олур.

27[+]Эй, Къанун оджалары ве фериселер! Экиюзьлюлер! Алынъызгъа беля! Сизлер акълангъан дюрбелер киби: олар тыштан дюльбер корюнелер, лякин ичи олю кемиклерге ве тюрлю арам шейлерге толу. 28Сиз де ойле: тыштан адамларгъа инсафлы корюнесиз, ичинъиз исе экиюзьлюлик ве адалетсизлик толу.

29Эй, Къанун оджалары ве фериселер! Экиюзьлюлер! Алынъызгъа беля! Пейгъамберлерге[†] дюрбелер къурып, азиз-эвлияларнынъ дефн этильген ерлерини донатып юресиз. 30[+]«Эгер бабаларымыз девринде яшагъан олсакъ, биз пейгъамберлернинъ къаныны тёкювинде иштирак этмез эдик», – дейсиз. 31Бунен сиз озюнъизге къаршы шаатлыкъ бересиз, пейгъамберлерни ольдюргенлернинъ огъуллары экенинъизни озюнъиз тасдыкълап турасыз. 32Къана, бабаларынъыз башлагъан ишни битиринъиз!

33[+]Сиз йыланлар ве йылан союндансыз! Джеэннем джезасындан къуртуламазсынъыз!

34[+]Динъленъиз: Мен сизге пейгъамберлерни, акъыллы адамларны ве Къанун оджаларыны ёллайджам. Сизлер исе олардан кимни ольдюрирсиз, кимни хачкъа мыхларсыз, кимни исе синагогаларынъызда къамчылап, шеэрден шеэрге къуварсыз. 35[+]Бойледже, инсафлы адам Хабильнинъ къанындан башлап, Алланынъ Сарайы ве къурбан ери арасында сизлер ольдюрген Берекиянынъ огълу Зекъарьянынъ къанынадже ер юзюнде тёкюльген бутюн гунасыз адамларнынъ къаны сизинъ бойнунъызда!

36Сизге догърусыны айтам: буларнынъ эписи шу несильнинъ бойнуна тюшеджек.


Иса Ерусалим ичюн агълай

37[+][+]Эй, Ерусалим, Ерусалим! Пейгъамберлерни ольдюрген ве онъа ёлланылгъан адамларны ташларнен ургъан шеэр! Тавукъ озь чипчелерини къанатлары астында насыл топласа, Мен де къач кере сенинъ балаларынъны Озь яныма топламагъа истедим, сизлер исе истемединъиз. 38Мына, сизинъ эвинъиз сизге къалдырылгъан ве бош тура! 39[+]Сизге айтам: «Раббининъ Ады иле Келеяткъанны шуретленъиз!» – демегендже, Мени корьмейджексиз.

#### 24


Иса Алланынъ Сарайы бозуладжагъы акъкъында эвельден айта

1[+]Иса[†] Алланынъ Сарайындан[†] чыкъып кетеяткъанда, Онынъ янына шегиртлери келип, Сарайнынъ биналарына дикъкъатыны джельп эттилер.

2[+]Иса оларгъа:

– Буларнынъ эписини коресизми? Сизге догърусыны айтам: бу ерде таш устюнде таш къалмайджакъ, эписи бозуладжакъ, – деди.


Беля ве къувгъунлыкълар акъкъында

3[+]Иса бир Озю Зейтюн дагъында отургъан вакъытта шегиртлери Онынъ янына келип, сорадылар:

– Бизлерге айт: бу шейлер не вакъыт оладжакъ? Сенинъ келишинъни ве ахыр заман якъынлашкъаныны косьтерген бельги[†] насыл оладжакъ?

4[+]Иса джевап берип оларгъа:

– Ич кимсе сизлерни алдатмасын деп, сакът олунъыз! 5[+]Чокъ адамлар Меним Адым иле келип: «Мен Месихим[†]», – деп, чокъ адамларны алдатаджакълар, – деди. 6[+]– Сиз якъын дженк шаматасыны ве узакъ дженк акъкъында хаберлерни эшитирсиз. Амма къоркъманъыз: ойле олмакъ керек. Лякин бу даа сонъу дегиль. 7[+]Халкъ халкъкъа къаршы, падишалыкъ падишалыкъкъа къаршы котериледжек. Тюрлю топракъларда ачлыкълар ве ер тепренювлери оладжакъ. 8Буларнынъ эписи исе – тек буюк азапларнынъ башланувы. 9[+]О вакъытта сизлерни къыйнайджакълар ве ольдюреджеклер. Мен ичюн эписи халкъларнынъ адамлары сизлерден нефретленеджек. 10[+]Чокъ адам иманындан вазгечеджек, бир-бирини сатаджакъ, бир-бирини кореджек козьлери олмайджакъ. 11[+]Чокътан-чокъ ялан пейгъамберлер[†] пейда олып, чокъ адамларны алдатаджакъ. 12Адалетсизлик чокълашкъаны себебинден чокъусынынъ севгиси пек азлашаджакъ. 13[+]Лякин сонъунадже сабыр эткен адам къуртарыладжакъ. 14[+]Ондан эвель исе бутюн дюньяда Алла[†] Падишалыгъы акъкъында бу Къуванчлы Хабер[†] илян этиледжек. Бу хабер эписи халкъларгъа шаатлыкъ оладжакъ. О вакъыт сонъу келеджек.


Буюк беля

15[+][+]Шунынънен, Даниял пейгъамбер айткъан «пис арамлыкъ» Азиз[†] Ерде тургъаныны корьсенъиз (окъугъан адам озю анъласын!), 16Еудиеде[†] олгъан адамлар дагъларгъа къачсынлар. 17[+]Дам устюнде тургъан адам эвинден бир шей алмакъ ичюн ашагъа тюшмесин. 18Тарлада олгъан адам усть урбасыны алмагъа къайтып бармасын. 19[+]О куньлерде юклю ве бала эмиздирген къадынларгъа беля оладжакъ! 20Къачувынъыз къышта я да раатлыкъ куню[†] олмасын деп, дувалар окъунъыз. 21[+]О вакъытта, дюньянынъ биринджи куньлерден башлап бу куньлерге къадар олмагъан ве даа бир кере олмайджакъ буюк белялар оладжакъ.

22[+]Эгер о куньлернинъ сайысы азлаштырылмагъан олса, ич бир джан къуртулып оламаз эди. Лякин сайлангъан адамлар ичюн о куньлернинъ сайысы азлаштырыладжакъ. 23[+]Эгер о вакъыт кимдир сизге: «Бакъынъыз, Месих мында!» я да «О, анда!» – десе, инанманъыз. 24[+]Ялан месихлер ве ялан пейгъамберлер пейда олып, имкяны олса, сайлангъанларны биле ёлдан урмакъ ичюн, буюк аджайип шейлер япаджакълар ве бельгилер косьтереджеклер. 25[+]Мына, Мен буны сизлерге эвельден айтып бердим. 26Шунынънен, эгер сизлерге: «Бакъса, О сахрада», – деселер, анда барманъыз. Я да «Бакъса, О бу эв ичинде», – деселер, инанманъыз. 27[+]Инсан Огълунынъ[†] къайтып келиши шаркътан гъарпкъадже кокте яшнагъан йылдырым киби оладжакъ.

28[+]Олю беден къайда олса, леш къарталлары да шу ерде топланаджакълар.


Инсан Огълунынъ келюви

29[+][+]Бирден шу куньлернинъ буюк мусибетинден сонъ

«Кунеш къара оладжакъ,
ай да ярыкъ бермейджек.
Йылдызлар коктен тюшеджеклер
ве коклердеки кучьлер сарсыладжакълар».

30[+]О вакъытта кокте Инсан Огълунынъ бельгиси пейда оладжакъ. Ер юзюндеки эписи миллетлер окюр-окюр агълайджакълар, коктеки булутлар устюнде къудрет ве буюк шан-шурет иле келеяткъан Инсан Огълуны кореджеклер. 31[+]О, Озюнинъ мелеклерини[†] ёллайджакъ. Олар, кучьлю бору чалдырып, сайлагъан адамларыны кокнинъ бир четинден башкъа четинедже, дюньянынъ дёрт тарафындан топлап келеджеклер.


Инджир терегининъ орьнеги

32[+]Инджир тереги сизге кинаели дерс олсун: онынъ пытагъы къабарып, япракълары ачылгъанда, яз якъынлашкъаныны билесиз. 33Сиз де буларнынъ эписини корсенъиз, билинъиз: О энди якъын, босагъада тура.

34[+]Сизлерге догърусыны айтам: шимдики несиль ёкъ олмаздан эвель, буларнынъ эписи оладжакъ. 35[+]Кок ве ер из къалдырмайып кечерлер, лякин Меним сёзлерим кечмез.


Кунь ве саат акъкъында кимсе бильмей

36[+][+]Бу къайсы куню ве саат къачта оладжагъы акъкъында не Огъул, не коклердеки мелеклер билелер. Тек Баба биле. 37[+]Нух[†] куньлеринде насыл олгъан олса, Инсан Огълу келеджек куньлеринде де ойле оладжакъ. 38Сув ташкъыны кельмезден эвель олгъан куньлерде, Нух сандыкъкъа кирмегендже, адамлар ашап-иче, эвлене ве акъайгъа чыкъа эдилер. 39[+]Сув ташкъыны келип, эр кесни ёкъ этмегендже, асыл да тюшюнмей эдилер. Инсан Огълу келеджек кунюнде тамам ойле де оладжакъ.

40[+]О вакъытта эки адам тарлада олгъанда, Алла бирисини аладжакъ, экинджисини исе къалдыраджакъ. 41Дегирмен ташында ун чеккен эки къадындан бириси алынаджакъ, бириси къалдырыладжакъ. 42[+]Бунынъ ичюн эр заман азыр олунъыз. Раббинъиз не заман келеджегини бильмейсинъиз. 43[+]Лякин шуны билинъиз: эв саиби хырсыз гедженинъ къайсы саатинде келеджегини бильсе, юкъламайып, хырсызгъа эвине кирмеге ёл бермез эди. 44[+]Бойледже, сизлер де азыр олунъыз. Инсан Огълу сиз беклемеген саатте къайтып келеджек.


Ишанчлы ве яман къуллар акъкъында

45[+]Ишанчлы ве акъыллы къул ким? Эфендиси оны эв къуллары устюнде башлыкъ этип, оларгъа керек вакътында ашларыны бермеге къойды. 46[+]Эфендиси кельгенде, онынъ бойле япкъаныны корьсе, о къул не къадар бахтлы! 47Сизге догърусыны айтам: эфенди оны озюнинъ бутюн мал-мулькюне бакъыджы этип къояр. 48[+]Эгер де бу яман къул озь гонълюнде: «Эфендим якъын арада кельмейджек», – деп тюшюнсе, 49башкъа къулларны урмагъа башласа, ичкиджилернен берабер ашап-ичсе, 50о къулнынъ эфендиси бекленильмеген бир куньде, тюшюнмеген бир саатте къайтып келир 51[+]ве оны къылычнен экиге болип, онъа экиюзьлюлернинъ арасында ер береджек. Анда агълав ве тиш гъыджыртысы оладжакъ.

#### 25


Он къыз акъкъында кинаели икяе

1[+]О вакъытта Кок Падишалыгъы[†] бунъа ошайджакъ: он къыз лампат алып, киевни къаршыламагъа чыкътылар. 2Олардан беши акъылсыз, беши исе акъыллы экен. 3Акъылсыз сойлары лампатларны алып, янына зейтюн ягъы алмагъанлар. 4Акъыллы сойлары исе лампатларнен бардачыкъларда ягъ алгъанлар. 5[+]Киев кеч къалгъаны себебинден, эписи къызлар юкъусырай-юкъусырай юкълап къалдылар. 6Яры геджеде бир сес янъгъырады: «Киев келе! Оны къаршыламагъа чыкъынъыз!» 7Къызларнынъ эписи турып, яхшы янсын деп, лампатларыны догъурттылар. 8Акъылсызлар акъыллыларгъа: «Лампатларымыз сёне, бизлерге ягъларынъыздан беринъиз!» – дедилер. 9Акъыллылар джевап берип: «Ёкъ, бизлерге де, сизлерге де ягъымыз етмейджек. Сиз тюкянгъа барып, озьлеринъизге ягъ сатын алынъыз», – дедилер. 10[+]Олар ягъ алмагъа кеткенде, киев кельди. Азыр тургъан къызлар киевнен тойгъа кирдилер ве оларнынъ артындан къапу япылды. 11[+]Сонъ къалгъан къызлар келип: «Эфендим, эфендим! Бизге ачып бер!» – дедилер. 12[+]Лякин о, оларгъа джевап берип: «Сизге догърусыны айтам: ким олгъанынъызны бильмейим», – деди. 13[+]Бойлеликнен, эр вакъыт козь-къулакъ олунъыз, чюнки не кунюни, не саатини билесиз.


Алтынлар акъкъында кинаели икяе

14[+]О вакъытта Кок Падишалыгъында олгъан шейлер бунъа ошайджакълар: бир адам ёлгъа чыкъаджакъ олып, къулларыны чагъырып, озь мал-мулькюни оларгъа авале эте. 15Бирисине беш, башкъасына эки, учюнджисине бир бинъ алтын[*] бере – эр бирине къабилиетине коре. Озю исе кете. 16Беш бинъ алгъан сою парасыны ишлете ве даа беш бинъ къазана. 17Онъа ошап, эки бинъ алгъаны да эки бинъ къоша. 18Бир бинъ алтын алгъан адам исе барып, чукъур къаза ве эфендисининъ парасыны сакълай. 19[+]Чокъ вакъыт кечкен сонъ, къулларнынъ эфендиси къайтып келе ве олардан джевап сорай. 20Беш бинъ алгъаны башкъа беш бинъни де кетирип: «Эфендим! Манъа беш бинъ берген эдинъ. Мына, мен оларгъа къошып даа беш бинъ арттырдым», – дей. 21[+]Эфенди онъа: «Аферин! Сен яхшы ве садыкъ къул экенсинъ! Кучюк бир иште ишанчлы олгъанынъ ичюн, энди санъа буюк ишлер де берерим. Кель ве меним къуванчымны меннен боль!» – дей. 22Эки бинъ алгъан адам да келип: «Эфендим! Манъа эки бинъ берген эдинъ. Мына, мен оларгъа къошып даа эки бинъ арттырдым», – дей. 23Эфенди онъа: «Аферин! Сен яхшы ве садыкъ къул экенсинъ! Сен кучюк бир иште ишанчлы олгъанынъ ичюн, энди санъа буюк ишлер де берерим. Кель ве меним къуванчымны меннен боль», – дей. 24Бир бинъ алгъаны да келип: «Эфендим! Мен сени къатты адам экенинъни билем. Сен сачмагъан ерден орасынъ, сепмеген ерден джыясынъ. 25Шунынъ ичюн, мен сенден къоркъкъанымдан, барып, бинъ алтынны топракъкъа комип, сакъладым. Мына, озь паранъны ал», – дей. 26[+]Эфенди онъа джевап берип: «Эй, яман ве дембель къул! Мен сачмагъан ерден оргъанымны, сепмеген ерден джыйгъанымны биле экенсинъ. 27Ойле олса, парамны фаизджилерге борджкъа берген олсанъ, мен келип, оны фаизнен алыр эдим. 28Энди, ондан бир бинъни алып, он бинъи олгъан адамгъа беринъиз! 29[+]Кимде бар олса, онъа даа бериледжек ве онда арткъач олур. Кимде ёкъ олса, ондан олгъаны да тартып алынаджакъ. 30[+]Энди бу файдасыз хызметчини тышарыгъа, къаранлыкъкъа, агълав ве тиш гъыджыртысы ерине котерип атынъыз», – дей.


Сонъки суд акъкъында

31[+]Инсан Огълу[†] шурети ичинде эписи мелеклеринен[†] берабер кельгенде, Озюнинъ шуретли падиша тахтына отураджакъ. 32[+]Онынъ огюне эписи халкълар топланаджакълар. Чобан къойларны эчкилерден айыргъаны киби, Инсан Огълу оларны эки къысымгъа боледжек. 33Къойларны онъ тарафына, эчкилерини сол тарафына турсатаджакъ. 34[+]О вакъытта Падиша онъ тарафындакилерине:

– Эй, Меним Бабамдан хайыр[†] алгъанлар, келинъиз! Дюнья яратылгъанындан берли сизлер ичюн мирас олып азырлангъан Падишалыкънынъ саиби олунъыз. 35[+]Мен ач эдим, Манъа аш бердинъиз. Сувсагъан эдим, Манъа сув ичирдинъиз. Чет адам эдим, Мени эвлеринъизде къабул эттинъиз. 36[+]Чыплакъ эдим, Мени кийиндирдинъиз. Хаста эдим, Мени бакътынъыз. Зинданда эдим, Мени келип корьдинъиз, – дейджек.

37Инсафлы адамлар Онъа джевап берип:

– Я Рабби[†]! Не вакъыт Сени ач олгъанынъны корип, ашаттыкъ? Я да сувсагъанынъны корип, сув ичирдик? 38Не вакъыт Сени чет олгъанынъны корип, эвлеримизде къабул эттик? Я да чыплакъ олгъанынъны корип кийиндирдик? 39Не вакъыт Сени хаста олгъанынъны корьдик, я да зинданда олгъанынъда санъа кельдик? – дейджеклер. 40[+]Падиша оларгъа джевап берип:

– Сизге догърусыны айтам: шу кучюк къардашларымдан бирисине япкъанынъыз – Манъа япкъанынъыздыр, – дейджек.

41[+]Сонъ сол тарафындакилерине:

– Эй, лянетлилер! Ёкъ олунъ козюмден! Шейтангъа[†] ве онынъ мелеклерине азырланылгъан эбедий атешке тюшюнъиз! 42Мен ач эдим, аш бермединъиз. Сувсагъан эдим, сув ичирмединъиз. 43Чет адам эдим, Мени эвлеринъизде къабул этмединъиз. Чыплакъ эдим, Мени кийиндирмединъиз. Хаста эдим, зиндангъа тюштим, Мени бакъмадынъыз, – дейджек. 44Онъа джевап берип, олар да:

– Я Рабби! Сени ач, сувсагъан, чет, чыплакъ, хаста я да зинданда олгъанынъны не вакъыт корип, Санъа ярдым этмедик? – деп сорайджакълар. 45[+]О джевап берип, оларгъа:

– Сизге догърусыны айтам: шу кучюклернинъ бирисине япмагъанынъыз – Манъа япмагъанынъыздыр, – дейджек.

46[+]Шунынъ ичюн, олар эбедий джезагъа, инсафлы адамлар исе эбедий аяткъа бараджакълар.

#### 26


Исаны гизлиден тутып ольдюрмеге истейлер

1[+]Иса[†] лафыны битирген сонъ, шегиртлерине:

2[+]– Эки куньден сонъ Песах[†] Байрамы оладжагъыны билесиз. Инсан Огълу[†] сатыладжакъ ве хачкъа мыхланаджакъ, – деди.

3О вакъыт баш руханийлер[†] ве халкъларнынъ акъсакъаллары[†] Каяфа деген баш руханийнинъ азбарында топлашып, 4Исаны гизлиден тутып ольдюрмекни озьара анълаштылар. 5Амма: «Тек бу иш байрам куньлеринде олмасын, ёкъса халкъ исьян котереджек», – дедилер.


Бир къадын Бетанияда Исанынъ башына къокъулы ягъ тёке

6[+][+]Иса Бетания къасабасында, лепра хасталыгъынен[†] чекишкен Симоннынъ эвинде олгъанда, 7Онынъ алдына бир къадын кельди. Алебастрдан ясалгъан савутта пек паалы къокъулы ягъ кетирип, Онынъ башына тёкти. Иса о вакъыт софра башында отура эди. 8Шегиртлери буны корип, ачувландылар ве:

– Бу масрафларнынъ неге кереги бар? 9Бу ягъны буюк парагъа сатып, акъчасыны фукъарелерге бермеге мумкюн эди! – дедилер.

10Иса буны эшитип, оларгъа:

– Не ичюн къадынны раатсыз этесиз? О Мен ичюн яхшы иш япты. 11[+]Фукъарелер эр вакъыт сизлернен, лякин Мен эр вакъыт сизлернен берабер олмайджам. 12[+]Къадын бу ягъны тениме тёкип, Мени дефн этмеге азырлады. 13[+]Сизге догърусыны айтам: Къуванчлы Хаберни[†] дюньянынъ къайсы еринде илян этселер, бу къадыннынъ япкъан ишини де икяе этип, оны хатырлатаджакълар, – деди.


Иуда ве баш руханийлер

14[+][+]Сонъ он экиден бириси Иуда Искариот деген адам баш руханийлернинъ алдына барып:

15[+]– Исаны къолунъызгъа тутып берсем, манъа не берерсиз? – деп сорады. Олар Иудагъа отуз кумюш сайып бердилер. 16Шу вакъыттан башлап, Иуда Исагъа хиянетлик этмек ичюн келишкен вакъыт къыдыра башлады.


Иса шегиртлеринен берабер Песах ашыны ашай

17[+]Маясыз Пишкен Пите Байрамынынъ[†] биринджи кунюнде шегиртлер Исанынъ алдына келип:

– Санъа Песах ашыны къайда азырлайыкъ? – деп сорадылар.

18– Шеэрге кирип, анавы бир адамгъа барынъыз ве онъа шойле айтынъыз: «Оджа: “Меним вакъыт-саатим якъынлашты, – дей. – Песах Байрамыны шегиртлеримнен берабер сенинъ эвинъде япаджам”», – деди Иса.

19Шегиртлери, Иса оларгъа буюргъаны киби, Песах ашыны азырладылар.

20Акъшам тюшкенде, Иса он эки шегиртинен софра башына отурды. 21[+]Аш ашагъанда, Иса:

– Сизге догърусыны айтам: сизден биринъиз Мени сатаджакъ, – деди.

22Шегиртлер пек кедерленип, бир-бири артындан Ондан:

– Рабби[†], о мен дегильдирим я? – деп сорай башладылар.

23О исе, джевап къайтарып:

– Меннен чанакъкъа къолундаки питесини батыргъан адам Мени сатаджакъ. 24[+]Язылгъаны[†] киби, Инсан Огълу кетеята. Лякин Инсан Огълуны саткъан адамгъа буюк беля оладжакъ! О адам догъмагъан олса, озю ичюн яхшыджа олур эди, – деди.

25О вакъытта Исагъа хиянетлик япаджакъ Иуда сорады:

– Равви[†], о мен дегильдирим я?

– Буны сен айтасынъ, – деди Иса.

26[+][+]Олар ашап отургъанда, Иса отьмекни алды, шукюр этип парчалады ве шегиртлерине берип:

– Алынъыз, ашанъыз. Бу – Меним тенимдир, – деди.

27Къадени де алып, шукюр этти ве оларгъа узатып:

– Бундан эпинъиз ичинъиз, – деди. 28[+]– Бу – Меним къаным, васиет[†] къаны. О, чокъ адамнынъ гуналары багъышланмасы ичюн тёкюледжек. 29Мен сизге шуны айтам: Бабамнынъ Падишалыгъында Мен сизлернен янъы ичимлик ичеджек куньгедже, Мен юзюм мейвасынынъ ичимлигини ичмейджем.

30[+]Сонъ олар йырлап, Зейтюн дагъы тарафына кеттилер.


Иса Пётрнынъ инкяр этеджеги акъкъында эвельден айта

31[+][+]Шу арада Иса шегиртлерине:

– Бу гедже эпинъиз Меним ичюн ёлдан уруладжакъсыз. Языда шойле язылгъан: Чобанны урып йыкъсам – сюрюдеки къойлар да дагъытыладжакъ.

32[+]Амма Мен олип тирильген сонъ, сизлер Галилеягъа[†] бармаздан эвель анда барарым, – деди.

33Пётр джевап берип Онъа:

– Эписи Сенинъ ичюн ёлдан урулсалар биле, мен ич бир вакъыт ёлдан урулмайджам! – деди. 34Иса онъа:

– Санъа догърусыны айтам: шу геджеси, хораз къычырмаздан эвель, сен Менден учь кере вазгечеджексинъ, – деди. 35[+]Пётр Онъа:

– Манъа Сеннен берабер ольмеге керек олса биле, Сенден вазгечмейджем! – деди. Башкъа шегиртлери де шойле дедилер.


Гетсимани багъчасында Исанынъ дувасы

36[+]О вакъытта Иса шегиртлеринен Гетсимани деген бир ерге барды. Оларгъа:

– Мында отурынъыз. Мен барып, дува окъуйым, – деди.

37[+]Озюнен Пётрны ве Зебедайнынъ эки огълуны алып, барды. Оны къасевет ве гъам атеши къыйнай башлады. 38[+]О, янында олгъан адамларгъа:

– Джаным сыкъылып, олю гъамынен тола. Мында къалынъыз ве Меннен берабер козь-къулакъ олунъыз, – деди.

39[+]Бираз узакълашып, ерге йыкъылды ве дува окъуп башлады:

– Бабам! Эгер мумкюн олса, Мени бу азап къадесинден къуртар! Амма Меним истегеним дегиль, Сенинъ истегенинъ олсун, – деди.

40Иса, шегиртлерининъ янына къайтып, оларнынъ юкълагъаныны корьди ве Пётргъа:

– Демек, сизлер Меннен берабер бир саат биле козь-къулакъ оламадынъыз? – деди. 41[+]– Сынавдан кечмек ичюн, козь-къулакъ олып, дува окъунъыз. Рух джесюр, беден исе такъатсыз!

42[+]Иса экинджи кере барып:

– Бабам! Эгер Мени бу азапларгъа толу къадеден къуртармагъа чаре олмаса, Манъа оны ичмек керек олса, Сенинъ истегинъ эда олсун, – деп дува окъуды.

43Къайтып кельгенде, шегиртлерини кене юкълагъан алда тапты: оларнынъ козьлерини юкъу баскъан. 44Иса оларны къалдырып, кене узакълашты ве ана шу сёзлерни текрарлап, учюнджи сефер дува окъуды. 45[+]Шундан сонъ Озь шегиртлерининъ янына келип, оларгъа:

– Сиз эп юкълайсынъызмы, раатланасынъызмы? Вакъты-саати кельди: мына, Инсан Огълуны гуналы адамларнынъ къолуна берелер. 46Турунъыз, кетейик! Бакъынъыз, Манъа хиянетлик япкъан адам якъынлашты, – деди.


Исанынъ якъаланувы

47[+][+]Шу ань, Иса даа бу сёзлерни айткъанынен, он экиден бири Иуда пейда олды. Иуданен берабер къылыч ве таякъларнен силялангъан чокъ адам кельди. Оларны баш руханийлер ве халкънынъ акъсакъаллары ёллагъан.

48Хаин Иуда: «Мен кимни опьсем, сизге керек Адам будыр. Оны якъаланъыз», – деп, оларгъа насыл бельги[†] береджегини эвельден айткъан эди.

49Сонъра о, Исанынъ къаршысына кельди ве:

– Мераба, Равви! – деп, Оны опьти. 50Иса исе ондан:

– Достум, сен не ичюн мындасынъ? – деп сорады. О вакъыт адамлар якъынлашып, Исаны якъаладылар.

51[+]Шу арада Исанынъ бир шегирти къылычыны чекип, баш руханийнинъ къулуны урып, онынъ къулагъыны кести. 52[+]Лякин Иса онъа:

– Къылычынъны къынына къой! Эр бир къылыч котерген адам къылычтан гъайып оладжакъ. 53Я да сен, Мен Бабама риджа этип оламам деп беллейсинъми? О Манъа шу ань он эки мелек ордусындан чокъ йиберер эди. 54Амма бойле олса, Языларда язылгъаны насыл эда этиледжек? Булар эписи олмакъ керек, – деди.

55[+]Ондан сонъ Иса чокъ адамларгъа:

– Мени якъаламакъ ичюн, айдут тутаджакъ киби, къылыч ве таякъларнен силяланып кельдинъиз. Мен эр кунь Алланынъ Сарайында[†] олып, окъута эдим, сизлер исе Мени якъаламадынъыз, – деди. 56[+]– Лякин буларнынъ эписи, Пейгъамберлернинъ[†] Язылары беджерильмеси ичюн, олды.

О вакъытта эписи шегиртлери Исаны къалдырып, къачып кеттилер.


Иса Юксек Шура алдында

57[+]Исаны якъалагъанлар Оны баш руханий Каяфанынъ алдына кетирдилер. О ерде Къанун[†] оджалары ве акъсакъаллар топландылар.

58Пётр исе Исанынъ пешинден узакътан барып, баш руханийнинъ азбарынадже кельди. Ичериге кирип, бу вакъианынъ сонъуны корьмек ичюн хызметчилернен отурды.

59Исагъа олюм джезасыны бермек ичюн, баш руханийлер ве бутюн Юксек Шура[†] Онъа къаршы ялан шаатлыкъ къыдырсалар да, 60[+]чокъ адам ялан шаатлыкъ этселер де, тапып оламадылар. Сонъунда эки шаат сёзге чыкъып, бойле дедилер:

61[+]– Мына бу адам: «Мен Алланынъ Сарайыны йыкъып, учь куньде кене къурып олурым», – деди.

62[+]Биринджи баш руханий еринден турып, Исагъа:

– Сен не ичюн джевап къайтармайсынъ? Оларнынъ Санъа къаршы шаатлыкъларына не айтаджанъ? – деди.

63[+]Иса индемеди. Баш руханий Онъа:

– Тири Алланынъ огюнде Сени емин эттирем, бизлерге айт, Месих[†], Алланынъ Огълу[†] – Сенсинъми? – деди. 64[+]Иса онъа:

– Озюнъ айттынъ. Сизге даа айтам: бундан сонъ

Инсан Огълу Къудретли Алланынъ онъ тарафында отургъаныны
ве коктеки булутлар устюнде кельгенини кореджексиз, – деди.

65[+]О вакъытта баш руханий озь устюнде урбаларыны йыртып:

– Куфюр! Бизлерге башкъа шаатларнынъ неге кереги бар? Мына энди О, Аллагъа куфюр эткенини озьлеринъиз эшиттинъиз. 66[+]Сизлер не къараргъа кельдинъиз? – деди. Олар джевап берип:

– Къабаатлы ве олюмге ляйыкъ! – дедилер.

67[+]Сонъ олар Исанынъ юзюне тюкюрип, Оны урдылар ве котеклеп:

68– Эй, Месих! Пейгъамберлигинъни косьтер, Сени ким ургъаныны бизге айт! – дедилер.


Пётр Исадан вазгече

69[+]Пётр исе тышта, азбарда отура эди. Бир хызметчи къыз онынъ янына келип:

– Сен де галилеялы Исанен берабер эдинъ! – деди.

70Лякин Пётр эписининъ алдында инкяр этип:

– Сен айткъан шейни мен бильмейим, – деди.

71Сонъ къапу тарафкъа кечкенде, башкъа бир хызметчи къызы да оны корип, этрафтакилерине:

– Бу да назаретли Исанен эди! – деди.

72Пётр исе ант этип кене инкяр этти:

– Мен бу адамны танымайым! – деди.

73Бираздан сонъ шу ерде тургъанлар келип, Пётргъа:

– Керчектен де, олардан бириси сен де оласынъ. Лафынъдан белли, – дедилер. 74Сонъ Пётр ант этип, сёз берди:

– Алла бойнумны урсун! Мен бу адамны танымайым! – деди.

Шу ань хораз къычырды.

75[+]О дакъкъада Исанынъ онъа: «Хораз къычырмаздан эвель, сен учь кере Менден вазгечеджексинъ», – деген сёзлери Пётрнынъ эсине тюшти. Тышкъа чыкъып, о окюр-окюр агълады.

#### 27


Исаны аким Пилатнынъ огюне алып баралар

1[+]Саба эрте баш руханийлер[†] ве халкънынъ акъсакъаллары[†], Исаны ольдюрмек къарарыны чыкъармакъ ичюн, бирлешип топландылар. 2[+]Оны багъладылар ве аким Пилатнынъ огюне алып бардылар.


Иуданынъ олюми

3[+]Исаны саткъан Иуда исе, Онынъ олюмге укюм этильгенини билип, пешман этти ве отуз кумюшни баш руханийлер ве акъсакъалларгъа къайтарып:

4– Мен гуна яптым, къабаатсыз адамны саттым, – деди. Олар исе:

– Бундан бизлерге не? О сенинъ ишинъ! – дедилер.

5[+]Иуда исе акъчаларны Сарайда котерип атты ве о ерден кетип, озюни асты.

6[+]Баш руханийлер акъчаны алып: «Бу парада къан бар, оны хазинеге къоймагъа Къанун[†] разылыкъ бермей», – дедилер. 7Озьара анълашып, бу акъчагъа чет адамлар комюледжек мезарлыкъ ичюн чёльмекчининъ тарласыны сатын алдылар. 8Шунынъ ичюн о тарла бу куньлерге къадар «Къан Тарласы» деп адлана. 9[+]Шунынънен Йирмея пейгъамбернинъ[†] агъзындан айтылгъаны беджерильди:

Исраиль[†] огъуллары Онъа фият къойгъан отуз кумюшни алды.
10[+]Алла[†] манъа буюргъан киби, чёльмекчининъ тарласыны сатын алдылар.


Пилат Исаны соргъу япа

11[+][+]Иса[†] исе акимнинъ огюнде турды. Аким Ондан:

– Еудийлернинъ[†] Падишасы Сен оласынъмы? – деп сорады.

– Буны сен озюнъ айтасынъ, – деди онъа Иса.

12Баш руханийлер ве акъсакъаллар Исаны къабаатлагъанда, О ич бир шей айтмай эди. 13[+]Пилат Онъа:

– Эшитмейсинъми, Санъа къаршы не къадар шаатлыкъ япалар! – деди.

14Лякин Иса бу лафларгъа бир сёз биле джевап къайтармады. Аким пек шашты.


Халкъ Бараббаны сайлай

15[+]Эр Песах[†] Байрамында акимнинъ халкъ истеген бир мабюсни азат эткен адети бар эди. 16Бу сефер зинданда намлы бир айдут бар эди, онынъ ады Иса Барабба эди. 17Халкъ топлангъанда, Пилат олардан:

– Сизлер кимни азат эткенимни истейсиз? Иса Бараббаны, я да Месих[†] деп адлангъан Исанымы? – деп сорады.

18[+]О, олар Исаны пахыллап теслим эткенлерини анълай эди. 19Пилат къады курсюсине отургъанда, апайындан хабер кельди: «О инсафлы адамгъа ич бир шей япма. Бугунь мен тюшюмде О ичюн пек азап чектим».

20[+]Баш руханийлер ве акъсакъаллар халкъны къандырдылар, ве халкъ Бараббаны азат этмесини ве Исаны ольдюрильмесини талап эттилер. 21Аким олардан:

– Сизлер экисинден къайсы бирини азат эткенимни истейсиз? – деп сорады.

– Бараббаны! – деп джевап бердилер.

22Пилат оларгъа:

– Я Месих деп адлангъан Исанен не япайым? – деди.

– Хачкъа мыхлансын! – деди олар.

23[+]– О не яманлыкъ япты? – деп сорады аким. Лякин олар даа зияде багъырып:

– Хачкъа мыхлансын! – дедилер.

24[+]Пилат ич бир шей ярдым этмегенини, аксине исьян котериледжегини корип:

– Мен бу адамнынъ къаны тёкюледжегинде къабаатлы дегилим. Бу ишни озьлеринъиз бакъынъыз! – деди де, халкънынъ козю огюнде сув кетиртип, эллерини ювды.

25[+]Бутюн халкъ бунъа джевап берип:

– Онынъ къаны бизим ве балаларымызнынъ башында олсун! – деди.

26[+]Бундан сонъ Пилат Бараббаны чыкъарып йиберди, Исаны исе къамчылап хачкъа мыхламагъа эмир берди.


Исаны масхара этелер

27[+]Акимнинъ аскерлери Исаны преториягъа[*] алып бардылар. Исанынъ этрафында бутюн арбий болюкни[*] топладылар. 28Онынъ урбаларыны чыкъарып, устюне къырмызы тюслю урба[*] кийдирдилер. 29Тикенлерден тадж орип, башына такътылар. Онъ къолуна таякъ берип, Онынъ алдында тиз чёктилер ве:

– Яшасын еудийлернинъ Падишасы! – деп масхара эттилер. 30[+]Сонъ Онынъ устюне тюкюрип, таякъ алып башына урдылар. 31Масхаралап тойгъан сонъ, устюнден урбасыны чыкъарып, Озюнинъ урбаларыны кийдирдилер ве хачкъа мыхламакъ ичюн алып кеттилер.


Исаны хачкъа мыхлайлар

32[+]Олар чыкъып кетеяткъанларда, киренели Симон деген бир адамны расткетирдилер. Оны Исанынъ хачыны котерип бармагъа меджбур эттилер. 33«Къафа Ери» манасыны анълаткъан, Голгофа деген ерге кельдилер. 34[+]Анда Исагъа ичмек ичюн оть къарыштырылгъан шарап[*] бердилер. Иса оны дудакъларына тийдирди, амма ичмеге истемеди.

35[+]Сонъ Оны хачкъа мыхлап къойдылар. Урбалары ичюн джереп чекип, озьара пайлаштылар 36ве отурып, Оны къаравулладылар. 37Онынъ башы тёпесинде: «Бу – Иса, еудийлернинъ Падишасы», – деп, къабаатыны косьтерген языны[†] къойдылар.

38Исанен даа эки айдутны – бирисини онъ тарафында, экинджисини сол тарафында хачкъа мыхлап къойдылар. 39[+]Кечип кетеяткъанлар башларыны саллап, Исагъа куфюр сёзлер айта эдилер:

40[+]– Эй, Сен, Алланынъ Сарайыны[†] йыкъкъан ве учь кунь ичинде къургъан адам! Озюнъни къуртарса! Эгер Сен Алланынъ Огълу[†] олсанъ, хачтан тюшсе!

41Баш руханийлер, Къанун оджалары ве акъсакъаллар да Оны мыскъыллай эдилер:

42[+]– Башкъаларны къуртара эди, Озюни исе къуртарып оламай! О – Исраильнинъ Падишасы! Хачтан тюшсюн, о вакъытта биз Онъа инанырмыз! 43О, Аллагъа ишанды. Эгер Алла Оны истесе, Оны къуртарсын! О: «Мен Алланынъ Огълу олам», – деген!

44Исанен берабер хачкъа мыхлангъан айдутлар да Оны шойле сёге эдилер.


Исанынъ олюми

45[+]Уйледен башлап саат учьке къадар бутюн дюньяны къаранлыкъ басты. 46[+]Саат учьлерде Иса къатты сеснен къычырып:

– Эли, Эли, лема савахтани? – деди. Бу сёзлернинъ терджимеси: «Аллам, Аллам! Сен не ичюн Мени къалдырып кеттинъ?» – демектир.

47О ерде тургъанлардан базылары буны эшитип:

– О, Ильясны чагъыра, – дедилер.

48[+]Олардан бириси тез-тез чапып барып, сюнгерни экши шарапкъа батырып, таякъ уджуна илиштирди де, Исагъа узатты. 49Башкъалары исе:

– Токъта бакъайыкъ, Ильяс келип Оны къуртараджакъмы? – дедилер.

50Иса исе даа бир кере къатты сеснен къычырып, сонъки нефесини чыкъарды.

51[+]Шу ань Алла Сарайындаки перде тёпеден ашагъадже йыртылып, экиге болюнди. Ер титреди, къаялар ярылды. 52[+]Къабирлер ачылды ве чокъ раметли азизлер[†] тирильди. 53[+]Олар къабирлеринден чыкъып, Иса тирильген сонъ мукъаддес шеэрге кирдилер ве чокъ адамларгъа корюндилер.

54Исаны къаравуллагъан юзбашы ве онынъ аскерлери ер титрегенини ве башкъа вакъиаларны корип, пек къоркътылар ве:

– Акъикъатен О – Алланынъ Огълу экен! – дедилер.

55Анда чокъ къадынлар да узакътан бакъып турмакъта эдилер. Олар Галилеядан[†] башлап Исанынъ пешинден кетип, Онъа хызмет эткен эдилер. 56[+]Оларнынъ арасында магдалалы Мерьем, Якъупнен[†] Юсуфнынъ анасы Мерьем эм де Зебедай огъулларынынъ анасы бар эди.


Исанынъ дефн этилюви

57[+]Акъшам Ариматея шеэринден олгъан Юсуф адлы бир зенгин адам кельди. О да Исанынъ шегирти эди. 58Пилатнынъ огюне барып, Исанынъ беденини сорады. Пилат беденни онъа берильмесини буюрды. 59Юсуф джесетни алып, темиз кетен безге сарды 60[+]ве озюнинъ къаяда оюлгъан янъы къабринде дефн этти. Къабирнинъ агъзыны балабан бир ташнен къапатып, кетти. 61Магдалалы Мерьемнен башкъа Мерьем исе къабирнинъ къаршысында отурмакъта эдилер.


Къабир янында сакъчылар

62Эртеси куню – раатлыкъ куню[†] – баш руханийлер ве фериселер[†] Пилаткъа кельдилер ве:

63[+]– Эфендимиз, шу яланджы даа сагъ олгъанда: «Мен учь куньден олюлер арасындан турарым», – дегенини хатырладыкъ. 64Шунынъ ичюн учюнджи куню кечмегендже, Онынъ мезарыны къорумагъа эмир эт. Ёкъса, Онынъ шегиртлери келип, джеседини хырсызлар да, халкъкъа: «О олюлер арасындан тирилип турды», – дерлер. Эм бу ялан биринджисинден де бетер олур, – дедилер.

65Пилат оларгъа:

– Сизде сакъчылар бар. Барып, бильгенинъиз киби къабирни къаравулланъыз, – деди.

66[+]Олар барып, къабир ташына муурь бастылар ве къабирни къорумагъа къаравулларны къойдылар.

#### 28


Исанынъ тирилюви

1[+][+]Раатлыкъ куню[†] кечкен сонъ, афтанынъ биринджи кунюнде[*], саба танъда магдалалы Мерьемнен башкъа Мерьем къабирни бакъмагъа бардылар. 2[+]Бирден кучьлю зельзеле олды. Бу Алланынъ мелеги коктен энди ве къабирнинъ янына барып, ташны четке авдарды ве устюне отурды. 3[+]Онынъ корюниши яшынгъа ошай, урбалары исе къар киби бем-беяз эди. 4[+]Къобаны къаравуллагъан аскерлер къоркъудан къалтырадылар ве ольген киби олдылар. 5Мелек исе къадынларгъа:

– Къоркъманъыз! Хачкъа мыхлангъан Исаны къыдыргъанынъызны билем. 6О мында ёкъ. Сизлерге айткъаны киби, О тирильди. Келинъиз, Раббинъиз яткъан ерини бакъынъыз. 7[+]Энди тез барынъыз да, Онынъ шегиртлерине: «Иса[†] тирильди! О сизлерден эвель Галилеягъа[†] бараджакъ. Сиз Оны анда корерсиз», – денъиз. Энди Мен сизлерге эписини айттым, – деди.

8Къадынлар тез-тез къабирден чыкъып, буюк къуванчнен къоркъугъа толып, Исанынъ шегиртлерине хабер этмеге чаптылар. 9[+]Апансыздан оларнынъ къаршысына Исанынъ Озю чыкъып:

– Мерабанъыз! – деди. Къадынлар Онынъ янына чапып бардылар ве аякъларыны къучакълап, теменна эттилер. 10[+]Иса оларгъа:

– Къоркъманъыз! Барып, къардашларыма айтынъыз, Галилеягъа барсынлар. Олар Мени анда корерлер, – деди.


Къаравуллар баш руханийлерде

11Къадынлар ёлда олгъанда, къабирни къоругъан бир къач къаравул барып, баш руханийлерге[†] олгъан шей акъкъында хабер эттилер. 12Олар акъсакъалларнен[†] топланып, акъыл таныштылар ве аскерлерге чокъ пара берип:

13– «Гедже юкълагъанымызда, Онынъ шегиртлери келип, джеседини хырсызлап кеттилер», – денъиз, – деп оларны огреттилер. 14– Эгер бу иш акимнинъ къулагъына етсе, бизлер оны ишандырырмыз ве сизлерни белядан къуртарырмыз.

15Аскерлер акъчаны алып, баш руханийлер оларны огреткени киби яптылар. Бу хабер еудийлер[†] арасында кенъ даркъалып, бугуньки куньлергедже яшап кельмекте.


Буюк вазифе

16[+]Он бир шегирт Галилеягъа, Иса оларгъа буюргъан дагъгъа кеттилер. 17[+]Исаны корип, Онъа табындылар. Базылары исе шубелендилер. 18[+]Иса оларгъа якъынлашып, лафыны башлады:

– Манъа кокте де, ерде де бутюн акимиет берильди. 19-20[+]Шунынъ ичюн барып, эписи халкълардан адамларны Меним шегиртлерим япынъыз. Оларны Коклердеки Баба, Огъул ве Мукъаддес[†] Рух Адынен сувгъа батырып чыкъарынъыз, Мен сизлерге буюргъан эр шейни тутмагъа огретинъиз. Унутманъыз ки, Мен эр вакъыт, дюньянынъ сонъунадже сизлернен олурым!

## Алланынъ Адлары

Алланынъ Адлары

Мезкюр неширде Алланынъ Адлары Эски Васиетнинъ (Теврат ве Зебурнынъ) къ. еуд. асыл нусхасы ве Янъы Васиетнинъ (Инджильнинъ) къ. юн. асыл нусхасы эсасында арды-сыралы терджиме этильген эдилер.

Ильк сефер Алла Мусагъа ве Исраиль халкъына Озь יהוה Адынен ачылды. Бу Ад дёрт арифтен ибарет олгъаны ичюн, оны базыда «тетраграмматон» деп адландыралар. Бу Адны сес чыкъарып теляффуз этмеге ясакъ эди, амма О, теляффуз этильгенде, «Яхве» оларакъ айтыла эди. Бу Аднынъ манасыны насыл этип анъламагъа кереклиги акъкъында Алла Озю Чыкъыш китабында (3.14) айта; Оны бойле сёзлернен терджиме этмек мумкюн: «Мен Барым», я да «Мен – бу Мендирим, Мен барлыкъны берем». Яни, Яхве – бу «бар олгъан сою», «барлыкъны берген сою», «даима олгъан сою»; буларнынъ эписи Алла табиаты ве хусусиетининъ даимийлигини акс этелер.

Окъугъанда, теляффуз этильмеси ясакъ олгъан бу Ад расткельгенде, агъзавий шекильде къ. еуд. Адонай сёзю къулланыла эди («рабби, акимдар, укюмдар» манасында). Кечче асыл нусханынъ метининде бу ал созукъ сеслерни косьтерген диакритик ишаретлер ярдымынен акс олунгъан эди. Къ. еуд. Адонай сёзюне къ. юн. Кюриос сёзю тенъ келе. Сёзлернинъ экиси де ялынъыз Аллагъа нисбетен дегиль де, падиша, акимдар, сераскерлерге нисбетен де къулланмалары мумкюн эди; къуллар да шорбаджыларына бойле мураджаат эте эдилер. Къ. юн. Кюриос базыда мертебели адамгъа мураджаатнынъ урьметли шекили оларакъ къулланыла эди (къырымтатар тилинде бойле маналарда «эфенди, саип» сёзлери чыкъалар.)

Асыл нусхадаки Яхве тетраграмматоны ве Адонай сёзю арасында олгъан фаркъны языда косьтермек ичюн, терджимеде тетраграмматонны биз бутюн сёзни буюк арифлернен беремиз – РАББИ, Адонай сёзюни исе тек биринджи буюк арифинен – Рабби.

Эм тетраграмматон, эм Адонай чокъусы алларда Алланынъ башкъа Адлары ве эпитетлеринен берабер кельмелери мумкюн:

РАББИ-ТААЛЯ – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Адонай-Яхве.

РАББИ-Тааля – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Яхве-Элохим. Мезкюр сёз бирикмеси мулькиет конструкцияларында баягъы сыкъ расткеле ве я «РАББИ-Таалямыз, РАББИ-Таалянъ» деп, терджиме этиле, я да бираз кенъ шекильде – «РАББИ олгъан Алланъ(ыз), РАББИ олгъан Алласы, РАББИ олгъан Алламыз» ве иляхре.

Ордуларнынъ РАББИси – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Яхве-Цеваот. «Цеваот» сёзю «ордулар, арбий кучьлер» маналарыны бильдире, бу я коктеки кяинат кучьлерининъ ордусына аит, я да мукъаддес дженкке чыкъкъан исраиллилернинъ арбий къысымларына аиттир.

Рабби-Тааля – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Адонай-Элохим, я да къ. юн. Кюриос-Теос.

Юкъарыда къайд этильген сёзлерден гъайры, асыл нусхада дюнья Яратыджысына нисбетен къ. еуд. Эль, Элохим, Элоах, къ. арам. Элах ве къ. юн. Теос сёзлери де сыкъ къулланылалар. Къырымтатар тилине бу сёзлер Алла сёзю ярдымынен терджиме этилелер. Эм еудий, эм юнан тилинде бу сёзлер эм Екяне Аллагъа нисбетен, эм путперестлернинъ аллаларына нисбетен (бойле алда биз бу сёзни уфакъ арифнен беремиз) къулланылмалары мумкюн эди.

Терджимеде Алла сёзюни тюрлю эпитетлернен бириккенини расткетирмек мумкюн, меселя:

Юдже Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Элион, къ. юн. Теос-Хюпсистос.

Къудретли Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Шаддай.

Эбедий Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Олам.

Тири Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Элохим-Хаййим.

## Сёзлюк

### Сёзлюк

Сёзлюк


Б

В

Г

Д

Е

Ё

И

К

Л

М

Н

О

П

Р

С

Т

Ф

Х

Ч

Ш

Э

Ю

Я


Сёзлюк

### Абдест

Абдест – Эски Васиетте, бутюнлей сувнен ювунып (бой абдест) я да эль-аякъ ювып темизленюв адети. Еудийлер эр бир арам шейге ве арамлангъан адамгъа тийген сонъ, къолларыны, чанакъларыны, урбаларыны ве башкъа шейлерни юва эдилер.

### Ад

Ад – къадимий заманларда еудийлер адамнынъ адынен онынъ барлыгъыны багълай эдилер. Алланынъ Адыны айтмайып, Онъа сыкъ «Ад» (къ. еуд. Шем), дей эдилер. Шегиртлер бир шейни «Месихнинъ Адынен» япкъанларда, шуны Онынъ истегине коре ве Онынъ кучюнен япа эдилер.

### Азиз

Азиз – бакъ. Мукъаддес.

### Акъсакъал

Акъсакъал – (къ. юн. пресбютерой) сёзю-сёзюне «къарт адам». Эвельде месихчилер джемиетинде акъсакъаллар рухий башлыкъ ве ребер вазифесини беджере эдилер. Эксерий алларда бир джемиетте бир къач акъсакъал бар эди. Эльчилер (я да оларнынъ издешлери) акъсакъалларнынъ башына къолларыны къойып, дува окъуй ве мувафакъиетли хызметлери ичюн Мукъаддес Рухнынъ эйилигини бере эдилер.

### Алланынъ Къозусы

Алланынъ Къозусы – Алла исраиллилерге Мусанен берген Къанунгъа бойсунып, руханийлер эр саба ве эр акъшам Аллагъа бир къозуны къурбан чала эдилер. Къозунынъ къаны адамларны Алланен муаббетлештире, ве бу адетнен исраиллилернинъ гуналары багъышлана эди. Исагъа «Алланынъ Къозусы» деп, Ягъя Исанынъ бутюн халкъ ичюн къурбан оладжагъыны эвельден айтты.

### Алланынъ Огълу

Алланынъ Огълу – Исанынъ унванларындан бири, амма бу, Алланынъ апайдан олгъан огълуны анълатмай. Эски заманларда «Алланынъ огълу» Исраильнинъ падишаларына дей эдилер (бакъ. 2 Пад 7.14; Збр 2.6-7). Бу ад бекленильген Месихни, Алладан кельген инсафлы Падишаны, яни Иса Месихни де бильдире эди (бакъ. Юх 1.49; 11.27; 20.31). Бу ибаре Иса Месих ве Онынъ коктеки Бабасынен олгъан мунасебетлерини, оларнынъ табиатларынынъ якъынлыгъы ве бирлигини косьтере. Иса Бабанынъ ердеки векили олып, Оны адамларгъа ача. Бундан гъайры, эписи иманлылар Алланынъ балаларыдыр, чюнки олар Аллагъа Баба дейлер, Оны севелер ве ирадесини беджермеге тырышалар (бакъ. 1 Юх 2.23).

### Алланынъ Падишалыгъы (Кок Падишалыгъы)

Алланынъ Падишалыгъы (Кок Падишалыгъы) – бу ибаре Алланы озь Падишасы сайып, Онен къонушып яшагъан адамларнынъ Алланен мунасебетлерини анълата. Алланынъ Падишалыгъы толу дереджеде Исанынъ экинджи келишинден сонъ оладжакъ: о вакъытта Алла халкъынынъ душманлары енъиледжек, эски дюнья ёкъ оладжакъ, онынъ ерине янъы дюнья пейда оладжакъ, анда эр шей эбедий севгиге толаджакъ ве яманлыкъ олмайджакъ. Амма Алланынъ Падишалыгъы тек келеджекте дегиль, о шимди де, адамлар Алланынъ ирадесини беджерген ве бир-бирини севген эр бир ерде де бар. Алланынъ Падишалыгъы Иса Месихнинъ, Ягъянынъ ве эльчилернинъ огретювинде эсас ерни ала.

### Алланынъ Сарайы

Алланынъ Сарайы – Исраильнинъ пайтахты Ерусалимдеки мукъаддес биналарнынъ топламыдыр. Сулейман падиша оны еудийлер Мусанынъ заманындан берли Аллагъа ибадет эткен Чадырнынъ ерине къурды. М. э. 586 с. Сулейманнынъ Сарайыны вавилонлылар виран этти. Бир къач он йыллыкътан сонъ Сарай гъайрыдан тикленди. Сонъ Буюк Ирод Сарайны баягъы кенълештирди. Алланынъ Сарайы Исраиль яшайышынынъ меркези эди: къурбанлар тек анда чалына эди, мемлекетнинъ бутюн четлеринден ве тышындан кельген еудийлер мында муим байрамларны (Песах, Афталар Байрамы, Чалашлар Байрамы) къайд эте эдилер. Сарайнынъ эсас одасы Энъ Мукъаддес Ер эди. Анда йылда бир кере тек баш руханий кирип, айры ибадет эте эди. Бу ерни Мукъаддес Ерден буюк перде айыра эди. Мукъаддес Ерге тек руханийлер кире биле. Сарайнынъ бу эки къысымлары Алланынъ Эви оларакъ сайыла, анда адий адамларгъа кирмек ясакъ эди, олар тек Сарайнынъ азбарларында Аллагъа ибадет эте эдилер. Азбарларнынъ четлериндеки эйванларда адамлар топланып, тюрлю ишлернен огъраша эдилер. Иса Месих пейгъамберлик япкъанына коре, м. с. 70 с. римлилер Сарайны бутюнлей ёкъ эттилер, ве ондан сонъ Сарай гъайрыдан тикленмеди.

### Алланынъ Шурети

Алланынъ Шурети – бу ибаре дюньяда япкъан ишлеринде косьтерильген Алланынъ улулыгъыны бильдире. Мукъаддес Китаптан корюне ки, базы вакъытта Алланынъ Шурети исраиллилерге кучьлю ярыкъ киби корюнди. Амма Алланынъ Шурети Раббиге инангъан инсафлы адамларнынъ яшайышларында да корюнди. Энъ эвеля О, Иса Месихнинъ яшайышында, аджайип ишлеринде ве хусусан Онынъ хач устюнде олюминде ве тирилювинде косьтерильди.

### Алоэ

Алоэ – бакъ. Къокъулы шейлер.

### Альфа ве Омега

Альфа ве Омега – юнан элифбесининъ биринджи ве сонъки арифлери (къырымтатар элифбесиндеки А ве Я арифлери киби). «Альфа ве Омега» ибареси «башы ве сонъу» манасыны ачып, толулыкъны, сонъунадже чыкъмакъны анълата. Сырларнынъ ачылувы китабынынъ контекстинде бу ибаре дюньянынъ яратылмасындан сонъки кунюне къадар тарихыны косьтере.

### Алямет

Алямет – бакъ. Бельги.

### Аманлыкъ (селямет)

Аманлыкъ (селямет) – Янъы Васиетте бу сёз тек дженк олмагъаныны дегиль, тынчлыкъ-аманлыкъны да бильдире. Еудийлер бир-бирини: «Селям алейкум!» (къ. еуд. шалом алейхем), деп къаршылай эдилер.

### Амин

Амин – къ. еуд. «акъикъий» я да «акъикъат» манасыны анълата. Бу сёзнен вааз я да дува эм башланмакъ, эм битмек мумкюн.

### Арес-тёпе

Арес-тёпе – (къ. юн. Арео Пагос) акъсакъалларнынъ шурасы топлашкъан Афинанынъ меркезинде ерлешкен тёпелик. Шуранынъ озюни де бу тёпеликнинъ адына коре адландыра эдилер (бакъ. Фаал 17).

### Афталар Байрамы

Афталар Байрамы – бакъ. Байрамлар.

### Ахирет куню

Ахирет куню – бу дюньянынъ тарихы битеджек кунь. Чокъусы еудийлер шу куню эвель ольген адамлар тириледжегине инана эдилер. О вакъытта эписи адамлар Алланынъ судуна барып, озьлерининъ яшайышларына эсабат береджеклер. Инджиль китабына коре бу судда ич бир адам озюнинъ инсафлы ишлеринен акъланып оламайджакъ. Тек Иса Месихнинъ къурбанлыгъыны къабул эткен адамлар акъланып оладжакълар.

### Аштан-сувдан вазгечюв

Аштан-сувдан вазгечюв – къадимий заманларда къыскъа бир вакъыт ичинде, адетиндже бир кунь девамында, аштан ве сувдан вазгече эдилер. Бойлеликнен, адам озюни Аллагъа ишандыра, шунынънен Онъа олгъан садыкълыгъыны косьтере ве тёвбе этип ярдым сорай эди. Бир йылда бир кунюнде – Одеме Куню (еуд. Йом-Киппур) – эр бир адам мытлакъ аштан вазгечмек керек эди, еудийлер эписи озь гуналары ичюн Аллагъа тёвбе эте эдилер. Бу, Мукъаддес Язынынъ эмири эди. Базылары исе, энъ эвеля фериселер, даа башкъа куньлерде аштан-сувдан вазгече эдилер. Бирде-бир иманлылар джемиети айры бир себептен дува окъумакъ ичюн аштан-сувдан вазгечип ола эдилер.

### Байрамлар

Байрамлар – исраиллилер эсас учь байрамны къайд эте эдилер: Мысырдан чыкъкъанларыны хатырлаткъан Песах Байрамы, Биринджи Махсул Байрамы (Афталар Байрамы, я да Берекет Байрамы) (махсул джыймагъа башлагъанларында) ве Чалашлар Байрамы (махсул джыймакъны битиргенлеринде). Ондан гъайры олар даа Одеме Кунюни къайд эте эдилер. Шу куню бутюн халкъ аштан вазгечип Алладан озь гуналарынынъ багъышланмасыны сорай эдилер. Песах Байрамы – (къ. еуд. Песах) еудийлернинъ энъ муим байрамы, еудийлерни Мысыр къуллугъындан къуртулгъанларыны анъдыра. Бу байрам Нисан айында 15-инджи кунюнде (март-апрель айында) отькериле эди. Къадимий заманларда еудийлер бутюн Исраиль мемлекетинден ве башкъа топракълардан Песах Байрамыны къайд этмек ичюн Ерусалимге келип, Аллагъа ибадет эте эдилер. Песахтан сонъ еди кунь девам эткен Маясыз Пишкен Пите Байрамы башлана эди. Бир афта ичинде еудийлер тек маясыз пишкен отьмек ашай эдилер. Инджильде бу эки байрам бир байрам сайыла. Шу куньлери Иса Месих хачкъа мыхланып ольдюрильди ве тирильди. Ондан сонъ Песах месихчилернинъ энъ буюк байрамы – Исанынъ Тирилюв Байрамы олды. Песах ашы олгъан къурбан къозусына да «песах» дей эдилер. Чалашлар Байрамы – (къ. еуд. Сукъкъот) баба-деделерининъ сахрада юрген вакъытта чалашларда яшагъанларнынъ хатырасына багъышланып отькерильген байрам. Байрам Тишри айынынъ 15-бешинджи куню (кузьнинъ башы) башланып, еди кунь девам эте эди. Ондан сонъ секизинджи кунь – байрам раатлыгъы келе эди. Биринджи Махсул Байрамы (Афталар Байрамы, Берекет Байрамы) – (къ. юн. Пентэкостэ, сёзю-сёзюне «эллинджи кунь») Песах Байрамындан еди афта кечкен сонъ кечириле эди. Бу байрамны «Синай дагъында берильген Къанун» байрамы киби къайд эте эдилер. Шу куню тек Фелестинде яшагъан дегиль, башкъа ерлерден де бутюн еудийлер Ерусалимге кельмеге арекет эте эдилер. Исанынъ биринджи шегиртлери Берекет Байрамында Мукъаддес Рухкъа толдылар.

### Баш руханий

Баш руханий – бакъ. Руханийлер.

### Бельги (алямет)

Бельги (алямет) – бирде-бир шейни исбатламакъ я да тасдыкъламакъ ичюн бельги оларакъ Алла япкъан муджизе. Инджильнинъ муэллифлеринден бири Юханнынъ язгъанына коре, бельгилер – Иса япкъан, Кок Падишалыгъынынъ келеяткъаныны косьтерген аджайип шейлердир.

### Берекет Байрамы

Берекет Байрамы – бакъ. Байрамлар.

### Беэльзебул

Беэльзебул – бакъ. Шейтан.

### Биринджи Махсул Байрамы

Биринджи Махсул Байрамы – бакъ. Байрамлар.

### Вавилон

Вавилон – Фират ве Хиддекель дерьясы арасында (земаневий Ирак топрагъында) ерлешкен, къоджаман империянынъ пайтахты олгъан, Якъын Шаркънынъ энъ буюк шеэридир. Вавилонда чокъ аллаларгъа табына эдилер. М. э. 587 с. вавилонлылар (къасдийлилер) Ерусалим шеэрини йыкътылар ве еудийлернинъ чокъусыны эсирге алып кеттилер. Янъы Васиетнинъ заманларында Вавилон шеэри энди виран этильген эди. Инджильде «Вавилон» сёзю Шейтаннынъ падишалыгъыны анълата. Бесе-белли, мында Рим шеэри козьде тутула эди. О заманда Рим Ерусалимни запт эткен янъы империясынынъ баш шеэри, путперест медениети ве тюрлю бозукълыкъларнынъ меркези эди.

### Васиет

Васиет – Синай дагъында Алла Мусанен бутюн еудий халкъына васиет этти, еудийлерге яхшылыкъ япмагъа, оларны душманлардан къорчаламагъа сёз берди. Еудийлер Аллагъа садыкъ олып, Къанунда язылгъан Онынъ истегенини беджермек керек эдилер. Бу васиетке, онынъ япылмасы акъкъында тариф эткен китаплар топламына киби, «Эски Васиет» дейлер. Пейгъамберлер Алла адамларгъа янъы васиет береджеги акъкъында айта эдилер. Инджиль китабына коре, бу янъы васиет Иса Месихнинъ олюми ве тирилюви ярдымынен япылды. Энди Алланынъ халкъы – догъгъан ерине бакъмайып, Месихке иман эткен, Онынъ огретювине коре яшагъан адамларнынъ эписидир. Бу васиетке, Иса ве Онынъ биринджи издешлери акъкъында тариф эткен китапларнынъ джыйынтыгъына да «Янъы Васиет» дейлер. Бу джыйынтыкъны м. с. I-инджи асырында чешит адамлар язды. Эски Васиетнен бирликте Янъы Васиет Мукъаддес Китапны тешкиль эте.

### Васиет Сандыгъы

Васиет Сандыгъы – исраиллилернинъ эсас азизлиги: агъачтан япылып алтыннен къаплангъан мукъаддес Сандыкъ. Сандыкънынъ ичинде васиетнинъ таш левалары сакълана эдилер. Сандыкъ башта Мескеннинъ сонъунда, Сарайнынъ Энъ Мукъаддес Еринде тура эди. Исраиллилер оны, устюнде санки де Рабби отургъан, падишанынъ тахты ерине коре эдилер.

### Васиетнинъ таш левалары

Васиетнинъ таш левалары – устьлеринде Он Эмир (Исраиль халкъына Алладан берильген эсас эмирлер) язылгъан таш левалардыр. Оларны Рабби Синай дагъында, Исраильге васиет бергенде, Мусагъа берди.

### Галилея

Галилея – Фелестиннинъ шимали. Чокъ асырлар девамында башкъа халкъларнынъ къолунда олгъаны ичюн, Галилеяда тюрлю халкъларнынъ адамлары чокъ эди. Еудиенинъ сакинлери галилеялыларгъа юкъарыдан бакъа эдилер. Галилеянынъ Назарет шеэрчигинде Исанынъ яшлыгъы ве генчлиги кечти. Мында О, чокъ аджайип шейлер япты.

### Давут

Давут – Шаулдан сонъ Исраильнинъ экинджи ве энъ намлы падишасы. О, тахткъа м. э. 1010 с. отурды. Давут Исраильни буюк девлет ве Ерусалим шеэрини Исраильнинъ пайтахты япты. О, кучьлю аскер ве улу шаир эди. Давут Зебур китабынынъ (Аллагъа айтылгъан йырлар ве дувалар) муэллифлеринден бири эди. О, Аллагъа ишанчлы олгъаны ичюн, Алла Исраиль тахтыны тек онынъ эвлятларына береджегини сёз берди. Еудий пейгъамберлерине коре, келеджекте бутюн дюньянынъ Падишасы оладжакъ Месих Давутнынъ сою оладжакъ. Шунынъ ичюн Исагъа даа «Давутнынъ Огълу» дей эдилер.

### Давутнынъ Огълу

Давутнынъ Огълу – Давут падишанынъ дос-догъру эвляды. Иса Месих Давутнынъ эвляды олгъаныны билип, еудийлер Онъа «Давутнынъ Огълу» дей эдилер.

### Денъиз хавузы

Денъиз хавузы – Мескеннинъ азбарында тургъан буюк бакъыр савут. Аллагъа хызметлерини башламаздан эвель руханийлер шу савутта абдест ала эдилер.

### Дженнет

Дженнет – (къ. юн. Парадейсос; къ. еуд. Эден; рус. Эдем) Башланув китабында (2 б.) пек дюльбер багъча тасвир олуна, анда биринджи адамлар Алланен къонушып яшай эдилер. Бу багъчагъа «дженнет» дейлер. Адамлар Алланынъ Сёзюни тутмагъан сонъ, багъчадан къувулдылар ве энди агъыр иш япып ве ольдюриджи хасталыкъларгъа огърап яшамагъа меджбур олдылар. Дженнет акъкъында айткъан Месих бу аджайип ве гъамсыз яшайышкъа къайтмакъны ве Алланен бирликте эбедиен къалмакъны козьде тута эди.

### Джеэннем

Джеэннем – бакъ. Олюлернинъ дюньясы.

### Дин къардашлары

Дин къардашлары – иманлылар эксериетнен бир-бирине «дин къардашлары» дейлер, бойле этип, оларнынъ бир Алла Бабасы олгъаныны косьтерелер. Олар бир-бирини къайгъырып, бир къорантада киби, муаббет яшайлар.

### Еудие

Еудие – Фелестин дженюбиндеки виляет, онынъ ады исраилли къабилелеринден бирининъ бабасы Ехуда адынен багълы.

### Еудий

Еудий – бу сёзю (менбаа метинде – «иврий») биринджи кере Ибраимге (Баш 14.13), сонъ Юсуфкъа (Баш 39.14) ве Якъупнынъ (Исраильнинъ) бутюн эвлятларына нисбетен къулланылды. Сонъ Исраиль халкъына аит олгъан эр кесни ойле адландырып башладылар. Къырымтатарджа бир «еудий» сёзю къулланылса да, къ. еуд. «иврий» сёзю этник аитликни, «еудий» сёзю исе диний аитликни косьтере.

### Еудийлер

Еудийлер – башында Якъупнынъ огълу Ехуданынъ къабилесиндеки адамлар. Амма Инджильнинъ заманына бутюн чуфутларгъа «еудий» деп башладылар. Юханнен берильген Инджильде «еудий» сёзюнен сыкъ-сыкъ чуфутларнынъ башлыкъларыны адландыра эдилер.

### Ёл (Раббининъ Ёлу, Алланынъ Ёлу)

Ёл (Раббининъ Ёлу, Алланынъ Ёлу) – месихчилер джемиетининъ ве Иса Месихнинъ огретювининъ ильк адларындан бири (бакъ. Фаал 9.2; 22.4).

### Иблис

Иблис – бакъ. Шейтан.

### Ибраим

Ибраим – Исраиль халкъынынъ биринджи баба-дедеси. Онынъ тарихы Башланув китабынынъ 12-25 бабларында икяе этиле. Алла оны сайлап, онъа васиет берди, тувгъан топракътан узакъ Ханаан топрагъына кочьмеге эмир берди, шу топракъны чокъсайылы несилине бермеге ваде этти. Башта онынъ ады Ибрам эди, амма сонъундан Алла онъа янъы «Ибраим» адыны берди. Ибраим ве онынъ апайы Саре Исхакъ огълунынъ догъувыны чокъ вакъыт бекледилер ве чокъ сынавлардан кечтилер. Ибраим исраиллилернинъ ве базы башкъа халкъларнынъ дедеси олды. Мукъаддес Китапта о – тюрлю агъыр алларда Алланынъ бутюн эмирлерини беджермеге азыр олгъан, Раббиге ишанч толу орьнектир.

### Иманлылар топлашувы

Иманлылар топлашувы (иманлылар джемиети) – бир ерде яшагъан, даима топлашып, Аллагъа ибадет эткен ве Языны огренип, къонушкъан джемиетнинъ ады. Бу сёз тек ерли джемиетни дегиль, бутюн дюньяда Иса Месихке иман эткенлерни де анълата биле.

### Император

Император – Рим империясынынъ баш укюмдары. Онъа айры виляетлернинъ акимлери ве падишалары (меселя, Пилат ве Ирод) бойсуна эдилер. Биринджи императорнынъ ады Юлий Цезар олгъаны ичюн, башкъаларына да «кесар» дей эдилер.

### Инджиль

Инджиль – бакъ. Къуванчлы Хабер.

### Инсан Огълу

Инсан Огълу – еудий тилинде бу ибаренинъ биринджи манасы «адам» эди. Даниял пейгъамбер шойле келеджек Падишагъа дей эди. Онынъ айткъанына коре, Алла бу Падишагъа бутюн халкълар устюнде укюм береджек (Дан 7.13-14). Иса бойле ибаренен сыкъ-сыкъ Озюни адландыра эди.

### Инсафлыкъ

Инсафлыкъ – Алла инсафлыдыр, демек, Онынъ бутюн арекетлери акъикъаткъа ве адалетке эсаслана. Мукъаддес Китапкъа коре, Алла адамнынъ гуналарыны багъышласа, адам инсафлы ола. Адам Алланынъ истегенини беджерип, озь арекетлеринен инсафлыкъкъа ынтылмакъ керек.

### Ирод

Ирод – падишаларнынъ сюлялеси. Бу сюляле биринджи падиша Буюк Ироднынъ адынен адлана эди. Буюк Ирод – еудийлернинъ падишасы, м. э. 37-4 с. къадар бутюн Фелестин топрагъында акимлик япты. О, Исанынъ догъгъаны акъкъында эшитип, Вифлеемде янъы догъгъан балаларны ольдюрмеге эмир этти. Ирод Антипа – Буюк Ироднынъ огълу, м. э. 4 с. – м. с. 39 с. къадар Галилеяда акимлик япты. Ягъя оны къанунсыз эвленгенинде къабаатлагъаны ичюн, Ирод Антипа Ягъяны якъалап джезаламагъа эмир этти. Бундан гъайры, Ирод Антипа Исанен судда корюшти. Ирод Агриппа I – Буюк Ироднынъ торуны ве Ирод Антипа къардашынынъ огълу, м. с. 39-44 с. къадар Фелестинде акимлик япты. О, месихчилерни мераметсиз джезалап башлады. Онынъ эмиринен эльчи Якъуп ольдюрильди ве эльчи Пётр зиндангъа атылды. Фаалиет китабы Ирод Агриппанынъ олюмини бойле тасвирлей: путперест хызметчилери оны алла ерине корип, шерефлеп башладылар, ве о, шу шерефлерни къабул этти. Шу вакъыт Алланынъ мелеги Иродны азаплы хасталыкънен урды, ве Ирод шу хасталыкътан кечинди. Ирод Агриппа II – Ирод Агриппа I огълу. Эльчи Павел денъиз янындаки Кайсарея шеэринде онынъ алдында чыкъышта булунды. Ирод Агриппа II м. с. 44-70 с. къадар Фелестиннинъ бир къач виляетинде акимлик япты. Сонъ о, Римге кочип, анда м. с. 100 с. къадар яшады.

### Иса

Иса – (къ. еуд. Ешу, Ешуа; Ехошуа адынынъ къыскъартылгъан шекили) еудий адларындан бири. Онынъ манасы – «РАББИ къуртара».

### Исраиль

Исраиль – бакъ. Якъуп.

### Керувлар

Керувлар – мелеклернинъ хусусий бир чешити. Мукъаддес Китапта керувлар Аллагъа якъын ве Онынъ тахты янында хызмет эткен неснелерни киби тасвирленелер. Онынъ ичюн Мескенде ве Сарайда керувларнынъ ресимлери бар эди.

### Кинаели икяе

Кинаели икяе – кенълешкен къыяславдыр, о, эр вакъыт тапмаджа, тасавур этюв усуллары къулланыла. Еудийлернинъ адетинде тек акъыл огреткен къыскъа икяе дегиль де, аталар сёзлери, айтымлар, тапмаджалар, къанатлы сёзлер, икметли сёзлер, аллегорияларгъа да «кинаели икяе» дей эдилер. Кинаели икяени анъламакъ ичюн башыны чалыштырмакъ керек. Кинаели икяелер Шаркъта кенъ даркъалгъан эди. Оларны уйдургъан ве анълагъан адамларгъа «икметли» дей эдилер.

### Кок Падишалыгъы

Кок Падишалыгъы – бакъ. Алланынъ Падишалыгъы.

### Корюшюв Чадыры

Корюшюв Чадыры – бакъ. Мескен.

### Къадимий арамий тили

Къадимий арамий тили – къадимий еудий тилине ве аз дереджеде арап тилине сойдаш тили. Бу тильде Даниял ве Узеир китабынынъ бир къач бабы язылды. Фелестинде, Иса Месихнинъ яшагъан вакъытта, бу еудийлернинъ лакъырды тили эди.

### Къадимий еудий тили

Къадимий еудий тили – бу тильде деерлик бутюн Эски Васиет язылгъан. Янъы Васиет язылгъан заманында, Фелестин сакинлери онъа сойдаш олгъан арамий тильде лаф эте эдилер, башкъа халкъ векиллеринен исе сыкъ-сыкъ къадий юнан тилинде къонуша эдилер.

### Къадимий юнан тили

Къадимий юнан тили – Эскендер Зулькарнайннынъ запт этмелеринден сонъ, юнан тили шаркъий Акъ денъиз ялысында халкъара тиль олды. Янъы Васиет, чокъча адам окъуп олсун деп, юнан тилинде язылды.

### Къандиль

Къандиль – Мескеннинъ ве сонъундан Сарайнынъ ичини ярыкълатмакъ ичюн къулланылгъан еди ягълы чыракълы лампа (бакъ. Чыкъ 25). Къандиль

### Къанун (Мусанынъ Къануны, Теврат)

Къанун (Мусанынъ Къануны, Теврат) – Муса пейгъамбер вастасынен Исраиль халкъына берильген Алланынъ Къануны. Мукъаддес Китапнынъ биринджи беш китабына (Тевраткъа) да «Къанун» дейлер, чюнки анда эм къанун, эм онынъ берильген тарихы бардыр. Къанун исраиллилерге тафсилятлы огютлер бере, оларнынъ диний ве ичтимаий яшайышыны бельгилей, яхшылыкъ ве адалет къаиделери тайинлей эди. Къанунда адамларгъа Алланынъ ирадеси ачыла. Амма озю озюнден Къанун оны бозгъан адамларны гуна джезасындан къорчалап оламай. Онынъ ичюн Янъы Васиетте Къанун хайыргъа къаршы къоюла.

### Къанун оджалары

Къанун оджалары – Мукъаддес Языны ве биринджиден Мусанынъ Къануныны теренден огренип анълаткъан адамлар. Олар Къанунны язып ала, огрене, анълата, къуллана ве адамларгъа огрете эдилер. Бойле адамларны еудий джемиетинде буюк урьмет эте эдилер.

### Къокъулы шейлер. Алоэ

Къокъулы шейлер. Алоэ – осюмлик, онынъ япракъларындан къыйметли къокъулы ягъ япа эдилер. Дефн этмезден эвель олю сарылгъан басмагъа бу къокъулы ягъны синъдире эдилер. Либан – экзотик осюмликнинъ къурутылгъан сакъызы. Оны якъкъанда къокъулы тютюн чыкъа эди. Либан тютетюви башта Чадырда, сонъ Ерусалим Сарайында бахшыш кетирювнинъ бир чешити эди. Мюр – паалы къокъулы ягъ, дженюбий тереклернинъ сакъызындан азырлана. Оны тиббиетте азапларны эксильтмек ве олюни дефн эткенде ягъламакъ ичюн къуллана эдилер.

### Къуванчлы Хабер

Къуванчлы Хабер – (къ. юн. эвангелион) Эски Васиетте анъылгъан, Иса Месихнинъ ер юзюне кельгенинен илян этильген хабер. Онынъ манасы шунда ки, Алла адамларны севгени ичюн, Озь Огълуны ерге ёллады, Онынъ хачта ольгени ве тирильгенинен бутюн адамларгъа гуналардан ве эбедий олюмден къуртулыш ёлу ачылды. Бу хабер месихчилер иманынынъ эсасы олды. «Эвангелион» сёзюнен «Инджиль» сёзюнинъ пейда олувы да багълы. Кечче бу сёзнен Иса Месих акъкъында икяе эткен дёрт китапны адландырып башладылар.

### Къурбан ери

Къурбан ери – бир тёпелик, онынъ устюнде къурбан чалынгъан айванларнынъ бутюнини я да бир къысмыны якъа эдилер. Къурбан ери эксериетнен ташларнен япыла эди, амма Корюшюв Чадырында еринден авуштырмагъа мумкюн олгъан, тахтадан япылып маденнен къаплангъан сою бар эди. Ондан гъайры, къокъулы отларны якъмакъ ичюн, маденден япылгъан кучюк къурбан ерлери де бар эди. Къурбан ери

### Къурбан чалув ве бахшыш кетирюв

Къурбан чалув ве бахшыш кетирюв – Мусанынъ къануны боюнджа еудийлер Аллагъа къурбан кетире эдилер. Айванны сойып, оны бутюнлей я да къысмен къурбан ерине къойып якъа эдилер. Эгер эт къалса, оны адамлар озьлери ашай эдилер. Мусанынъ заманындан башлап, Алла къурбанлар тек бир ерде кетирильгенини талап этти: башта Корюшюв Чадырында, сонъ Алланынъ Сарайында. Къурбан чалмагъа тек руханийлернинъ акъкъы бар эди. Айванлардан гъайры, бахшыш оларакъ отьмек, шарап, зейтюн ягъы, берекетнинъ биринджи мейваларыны кетире эдилер. Къурбанларнынъ ве бахшышларнынъ бир къач чешити бар эди: япылгъан гуна ичюн къурбан, Алланынъ яхшылыкълары ичюн бахшыш, берильген адакъ ичюн къурбан, озь истегинен кетирильген къурбан я да бахшыш. Бойле къурбанлар ве бахшышлар Алланен бирликте адамнынъ ашагъан ашы киби эди. Исраиллилер Аллагъа кетирген къурбанлар ве бахшышларнынъ бир къысмы руханийлерге ве левийлилерге бериле эди. Янъы Васиетке коре, Месихнинъ хач устюндеки олюми – бутюн инсаниетнинъ гуналары ичюн кетирильген къурбандыр.

### Къуртарыджы

Къуртарыджы – бакъ. Къуртулыш.

### Къуртулыш

Къуртулыш – Мукъаддес Китапта бу сёз Алла адамгъа я да бутюн халкъкъа япкъан ярдымыны, оларны телюке ве душманлардан къуртаргъаныны анълата. Амма баш манада къуртулыш – иманлыларнынъ бутюн гуналарындан къуртулышы, Алланен мунасебетте булунув ве эбедий омюрдир. Янъы Васиетке коре, адамларгъа бу имкянны Иса Месихнинъ хач устюнде ольгени ве тирильгени бере, ве эр бир адам Месихке иман этип къуртулыш ала. Эски Васиетте Исраиль халкъыны Мысыр эсиринден къуртаргъан Аллагъа «Къуртарыджы» дей эдилер. Месихчилер бу адны Иса Месихке де берелер, чюнки О, Озюнинъ къурбанлыкъ олюминен Онъа иман эткенлерни гуна ве олюм укюмдарлыгъындан къуртарды.

### Лепра хасталыгъы

Лепра хасталыгъы – бакъ. Тери хасталыгъы.

### Либан

Либан – бакъ. Къокъулы шейлер.

### Маясыз Пишкен Пите Байрамы

Маясыз Пишкен Пите Байрамы – бакъ. Байрамлар.

### Мелеклер

Мелеклер – Аллагъа хызмет эткен рухлар. Олар адамларгъа Алланынъ эмирлерини бильдирелер ве ярдым этелер. Мукъаддес Китапта базы энъ белли мелеклернинъ адлары бар – Микъаиль, Джебраиль. Бир заманларда мелеклернинъ бир къысмы Аллагъа къаршы чыкътылар ве Иблиснинъ тарафыны алып, Аллагъа ибадет этмектен вазгечтилер. Ойле мелеклерге «тюшкен мелеклер» деп айталар.

### Мелкиседек

Мелкиседек – Салим шеэрининъ падишасы ве руханийи. Ибраим онъа арбий гъаниметнинъ он пайындан бир пайыны берген сонъ, Мелкиседек оны багъышлады (Баш 14.17-20). Еудийлерге мектюпте Мелкиседекнинъ руханийлиги Месихнинъ руханийлигине тенъ къоюла (Еуд 5.6).

### Месих

Месих – (къ. еуд. Машиах; къ. юн. Христос) сёзю-сёзюне «ягънен сюртюльген» манасыны анълата. Къадимий Исраильде Алла Озь хызметине сайлагъан руханийлер, пейгъамберлер ве падишалар зейтюн ягъынен сюртюле эдилер. Пейгъамберлернинъ ярдымынен еудийлерге айткъанына коре, Алла дюньягъа Месихни ёлламагъа сёз берди. О, Исраиль халкъыны къуртарып, дюньянынъ халкъларына эбедиен падишалыкъ этеджек эди. Исанынъ вакътында еудийлер кергинликнен Къуртарыджынынъ келеджегини беклей эдилер. Оларнынъ умют эткенине коре, О, оларны эджнебий баскъынджылар – римлилерден азат этип, Исраильнинъ эвельки шуретини тиклейджек эди. Амма дюньягъа кельген Къуртарыджы – Иса Месих – даа чокъ шей япты. О, бутюн инсаниетни гуна къуллугъындан ве олюмден къуртарды. Онынъ ярдымынен Алла адамларгъа янъы эбедий васиетни берди.

### Месихнинъ душманы

Месихнинъ душманы – (къ. юн. антихристос) яманлыкъ озю олгъан шахыс. О, дюньягъа Месихнен дженк этмек ичюн келеджек, амма сонъунда Месих оны енъеджек. Юхан Месих акъкъында ялан айткъанларгъа ве шунынънен Къуванчлы Хаберге къаршы чыкъкъанларгъа да «Месихнинъ душманлары» дей. Иса сонъки вакъытларда пейда оладжакъ «ялан месихлер» (къ. юн. текликте псевдохристос) акъкъында эвельден хабер бере.

### Месихчи

Месихчи – Иса Месихнинъ тарафдары, Оны озь Къуртарыджысы киби къабул эткен ве Онынъ огретювине коре яшамагъа тырышкъан адам.

### Мескен (Корюшюв Чадыры)

Мескен (Корюшюв Чадыры) – ерини денъиштирмеге мумкюн олгъан буюк Мукъаддес Чадыр. Алланынъ эмирине бойсунып, исраиллилер оны ясап, сахрада юрген вакътында озьлеринен ташый эдилер. Чадырда Васиет Сандыгъы сакълана эди. Исраиллилернинъ ордусында бу ер Алланынъ Эви сайыла эди. Чадыр огюнде еудийлер Аллагъа ибадет эте ве къурбан чала эдилер. Сулейман Ерусалимде Алланынъ Сарайыны къургъан сонъ, Мукъаддес Чадыр анда кочьти. Мескен (Корюшюв Чадыры)

### Мукъаддес (азиз)

Мукъаддес (азиз) – бу сёз биринджиден Алланы анълата. Алла ичюн айырылгъан эр шей де мукъаддестир, булар: Алланынъ Сарайы, Аллагъа хызмет этмек ичюн къулланылгъан шейлер ве Онъа ибадет эткен адамлар (Тевратта – Исраиль халкъы, Инджильде – иманлылар топлашувы). Инджильде бутюн месихчилер озьлерининъ дегиль, лякин Мукъаддес Алланынъки олгъанлары ичюн, «азизлер» деп адландырдылар. Ондан гъайры, бу сёз шахсий ве рухий темизликни косьтермек мумкюн.

### Мукъаддес Рух

Мукъаддес Рух – Алланынъ Руху. Онъа эм Бабасына, эм Огълуна Алланынъ бутюн хусусиетлери менсюптир. Инджиль китабына коре, Иса Месихке иман эткен адамлар Мукъаддес Рухны къабул этелер. О, оларны огрете ве кучь бере.

### Мысыр

Мысыр – Египет, Фелестинден дженюбий гъарп тарафында ерлешкен мемлекет. Къадимий еудийлер анда 400 йыл яшадылар. Мысырлыларнынъ зулумы чокълашкъанда, Рабби еудийлерни андан азатлыкъкъа алып чыкъты.

### Мюр

Мюр – бакъ. Къокъулы шейлер.

### Нух

Нух – къадимий заманда Алла бозукъ инсаниетни ёкъ этмеге истеди. Тек бир инсафлы олгъан Нухны ве онынъ къорантасыны къалдырмагъа разы олды. Нух, Алланынъ эмирини алып, буюк бир сандыкъ къурды да, бутюн къорантасыны анда алды. Олар сандыкъкъа киргенинен, бутюн дюньяда сув ташкъыны башланды. Бу ташкъындан тек Нухнынъ къорантасы къуртулды. Сонъ олардан янъы инсаниет догъды (бакъ. Баш 6–9).

### Одев (одеме)

Одев (одеме) – пара тёлеп, бир адамнынъ я да бутюн халкънынъ къуллукътан я да эсирден азат этилюви. Иса Месихнинъ къурбан оларакъ берильген джаны Онъа иман эткенлерни гуна ве эбедий олюмнинъ къуветинден къуртаргъан одев олды.

### Одеме Куню

Одеме Куню – бакъ. Байрамлар.

### Олюлернинъ дюньясы

Олюлернинъ дюньясы (къ. еуд. Шеол; къ. юн. Гадес) – Тевратта язылгъанына коре, адам ольген сонъ олюлернинъ дюньясына тюше. Олюлер дюньясыны косьтермек ичюн даа бир сёз къулланыла эди – джеэннем. Инджильде джеэннем олюлер гуналары ичюн джезагъа огъратылгъан ер, деп сайыла. Келип чыкъышынен бу сёз Ерусалим янында олгъан Хинном вадийинен (къ. еуд. Ге-Хинном) багълы. Шу ерде эр вакъыт чёплюк ве къалымты якъа эдилер. Шунынъ ичюн джеэннем сёзюнинъ манасы гуналыларнынъ олюминден сонъ азап чекеджек ерини анълата.

### Он пайда бир пай

Он пайда бир пай – берекетнинъ он пайда бир пайы. Исраиллилер оны руханийлерге Раббиге бахшыш оларакъ бермек керек эдилер. Бу пай Сарайнынъ кечинмесине, руханийлернинъ тамакъларына ве озьлери озьлерини бакъып оламагъан адамларгъа ярдым оларакъ масраф этиле эди.

### Пейгъамбер

Пейгъамбер – Алланынъ ирадесини илян этмек ичюн, Рабби сайлагъан адам. Мукъаддес Рухнынъ тесиринде лаф эткен пейгъамберлер келеджекте оладжакъ вакъиаларны ачмакътан гъайры, огретиджи ве къабаатлайыджы олып, адамларны тёвбе этмеге ве Аллагъа чевирильмеге чагъыра эдилер. Пейгъамберлер, Месих даа догъмаздан эвель, Онынъ келеджеги акъкъында айта эдилер. Эски Васиетте чокъ пейгъамберлер акъкъында тариф этиле ве оларнынъ пейгъамберликлери косьтериле; Эски Васиетнинъ чокъусы китаплары оларнынъ адынен адлангъан. Пейгъамберлер Янъы Васиетте де анъыла – бу, Мукъаддес Рухнынъ кучюнен лаф эткен ве Алла оларгъа ачкъаныны башкъаларына огреткен иманлылар.

### Песах

Песах – бакъ. Байрамлар.

### Понтий Пилат

Понтий Пилат – римли аким, Иса джезалангъан вакъытта Еудиенинъ акими (м. с. 26-36 с.). Онынъ разылыгъыны алмайып, адамны джезаламагъа олмай эди. Тек Понтий Пилат олюм джезасыны тасдыкълай эди. Еудий башлыкъларынен яхшы мунасебетте олмаса да, исьян котермесинлер деп, эксериетнен оларнынъ талапларыны беджере эди.

### Пут

Пут – халкълар табынгъан, бирде-бир аллагъа ошагъан эйкель я да даа башкъа бир шей.

### Раатлыкъ куню

Раатлыкъ куню – (къ. еуд. шаббат) джумаэртеси, исраиллилернинъ мукъаддес куню. Шу кунни олар бир тюрлю иш япмайып, Аллагъа багъышламакъ керек эдилер. Инджиль заманында раатлыкъ куню шеэр диварындан бир километрден зияде узакълыгъына кетмек ясакъ этиле эди. Единджи йыл да хусусий олып, шу йылы топракъ ишленильмейджек эди. Еди кере еди йыл кечкен сонъ, эллинджи йыл Юбилей йылы деп илян этиле эди. Шу йылы борджлар багъышлана эди, топракъ исе эвельки сабыларгъа къайтарыла эди.

### Равви (Раввуни)

Равви (Раввуни) – къ. еуд. сёзю-сёзюне «меним улу». Бойле сёзнен урьметли адамларгъа, эксериетнен оджаларгъа дей эдилер.

### Рим

Рим – Янъы Васиетте тасвир олунгъан вакъыткъа къадар Рим шеэри Акъ денъиз этрафындаки чокъ мемлекетлерни, шу джумледен Фелестин топракъларыны да бойсундырды ве буюк империянынъ пайтахты олды. Фелестин топрагъында, башкъа ерлерде киби, римлилер озь ордусыны къалдырып, эр бир къаршылыкъны таш юрекнен ёкъ эте эдилер. Бунынънен берабер, буюк империягъа менсюплик, икътисадият ве тюрлю къысымлар арасында фикир денъишювге ёл ача эди. Рим империясынынъ гражданларына (оларнынъ бири эльчи Павел де олды) бутюн империяда айры акъ-укъукъ бериле эди. Меселя, судда олар императорнынъ укюмини талап этип ола эдилер.

### Руханийлер

Руханийлер – Мескенде ве сонъунда Ерусалимнинъ Сарайында къурбанлар ве бахшышлар ичюн джевапкяр олгъан, Аллагъа хызмет эткен адамлар. Тек Харуннынъ эвлятлары руханий олмакъ мумкюн эдилер. Руханийлер он эки болюкке айырылып, невбетнен хызмет эте эдилер. Олар Къанунда къайд этильген махсус урбаны кие эдилер. Бу урбанынъ эсас къысмы эфод эди. Онынъ огдеки ве арттаки къысмы бар эди. Бу къысымлар бир-бирине четлеринен къайышларнен пекитиле эди. Руханийлернинъ башында баш руханий олды; о, Алланынъ огюнде Исраиль халкъынынъ векили эди. Онынъ урбасы бунынъ темсили эди, хусусан устюнде он эки дегерли ташы олгъан оглюгидир. Шу ташлар устюнде он эки Исраиль къабилесининъ адлары язылгъан эди. Руханийлер эфод

### Саддукийлер

Саддукийлер – Янъы Васиет девринде еудийлернинъ эки диний фыркъасындан бири эди. Юксек Шуранынъ чокъусы азалары, баш руханийлер ве оларгъа якъын адамлар саддукийлер эди. Башкъа, ферисе фыркъасына, бакъкъанда, олар тек Мукъаддес Языны таный ве агъзавий риваетлерге инанмай эдилер. Меселя, къыямет куню эписи олюлер тирилип, Алланынъ огюнде тураджакъларына инанмай эдилер.

### Салым топлайыджы

Салым топлайыджы – Фелестинде Рим империясынынъ хазинесине берги топлагъан, ерли халкътан олгъан бир мемур. Олар Рим акимиетине хызмет эткенлери ичюн (бойле хызмет Къанунгъа къаршы эди), еудийлер бу мемурларны севмей эди, чюнки салым топлайыджылар халкътан арткъач акъча топлап, озьлерине къалдыра эдилер.

### Самарие

Самарие – Ерусалим шималинде, Галилеянынъ дженюбинде ерлешкен Фелестин виляети. Ассурие (Ашшур) укюмдарлыгъы заманында Исраильнинъ шималий къабилелеринден ве башкъа мемлекетлерден кочип кельген халкълар бу ерге сюргюн этильдилер. Мемлекетте къалгъан еудийлернинъ эвлятлары ве кочип кельген халкълар самариелилер олдылар. Еудийлер киби, самариелилер Мусанынъ Къануныны къабул эте, амма чокъ шейни башкъаджа анълай эдилер. Меселя, олар Аллагъа Ерусалимде дегиль, Геризим дагъында ибадет эте эдилер, анда оларнынъ баш ибадет ери бар эди. Еудийлер ве самариелилер бир-бирини имансыз сайып, къонушмай эдилер.

### Саре

Саре – Ибраимнинъ апайы, Алла оны акъайынен берабер сайлады. Сайланмаздан эвель онынъ ады Сарей эди, сайлагъан сонъ Алла онъа Саре адыны берди. О, Аллагъа садыкъ олып ве Онынъ вадесини беклеп, акъайынен сеяат агъырлыкъларыны больди. Бутюн омюри баласыз олып, къартайгъан сонъ, Ибраимге Исхакъ огълуны догъурды.

### Синагога

Синагога – Языны окъумакъ, дува этмек ве диний адетлерни огренмек ичюн еудийлернинъ топлашувы, эм де бойле топлашувлар ичюн эв. Синагогада топлангъанда, адий иштиракчининъ биле Языдан парчаны окъумагъа ве окъугъан парчаны топлашувгъа анълатмагъа акъкъы бар эди. Сарайгъа бакъкъанда, синагогаларда къурбан чалынмай эди. Еудийлер яшагъан эр бир шеэрде ич олмадым бир синагога бар эди.

### Синай

Синай – сахрадаки (земаневий Мысырда) дагънынъ ады. Шу дагънынъ устюнде Алла Мусагъа Он Эмирни багъышлады. Корюнгени киби, бу дагъ къадимий заманларда Хорев деп адлана эди, бугунь исе Джебель-Муса деп адлана.

### Сион

Сион – Ерусалим шеэри ерлешкен байырнынъ ады. Шунынъ ичюн «Сион» дегенде, эксериетнен Ерусалим козьде тутула. Кочьме манада бу сёз Алланен бирликте инсафлылар яшагъан коктеки Ерусалим шеэрини козьде тута.

### Сувгъа батырылып чыкъув

Сувгъа батырылып чыкъув – (къ. юн. баптисма) энъ муим диний мерасимлернинъ бири; диний джемиетке алынувны косьтере. Янъы Васиетте сувгъа батырылып чыкъувнынъ эки чешити косьтериле. Башта Ягъя, озьлерини Аллагъа багъышламакъ ве гуналарындан тёвбе этмеге истеген адамларны сувгъа батырып чыкъара эди. Иса Месихнинъ олюми ве тирилювинден сонъ сувгъа батырылып чыкъув даа терен мана ала: адам эвельки гуналы яшайышындан вазгечип, санки оле, амма Месихнен бирликте янъы омюрге тириле. Бойле сувгъа батырылып чыкъувдан сонъ адам Мукъаддес Рухны къабул эте. Кочьме манада Янъы Васиет Исанынъ «сувгъа батырылып чыкъувы»ны Онынъ азапларына къошулувны киби анълата, «Рухкъа батырылып чыкъув» акъкъында айткъанда, Мукъаддес Рухны къабул этювни козьде тута.

### Сулейманнынъ Эйваны

Сулейманнынъ Эйваны – Сарайнынъ шаркъ тарафындаки къапалы колонналы бина. Анда чокъ адам топлаша биле эди.

### Теврат

Теврат – бакъ. Къанун.

### Теклиф пителери ичюн стол

Теклиф пителери ичюн стол – башта Мескеннинъ, сонъунда Сарайнынъ ичинде тургъан стол. Руханийлер онынъ устюне даима Раббиге бахшыш оларакъ, он эки пите къоя эдилер.

### Тери хасталыгъы (лепра хасталыгъы)

Тери хасталыгъы (лепра хасталыгъы) – Мукъаддес Китапта адлангъан чешит тюрлю тери хасталыгъы. Бойле хасталыкъ адамны арамлай эди, ве о, бутюнлей тедавийленмегендже, башкъа адамлардан айры яшамакъ керек эди.

### Тёвбе этюв

Тёвбе этюв – адам эвельки яшайышы гуналы ве Алла онен разы олмагъаныны анълап, Алладан, гуналары ичюн афу сорай, келеджекте гуна япмайып, Аллагъа хызмет этмеге сёз бере.

### Фериселер

Фериселер – Янъы Васиет девринде еудийлернинъ эки диний фыркъасындан бири. Башкъа, саддукийлер фыркъасына, бакъкъанда, олар тек Мукъаддес Язынынъ дегиль де, чокъ ягъзавий риваетлернинъ талапларыны да дикъкъатнен беджермеге тырыша эдилер. Къыямет куню олюлер тирилип, Алланынъ огюнде тураджакъларына да инана эдилер. Олар элял темизликни беджерип, халкъ арасында буюк итибарнен файдалана, диний ве къатты къаиделеринен гъурурлана, диний къаиделерини къатты тутмагъан адамларны исе севмей эдилер.

### Хайыр

Хайыр – Янъы Васиетнинъ эсас диний терминлеринден бири. Бу сёзнинъ манасы – Алладан адамгъа берильген хайырлы бахшыш. Алла оны бирде-бир ишлер ичюн дегиль де, Озь истегинен бере. Шунынъ ичюн хайыр Къанундан фаркъ эте. Къанун адалетликке коре Алланен адам арасында ве адамлар арасында олгъан мунасебетлерни тертипке къоя: эр бир адам озь акъкъыны ала. Энъ буюк хайыр – иманлыларгъа ачылгъан Алланен эбедий омюрдир.

### Хач

Хач – Рим императорлыгъында Иса Месихнинъ вакътында энъ агъыр джинает япкъанларны хач устюне мыхлап, олюм джезасына огърата эдилер. Хачны, ерге сокъулгъан дирекке къалын бир тахта мыхлап, япа эдилер. Джезалангъанларны хачкъа мыхлап, я да багълап, чекишип ольмеге къалдыра эдилер. Бойле джеза энъ къоркъунчлы ве масхаралыкъ джезасы эди. Джинаетчи озь тахтасыны джезаланаджакъ ерине озю алып бара эди. О вакъытта «озь хачыны ташымакъ» ибареси пейда олды. Иса Месих хачкъа мыхлангъан сонъ, бу алет Иса берген къуртулыш ве омюрнинъ бельгиси олды.

### Чалашлар Байрамы

Чалашлар Байрамы – бакъ. Байрамлар.

### Шейтан (Иблис, Беэльзебул)

Шейтан (Иблис, Беэльзебул) – Мукъаддес Китапта Алланынъ эсас душманына нисбетен бир къач сёз къулланыла. Къ. еуд. сатан сёзю (бундан «Шейтан» сёзю келип чыкъты) «душман» манасыны анълата. Къ. юн. диаболос (бельки, бу сёзден «Иблис» сёзю келип чыкъты) «алдатыджы, ийлекяр» манасыны ташый. Арам рухларнынъ башына нисбетен Беэльзебул ады да къулланыла. Шейтан ве онъа бойсунгъан рухлар адамларны алдата, оларгъа Аллагъа кельмеге кедер этелер, оларны эбедий олюмге кетирмеге тырышалар. Аллагъа къаршы чыкъкъан адамлар Шейтаннынъ тесирине огърайлар. Сырларнынъ ачылувы китабында, бир кунь ола, Шейтан бутюнлей енъиледжеги ве ёкъ этиледжеги акъкъында тариф этиле.

### Эбедий омюр

Эбедий омюр – Мукъаддес Китапкъа коре, бу дюньяда олюмсиз булунув дегиль де, Алланен бирликте янъы дюньядаки къасеветсиз омюрдир. Иманлылар ичюн оларнынъ Алланен бойле аралары артыкъ бу дюньяда башлана. Амма керчек эбедий омюр тек ердеки омюрлери биткен сонъ башлана.

### Эзов оту

Эзов оту – еудийлернинъ диний мерасимлеринде къулланылгъан от. Руханийлер эзов отунынъ япрагъы я да пытагъыны шингенликке (меселя, къурбаннынъ къанына) батырып, адамгъа я да бир шейге септирип, оны элялладылар ве азиз эттилер.

### Эльчи

Эльчи – къ. юн. апостолос «бирде-бир вазифенен ёлланылгъан адам, хаберджи» манасыны анълата. Инджильде бу, Иса Месих сайлап Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн, ёллагъан адамдыр. Эльчи унваны адам ичюн буюк месулиет эди: Месих коктеки Падиша олгъаны киби, эльчи – Онынъ ер юзюнде олгъан векилидир. Биринджи эльчилер Исанынъ энъ якъын шегиртлери эди. Олар эр вакъыт Онынъ янында эдилер. Месих олип, тирильген сонъ, айны хызметке чагъырылгъан Павел де озюне «эльчи» деди. Къуванчлы Хаберни даркъаткъан башкъа адамларны да, меселя, Барнабаны, ойле адландырмакъ мумкюн эдилер.

### Элял

Элял – Мусанынъ Къанунына коре, исраиллилер дикъкъатнен арамны элялдан айырмакъ керек эдилер. Базы айван, къуш, балыкълар ве чешит шейлер ве ашлар арам сайыла эди. Базы алларда адамлар да арам сайылды. Меселя, лепра хасталыгъынен хаста олгъан, олюге тийген адам, я да къан акъувнен чекишкен я да якъынларда бала тапкъан къадын арам ола эдилер. Арам олгъан адамларгъа диний мерасимлерде иштирак этмеге ве элял шейлерге тиймеге мумкюн олмай эди. Арамлыкънынъ себеби ёкъ этильген сонъ, элял олмакъ ичюн, адам белли мерасимлерни кутьмеге ве темизленмеге керек эди.

### Эски Васиет

Эски Васиет – бакъ. Васиет.

### Эфод

Эфод – бакъ. Руханийлер.

### Юбилей йылы

Юбилей йылы – бакъ. Раатлыкъ куню.

### Юксек Шура

Юксек Шура – (къ. юн. Синедрион; къ. еуд. Санхедрин) руханийлер, къанунджылар ве башкъа урьметли адамларнынъ топлумына Юксек Шура дей эдилер. Онынъ эркянына етмиш адам кире эди. Юксек Шурада тек диний дегиль, башкъа меселелер де чезиле эди; бу шура еудий халкъыны римлилер огюнде такъдим этип, юксек укюм вазифесини де беджере эди. Янъы Васиет вакътында шуранынъ муим къарарларыны Рим акимиети тасдыкълай эди.

### Ягълав

Ягълав – бир диний мерасим. Адамнынъ башына ягъ якъылып я да силинип, адамны Алла сайлап бир муим хызметке чагъыргъаныны косьтере эди. Бундан сонъ адам падиша, руханий, базы вакъытта пейгъамбер олып, онъа берильген вазифелерни беджермеге башлай эди. Кочьме манада «ягълав» сёзю бир адам Алланынъ хызметине сайлангъаныны ве багъышлангъаныны анълата.

### Язы (Язылар)

Язы (Язылар) – Янъы Васиетте Эски Васиетке «Язы» я да «Язылар» дей эдилер. Янъы Васиет язылгъан сонъ, Оны да Языгъа кирсеттилер.

### Якъуп

Якъуп – Исхакъ ве Рефикъанынъ эки огъулларындан бири. Якъуп озь эгиз агъасы Исавдан сонъ догъгъанына бакъмадан, Алла оны сайлап, биринджи огъул акъкъыны берди. Якъупнынъ он эки огълундан еудий халкъынынъ он эки къабилеси пейда олды. Алла онъа Исраиль адыны берди. Сонъ онынъ бутюн огъулларына – еудий халкъына «Исраиль» дей башладылар. Якъуп адыны башкъа адамлар да, меселя, эльчилерден экиси ташыдылар.

### Якъын адам

Якъын адам – сёзю-сёзюне «янында олгъан бирев». Тевратта айны койнинъ сакини, джемиетнинъ азасы, къабиледештир. Оларгъа нисбетен белли къаиделерни кутьмек керек эди. Янъы Васиетте Иса «якъын» сёзюнинъ манасыны кенълештирди ве таныш олмагъан адам биле якъын олмакъ мумкюнлигини косьтерди.

### Янъы Васиет

Янъы Васиет – бакъ. Васиет.


Инджиль язылгъан девирде къулланылгъан ольчюлер

Инджиль язылгъан заманда Якъын Шаркъ ольчюлеринден гъайры юнан ольчюлери де къулланыла эдилер. Кимерде юнан ольчюлери, башкъа бир сёзнен айтылгъан олса да, Якъын Шаркъ ольчюлерине тенъ эдилер (киккар – юнанджа талантон). Базы ольчюлер еудий медениетинен багълы эдилер, меселя, раатлыкъ куню ёлу (Фаал 1.12) – раатлыкъ куню акъкъындаки эмирни бозмайып, еудий юрип олгъан месафе, къарарнен 900-1000 метр.

## Узунлыкъ ольчюлери (Инджиль)

Узунлыкъ ольчюлери (Инджиль)

Пехус (Юх 21.8) – тирсектен башлап орта пармакънынъ уджунадже олгъан узунлыкъ, къарарнен 45-50 сантиметр. (Бир пехус – бир тирсек узунлыгъы, я да ярым метр.)

Оргюя (Фаал 27.28) – къарарнен 180-200 сантиметр.

Стадион, стадиос (Лк 24.13; Сыр 21.16) – къарарнен 190-200 метр.

## Сепильген шейлернинъ ольчюлери ве шингенлик ольчюлери

Сепильген шейлернинъ ольчюлери ве шингенлик ольчюлери

Хойникс (Сыр 6.6) – къарарнен битр литрге я да килогъа тенъ кельген сепильген шейлернинъ ольчюси. (Бир хойникс – ярым чанакъ.)

Метретес (Юх 2.6) – къарарнен 40 литрге тенъ кельген шингенлик ольчюси. (Бир метретес – бир чапчакъ.)

Батос (Лк 16.6) – шингенлик ольчюси. Тевратнынъ «бат» ольчюсине ошай, амма милятнынъ биринджи асырында ихтимал аджымы фаркълыдыр. Къарарнен 40 литр. (Бир батос – бир чапчакъ.)

Сатон (Мт 13.33) – къарарнен 13 литрге тенъ кельген шингенлик ольчюси. (Бир сатон – бир буюк савут.)

Корос (Лк 16.7) – эм шингенлик, эм сепильген шейлернинъ ольчюси. Тевратнынъ «кор» ольчюсине ошай, амма милятнынъ биринджи асырында аджымы фаркълыдыр. Къарарнен 400 литр. (Бир корос – он чувал, я да он чапчакъ.)

Литра (Юх 12.3) – къарарнен 330 мл я да 330 грамм этрафында эм шингенлик, эм сепильген шейлернинъ ольчюси. (Бир литра – бир кучюк бардачыкъ.)

## Инджиль девринде къулланылгъан агъырлыкъ ольчюлери ве акъчалар

Инджиль девринде къулланылгъан агъырлыкъ ольчюлери ве акъчалар

Ашагъыдаки юнан агъырлыкъ ольчюлери Инджильде акъча шеклинде расткеле (кумюш микъдарына уйгъун фият).

Лептос (Лк 12.59) – Инджильде анъылгъан энъ уфакъ акъча.

Талантон (Мт 18.24) – энъ буюк акъча, эм де къарарнен 30-35 килограммгъа тенъ агъырлыкъ ольчюси. (Бир талантон – бир чувал.)

Денарион – къарарнен, ишчининъ ортаджа бир куньлюк къазанчы олгъан римли акъча. Инджильде энъ сыкъ къулланыла (бизим терджимемизде «динар»). Денарион бойле кучюк парчаларгъа болюне эди:

1 денарион = 16 ассарион = 64 кодрантес

Драхме (Лк 15.8) – римли динаргъа тенъ юнан акъчасы, агъырлыгъына коре къарарнен 6 грамм. Драхме бойле акъчаларгъа тенъ эди:

1 статер = 2 дидрахмон = 4 драхме

Мна (Лк 19.13) – акъча ве агъырлыкъ ольчюси, къарарнен 550-600 грамм.

1 мна = 100 драхме = 100 денарион

1 талантон = 60 мна = 6 000 драхме = 6 000 денарион

## Инджиль деври хронологиясы (м.э. 30 – м.с. 100 с.)

Инджиль деври хронологиясы (м.э. 30 – м.с. 100 с.)

Инджиль деври хронологиясы (м.э. 30 – м.с. 100 с.)

Инджиль деври хронологиясы (м.э. 30 – м.с. 100 с.)

## Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

## Теврат ве Зебур китапларында олгъан Иса Месих акъкъында базы пейгъамберликлер ве оларнынъ беджерилюви

Теврат ве Зебур китапларында олгъан Иса Месих акъкъында базы пейгъамберликлер ве оларнынъ беджерилюви

Пейгъамберликлер |  | Пейгъамберликлернинъ беджерилюви
Баш 18.18 Ибраимден улу ве кучьлю халкъ асыл оладжакътыр; Ибраим вастасынен ер юзюндеки бутюн халкълар эйилик тападжакълар. | Иса, Ибраимнинъ эвляды олып, бутюн халкъларгъа хайыр этеджек | Фаал 3.25 Сиз исе пейгъамберлернинъ эвлятларысынъыз ве Алла баба-деделеринъизге берген васиетнинъ мирасчыларысынъыз. Алла Ибраимге айткъанына коре, ер юзюндеки бутюн халкълар онынъ эвляды ичюн яхшылыкъ кореджеклер.
Микъа 5.2 Сен де, Вифлеем-Эфрата, Ехуданынъ баш шеэрлери арасында кичик олсанъ да, сенден Мен ичюн Исраильнинъ Башлыгъы чыкъаджакъ. Онынъ тамырлары заманларнынъ башындан, эбедийликтен келип чыкъа. | Исанынъ догъгъан ери | Мт 2.1 Иса Еудие виляетининъ Вифлеем шеэринде догъгъан сонъ, шаркътан Ерусалимге тылсымджы алимлер кельдилер. (Лк 2.4-7 бакъ.)
Еш 7.14 Мына, Рабби Озю сизге алямет береджек. Бакъынъыз, къыз юклю олып, огъул догъаджакъ, адыны Иммануэл къояджакълар. | Исанынъ къыздан догъулувы | Мт 1.18 Иса Месих бойле догъды: Онынъ анасы Мерьем Юсуфкъа нишанлы эди. Амма оларнынъ никяхларындан эвель Мерьемнинъ Мукъаддес Рухтан бала беклегени белли олды. (Лк 1.26-35 бакъ.)
Йрм 31.15 РАББИ бойле дей: – Рама шеэринде бир сес эшитиле, агълав ве аджджы къыямет! Балалары артындан Рахель агълай, тынчланмагъа истемей; онынъ балалары ёкъ энди! | Сабийлернинъ ольдюрилюви | Мт 2.16 Ирод исе, тылсымджы алимлер оны алдаткъанларыны корип, пек ачувланды ве, олардан билип алгъан вакъыткъа коре, Вифлеемде ве онынъ этрафында эки яшына етмеген эписи огълан балаларны ольдюрмек ичюн аскер ёллады. (Мт 2.18 бакъ.)
Еш 9.1-2 Кечкен заманда Зевулун ве Нафталий топрагъы ашаланды, амма келеджек заманда денъиз ёлу, Иорданнынъ башкъа тарафында яткъан мемлекет ве халкълар яшагъан Галилея шуретли оладжакъ. Къаранлыкъта юрген халкъ буюк ярыкъ корьди! Олюм топрагъында, олюм кольгесинде яшагъан адамлар ичюн ярыкъ парылдады. | Исанынъ Галилеядаки хызмети | Мт 4.12-16 Иса Ягъянынъ апске алынгъаныны эшитип, Галилеягъа къайтып кельди. Назарет шеэринден кетип, Зевулун ве Нафталий топракъларында, Галилея голю янындаки Къафарнаум шеэринде ерлешти. Бойледже, Ешая пейгъамбернинъ сёзю эда олунды: Эй, Зевулун топрагъы ве Нафталий топрагъы, голь ёлунда, Иордан аркъасы! Чокъ миллетнинъ юрту Галилея! Къаранлыкъта яшагъан халкъ буюк ярыкъ корьди! Олюм топрагъында, олюм саесинде яшагъан адамлар ичюн ярыкъ парылдады.
Текр 18.15 Алланъ олгъан РАББИ сизинъ аранъыздан, агъа-къардашларынъыздан, сизге манъа ошагъан бир Пейгъамберни асыл этеджек. Оны динъленъиз. | Бекленильген Пейгъамбер | Юх 6.14 Адамлар, Иса косьтерген бельгини корип: – Керчектен де, бу – дюньягъа келеяткъан Пейгъамбердир, – дедилер.
Еш 53.3 Адамлар Оны ашалады, Ондан башыны чевирди. Азап чеккен, чокъ хасталыкъ корьген акъай эди. Бизлер Ондан бетимизни чевире эдик, адамлар Оны ашалады, ве биз Оны адам ерине саймай эдик. | Иса еудийлернинъ тарафындан ред этильди | Юх 1.11 О, Озюнинъкилерине кельди, лякин Озюнинъкилери Оны къабул этмеди. (Юх 5.43; Лк 4.29; 17.25; 23.18 бакъ.)
Еш 11.2 Онынъ ичинде РАББИнинъ Руху олып, Онъа акъыл ве анълав, насиат, кучь ве бильги береджек ве Алладан къоркъмагъа огретеджек. (Збр 44.8; Збр 11.3-4 бакъ.) | Исанынъ икмети | Лк 2.52 Иса осе эди. Яшы арткъанынен, икмети де арта эди. Исагъа Алланынъ ве адамларнынъ хайыры да чокълаша эди. (Лк 4.18 бакъ.)
Зек 9.9 Эй, Сион къызы, чокъ къуван! Къуванчтан къычыр, эй, Ерусалим къызы! Мына, сенинъ падишанъ санъа келе! О, къабаатсыз. О, къуртарув бере. О, алчакъгонъюлли, эшек устюнде, эшек баласы устюнде отура! (Еш 62.11 бакъ.) | Исанынъ Ерусалимге тантаналы кириши | Юх 12.13-14 Пальма терегининъ пытакъларыны алып, Оны къаршыламагъа чыкътылар ве кучьлю сеслернен къычырып башладылар: – Аллагъа шукюр! Раббининъ Ады иле Келеяткъанны, Исраильнинъ Падишасыны шуретленъиз! Иса бир яш эшекни тапып, устюне минди. (Мт 21.1-11; Юх 12.12 бакъ.)
Збр 40.10 Мен ишангъан достум биле, отьмегимни ашап, манъа къаршы табаныны котерди. | Иса достунынъ тарафындан сатылды | Мк 14.10 Шу арада, Исаны сатмагъа истеп, он эки шегиртинден бириси Иуда Искариот баш руханийлернинъ алдына барды. (Мт 26.14; Мк 14.43-45 бакъ.)
Збр 26.12 Яланджы шаатлар манъа къаршы баш котерди, агъызларындан зулум чыкъа, лякин душманларымнынъ къолуна мени берме. | Исаны яланджы шаатлар къабаатладылар | Мт 26.59-61 Исагъа олюм джезасыны бермек ичюн, баш руханийлер ве бутюн Юксек Шура Онъа къаршы ялан шаатлыкъ къыдырсалар да, чокъ адам ялан шаатлыкъ этселер де, тапып оламадылар. Сонъунда эки шаат сёзге чыкъып, бойле дедилер: – Мына бу адам: «Мен Алланынъ Сарайыны йыкъып, учь куньде кене къурып олурым», – деди.
Еш 53.7 Оны эзиетледи, къыйнадылар, О исе агъзыны ачмады. Оны къой киби соймагъа айдап кетирдилер, къозу юнь къыркъкъан адамнынъ алдында индемейип тургъан киби, О да агъзыны ачмады. | Иса Онъа къаршы айтылгъан къабаатлавларгъа джевап бермеди | Мт 26.62-63 Биринджи баш руханий еринден турып, Исагъа: – Сен не ичюн джевап къайтармайсынъ? Оларнынъ Санъа къаршы шаатларына не айтаджанъ? – деди. Иса индемеди. (Мт 27.12-14 бакъ.)
Еш 50.6 Мени ургъанларгъа аркъамны, сакъалымны алгъанларгъа янакъларымны ачтым. Ашаламакътан ве тюкюриктен бетимни къапатмадым. | Исаны котеклеп, устюне тюкюрдилер | Мк 14.65 Базылары Онъа къаршы тюкюре башладылар. Онынъ бетини къапатып, башына урдылар ве: – Пейгъамберлигинъни косьтер! – деп къычырдылар. Сонъ хызметчилер де Оны урмагъа башладылар. (Мк 15.17; Юх 19.1-3; 18.22 бакъ.)
Збр 68.5 Себепсиз мени кореджек козьлери олмагъанлар башымдаки сачлардан да чокъ олды. Манасыз манъа къаршы чыкъкъанлар, меним душманларым кучьке кирди. Мен ич бир шей алмагъан олсам да, къайтарып бермеге меджбур этелер. | Исадан себепсиз нефретлендилер | Юх 15.24-25 Эгер Мен оларнынъ арасында башкъалары асыл япып оламагъан ишлерни япмагъан олсам, оларда гуна олмаз эди. Энди исе ишлеримни корип, Мени де, Бабамны да кореджек козю олмады. Лякин себепсиз Мени кореджек козьлери къалмагъаны акъкъында Къанунында язылгъан сёзлер беджерильмек керек.
Еш 53.4-5 «О хасталыкъларымызны Озюне алды, дертлеримизни Озь омузларына къойды». Бизлер исе, Оны Алла урды ве джезалады, деп тюшюндик. Амма О гуналарымыз ичюн яраланды, къабаатларымыз ичюн урулып къырылды. Бизде тынчлыкъ-аманлыкъ олсун деп, джеза Онынъ устюне тюшти, Онынъ яраларынен бизлер яхшы олдыкъ. | Иса Озюне башкъа адамларнынъ хасталыкъларыны алды | Мт 8.16-17 Акъшам устю Исанынъ алдына джин ургъан бир талай адамларны кетирдилер. Иса Озь сёзюнен арам рухларны къувып чыкъарды ве эписи хасталарны тедавийледи. Бойледже, Ешая пейгъамбер ярдымынен айтылгъан сёзлери беджерильди: «О хасталыкъларымызны Озюне алды, дертлеримизни Озь омузларына къойды».
Еш 53.12 Шунынъ ичюн буюклернинъ арасында Онъа бир пай береджегим, кучьлю адамларнен гъаниметни болюшеджек. О, джаныны олюмге берди, джинаетчилернен бир сайылды, устюне чокъ адамларнынъ гуналарыны алды, джинаетчилер ичюн ялварды. | Исаны гуналыларнен берабер хачкъа мыхладылар | Мт 27.38 Исанен даа эки айдутны – бирисини онъ тарафында, экинджисини сол тарафында хачкъа мыхлап къойдылар.
Збр 21.17 Мына, копеклер мени сарып алды; ачувлы сюрю этрафымны сарды, олар къолларымны ве аякъларымны тештилер. | Исанынъ къолларыны ве аякъларыны тештилер | Юх 20.27 Сонъ Томагъа бакъып: – Пармагъынъны мында къой, Меним къолларыма бакъ. Къолунъны узат да, оны багърыма къой. Энди имансыз олма, иманлы ол! – деди. (Юх 19.37; 20.25-26 бакъ.)
Збр 21.7-9 Лякин мен акъай дегиль, къуртым мен; адамлар мени масхара эте, халкъ исе менден игрене. Мени корьген эр кес мени мыскъыллай, башларыны саллап, менден нефретленип, лаф этелер: «О, РАББИге ишанды! РАББИ оны сакъласын! РАББИ ондан разы олса, оны къуртарсын!» | Исаны масхара этип, акъаретледилер | Мт 27.39-40 Кечип кетеяткъанлар башларыны саллап, Исагъа куфюр сёзлер айта эдилер: – Эй, Сен, Алланынъ Сарайыны йыкъкъан ве учь кунь ичинде къургъан адам! Озюнъни къуртарса! Эгер Сен Алланынъ Огълу олсанъ, хачтан тюшсе! (Мт 27.41-44; Мк 15.29-32 бакъ.)
Зек 12.10 Давутнынъ союна ве Ерусалимде яшагъанларгъа исе мерамет ве ярдым рухуны ёллайджагъым. Олар Онъа, озьлери тешип ольдюрген инсангъа бакъаджакълар ве Онынъ ичюн, бирден-бир ольген огълу артындан агълагъанлар киби, агълайджакъ, ольген биринджи догъгъан балагъа киби янаджакъ. | Исанынъ багърыны тештилер | Юх 19.34 Лякин аскерлерден бири Исанынъ багърыны мызракънен тешти. Шу дакъкъасы Онынъ багърындан къан ве сув акъып чыкъты.
Збр 21.19 Урбаларымны озьара болелер, кийимлерим ичюн джереп чекелер. | Аскерлер джереп чекип, Исанынъ урбаларыны пайлаштырдылар | Мк 15.24 Бундан сонъ Исаны хачкъа мыхлап астылар ве, джереп чекип, ким не аладжакъ деп, Онынъ урбаларыны пайлаштырдылар. (Юх 19.24 бакъ.)
Збр 33.21 Кемиклерининъ ич бириси сынмасын деп, О, оларнынъ эписини сакълар. | Исанынъ кемиклерини сындырмадылар | Юх 19.33 Исанынъ янына барып, Онынъ энди ольгенини корьдилер ве балдырларыны сындырмадылар.
Еш 53.9 Оны яман адамларнен мезаргъа къоймагъа ниетлендилер, лякин зенгиннинъ янында джыйылгъан эди. О ич бир яман шейни япмады, агъзындан ялан чыкъмады. | Исаны зенгин адамнынъ къабринде джыйдылар | Мт 27.57-60 Акъшам Ариматея шеэринден олгъан Юсуф адлы бир зенгин адам кельди. О да Исанынъ шегирти эди. Пилатнынъ огюне барып, Исанынъ беденини сорады. Пилат беденни онъа берильмесини буюрды. Юсуф джесетни алып, темиз кетен безге сарды ве озюнинъ къаяда оюлгъан янъы къабринде дефн этти. Къабирнинъ агъзыны балабан бир ташнен къапатып, кетти.
Збр 15.10 Сен олюлер дюньясында джанымны ташлап кетмезсинъ, Озь азизинъе мезарда чюрюмеге ёл бермезсинъ. (Мт 16.21 бакъ.) | Исанынъ тирилюви | Мт 28.9 Апансыздан оларнынъ къаршысына Исанынъ Озю чыкъып: – Мерабанъыз! – деди. Къадынлар Онынъ янына чапып бардылар ве аякъларыны къучакълап, теменна эттилер. (Лк 24.36-48 бакъ.)
Збр 67.19 Сен юксекликке котерильдинъ, эсирлерни эсирге алдынъ, инсанларнынъ ве исьянджыларнынъ бахшышларыны къабул эттинъ. РАББИ-Тааля анда яшасын! | Исанынъ кокке котерилюви | Лк 24.50-51 Иса шегиртлерини шеэрден тышарыгъа чыкъарып, Бетаниягъадже алып кельди. Анда эллерини котерип, оларгъа хайыр дувасыны окъуды. Дува окъугъанда, олардан узакълашып, кокке котерильди. (Фаал 1.9 бакъ.)

## Хариталар

### Хариталар

Хариталар


Къадимий девир

Мысырдан чыкъыш ёлу

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери


### Къадимий девир

Къадимий девир

Къадимий девир

### Мысырдан чыкъыш ёлу

Мысырдан чыкъыш ёлу

Мысырдан чыкъыш ёлу

### Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

### Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

### Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

### Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

### Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

### Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

### Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Алланынъ Адлары - Мезкюр неширде Алланынъ Адлары Эски Васиетнинъ (Теврат ве Зебурнынъ) къ. еуд. асыл нусхасы ве Янъы Васиетнинъ (Инджильнинъ) къ. юн. асыл нусхасы эсасында арды-сыралы терджиме этильген эдилер.

Ильк сефер Алла Мусагъа ве Исраиль халкъына Озь יהוה Адынен ачылды. Бу Ад дёрт арифтен ибарет олгъаны ичюн, оны базыда «тетраграмматон» деп адландыралар. Бу Адны сес чыкъарып теляффуз этмеге ясакъ эди, амма О, теляффуз этильгенде, «Яхве» оларакъ айтыла эди. Бу Аднынъ манасыны насыл этип анъламагъа кереклиги акъкъында Алла Озю Чыкъыш китабында (3.14) айта; Оны бойле сёзлернен терджиме этмек мумкюн: «Мен Барым», я да «Мен – бу Мендирим, Мен барлыкъны берем». Яни, Яхве – бу «бар олгъан сою», «барлыкъны берген сою», «даима олгъан сою»; буларнынъ эписи Алла табиаты ве хусусиетининъ даимийлигини акс этелер.

Окъугъанда, теляффуз этильмеси ясакъ олгъан бу Ад расткельгенде, агъзавий шекильде къ. еуд. Адонай сёзю къулланыла эди («рабби, акимдар, укюмдар» манасында). Кечче асыл нусханынъ метининде бу ал созукъ сеслерни косьтерген диакритик ишаретлер ярдымынен акс олунгъан эди. Къ. еуд. Адонай сёзюне къ. юн. Кюриос сёзю тенъ келе. Сёзлернинъ экиси де ялынъыз Аллагъа нисбетен дегиль де, падиша, акимдар, сераскерлерге нисбетен де къулланмалары мумкюн эди; къуллар да шорбаджыларына бойле мураджаат эте эдилер. Къ. юн. Кюриос базыда мертебели адамгъа мураджаатнынъ урьметли шекили оларакъ къулланыла эди (къырымтатар тилинде бойле маналарда «эфенди, саип» сёзлери чыкъалар.)

Асыл нусхадаки Яхве тетраграмматоны ве Адонай сёзю арасында олгъан фаркъны языда косьтермек ичюн, терджимеде тетраграмматонны биз бутюн сёзни буюк арифлернен беремиз – РАББИ, Адонай сёзюни исе тек биринджи буюк арифинен – Рабби.

Эм тетраграмматон, эм Адонай чокъусы алларда Алланынъ башкъа Адлары ве эпитетлеринен берабер кельмелери мумкюн:

РАББИ-ТААЛЯ – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Адонай-Яхве.

РАББИ-Тааля – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Яхве-Элохим. Мезкюр сёз бирикмеси мулькиет конструкцияларында баягъы сыкъ расткеле ве я «РАББИ-Таалямыз, РАББИ-Таалянъ» деп, терджиме этиле, я да бираз кенъ шекильде – «РАББИ олгъан Алланъ(ыз), РАББИ олгъан Алласы, РАББИ олгъан Алламыз» ве иляхре.

Ордуларнынъ РАББИси – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Яхве-Цеваот. «Цеваот» сёзю «ордулар, арбий кучьлер» маналарыны бильдире, бу я коктеки кяинат кучьлерининъ ордусына аит, я да мукъаддес дженкке чыкъкъан исраиллилернинъ арбий къысымларына аиттир.

Рабби-Тааля – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Адонай-Элохим, я да къ. юн. Кюриос-Теос.

Юкъарыда къайд этильген сёзлерден гъайры, асыл нусхада дюнья Яратыджысына нисбетен къ. еуд. Эль, Элохим, Элоах, къ. арам. Элах ве къ. юн. Теос сёзлери де сыкъ къулланылалар. Къырымтатар тилине бу сёзлер Алла сёзю ярдымынен терджиме этилелер. Эм еудий, эм юнан тилинде бу сёзлер эм Екяне Аллагъа нисбетен, эм путперестлернинъ аллаларына нисбетен (бойле алда биз бу сёзни уфакъ арифнен беремиз) къулланылмалары мумкюн эди.

Терджимеде Алла сёзюни тюрлю эпитетлернен бириккенини расткетирмек мумкюн, меселя:

Юдже Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Элион, къ. юн. Теос-Хюпсистос.

Къудретли Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Шаддай.

Эбедий Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Олам.

Тири Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Элохим-Хаййим.

Акъсакъал – (къ. юн. пресбютерой) сёзю-сёзюне «къарт адам». Эвельде месихчилер джемиетинде акъсакъаллар рухий башлыкъ ве ребер вазифесини беджере эдилер. Эксерий алларда бир джемиетте бир къач акъсакъал бар эди. Эльчилер (я да оларнынъ издешлери) акъсакъалларнынъ башына къолларыны къойып, дува окъуй ве мувафакъиетли хызметлери ичюн Мукъаддес Рухнынъ эйилигини бере эдилер.

Алланынъ Огълу – Исанынъ унванларындан бири, амма бу, Алланынъ апайдан олгъан огълуны анълатмай. Эски заманларда «Алланынъ огълу» Исраильнинъ падишаларына дей эдилер (бакъ. 2 Пад 7.14; Збр 2.6-7). Бу ад бекленильген Месихни, Алладан кельген инсафлы Падишаны, яни Иса Месихни де бильдире эди (бакъ. Юх 1.49; 11.27; 20.31). Бу ибаре Иса Месих ве Онынъ коктеки Бабасынен олгъан мунасебетлерини, оларнынъ табиатларынынъ якъынлыгъы ве бирлигини косьтере. Иса Бабанынъ ердеки векили олып, Оны адамларгъа ача. Бундан гъайры, эписи иманлылар Алланынъ балаларыдыр, чюнки олар Аллагъа Баба дейлер, Оны севелер ве ирадесини беджермеге тырышалар (бакъ. 1 Юх 2.23).

Алланынъ Падишалыгъы (Кок Падишалыгъы) – бу ибаре Алланы озь Падишасы сайып, Онен къонушып яшагъан адамларнынъ Алланен мунасебетлерини анълата. Алланынъ Падишалыгъы толу дереджеде Исанынъ экинджи келишинден сонъ оладжакъ: о вакъытта Алла халкъынынъ душманлары енъиледжек, эски дюнья ёкъ оладжакъ, онынъ ерине янъы дюнья пейда оладжакъ, анда эр шей эбедий севгиге толаджакъ ве яманлыкъ олмайджакъ. Амма Алланынъ Падишалыгъы тек келеджекте дегиль, о шимди де, адамлар Алланынъ ирадесини беджерген ве бир-бирини севген эр бир ерде де бар. Алланынъ Падишалыгъы Иса Месихнинъ, Ягъянынъ ве эльчилернинъ огретювинде эсас ерни ала.

Алланынъ Сарайы – Исраильнинъ пайтахты Ерусалимдеки мукъаддес биналарнынъ топламыдыр. Сулейман падиша оны еудийлер Мусанынъ заманындан берли Аллагъа ибадет эткен Чадырнынъ ерине къурды. М. э. 586 с. Сулейманнынъ Сарайыны вавилонлылар виран этти. Бир къач он йыллыкътан сонъ Сарай гъайрыдан тикленди. Сонъ Буюк Ирод Сарайны баягъы кенълештирди. Алланынъ Сарайы Исраиль яшайышынынъ меркези эди: къурбанлар тек анда чалына эди, мемлекетнинъ бутюн четлеринден ве тышындан кельген еудийлер мында муим байрамларны (Песах, Афталар Байрамы, Чалашлар Байрамы) къайд эте эдилер. Сарайнынъ эсас одасы Энъ Мукъаддес Ер эди. Анда йылда бир кере тек баш руханий кирип, айры ибадет эте эди. Бу ерни Мукъаддес Ерден буюк перде айыра эди. Мукъаддес Ерге тек руханийлер кире биле. Сарайнынъ бу эки къысымлары Алланынъ Эви оларакъ сайыла, анда адий адамларгъа кирмек ясакъ эди, олар тек Сарайнынъ азбарларында Аллагъа ибадет эте эдилер. Азбарларнынъ четлериндеки эйванларда адамлар топланып, тюрлю ишлернен огъраша эдилер. Иса Месих пейгъамберлик япкъанына коре, м. с. 70 с. римлилер Сарайны бутюнлей ёкъ эттилер, ве ондан сонъ Сарай гъайрыдан тикленмеди.

Ахирет куню – бу дюньянынъ тарихы битеджек кунь. Чокъусы еудийлер шу куню эвель ольген адамлар тириледжегине инана эдилер. О вакъытта эписи адамлар Алланынъ судуна барып, озьлерининъ яшайышларына эсабат береджеклер. Инджиль китабына коре бу судда ич бир адам озюнинъ инсафлы ишлеринен акъланып оламайджакъ. Тек Иса Месихнинъ къурбанлыгъыны къабул эткен адамлар акъланып оладжакълар.

Баш руханий – бакъ. Руханийлер.

Бельги (алямет) – бирде-бир шейни исбатламакъ я да тасдыкъламакъ ичюн бельги оларакъ Алла япкъан муджизе. Инджильнинъ муэллифлеринден бири Юханнынъ язгъанына коре, бельгилер – Иса япкъан, Кок Падишалыгъынынъ келеяткъаныны косьтерген аджайип шейлердир.

Вавилон – Фират ве Хиддекель дерьясы арасында (земаневий Ирак топрагъында) ерлешкен, къоджаман империянынъ пайтахты олгъан, Якъын Шаркънынъ энъ буюк шеэридир. Вавилонда чокъ аллаларгъа табына эдилер. М. э. 587 с. вавилонлылар (къасдийлилер) Ерусалим шеэрини йыкътылар ве еудийлернинъ чокъусыны эсирге алып кеттилер. Янъы Васиетнинъ заманларында Вавилон шеэри энди виран этильген эди. Инджильде «Вавилон» сёзю Шейтаннынъ падишалыгъыны анълата. Бесе-белли, мында Рим шеэри козьде тутула эди. О заманда Рим Ерусалимни запт эткен янъы империясынынъ баш шеэри, путперест медениети ве тюрлю бозукълыкъларнынъ меркези эди.

Васиет – Синай дагъында Алла Мусанен бутюн еудий халкъына васиет этти, еудийлерге яхшылыкъ япмагъа, оларны душманлардан къорчаламагъа сёз берди. Еудийлер Аллагъа садыкъ олып, Къанунда язылгъан Онынъ истегенини беджермек керек эдилер. Бу васиетке, онынъ япылмасы акъкъында тариф эткен китаплар топламына киби, «Эски Васиет» дейлер. Пейгъамберлер Алла адамларгъа янъы васиет береджеги акъкъында айта эдилер. Инджиль китабына коре, бу янъы васиет Иса Месихнинъ олюми ве тирилюви ярдымынен япылды. Энди Алланынъ халкъы – догъгъан ерине бакъмайып, Месихке иман эткен, Онынъ огретювине коре яшагъан адамларнынъ эписидир. Бу васиетке, Иса ве Онынъ биринджи издешлери акъкъында тариф эткен китапларнынъ джыйынтыгъына да «Янъы Васиет» дейлер. Бу джыйынтыкъны м. с. I-инджи асырында чешит адамлар язды. Эски Васиетнен бирликте Янъы Васиет Мукъаддес Китапны тешкиль эте.

Галилея – Фелестиннинъ шимали. Чокъ асырлар девамында башкъа халкъларнынъ къолунда олгъаны ичюн, Галилеяда тюрлю халкъларнынъ адамлары чокъ эди. Еудиенинъ сакинлери галилеялыларгъа юкъарыдан бакъа эдилер. Галилеянынъ Назарет шеэрчигинде Исанынъ яшлыгъы ве генчлиги кечти. Мында О, чокъ аджайип шейлер япты.

Давут – Шаулдан сонъ Исраильнинъ экинджи ве энъ намлы падишасы. О, тахткъа м. э. 1010 с. отурды. Давут Исраильни буюк девлет ве Ерусалим шеэрини Исраильнинъ пайтахты япты. О, кучьлю аскер ве улу шаир эди. Давут Зебур китабынынъ (Аллагъа айтылгъан йырлар ве дувалар) муэллифлеринден бири эди. О, Аллагъа ишанчлы олгъаны ичюн, Алла Исраиль тахтыны тек онынъ эвлятларына береджегини сёз берди. Еудий пейгъамберлерине коре, келеджекте бутюн дюньянынъ Падишасы оладжакъ Месих Давутнынъ сою оладжакъ. Шунынъ ичюн Исагъа даа «Давутнынъ Огълу» дей эдилер.

Давутнынъ Огълу – Давут падишанынъ дос-догъру эвляды. Иса Месих Давутнынъ эвляды олгъаныны билип, еудийлер Онъа «Давутнынъ Огълу» дей эдилер.

Джеэннем – бакъ. Олюлернинъ дюньясы.

Дин къардашлары – иманлылар эксериетнен бир-бирине «дин къардашлары» дейлер, бойле этип, оларнынъ бир Алла Бабасы олгъаныны косьтерелер. Олар бир-бирини къайгъырып, бир къорантада киби, муаббет яшайлар.

Еудие – Фелестин дженюбиндеки виляет, онынъ ады исраилли къабилелеринден бирининъ бабасы Ехуда адынен багълы.

Еудийлер – башында Якъупнынъ огълу Ехуданынъ къабилесиндеки адамлар. Амма Инджильнинъ заманына бутюн чуфутларгъа «еудий» деп башладылар. Юханнен берильген Инджильде «еудий» сёзюнен сыкъ-сыкъ чуфутларнынъ башлыкъларыны адландыра эдилер.

Ёл (Раббининъ Ёлу, Алланынъ Ёлу) – месихчилер джемиетининъ ве Иса Месихнинъ огретювининъ ильк адларындан бири (бакъ. Фаал 9.2; 22.4).

Ибраим – Исраиль халкъынынъ биринджи баба-дедеси. Онынъ тарихы Башланув китабынынъ 12-25 бабларында икяе этиле. Алла оны сайлап, онъа васиет берди, тувгъан топракътан узакъ Ханаан топрагъына кочьмеге эмир берди, шу топракъны чокъсайылы несилине бермеге ваде этти. Башта онынъ ады Ибрам эди, амма сонъундан Алла онъа янъы «Ибраим» адыны берди. Ибраим ве онынъ апайы Саре Исхакъ огълунынъ догъувыны чокъ вакъыт бекледилер ве чокъ сынавлардан кечтилер. Ибраим исраиллилернинъ ве базы башкъа халкъларнынъ дедеси олды. Мукъаддес Китапта о – тюрлю агъыр алларда Алланынъ бутюн эмирлерини беджермеге азыр олгъан, Раббиге ишанч толу орьнектир.

Иманлылар топлашувы (иманлылар джемиети) – бир ерде яшагъан, даима топлашып, Аллагъа ибадет эткен ве Языны огренип, къонушкъан джемиетнинъ ады. Бу сёз тек ерли джемиетни дегиль, бутюн дюньяда Иса Месихке иман эткенлерни де анълата биле.

Император – Рим империясынынъ баш укюмдары. Онъа айры виляетлернинъ акимлери ве падишалары (меселя, Пилат ве Ирод) бойсуна эдилер. Биринджи императорнынъ ады Юлий Цезар олгъаны ичюн, башкъаларына да «кесар» дей эдилер.

Инсан Огълу – еудий тилинде бу ибаренинъ биринджи манасы «адам» эди. Даниял пейгъамбер шойле келеджек Падишагъа дей эди. Онынъ айткъанына коре, Алла бу Падишагъа бутюн халкълар устюнде укюм береджек (Дан 7.13-14). Иса бойле ибаренен сыкъ-сыкъ Озюни адландыра эди.

Ирод – падишаларнынъ сюлялеси. Бу сюляле биринджи падиша Буюк Ироднынъ адынен адлана эди. Буюк Ирод – еудийлернинъ падишасы, м. э. 37-4 с. къадар бутюн Фелестин топрагъында акимлик япты. О, Исанынъ догъгъаны акъкъында эшитип, Вифлеемде янъы догъгъан балаларны ольдюрмеге эмир этти. Ирод Антипа – Буюк Ироднынъ огълу, м. э. 4 с. – м. с. 39 с. къадар Галилеяда акимлик япты. Ягъя оны къанунсыз эвленгенинде къабаатлагъаны ичюн, Ирод Антипа Ягъяны якъалап джезаламагъа эмир этти. Бундан гъайры, Ирод Антипа Исанен судда корюшти. Ирод Агриппа I – Буюк Ироднынъ торуны ве Ирод Антипа къардашынынъ огълу, м. с. 39-44 с. къадар Фелестинде акимлик япты. О, месихчилерни мераметсиз джезалап башлады. Онынъ эмиринен эльчи Якъуп ольдюрильди ве эльчи Пётр зиндангъа атылды. Фаалиет китабы Ирод Агриппанынъ олюмини бойле тасвирлей: путперест хызметчилери оны алла ерине корип, шерефлеп башладылар, ве о, шу шерефлерни къабул этти. Шу вакъыт Алланынъ мелеги Иродны азаплы хасталыкънен урды, ве Ирод шу хасталыкътан кечинди. Ирод Агриппа II – Ирод Агриппа I огълу. Эльчи Павел денъиз янындаки Кайсарея шеэринде онынъ алдында чыкъышта булунды. Ирод Агриппа II м. с. 44-70 с. къадар Фелестиннинъ бир къач виляетинде акимлик япты. Сонъ о, Римге кочип, анда м. с. 100 с. къадар яшады.

Иса – (къ. еуд. Ешу, Ешуа; Ехошуа адынынъ къыскъартылгъан шекили) еудий адларындан бири. Онынъ манасы – «РАББИ къуртара».

Исраиль – бакъ. Якъуп.

Кинаели икяе – кенълешкен къыяславдыр, о, эр вакъыт тапмаджа, тасавур этюв усуллары къулланыла. Еудийлернинъ адетинде тек акъыл огреткен къыскъа икяе дегиль де, аталар сёзлери, айтымлар, тапмаджалар, къанатлы сёзлер, икметли сёзлер, аллегорияларгъа да «кинаели икяе» дей эдилер. Кинаели икяени анъламакъ ичюн башыны чалыштырмакъ керек. Кинаели икяелер Шаркъта кенъ даркъалгъан эди. Оларны уйдургъан ве анълагъан адамларгъа «икметли» дей эдилер.

Къанун (Мусанынъ Къануны, Теврат) – Муса пейгъамбер вастасынен Исраиль халкъына берильген Алланынъ Къануны. Мукъаддес Китапнынъ биринджи беш китабына (Тевраткъа) да «Къанун» дейлер, чюнки анда эм къанун, эм онынъ берильген тарихы бардыр. Къанун исраиллилерге тафсилятлы огютлер бере, оларнынъ диний ве ичтимаий яшайышыны бельгилей, яхшылыкъ ве адалет къаиделери тайинлей эди. Къанунда адамларгъа Алланынъ ирадеси ачыла. Амма озю озюнден Къанун оны бозгъан адамларны гуна джезасындан къорчалап оламай. Онынъ ичюн Янъы Васиетте Къанун хайыргъа къаршы къоюла.

Къуванчлы Хабер – (къ. юн. эвангелион) Эски Васиетте анъылгъан, Иса Месихнинъ ер юзюне кельгенинен илян этильген хабер. Онынъ манасы шунда ки, Алла адамларны севгени ичюн, Озь Огълуны ерге ёллады, Онынъ хачта ольгени ве тирильгенинен бутюн адамларгъа гуналардан ве эбедий олюмден къуртулыш ёлу ачылды. Бу хабер месихчилер иманынынъ эсасы олды. «Эвангелион» сёзюнен «Инджиль» сёзюнинъ пейда олувы да багълы. Кечче бу сёзнен Иса Месих акъкъында икяе эткен дёрт китапны адландырып башладылар.

Къурбан ери – бир тёпелик, онынъ устюнде къурбан чалынгъан айванларнынъ бутюнини я да бир къысмыны якъа эдилер. Къурбан ери эксериетнен ташларнен япыла эди, амма Корюшюв Чадырында еринден авуштырмагъа мумкюн олгъан, тахтадан япылып маденнен къаплангъан сою бар эди. Ондан гъайры, къокъулы отларны якъмакъ ичюн, маденден япылгъан кучюк къурбан ерлери де бар эди. Къурбан ери

Либан – бакъ. Къокъулы шейлер.

Маясыз Пишкен Пите Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Мелеклер – Аллагъа хызмет эткен рухлар. Олар адамларгъа Алланынъ эмирлерини бильдирелер ве ярдым этелер. Мукъаддес Китапта базы энъ белли мелеклернинъ адлары бар – Микъаиль, Джебраиль. Бир заманларда мелеклернинъ бир къысмы Аллагъа къаршы чыкътылар ве Иблиснинъ тарафыны алып, Аллагъа ибадет этмектен вазгечтилер. Ойле мелеклерге «тюшкен мелеклер» деп айталар.

Месих – (къ. еуд. Машиах; къ. юн. Христос) сёзю-сёзюне «ягънен сюртюльген» манасыны анълата. Къадимий Исраильде Алла Озь хызметине сайлагъан руханийлер, пейгъамберлер ве падишалар зейтюн ягъынен сюртюле эдилер. Пейгъамберлернинъ ярдымынен еудийлерге айткъанына коре, Алла дюньягъа Месихни ёлламагъа сёз берди. О, Исраиль халкъыны къуртарып, дюньянынъ халкъларына эбедиен падишалыкъ этеджек эди. Исанынъ вакътында еудийлер кергинликнен Къуртарыджынынъ келеджегини беклей эдилер. Оларнынъ умют эткенине коре, О, оларны эджнебий баскъынджылар – римлилерден азат этип, Исраильнинъ эвельки шуретини тиклейджек эди. Амма дюньягъа кельген Къуртарыджы – Иса Месих – даа чокъ шей япты. О, бутюн инсаниетни гуна къуллугъындан ве олюмден къуртарды. Онынъ ярдымынен Алла адамларгъа янъы эбедий васиетни берди.

Мукъаддес (азиз) – бу сёз биринджиден Алланы анълата. Алла ичюн айырылгъан эр шей де мукъаддестир, булар: Алланынъ Сарайы, Аллагъа хызмет этмек ичюн къулланылгъан шейлер ве Онъа ибадет эткен адамлар (Тевратта – Исраиль халкъы, Инджильде – иманлылар топлашувы). Инджильде бутюн месихчилер озьлерининъ дегиль, лякин Мукъаддес Алланынъки олгъанлары ичюн, «азизлер» деп адландырдылар. Ондан гъайры, бу сёз шахсий ве рухий темизликни косьтермек мумкюн.

Мысыр – Египет, Фелестинден дженюбий гъарп тарафында ерлешкен мемлекет. Къадимий еудийлер анда 400 йыл яшадылар. Мысырлыларнынъ зулумы чокълашкъанда, Рабби еудийлерни андан азатлыкъкъа алып чыкъты.

Мюр – бакъ. Къокъулы шейлер.

Нух – къадимий заманда Алла бозукъ инсаниетни ёкъ этмеге истеди. Тек бир инсафлы олгъан Нухны ве онынъ къорантасыны къалдырмагъа разы олды. Нух, Алланынъ эмирини алып, буюк бир сандыкъ къурды да, бутюн къорантасыны анда алды. Олар сандыкъкъа киргенинен, бутюн дюньяда сув ташкъыны башланды. Бу ташкъындан тек Нухнынъ къорантасы къуртулды. Сонъ олардан янъы инсаниет догъды (бакъ. Баш 6–9).

Одев (одеме) – пара тёлеп, бир адамнынъ я да бутюн халкънынъ къуллукътан я да эсирден азат этилюви. Иса Месихнинъ къурбан оларакъ берильген джаны Онъа иман эткенлерни гуна ве эбедий олюмнинъ къуветинден къуртаргъан одев олды.

Пейгъамбер – Алланынъ ирадесини илян этмек ичюн, Рабби сайлагъан адам. Мукъаддес Рухнынъ тесиринде лаф эткен пейгъамберлер келеджекте оладжакъ вакъиаларны ачмакътан гъайры, огретиджи ве къабаатлайыджы олып, адамларны тёвбе этмеге ве Аллагъа чевирильмеге чагъыра эдилер. Пейгъамберлер, Месих даа догъмаздан эвель, Онынъ келеджеги акъкъында айта эдилер. Эски Васиетте чокъ пейгъамберлер акъкъында тариф этиле ве оларнынъ пейгъамберликлери косьтериле; Эски Васиетнинъ чокъусы китаплары оларнынъ адынен адлангъан. Пейгъамберлер Янъы Васиетте де анъыла – бу, Мукъаддес Рухнынъ кучюнен лаф эткен ве Алла оларгъа ачкъаныны башкъаларына огреткен иманлылар.

Песах – бакъ. Байрамлар.

Раатлыкъ куню – (къ. еуд. шаббат) джумаэртеси, исраиллилернинъ мукъаддес куню. Шу кунни олар бир тюрлю иш япмайып, Аллагъа багъышламакъ керек эдилер. Инджиль заманында раатлыкъ куню шеэр диварындан бир километрден зияде узакълыгъына кетмек ясакъ этиле эди. Единджи йыл да хусусий олып, шу йылы топракъ ишленильмейджек эди. Еди кере еди йыл кечкен сонъ, эллинджи йыл Юбилей йылы деп илян этиле эди. Шу йылы борджлар багъышлана эди, топракъ исе эвельки сабыларгъа къайтарыла эди.

Равви (Раввуни) – къ. еуд. сёзю-сёзюне «меним улу». Бойле сёзнен урьметли адамларгъа, эксериетнен оджаларгъа дей эдилер.

Рим – Янъы Васиетте тасвир олунгъан вакъыткъа къадар Рим шеэри Акъ денъиз этрафындаки чокъ мемлекетлерни, шу джумледен Фелестин топракъларыны да бойсундырды ве буюк империянынъ пайтахты олды. Фелестин топрагъында, башкъа ерлерде киби, римлилер озь ордусыны къалдырып, эр бир къаршылыкъны таш юрекнен ёкъ эте эдилер. Бунынънен берабер, буюк империягъа менсюплик, икътисадият ве тюрлю къысымлар арасында фикир денъишювге ёл ача эди. Рим империясынынъ гражданларына (оларнынъ бири эльчи Павел де олды) бутюн империяда айры акъ-укъукъ бериле эди. Меселя, судда олар императорнынъ укюмини талап этип ола эдилер.

Руханийлер – Мескенде ве сонъунда Ерусалимнинъ Сарайында къурбанлар ве бахшышлар ичюн джевапкяр олгъан, Аллагъа хызмет эткен адамлар. Тек Харуннынъ эвлятлары руханий олмакъ мумкюн эдилер. Руханийлер он эки болюкке айырылып, невбетнен хызмет эте эдилер. Олар Къанунда къайд этильген махсус урбаны кие эдилер. Бу урбанынъ эсас къысмы эфод эди. Онынъ огдеки ве арттаки къысмы бар эди. Бу къысымлар бир-бирине четлеринен къайышларнен пекитиле эди. Руханийлернинъ башында баш руханий олды; о, Алланынъ огюнде Исраиль халкъынынъ векили эди. Онынъ урбасы бунынъ темсили эди, хусусан устюнде он эки дегерли ташы олгъан оглюгидир. Шу ташлар устюнде он эки Исраиль къабилесининъ адлары язылгъан эди. Руханийлер эфод

Саддукийлер – Янъы Васиет девринде еудийлернинъ эки диний фыркъасындан бири эди. Юксек Шуранынъ чокъусы азалары, баш руханийлер ве оларгъа якъын адамлар саддукийлер эди. Башкъа, ферисе фыркъасына, бакъкъанда, олар тек Мукъаддес Языны таный ве агъзавий риваетлерге инанмай эдилер. Меселя, къыямет куню эписи олюлер тирилип, Алланынъ огюнде тураджакъларына инанмай эдилер.

Салым топлайыджы – Фелестинде Рим империясынынъ хазинесине берги топлагъан, ерли халкътан олгъан бир мемур. Олар Рим акимиетине хызмет эткенлери ичюн (бойле хызмет Къанунгъа къаршы эди), еудийлер бу мемурларны севмей эди, чюнки салым топлайыджылар халкътан арткъач акъча топлап, озьлерине къалдыра эдилер.

Самарие – Ерусалим шималинде, Галилеянынъ дженюбинде ерлешкен Фелестин виляети. Ассурие (Ашшур) укюмдарлыгъы заманында Исраильнинъ шималий къабилелеринден ве башкъа мемлекетлерден кочип кельген халкълар бу ерге сюргюн этильдилер. Мемлекетте къалгъан еудийлернинъ эвлятлары ве кочип кельген халкълар самариелилер олдылар. Еудийлер киби, самариелилер Мусанынъ Къануныны къабул эте, амма чокъ шейни башкъаджа анълай эдилер. Меселя, олар Аллагъа Ерусалимде дегиль, Геризим дагъында ибадет эте эдилер, анда оларнынъ баш ибадет ери бар эди. Еудийлер ве самариелилер бир-бирини имансыз сайып, къонушмай эдилер.

Синагога – Языны окъумакъ, дува этмек ве диний адетлерни огренмек ичюн еудийлернинъ топлашувы, эм де бойле топлашувлар ичюн эв. Синагогада топлангъанда, адий иштиракчининъ биле Языдан парчаны окъумагъа ве окъугъан парчаны топлашувгъа анълатмагъа акъкъы бар эди. Сарайгъа бакъкъанда, синагогаларда къурбан чалынмай эди. Еудийлер яшагъан эр бир шеэрде ич олмадым бир синагога бар эди.

Сион – Ерусалим шеэри ерлешкен байырнынъ ады. Шунынъ ичюн «Сион» дегенде, эксериетнен Ерусалим козьде тутула. Кочьме манада бу сёз Алланен бирликте инсафлылар яшагъан коктеки Ерусалим шеэрини козьде тута.

Тери хасталыгъы (лепра хасталыгъы) – Мукъаддес Китапта адлангъан чешит тюрлю тери хасталыгъы. Бойле хасталыкъ адамны арамлай эди, ве о, бутюнлей тедавийленмегендже, башкъа адамлардан айры яшамакъ керек эди.

Фериселер – Янъы Васиет девринде еудийлернинъ эки диний фыркъасындан бири. Башкъа, саддукийлер фыркъасына, бакъкъанда, олар тек Мукъаддес Язынынъ дегиль де, чокъ ягъзавий риваетлернинъ талапларыны да дикъкъатнен беджермеге тырыша эдилер. Къыямет куню олюлер тирилип, Алланынъ огюнде тураджакъларына да инана эдилер. Олар элял темизликни беджерип, халкъ арасында буюк итибарнен файдалана, диний ве къатты къаиделеринен гъурурлана, диний къаиделерини къатты тутмагъан адамларны исе севмей эдилер.

Хайыр – Янъы Васиетнинъ эсас диний терминлеринден бири. Бу сёзнинъ манасы – Алладан адамгъа берильген хайырлы бахшыш. Алла оны бирде-бир ишлер ичюн дегиль де, Озь истегинен бере. Шунынъ ичюн хайыр Къанундан фаркъ эте. Къанун адалетликке коре Алланен адам арасында ве адамлар арасында олгъан мунасебетлерни тертипке къоя: эр бир адам озь акъкъыны ала. Энъ буюк хайыр – иманлыларгъа ачылгъан Алланен эбедий омюрдир.

Шейтан (Иблис, Беэльзебул) – Мукъаддес Китапта Алланынъ эсас душманына нисбетен бир къач сёз къулланыла. Къ. еуд. сатан сёзю (бундан «Шейтан» сёзю келип чыкъты) «душман» манасыны анълата. Къ. юн. диаболос (бельки, бу сёзден «Иблис» сёзю келип чыкъты) «алдатыджы, ийлекяр» манасыны ташый. Арам рухларнынъ башына нисбетен Беэльзебул ады да къулланыла. Шейтан ве онъа бойсунгъан рухлар адамларны алдата, оларгъа Аллагъа кельмеге кедер этелер, оларны эбедий олюмге кетирмеге тырышалар. Аллагъа къаршы чыкъкъан адамлар Шейтаннынъ тесирине огърайлар. Сырларнынъ ачылувы китабында, бир кунь ола, Шейтан бутюнлей енъиледжеги ве ёкъ этиледжеги акъкъында тариф этиле.

Эльчи – къ. юн. апостолос «бирде-бир вазифенен ёлланылгъан адам, хаберджи» манасыны анълата. Инджильде бу, Иса Месих сайлап Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн, ёллагъан адамдыр. Эльчи унваны адам ичюн буюк месулиет эди: Месих коктеки Падиша олгъаны киби, эльчи – Онынъ ер юзюнде олгъан векилидир. Биринджи эльчилер Исанынъ энъ якъын шегиртлери эди. Олар эр вакъыт Онынъ янында эдилер. Месих олип, тирильген сонъ, айны хызметке чагъырылгъан Павел де озюне «эльчи» деди. Къуванчлы Хаберни даркъаткъан башкъа адамларны да, меселя, Барнабаны, ойле адландырмакъ мумкюн эдилер.

Элял – Мусанынъ Къанунына коре, исраиллилер дикъкъатнен арамны элялдан айырмакъ керек эдилер. Базы айван, къуш, балыкълар ве чешит шейлер ве ашлар арам сайыла эди. Базы алларда адамлар да арам сайылды. Меселя, лепра хасталыгъынен хаста олгъан, олюге тийген адам, я да къан акъувнен чекишкен я да якъынларда бала тапкъан къадын арам ола эдилер. Арам олгъан адамларгъа диний мерасимлерде иштирак этмеге ве элял шейлерге тиймеге мумкюн олмай эди. Арамлыкънынъ себеби ёкъ этильген сонъ, элял олмакъ ичюн, адам белли мерасимлерни кутьмеге ве темизленмеге керек эди.

Юксек Шура – (къ. юн. Синедрион; къ. еуд. Санхедрин) руханийлер, къанунджылар ве башкъа урьметли адамларнынъ топлумына Юксек Шура дей эдилер. Онынъ эркянына етмиш адам кире эди. Юксек Шурада тек диний дегиль, башкъа меселелер де чезиле эди; бу шура еудий халкъыны римлилер огюнде такъдим этип, юксек укюм вазифесини де беджере эди. Янъы Васиет вакътында шуранынъ муим къарарларыны Рим акимиети тасдыкълай эди.

Язы (Язылар) – Янъы Васиетте Эски Васиетке «Язы» я да «Язылар» дей эдилер. Янъы Васиет язылгъан сонъ, Оны да Языгъа кирсеттилер.

Якъуп – Исхакъ ве Рефикъанынъ эки огъулларындан бири. Якъуп озь эгиз агъасы Исавдан сонъ догъгъанына бакъмадан, Алла оны сайлап, биринджи огъул акъкъыны берди. Якъупнынъ он эки огълундан еудий халкъынынъ он эки къабилеси пейда олды. Алла онъа Исраиль адыны берди. Сонъ онынъ бутюн огъулларына – еудий халкъына «Исраиль» дей башладылар. Якъуп адыны башкъа адамлар да, меселя, эльчилерден экиси ташыдылар.

Якъын адам – сёзю-сёзюне «янында олгъан бирев». Тевратта айны койнинъ сакини, джемиетнинъ азасы, къабиледештир. Оларгъа нисбетен белли къаиделерни кутьмек керек эди. Янъы Васиетте Иса «якъын» сёзюнинъ манасыны кенълештирди ве таныш олмагъан адам биле якъын олмакъ мумкюнлигини косьтерди.

+ 1.1-17 Лк 3.23-38

+ 1.1 Баш 22.18; 2 Пад 7.12-13

+ 1.2 Баш 21.3; 25.6; 29.35

+ 1.3 Баш 38.1-30; Сай 26.21; 1 Тар 2.9

+ 1.4 Рут 4.18-22

+ 1.5 Ехо 2.1; 6.24

+ 1.6 1 Пад 17.12; 2 Пад 11.3; 12.24; Еш 11.1

+ 1.7 1 Тар 3.10-14

+ 1.8 2 Тар 26.1

+ 1.11 4 Пад 24.14-15; 1 Тар 3.16; 2 Тар 36.1

+ 1.12 1 Тар 3.17-19; Узеир 3.2; Хагъ 1.1

+ 1.16 Лк 1.27

+ 1.18-25 Лк 2.1-7

+ 1.18 Лк 1.27, 35

+ 1.19 Текр 22.23-24; 24.1

+ 1.21 Еш 49.1; Лк 1.31; Фаал 4.12; 13.38

+ 1.22-23 Еш 7.14; 8.8, 10; Мт 2.14; 4.14; 21.4; 26.56; Мк 14.49; Юх 19.36

+ 2.1 Лк 1.5; 2.4-7; Юх 7.42

+ 2.2 Сай 24.17; Йрм 23.5

+ 2.6 2 Пад 5.2; Микъа 5.2

+ 2.11 Чыкъ 30.23; Йыр 3.6; Еш 60.6; Юх 19.39

* 2.11 Либан – дженюбий Аравияда оськен теректен азырлангъан къокъулы сакъыз, Алланынъ Сарайында къокъусы чыкъарылып якъыла. Мюр – дженюбий Аравияда оськен теректен азырлангъан къокъулы май, эм ибадетханелерде, эм тиббиетте къулланыла.

+ 2.12 Баш 20.6

+ 2.15 Хош 11.1; Мт 1.22

+ 2.17 Мт 27.9

+ 2.18 Йрм 31.15

+ 2.23 Лк 1.26; 2.39; Юх 1.45

+ 3.1-12 Мк 1.1-8; Лк 3.1-9, 15-17; Юх 1.19-28

+ 3.1 Лк 1.80; Юх 1.6

+ 3.2 Мк 1.15

+ 3.3 Еш 40.3

+ 3.4 Лев 11.22; 1 Пад 14.26; 4 Пад 1.8

+ 3.6 Фаал 19.18

+ 3.7 Мт 12.34; 23.33; Рим 5.9; 1 Тес 1.10

+ 3.9 Юх 8.33

+ 3.10 Мт 7.19

+ 3.11 Ёэль 2.28; Юх 1.15; Фаал 2.3

+ 3.12 Еш 30.24; Мал 4.1; Мт 13.30; Еуд 6.8

+ 3.13-17 Мк 1.9-11; Лк 3.21-22

+ 3.16 Еш 11.2; Юх 1.32-33; Фаал 7.56

+ 3.17 Еш 42.1; Мт 17.5; Мк 9.7; Юх 12.28; 2 Пётр 1.17

+ 4.1-11 Мк 1.12-13; Лк 4.1-13

+ 4.2 Текр 9.9; 3 Пад 19.8; Мт 21.18

+ 4.3 1 Тар 21.1; 1 Тес 3.5

+ 4.4 Текр 8.3

+ 4.5 Нех 11.2; Еш 48.2; 52.1

+ 4.6 Збр 90.11-12; Юх 7.4

+ 4.7 Текр 6.16

+ 4.10 Текр 6.13; Мт 16.23

+ 4.11 Лк 22.43

+ 4.12-17 Мк 1.14-15; Лк 4.14-15

+ 4.12 Мт 14.3

+ 4.13 Ехо 19.32-34; Мт 2.23; Мк 1.21

+ 4.14 Мт 1.23

+ 4.16 Еш 9.1-2

+ 4.18-22 Мк 1.16-20; Лк 5.1-11

+ 4.18 Юх 1.40-42

+ 4.19 Мт 13.47

+ 4.20 Мт 19.27

+ 4.23-25 Лк 6.17-19

+ 4.23 Мк 1.39

+ 4.24 Лк 2.2

+ 4.25 Мк 5.20; 7.31

+ 5.3-12 Лк 6.20-23

+ 5.3 Цеф 3.12

+ 5.4 Джем 7.3; Еш 61.2-3; 2 Кор 7.10; Сыр 21.4

+ 5.5 Збр 36.11; Икм 2.21

+ 5.6 Збр 41.2; Еш 55.1; Юх 7.37

+ 5.7 Икм 19.17; Лк 6.36

+ 5.8 Збр 23.4; 50.12; 1 Юх 3.2; Еуд 12.14; Сыр 22.4

+ 5.9 Юх 1.12; Рим 8.14; Якъ 3.18; 1 Юх 3.1; 5.1; 2 Тим 2.22

+ 5.11 Якъ 1.2; 1 Пётр 4.14

+ 5.12 Фаал 5.41; Якъ 1.2; Рим 5.3; 2 Кор 12.10; Еуд 10.34

+ 5.13-16 Мк 9.50; Лк 14.34-35

+ 5.14 Эф 5.8

+ 5.15 Мк 4.21; Лк 8.16; 11.33

+ 5.16 1 Пётр 2.12; 2 Кор 9.13

+ 5.17 Рим 3.31; 10.4

+ 5.18 Лк 16.17

+ 5.19 Мт 11.11; 18.4

+ 5.20 Юх 3.5

+ 5.21 Чыкъ 20.13

+ 5.22 1 Юх 3.15

+ 5.25 Икм 25.8; Лк 12.58-59

+ 5.27 Чыкъ 20.14

+ 5.28 Эюп 31.1; Икм 6.25

+ 5.30 Мт 18.8-9; Мк 9.43-44

+ 5.31-32 Мт 19.9; Мк 10.11-12; Лк 16.18

+ 5.31 Текр 24.1-3

+ 5.32 Рим 7.3; 1 Кор 7.10-11

+ 5.33 Сай 30.3; Текр 23.21

+ 5.34 Еш 66.1; Фаал 7.49

+ 5.35 Збр 47.3; 98.5

+ 5.37 Якъ 5.12

+ 5.38-42 Лк 6.29-30

+ 5.38 Чыкъ 21.23-25; Лев 24.19-20; Текр 19.21

+ 5.39 Агъл 3.30; 1 Пётр 2.23; Рим 12.17; 1 Кор 6.7

+ 5.42 Текр 15.7-8; Икм 21.26

+ 5.43-48 Лк 6.27-28, 32-36

+ 5.43 Лев 19.18

+ 5.44 Лк 23.34; Фаал 7.60; Рим 12.20; 1 Пётр 3.9; Рим 12.14

+ 5.45 Эюп 25.3; Фаал 14.17

+ 5.48 Лев 19.2; Текр 18.13; 32.4; Збр 17.31; Мт 19.21; Якъ 1.4; Эф 5.1; Кол 1.28

+ 6.1 1 Юх 2.29

+ 6.2 Лк 6.24

+ 6.5-15 Лк 11.2-4

+ 6.5 Лк 18.11

+ 6.6 4 Пад 4.33

+ 6.7 3 Пад 18.26; Джем 5.1

+ 6.10 Мт 26.42

+ 6.11 Икм 30.8

* 6.12 Эльязмада «бордж» сёзю къулланыла. Мында бу сёз «гуна» манасыны ташый: «Бизге борджлу олгъанларны багъышлагъанымыз киби, Сен де бизим борджларымызны багъышла».

+ 6.13 Мт 26.41; Юх 17.15; 2 Тес 3.3

+ 6.14 Мк 11.25-26; Эф 4.32; Кол 3.13

+ 6.15 Мт 18.35; Якъ 2.13

+ 6.16 Еш 58.5

+ 6.19-21 Лк 12.33-34

+ 6.19 Икм 23.4; 1 Тим 3.3; 6.9; Еуд 13.5; Якъ 5.2-3

+ 6.20 Мт 19.21; 1 Пётр 1.4

+ 6.22-23 Лк 11.34-36

+ 6.24 Лк 16.13

+ 6.25-34 Лк 12.22-34

+ 6.25 Флп 4.6; 1 Пётр 5.7

+ 6.26 Мт 10.31; 12.12

+ 6.29 3 Пад 10.4-7

+ 6.30 Мт 8.26; 14.31; 16.8

+ 6.33 Збр 36.4

+ 7.1-6 Лк 6.37-38, 41-42

+ 7.1 Рим 14.10; 1 Кор 4.5; Якъ 4.12

+ 7.2 Мк 4.24; Рим 2.1

+ 7.6 Мт 15.26

+ 7.7-12 Лк 11.9-13

+ 7.8 Икм 8.17; Мт 18.19; 21.22; Мк 11.24; Юх 14.13-14; 1 Юх 3.22; 5.14

+ 7.11 Баш 6.5; Мт 12.34

+ 7.12 Мт 22.40; Лк 6.31; Гал 5.14

+ 7.13-14 Лк 13.24

+ 7.14 Збр 15.11

+ 7.15-20 Лк 6.43-44

+ 7.15 Текр 13.1-3; Йрм 14.14; 23.16; Мт 24.11; Мк 13.22; Фаал 13.6; 20.29; 2 Пётр 2.1; 1 Юх 4.1

+ 7.16 Якъ 2.18

+ 7.17 Мт 12.33-35

+ 7.19 Мт 3.10

+ 7.21-23 Лк 13.25-27

+ 7.21 Хош 8.2

+ 7.22 Мт 25.11; Мк 9.38; Лк 6.46; 9.49; Юх 13.13

+ 7.23 Збр 6.9; Мт 25.41

+ 7.24-29 Лк 6.47-49

+ 7.27 Икм 10.25

+ 7.29 Мк 1.22; Лк 4.32

+ 8.1-4 Мк 1.40-45; Лк 5.12-16

+ 8.2 Лев 13.3; Сай 12.10; 4 Пад 5.1; 2 Тар 26.20; Мк 9.22

+ 8.4 Лев 14.1-32; Мт 9.30; 17.9; Мк 1.34; Лк 17.14

+ 8.5-13 Лк 7.1-10; Юх 4.43-54

+ 8.8 Збр 106.20

+ 8.10 Фаал 10.2

+ 8.11 Лк 13.29; 16.23; Эф 3.6

+ 8.12 Мт 13.42; 22.13; 22.30; 24.51; 25.13; Лк 13.28

+ 8.13 Мт 9.29; Юх 4.53

+ 8.14-17 Мк 1.29-34; Лк 4.38-41

+ 8.14 1 Кор 9.5

+ 8.15 Мк 5.41; 9.27; Фаал 3.7; 9.41

+ 8.17 Еш 53.4

+ 8.18-22 Лк 9.57-62

+ 8.18 Мк 4.35; Лк 8.22

+ 8.23-27 Мк 4.35-41; Лк 8.22-25

+ 8.26 Збр 64.8; 88.10; 103.7; Мт 6.30

+ 8.28-34 Мк 5.1-20; Лк 8.26-39

+ 8.29 Мк 1.23-24; Лк 4.34

+ 8.34 Лк 5.8; Фаал 16.39

+ 9.1-8 Мк 2.1-12; Лк 5.17-26

+ 9.1 Мт 4.13

+ 9.2 Мт 8.10; Мк 6.55; 10.52; Лк 7.48

+ 9.3 Лев 24.16; Мт 26.65; Юх 10.33

+ 9.9-13 Мк 2.13-17; Лк 5.27-32

+ 9.11 Мт 11.19; Лк 15.2

+ 9.13 Хош 6.6; Лк 15.7; 1 Тим 1.15

+ 9.14-17 Мк 2.18-22; Лк 5.33-39

+ 9.14 Мт 11.2; 14.12; Лк 11.1; 18.12; Юх 1.35

+ 9.15 Мт 25.1-13; Мк 14.7; Лк 17.22; Юх 3.29; 16.20; Сыр 19.7; 21.2

+ 9.18-26 Мк 5.21-43; Лк 8.40-56

+ 9.20 Лев 15.25

+ 9.21 Мк 3.10

+ 9.22 Мк 10.52; Лк 7.50; Эф 2.8

+ 9.24 Юх 11.11

+ 9.25 Мк 1.31; 9.27; Фаал 3.7; 9.40-41

+ 9.27 2 Пад 7.12-16; Мт 20.29-34; 22.42; Лк 1.32

+ 9.29 Мт 8.13

+ 9.30 Мт 8.4; 12.16; 17.9; Мк 1.44

+ 9.31 Мк 1.45; 7.36

+ 9.34 Мт 10.25; 12.24

+ 9.36 Сай 27.17; 3 Пад 22.17; Ехез 34.5; Зек 10.2; Мк 6.34; 8.2

+ 9.38 Лк 10.2; Юх 4.35

+ 10.1-4 Мк 3.13-19; Лк 6.12-16

+ 10.5-15 Мк 6.7-13; Лк 9.1-6

+ 10.6 Збр 118.176; Еш 53.6; Йрм 50.6; Зек 10.2; Мт 15.24; 1 Пётр 2.25

+ 10.7 Мт 3.2; 4.17

+ 10.8 Лев 13.3; Мт 8.2; Фаал 20.35

+ 10.10 1 Тим 5.18

+ 10.14 Фаал 13.51

+ 10.15 Баш 18.20; 19.24; Йрм 23.14; Ехез 16.48

+ 10.16-25 Мк 13.9-13; Лк 21.12-17

+ 10.16 Баш 3.1; Лк 10.3

+ 10.18 Збр 118.46; Фаал 17.6; 18.12; 24.1; 25.6

+ 10.20 Икм 16.1

+ 10.21 Мт 24.10

+ 10.22 Мт 24.9; Юх 15.18; Якъ 5.11; Гал 6.9; Сыр 2.10

+ 10.23 Фаал 8.1; 14.6

+ 10.24 Лк 6.40; Юх 13.16

+ 10.25 4 Пад 1.2; Мт 9.34; 12.24

+ 10.26-31 Лк 12.2-7

+ 10.26 Мк 4.21; Лк 8.17; 12.2

+ 10.28 Збр 55.5; 117.6; Икм 29.25; Еш 51.7, 12

+ 10.31 Мт 6.26; 12.12

+ 10.32-33 Лк 12.8-9

+ 10.32 Рим 10.9; Сыр 3.5

+ 10.33 Мт 25.12; 1 Юх 2.23; 2 Тим 2.12

+ 10.34-39 Лк 12.51-53; 14.26-27

+ 10.34 Фаал 14.4

+ 10.36 Микъа 7.6

+ 10.38 Мт 16.24-25; Мк 8.34-35; Лк 9.23

+ 10.39 Юх 12.25

+ 10.40-42 Мк 9.41

+ 10.40 Мт 25.40; Лк 10.16; Юх 12.44; 13.20; Гал 4.14

+ 10.41 3 Пад 17.10-15; 4 Пад 4.8

+ 10.42 Мк 9.41; Еуд 6.10

+ 11.2-19 Лк 7.18-35

+ 11.2-3 Мт 14.3; Лк 3.19-20; Юх 3.24; 4.25; 6.14; 11.27

+ 11.5 Еш 35.5; 61.1

+ 11.6 Юх 6.61; 16.1

+ 11.7 Мт 3.1

+ 11.9 Мт 14.5; 21.26

+ 11.10 Чыкъ 23.20; Мал 3.1; Мк 1.2

+ 11.11 Лк 1.15

+ 11.12 Лк 16.16

+ 11.14 Мал 4.5; Мт 17.12-13; Лк 1.17

+ 11.15 Сыр 2.7

+ 11.18 Мт 3.4; Лк 1.15

+ 11.19 Мт 9.10-11; Юх 2.1; 12.2

+ 11.20-24 Лк 10.13-15

+ 11.21 Мк 3.7; 6.45; 8.21

+ 11.22 Еш 23.1; Йрм 47.4; Ехез 26.2; Ёэль 3.4; Ам 1.9; Зек 9.2; Мт 15.21

+ 11.23 Еш 14.13, 15

+ 11.24 Ехез 16.48

+ 11.25-30 Лк 10.21-22

+ 11.25 Эюп 37.24; Еш 29.14

+ 11.27 Юх 6.46; 7.29; 8.19; 10.15; 13.3; 17.2

+ 11.28 Збр 54.23; 67.20; Юх 7.37

+ 11.29 Йрм 6.16; 28.10-14; Хош 10.11; Зек 9.9

+ 11.30 1 Юх 5.3

+ 12.1-8 Мк 2.23-28; Лк 6.1-5

+ 12.1 Текр 23.25

+ 12.2 Чыкъ 20.8-10; Сай 15.32-36

+ 12.3 1 Пад 21.1-6

+ 12.4 Чыкъ 25.30; Лев 24.5-9

+ 12.5 Сай 28.9

+ 12.6 Мт 12.41

+ 12.7 Хош 6.6

+ 12.9-14 Мк 3.1-6; Лк 6.6-11

+ 12.10 Лк 11.54; 20.20

+ 12.12 Мт 6.26; 10.31

+ 12.13 3 Пад 13.6

+ 12.16 Мт 8.4; 9.30

+ 12.17 Еш 42.1-4

+ 12.22-32 Мк 3.20-30; Лк 11.14-23; 12.10

+ 12.23 2 Пад 7.12-16; Мт 9.27

+ 12.24 4 Пад 1.2; Мт 9.34; 10.25

+ 12.27 Мк 9.38; Фаал 19.13

+ 12.29 Еш 49.24-25

+ 12.30 Мк 9.40

+ 12.31 Мк 3.29; Лк 12.10

+ 12.33-37 Лк 6.43-45

+ 12.33 Мт 7.17-20; Лк 6.43-45

+ 12.34 Баш 6.5; Мт 3.7; 7.11; 15.18; 23.33; Якъ 3.6

+ 12.35 Икм 12.5

+ 12.36 Икм 10.19; Рим 14.12

+ 12.37 Мт 5.22; Якъ 3.2-12

+ 12.38-42 Мк 8.11-12; Лк 11.29-32

+ 12.38 1 Кор 1.22

+ 12.39 Мт 16.4

+ 12.40 Юнус 2.1

+ 12.41 Юнус 3.5; Мт 12.6; Рим 2.27

+ 12.42 3 Пад 10.1-13

+ 12.43-45 Лк 11.24-26

+ 12.45 2 Пётр 2.20

+ 12.46-50 Мк 3.31-35; Лк 8.19-21

+ 12.46 Мт 13.55; Юх 2.12; 7.3; Фаал 1.14; 1 Кор 9.5; Гал 1.19

+ 12.50 Юх 15.14; Еуд 2.11

+ 13.1-9 Мк 4.1-9; Лк 8.4-8

+ 13.7 Йрм 4.3

+ 13.9 Мт 11.15

+ 13.10-17 Мк 4.10-12; Лк 8.9-10

+ 13.11 Мт 19.11

+ 13.12 Икм 9.9; Мт 25.29

+ 13.13 Еш 42.20; Йрм 5.21

+ 13.15 Еш 6.9-10; Юх 12.40; Фаал 28.26-27

+ 13.16 Лк 10.23-24

+ 13.17 Еуд 11.13; 1 Пётр 1.10-12

+ 13.18-23 Мк 4.13-20; Лк 8.11-15

+ 13.21 Гал 1.6; Еуд 6.4

+ 13.22 Мт 6.25; Мк 10.23; 1 Тим 6.10

+ 13.23 Юх 15.5

+ 13.30 Мт 3.12

+ 13.31-33 Мк 4.30-32; Лк 13.18-21

+ 13.32 Ехез 17.23; 31.6; Дан 4.9; Мт 17.20; Лк 17.6

+ 13.33 1 Кор 5.6; Гал 5.9

* 13.33 Учь буюк савут – къ. юн. «учь сатон».

+ 13.34-35 Мк 4.33-34

+ 13.35 Збр 77.2

+ 13.38 Юх 8.44

+ 13.39 Ёэль 3.13; Сыр 14.15-16

+ 13.41 Мт 24.31

+ 13.42 Дан 3.6; Мт 8.12; Юх 15.6; Сыр 20.15

+ 13.43 Икм 4.18; Дан 12.3

+ 13.47 Мт 4.19

+ 13.48 Юх 21.11

+ 13.49 Мт 25.32

+ 13.50 Мт 8.12; Дан 3.6

+ 13.53-58 Мк 6.1-6; Лк 4.16-30

+ 13.54 Мт 2.23; Мк 1.21; Лк 2.39; 4.23

+ 13.55 Мт 12.46; Юх 6.42

* 13.55 Юсуф – базы эльязмаларда «Йосе» ве «Юхан» адларынен косьтериле.

+ 13.57 Мт 11.6; Юх 4.44

+ 14.1-12 Мк 6.14-29; Лк 9.7-9

+ 14.2 Мт 16.14

+ 14.3-4 Лев 18.16; 20.21; Мт 4.12; 11.2; Лк 3.19-20; Юх 3.24

+ 14.5 Мт 11.9; 21.26

+ 14.7 Эст 5.3; 7.2

+ 14.12 Мт 9.14

+ 14.13-21 Мк 6.30-44; Лк 9.10-17; Юх 6.1-14

+ 14.16 4 Пад 4.42-44

+ 14.21 Мт 15.38

+ 14.22-33 Мк 6.45-52; Юх 6.15-21

+ 14.23 Мк 1.35; Лк 4.42; 5.16

+ 14.26 Лк 24.37

+ 14.31 Мт 6.30

+ 14.33 Збр 2.7; Лк 1.35

+ 14.34-36 Мк 6.53-56

+ 14.34 Сай 34.11; Мк 6.53; Лк 5.1

+ 15.1-20 Мк 7.1-23

+ 15.2 Лк 11.38

+ 15.3 Гал 1.14

+ 15.4 Чыкъ 20.12; 21.17

+ 15.7 Мт 23.13; Фаал 28.25

+ 15.9 Еш 29.13; Кол 2.22

+ 15.11 Фаал 10.15

+ 15.13 Еш 60.21; 61.3; Иуда 1.12

+ 15.14 Мт 23.16; Лк 6.39

+ 15.18 Мт 12.34; Якъ 3.6

+ 15.19 Гал 5.19-21; 1 Кор 6.9-10

+ 15.21-28 Мк 7.24-30

+ 15.21 Ехо 19.28-29; Еш 23.1-18

+ 15.22 2 Пад 7.12-16; Мт 9.27; Лк 1.32

+ 15.24 Збр 118.176; Еш 53.6; Йрм 50.6; Зек 10.2; Мт 10.6; 1 Пётр 2.25

+ 15.26 Мт 7.6

+ 15.30 Еш 35.5-6

+ 15.32-39 Мк 8.1-10

+ 15.32 Мт 9.36

+ 15.33 4 Пад 4.42-44

+ 15.38 Мт 14.21

+ 16.1-4 Мк 8.11-13; Лк 12.54-56

+ 16.1 Мт 3.7; 1 Кор 1.22

+ 16.4 Юнус 2.1; Мт 12.39

+ 16.5-12 Мк 8.14-21

+ 16.6 Лк 12.1; 1 Кор 5.7-8

+ 16.8 Мт 6.30

+ 16.9 Мт 14.13-21

+ 16.10 Мт 15.36-37

+ 16.13-20 Мк 8.27-30; Лк 9.18-21

+ 16.14 3 Пад 17.1; Йрм 1.1; Мал 4.5; Мт 14.2

+ 16.16 Збр 2.7

+ 16.17 1 Кор 2.13

+ 16.18 Мк 3.16; Юх 1.42; Эф 2.20

* 16.18 Пётр – къ. юн. «петрос» сёзю «къая» манасыны ташый.

* 16.18 Топлашув – Аллагъа инангъан ве Исанынъ огретювини къабул эткен адамларнынъ топлашувы.

+ 16.19 Еш 22.22

+ 16.20 Мт 9.30

+ 16.21-28 Мк 8.31–9.1; Лк 9.22-27

+ 16.21 Мк 9.31; 10.34; Лк 17.25; Юх 2.19

+ 16.23 Мт 4.10; Флп 3.19

+ 16.24 Мт 10.38-39

+ 16.25 Мт 19.29

+ 16.26 Збр 48.8

+ 16.27 Текр 33.2; Дан 7.13; Зек 14.5; Джем 3.17; Мт 24.30; 25.31; 1 Тес 4.16; Сыр 2.23

+ 16.28 Мт 24.34; Юх 21.22

+ 17.1-13 Мк 9.2-13; Лк 9.28-36

+ 17.1 Мк 5.37; 14.33

+ 17.2 Дан 7.9; Сыр 1.16

+ 17.3 Мал 4.5

+ 17.5 Текр 18.15; Еш 42.1; Мт 3.17; 2 Пётр 1.17

+ 17.9 Мт 8.4; 9.30; Мк 1.44

+ 17.11 Мал 4.5

+ 17.12 Еш 53.7

+ 17.13 Мт 11.14; Лк 1.17

+ 17.14-20 Мк 9.14-29; Лк 9.37-43

+ 17.18 Мк 1.26; Фаал 8.7

+ 17.20-21 Мт 13.31; Мк 11.23; Лк 17.6

+ 17.22-23 Мк 9.30-32; Лк 9.43-45

+ 17.23 Мт 16.21; 20.19

+ 17.24 Чыкъ 30.13; 38.26; Мт 22.17; Мк 9.33

* 17.24 Алла Сарайынынъ салымы – къ. юн. «дидрахмон», яни эки драхме. Еудийлер Алланынъ Сарайы ичюн эр йыл эки куньлюк иш акъкъына тенъ кельген салымны бере эдилер.

+ 17.27 Рим 13.7

* 17.27 Акъча – къ. юн. «статер», демек, дёрт драхме.

+ 18.1-5 Мк 9.33-37; Лк 9.46-48

+ 18.3 Мт 19.16; 1 Кор 14.20

+ 18.5 Мт 10.40; Лк 10.16; Юх 13.20

+ 18.6-9 Мк 9.42-48; Лк 17.1-2

+ 18.7 Мт 26.24

+ 18.8 Мт 5.30; 25.41; Сыр 20.10

+ 18.9 Еш 66.24; Мт 5.29

+ 18.10-14 Лк 15.3-7

+ 18.14 Юх 6.39

+ 18.15-20 Лк 17.3

+ 18.15 Лев 19.17; Якъ 5.19; Гал 6.1

+ 18.16 Текр 19.15; 2 Кор 13.1

+ 18.17 Мт 5.46-47; Тит 3.10

+ 18.19 Мт 7.7-8

+ 18.21 Лк 17.4

* 18.24 Он бинъ чувал алтын – къ. юн. «он бинъ талантон».

+ 18.25 Лев 25.39-41; 4 Пад 4.1; Нех 5.5

+ 18.30 Икм 28.3

+ 18.35 Мт 6.15; Якъ 2.13

+ 19.1-12 Мк 10.1-12

+ 19.4 Баш 1.27

+ 19.5 Баш 2.24; Эф 5.31

+ 19.6 Мал 2.16; 1 Кор 6.16; 7.10

+ 19.7 Текр 24.1

+ 19.9 Мт 5.32; 1 Кор 7.10

+ 19.11 Мк 4.11; 1 Кор 7.7; 1 Тим 5.14

+ 19.13-15 Мк 10.13-16; Лк 18.15-17

+ 19.14 Мт 18.3

+ 19.16-30 Мк 10.17-31; Лк 18.18-30

+ 19.16 Лк 10.25

+ 19.17 Лев 18.5; Нех 9.29; Збр 105.1; 118.68; Ехез 20.11; Рим 10.5; Гал 3.12

+ 19.19 Чыкъ 20.12-16; Лев 19.18

+ 19.20 Флп 3.6

+ 19.21 Мт 5.48; 6.20; Лк 12.33; 1 Пётр 1.4

+ 19.23 Збр 48.7-8

+ 19.26 Баш 18.14; Эюп 42.2; Йрм 32.17; Мк 14.36

+ 19.27 Мт 4.20-22

+ 19.28 Дан 7.9; Мт 16.27; 25.31; Лк 22.30; 1 Кор 6.2; Сыр 3.21

+ 19.29 Мт 16.25

+ 19.30 Мт 20.16; Лк 13.30

+ 20.8 Лев 19.13; Текр 24.15

+ 20.16 Мт 19.30; Лк 13.30

+ 20.17-19 Мк 10.32-34; Лк 18.31-34

+ 20.19 Мт 16.21; 17.23

+ 20.20-28 Мк 10.35-45

+ 20.20 Мт 10.2; Мк 1.19

+ 20.21 Мт 19.28

+ 20.22 Мт 26.39; Юх 18.11

+ 20.26 Мт 23.11; Мк 9.35; 1 Пётр 5.3

+ 20.28 Еш 53.10-11; Юх 11.51; 13.4-5; 1 Пётр 1.18-19; Рим 4.25; Гал 1.4; 1 Тим 2.6; Тит 2.14

+ 20.29-34 Мк 10.46-52; Лк 18.35-43

+ 20.29 Ехо 6.1; 3 Пад 16.34

+ 20.30 2 Пад 7.12-16; Мт 9.27-31

+ 20.34 Лк 7.13

+ 21.1-11 Мк 11.1-11; Лк 19.28-38; Юх 12.12-19

+ 21.1 2 Пад 15.30; Зек 14.4; Фаал 1.12

+ 21.4-5 Еш 62.11; Зек 9.9; Мт 1.23; 26.56; Юх 12.15; 19.36

* 21.5 Сион къызы – Ерусалим шеэри. О, Сион дагъы устюнде ерлешкен эди.

+ 21.8 4 Пад 9.13

+ 21.9 2 Пад 7.12-16; Збр 117.25-26; 148.1; Мт 9.27; 23.39

+ 21.11 Лк 7.16

+ 21.12-17 Мк 11.15-19; Лк 19.45-48; Юх 2.13-22

+ 21.12 Лев 1.14; 5.7; 12.8; Лк 2.24

+ 21.13 Еш 56.7; Йрм 7.11

+ 21.15 2 Пад 7.12-16; Мт 9.27

+ 21.16 Збр 8.2-3; Лк 19.39

+ 21.17 Лк 19.29; 24.50; Юх 11.18

+ 21.18-22 Мк 11.12-14, 20-24

+ 21.18 Мт 4.2

+ 21.19 Йрм 24.8; 29.16-17; Хош 9.10; Микъа 7.1; Мт 24.32; Лк 13.6

+ 21.21 Мт 17.20; Якъ 1.6; 1 Кор 13.2

+ 21.22 Мт 7.8; 17.20; 1 Кор 13.2

+ 21.23-27 Мк 11.27-33; Лк 20.1-8

+ 21.23 Фаал 4.7

+ 21.25 Мт 3.6; Лк 7.30

+ 21.26 Мт 11.9; 14.5

+ 21.32 Лк 7.29

+ 21.33-46 Мк 12.1-12; Лк 20.9-19

+ 21.33 Збр 79.9; Йыр 8.11; Еш 5.1; Мк 13.34

+ 21.35 Мт 22.6; 23.34; Еуд 11.36-37

+ 21.37 Мт 3.17; Еуд 1.1

+ 21.38 Еуд 1.2

+ 21.39 Еуд 13.12

+ 21.41 Фаал 13.46

+ 21.42 Збр 117.22-23; Фаал 4.11; 1 Пётр 2.7

+ 21.44 Еш 8.14-15; 28.16

+ 21.46 Мк 11.18, 32

+ 22.1-14 Лк 14.15-24

+ 22.1 Мт 13.34

+ 22.2 Мт 25.10; Сыр 19.7; 21.2

+ 22.6 Мт 21.35; 23.34; Еуд 11.36-37

+ 22.7 Мт 21.41

+ 22.8 Мт 10.11; Фаал 13.46; Сыр 3.4

+ 22.13 Мт 8.12

+ 22.15-22 Мк 12.13-17; Лк 20.20-26

+ 22.15 Лк 11.54

+ 22.16 Текр 10.17; Кол 3.25

+ 22.17 Мт 17.24-25

+ 22.18 Мк 7.6; Лк 12.1

+ 22.21 Рим 13.7

+ 22.23-33 Мк 12.18-27; Лк 20.27-40

+ 22.23 Фаал 4.1; 23.8

+ 22.24 Баш 38.8; Текр 25.5

+ 22.32 Чыкъ 3.2, 6

+ 22.34-40 Мк 12.28-34; Лк 10.25-28

+ 22.37 Текр 6.5; 11.13; Ехо 22.5

+ 22.39 Лев 19.18; Мт 19.19

+ 22.40 Мт 7.12; Гал 5.14

+ 22.41-46 Мк 12.35-37; Лк 20.41-44

+ 22.42 2 Пад 7.12-16; Мт 9.27

+ 22.44 Збр 109.1; Фаал 2.34-35

+ 22.46 Лк 20.40

+ 23.1-36 Мк 12.38-40; Лк 11.37-52; 20.45-47

+ 23.3 Рим 2.17-23

+ 23.5 Чыкъ 13.9; Сай 15.38; Текр 6.8; 11.18

* 23.5 Дува къутулары – еудийлер дува окъугъанда, манълайына ве сол къолуна териден ясалгъан къутучыкълар такъа эдилер. Оларнынъ ичинде Алланынъ Китабындан аетлер ола эди. Пускюллер – урбанынъ четине пекитильген, Алланынъ эмирлерини анъдыргъан асмалар.

+ 23.6 Лк 14.7-8

* 23.7 Равви – къ. еуд. бу сёз «Оджам» манасыны ташый.

+ 23.8 Лк 22.32; Флм 1.16; Якъ 3.1

+ 23.9 Чыкъ 4.22; Йрм 31.9; Хош 11.1; Мал 1.6

+ 23.11 Мт 20.26; Мк 9.35; 10.43

+ 23.12 Лк 14.11; 18.14

+ 23.13-14 Мт 15.7

+ 23.16 Мт 15.14

+ 23.17 Чыкъ 30.29

+ 23.19 Чыкъ 29.37

+ 23.21 Збр 25.8; 131.14

+ 23.22 Еш 66.1

+ 23.23 Текр 14.22; Збр 32.5; Микъа 6.8; Зек 7.9

+ 23.27 Икм 26.23; Фаал 23.1

+ 23.30 Фаал 7.52

+ 23.33 Мт 3.7; 12.34

+ 23.34 Мт 10.17; 21.35; 22.6; Мк 13.9; Лк 21.12; Еуд 11.36-37

+ 23.35 Баш 4.8; 2 Тар 24.21; Нех 9.26; Зек 1.1; 1 Юх 3.12; Еуд 11.4; Сыр 18.24

+ 23.37-39 Лк 13.34-35

+ 23.37 Текр 32.11-12; Рут 2.12; 2 Тар 24.21; Нех 9.26; Збр 146.2; Фаал 7.52

+ 23.39 Збр 117.26; Мт 21.9

+ 24.1-2 Мк 13.1-2; Лк 21.5-6

+ 24.2 Лк 19.44

+ 24.3-14 Мк 13.3-13; Лк 21.7-19

+ 24.4 1 Юх 3.7; Кол 2.8; 2 Тес 2.3

+ 24.5 Йрм 14.14

+ 24.6 Йрм 51.46

+ 24.7 2 Тар 15.6; Фаал 11.28; Сыр 6.4, 8, 12

+ 24.9 Мт 10.22; Юх 15.18

+ 24.10 Мт 10.21

+ 24.11 Мт 7.15

+ 24.13 Якъ 5.11; Сыр 2.10

+ 24.14 Мт 28.19; Рим 10.18; Кол 1.6, 23

+ 24.15-28 Мк 13.14-23; Лк 21.20-24

+ 24.15 Дан 9.27; 11.31; 12.11

+ 24.17 Лк 17.31

+ 24.19 Лк 23.29

+ 24.21 Йрм 30.7; Дан 12.1; Сыр 16.18

+ 24.22 Еш 65.8; Лк 18.7

+ 24.23 Лк 17.23

+ 24.24 Текр 13.1; 2 Тес 2.9; Сыр 13.13; 16.14

+ 24.25 Юх 13.19; 14.29

+ 24.27 Лк 17.24

+ 24.28 Лк 17.37

+ 24.29-31 Мк 13.24-27; Лк 21.25-28

+ 24.29 Еш 13.10, 13; 34.4; Ёэль 2.31; Хагъ 2.6; Ам 8.9; Фаал 2.20; Сыр 6.13

+ 24.30 Дан 7.13; Зек 12.10-12; Мт 16.27

+ 24.31 Еш 27.13; Мт 13.41; 1 Кор 15.52; 1 Тес 4.16; 2 Тес 2.1; Сыр 11.15

+ 24.32-35 Мк 13.28-31; Лк 21.29-33

+ 24.34 Мт 16.28

+ 24.35 Збр 101.26-27; Еш 51.6; 2 Пётр 3.10

+ 24.36-44 Мк 13.32-37; Лк 17.26-30, 34-36

+ 24.36 Зек 14.7

+ 24.37 Баш 6.5

+ 24.39 Баш 7.21

+ 24.40 Зек 14.2

+ 24.42 Мт 25.13

+ 24.43 2 Пётр 3.10; 1 Тес 5.2

+ 24.44 Сыр 3.3; 16.15

+ 24.45-51 Лк 12.41-48

+ 24.46 Мт 25.21; Юх 13.17

+ 24.48 Мт 25.5

+ 24.51 Мт 8.12

+ 25.1 Мт 9.15; Юх 3.29; Сыр 19.7; 21.2

+ 25.5 Мт 24.48

+ 25.10 Мт 22.2

+ 25.11 Мт 7.22; Лк 6.46; 13.25

+ 25.12 Мт 10.33

+ 25.13 Мт 24.36, 42; 1 Кор 16.13

+ 25.14-30 Лк 19.11-27

* 25.15 Беш, эки, бир бинъ алтын – къ. юн. «беш, эки, бир талантон» демектир.

+ 25.19 Рим 14.12

+ 25.21 Лк 16.10; Еуд 12.2

+ 25.26 Икм 20.4

+ 25.29 Мт 13.12

+ 25.30 Мт 8.12

+ 25.31 Дан 7.13; Мт 16.27; 19.28

+ 25.32 Ехез 34.17; Ёэль 3.12; Мт 13.49; 2 Кор 5.10

+ 25.34 Дан 7.18; Сыр 21.7

+ 25.35 Еш 58.7; Лк 3.11; Якъ 2.15-16

+ 25.36 2 Тим 1.16-18

+ 25.40 Мт 10.40

+ 25.41 Збр 6.9; Мт 7.23; Мк 9.43-44; Иуда 1.7; Сыр 20.10

+ 25.45 Лк 10.16

+ 25.46 Дан 12.2

+ 26.1-5 Мк 14.1-2; Лк 22.1-2; Юх 11.45-53

+ 26.2 Чыкъ 12.1-30

+ 26.6-13 Мк 14.3-9; Юх 12.1-8

+ 26.6 Лев 13.3; Мт 21.17; Юх 11.1, 18

+ 26.11 Текр 15.11; Мт 9.15; Юх 7.33

+ 26.12 Юх 19.40

+ 26.13 Мт 24.14

+ 26.14-16 Мк 14.10-11; Лк 22.3-6

+ 26.14 Юх 13.2; Фаал 1.16

+ 26.15 Чыкъ 21.32; Зек 11.12

+ 26.17-25 Мк 14.12-21; Лк 22.7-14, 21-23; Юх 13.21-30

+ 26.21 Збр 40.10; Юх 13.18

+ 26.24 Еш 53.1-12; Мт 18.7

+ 26.26-30 Мк 14.22-26; Лк 22.15-20

+ 26.26 Юх 6.51; 1 Кор 10.16; Еуд 10.10

+ 26.28 Чыкъ 24.8

+ 26.30 Лк 22.39

+ 26.31-35 Мк 14.27-31; Лк 22.31-34; Юх 13.36-38

+ 26.31 Зек 13.7; Юх 16.32

+ 26.32 Мт 28.7

+ 26.35 Юх 11.16; 21.19

+ 26.36-46 Мк 14.32-42; Лк 22.39-46

+ 26.37 Мк 5.37; 9.2

+ 26.38 Юх 12.27

+ 26.39 Мк 10.38; Юх 5.30; 6.38; 18.11; Гал 1.4; Еуд 5.7

+ 26.41 Мт 6.13; 1 Пётр 4.7

+ 26.42 Мт 6.10

+ 26.45 Мт 16.21; 17.22; 20.18; Юх 2.4

+ 26.47-56 Мк 14.43-50; Лк 22.47-53; Юх 18.3-12

+ 26.47 Фаал 1.16

+ 26.51 Лк 22.38

+ 26.52 Сыр 13.10

+ 26.55 Мт 21.23; Лк 21.37

+ 26.56 Мт 1.22-23; 21.4; 26.31; Юх 16.32; 19.36

+ 26.57-68 Мк 14.53-65; Лк 22.54-55, 63-71; Юх 18.13-14, 19-24

+ 26.60 Збр 26.12; 34.11

+ 26.61 Мк 15.29; Юх 2.19

+ 26.62 Мт 27.13

+ 26.63 Збр 2.7

+ 26.64 Збр 109.1; Дан 7.13; Мт 16.27; 24.30; Еуд 1.13

+ 26.65 Сай 14.6; Мт 9.3; Юх 10.36; Фаал 14.14

+ 26.66 Лев 24.16

+ 26.67 Еш 50.6

+ 26.69-75 Мк 14.66-72; Лк 22.56-62; Юх 18.15-18, 25-27

+ 26.75 Мт 26.34

+ 27.1-2 Мк 15.1; Лк 23.1-2; Юх 18.28-32

+ 27.2 Лк 3.1; 13.1; Фаал 3.13; 1 Тим 6.13

+ 27.3-10 Фаал 1.18-19

+ 27.5 2 Пад 17.23

+ 27.6 4 Пад 12.9; Мк 12.41; Юх 8.20

+ 27.9 Мт 2.17

+ 27.10 Йрм 18.3; 32.7-9; Зек 11.12-13

+ 27.11-14 Мк 15.2-5; Лк 23.3-5; Юх 18.33-38

+ 27.11 Мт 2.2

+ 27.13 Мт 26.62

+ 27.15-26 Мк 15.6-15; Лк 23.13-25; Юх 18.39–19.16

+ 27.18 Юх 12.19

+ 27.20 Фаал 3.14

+ 27.23 Лк 23.41; Еуд 4.15

+ 27.24 Текр 21.6; Збр 25.6; 72.13

+ 27.25 1 Тес 2.16

+ 27.26 Мт 20.19

+ 27.27-31 Мк 15.16-20; Юх 19.2-3

* 27.27 Претория – укюмдар Пилатнынъ яшагъан ве римли аскерлер яткъан ер.

* 27.27 Арбий болюк – къ. юн. «спейра» – «легион»нынъ он пайындан бир пайы, 600 аскер.

* 27.28 Бунъа ошагъан урбаны тек падишалар кие эдилер.

+ 27.30 Еш 50.6; Мт 20.19

+ 27.32-44 Мк 15.21-32; Лк 23.26-43; Юх 19.17-27

+ 27.34 Збр 68.22

* 27.34 Шарап – агърыгъа чыдамагъа енгильдже олсун деп, юзюм шарабына аджджы бир илядж къоша эдилер.

+ 27.35 Збр 21.19

+ 27.39 Збр 21.7; 108.25

+ 27.40 Мт 4.3-6; Мк 14.58; Юх 2.19

+ 27.42 Юх 1.49; 10.18; 12.13; 20.29

+ 27.45-56 Мк 15.33-41; Лк 23.44-49; Юх 19.28-30

+ 27.46 Збр 21.2; Фаал 3.1

+ 27.48 Збр 68.22

+ 27.51 Чыкъ 26.33; Лев 16.2

+ 27.52 Еш 26.19; Ехез 37.12; Дан 12.2; Юх 5.21, 25

+ 27.53 Нех 11.2; Еш 48.2; 52.1

+ 27.56 Мт 20.20; Лк 8.2

+ 27.57-61 Мк 15.42-47; Лк 23.50-56; Юх 19.38-42

+ 27.60 Еш 53.9

+ 27.63 Мт 16.21; 17.23; 20.19

+ 27.66 Дан 6.17; Сыр 20.3

+ 28.1-10 Мк 16.1-8; Лк 24.1-12; Юх 20.1-10

+ 28.1 Мт 27.61; Лк 8.2

* 28.1 Афтанынъ биринджи куню – раатлыкъ кунюнден сонъ кельген кунь, шимдики базар куню.

+ 28.2 Мт 27.60

+ 28.3 Ехез 1.14; Дан 7.9; 10.6; Мк 9.3; Фаал 1.10

+ 28.4 Сыр 1.17

+ 28.7 Мт 26.32

+ 28.9 4 Пад 4.27; Мт 28.17; Лк 24.52; Юх 20.19, 21

+ 28.10 Мт 12.50; Юх 20.17; Рим 8.29; Еуд 2.11

+ 28.16-20 Мк 16.14-18; Лк 24.36-49; Юх 20.19-23; Фаал 1.6-8

+ 28.17 Юх 20.25

+ 28.18 Еш 9.6; Дан 7.13-14; Мт 11.27; Юх 17.2

+ 28.19 Мт 13.39; Юх 4.1-2; 14.15; Фаал 8.13; 2 Кор 13.13; Кол 1.23