# Библийа ушаклара дейни

Институт перевода Библии

## ӦНСӦЗ


Библийа ушаклара дейни


Библийайы чевирӓн Институт


Москва


2010

БИБЛИЙА УШАКЛАРА ДЕЙНИ

Библийадан ресимни аннатмаклар чевирили гагауз дилинӓ

Хазырлайаннар: Борислав Арапович хем Вера Маттелмӓки

Редколегийа: М. Васильева, А. Десницкий, Е. Калинина, Н. Манзиенко (баш редактор), А. Сучилина

Чевириӂи: Петри Чеботар

Редактор: Иванна Банкова

Теологийа редактору: Виталий Войнов

Бу кийат хазирланды ен илкин оннар ичин, ким хенез башлээр танышмаа Айозлу Йазыйлан.

ISBN 978-5-93943-160-6

Дӱшӱнмеклӓр ичин:

ibt_inform@ibt.org.ru

© Институт перевода Библии, Москва, 2010

Илӱстрацийалари кулланмак ичин изин алынди

© Standard Publishing


ӦНСӦЗ

Паалы окуйуӂулар!

Сизин ӧнӱнӱздӓ – гагауз дилинӓ чевирили Библийа ушаклара дейни. 1983 йылда чыкты бу кийадын илк басымы рус дилиндӓ. Ондан сора о чевирилди 35 дилӓ хем типарланды топтан 8 милиона йакын тиражлан.

Илкин Библийа ушаклара дейни хазырландыйды кӱчӱк окуйуӂулар ичин. Ама, ачан белли олду, ани бу кийады дайма окуйэрлар бӱӱк инсаннар да, 1990 йылдан беери бу кийат башлады чыкмаа еклентилериннӓн, аники генишленсин окуйуӂуларын сайысы. Ачан кийат хазырланарды Христозун Дуумасынын 2000-ӂи йыл дӧнӱмӱнӓ рус дилиндӓ, бӱтӱн текст дӱзелдилди. О ениленмиш Библийа ушаклара дейни койулду гагаузчайа бу чевиринин темелинӓ.

Библийа аннатмаларына гечеӂейкӓн, илкин сӧлейелим биркач лаф, не о Библийа. Она чок керӓ деерлӓр Кийатларын кийады. Нечин?

Биринӂи себеп, Библийа – диил сырадан бир кийат. О – Аллахын Сӧзӱ инсаннара, да онуштан Библийайа деерлӓр Айозлу Йазы. Ама бӧлӓ бир ад нышаннамээр, ки инсан пай алмамыш Библийанын йазылмасында. Ону йазмышлар Айоз Духлан долу пророклар, псалмаӂылар, апостоллар... Да шинди онун сайфаларындан биз ишидериз диил саде Аллахын Ачыкламасыны, ама о инсаннарын дири сеслерини, ким бу ачыкламайы каблетмиш, корумуш хем бизӓ етиштирмис. Библийада йок хазыр ӂуваплар хербир соруша, ама онда вар темел фикирлӓр Аллахын хем инсанын арасында илишкилӓр ичин, насыл Аллахтан сапан инсан вар насыл генӓ дӧнсӱн Аллахлан илишкийӓ.

Икинӂи себеп, Библийа бӱтӱн дӱннедӓ ен чок окунан хем чевирилӓн кийаттыр. Ачан чыкты типар машинасы, онда илк басылан кийат олду Библийа. Бӱӱн дӱннейин саде ен узак кӧшелериндӓ вар насыл булмаа инсаннары, ангылары бишей ишитмемишлӓр бу кийат ичин. Библийа йада онун кими кысымнары чевирили пек чок диллерӓ. Христианнар гӧрерлӓр Библийада кенди инан сызынтысыны хем йашамак куралларыны. Диндӓн узак инсаннар да дайма данышэрлар Библийа сӱжетлеринӓ хем сӱретлеринӓ. Хербир музейдӓ биз разгелериз картиналара хем скулптуралара Библийадакы темалара гӧрӓ, ангыларында гӧстерили Авраам, Давид, Марийа-Кыз, Христос. Библийанын сайфаларындан тӱрлӱ диллерӓ гирдилӓр чок лафлар хем демеклӓр, ниӂӓ дейелим, «Нойун гемиси», «гӧммӓ талантыны ер ичинӓ», «сев йанындакы инсаны».

Хем ӱчӱнӂӱ себеп, Кийатларын кийады – Библийа – герчектӓн топлу чок кийаттан, ангылары йазылмыш башка-башка вакытларда. Библийа бӧлӱнер ики пайа: Ески Бааланты хем Ени Бааланты. Ески Баалантынын кийатлары йазылмышлар Христозун Дуумасындан чок илери евелки чыфыт дилиндӓ хем бир пайы арамей дилиндӓ. Ески Баалантыдакы аннатмак башлээр чак дӱннӓ курулмасындан хем ачыклээр, насыл Аллах курмуш дӱннейи хем йаратмыш инсаны, насыл инсан атылмыш Аллахтан да хесапламыш йашамаа Онсуз. Ама Аллах айырмамыш инсаны кенди севгисиндӓн хем бакымындан. О херзаман ӂувап едӓрмиш оннара, ким данышармыш Она. Дӱннейин хепси халкларындан О сечмиш бир халк, Израил, да йапмыш онуннан Бааланты (сайылэр, аннашма). Аллахын сечмӓ халкын историйасы Ески Баалантынын баш темасыдыр.

Ески Баалантыйа гирерлӓр тӱрлӱ кийатлар. Бирилери аннадэрлар Израилин историйасы ичин, онун ӧндерӂилери хем пророклары ичин, башка халклар ичин хем евелки заманда олан бӱӱк ишлӓр ичин. Буннара деерлӓр историйа кийатлары. Ӧбӱр кийатларда, ангыларына денилер пророклук кийатлары, пророклар кызгын лафларлан урэрлар инсаннарын ӱзӱнӓ дооруйу, чаарэрлар халкы, атылмасын кенди Аллахындан, хем сӧлеерлӓр, не ишлӓр олаӂэклар гелеӂек вакытларда. Ески Баалантыда вар поэтикалы кийатлар да, дейелим, Псалтыр – тӱркӱ чалмак хем дуа кийады; вар кийатлар, ангыларын сайфалары етиштирдилӓр бизӓ евелки аарифлерин сӧледиклерини (дейелим, Пилдалар).

Ески Баалантыйы йазмышлар биркач ӱз йыл ичиндӓ тӱрлӱ авторлар, да онуштан онун кийатлары кимикерӓ бензӓмеерлӓр бири-биринӓ. Ама оннары хепсини баалээр бир фикир: Аллах хич бирзаман бракмээр инсаны, еер инсан атылмарса Аллахтан.

Ени Бааланты йазылмыш евелки урум дилиндӓ Христозун Дуумасындан сора I-ӂи асирин икинӂи пайында. О аннадэр о ишлӓр ичин, ангылары йокмуш олдуу не озамана кадар, не ондан сора: Иисус Христозун, Аллахын Оолунун, йашамасы, ӧлӱмӱ хем дирилмеси ичин, Онун курдуу Клисенин илк адымнары ичин. Бу олмушларын ӧзӱнӱ биркач лафлан ачыклады евангелист Иоан: «Бӧлӓ Аллах севди дӱннейи, ани верди Кенди Бириӂик Оолуну, ки херкези, ким Она инанэр, ӧлмесин, ама йашасын дивеч» (Иоан 3:16 ).

Бунун ичин хабер хакына Ии хаберди, урумӂа сӧленер «Евангелийа». Кӓр бӧлӓ денилер Ени Баалантынын илк дӧрт кийадына – оннар бӱтӱн дӱннейин христианнары ичин ен паалы кийатлар, нечин дейни оннар аннадэрлар Иисус Христозун ердӓ йашамасы ичин, ачыклээрлар Онун ишлерини хем ӱӱретмесини. О кийатлары йазмышлар евангелистлӓр Матфей, Марк, Лука хем Иоан. Бу кийатлардан сора гидӓн Апостолларын йаптыкларыны йазмыш евангелист Лука. О аннадэр илк христианнар ичин хем насыл оннар тӱрлӱ касабаларда хем падишахлыкларда Христоза инанманын тоомнарыны екӓрмишлӓр, йарадарак бӱтӱн дӱннейин Клисесини.

Ени Баалантыйа таа гирерлӓр апостол Павлинин хем кими башка апостолларын (сайылэр, Иисус Христозун ӱӱрениӂилерин, ангыларыны О йоллады Ии Хабери насаат етмӓӓ) илк христианнара йолланылма кийатлары. Оннарда булунэр дин насаатлары хем сӧленер, насыл лӓӓзым йашасын христиан. Бӱӱн дӓ, ачан гечти май ики бин йыл, бу кийатлар ескимедилӓр хем вар насыл ӱӱретсиннӓр шиндики инсаннары чок ишлерӓ.

Ени Баалантынын битки кийады, Иоанын Ачыкламасы (урумӂа «Апокалипсис»), – бир пророклук кийады. О аннадэр битки вакытлар ичин, историйанын биткиси ичин. Бу кийат долу умутлан: несой да белалар гелмесӓн инсаннарын башына, бир керӓ оннар битеӂеклӓр. Бу дӱннӓ кайбелеӂек, онун еринӓ гелеӂек таа ии хем дивеч дӱннӓ, ангысына Библийада денилер «ени гӧк хем ени ер» (Ачыкламак 21:1 ).

Бизим кийадымыза Библийа ушаклара дейни гирдилӓр Библийа текстлериндӓн аннатмалар хем доорудан цитаталар. Айозлу Йазынын текстлеринӓ баалы ачыкламалар верили хербир бӧлӱмӱн биткисиндӓ йада скобкаларда. Кийадын чекетмесиндӓ вар сӧзлӱк, нередӓ ачыкланэр лафлар, ангылар сиирек кулланылэрлар бӱӱнкӱ гагаузчада.

Бу кийады хазырлайаннарын ӧнӱндӓ дурарды зор сорулар. Ангы бӧлӱмнери айырмаа Библийадан? Нейи кысалтмаа, нейи вермӓӓ окуйуӂулара бӱтӱннӓ? Некадар уйгун ӂуваплар биз булабилдик бу сорулара – окуйуӂулар кантарласын. Ӧлӓ дӓ, бӧлӓ дӓ бу кийада гирди бӱтӱн Библийадакы зенгинниклерин кӱчӱӂӱк бир пайы. Умут едериз, ки гагауз дилиндӓ Библийа ушаклара дейни олаӂэк чойуна илк адым Аллахын Сӧзӱнӓ гӧтӱрӓн йолда – о йолда, ангысынӂа вар насыл гитмӓӓ ӧмӱр бойу.

БИБЛИЙАЙЫ ЧЕВИРӒН ИНСТИТУДУН ЗААМЕТЧИЛЕРИ

## ЕСКИ БААЛАНТЫ

### ЕСКИ БААЛАНТЫ

ЕСКИ БААЛАНТЫ


Дӱннӓ курулмасы

Дӱннӓ курулмасы (илерлемеси)

Илк инсаннарын йарадылмасы

Адамын хем Еванын райдан кооланмасы

Каин хем Авел

Потоп. Нойун гемиси

Потопун чекетмеси

Потопун битмеси

Гӧк кушаа хем Аллахын инсаннан баалантысы

Вавилон кӱлеси

Авраам

Авраам хем Лот

Аллахын Авраама адамасы

Аллахын ангиллери Авраамда

Аллах Содому хем Гоморайы йок едер

Авраам курбан верер Исаакы

Ревека

Исаак хем Ревека

Иаков кабледер бобасынын иисӧзлемесини

Иаковун дӱшӱ

Иаковун булушмасы РахиллӒн

Иаков гӱрешер Аллахлан

Иаков хем Исав генӓ достлашэрлар

Иосиф – Иаковун севгили оолу

Иосифин дӱшлери

Кардашлары сатэрлар Иосифи есирлӓӓ

Иосиф – падишах коруйуӂусунун изметчиси

Иосиф зынданда

Иосиф ачыклээр фараонун дӱшлерини

Иосиф – бӱтӱн Мысырын ӧндерӂиси

Еди йыл кытлык

Иосиф ачылэр кардашларына

Иосиф булушэр бобасыннан

Израил халкын Мысырда есирлии

Кӱчӱк ушак читендӓ

Моисей фараонун кызында

Йанар чотук

Моисей хем Аарон фараонун ӧнӱндӓ

Паскеллӓ кузусунун каны

Сааби чыкарэр израиллилери Мысырдан

ИзраиллилӒр гечерлӒр Кырмызы денизи

Мысыр аскерин Кырмызы дениздӓ ӧлмеси

ГӧктӒн манна

Моисей байыр ташындан су чыкарэр

Он сымарламак

Алтын бузаа

Булушмак чадыры

Айозлу чадыр йапмак ичин баашышлар

Булушмак чадырыны айозламак

ГӧзчӱлӒр Ханаанда

Корей, Дафан хем Авирон кабледерлӒр ӂеза

Бакыр йылан

Пророк Валаам хем ангил

Иисус Навин илерледер Моисейин ишини

Гелеӂек евлатбойларына сымарламак: унутмамаа Саабийи

Курбан вермӒк

Моисейин ӧлмеси

Раав куртарэр гӧзчӱлери

Иордан дересини гечмӒк

ИзраиллилӒр алэрлар Иерихону

АморейлӒрлӒн ӂенк

Израил судйалары

Гедеон

Пеливан Самсон

Самсонун ӧлӱмӱ

Руфи хем Ноемин

Руфи Воозун тарласында

Аннанын дуасы

Анна верер Самуилы Аллаха

Самуилы чааран сес

Попаз Илийин ӧлӱмӱ

Саул – Израилин падишахы

Чобан Давид – падишах олаӂаа

Давид хем Голиаф

Ионафан

Давид уйуйан Саулун ӧнӱндӓ

Давид олэр бӱтӱн Израилин падишахы

Аллахын айозлу сандыы Иерусалимдӓ

Давидин псалмалары

Пророк Нафан Давидин гӱнахыны ачыклээр

Авесаломун ӧлӱмӱ

Аариф падишах Соломон

Аллахын айозлу бинасы

Соломон дуа едер

Соломон хем Сава падишахкасы

Соломон узаклашэр Аллахтан

Падишахлыын бӧлӱнмеси

Иудейа – Ӱӱлендеки падишахлык

Израил – Пойраздакы падишахлык

Пророк Илийа

Дул карынын оолу дирилер

Илийа хем Ваалын пророклары

Минунийа суйлан хем минунийа олойлан

Сирийа аскер башы Нееман

Нееман алышты

Кӧр едилмиш сирийалылар

Иоас олэр падишах

Озийа падишахын ходуллуу хем ӂезаланмасы

Израил узаклашэр Аллахтан

Асирийа алэр Израили

Самарийалылар

Езекийа падишахын дуасы

Иосийа падишах дӧнер Аллахын законуна

Пророк Иеремийа

Варух йазэр Иеремийанын пророклукларыны

Иоаким падишах йакэр пророклук кийадыны

Вавилон алэр Иудейайы

Иерусалимин хем айозлу бинанын йок едилмеси

Даниил хем онун ӱч досту

Алтын идол хем ӱч иитли чоӂук

Даниил ачыклээр аннашылмайан лафлары

Даниил дуа едер

Даниил аслан хендеендӓ

Иудейлерин есирликтӒн дӧнмеси

Есфир падишахка

Есфир падишахка (илерлемеси)

Неемийа ишлеер Иерусалимин дуарларыны

Инсан дӧнер Аллаха

Иовун зеетлери

Иов зеет чектиктӒн сора

Псалмалар кийады

Туталым аклымызда Псалмалардан пеетлери

Пилдалар кийады

Еклесиастын кийады

Пророклар

Пророк Исайа

«Кенди кылычларындан, енидӒн дӱӱйӱп, пулук йапаӂэклар...»

«Кимсей йапмайаӂэк феналык...»

Пророк Осийа

Пророк Иоил

Пророк Иона

Пророк Михей

Месийанын гелмеси ичин пророклуклар


ЕСКИ БААЛАНТЫ

### Дӱннӓ курулмасы


Дӱннӓ курулмасы

Хербир инсан сорэр кенди-кендисинӓ, нередӓн пейдаланды бу дӱннӓ: йылдызлар хем булутлар, чичеклӓр хем аачлар, кушлар хем хайваннар хем биз кендимиз – инсаннар? Чӱнкӱ бишей пейдаланмээр кендилииндӓн. Бизим долайымыздакы дӱннӓ, ани долу уйгуннуклан хем гӧзелликлӓн, белли едер кенди бӱӱк куветли хем аариф Куруӂусуну. Библийада йазылы, насыл Аллах Кенди Сӧзӱннӓн курду дӱннейи:

Баштан курду Аллах гӧкӱ хем ери.

Ама ер дӱзенсизди хем бошту, хем каранныкты дипсиз суларын ӱстӱндӓ;

хем Аллахын Духу учушарды су ӱстӱндӓ.

Да деди Аллах: «Ко олсун айдыннык». Да пейдаланды айдыннык.

Да гӧрдӱ Аллах, ани айдыннык ислӓӓ, да айырды Аллах айдынныы каранныктан.

Да верди ад Аллах айдыннаа «гӱндӱз», караннаа да «геӂӓ».

Хем варды авшам, хем варды сабах: биринӂи гӱн.

Да деди Аллах: «Ко олсун су ортасында бир бӧлӱмнӱк, да о бӧлсӱн суйу ики пайа».

Да курду Аллах бӧлӱмнӱӱ, хем айырды бӧлӱмнӱӱн алтындакы суйу бӧлӱмнӱӱн ӱстӱндеки судан. Да олду ӧлӓ.

Да верди ад Аллах бӧлӱмнӓӓ «гӧк». Хем варды авшам, хем варды сабаа: икинӂи гӱн.

Да деди Аллах: «Ко гӧк алтында су топлансын бирери да пейдалансын куру ер». Да олду ӧлӓ.

Да верди Аллах ад куру ерӓ «топрак», топландыы сулара да «дениз». Да гӧрдӱ Аллах, ани бу ислӓӓ.

Да деди Аллах: «Ко ер ӱзӱндӓ бӱӱсӱн ешиллик – тоомнарыны верӓн тӱрлӱ отлар хем мейваларыннан тоомнарыны верӓн тӱрлӱ аачлар».

Да олду ӧлӓ – бӱӱдӱ ер ӱзӱндӓ тӱрлӱ ешиллик: тоомнарыны верӓн отлар хем мейвайларыннан тоомнарыны верӓн аачлар.

Да гӧрдӱ Аллах, ани бу ислӓӓ.

Хем варды авшам, хем варды сабаа: ӱчӱнӂӱ гӱн.


ОЛУШ 1:1–13

### Дӱннӓ курулмасы (илерлемеси)


Дӱннӓ курулмасы (илерлемеси)

Да деди Аллах: «Ко олсуннар шафклар гӧк ӱзӱндӓ, аники айырмаа гӱндӱзӱ геӂедӓн хем вакыды, гӱннери хем йыллары нышаннамаа дейни. Хем ко олсуннар оннар гӧк ӱзӱндӓ ери айдыннатмаа дейни шафклар».

Да олду ӧлӓ – курду Аллах ики бӱӱк шафк: таа бӱӱк шафкы гӱндӱзӱ кулланмаа дейни хем кӱчӱӱнӱ геӂейи кулланмаа дейни. Йылдызлары да курду.

Да ерлештирди Аллах оннары гӧк ӱзӱндӓ, аники оннар айдыннатсыннар ери хем куллансыннар гӱндӱзӱ хем геӂейи хем дӓ айырсыннар айдынныы каранныктан.

Да гӧрдӱ Аллах, ани бу ислӓӓ.

Хем варды авшам, хем варды сабаа: дӧрдӱнӂӱ гӱн.

Да деди Аллах: «Ко пейдалансыннар ӂаннылар суда хем ко кушлар учсуннар гӧктӓ ер ӱстӱндӓ».

Да йаратты Аллах балыклары хем суда тӱрлӱ фыйылдайаннары, хем тӱрлӱ кушлары. Да гӧрдӱ Аллах, ани бу ислӓӓ.

Да иисӧзледи оннары хепсини Аллах, дейип: «Йаврулайын да зееделенин хем долдурун сулары денизлердӓ, хем ко кушлар зееделенсиннӓр ер ӱзӱндӓ».

Хем варды авшам, хем варды сабаа: бешинӂи гӱн.

Да деди Аллах: «Ко олсун ердӓ хертӱрлӱ хайван – хем сыыр, хем уфак хайван, хем ӂанавар».

Да олду ӧлӓ – йаратты Аллах тӱрлӱ йабан хайван, хем сыыр, хем тӱрлӱ уфак хайваннары.

Да гӧрдӱ Аллах, ани бу ислӓӓ.

Бӱӱк куветли Куруӂунун сӧзӱннӓн йапылан Ер раатты хем шашылаӂак гӧзӓлди. Ама курулмак таа битмемишти. Аллах дӱшӱндӱ йаратмаа инсаннары, аники оннар йашасыннар бу кӓӓмил дӱннедӓ хем илишкидӓ булунсуннар кенди Йарадыӂысыннан.


ОЛУШ 1:14–25

### Илк инсаннарын йарадылмасы


Илк инсаннарын йарадылмасы

Да деди Аллах: «Йарадалым инсаны тыпкы Кендимиз гиби. Да ко о олсун чорбаӂы дениз балыкларына, хем гӧк кушларына, хем хайваннара – бӱтӱн ерӓ, хем бӱтӱн ер ӱзӱндеки ӂаннылара».

Да йаратты Аллах инсаны тыпкы Кендиси гиби, адамы хем карыйы йаратты О.

Хем иисӧзледи оннары Аллах, дейип оннара: «Дуудурун да зееделенин, хем долдурун топраа, хем чорбаӂы олун она; хем чорбаӂы олун дениз балыкларына, хем гӧк кушларына, хем бӱтӱн ердеки ӂаннылара».

Да деди Аллах: «Верерим сизӓ имӓк ичин хепсини ердеки отлары хем хепси аачларын мейваларыны; хепси йабан хайваннара да, хем гӧк кушларына, хем тӱрлӱ ердеки ӂаннылара – хепсинӓ, кимдӓ вар ӧмӱр солуу, – Бӓн верерим имӓк ичин бӱтӱн ешиллии». Да олду ӧлӓ.

Да гӧрдӱ Аллах хепсини, не О курду, хем ани хепси буннар пек ислӓӓ.

Хем варды авшам, хем варды сабах: алтынӂы гӱн.

Бӧлӓ курулдулар гӧклӓн ер хем хепси, не оннарда вар.

Да битирди Аллах единӂи гӱнӓ каршы хепсини Кенди ишлерини, да единӂи гӱнӱ динненӓрди Кенди ишлериндӓн сора.

Аллах йаратты инсаннары гӧзӓл хем кысметли. Оннарын ӱреклериндӓ варды севги кенди Йарадыӂысына хем кенди-кендилеринӓ. Илк кишинин адыйды Адам, карынын да – Ева. Аллах верди оннара курулмуш топраа, аники баксыннар ону. Иисӧзлейип Адамы хем Евайы, Сааби Аллах дикти Едемдӓ бир рай башчасы да ерлештирди оннары орада. Аллах сымарлады оннара, корусуннар хем ишлесиннӓр о башчайы.


ОЛУШ 1:26–30; 2:7–22

### Адамын хем Еванын райдан кооланмасы


Адамын хем Еванын райдан кооланмасы

Ама Адам хем Ева сеслӓмедилӓр Сааби Аллахы, да О коолады оннары райдан. Бу иш олду бӧлӓ.

Сааби бракты оннары, исиннӓр мейва хербир аачтан башчада, саде имесиннӓр о фидандан, ангысынын мейвалары верӓрдилӓр билгичлии иилик хем кӧтӱлӱк ичин. Аллах деди Адама хем Евайа, ани еер сеслӓмӓрселӓр бу изини, ӧлеӂеклӓр.

Ама Шейтан – Аллахын душманы – дӱшӱнмӱш йок етмӓӓ илк инсаннары. Бир керӓ, йылан олуп, о гелди Евайа да деди: «Доору му, ани Аллах деди: „Имейин райда хич бир дӓ аачтан“?» Ева ӂувап етти: «Хербир аачтан мейва биз вар насыл ийелим, ама Аллах бракмээр биз ийелим мейва саде о аачтан, ангысы булунэр райын ортасында. Аллах деди бизӓ имейелим хем хич докунмайалым да о фидана, зерӓ биз ӧлеӂез». Да сӧледи она йылан: «Йок, сиз ӧлмейеӂениз; ама Аллах билер, ани о гӱнӱ, ачан сиз дадаӂэныз о мейвалардан, ачылаӂэк сизин гӧзлериниз хем сиз олаӂэныз аллахлар гиби, билерӓк, не о иилик хем кӧтӱлӱк».

Да гӧрдӱ Ева, ани ааӂын мейвалары имӓк ичин ислӓӓ, пек гӧзӓл хем чекерлӓр кендилеринӓ, нечинки верерлӓр билги. О копарды аачтан бир мейва да иди ону, коӂасына Адама да верди бир мейва, Адам да иди ону.

Да деди Аллах Адама: «О бетерӓ, ани сӓн уйдун кенди карынын аклысына да идин мейва о аачтан, ангысындан Бӓн сизӓ изин вермедим ийӓсиниз, сенин бетеринӓ бетваланаӂэк топрак; зор олаӂэк о топраа ишлемӓӓ бӱтӱн йашаманда. Тер дӧкӱп казанаӂан екмеени таа дӧнмейинӂӓ о топраа, нередӓн сӓн алындын; чӱнкӱ топраксын сӓн хем топрак та генӓ олаӂан».

Сааби коолады Адамы хем Евайы рай башчасындан, да оннар артык йокту насыл дӧнсӱннӓр орайы. Бутакым илк инсаннар гӱнаха гирдилӓр.


ОЛУШ 3:1–23

### Каин хем Авел


Каин хем Авел

Адамын хем Еванын варды ики оолу. Оннарын бириси, Авел, чобанды, онун батӱсу са, Каин, чифтчийди.

Бир керӓ Каин баашлады Саабийӓ кенди берекетинин бир пайыны. Авел дӓ курбан йапты Саабийӓ – сӱрӱсӱндӓн илк кузулары. Аллах каблетти Авели хем онун курбаныны, ама Каины хем онун баашышыны каблетмеди. Каин ӱфкеленди, да онун ӱзӱ дӱрӱкленди. Озаман Сааби деди Каина: «Нечин сӓн ӱфкелендин? Хем недӓн дӱрӱкленди сенин ӱзӱн? Йапарсан иилик, ӱӱсек калдыр башыны. Иилик йапмарсан, капу йанында йатэр гӱнах; о чекер сени кендисинӓ, ама сӓн верилмӓ она».

Ама Каин чок гӧрдӱ кардашыны. Да те бир керӓ, ачан кардашлар кырдайдылар, Каин, абанып Авелин ӱстӱнӓ, ӧлдӱрдӱ ону. Авелин канындан топрак олду кырмызы. Сааби ӂезалады Каины гӱнахы ичин, коолайып ону Едемдӓн хем чифтчиликтӓн.


ОЛУШ 4:2–12

### Потоп. Нойун гемиси


Потоп. Нойун гемиси

Гечти ӱзлӓрлӓн йыл, да дӱннедӓ олду чок инсан – Адамын хем Еванын евлатлары. Илктӓн оннарын чойу коркардылар Аллахтан да измет едӓрдилӓр она, ама гит-гидӓ чекеттилӓр каршы гитмӓӓ Аллахын истедиинӓ. Саде бир адам, ады Ной, каларды инанч кенди Йарадыӂысына хем таманнарды Онун истедиини. Апостол Петри демиш она «доорулук насаатчысы» (Петринин 2-нӂи кийады 2:5 ). Аллахын Духу йашарды Нойун ӂанында.

Сааби гӧрдӱ, ани ер ӱзӱндӓ инсаннар пек бозук, ани оннарын фикирлери хем ӱреклери фена хем кимсей йашамээр доору. Озаман Аллах деди: «Кайбедеӂӓм ер ӱзӱндӓн хепсини инсаннары, нечинки Бӓн пишман олэрым, ани оннары йараттым». Нойа са Сааби майыл оларды.

Да деди Аллах Нойа: «Бӓн йок едеӂӓм хепсини ердӓ йашайаннары: ер ташты оннарын феналыкла[1]рыннан, да Бӓн кайбедеӂӓм оннары. Йап кендинӓ бир геми кипарис ааӂындан; йап онда бӧлӱм хем зифтлӓ ону ичӓндан хем дышандан. Да озаман Бӓн йоллайаӂам ерӓ бир потоп, аники йок етмӓӓ хепсини ердӓ йашайаннары. Сениннӓн сӓ Бӓн йапаӂам бир бааланты, да сӓн гиреӂӓн гемийӓ карыннан, хем оолларыннан, хем гелиннериннӓн».


ОЛУШ 6:5–18

### Потопун чекетмеси


Потопун чекетмеси

Ной йапты хепсини, не буйурду она Аллах. Да ачан геми хазырды, Сааби деди Нойа: «Пин гемийӓ бӱтӱн айлӓннӓн, нечин дейни Бӓн гӧрерим, ани хепси инсаннардан саде сӓн дооруйсун Беним ӧнӱмдӓ. Хем ал пак хайваннардан[2] едишӓр чифт, еркек хем диши, диил пак хайваннардан да – бирӓр чифт, еркек хем диши. Хем дӓ хертӱрлӱ гӧк кушларындан ал едишӓр чифт, еркек хем диши, аники корумаа оннары дӱннедӓ. Еди гӱндӓн сора да Бӓн йоллайаӂам ерӓ бир йаамур, ангысы йаайаӂэк кырк гӱн хем кырк геӂӓ, да йок едеӂӓм ер ӱзӱндӓн хепсини, не курдум».

Ной йапты хепсини, не буйурду она Сааби. О гирди гемийӓ карысыннан, оолларыннан хем гелиннериннӓн хем алды йанына едишӓр чифт пак хайваннардан хем бирӓр чифт диил пак хайваннардан. Ачан хепси гирдилӓр, Сааби Кендиси капады оннарын ардына геминин капусуну. Еди гӱндӓн сора чекетти бир бӱӱк йаамур, ангысы сӱрттӱ кырк гӱн хем кырк геӂӓ. Су хеп гелӓрди: о калдырды гемийи, ангысы ӱзӓрди су ӱстӱндӓ. Потоп ӧлӓ бӱӱктӱ, ани су алтында кайбелдилӓр ӱӱсек байырлар билӓ, да хепси, не варды ердӓ дири, кайбелди: хем инсаннар, хем хайваннар, хем кушлар – хепси йок едилди ер ӱзӱндӓн. Калды саде Ной хем оннар, ким онуннан гемидӓйди.


ОЛУШ 7:1–23

### Потопун битмеси


Потопун битмеси

Потоп сӱрттӱ ӱз елли гӱн. Да аклына гелди Аллахын Ной хем хепси хайваннар, ани онуннан гемидӓйдилӓр. Да йоллады Аллах ерӓ бир лӱзгӓр, йаамур да гӧктӓн кесилди, да су гит-гидӓ башлады азалмаа. Нойун гемиси дурду Арарат байырында. Кырк гӱндӓн сора Ной ачты геминин пенчересини да колверди бир гаргайы, аники ӱӱренмӓӓ, чекилди ми ердӓн су. Гарга учарды хем дӧнӓрди геери, таа ер курумайынӂа. Сора Ной колверди бир гугушу. Ама гугуш дӧндӱ геери гемийӓ, нечин дейни су таа капларды бӱтӱн ери. Еди гӱндӓн сора генӓ колверди гугушу гемидӓн. Авшамнӓн гугуш дӧндӱ геери, тутарак гагасында бир маслин далӂаазы. Бундан Ной аннады, ани потоп битти.

Ной бекледи еди гӱн да генӓ колверди гугушу, да о биртаа геери дӧнмеди. Озаман Ной ачты гемийи да гӧрдӱ, ани ер ӱзӱ куру. Аллах деди Нойа: «Чык гемидӓн карыннан, оолларыннан хем гелиннериннӓн; чыкар хепсини хайваннары, ани сениннӓндилӓр, да ко оннар даалышсыннар бӱтӱн ер ӱзӱндӓ, ко йавруласыннар да зееделенсиннӓр».


ОЛУШ 7:24 – 8:17

### Гӧк кушаа хем Аллахын инсаннан баалантысы


Гӧк кушаа хем Аллахын инсаннан баалантысы

Ной хем онун айлеси чыктылар гемидӓн да колвердилӓр хепсини хайваннары хем кушлары. Да хайваннар даалыштылар бӱтӱн ердӓ, кушлар да учуштулар.

Ной йапты бир курбаннык. Сора, алып хертӱрлӱ пак хайвандан хем куштан, о курбан верди оннары Аллаха. Нойун курбаны Аллахын истедиийди, да О дӱшӱндӱ: «Генӓ бетваламайаӂам ери инсаннарын бетеринӓ. Хем макар генчликтӓн оннарын фикирлери доорулу феналаа, Бӓн башка йок етмейеӂӓм хепсини дирилери. Бундан беери хич бирзаман битмейеӂеклӓр еким хем бичим, суук хем сыӂак, йаз хем кыш, гӱндӱз хем геӂӓ».

Аллах иисӧзледи Нойу хем онун оолларыны, дейип оннара: «Бӓн йапэрым Беним баалантымы сизиннӓн хем сизин евлатларынызлан хем сизиннӓн барабар гемидӓн чыкан хепси хайваннарлан: ер ӱзӱндӓн потоплан башка йок едилмейеӂек хепси ӂаннылар хем потоп башка даатмайаӂек ери. Беним хем ердӓ йашайаннарын арамызда бааланты нышаны олаӂэк булутта кушак. Ачан Бӓн йоллайаӂам ер ӱстӱнӓ булутлары, озаман пейдаланаӂэк кушак, да Бӓн аклыма гетиреӂӓм Беним хербир дири ӂаннан дивеч баалантымы. Тӓ Беним хепси ердӓ йашайаннан йаптыым бааланты нышаны».


ОЛУШ 8:18–22; 9:8–17

### Вавилон кӱлеси


Вавилон кӱлеси

Нойун ӱч оолунун варды чок евлады, да дӱннейин хепси халклары чекилерлӓр потоптан сора оннардан. Ама ӱзӓ чыкты, ани бу инсаннар да диилди таа ии.

О вакыт бӱтӱн ердӓ варды бир дил, да хепси лафедӓрди о дилдӓ. Бир керӓ инсаннар топландылар билӓ да дедилӓр бири-биринӓ: «Куралым кендимизӓ бир касаба хем бир кӱлӓ[3] чак гӧкӓ кадар ӱӱсек да бунуннан анылмыш олалым, аники даалмайалым ердӓ». Да инди Сааби бакмаа о касабайа хем кӱлейӓ, ангыларыны йапардылар инсаннар, да деди: «Хепси оннар бир халктыр, хем хепсинин дили бирдир, оннар йапарлар неетлерини. Инелим дӓ карыштыралым оннарын дилини, аники оннар аннайамасыннар бири-бирини».

Сааби ӧлӓ даатты инсаннары бӱтӱн ердӓ, да оннар битирӓмедилӓр кенди касабасыны. Касабанын адыйды Вавилон, демӓк «карышмалык».


ОЛУШ 11:1–9

### Авраам


Авраам

Бу ресимдӓ гӧстерили Аврам. Таа сора Сааби Аллах ад койду она Авраам, ани гелер маанайа «чок-чок инсаннарын бобасы». Авраам дериндӓн инанарды Саабийӓ хем инанчты хем ӂандан баалыйды Она. Аллах деди она Беним достум. Сааби бизӓ дӓ сӧлеер Айозлу Йазыда: «Еер йапарсайдыныз, не Бӓн сизӓ сымарлээрым, озаман сиз Беним достларымсыныз» (Евангелийа Иоандан 15:14 ).

Бир керӓ Сааби деди Авраама: «Чык кенди топраандан, брак сенселелерини хем бобанын евини да гит о топраа, ангысыны Бӓн сана гӧстереӂӓм. Бӓн сендӓн йапаӂам бир бӱӱк халк, хем вереӂӓм иилик сана, хем сайгылы йапаӂам сенин адыны; да сендӓн хербир инсан кабледеӂек иилик. Бӓн йапаӂам иилик сени иисӧзлейеннерӓ, сени кӧтӱлейеннери дӓ бетва едеӂӓм, да топраан хепси халкларына иилик олаӂэк сендӓн».

Авраам йапты ӧлӓ, ниӂӓ сӧледи она Сааби. О алды кенди карысыны Сарайы, кенди кардашынын оолуну Лоту, бӱтӱн варлыы, ани оннар еденмишлӓр, хем хепси инсаннары, ани оннарда варды, да оннарлан билӓ гитти Ханаан еринӓ – о топраа, ангысыны гӧстерди она Сааби.

Авраам гелди Ханаана, да орада Сааби горӱндӱ Авраама да деди: «Сенин евлат бойларына вереӂӓм Бӓн бу топраа».


ОЛУШ 12:1–7

### Авраам хем Лот


Авраам хем Лот

Авраам хем хепси, ким онуннанды, гидӓрдилӓр Ханаан ериндӓ, ани оннара гӧстерди Сааби. Гелип Вефил долайына, оннар дургундулар орада.

Авраам пек зенгинди. Онда варды алтын, гӱмӱш хем чок мал. Онун кардашынын оолунда Лотта да варды кенди чадырлары, койун хем сыыр сӱрӱлери. Оннарда варды окадар зенгинник, ани олду сыкышмалык. Оннарын чобаннары араларында башлады чекишмеклӓр. Озаман Авраам деди Лота: «Ко олмасын кавга икимизин арамызда, бизим чобаннарымызын араларында; чӱнкӱ биз сенселейиз. Бӱтӱн топрак сенин ӧнӱндӓ – айырылсана бендӓн. Еер сӓн гидӓрсӓн сол тарафа, бӓн саайа; еер сӓн гидӓрсӓн саайа, озаман бӓн – сола».

Лот гӧздӓн гечирди долай топраа. О гӧрдӱ, ки Иордан чайыры пек берекетли хем ислӓӓ суланэр. Лот айырды кендисинӓ бу ери, да, айырылып Авраамдан, герди кенди чадырларыны Содом касабасына кадар. Бу ерлердӓ йашайан инсаннар пек фенайдылар хем Саабийӓ каршы чок гӱнах йапардылар.


ОЛУШ 13:1–18

### Аллахын Авраама адамасы


Аллахын Авраама адамасы

Аллах деди Авраама, ачан Лот айырылды ондан: «Бак долайанына хер тарафа. Гӧрдӱӱн бӱтӱн ери Бӓн вереӂӓм сана хем сенин евлатларына дивеӂӓ. Да Бӓн йапаӂам сенин евлатларыны сайылмаз чок, ниӂӓ кум; еер биркимсей сайабилӓрсӓ дӱннейин кумуну, озаман сенин евлатларын да сайылаӂэк».

Авраам ерлешти Мамре еринин бойунда да курду орада Аллаха бир курбаннык.

Бираздана Аллах генӓ гӧрӱндӱ Авраама да деди: «Бӓн сенин калканыным[4]; сенин ӧдӱлӱн пек бӱӱк». Авраам са ӂувап етти Аллаха: «Сааби-Чорбаӂым! Не вереӂӓн Сӓн бана, ачан беним йок ушаам? Сӓн вермедин бана евлат, да онуштан беним чыраам алаӂэк беним варлыымы». Бу лафлара Сааби деди: «Диил чыраан. Кенди оолун алаӂэк сенин варлыыны». Сора Аллах чыкарды Авраамы чадырдан да деди она: «Бак гӧкӓ да сай йылдызлары, сайабилӓрсӓн. Окадар евлат олаӂэк сендӓ».

Авраам инанды Саабийи, да онуштан Сааби ону сайды доору.

Да деди Аллах Авраама: «Сенин карына Сарайа демӓ бундан сора Сара, ама ко олсун онун ады Сарра. Бӓн иисӧзлейеӂӓм ону да вереӂӓм сана ондан бир оол. Бӓн иисӧзлейеӂӓм оолуну, да чекилеӂеклӓр ондан тӱрлӱ халклар, хем онун евлатлары олаӂэклар халкларын падишахлары».


ОЛУШ 13:14–16; 15:1–6; 17:15–16

### Аллахын ангиллери Авраамда


Аллахын ангиллери Авраамда

Бир керӓ, ӱӱлен сыӂаанда, Авраам отурарды кенди чадыры ӧнӱндӓ. Бир дӓ о гӧрдӱ, ани каршысында дурэр ӱч йолӂу. Авраам аннады, ани оннар Аллахтан йолланылмыш ангиллӓр. О каблетти оннары хем хазырлады оннара имӓӓ. Екмек идиктӓн сора оннарын бириси деди Авраама: «Бӓн гелеӂӓм генӓ сана таман бир йылдан сора, да озамана кадар сенин карынын Сарранын олаӂэк оолу». Сарра ишитти бу лафлары да гӱлдӱ кендинӂӓ, дейип: «Нередӓн бана, ихтӓр карыйа, бӧлӓ севинч олсун?»

Ама Сааби деди Авраама: «Нечин Сарра гӱлдӱ? Вар мы Аллах ичин зор бишей? Нышанны вакытта Бӓн гелеӂӓм сана илерийӓ, да Сарра дуудураӂэк бир оол».

Нышанны вакытта Сааби таманнады Кенди сӧледиини, нечинки О херзаман йапэр Кенди адамакларыны хем Онун ичин хич бишей йок, ани О йапамасын.


ОЛУШ 18:1–19; 21:1–3

### Аллах Содому хем Гоморайы йок едер


Аллах Содому хем Гоморайы йок едер

Дӧрт касаба – Содом, Гомора, Адма хем Севоим – йок едилдийди гӧктӓн йалыннан. Аллахын ӱфкесини чыкарттыйды бу касабаларда йашайан инсаннарын ороспулуу хем чок башка гӱнахлары. Ачан Аллах билдирди Авраама, ки Содом йок едилеӂек, Авраам йалварарды Она, аӂысын о касабайа, да Аллах ададыйды она, ани кайбетмейеӂек бу касабайы, еер орада булунурса баари он доору киши. Ама Содомда макар он доору киши дӓ булунмады.

Да тӓ не олду. Содомда йашарды Лот, доору бир адам, кенди карысыннан хем ики кызыннан. Аллах йоллады о касабайа ики ангил адам тениндӓ. Авшамды. Мусаафирӂи Лот каблетти оннары кенди евиндӓ, билмейерӓк, ани оннар ангил.

Оннар таа йатмадыйдылар уйумаа, ачан содомнулар, касабанын хербир кӧшесиндӓн бӱтӱн халк, бӱӱйӱ дӓ, кӱчӱӱ дӓ, сардылар Лотун евини. Чаарып Лоту, оннар дедилӓр она: «Нередӓ о адамнар, ани гелдилӓр геӂелемӓӓ сендӓ? Чыкар оннары бизӓ». Лот, ачан чыкты оннара, китледи ардына капуйу да деди: «Кардашларым, йапмайын бу адамнара кӧтӱ бишей, чӱнкӱ оннар гелдилӓр беним евимин ӧртӱсӱ алтына». Ама ӧбӱрлӓр дедилӓр: «Сӓн кендин бурада йабанӂыйсын, да истеерсин карар алмаа мы? Шинди биз сана йапаӂэз таа бетер, некадар оннара!» Содомнулар башладылар йаклашмаа Лота, неетленерӓк кырмаа капуйу. Озаман ангиллӓр алдылар Лоту ичери да китледилӓр капуйу. Хем хепсини капу ӧнӱндӓ дураннары, кӱчӱӱнӱ дӓ, бӱӱнӱ дӓ оннар кӧр еттилӓр. Ангиллӓр дедилӓр Лота: «Биз кайбедеӂез бу ери, нечин дейни Сааби гӧрер, некадар бӱӱк бурада йашайан инсанын феналыклары». Оннар туттулар еллериндӓн Лоту, онун карысыны хем ики кызыны да чыкардылар касабадан дышары. Ангиллерин бириси деди Лота: «Бакма геери, кач байырлара, ӧлмейӓсин дейни».

Гӱнеш артык калктыйды, ачан Лот гелди Сигора. Бу вакыт Сааби йоллады гӧктӓн Содома хем Гоморайа бир атешли йаамур, йок едип бу касабалары хем кайбедип оннарда йашайан инсаннары хем хепсини, не бӱӱйӓрди ердӓ. Лотун карысы са бакты геери да олду бир туз дирӓӓ.


ОЛУШ 19:1–26; ИКИНӁИ ЗАКОННУК 29:23

### Авраам курбан верер Исаакы


Авраам курбан верер Исаакы

Гечти бир йыл озамандан беери, ниӂӓ Авраама гелдийдилӓр Аллахын ангиллери, да Сарранын олду бир оолу. Авраам койду онун адыны Исаак.

Ачан Исаак бираз бӱӱдӱ, Сааби койду неетинӓ денемӓӓ Авраамын инанчлыыны. Аллах сӧледи она бӧлӓ лафлары: «Ал сенин севгили бириӂик оолуну да гит онуннан Мориа еринӓ. Орада вер ону курбан бир байырда, ангысыны Бӓн сана гӧстереӂӓм».

Авраама зорду таманнамаа Аллахын изинини. Ама о бир дӓ лаф каршы сӧлӓмеди Саабийӓ. Калкып сабаалӓн еркен, Авраам топлады йакаӂак, ӱклетти ону ешӓӓ, алды йанына ики чырааны хем оолуну Исаакы да гитти Саабинин гӧстердии ерӓ.

Исаак, ангысы билмӓрди, нетӱрлӱ курбан лӓӓзым версин бобасы, сорду она: «Боба! Тӓ атеш хем одуннар, нередӓ курбан ичин койун е?» Авраам ӂувап етти: «Аллах булаӂэк Кендисинӓ бир койун курбан ичин, оолум».

Гелип Аллахын гӧстердии ерӓ, Авраам бракты чыраклары ашаада, пинди Исааклан байыра да йапты орада бир курбаннык. Ерлештирип одуннары, о баалады Исаакы да койду ону курбаннаа. Ама бу вакыт Саабинин ангили баарды: «Авраам! Авраам! Калдырма елини чоӂаа, йапма она бишей, нечинки шинди Бӓн билерим, ани сӓн коркэрсын Аллахтан да ӂанын аӂымады бириӂик оолуна Беним ичин. Бӓн иисӧзлейеӂӓм сени хем зееделейеӂӓм сенин евлатларыны, да олаӂэклар оннар, ниӂӓ гӧк йылдызлары хем ниӂӓ дениз бойунда кум. Да дӱннейин хепси халклары кабледеӂек иилик сенин евлатларындан онуштан, ани сӓн сеследин Беним сесими».


ОЛУШ 22:1–18

### Ревека


Ревека

Гечти вакыт. Авраам ихтӓрлады, онун оолу Исаак та бӱӱдӱ. Бир керӓ Авраам чаарды кенди инанч чырааны да буйурду она, гитсин кенди дуума еринӓ, Месопотамийайа, да гетирсин орадан Исаака бир кары. Чырак калкты да гитти Месопотамийайа, о касабайа, нередӓ йашарды Нахор, Авраамын кардашы.

Гелип о касабайа, чырак гиришти дуа етмӓӓ, аники Сааби йардым етсин она каршыламаа Исаак ичин нышаннанмыш кызы: «Сааби, Авраамын Аллахы! Йолла о кызы бӱӱн бана каршы хем хайыр йап беним чорбаӂыма Авраама. Тӓ бӓн дурэрым чӧшменин йанында, нередӓн касабанын кызлары алэрлар су. Ко о кыз, ангысына бӓн дейеӂӓм: „Йаннатсана тестини, су ичейим“, хем ангысы дейеӂек: „Ич, бӓн сенин девелерини дӓ сулайаӂам“, олсун о, ангысыны Сӓн нышаннамышын Сенин чыраана Исаака. Бундан бӓн аннайаӂам, ки Сӓн хайырладын беним чорбаӂымы».

Таа битирмеди чырак кенди лафыны, чӧшменин йанында пейдаланды пек гӧзӓл бир кыз, ангысынын адыйды Ревека. О долдурду тестисини суйлан да йолланды геери. Авраамын чыраа, качарак йаклашып она, деди: «Версӓнӓ ичейим бираз су сенин тестиндӓн». Кыз деди: «Ич, чорбаӂым». Верип она ичсин су, кыз деди: «Бӓн чыкараӂам су да сулайаӂам хепсини сенин девелерини». Чырак сусарак бакарды, насыл кыз чыкарарды су онун девелеринӓ, истейерӓк гӧрсӱн, ки герчектӓн Сааби башартты онун йолуну. Сора о сорду кыза: «Кимин кызыйсын сӓн? Сӧлесӓнӓ, булунаӂэк мы сенин бобанын евиндӓ геӂелемӓӓ дейни бир ер?» Ревека ӂувап етти, ани о Вафуилын, Нахорун оолунун кызы. Ишидип буну, чырак баш иилтти Саабийӓ хем метиннеди ону, ани О гетирди ону доору Авраамын сенселесинин евинӓ.

Гелдийнӓн Вафуилын евинӓ, чырак аннатты хепсинӓ, ким орада булунарды, ани Авраам йоллады ону дуума еринӓ, сенселелеринӓ, аники гетирсин бир кары кендисинин бириӂик оолуна. Анасы-бобасы чаардылар кызыны да сордулар она: «Кайылсын мы сӓн гитмӓӓ бу адамнан?» Ревека кайыл олду. Бӱтӱн онун айлеси верди изин, да оннар Ревекайы иисӧзлейип колвердилӓр.


ОЛУШ 24:1–60

### Исаак хем Ревека


Исаак хем Ревека

Ревека хем Авраамын чыраа чок вакыт гиттилӓр девелердӓ атлы да битки-биткийӓ етиштилӓр о тарафа, нередӓ оннары беклӓрди Исаак.

Авшамнӓн Исаак, чыкып кыра, гӧрдӱ йаклашан керваны, ангысыннан гелӓрди онун гелини. Ревека да гӧрдӱ Исаакы да инди деведӓн. О сорду чыраа: «Ким бу?» Ӧбӱрӱ ӂувап етти: «Бу беним чорбаӂым». Чырак аннатты Исаака хепсини, не олду.

Ревека олду Исаакын карысы. Сааби баашлады оннара ики оол, ангыларын адларыны койдулар Исав хем Иаков. Оннар икиздилӓр, ама Исав дууду таа илери, онуштан сайыларды оннарын илк ушаа.

Ушаклар бӱӱдӱлӓр. Исав олду беӂерикли авӂы, кыр адамы, Иаков са – олду бир йаваш адам, евӂиман. Исаак севӓрди Исавы, нечин дейни беенӓрди Исавын гетирдии ав етини, Ревека са таа пек севӓрди Иакову.


ОЛУШ 24:63–67; 25:24–28

### Иаков кабледер бобасынын иисӧзлемесини


Иаков кабледер бобасынын иисӧзлемесини

Кайет ихтӓр олдуйнан, Исаак май фит кӧр олду. Ӧлеӂӓӓ заман о истеди иисӧзлесин илк оолуну Исавы. Исаак чаарды ону кендисинӓ да сӧледи, хазырласын онун севгили имеесини ав етиндӓн. Боба адады иисӧзлемӓӓ оолуну бундан сора.

Ревека, ишидип буну, чаарды Иакову да хепсини она аннатты. Ревека пек истӓрди, ки Исаакын иисӧзлемесини каблетсин диил Исав, ама Иаков. Онуштан о дӱшӱндӱ алдатмаа Исаакы. Ачан Исаак гитти кыра авланмаа, Ревека йоллады Иакову, гетирсин сӱрӱдӓн ики олак, да йапты Исаака онун севгили имеесини. Сора о алды Исавын тутмалык рубаларыны да гиидирди оннары Иакова. Ама Исавын гӱӱдеси пек тӱлӱйдӱ дейни, о сарды Иаковун колларыны хем енсесини олак дерисиннӓн, прост гӧрӓн бобасы бир йокламасын ону.

Алып Ревеканын йаптыы имеейи, Иаков гитти бобасына да деди: «Боба! Бӓн йаптым хепсини ӧлӓ, ниӂӓ сӓн дедин. И беним авымдан, да сора иисӧзлӓ бени». Бобасы деди она: «Гел йоклайым сени, оолум, Исав мысын сӓн оса диилсин ми».

Ачан Иаков йаклашты она, Исаак, йоклайып ону, деди: «Сес Иаковун, ама коллар – Исавын». Исаак танымады ону, чӱнкӱ олак дерилериннӓн сарылы Иаковун коллары бензӓрдилӓр онун агасынын колларына. Бундан сора бобасы буйурду версин она имӓӓ. Битирип имеейи, о иисӧзледи оолуну Иакову.

Бутакым йаланӂылыклан Иаков каблетти иисӧзлемейи Исавын еринӓ. Бунун ичин Исав кинненди кардашына да неетленди ӧлдӱрмӓӓ ону.


ОЛУШ 27:1–41

### Иаковун дӱшӱ


Иаковун дӱшӱ

Ревека ӱӱренди, ани Исав коймуш неетинӓ ӧлдӱрмӓӓ кенди кардашыны Иакову. Кары аннатты буну Иакова хем насаат етти она качсын кенди дайкасына Лавана Месопотамийайа да йашасын биркач вакыт орада, гечинӂӓ Исавын ӱфкеси.

Иаков гидеӂӓӓ заман, Исаак чаарды ону кендисинӓ да сымарлады алмасын кендисинӓ кары Ханаан еринин кызларындан, о мемлекеттӓн, нередӓ оннар йашардылар, ама булсун гелин Месопотамийада, Ревека анасынын дуума ериндӓ. Ондан сора о иисӧзледи оолуну, дейип: «Бӱӱк куветли Аллах иисӧзлесин сени хем версин иилии, ангысыны О Авраама ададыйды, сана хем сенин евлатларына, аники сӓн каласын чорбаӂы бу ердӓ, ангысыны Аллах верди Авраама».

Иаков йолланды Месопотамийайа. Онун йолу сӱрттӱ чок гӱн. Бир керӓ о калды геӂелемӓӓ ачык гӧк алтында да йатты доору ерӓ, койуп башы алтына бир таш. Да Аллах йоллады она бир шашылаӂак дӱш. Иаков гӧрдӱ дӱшӱндӓ бир мердивен, ангысы етишӓрди чак гӧкӓ, хем Аллахын ангиллери пинип-инӓрдилӓр ондан. Сааби дурарды тепедӓ да дейӓрди Иакова: «Бӓн Саабийим, сенин Авраам деденин Аллахыйым хем Исаак бобанын Аллахыйым. О топраа, ангысында сӓн йатэрсын, Бӓн вереӂӓм сана хем сенин евлатларына. Бӓн – сениннӓним хем коруйаӂам сени херердӓ, нерейи дӓ сӓн гитсӓн».

Уйанып, Иаков деди: «Сааби хализдӓн бурада, бӓн сӓ билмӓздим! Бу – Аллахын бинасы, гӧк токады». Сора алды о ташы, ангысы она уйкусунда йастык гибийди, ерлештирди ону гечирдиини анмак ичин, да адады Саабийӓ: «Еер Аллах олурса бенимнӓн хем коруйарса бени йолумда, хем верӓрсӓ бана екмек, имӓӓ дейни, хем руба, гиинмӓӓ дейни, хем бӓн саа-селем дӧнӓрсӓм бобамын евинӓ, озаман Сааби олаӂэк беним Аллахым, хем бу таш, ангысыны бӓн курдум бурада беним гечирдиими анмак ичин, олаӂэк Аллахын еви. Хем хербир иштӓн, не Сӓн, Аллахым, бана верерсин, бӓн вереӂӓн Сана онунӂу пайыны».


ОЛУШ 27:41–46; 28:1–5, 10–22

### Иаковун булушмасы РахиллӒн


Иаковун булушмасы РахиллӒн

Иаков йолланды илери доору Месопотамийайа да битки-биткийӓ гелди бир ерӓ, нередӓ варды чок отлак. О дурду пынарын йанында, ангысынын аазы капалыйды бир бӱӱк ташлан. Ачан сӱрӱлӓр топланардылар суланмаа, чобаннар актарардылар о ташы, сора да генӓ капардылар пынары.

Пынарын йанында варды суланмаа гелмиш ӱч койун сӱрӱсӱ. Иаков сорду чобаннара: «Билерсиниз ми Лаваны, Нахорун оолуну?» Оннар дедилӓр: «Билериз. Тӓ гелер койуннарлан онун кызы Рахил». Таман озаман Рахил йаклашарды пынара койуннарлан, ангыларыны о гӱдӓрди. Оннарын чорбаӂысы кызын бобасыйды, Иаковун анасынын кардашы, Лаван.

Гӧрӱп Рахили, Иаков актарды ташы пынардан да сулады онун койуннарыны. Сора о ӧптӱ Рахили да, башлайып ааламаа севинмеликтӓн, сӧледи, ани оннар йакын сенселӓ. Ишидип буну, Рахил качарак гитти евӓ да аннатты хепсини бобасына. Ишидип Иаков ичин, Лаван качарак чыкты она каршы, сармашты она, ӧптӱ да чаарды евинӓ.

Иаков калды йашамаа дайкасында да чекетти ишлемӓӓ онда чобан. Иаков измет етти Лавана еди йыл, аники ӧбӱрӱ еверсин она Рахили. Бу еди йыл Иакова гӧрӱндӱ сансын биркач гӱн – ӧлӓ о севӓрди кызы. Лаван еверди она ики кызыны – Лийайы хем Рахили. Бурада, Месопотамийада, Иаковун дууду онбир оолу хем бир кызы, таа сора да, Ханаанда, таа бир оолу.

Иаков олду пек зенгин адам. О йашарды чадырда кенди карыларыннан хем ушакларыннан. Онда варды чок чырак адам хем кары, хем дӓ чок хайван: койун, девӓ хем ешек.


ОЛУШ 29:1–28

### Иаков гӱрешер Аллахлан


Иаков гӱрешер Аллахлан

Бир керӓ Сааби буйурду Иакова, гитсин Месопотамийадан да дӧнсӱн кенди дуума тарафына, Ханаан еринӓ. Иаков алды карыларыны хем ушакларыны, топлады варлыыны да чыкты йола. Билмейерӓк, таа ӱфкели ми она Исав оса диил ми, Иаков койду неетинӓ йолламаа она чок баашыш, аники йымышатмаа онун ӱреени.

Ватанына гидӓркӓн, Иаков йаклашты бир дерейӓ. Хепси сенселелерини о суадан гечирди деренин ӧбӱр кенарына, кендиси дӓ калды каршы кенарда. Орада Биркимсей чекетти онуннан гӱрешмӓӓ да гӱрешти таа айдыннанынӂа, да бертти Иаковун чантысыны. Айдыннанаркан О деди Иакова: «Колвер Бени, нечин дейни айдыннанды». Иаков да ӂувап етти: «Бӓн сени колвермейеӂӓм таа Сӓн бени иисӧзлӓмейинӂӓ». Ӧбӱрӱ сорду: «Ниӂӓ сенин адын?» О деди: «Иаков». Онуннан гӱрешӓн деди: «Бундан беери сенин адын олаӂэк диил Иаков, ама Израил («Аллахлан гӱрешӓн»), нечинки сӓн гӱрештин Аллахлан да шансора енсейеӂӓн инсаннары».

Иаков сорду Она: «Сӧлесӓнӓ бана Сенин адыны». Ама Ӧбӱрӱ ӂувап етти: «Нечин сӓн сорэрсын Беним адымы?» – да иисӧзледи Иакову.


ОЛУШ 32:9–31

### Иаков хем Исав генӓ достлашэрлар


Иаков хем Исав генӓ достлашэрлар

Йаклашарак Ханаан тарафына, Иаков гӧрдӱ, ани она каршы гелер Исав, онун йанында да дӧртӱз киши. Озаман Иаков чыкты илери да баш иилтти батӱсуна ерӓ кадар. Исав хызлы йаклашты, сармашты она, да оннар гириштилӓр ааламаа. Сора йаклаштылар Иаковун карылары хем ушаклары да иилттилӓр башларыны Исавын ӧнӱндӓ.

Исав сорду Иакова: «Нечин сӓн йолладын бана окадар чок баашыш?» Иаков ӂувап етти: «Аники сӓн бана башка ӱфкеленмейӓсин». Исав деди: «Бендӓ хербир иш бол вар, кардашым; ко сенин варлыын калсын сендӓ». Иаков кайыл олмады: «Йок, еер сӓн бана артык ӱфкели диилсӓн, озаман каблет беним баашышларымы, чӱнкӱ Аллах ӂӧмертчӓ верди бана бу варлыы». Да о, йалварып, кайыллатты Исавы, алсын онун баашышларыны.

Бундан сора Исав дӧндӱ евинӓ, Иаков да ерлешти Ханаан тарафында Сихем касабасынын йанында. О сатын алды тарланын бир пайыны да курду орада бир чадыр. Орада о дӱздӱ Сааби Аллахын адына бир курбаннык.

Бӧлӓ таманнанды Аллахын сӧзӱ, ани О сӧледийди Иакова о шашылаӂак дӱштӓ, ангысыны Иаков гӧрдӱйдӱ, ачан о качтыйды батӱсундан Месопотамийайа. Аллах йоллады она хепсини, не адады, Иаков да унутмады шӱкӱр етмӓӓ Она бунун ичин.


ОЛУШ 33:1–20

### Иосиф – Иаковун севгили оолу


Иосиф – Иаковун севгили оолу

Иаков генӓ ерлешти Ханаан тарафында. Бурада Рахилин олду таа бир оолу, Вениамин. Шинди Иаковун варды онӱч ушаа: оники оолу (Рувим, Симеон, Левий, Иуда, Дан, Нефалим, Гад, Асир, Исахар, Завулон, Иосиф хем ен кӱчӱӱ, Вениамин) хем бир дӓ кызы Дина. Кенди оолларындан хепсиндӓн чок Иаков севӓрди Иосифи, нечин дейни о дуудуйду, ачан Иаков шансора бӱӱк йаштайды. Ачан Иосиф онеди йашындайды, батӱларыннан барабар о койун гӱдӓрди. Иосиф аннадарды бобасына хербир прост иш ичин, ани йапардылар онун батӱлары. Бир керӓ Иаков баашлады Иосифӓ бир кат пек гӧзӓл руба. Кардашлары аннадылар, ани бобасы Иосифи север хепсиндӓн чок, да карезлендилӓр кардашына.


ОЛУШ 37:1–4

### Иосифин дӱшлери


Иосифин дӱшлери

Бир керӓ Иосиф гӧрдӱ бир дӱш да аннатты ону кардашларына. О деди оннара: «Сеслейин, несой дӱш бӓн гӧрдӱм. Сансын биз тарланын ортасында баалээрыз демет, да тӓ, беним деметлерим дурэр дикинӓ, сизинкилери дӓ, дуруп доз-долай, иилттилӓр башларыны беним деметимӓ».

Кардашлары дедилӓр она: «Сӓн не, истеерсин падишах олмаа мы бизим ӱстӱмӱзӓ? Аӂаба сӓн бизӓ чорбаӂы мы олаӂан?»

Иосиф гӧрдӱ таа бир дӱш да генӓ аннатты дӱшӱнӱ кардашларына: «Тӓ не бир дӱш таа гӧрдӱм бӓн: сансын хем гӱнеш, хем ай, хем дӓ онбир йылдыз баш урэрлар бана».

О аннатты бу дӱшӱ диил салт кардашларына, ама бобасына да. Бобасы таказалады ону да деди: «Не бичим дӱш сӓн гӧрмӱшӱн? Не, аӂаба бӓн дӓ, анан да, кардашларын да мы гелеӂез баш уралым сана ерӓдӓн?» Кардашлары ӱфкеленӓрдилӓр она; ама бобасы унутмады онун аннатмасыны.

Бир керӓ, ачан Иосифин батӱлары гӱдӓрдилӓр хайваннары евдӓн йыракта, Иаков йоллады Иосифи долашсын оннары, ӱӱренсин, саа мы оннар хем хабер версин она. Иосиф чыкты йола.

Чок вакыт о гезди кырда, булунӂа кардашларыны. Оннар гӧрдӱлӓр ону таа узактан да койдулар неетлеринӓ ӧлдӱрмӓӓ ону. «Тӓ гелер дӱш гӧрӱӂӱ, – дейӓрдилӓр оннар бири-биринӓ ӱфкели. – Хайди ӧлдӱреӂез ону, атаӂез бир куйуйа да дейеӂез, ани ону иди бир ӂанавар. Бакалым, насыл онун дӱшлери аслы чыкаӂэклар».


ОЛУШ 37:5–20

### Кардашлары сатэрлар Иосифи есирлӓӓ


Кардашлары сатэрлар Иосифи есирлӓӓ

Кардашларын ен бӱӱйӱ, Рувим, ачан ишитти Иосифӓ каршы бу фена неет ичин, истеди куртармаа ону, йоллайып геери бобасына. Онуштан Рувим сӧледи кардашларына, ӧлдӱрмесиннӓр Иосифи, ама саде атсыннар ону бир куйуйа. Оннар сеследилӓр Рувими, да ачан Иосиф гелди оннара, кардашлар сойундурдулар онун гӧзӓл рубасыны да аттылар ону бир дерин куйуйа.

Бир дӓ оннар хесапалдылар бир керван – алыш-веришчилӓр гӧтӱрӓрдилӓр Мысыра мал. Кардашларын бириси, Иуда, теклиф етти сатмаа Иосифи бу инсана. Хепси кайыл олду, да ачан керван гечӓрди йаннарындан, оннар саттылар кардашыны есирлӓӓ.

Алыш-веришчилӓр гӧтӱрдӱлӓр Иосифи Мысыра, кардашлары да кестилӓр бир кечи, булаштырдылар онун каныннан Иосифин рубасыны. Оннар гетирдилӓр рубайы бобасына да дедилӓр: «Тӓ не биз булдук. Бак, бу руба сенин оолунун му оса диил ми?» Таныйып рубайы, Иаков кахырлы баарды: «Беллики, руба Иосифин, беним оолумун. Бир ӂанавар имиш ону. Иосифи параламыш!» Кахырлы хем аӂы ааларды о севгили оолуну, билмейерӓк, ани ооллары алдаттылар ону.


ОЛУШ 37:21–35

### Иосиф – падишах коруйуӂусунун изметчиси


Иосиф – падишах коруйуӂусунун изметчиси

Алыш-веришчилӓр, гелип Мысыра, саттылар Иосифи есирлӓӓ бир бӱӱк адама, Мысыр падишахы коруйуӂуларынын башына. Хербир иштӓ Сааби Аллах йардым едӓрди Иосифӓ, ангысы херкерӓ данышарды Она. Онуштан есирликтӓ Иосифин ууру ислӓӓ гидӓрди хербир иштӓ, ангысыны о дӱшӓрди йапсын.

Онун чорбаӂысы Потифар хесапалды, ани Сааби йоллээр башары Иосифин йаптыы хербир ишинӓ. О койду Иосифи кенди евиндӓ баш изметчи, верип онун бакымына хепсини, нейи варды. Иосифин хатырына Аллах верди иилик Потифарын евинӓ. Иосиф аарифчӓ кулланарды онун евини, онун чорбаӂысынын хич йокту кахыры.

Иосиф суратча гӧзӓлди хем кыврак бойлуйду. Олду ӧлӓ, ани Потифарын карысы беенди ону. Саабийи хем Онун сымарламакларыны билмейӓн кары башлады йанылтмаа Иосифи, йатсын онуннан. Ама Иосиф кайыл олмады, дейип чорбаӂысынын карысына: «Хепсини, не вар беним чорбаӂымда, о верди беним елимӓ. Бана хич бишей йок йасак, сендӓн каарӓ, нечин дейни сӓн онун карысыйсын. Насыл бӓн вар насыл йапайым бу бӱӱк гӱнахы Аллахын ӧнӱндӓ?»

Потифарын карысы койду неетинӓ чыкарсын кинини Иосифтӓн. О йалан сӧледи коӂасына Потифара: «О есир-чыфыт, ани сӓн гетирдин бизим евимизӓ, гелди бана маскараламаа бени. Ама ачан бӓн чекеттим баармаа-чаармаа, о бракты беним елимдӓ кенди рубасыны да качты». Потифар, ишиттийнӓн бу лафлары, ӱфкеленди да атты Иосифи бир зындана, нередӓ дурардылар падишахын капанӂылары.


ОЛУШ 39:1–20

### Иосиф зынданда


Иосиф зынданда

Ама зынданда да Сааби бракмарды Иосифи да йардым едӓрди она. Аллах майыл еттирди зындан башынын ӱреени Иосифӓ, да о койду Иосифи зынданӂыларын ӱстӱнӓ заабит. Зындан башы кендиси бишей бакмарды, о хептӓн инанарды Иосифӓ. Иосиф тӓ верилӓрди Аллаха, Аллах йапарды ӧлӓ, ани Иосиф башарсын йаптыы хербир иши.

О зынданда, нередӓ булунарды Иосиф, капалыйды фараонун ики изметчиси. Оннарын бириси таа илери измет едӓрди падишахын софрасында, о дӧкӓрди чӧлмеклерӓ шарап; она дейӓрдилӓр шарапчы. Икинӂиси койарды падишахын софрасына имӓк, она дейӓрдилӓр екмекчи. Кабаатланып падишахын ӧнӱндӓ, оннар икиси дӓ дӱштӱлӓр зындана.

Бир керӓ шарапчы хем екмекчи гӧрдӱлӓр бирӓр дӱш, ангыларын нейӓ гелдиини аннамардылар. Иосиф деди оннара: «Дӱш ачыкламаа диил ми Аллахтан? Аннадын бана дӱшлеринизи». Илкин аннатты дӱшӱнӱ шарапчы. О гӧрмӱш дӱшӱндӓ бир баа чотуу ӱч даллан. Сора о чотук ачмыш чичек, бираздана да олмушлар ӱзӱмнӓр. О топламыш ӱзӱмнери, сыкмыш оннарын суйуну фараонун чӧлмеенӓ да икрам етмиш падишахы.

Иосиф осаат ачыклады онун дӱшӱнӱ: «Ӱч дал – о ӱч гӱн. Ӱч гӱндӓн сора фараон койаӂэк сени ески еринӓ, да сӓн генӓ олаӂан шарапчы да дӧкеӂӓн онун чӧлмеенӓ шарап. Озаман сӓн аклына гетир бени да чыкар бурадан».

Сора екмекчи дӓ аннатты Иосифӓ кенди дӱшӱнӱ. О гӧрмӱш дӱшӱндӓ, ани онун башында дурэр ӱч читен. Ен йукаркысы долуймуш тӱрлӱ падишах имеесиннӓн, да кушлар гагалармышлар о имеейи.

Сеслейип ону, Иосиф деди: «Ӱч читен – о ӱч гӱн. Ӱч гӱндӓн сора фараон чаараӂэк сени да изин вереӂек, ассыннар сени бир аачта, кушлар да гагалайаӂэклар сенин гӱӱдени».

Ӱч гӱндӓн сора хепси, не Сааби ачты Иосифӓ, бирӓ-бир таманнанды. Ама шарапчы ӧлӓ дӓ аклысына гетирмеди Иосифи.


ОЛУШ 39:21–23, 40:1–22

### Иосиф ачыклээр фараонун дӱшлерини


Иосиф ачыклээр фараонун дӱшлерини

Бир керӓ фараон гӧрмӱш бир дӱш. Ансыздан дередӓн чыкмышлар еди бесли инек да башламышлар отламаа сазлыкта. Сора дередӓн чыкмышлар еди забун инек да имишлӓр беслилери. Бундан сора фараон уйанмыш. Ачан о генӓ уйкуйа далмыш, о гӧрмӱш таа бир дӱш. Бир сапта бӱӱмӱш еди долу хем ислӓӓ башак. Ама тӓ оннарын йанында бӱӱмӱш лӱзгердӓн куруйан еди ӂыба башак да оннар йутмушлар о ислӓӓ башаклары.

Уйанып, фараон дӱштӱ кахыра. О чаарды бӱтӱн Мысырын аариф адамнарыны да аннатты оннара кенди дӱшлерини, ама кимсей оннары ачыклайамады.

Озаман шарапчы сӧледи фараона, ани аклысына гетирди бир чыфыды, ады Иосиф, ангысы зынданда ачыкладыйды она хем екмекчийӓ оннарын дӱшлерини, да хепси аслы чыкты кӓр ӧлӓ, ниӂӓ о деди оннара. Фараон осаат йоллады, гетирсиннӓр Иосифи, да, ачан ону гетирдилӓр, деди она: «Бӓн ишиттим, ани сӓн беӂерӓрмишин дӱш ачыкламаа». Ама Иосиф ӂувап етти: «Йок, диил бӓн. Кендиси Аллах вереӂек фараона уйгун ӂувабы». Фараон аннатты она икисини дӓ дӱшлерини. Иосиф деди: «Аллах гӧстерди фараона ону, не О йапаӂэк. Еди ислӓӓ инек хем еди долу башак – о Мысырда еди берекетли йыл, еди забун инек хем еди ӂыба башак – о еди йыл кытлык, ани олаӂэк берекетли йыллардан сора. Дӱш гӧрӱндӱ ики керӓ, нечинки бу хализдӓн Аллахын сӧзӱ, хем тездӓ Аллах таманнайаӂэк буну».

Бундан сора Иосиф насаат етти фараона, койсун бир аариф сорумну адам, аники топласын Мысырда зеедесиннӓн екин еди берекетли йылын ичиндӓ.


ОЛУШ 41:1–36

### Иосиф – бӱтӱн Мысырын ӧндерӂиси


Иосиф – бӱтӱн Мысырын ӧндерӂиси

Фараон беенди, насыл Иосиф ачыклады онун дӱшлерини. О деди изметчилеринӓ: «Булаӂэз мы биз башка бир адам, ниӂӓ Иосиф, ангысында вар Аллах Духу?» Сора о данышты Иосифӓ бӧлӓ лафларлан: «Еер Аллах ачтыйса сана буну хепсини, озаман йок ӧлӓ адам, ани олсун сендӓн таа акыллы хем аариф. Сӓн бакаӂан беним падишахлыымы, хем сенин сӧзӱнӱ сеслейеӂек бӱтӱн беним халкым. Бӓн сени койаӂам ӧндерӂи бӱтӱн Мысыр еринӓ, саде беним тронум олмайаӂэк сенин».

Сора фараон чыкарды пармаандан ӱзӱӱнӱ да гиидирди Иосифин бир пармаана. О такты онун бойнусуна бир алтын синӂирӂик хем гиидирди ону паалы рубалара. Фараон изин верди, гездирсиннӓр Иосифи бӱтӱн Мысырда онун икинӂи файтонунда, аники бӱтӱн халк сайгы гӧстерсин она.

Иосиф, олуп бӧлӓ бӱӱк заабит, осаат башлады измет етмӓӓ. Берекетли йылларда о топлады амбарлара зеедесиннӓн екин, аники, ачан олаӂэк кытлык йыллар, Мысырын халкы кайбелмесин аачлыктан.


ОЛУШ 41:37–48

### Еди йыл кытлык


Еди йыл кытлык

Еди йылдан сора долай тарафларда олду кытлык. Хербир падишахлыктан Мысыра гелдилӓр сатын алмаа Иосифтӓн екин, нечинки Мысырын хербир касабасында о долдурдуйду бӱӱк амбарлары екиннӓн.

Ачан Иаков аннады, ани Мысырда вар екин, о йоллады орайы кенди он оолуну, аники сатын алмаа екин, йанында бракты саде кӱчӱк оолуну Вениамини.

Иосиф Мысыр падишахлыында ӧндерӂи олдуу ичин, о кендиси сатарды бӱтӱн халка екин. Иаковун ооллары йаклаштылар она да, баш иилдип ерӓ кадар, йалвардылар, сатсын оннара екин. Иосиф таныды кардашларыны, ама оннар ону танымадылар. Чӱнкӱ озамандан беери, ниӂӓ оннар саттылар Иосифи, оннар бишей ишитмедилӓр онун ичин хем аклысында да йокту, несой бӱӱк адам о олду.

Иосиф тӓ йапты кендисини, ки танымады оннары да деди, ани оннар бу падишахлыын йуфка ерлерини йокламак ичин гелӓн гӧзчӱлӓр. Кардашлар да дедилӓр, ани оннар доору адамнар, бир бобанын ушаклары, ани оннарын вар таа бир кӱчӱк кардашы, ангысы калды евдӓ. Иосиф изин етти тутмаа оннары. Ӱч гӱндӓн сора о деди кардашларына: «Еер сиз хализдӓн доору адамнарсаныз, ко бириниз калсын бурада, каланы да гӧтӱрсӱн екини евӓ аачлык чекӓн айлелеринизӓ. Сора гетирин бана кӱчӱк кардашынызы, ки о инандырсын бана сизин лафларынызы, ани сиз гелдиниз бу падишахлаа фена неетсиз».

Кардашлар, ишидип бу лафлары, дедилӓр бири-биринӓ: «Бу бизӓ Аллахтан бир ӂеза кардашымыза каршы йаптыымыз гӱнах ичин. Биз гӧрдӱк, насыл о зеетленӓрди, йалварарак кыймайалым ону, ама бизим ӂаннарымыз она аӂымады. Бунун ичин бизим башымыза гелди бу бела». Оннар билмӓрдилӓр, ани Иосиф аннээр оннарын лафларыны, чӱнкӱ оннар лафедӓрдилӓр онуннан чевириӂи ашыры. Иосиф тӓ, ишидип оннарын лафларыны, чыкты ӧбӱр ичери да чекетти ааламааа. Гелип геери, о изин етти бракмаа оннарын бирисини, Симеону, Мысырда, ӧбӱрлерини дӓ, долдуруп чувалларыны екиннӓн, колвермӓӓ, гитсиннӓр евӓ.


ОЛУШ 41:54–57; 42:1–25

### Иосиф ачылэр кардашларына


Иосиф ачылэр кардашларына

Дӧнӱп евӓ, Иосифин кардашлары аннаттылар бобаларына, не гечирдилӓр. Иаков кесӓн-кес кайыл олмады колвермӓӓ Мысыра кӱчӱк оолуну Вениамини – кендисинин битки севинмелиини.

Ама тездӓ айледӓ битти екин, ани кардашлар гетирдилӓр Мысырдан, да Иаков йоллады оннары орайы, дейерӓк: «Гидин таа бир керӓ да алын бизӓ имӓк». Ооллары ӂувап еттилӓр она, ани Мысыр падишахлыын ӧндерӂиси изин етти оннара, кӱчӱк кардашсыз гелмесиннӓр геери. Чок вакыт Иаков истӓмӓрди колвермӓӓ йанындан Вениамини. Ама ачан аачлык олду, о иисӧзледи оннары, чыксыннар йола: «Бӱӱк куветли Аллах ко йардым етсин сизӓ да о адам салверсин кардашынызы Симеону, ани орада брактыныз, хем Вениамини».

Бӧлеӂӓ кардашлар гелдилӓр Мысыра Вениаминнӓн. Иосиф, гӧрдӱйнӓн Вениамини, гирди бир башка ичери да гиришти ааламаа. Сора, йыкайып ӱзӱндӓ йашларыны, Иосиф буйурду изметчилеринӓ, йапсыннар кардашлара бӱӱк икрам. Кардашлар са корктулар, билмейерӓк, нечин о йапэр оннара букадар бӱӱк икрам. Иосиф артык заплайамарды кендисини. О гиришти сеслӓн ааламаа да деди кардашларына: «Бӓн Иосифим. Таа дири ми беним бобам?» Кардашлары коркудан бишей сӧлейӓмӓрдилӓр. Озаман Иосиф деди оннара: «Йаклашын бана». Оннар йаклаштылар, да о деди оннара: «Бӓн Иосифим, сизин кардашыныз, ани сиз саттыныз Мысыра. Ама шинди гӱӂенмейин хем пишман олмайын, ани саттыныз бени бурайы, чӱнкӱ Аллах йоллады бени Мысыра, сизин ӧмӱрлеринизи куртарайым. Бутакым, бени бурайы йолламадыныз сиз, ама Аллах, Ангысы койду бени фараона насаатчы, хем бӱтӱн онун тарафында чорбаӂы, хем ӧндерӂи бӱтӱн Мысыр падишахлыында. Гидин чабук бобама да дейин: „Бӧлӓ деер сенин оолун Иосиф: Аллах койду бени чорбаӂы бӱтӱн Мысырын ӱстӱнӓ; гел бана, ойаланма, да бӓн сени дойураӂам бурада, чӱнкӱ аачлык сӱртеӂек таа беш йыл“». Бу лафлардан сора Иосиф, сармашып кардашларына, чекетти ааламаа. Сора, аалайарак, ӧптӱ хепсини кардашларыны.


ОЛУШ 42:36–38; 43:1–34; 45:1–15

### Иосиф булушэр бобасыннан


Иосиф булушэр бобасыннан

Фараон, ишидип, ани Иосифи долашмышлар кардашлары, буйурду, вермӓӓ оннара йолӂулук ичин имӓк, руба хем файтон кендилеринӓ, оннарын ушакларына хем бобасына. О теклиф етти оннара хепсинӓ, гечсиннӓр йашамаа Мысыра.

Дӧнӱп евӓ, кардашлар хепсини аннаттылар Иакова Иосиф ичин. Ачан Иаков ишитти, ани онун оолу дири хем ани о вар насыл ону гӧрсӱн, севинмеликтӓн ӱрекленди хем неетленди гитмӓӓ Мысыра, аники гӧрӱшмӓӓ оолуннан. Бундан сора Аллах деди Иакова: «Иаков! Бӓн Аллахым, сенин бобанын Аллахыйым. Коркма, гит Мысыра, чӱнкӱ Бӓн орада сендӓн чекеттиреӂӓм бир бӱӱк халк. Бӓн гидеӂӓм сениннӓн Мысыра; Бӓн сенин евлатларыны геери дӓ чыкараӂам».

Иаков йолланды Мысыра хепси кенди ушакларыннан, ушакларын ушакларыннан хем бӱтӱн варлыыннан. Иосиф кошту файтонуну да чыкты оннара каршы. Гӧрӱп бобасыны, о сармашты она да чок-чок аалады севинмеликтӓн.

Ачан фараон ишитти, ани Иосифӓ гелмишлӓр сенселелери, о чаарды Иосифи кендисинӓ да деди: «Тӓ, бобан хем кардашларын гелмишлӓр сана. Сенин ӧнӱндӓ бӱтӱн Мысыр – ерлештир оннары йашамаа падишахлыын ен ии тарафында».

Иосиф верди сой-сенселесинӓ, куллансыннар Мысырын ен ии пайыны, хем дайма етиштирӓрди оннара екмек хем хепсини, не лӓӓзым.

Иаков дӧнмеди Ханаан тарафына, ама калды Мысырда. Ӧлеӂӓӓ заман о иисӧзледи Манасийайы хем Ефреми, Иосифин оолларыны, сора да ӧбӱр оолларыны. Иаковун ӧлӱмӱндӓн сора ооллары гӧтӱрдӱлӓр онун ӧлӱсӱнӱ Ханаан тарафына да гӧмдӱлӓр, ниӂӓ Иаков сымарладыйды, деделерин йанында, Махпела кырында бир пешчерада, нередӓ гӧмӱлӱйдӱлӓр Авраам хем Сарра, Исаак хем Ревека.


ОЛУШ 45 – 50

### Израил халкын Мысырда есирлии


Израил халкын Мысырда есирлии

Гечти чок йыл. Ӧлдӱ Иаков хем хепси онун ооллары.

Ачан Иаков, гидерӓк Месопотимийадан Ханаан тарафына, гӱрештийди Аллахлан, Сааби иисӧзледи ону хем верди она ени ад – Израил, ани гелер аннамайа «Аллахлан гӱрешӓн». Онуштан Иаковун евлатларына – чыфыт халкына – шиндийӓ кадар деерлӓр Израил.

Бу арада Мысырда башлады падишахлык етмӓӓ бир башка фараон, ангысы бишей билмӓрди аариф Иосиф ичин хем онун ии ишлери ичин. Ени фараон гӧрдӱ, ани Израил халкы олду пек калаба хем каави. Озаман о деди кенди халкына: «Хади дӱшӱнелим бир шалвирлик израиллилерӓ каршы. Зерӓ, еер олурса ӂенк, оннар бирлешеӂеклӓр бизим душманнарымызлан, каршы гидеӂеклӓр бизӓ да чыкаӂэклар бизим топраамыздан».

Фараон койду гӧзледиӂилери, ангылары зорлардылар израиллилери, йапмаа аар ишлери. Ама некадар таа чок баскы йапардылар израиллилерӓ, окадар таа калаба олардылар оннар. Онуштан мысырлылар таа да ӂансыз башладылар йаптыртмаа оннара аар иш, савашарак йапмаа оннарын йашамакларыны дайанылмаз зор.

Ама Аллах ишитти кенди халкынын иннемеклерини да йоллады оннара бир куртарыӂы.


ЧЫКЫШ 1:6–14

### Кӱчӱк ушак читендӓ


Кӱчӱк ушак читендӓ

Фараон аннады, ани Израил халкы аар ишлердӓн йуфкаланмээр, ама таа да зееделенер хем каавилешер. Озаман о изин верди, хербир ени дууан израилли чоӂуу атмаа дерейӓ.

Бир израилли карынын дууду чоӂуу. Ӱч ай о саклады ону, ама, ачан ушаа сакламаа биртаа йокту насыл, анасы алды бир читенӂик, зифтледи ону, койду она ушаа да саклады сазлыкта Нил дересинин бойунда. Онун кызы да узактан-узаа сииредӓрди, не олаӂэк чоӂуӂаклан.


ЧЫКЫШ 2:1–4

### Моисей фараонун кызында


Моисей фараонун кызында

Бу вакыт дерейӓ йыканмаа гелди фараонун кызы кенди изметчийкаларыннан. Бир дӓ о гӧрдӱ сазлык ичиндӓ бир читенӂик да буйурду изметчийкасына, гетирсин ону.

Ачып читенӂии, фараонун кызы гӧрдӱ аалайан бир кӱчӱк ушаӂыы. О аннады, ани бу ушак израиллилерин. Кызын ӂаны аӂыды ушаа, да о хесаплады алсын ону кендисинӓ ааретлик. Бу вакыт йаклашты чоӂуӂаан какусу да сорду, лӓӓзым мы ушаа емзириӂи кары. Фараонун кызы ӂувап етти, ани емзириӂи кары лӓӓзым, да, ачан кызчааз чаарды анасыны, фараонун кызы деди она: «Ал те бу ушаа да бӱӱт ону бана, бӓн ӧдейеӂӓм сана бу иш ичин». Кары алды кенди оолуну да бӱӱттӱ ону. Ачан чоӂук бираз калкынды, о гетирди ону фараонун кызына, да чоӂук олду она бир оол еринӓ. Фараонун кызы койду онун адыны Моисей.

Моисей бӱӱйӓрди фараонун евиндӓ, да ону ӱӱредӓрдилӓр ниӂӓ мысырлыйы, ама хич бир керӓ о унутмазды, ани чекилер израил халкындан. Артык бӱӱк олуп, Моисей булунду чыфытларын арасында да ӱӱренди, насыл мысырлылар ӂансыз зорладэрлар израиллилери. Бир керӓ о гӧрдӱ, ниӂӓ бир мысырлы дӱӱйер бир чыфыт адамы. Ӱфкеленип, Моисей ӧлдӱрдӱ о мысырлыйы да саклады онун ӧлӱсӱнӱ кум ичинӓ.

Ертеси гӱнӱ Моисей гӧрдӱ, насыл кавгалашарды ики чыфыт. О сорду оннарын бирисинӓ: «Нечин сӓн дӱӱйерсин кенди сойдашыны?» Ӧбӱрӱ ӂувап етти: «Ким сени койду бизӓ чорбаӂы? Бени дӓ ми истеерсин ӧлдӱрмӓӓ, ниӂӓ те о мысырлыйы?» Озаман Моисей коркту да дӱшӱндӱ: «Олмалы, бу иш ӱзӓ чыкты». Ачан фараон аннады бу олуш ичин, о истеди ӧлдӱрмӓӓ Моисейи, ама Моисей качты ондан Мадиам еринӓ. Орада о булушту Иофор попазлан да калды йашамаа онун айлесиндӓ. Иофор попаз еверди Моисейӓ кенди кызыны Сепфорайы.


ЧЫКЫШ 2 – 3

### Йанар чотук


Йанар чотук

Чок йыл Моисей койун гӱттӱ Иофор кайнатасында. Бир керӓ о хайдады сӱрӱйӱ бир узак кыра да гелди Аллах байырына Хоривайа. Орада она гӧрӱндӱ Саабинин ангили бир йанар чотукта. Моисей гӧрдӱ, ани о чотук йанэр йалыннан, ама хеп ӧлӓ калэр. Да деди Моисей: «Гидейим бакайым, не фасыл иш бу!»

Ачан Моисей йаклашты, о ишитти, ниӂӓ Сааби баарды она йанар чотуктан: «Моисей! Моисей! Йаклашма. Сойун айак капларыны, чӱнкӱ о ер, нередӓ сӓн дурэрсын, айозлудур. Бӓн сенин бобанын Аллахыйым, Авраамын Аллахы, Исаакын Аллахы хем Иаковун Аллахы». Моисей капады ӱзӱнӱ, нечинки коркарды бакмаа Аллаха.

Сааби деди она: «Бӓн гӧрерим, насыл зеет чекер Беним халкым Мысырда, хем дӓ ишидерим онун аалайышыны. Бӓн билерим онун кахырларыны да гидерим куртармаа ону мысырлылардан. Чыкараӂам израил халкыны орадан бир башка ислӓӓ хем енгин ерӓ, нередӓ акэр сӱт хем бал. Бӓн ишидерим израиллилерин аалайышыны хем гӧрерим, некадар зорбалык йапэрлар оннара мысырлылар. Бӧлеӂӓ, гит: Бӓн йоллээрым сени фараона. Сӓн чыкараӂан Мысырдан Беним халкымы, Израили».

Ама Моисей кыйышмарды. О сайарды, ани йапамайаӂек бу бӱӱк иши. Моисей деди Аллаха: «Кимим бӓн, ани гидейим фараона да чыкарайым Мысырдан Израил халкыны?» Ама Аллах деди она: «Бӓн олаӂам сениннӓн».


ЧЫКЫШ 3:1–12

### Моисей хем Аарон фараонун ӧнӱндӓ


Моисей хем Аарон фараонун ӧнӱндӓ

Сааби сӧледи Моисейӓ, ани О йоллээр ону фараона истемӓӓ, ки ӧбӱрӱ колверсин Аллахын халкыны. Моисей деди: «Саабим! Бӓн пелтек диллийим хем беӂерӓмеерим гӧзӓл лафетмӓӓ. Йолласана башка бирисини беним еримӓ». Озаман Сааби деди: «Не, сенин йок му Аарон кардашын? Бӓн билерим, ани о беӂерер ислӓӓ лафетмӓӓ. Бӓн дӓ ӱӱредеӂӓм сизи, не сӧлемӓӓ хем не йапмаа. О лафедеӂек халклан сенин еринӓ, сайылэр, олаӂэк сенин аазын, сӓн дӓ лафедеӂӓн онуннан Аллахын адындан».

Бундан сора Моисей хем Аарон гелдилӓр фараона да дедилӓр: «Бӧлӓ сӧлеер Сааби, Израилин Аллахы: „Колвер Беним халкымы, аники о йапсын чолда бир йорту хем версин Бана курбан“». Ама фараон деди: «Ким о Сааби, ани бӓн сеслейим ону да колверейим Израили? Бӓн билмеерим Саабийи, онуштан колвермейеӂӓм Израил халкыны. Нечин сиз, Моисей хем Аарон, инсаны айырэрсыныз иштӓн? Гидин бакын ишинизӓ». Да фараон башлады давранмаа израиллилерӓ таа да ӂансыз хем буйурду гӧзледиӂилерӓ, версиннӓр оннара таа чок иш.

Чок нышанны хем минунийалы иш йапты Сааби фараонун гӧзӱ ӧнӱндӓ, ама фараон сертлешти да истӓмӓрди колвермӓӓ Аллахын халкыны.

Саабинин докуз титси ӂезасы гелди бӱтӱн Мысыр халкын башына: Нил дересинин суйу олду кан, бӱтӱн Мысыр ери долду курбааларлан, тоз олду бӧӂек, Мысырда пейдаланды пек чок синек, инсаннары хем хайваннары тутту ики титси хасталык, йаады толу, бӱтӱн Мысыр ери, чекиргейлӓн долуп, бом-бош калды; битки-биткийӓ бӱтӱн Мысыра чӧктӱ караннык. Ама фараон хеп таа да сертлешӓрди, да макар кендиси дӓ чекӓрди ӂезалардан, ама Израил халкына изин вермӓрди, гитсин. Озаман Моисей хем Аарон билдирдилӓр она, ани олаӂэк таа бир, онунӂу ӂеза.


ЧЫКЫШ 4 – 10

### Паскеллӓ кузусунун каны


Паскеллӓ кузусунун каны

Фараонун ӱрӓӓ йымышамады, макар ки о гӧрӓрди хепсини бӱӱк минунийалары хем Аллахын ӂезаларыны. Озаман Моисей деди: «Бӧлӓ деер Сааби: „Геӂӓ йарысы Бӓн гечеӂӓм бӱтӱн Мысырдан, да хербир мысырлы айледӓ ӧлеӂек бӱӱк чоӂук, илк оол, – фараонун илк оолундан чекедерӓк таа есир карынын илк оолуна кадар, – хем хайваннарын илк йаврулары“».

Бӱтӱн Израил халкына да Моисейин аазыннан Сааби изин етти, ани хербир айлӓ о геӂӓ кессин бир кузу йада олак – саа хем кусурсуз. Атештӓ пиширилмиш кузунун етини израиллилӓр лӓӓзымды о геӂӓ исиннӓр чӧрек екмеклӓн хем аӂы отларлан. Кузунун каныннан Аллах сымарлады, булаштырмаа ев капуларынын сӱвелерини. Сааби деди: «Сизин евлериниздӓ кан олаӂэк Беним ичин нышан. Бӓн гӧреӂӓм да гечеӂӓм сизин йаныныздан, ачан ӂезалайаӂам Мысыр ерини, да сизин башыныза бела гелмейеӂек».

Израиллилӓр таманнадылар Аллахын сымарламакларыны. Геӂӓ вакыды мысырлылар, ниӂӓ дӓ херзаман, йаттылар уйумаа, геӂӓ йарысы са ӧлдӱлӓр хепси оннарын илк чоӂуклары. Да геӂӓ вакыдында хепси калктылар – хем кендиси фараон, хем хепси онун изметчилери, хем бӱтӱн Мысыр; да копту бӱӱк аалайыш Мысыр ериндӓ, чӱнкӱ йокту ӧлӓ ев, нерейи уурамасын ӧлӱм.

Бу вакыттан беери Сааби израиллилӓр ичин курду бир йорту, ангысына денилер Паскеллӓ. Лаф «Паскеллӓ» (чыфытча «песах») гелер аннамайа «йанындан гечмӓк» – Сааби гечти израиллилерин евлери йанындан, ачан ӂезаларды мысырлылары. Хер йылын бу йортуда израиллилӓр лӓӓзымды исиннӓр кузу йаанысы чӧрек екмеклӓн, аклына гетирерӓк кенди куртулушуну.


ЧЫКЫШ 11; 12:1–17, 30

### Сааби чыкарэр израиллилери Мысырдан


Сааби чыкарэр израиллилери Мысырдан

Хеп о геӂӓ фараон, чаарып Моисейи хем Аарону, деди: «Калкын да гидин бизим мемлекетимиздӓн, хем сиз, хем бӱтӱн сизин Израил халкыныз. Гидин, измет един Саабийӓ, насыл сиз дейӓрдиниз. Хем койун-кечинизи хем сыырынызы алын, насыл сиз дейӓрдиниз. Гидин да иисӧзлейин бени».

Мысырлылар сыкыштырардылар израиллилери, дейерӓк: «Гитмӓзсениз, биз хепсимиз ӧлеӂез».

Израиллилӓр йолландылар Мысырын сынырына – оннар вардылар йакын алтыӱз бин йайан адам, саймайарак евдекилерини. Оннарлан билӓ Мысырдан чыктылар чок инсан башка халклардан хем дӓ бир бӱӱк сӱрӱ койун-кечи хем сыыр.

Мысырдан гидӓркӓн, оннар алдылар йанына чӧрек хамур: оннар лӓӓзым олду чабук гитсиннӓр Мысырдан да оннарын йокту вакыды беклемӓӓ хамур кабарсын.

Израил халкы йашады Мысырда топлам дӧртӱз отуз йыл.

Аллах гечирди израиллилери бир йолдан, ангысы гӧтӱрӓрди Кырмызы денизӓ. Саде Аллах билӓрди, нерейи О гӧтӱрер Кенди халкыны. Онуштан О гидӓрди оннарын ӧнӱндӓ бир булут диреендӓ, геӂӓ дӓ бир атеш диреендӓ, айдыннадарак оннара йолу. Ачан булут дирӓӓ дурарды, израиллилӓр герӓрдилӓр чадырларыны да динненӓрдилӓр, ачан са о гидӓрди, оннар илерлӓрдилӓр. Булут дирӓӓ гӱндӱз хем атеш дирӓӓ геӂӓ хич узаклашмардылар Аллахын халкындан.


ЧЫКЫШ 12:31–40; 13:20–22

### ИзраиллилӒр гечерлӒр Кырмызы денизи


ИзраиллилӒр гечерлӒр Кырмызы денизи

Фараон аннады, ани израиллилӓр чыктылар Мысырдан диил саде курбан вермӓӓ кенди Аллахына, ама ки биртаа дӧнмемӓӓ геери. Озаман о такышты оннарын ардына хепси кенди атлыларыннан, ӂенк арабаларыннан хем бӱтӱн аскериннӓн.

Ачан израиллилӓр чыктылар Кырмызы денизин бойуна, оннар йокту нерейи илери гитсиннӓр, да мысырлылар башладылар етишмӓӓ оннары. Гӧрӱп илердӓ денизи гееридӓ дӓ йаклашан мысырлылары, Аллахын халкы башлады мырылданмаа Моисейӓ, дейерӓк, ани о чыкарды оннары Мысырдан, ки оннар ӧлсӱннӓр чолда. Ама Моисей деди оннара: «Коркмайын! Олун дайаныклы, да сиз гӧреӂениз, ниӂӓ Аллах куртараӂэк сизи. Мысырлылары, ани шинди коолээрлар сизи, сиз башка хич гӧрмейеӂениз. Сааби дӱӱшеӂек сизин ичин, сиз сӓ касаветленмейин».

Аллах изин етти Моисейӓ, узатсын елини денизӓ доору. Ачан Моисей узатты елини, Сааби хайдады дениз далгаларыны каави лӱзгӓрлӓн ӧлӓ, ани геӂӓ вакыды денизин бир парчасы израиллилерин ӧнӱндӓ олду куру: сулар сансын ики тарафа чекилди оннарын ӧнӱндӓ. Израил халкы гитти дениздӓ, насыл куру ердӓ, дениз сулары дурардылар ики тарафта дуар гиби.


ЧЫКЫШ 14:5–22

### Мысыр аскерин Кырмызы дениздӓ ӧлмеси


Мысыр аскерин Кырмызы дениздӓ ӧлмеси

Мысырлылар да, хеп гидерӓк Израил халкынын ардына, гирдилӓр ачылан денизӓ. Сабаалӓн Сааби бӱтӱн мысырлы аскерин арасында йапты карышмалык, кырып арабаларын текерлеклерини, ӧлӓ ки оннар гӱӂӱлӓ гидӓрдилӓр. Гӧрӱп бу иши, мысырлылар дедилӓр бири-биринӓ: «Хайди качалым израиллилердӓн, чӱнкӱ Сааби дӱӱшер оннардан йаны бизӓ каршы».

Ачан бӱтӱн Аллахын халкы гечти дениз ортасындан ниӂӓ куру ердӓн, Сааби деди Моисейӓ: «Узат елини денизӓ доору, ко су гӧмсӱн мысырлылары хепси арабаларыннан хем атлыларыннан билӓ». Моисей йапты ӧлӓ, ниӂӓ изин етти Сааби, да сулар геери еринӓ гелдилӓр да буулттулар хепсини мысырлылары.

Бӧлӓ Сааби куртарды о гӱнӱ Кенди халкыны. Израиллилӓр гӧрдӱлӓр Аллахын бӱӱк куведини, ангысы ӱстеледи мысырлылары. Инсаннар башладылар титиремӓӓ Саабинин ӧнӱндӓ, да инандылар Ону хем Моисейи, онун чырааны. Озаман Моисей бӱтӱн халклан барабар чалдылар бир метинник тӱркӱсӱ бӱӱк Куртарыӂысына:

Сааби – беним куведим, Она бӓн тӱркӱ чалэрым, О олду беним Куртарыӂым. О – беним Аллахым, хем метиннейеӂӓм бӓн Ону. Сенин елин, Сааби, анылды куветлӓн; Сенин елин, Сааби, енседи душманы. Сенин шанны бӱӱклӱӱннӓн Сӓн йыктын Сана каршы койаннары. Ким вар насыл уйдурулсун Сениннӓн башка аллахларын арасында, Сааби?

Ким бензӓр Сана Сенин бӱӱк айозлуунда, минунийа Йапан? Сааби падишахлык едеӂек дивеч!


ЧЫКЫШ 14:23–31; 15:1–18

### ГӧктӒн манна


ГӧктӒн манна

Башлады израиллилерин Синай чолунда узун йолу, да Сааби гӧтӱрӓрди оннары. Ама тездӓ халк чекетти мырылданмаа Моисейӓ хем Аарона, дейерӓк, ки таа ии олаӂэйды оннар ӧлсӱннӓр Саабинин елиндӓн Мысырда, некадар ӧлмӓӓ аачлыктан бурада.

Моисей деди инсаннара: «Сааби ишитти сизин мырылданманызы Она каршы. Е биз нейиз? Сиз мырылданмээрсыныз бизӓ, ама Саабийӓ». Сора Сааби деди Моисейӓ: «Бӓн ишиттим израиллилерин мырылданмасыны. Дейин оннара: „Авшамнӓн сиз ийеӂениз йааны, сабаалӓн дӓ дойаӂеныз екмеклӓн. Бӧлӓ сиз аннайаӂэныз, ани Бӓн – сизин Саабиниз“».

Авшамнӓн израиллилерин дургундуу еринӓ конду бир бӱӱк сӱрӱ чил кушу. Оннары тутмаа колайды, да инсан бол-бол дойунду оннарын татлы йаанысыннан. Сабаалӓн дӓ хепси гӧрдӱ лагарын долайанында чии. Ачан чии куруду, топраан ӱзӱндӓ калды булгур, ангысы бензӓрди краайа. Бу бир гӧк екмӓӓди, ангысыны Сааби верди Кенди халкына. Израиллилӓр дедилӓр бу имейӓ «манна». Онун дады бензӓрди баллы пита дадына. Сааби буйур етти топламаа таман окадар манна, некадар вар насыл имӓӓ бир гӱндӓ. Ама еер биркимсей топларса таа зеедӓ, калан манна о геӂӓ бозуларды. Хафтанын алтынӂы гӱнӱ Аллах изин етти топламаа ики гӱн ичин манна, нечинки единӂи гӱн Саабинин сымарламасына гӧрӓ динненмӓк гӱнӱйдӱ, да о гӱнӱ кимсей хич бир иш олмазды йапсын. Да саде алтынӂы гӱнӱ топланан манна бозулмарды.


ЧЫКЫШ 16:1–31

### Моисей байыр ташындан су чыкарэр


Моисей байыр ташындан су чыкарэр

Ачан израиллилӓр етиштилӓр бир ерӓ, ангысынын адыйды Рефидим, орада булунмады ичилир су. Инсан чекетти дарылмаа хем истемӓӓ, ани Моисей оннары суласын. Моисей деди оннара: «Нечин сиз дарылэрсыныз? Нечин денеерсиниз Саабийи?» Да о чекетти дуа етмӓӓ, Аллах йардым етсин она. Озаман Сааби изин етти она, урсун сопасыннан байыр ташына. Ачан Моисей йапты ӧлӓ, ниӂӓ деди она Аллах, байыр ташындан башлады акмаа су, да хепси инсаннар дойунӂа ичтилӓр о судан.

Моисей деди о ерӓ «Масса хем Мерива», ани чевирилер «денемӓк хем дарылмак», нечин дейни израиллилӓр дарылардылар хем денӓрдилӓр Саабийи, дейерӓк: «Сааби бизимнӓн ми оса диил ми?»


ЧЫКЫШ 17:1–7

### Он сымарламак


Он сымарламак

Моисей Аллахын айырылмышыйды, Она инанчты хем сеслӓрди Ону, да Сааби онун ашыры лафедӓрди инсаннан.

Ачан Израил халкы ерлешти Синай байырын йанында, Моисей пинди байыра. Орада Сааби верди она ики дӱз йасы таш. О ташларда йазылыйды он сымарламак, ангыларыны лӓӓзымды таманнасын Аллахын халкы:

Бӓн – Сааби, сенин Аллахын, Ангысы чыкарды сени Мысыр ериндӓн, есирликтӓн. Ко олмасын сендӓ башка аллах, Бендӓн каарӓ.

Йапма кендинӓ идол, ангысы гӧстерер, не вар гӧктӓ, йада не вар ер ӱзӱндӓ йада су алтында; баш иилтмӓ хем измет етмӓ идоллара.

Сӧлӓмӓ Саабинин, сенин Аллахын, адыны бошуна, чӱнкӱ Сааби ӂезалайаӂэк ону, ким сӧлеер Онун адыны бошуна.

Унутма, ани динненмӓк гӱнӱ – айозлу гӱн. Алты гӱн ишлӓ хем йап кенди ишлерини; единӂи гӱнӱ дӓ вер сенин Сааби Аллахына.

Хатырла бобаны хем ананы, ки узадылсын сенин ӧмӱрӱн гӱннери о топракта, ангысыны Сааби, сенин Аллахын, верер сана.

Ӧлдӱрмӓ.

Ороспулук йапма.

Хырсызлык йапма.

Аалем ичин йалан лаф сӧлӓмӓ.

Чок гӧрмӓ башка инсанын не евини, не карысыны, не чырааны онун, не ӧкӱзӱнӱ онун, не ешеени онун – бишейӂии, не вар башка инсанда.


ЧЫКЫШ 20

### Алтын бузаа


Алтын бузаа

Сааби чок гӱн лафетти Моисейлӓн Синай байырында. Израиллилӓр, гӧрӱп, ки Моисей ойаланэр, гелдилӓр Аарона да дедилӓр: «Йап бизӓ бир аллах, ангысы олур бизим ӧндерӂимиз, нечин дейни биз билмеериз, не олду Моисейлӓн, ангысы чыкарды бизи Мысырдан». Озаман Аарон деди оннара: «Чыкарын кулакларыныздан алтын кӱпелери да гетирин оннары бана». Оннар гетирдилӓр она кӱпелерини, да Аарон, алып оннары, дӧктӱ оннардан бир алтын бузаа да ишледи ону бир кескин демирлӓн. Гӧрӱп бузаайы, израиллилӓр шашып-баардылар: «Израил, тӓ сенин аллахын, ангысы чыкарды сени Мысырдан!» Ертеси гӱнӱ оннар калктылар еркен сабаалӓн да гетирдилӓр о бузаайа курбан, дейерӓк она «бизим саабимиз». Сора инсан чекетти имӓӓ-ичмӓӓ хем, шамата калдырып, шенненмӓӓ.

Сааби сӓ деди байырда Моисейӓ: «Гит чабук ашаа, чӱнкӱ бозулду сенин халкын, ангысыны сӓн чыкардын Мысыр ериндӓн. Тез атылдылар оннар Беним сымарламакларымдан». Аллах истеди йок етмӓӓ бу инат хем дик халкы, ама Моисей башлады йалвармаа Она, дейерӓк: «Ӱфкеленмӓ, Сааби, Кенди халкына, ангысыны сӓн чыкардын Мысыр ериндӓн бӱӱк кувединнӓн хем четин елиннӓн. Зерӓ мысырлылар дейеӂеклӓр: „О чыкарды оннары ӧлӱмӓ, аники ӧлдӱрсӱн оннары байырларда хем йок етсин ер ӱзӱндӓн“. Афет оннары, кыйма Сенин халкыны».

Сааби сеследи Моисейин йалвармакларыны да вазгечти о ӂезадан, ангысыны неетлендийди вермӓӓ Кенди халкына.

Моисей дӓ, ӱфкеленип, атты ерӓ о дӱз ташлары хем даатты оннары. Сора о йакты алтын бузаайы атештӓ, тоз етти ону да карыштырды суйлан, израиллилерӓ дӓ ичиртти о суйу.


ЧЫКЫШ 32:1–20

### Булушмак чадыры


Булушмак чадыры

Моисей израиллилерин конаандан узак ердӓ койду бир чадыр да деди она «булушмак чадыры». Бурайы гелӓрдилӓр хепси, ким истӓрди булушмаа Саабийлӓн.

Ачан Моисей чыкарды чадыра, бӱтӱн халк калкарды, херкези дурарды кенди чадырынын гиришиндӓ да бакарды Моисейин ардына, таа о гиринӂӓ чадыра. Ачан са Моисей гирӓрди чадыра, гӧклердӓн ашаа инӓрди бир булут дирӓӓ да дургунарды чадырын ӧнӱндӓ. Бу вакыт Сааби лафедӓрди Моисейлӓн. Бӱтӱн халк гӧрӓрди о булут диреени, хем калкарды, баш иилдӓрди – херкези кенди чадыры ӧнӱндӓ.

Сааби лафедӓрди Моисейлӓн ӱз-бе-ӱз, ниӂӓ Кенди достуннан. Ачан са Моисей дӧнӓрди геери конак еринӓ, онун генч йардымӂысы, Иисус Навин, айырылмаз дурарды чадырын йанында.


ЧЫКЫШ 33:7–11

### Айозлу чадыр йапмак ичин баашышлар


Айозлу чадыр йапмак ичин баашышлар

Бир керӓ Сааби Моисей ашыры изин етти Кенди халкына, йапмаа бир чадыр, нередӓ израиллилӓр верӓбилирлӓр курбан Аллаха, хем нередӓ О херзаман булунабилир.

Моисей деди Израил халкына: «Тӓ не сымарлады Сааби. Херкези ко гетирсин Саабийӓ баашыш, не гетирӓбилӓрсӓ – алтын, гӱмӱш, хем бакыр[5]; маави, ергиван хем кырмызы ренкли йапаа; инӂӓ докума материйа хем кечи йапаайы; кырмызы койун дериси; хем дӓ салкым ааӂы, кандил ичин зейтин олойу, бурӂу кокулуклар йааламак ичин хем гӱннӱклемӓк ичин; хем оникс ташы хем дӓ башка кыйметли ташлар попаз гиийимнерини донакламак ичин. Хем херкези, кимин вар колайы, гелсин да йапсын хепсини, не Сааби буйурду йапмаа айозлу чадыр ичин».

Сеслейип Моисейи, израиллилӓр башладылар гетирмӓӓ хепсини, не лӓӓзым. Ӱреендӓн истейип, инсан гелӓрди хем гетирӓрди Аллаха баашыш хепсини, не лӓӓзымды булушмак чадырыны дӱзмӓӓ дейни, хепси онун зорлуклары ичин хем айозлу гиийимнӓр ичин. Хем адамнар, хем карылар – хепси, ким истӓрди гетирмӓӓ Саабийӓ алтын, гелип гетирӓрдилӓр тӱрлӱ ӱзӱк, кӱпӓ, асма гӧзелликлӓр хем башка алтын ишлӓр. Да херкези, кимдӓ варды маави, ергиван хем кырмызы ренкли йапаа хем кечи йапаайы, кырмызы койун дериси, гетирӓрдилӓр оннары. Чойу баашлардылар Аллаха гӱмӱш хем бакыр; хем херкези, кимдӓ варды салкым ааӂы, гетирӓрдилӓр ону булушмак чадырыны дӱзмӓӓ дейни.


ЧЫКЫШ 35:4–29

### Булушмак чадырыны айозламак


Булушмак чадырыны айозламак

Чадырын долайанында варды аул 50 метра узуннуу хем 25 метра генишлии. Аул доз-долай герилийди пердӓйлӓн, ангысы асылыйды бакырлан каплы диреклердӓ. Кендиси чадыр дӧрт кӧшелийди, узуннуу ӧлӓ бир 15 метра, генишлии 5 метра хем ӱӱсеклии дӓ 5 метра. Гириши гӱндуусу тарафынданды.

Чадырын ичиндӓ варды ики бӧлӱм. Илк ичер, ангысына денилӓрди «Айозлу Ер», таа бӱӱктӱ, орада дурарды гӱннӱклемӓк ичин бир алтын гӱннӱклӱк алтары. Курбанныын йанында дурарды бир алтын софра, ангысында варды оники екмек. Бу айозлу екмеклери теклиф едӓрдилӓр Аллаха. Хеп бу ичердӓ варды бир алтын шандал еди кандиллӓн.

Икинӂи, ичӓнкы ода, айырылыйды биринӂисиндӓн пердӓйлӓн. Орада дурарды алтын сандык, ангысынын ӱзериндӓ варды ики алтын ангил. Сандыкта саклыйды о дӱз ташлар, ангыларында йазылыйды он сымарламак. Бу ичерӓ, нередӓ дурарды айозлу сандык, денилӓрди «Ен Айозлу Ер».

Айозлу Ерӓ варды насыл гирсиннӓр саде попазлар, Ен Айозлу Ерӓ сӓ – саде баш попаз бир керӓ йылда.

Ачан чадыр хазырды, Моисей айозлады ону хем попазлары, ангылары лӓӓзымды Аллаха измет етсиннӓр орада. Бундан сора Аллахын кӓӓмиллиин шафкы долдурду чадыры хем бир булут сарды ону. Чадыры саран булут геӂӓ йанарды атеш гиби. Булут дайма сарарды чадыры.

Кими керӓ о булут калкарды чадырын ӱстӱндӓн йукары. Бу – Аллахтан бир нышанды, ангысына гӧрӓ халк чыкарды йола Ханаан еринӓ, нерейи Сааби гӧтӱрӓрди оннары Мысырдан. Бу чадыра Библийада таа денилер «Ачыкламак чадыры» хем «Топланты чадыры», нечин дейни инсан топланарды онун долайанында Аллаха измет етмӓӓ, хем Аллах орада ачыкларды оннара Кенди истедиини.


ЧЫКЫШ 40:17–38

### ГӧзчӱлӒр Ханаанда


ГӧзчӱлӒр Ханаанда

Битки-биткийӓ израиллилӓр йаклаштылар Ханаан еринӓ. Оннар дургундулар Фаран чолунда. Орадан Моисей йоллады Ханаана оники израилли, дейип оннара: «Гидин Негев чолундан да бакын, насыл топрак Ханаанда хем нетӱрлӱ халк йашээр орада, каави ми оса йуфка мы о, хем несой касабаларда о йашээр. Савашын гетирмӓӓ орадан о топраан мейваларындан».

Оники гӧзчӱ чыктылар йола. Кырк гӱн оннар гӧздӓн гечирдилӓр Ханаан ерини. Дӧнӱп геери, оннар гетирдилӓр орадан нар, инӂир хем дӓ окадар бӱӱк бир салкым ӱзӱм, ани ики киши ону ташыйардылар бир сопада. Гӧзчӱлӓр сӧлӓрдилӓр, ки Ханаан хализдӓн бир топрак, нередӓ «акэр сӱт хем бал», ама халк орада пек каави хем йашээр бӱӱк каавиленмиш касабаларда. «Биз йок насыл ӂенк еделим оннарлан, нечин дейни о халк биздӓн таа каави», – дейӓрдилӓр оннар.

Гӧзчӱлӓр чыкарардылар бош лаф Ханаан ери ичин хем коркудардылар израиллилери, унудуп, ани Аллах адады йардым етмӓӓ оннара. Гӧзчӱлерин арасындан саде ики киши, Иисус Навин хем Халев, калдылар инанч Аллаха да истӓмӓрдилӓр коркутмаа халкы. Халев дейӓрди: «Биз лӓӓзым гидип капалым о топраа, нечинки биз вар насыл елӓ гечирелин ону». Ама инсан истӓмӓрди сеслемӓӓ оннары. Хепси башладылар ааламаа да маана булардылар Моисейӓ хем Аарона онун ичин, ани оннар чыкардылар израиллилери Мысырдан. Сора дедилӓр бири-биринӓ: «Айыралым кендимизӓ бир башка ӧндерӂи да дӧнелим Мысыра». Иисус Навин хем Халев дедилӓр: «Биз Саабийӓ уйгунсак, О гечиреӂек бизи орайы хем вереӂек бизӓ о топраа, нередӓ акэр сӱт хем бал. Саде Саабийӓ каршы калкмайын хем коркмайын бу топраан халкындан, чӱнкӱ биз оннары екмек гиби йудаӂез: оннарын йок корунтусу, бизимнӓн сӓ Сааби, коркмайын оннардан».

Моисей хем Аарон, ишидип халкын дебештириӂи лафларыны, гӱӂендилӓр. Оннара аар гелӓрди гӧрмӓӓ израиллилерин инатлыыны хем инансызлыыны. Озаман Сааби деди Моисейӓ: «Таа некадар бу халк ӱфкелендиреӂек Бени? Таа некадар о инанмайаӂэк Бени, бакмайарак хепси нышаннара хем минунийалара, ангыларыны Бӓн йаптым оннарын арасында?» Сора Сааби деди, ани хазыр йок етсин оннары да йаратсын ени бир халк кендисиндӓн Моисейдӓн, ама Моисей йалварып инандырды, афетсин израиллилерин бӱӱк гӱнахыны. Моисейин ӱзеринӓ Аллах генӓ прост етти дебештириӂи халкы, ама деди, ки оннарын гӱнахлары ичин ададыы Ханаан еринӓ гиреӂек хем йашайаӂэк орада израиллилерин саде ени евлатбойу. Шинди сӓ йашайан израиллилерин арасында саде Иисус Навин хем Халев гиреӂеклӓр о топраа, нечин дейни оннар инанч калдылар Саабийӓ.


САЙЫЛАР 13:1–34; 14:1–30

### Корей, Дафан хем Авирон кабледерлӒр ӂеза


Корей, Дафан хем Авирон кабледерлӒр ӂеза

Сааби изин етти бӱтӱн Израил халкына, сеслесин Моисейи хем йапсын ӧлӓ, насыл о деер, нечин дейни О Кендиси сечти ону да койду бӱтӱн халкын ӱстӱнӓ. Ама бир керӓ израиллилерин конаанда олду калкынты. Корей, Дафан хем Авирон икиӱз елли кишийлӓн калктылар Моисейӓ каршы. Оннар башка истӓмӓрдилӓр сеслемӓӓ онун изиннерини да кабаатлы булардылар Моисейи, ани о койэр кендисини аалемдӓн ӱӱсек.

Ишидип буну, Моисей, ниӂӓ сымарлады она Сааби, изин етти бӱтӱн Израил халкына, чекилсин Корейин, Дафанын хем Авиронун чадырларындан хем докунмасын оннарын варлыына. Сора Моисей деди: «Бӧлӓ сиз аннайаӂэныз, ани Сааби Кендиси йоллады бени йапайым хепсини, не йапэрым, бӓн йапмээрым буннары кенди истедиимӓ гӧрӓ: еер оннар ӧлӓрселӓр, ниӂӓ ӧлерлӓр хепси инсаннар, да оннарлан олмарса фасыл бишей, озаман бени Сааби йолламады. Ама еер йапарса минунийа, да топрак ачылып йударса оннары варлыкларыннан билӓ, да оннар дири инӓрселӓр ӧлӱлерин дӱннесинӓ, озаман билин, ки бу инсаннар атылдылар Саабидӓн».

Моисей сӧледийнӓн бу лафлары, осаат Корейин алтында ер ачылды да йутту онун хепси инсаннарыны, оннарын евлериннӓн хем варлыкларыннан билӓ. Оннар да индилӓр ӧлӱлерин дӱннесинӓ, ер ӧрттӱ оннары, да оннар ӧлдӱлӓр. Хепси израиллилӓр дӓ, ани булунардылар доз-долай, ачан ишиттилӓр оннарын баарышыны, копеттилӓр качмаа, коркарак, ани ер оннары да йудаӂэк. Ӧбӱр икиӱз елли дебештириӂилерӓ дӓ Сааби гӧктӓн йоллады бир атеш, да оннар да ӧлдӱлӓр.


САЙЫЛАР 16:1–3, 23–35

### Бакыр йылан


Бакыр йылан

Гидерӓк илери чолда, инсан генӓ башлады коркмаа хем мырылданмаа Аллаха. Оннар ӱфкеленӓрдилӓр Моисейӓ: «Нечин сӓн чыкардын бизи Мысырдан? Ани чолда мы ӧлелим? Бурада йок не екмек, не су, хем биз артык ииренериз бу йарамаз имектӓн». Бу мырылданмак ичин Сааби йоллады израиллилерӓ зихирли йыланнары, ангылары далардылар оннары, да оннар ӧлӓрдилӓр. Озаман чойу гелди Моисейӓ да дедилӓр: «Гӱнаха гирдик, ачан мырылданардык Аллаха хем сана. Дуа етсӓнӓ Саабийӓ, аники о кооласын биздӓн бу йыланнары».

Моисей башлады дуа етмӓӓ халк ичин, да Сааби деди она: «Йап бакырдан бир йылан, туттур ону бир ӱӱсек пардыйа, да озаман херкези, кими йыланнар далайаӂек, бакып она, калаӂэк дири». Моисей йапты бир бӱӱк бакыр йылан да калдырды ону хепсинин ӧнӱндӓ пардыда. Да инсан, ангысыны даларды йылан, бакып бакыр йылана, каларды дири.


САЙЫЛАР 21:4–9

### Пророк Валаам хем ангил


Пророк Валаам хем ангил

Бир керӓ израиллилӓр конакландылар Иордан деренин бойунда, Иерихон касабасы каршысында. Бу ерлердӓ йашарды моав халкы. Израиллилӓр калабалыкты, да моавитлӓр корктулар бундан. Валак, моавитлерин падишахы, йоллады елчилери, гетирсиннӓр пророк Валаамы. Падишах сымарлады, оннар бӧлӓ десиннӓр пророка: «Мысырдан чыкты бир халк да ерлешти бизим йанымызда; оннар ӧлӓ чоклук, ани капладылар бӱтӱн ери. Гел да бетвала бу халкы, чӱнкӱ оннар биздӓн каави. Еер сӓн бетваларсан израиллилери, бӓн оннары енсейӓбилеӂӓм да коолайаӂам бизим топраамыздан. Бӓн билерим, ани кими сӓн иисӧзлейеӂӓн, онун ууру ислӓӓ гидеӂек; ама кими бетвалайаӂан, о бетвалы олаӂэк».

Валаам чыкты йола. О гидӓрди атлы кенди диши ешеендӓ, онун йанында да варды ики чырак. Бир дӓ ешек гӧрдӱ йолда дуран бир ангили кылыч елиндӓ да сапты йолдан кыра. Валаам башлады дӱӱмӓӓ ешӓӓ, аники о дӧнсӱн йола. Ама ешек, генӓ гӧрӱп ангили, йатты ерӓ, пророк та башлады дӱӱмӓӓ ону сопайлан.

Озаман Сааби йапты ӧлӓ, ани ешек беӂерсин лафетмӓӓ, да о деди инсан сесиннӓн: «Не йаптым бӓн сана, ани сӓн бени дӱӱйерсин?» Ачан Сааби ачты Валаамын гӧзлерини, о кендиси дӓ гӧрдӱ ангили кылычлан. Валаам дӱштӱ ӱзӱкойну да баш иилтти она. Ангил деди она: «Не иш ичин сӓн дӱӱдӱн ешӓӓ? Бӓн гелдим дургутмаа сени, нечин дейни, Бана гӧрӓ, сӓн йанныш йолдан гидерсин». Валаам ӂувап етти ангилӓ: «Гӱнаха гирдим, чӱнкӱ билмӓрдим, ани Сӓн дурэрсын йолда бени дургутмаа дейни. Тӓ, еер о иш, не бӓн неетлендийдим йапмаа, Сана уйгун диилсӓ, озаман бӓн дӧнеӂӓм геери». Ангил деди она: «Гит бу инсаннарлан, ама сӧлӓ саде ону, не Бӓн сана дейеӂӓм».

Моавитлӓр беклӓрдилӓр, ани оннара гелӓн Валаам бетвалайаӂек израиллилери хем чаараӂэк оннарын башына бела. Ама Валаам деди: «Насыл бӓн бетваларым Израил халкыны, еер Аллах ону бетваламарса? Насыл Бӓн чаарарым израиллилерӓ бела, еер Сааби истӓмӓрсӓ оннара бела?» Да Валаам диил бетваласын Израили, ама ӱч керӓ иисӧзледи ону.


САЙЫЛАР 22:3–35; 23:7–20

### Иисус Навин илерледер Моисейин ишини


Иисус Навин илерледер Моисейин ишини

Моисей олду пек ихтӓр, да Аллах деди она, ани о тездӓ ӧлеӂек. Ӧлеӂӓӓ заман Моисей йалварды Аллаха, айырсын онун еринӓ бир киши да койсун ону Аллахын халкына ӧндерӂи, – озаман оннар олмайаӂэклар ниӂӓ чобансыз койуннар.

Сааби деди Моисейӓ: «Ко бӧлӓ адам олсун Иисус Навин, адам, ангысында вар Аллах Духу. Кой онун ӱстӱнӓ елини хем чыкар ону Елеазар попазын хем бӱтӱн халкын ӧнӱнӓ, да насаат вер она хепсинин ӧнӱндӓ. Вер Иисуса сенин ӧндерӂилик куведини, ани хепси израиллилӓр сеслесиннӓр онун изиннерини. О данышаӂэк Елеазар попаза, ангысы аннайаӂэк Саабинин истедиини, да Елеазарын сӧзӱнӓ гӧрӓ йашайаӂэклар хем Иисус кендиси, хем хепси израиллилӓр». Моисей йапты ӧлӓ, ниӂӓ деди она Сааби.

Иисус Навин о ики гӧзчӱнӱн бирисийди, ангылары инанардылар, ани Аллах йардым едеӂек Израил халкына гирмӓӓ Ханаана. Оннар озаман ӱрек верӓрдилӓр халка, дейерӓк: «Бизимнӓн Сааби, коркмайын буралы инсаннардан!» Озамандан беери гечти чок вакыт. Кырк йыл йолӂулук етти Израил халкы чолда. Бу вакыт Мысырдан чыкан бӱӱк йашлы израиллилӓр ӧлдӱлӓр да гӧрмедилӓр Ханаан ерини. Хепси олду ӧлӓ, ниӂӓ деди Аллах: «Бурада, чолда, сиз ӧлеӂениз онун ичин, ани мырылданардыныз Бана, да кимсей араныздан ирми йаштан бӱӱк гирмейеӂек о ерӓ, нерейи Бӓн емин еттийдим ерлештирейим сизи, Халевдан, Иефонийин оолундан, хем Иисус Навиндӓн каарӓ. Ушакларынызы сизин, ани дейӓрдиниз, ки дӱшеӂеклӓр душманнарын елинӓ, Бӓн гечиреӂӓм Ханаана, да оннар гӧреӂеклӓр о ери, ангысындан сиз атылдыныз. О кырк гӱнӱн сайысына гӧрӓ, ачан сизин гӧзчӱлериниз бакардылар о ери, сизӓ ӂеза верилеӂек кырк йыл, хер гӱн ичин бир йыл. Озаман сиз аннайаӂэныз, нейӓ гелер Бана каршы коймаа».


САЙЫЛАР 14:29–30, 34; 27:12–23

### Гелеӂек евлатбойларына сымарламак: унутмамаа Саабийи


Гелеӂек евлатбойларына сымарламак: унутмамаа Саабийи

Моисей бӧлӓ насаат верӓрди халка: «Бакын, йапын ӧлӓ, ниӂӓ деди Сааби, сизин Аллахыныз: сапмайын не саа тарафа, не сол тарафа Онун сӧзлериндӓн. Гидин о йолдан, ангысындан сизӓ изин етти Сааби, сизин Аллахыныз, ани оласыныз саа, хем сизӓ ислӓӓ олсун, хем чок йашайасыныз о ердӓ, ангысыны кабледеӂениз кулланмак ичин. Сеслӓ, Израил халкы: Сааби, Аллахымыз бизим, тек Саабидир. Сев Саабийи, Аллахыны сенин, бӱтӱн ӱрӓӓннӓн, хем бӱтӱн ӂаныннан, хем бӱтӱн кувединнӓн».

Моисей сымарлады израиллилерӓ, аннатсыннар евлатларына о пек бӱӱк нышаннар хем минунийалар ичин, ани Сааби йапты оннара Мысырда хем чолда гезӓркӓн. Хем о сымарлады оннара, ӱӱретсиннӓр ушакларыны таманнамаа Аллахын сымарламакларыны хем законнарыны, хем дарылтмасыннар Саабийи, ниӂӓ йаптылар израиллилӓр чолда. Моисей деди оннара: «Бакын унутмайын Саабийи, ангысы чыкарды сизи Мысыр ериндӓн, есирликтӓн. Саабидӓн, сизин Аллахыныздан, коркун хем саде Она измет един. Измет етмейин башка аллахлара, сизин долайаныныздакы халкларын аллахларына, чӱнкӱ Сааби, Аллахыныз сизин, кысканчтыр. Бакын, ани Сааби, сизин Аллахыныз, ӱфкеленмесин да йок етмесин сизи ер ӱзӱндӓн. Сыкы тутун Саабинин, сизин Аллахынызын, сымарламакларыны, таманнайын законнары, ани О верди сизӓ. Хем йапын ону, не Сааби сайаӂэк ии хем доору».


ИКИНӁИ ЗАКОННУК 5:32–33; 6:4–25

### Курбан вермӒк


Курбан вермӒк

Данышарак хербир израиллийӓ, Моисей деди: «Ачан сӓн гелеӂӓн о ерӓ, ани Сааби, сенин Аллахын, верди сана кулланасын, да ерлешеӂӓн орада, ал илк берекет мейваларын бир пайыны, ани топлайаӂан бу топрактан, кой читенӓ да гит о ерӓ, ангысыны Сааби айыраӂэк Кенди Айозлу ери ичин. Йаклаш попаза, ангысы служба йапаӂэк орада о вакыт, да де она: „Бӱӱн бӓн билдирерим Саабинин, беним Аллахымын, ӧнӱндӓ, ани бӓн гирдим о ерӓ, ангысыны Сааби, емин едип бизим бобаларымыза, адады бизӓ вермӓӓ. Да тӓ, бӓн гетирдим илк берекетин хепси мейваларынын бир пайыны о топрактан, ангысыны Сӓн, Сааби, вердин бана“. Да кой о мейвалары Саабинин, сенин Аллахынын, ӧнӱндӓ, хем иилт башыны Саабийӓ, сенин Аллахына.

Хем левитлӓрлӓн, ангыларыны Аллах сечти Онун айозлу ериндӓ измет етмӓӓ дейни, хем гезиӂи инсаннарлан, ани сендӓ йашайаӂэклар, севин барабар хепси ииликлерӓ, ани Сааби верди сана хем сенин айленӓ. Ӱч йылда бир керӓ айыр сенин топраан берекетинин онунӂу пайыны да вер левитлерӓ, гезиӂи инсаннара, ӱӱсӱзлерӓ хем дул карылара, аники оннар исиннӓр сиздӓ дойунӂа.

Бӱӱн Сааби, сенин Аллахын, изин едер, таманнамаа хепсини онун сыраламакларыны хем законнарыны: тут оннары хем таманна бӱтӱн ӱректӓн хем бӱтӱн ӂандан. Саабийӓ сӓн дедин о гӱнӱ, ани О олаӂэк сенин Аллахын хем ани сӓн гидеӂӓн Онун йолларындан хем таманнайаӂан хепсини Онун насаатларыны, сымарламакларыны хем законнарыны хем сеслейеӂӓн Ону. Хем Сааби деер бу гӱнӱ сана, ани сиз олаӂэныз Онун халкы, ниӂӓ О адады сана, еер таманнарсан хепсини Онун сымарламакларыны. О вереӂек сана метинник хем кӓӓмиллик, таа зеедӓ, некадар О вердийди Кендисинин йараттыы башка халклара, да сӓн олаӂан Саабинин, сенин Аллахын, айозлу халкы, ниӂӓ дӓ О ададыйды».


ИКИНӁИ ЗАКОННУК 26:1–19

### Моисейин ӧлмеси


Моисейин ӧлмеси

Сааби буйурду Моисейӓ пинмӓӓ Нево байырына, ангысы булунарды Моав ериндӓ Иерихонун каршысында. Сааби сӧледи Моисейӓ, ани о ӧлеӂек бу байырда. Моисей пиндийнӓн, Сааби гӧстерди она бӱтӱн ери, ангысы ичин О сӧлӓрди Авраама, Исаака хем Иакова, емин едип вермӓӓ о ери оннарын евлатбойларына. Сааби деди Моисейӓ: «Бӓн брактым гӧрӓсин о топраа, ама сӓн орайы гирмейеӂӓн».

О байырда да ӧлдӱ Моисей, Саабинин чыраа, кӓр ниӂӓ деди Сааби. О гӧмӱлӱ бир чайырда Моав ериндӓ Беф-Фегора каршы, ама кимсей билмеер, хализ ангы ердӓ о гӧмӱлӱ. Моисей ӱз ирми йашындайды, ачан о ӧлдӱ, ама гӧзлери онун хеп ӧлӓ гӧрӓрдилӓр, куведи дӓ кесилмедийди. Отуз гӱн ааладылар Моисейи израиллилӓр Моав кырларында. Озамандан беери олмады Израилдӓ башка бир пророк, ниӂӓ Моисей, ангысыннан Сааби лафедӓрди ӱз-ӱзӓ, хем ангысы йапабилӓрди бӧлӓ нышаннар хем минунийалар, ниӂӓ Аллах йолладыйды Моисей йапсын Мысыр ериндӓ фараонун хем хепси онун ватандашлары ӧнӱндӓ хем бӱтӱн мемлекеттӓ. Йокту башка пророк, ани денк олсун Моисейӓ кувединнӓн хем бӱӱк минунийаларлан, ангыларыны Моисей йапты бӱтӱн Израил халкынын гӧзлери ӧнӱндӓ.

Иисус Навин са, долу аарифликлӓн ондан сора, ниӂӓ Моисей койду еллерини онун ӱстӱнӓ, калды Моисейин ишини илерлетмӓӓ. Израиллилӓр сеслӓрдилӓр ону хем йапардылар хепсини ӧлӓ, насыл Сааби сымарлады оннара Моисейин аазыннан.


ИКИНӁИ ЗАКОННУК 34:1–12

### Раав куртарэр гӧзчӱлери


Раав куртарэр гӧзчӱлери

Моисейин ӧлӱмӱндӓн сора Сааби деди Иисус Навинӓ: «Моисей, чыраам беним, ӧлдӱ; бӧлеӂӓ, калк да гит бӱтӱн халклан билӓ Иордан дересинин ӧбӱр тарафына о ерӓ, ангысыны Бӓн сизӓ вереӂӓм. Хербир ери, нерейи басаӂэк сизин айакларыныз, Бӓн верерим сизӓ, ниӂӓ Бӓн ададым Моисейӓ. Кимсей хич бирзаман сана каршы койамайаӂэк. Ниӂӓ Бӓн Моисейлӓндим, ӧлӓ олаӂам сениннӓн дӓ, хем бракмайаӂам сени. Саде ол четин хем иитли хем ислееӂӓ таманна бӱтӱн закону, ани сана верди Моисей, Беним чыраам, сапма ондан не саа тарафа, не сол, озаман башараӂан бӱтӱн сенин ишлерини».

Гидӓ-гидӓ йаклашардылар израиллилӓр Ханаан еринӓ, ангысыны лӓӓзымды запетсиннӓр. Артык гӧрӱндӱлӓр бӱӱк Иерихон касабасынын дуарлары. Иисус Навин йоллады илери ики израилли, аараштырсыннар бу касабайы. Оннар гелдилӓр Иерихона да калдылар геӂелемӓӓ бир карынын евиндӓ, о карынын адыйды Раав. Иерихон падишахына билдирдилӓр, ки касабайа гелдилӓр израиллилерин конаандан гӧзчӱлӓр хем ани оннар конакландылар Раавын евиндӓ. Падишах изин етти кенди адамнарына, гирип тутсуннар оннары.

Раав ишиттийди о минунийалар ичин, ани йапты Аллах израиллилерӓ, да инанарды, ани Сааби вереӂек оннара Иерихону, нечинки о касаба дурэр израиллилерӓ аданмыш ердӓ. Онуштан умутланарак Аллаха, о саклады гелӓн гӧзчӱлери, падишахын аскерлеринӓ да деди, ани оннар бвшам гиттилӓр онун евиндӓн. Озаман аскерлӓр такыштылар оннарын ардына Иерихондан Иордана гидӓн йолдан. Ачан са олду караннык, Раав салверди израиллилери бир чатыдан кенди евин пенчересиндӓн, онун еви дурарды таман касаба дуарында. О сымарлады оннара, пинсиннӓр байыр ӱстӱнӓ да саклансыннар орада, аники каршылашмасыннар коолайыӂыларыннан.


ИИСУС НАВИН 1:1–7; 2:1–16

### Иордан дересини гечмӒк


Иордан дересини гечмӒк

Иерихона гидӓркӓн, Израил халкы лӓӓзым олду айкырласын Иордан дересини.

Озаман Сааби деди Иисуса: «Бӱӱн Бӓн башлайаӂам йапмаа сени сайгылы бӱтӱн Израил халкынын ӧнӱндӓ, ко оннар билсиннӓр: насыл Бӓн Моисейлӓндим, ӧлӓ олаӂам сениннӓн дӓ. Изин ет айозлу сандыы гӧтӱрӓн попазлара, гирдийнӓн Иорданын суларына, дурсуннар». Да деди Иисус израиллилерӓ: «Тӓ насыл сиз аннайаӂэныз, ани сизиннӓн Аллах, ангысы коолайаӂэк бу ердӓн хепсини бурада йашайаннары – хананейлери, хем хетейлери, хем евейлери хем ферезейлери, гергесейлери, хем аморейлери, хем иевусейлери: Аллахын, бӱтӱн дӱннейин Кулланыӂысынын, сандыыны попазлар гӧтӱреӂеклӓр сизин ӧнӱнӱздӓ Иордан ашыры. Хем ачан о попазлар гиреӂеклӓр Иордан суйуна, су Иорданда вазгечеӂек акмаа да дураӂэк дуар гиби». (Иордан са бу гӱннердӓ, ниӂӓ херкерӓ харман вакыдында, пек долу суйлан да ташэр кенарларындан). Сандыы гӧтӱрӓн попазлар хенез гирдийнӓн Иорданын суйуна, су вазгечти акмаа да дурду дуар гиби йукары чак Адам касабасына кадар; бу ердӓн ашаа са су акты денизӓ.

Озаман бӱтӱн Израил халкы чекетти айкырламаа Иорданы куру дибиндӓн. Оннар айкырларкан, попазлар дурардылар куру деренин ортасында, тутарак еллериндӓ айозлу сандыы. Иисус Навин изин етти оники израиллийӓ, алсыннар о ердӓн, нередӓ дурардылар, бирӓр таш, бу минунийайы анмаа дейни. Ачан хепси инсаннар айкырлады Иорданы, Сааби деди Иисуса: «Буйур сандыы гӧтӱрӓн попазлара, чыксыннар Иордандан». Попазлар чыктылар дередӓн, да су генӓ башлады акмаа кенди ериндӓн.

Иордандан алынан оники ташы Иисус Навин койду бир ерӓ, ангысына денилер Галгал.


ИИСУС НАВИН 3:7–17; 4:1–24

### ИзраиллилӒр алэрлар Иерихону


ИзраиллилӒр алэрлар Иерихону

Ачан израиллилӓр йаклаштылар Иерихона, Иерихон падишахы изин етти, китлемӓӓ касабанын хепси токатларыны. Ама Сааби деди Иисус Навинӓ: «Иерихону, хем онун падишахыны, хем аскерлерини – хепсини буннары верерим сенин елинӓ. Ко силӓхлы адамнар гӱндӓ бир керӓ долансыннар касабайы, ташыйарак айозлу сандыы, хем бӧлӓ йапын алты гӱн. Хем ко сандыын ӧнӱндӓ гитсиннӓр еди попаз еди трубайлан. Единӂи гӱнӱ доланын касабайы еди керӓ, да ко попазлар баартсыннар трубалары. Ачан ишидеӂениз о трубаларын бир узун сесини, ко бӱтӱн халк ӱӱсек сеслӓн баарсын: касабанын дуары темелӓ кадар йыкылаӂэк, да аскерлӓр хепси гиреӂеклӓр касабайа».

Илердӓ гидӓрдилӓр аскерлӓр, оннарын ардына гидӓрдилӓр трубалары баардарак попазлар; аскерлӓр гидӓрдилӓр ардта. Халка са Иисус бӧлӓ буйурду: «Сусун, сӧлӓмейин бир дӓ лаф, чыкармайын бир дӓ сес озамана кадар, таа бӓн демейинӂӓ сизӓ: „Баарын!“ – да озаман баарын». Бӧлеӂӓ, израиллилӓр гӧтӱрдӱлӓр Саабинин сандыыны касабанын долайанында бир керӓ да дӧндӱлӓр конак еринӓ. Хеп бӧлӓ ертеси гӱнӱ дӓ израиллилӓр сандыклан доландылар касабайы бир керӓ да дӧндӱлӓр конак еринӓ. Бӧлӓ оннар йаптылар алты гӱн. Ачан са единӂи гӱнӱ сандыы гӧтӱрдӱлӓр единӂи керӓ хем попазлар башладылар баартмаа трубалары, Иисус деди халка: «Баарын, чӱнкӱ Сааби верер касабайы сизӓ!» Ишидип труба сесини, хепси башладылар ӱӱсек сеслӓн баармаа, да касаба дуары йыкылды темелинӓ кадар. Израиллилӓр хер тарафтан гирдилӓр касабайа да алдылар касабайы.

Иерихона гелӓн ики гӧзчӱ ададыйдылар Раава, ангысы сакладыйды оннары коолайыӂылардан, ани касабайы аларкан куртараӂэклар ону хем онун сенселелерини. Оннар сымарладылар она, бааласын пенчерейӓ бир кырмызы ип, ачан израиллилӓр гиреӂеклӓр касабайа. Раав ӧлӓ дӓ йапты, да оннар чыкардылар ону бӱтӱн сенселелериннӓн барабар Иерихондан. Бундан сора Иерихон касабасыны йактылар.


ИИСУС НАВИН 6:1–24

### АморейлӒрлӒн ӂенк


АморейлӒрлӒн ӂенк

Бир керӓ Гаваон касабасынын йанында израиллилерин хем оннарын душманнарын аморейлерин арасында олду бир бӱӱк дӱӱш. Дӱӱштӓн илери Сааби деди Иисус Навинӓ: «Коркма оннардан, чӱнкӱ Бӓн верерим оннары сенин елинӓ: кимсей оннардан сана каршы койамайаӂэк». Израил аскери, ангысыны ӧндерлӓрди Иисус, чыкып конак ериндӓн, гидӓрди геӂӓ каранныында. Израиллилӓр чарптылар аморейлерӓ, ачан оннар беклӓмӓрдилӓр буну, да Сааби сокту оннары коркуйа, ачан оннар гӧрдӱлӓр израиллилери. Израиллилӓр енседилӓр аморейлери да кооладылар оннары Вефорон байырына гидӓн йолдан таа Азека хем Македа кадар.

Ама бу енсейиш олмады чабук: о гӱнӱ дӱӱш узады. Озаман Иисус Навин йалварды Саабийӓ, аники гӱнеш каушмасын да гӱн узасын. Хепси израиллилерин ӧнӱндӓ о баарды: «Гӱнеш! Дур Гаваонун ӱстӱндӓ! Ай, дур Аиалон чайыры ӱстӱндӓ!» Да дурдулар гӱнеш хем ай, да дурардылар таа израиллилӓр хептӓн ӱстелӓмейинӂӓ душманнарыны. Дӱӱш биттийнӓн, Иисус Навинин аскерлери енсейишлӓн дӧндӱлӓр кенди конаана.

Не озамана кадар, не озамандан сора, олмады башка бӧлӓ бир гӱн, ани Сааби, ишидип инсанын йалвармасыны, дургутсун гӱнеши гӧк ортасында. О гӱнӱ Аллах Кендиси дӱӱшӓрди Израил халкын тарафында.

Аллах сӧледи Иисус Навинӓ лафлары, ангыларыны О сӧлеер хербир Она инанан инсана: «Ол четин хем иитли, бишейдӓн коркма хем сакынма, чӱнкӱ сениннӓн Сааби, сенин Аллахын, нерейи дӓ сӓ гитсӓн».


ИИСУС НАВИН 1:9; 10:6–15

### Израил судйалары


Израил судйалары

Таа израиллилӓр гелмедӓӓн, Ханаанда йашардылар тӱрлӱ башка халклар: хетейлӓр, гергесейлӓр, аморейлӓр, хананейлӓр, ферезейлӓр, евейлӓр хем иевусейлӓр. Хепсинӓ бу халклара кими керӓ деерлӓр хананейлӓр. Гӱнахлары чок олдуу ичин Сааби койду неетинӓ йок етсин хананейлери. Хананейлерин ен бӱӱк аллахларын адларыймыш Ваал хем Астарта. Ваала баш иилдӓркӓн, оннар йапармышлар тӱрлӱ айыпыз маскаралыклар. О ерлердӓ, нередӓ баш урардылар Ваала, курбан йапыларды, кими керӓ инсан курбаны да.

Ханаан топраан сынырларына гирӓрдилӓр шиндики Палестинанын топраклары хем кими ерлӓр Иордан дересиндӓн гӱндуусу тарафына доору. Моисей бӧлдӱ топраа оники Израил сойуна – Иаковун оники оолларынын онбиринӓ: Рувимӓ, Симеона, Иудайа, Дана, Нефалимӓ, Гада, Асирӓ, Исахара, Завулона, Иосифӓ (Иосифин евлатлары кенди сырасынӂа бӧлӱнӓрди ики сойа, ангылары чекилӓрди онун ики оолундан Ефремдӓн хем Манасийадан) хем Вениаминӓ. Таа бир сой, Левийин сойу, каблетмеди кенди топрак пайыны: левитлери Аллах сечтийди, измет етсиннӓр Онун айозлу ериндӓ, да оннар йашардылар касабаларда, ангылары булунардылар Израилин башка сойларынын топракларында.

Ханаана гелдиктӓн сора илк 300–400 йыл оники Израил сойунда йокту тек бир ӧндерӂи куведи. Оннары бирлештирӓрди инанмак тек Аллаха, гӧкӱн хем ерин Йарадыӂысына. Ама хеп окадар оннар инанардылар идоллара, баш урарак о халкларын аллахларына, ангыларын арасында йашардылар, атыларак Аллахын сымарламакларындан. Зулумнуклары ичин хем идоллара баш иилтмелери ичин Сааби ӱфкеленӓрди Израилӓ хем ӂезаларды ону: о душманнар, ангыларыннан ӂенк едӓрди Израил, – моавитлӓр, амонитлӓр, амаликитлӓр, филистимнилӓр, хананейлӓр хем мадианитлӓр – сойардылар хем есирлӓрдилӓр Израил халкыны. Бу халкларын баскысы алтында израиллилӓр чок зеет чекӓрдилӓр хем данышардылар Аллаха куртулуш ичин. Сааби ӂан аӂысындан айырарды оннарын арасындан судйалары, ангылары куртарардылар халкы душманнарын елиндӓн. Ама ачан судйалар ӧлӓрдилӓр, халк генӓ башларды идоллара баш иилтмӓӓ хем йапарды таа кӧтӱ ишлӓр, некадар илери, генӓ чыкардарак Саабинин ӱфкесини.

Израил судйалары буннардылар: Гофониил, Аод, Самегар, пророк кары Девора, Варак, Гедеон, Авимелех, Фола, Иаир, Иефай, Есевон, Елон, Авдон, Самсон хем Самуил. Бу китапта биз аннадаӂэз саде оннарын кимилери ичин.

Бӧлеӂӓ, о вакытларда Израилдӓ йокту падишах, да херкези йапарды ону, не сайарды доору.

СУДЙАЛАР КИЙАДЫ

### Гедеон


Гедеон

Иисус Навинин гечинмесиндӓн сора израиллилӓр дайма чыкарардылар Аллахын ӱфкесини, измет едерӓк идоллара. Сааби ӂезалады оннары бунун ичин да Израил халкыны есир етти мадиан халкы. Аар гелӓрди израиллилерӓ мадианитлерин баскысы, да еди йылдан сора израиллилӓр даныштылар кенди Аллахына, куртарсын оннары. Сааби ишитти оннары да койду оннара бир ӧндерӂи – Гедеон.

Гедеон саймарды кендисини каави, ама Аллах деди она: «Бӓн олаӂам сениннӓн, да сӓн енсейеӂӓн хепсини мадианитлери, ниӂӓ бир адамы». Сааби буйурду Гедеона, йыксын Ваал аллахын курбанныыны, ани варды онун бобасында. Гедеон алды он чырааны да оннарлан барабар йыкты Ваалын курбанныыны хем кести айозлу фиданы, ангысы бӱӱйӓрди онун йанында. Гедеон дӱздӱ бир башка курбаннык – Саабийӓ – да йапты онда бир курбан Аллаха. Да Саабинин Духу сарды Гедеону, да о башлады топламаа калаба аскерини Израилин душманнарына каршы. Дӱӱштӓн илери Гедеон йалварды Аллаха, версин она бир нышан, ани О хализдӓн айырды ону куртармаа израиллилери. Сааби йапты бир нышан, ангысы ичин йалварды Гедеон: кыркылмыш йапаа, ангысыны о дӧшетти авшамдан харманда, сабаалӓн йаш олду чиидӓн, долайында са ер куруйду; ертеси гӱнӱ дӓ, терсинӓ, йапаайын долайанында ер чиилийди, йапаа са куп-куруйду.

Ачан Гедеон ерлешти кенди аскериннӓн мадианитлерин лагары каршысында, Сааби деди она: «Сенин йанында вар пек чок инсан. Бӓн йок насыл бракайым, оннар енсесиннӓр, чӱнкӱ Израил ходулланып дейеӂек: „Биз кендимиз енседик оннары“. Бӧлеӂӓ, билдир инсана: „Ким коркак хем кыйышыксыз, ко дӧнсӱн геери“». Гедеон ӧлӓ дӓ йапты, да ирми ики бин киши гиттилӓр аскердӓн, да калды он бин. Ама Сааби деди, ани хеп окадар калабалык, да буйурду Гедеона, гетирсин оннары суйа да сииретсин, насыл оннар ичеӂеклӓр. Чойу, диз чӧкӱп, ичӓрдилӓр доору дередӓн. Саде ӱчӱз киши алардылар суйу аучларына да ичӓрдилӓр. Аллах деди Гедеона: «Те бу ӱчӱзӱ, ани ичерлӓр аучларындан, Беним куведимнӓн Израил халкыны куртараӂэк – Бӓн вереӂӓм мадианитлери сенин елинӓ».

Ӧлӓ дӓ олду. Сааби йапты бир бӱӱк минунийа: ӱчӱз израилли енседилӓр мадианитлерин хем амаликитлерин аскерлерини, оннар са ӧлӓ калабайды, ниӂӓ чекиргӓ.


СУДЙАЛАР КИТАБЫ 6 – 7

### Пеливан Самсон


Пеливан Самсон

Макар ки Аллах йапты чок минунийа хем йардым едӓрди Кенди халкына, израиллилӓр генӓ узаклаштылар Саабидӓн да йапардылар Она йарамаз ишлери. Бунун ичин оннар генӓ дӱштӱлӓр есирлӓӓ да кырк йыл дурдулар филистимнилерин куведи алтында. Ачан оннар есирликтӓйди, Сааби койду оннарын ӱстӱнӓ бир судйа, ады Самсон. О адамда варды гӧрӱлмедик кувет, ангысы булунарды онун сачларында. Таа о дуумадыйнан, Аллах сӧледи онун анасына-бобасына, ани кыркмасыннар чоӂуун сачларыны, нечинки она денилеӂек Аллах назорейи (демӓк «Аллаха баашланмыш») да о башлайаӂэк куртармаа Израили филистимнилердӓн.

Самсонун куведи окадар бӱӱктӱ, ани о бир керӓ паралады йолда она каршы гелӓн асланы ниӂӓ бир олаа. Башка керӓ о ӧлдӱрдӱ бир ешек ченесиннӓн бин филистимни. О колай копарарды ен каави иплери хем букаалары.

Бир керӓ Самсон гелди Газа касабасына да калды орада геӂелемӓӓ. Филистимнилӓр китледилӓр касаба токатларыны да, сакланып, беклӓрдилӓр айдыннансын, ки ӧлдӱрмӓӓ ону. Геӂӓ йарысы Самсон уйанды да истеди чыкмаа касабадан. О сӧктӱ касаба токатларыны диреклериннӓн хем сӱрмелериннӓн билӓ, койду оннары омузларына да гӧтӱрдӱ бир байыр тепесинӓ.


СУДЙАЛАР КИТАБЫ 13:1–5; 14:5, 6; 15:14, 15; 16:1–3

### Самсонун ӧлӱмӱ


Самсонун ӧлӱмӱ

Ирми йыл Самсон олду судйа Израилдӓ. Чок раатсыз етти о кенди халкынын душманнарыны, филистимнилери. Оннар истӓрдилӓр ӧлдӱрмӓӓ ону, ама, билмейерӓк, недӓ онун куведи, бишей йапамардылар она.

Бир керӓ оннар йалвардылар бир карыйа, ады Далида, ангысыны севӓрди Самсон, соруштуруп, ӱӱренсин, нередӓ саклы онун куведи. Ӱч керӓ кары сорду Самсона, ама о истӓмӓрди сӧлемӓӓ доорусуну. Гӱн-гӱндӓн Далида йалварарды, ачылсын она, да зеетлӓрди адамы сорушларыннан. Самсонун ӱреенӓ дайанылмаз аар гелӓрди, да о ачты она саклылыы, дейип: «Беним сачларым кыркыларса, озаман беним куведим кайбелеӂек, да бӓн олаӂам ӧлӓ, ниӂӓ хепси инсаннар».

Ишидип буну, Далида, уйуттурду ону да чаарды филистимнилери. Филистимнилӓр кырктылар онун сачларыны, да Самсонун куведи кайбелди. Сааби узаклашты ондан, да Самсон гевшеди.

Филистимнилӓр бааладылар ону ики синӂирлӓн, чыкардылар онун гӧзлерини да койдулар, капанда ӱӱтсӱн екин. Ама вакыт гечтикчӓ Самсонун сачлары генӓ чекеттилӓр бӱӱмӓӓ, да кувет генӓ гелди она.

Бир керӓ филистимнилӓр топландылар курбан йапмаа кенди аллахына, метиннейерӓк ону хем дейерӓк: «Аллахымыз верди бизим елимизӓ душманымызы, бизим топраамызы даран-перан едӓн Самсону, ангысы ӧлдӱрдӱ чойумузу». Шенненип, оннар баарардылар: «Чаарын бизӓ Самсону! Ко о шеннендирсин бизи». Самсону, гетирип, койдулар ики дирек арасына, ани дурардылар ичерин ортасында, хем ангыларына дайанарды ӧртӱ. Озаман Самсон данышты Аллаха: «Сааби-Аллахым! Аклына гетирсӓнӓ бени да каавилештирсӓнӓ бени таа бир керӓ, Аллахым, аники бӓн чыкарайым киними филистимнилердӓн беним ики гӧзӱм ичин». Да Самсон сивиштирди ериндӓн о ики дирӓӓ, ангылары тутардылар еви, да деди: «Ко бӓн ӧлейим филистимнилӓрлӓн барабар!» Бӱтӱн кувединнӓн абанды диреклерӓ, да бӱтӱн ев йыкылды, да хепси, ким орада варды, ӧлдӱлӓр.


СУДЙАЛАР КИТАБЫ 16:14–30

### Руфи хем Ноемин


Руфи хем Ноемин

Бир керӓ, судйаларын вакыдында, Иудей ериндӓ олду бӱӱк аачлык. Бу бетерӓ бир израилли, ады Елимелех, кенди карысыннан хем ики оолуннан чыкты Вифлеемдӓн, нередӓ оннар йашардылар, да, гечип, ерлешти Моав ериндӓ (моавитлӓр йашардылар Ӧлӱ дениздӓн гӱндуусуна доору). Онун карысынын адыйды Ноемин, оолларынын да адларыйды Махлон хем Хилеон.

Елимелех ӧлдӱ, да онун карысы Ноемин калды ики оолуннан. Ооллары икиси дӓ евлендилӓр моавит кызларына: бирисинин адыйды Орфа, ӧбӱрӱн дӓ – Руфи. Оннар йашадылар орада он йыл кадар. Ама сора Ноеминин ооллары ӧлдӱлӓр, да Ноемин калды йалныз. Ишидип, ани Иудейада артык битти аачлык, нечинки Аллах верди инсана ислӓӓ берекет, о дӱшӱндӱ дӧнмӓӓ дуума еринӓ.

Ноемин йолланды Моавдан дуума еринӓ, онуннан барабар гиттилӓр онун ики гелини. Йолӂа Ноемин деди гелиннеринӓ: «Дӧнӱн геери ананыза-бобаныза. Ко Сааби иилик версин сизӓ, ани ии даврандыныз беним оолларыма хем бана. Сааби йардым етсин сизӓ икинизӓ дӓ гирӓсиниз ени коӂаларынызын евлеринӓ». Да о ӧптӱ оннары. Онун гелиннери дедилӓр: «Йок, биз гидеӂез сениннӓн барабар». Ама Ноемин дурарды кенди лафында: «Диил лӓӓзым, кызларым, беним ӂаным аӂыйэр сизӓ, чӱнкӱ бела йоллээр бана Сааби». Гелиннӓр гириштилӓр ааламаа, да Орфа ӧптӱ кайыннасыны да гитти, Руфи сӓ калды онуннан. Руфи деди: «Йалварма бана, бракайым сени да дӧнейим. Бӓн гидеӂӓм сениннӓн, нерейи дӓ сӓн гитсӓн, нередӓ сӓн йашарсан, бӓн дӓ орада йашайаӂам. Сенин халкын олаӂэк беним халкым, сенин Аллахын да олаӂэк беним Аллахым. Нередӓ сӓн ӧлеӂӓн, бени дӓ орада гӧмеӂеклӓр. Еер, ӧлӱмдӓн каарӓ, башка бишей бени айырдарса сендӓн, ко Сааби версин башыма тӱрлӱ белалар». Ноемин, гӧрерӓк, ани Руфи неетинӓ четин коймуш калмаа онуннан, вазгечти йалвармаа она.


РУФИ 1:1–17

### Руфи Воозун тарласында


Руфи Воозун тарласында

Ачан Ноеминнӓн Руфи битки-биткийӓ гелдилӓр Вифлеемӓ, бӱтӱн касаба башлады кайнашмаа да хепси дейӓрдилӓр: «Аӂаба бу Ноемин ми?» О да ӂувап едӓрди: «Демейин бана Ноемин, сайылэр „хош“, ама дейин бана Мара, сайылэр „аӂы“, нечинки Аллах йоллады бана бӱӱк кахыр. Бӓн чыктым бурадан зенгин, геери сӓ бени Сааби чевирди бош еллӓн».

Бир керӓ Руфи чыкты тарлайа, ангысынын чорбаӂысы Ноеминин сенселесийди, ады Вооз, да башлады топламаа оракчылардан сора калан башаклары.

Тарланын чорбаӂысы ӱӱренди, ани о кыз Ноеминин гелини, ангысы бракмыш евдекилерини да гитмиш йабанӂы ерӓ бакмаа кайыннасыны. Озаман Вооз чаарды ону да изин верди, гелсин тарлайа хер гӱн. Кенди чыракларына о буйурду, маасуз браксыннар кендилериндӓн сора башак хем гӱӂендирмесиннӓр Руфийи.

Бундан сора Вооз деди Руфийӓ: «Ко Сааби бол-бол иилик версин сана онун ичин, ани сӓн, бракып кенди бобаны хем ананы, гитмишин кайыннаннан онун халкына. Ко ӂӧмерт ӧдек версин сана Сааби, Израил Аллахы, Ангысына сӓн гелдин, аники булмаа раатлык Онун канатлары алтында».

Ии ӱрекли хем услу Руфи ӂувап етти она: «Ко илери доору да чорбаӂым унутмасын бени! Сӓн раатландырдын бени хем сӧледин ии лафлар бана, макар бӓн сенин битки чырак карыларындан таа ашаайым».

Тездӓ Вооз евленди Руфийӓ, да о дуудурду коӂасына бир оол. Вифлеем карылары дейӓрдилӓр Ноеминӓ: «Шӱкӱр Саабийӓ – О бракмады сени евлатсыз. Ко анылсын онун ады Израилдӓ. О сана олаӂэк бир севинч хем ихтӓрлыында бакаӂек сени, чӱнкӱ ону дуудурду сана сенин гелинин, ангысы север сени хем ангысы таа паалы, некадар еди оол». Ноемин ташыйарды ушаа куӂаанда хем ӧлӓ бакарды ону, ани комушуйкалар дейӓрдилӓр: «Ноеминин олду чоӂуу». Ушаан адыны койдулар Овид. Ондан чекилер Давид, Израилин бӱӱк падишахы. Давид ичин таа аннадылаӂэк бу кийатта.


РУФИ 1:19–21; 2:1–16; 4:13–17

### Аннанын дуасы


Аннанын дуасы

Израилдеки Рама касабасында йашарды бир адам, ады Елкана. Онун карысынын адыйды Анна. О карынын йокту ушаа да бунун ичин о пек кахырланарды. Хер йыл белли гӱннердӓ оннар гидӓрдилӓр кенди касабасындан Силома, нередӓ варды Саабинин айозлу чадыры, ки Саабийӓ баш иилтмӓӓ хем курбан вермӓӓ. Ачан оннар дуа едӓрдилӓр, Анна херкерӓ ааларды. Елкана севӓрди карысыны, да онун ӂаны пек аӂыйарды она.

Бир керӓ, ачан оннар гелдилӓр Силомда Саабинин айозлу евинӓ да Анна генӓ башлады ааламаа, Елкана деди она: «Анна, нечин сӓн аалээрсын? Нечин сенин ӱрӓӓн кахырлы? Аӂаба бӓн сана дейни диилим ми таа ии, некадар он оол?»

Айозлу чадыр ӧнӱндӓ Анна, аӂы аалайарак, дуа едӓрди Саабийӓ да верди Она бӧлӓ бир емин: «О, Сааби! Сӓн гӧрерсин, насыл кахырланэрым бӓн, Сенин чыраан. Еер Сӓн аклына гетирӓрсӓн бени, да верӓрсӓн бир чоӂук, озаман бӓн баашлайаӂам ону Саабийӓ бӱтӱн ӧмӱрӱнӓ».

Анна чок вакыт дуа етти Саабийӓ, айозлу евин ӧнӱндӓ отуран попаз Илий да бакарды она. Анна лафедӓрди аклынӂа, да саде онун дудаклары сессиз ойнарды. Илий санды, ани кары сарфош, да деди она: «Таа чок му сарфошлук едеӂӓн? Бракыл о шараптан!» Анна ӂувап етти она: «Йок, чорбаӂым беним, бӓн шарап ичмедим, ама бӱӱк кахырда ачардым ӱрееми Саабинин ӧнӱндӓ. Санма, ани сенин чыраан – бир ороспу кары: бӓн дуа едӓрдим бӱӱк кахырдан хем бӱӱк гӱӂенмектӓн». Илий ӂувап етти она: «Гит селеметлӓн, Сааби Израилин Аллахы таманнайаӂэк хепсини, не сӓн истедин Ондан». Анна да деди: «Илери доору да унутмасана кенди чырааны». Ачан Анна дӧндӱ евӓ Силомдан, онун ӱзӱ диилди окадар кахырлы, некадар илери.

Сааби ишитти Аннанын дуасыны, да карынын олду чоӂуу.


ПАДИШАХЛАРЫН БИРИНӁИ КИЙАДЫ 1:1–18

### Анна верер Самуилы Аллаха


Анна верер Самуилы Аллаха

Анна койду оолунун адыны Самуил. Ачан чоӂук бираз бӱӱдӱ, анасы гетирди ону Аллахын айозлу евинӓ Илий попаза да деди: «Бӓн те о карыйым, ангысы бурада сенин йанында дурарды да дуа едӓрди Саабийӓ. Бӓн дуа едӓрдим, ани Аллах версин бана бир оол, да Сааби таманнады ону, не бӓн истӓрдим Ондан. Тӓ беним оолум, да бӓн верерим ону Саабийӓ бӱтӱн йашамасына – измет етсин Саабийӓ». Дейип буну, Анна баш иилтти Аллаха, шӱкӱр едерӓк хем метиннейерӓк Ону дуасында:

Севинди беним ӱрӓӓм Сааби ичин! Бӓн севинерим Сенин куртармана. Йоктур Сааби гиби айозлу, хем йок башка аллах, Сендӓн каарӓ; хем йок корунту кайасы бизим Аллахымыз гиби. Инсаннар, сӧлӓмейин ходул лаф, хем айып лаф аазыныздан чыкмасын, чӱнкӱ хепсини билер Сааби Аллах хем хепсини йаптыкларыны О кантарлээр. Кенди инанч инсаннарыны О коруйэр, кабаатлылар са кайбелеӂеклӓр каранныкта, чӱнкӱ инсан каави диил кенди кувединнӓн.

Сааби туз-буз едеӂек душманнары.

Анна бракты кӱчӱк Самуилы айозлу евдӓ Илий попазлан, да орада о бӱӱйӓрди, хем Сааби, хем инсаннар ону севӓрдилӓр. Хер йыл анасы гетирӓрди она ени руба, да Саабинин ӧнӱндӓ о измет едӓрди, гиийимни о рубайа.


ПАДИШАХЛАРЫН БИРИНӁИ КИЙАДЫ 1:25–28; 2:1–10, 18–19, 26

### Самуилы чааран сес


Самуилы чааран сес

Чоӂук Самуил бӱӱйӓрди хем измет едӓрди Аллахын айозлу евиндӓ. О вакыт Сааби сиирек лафедӓрди инсаннарлан хем сиирек гӧрӱнӓрди оннара.

Бир керӓ геӂӓ Илий попаз динненӓрди айозлу евдӓ дӧшеендӓ. Аллахын кандили таа йанарды. Самуил да йатарды Саабинин евиндӓ, нередӓ булунарды айозлу сандык. Бир дӓ Сааби чаарды Самуилы. «Бӓн бурадайым» – сес верди Самуил да, качарак гидип Илийӓ, деди: «Бӓн бурадайым! Сӓн чаардын мы бени?» Ама ӧбӱрӱ деди: «Бӓн чаармадым сени, гит геери да йат». Самуил гитти да йатты.

Ама Сааби таа бир керӓ чаарды Самуилы. Калкып, о генӓ гелди Илийӓ да деди: «Тӓйим бӓн! Сӓн чаардын мы бени?» Ама Илий генӓ деди: «Бӓн чаармадым сени, оолум, гит да йат». Самуил озаман таа танымарды Саабинин сесини, нечин дейни Сааби таа лафетмедийди онуннан.

Сааби ӱчӱнӂӱ керӓ чаарды Самуилы, да ӧбӱрӱ калкты, ӱчӱнӂӱ керӓ гелди Илийӓ да деди: «Тӓйим бӓн! Сӓн чаардын мы бени?» Озаман Илий аннады, ани чоӂуу чаарэр Сааби. О деди Самуила: «Гит геери да йат, да ачан о сес сени чаараӂэк, де: „Сӧлӓ, Сааби, чӱнкӱ сеслеер Сенин чыраан“». Самуил дӧндӱ еринӓ да йатты. Сааби гелди да чаарды Самуилы, ниӂӓ дӓ илери. Самуил деди, ниӂӓ ӱӱретти ону Илий: «Сӧлӓ, Сааби, чӱнкӱ сеслеер Сенин чыраан».

Озаман Сааби чекетти она сӧлемӓӓ, не О йапаӂэк Илийин айлесинӓ. О деди, ки ӂезалайаӂэк бу попазы, нечин ани Илий билӓрди кенди оолларынын йарамаз йаптыкларыны, ама дургутмарды оннары.


ПАДИШАХЛАРЫН БИРИНӁИ КИЙАДЫ 3:1–14

### Попаз Илийин ӧлӱмӱ


Попаз Илийин ӧлӱмӱ

Сааби генӓ ӂезалады Израил халкыны гӱнахлары ичин, изин верип филистимнилерӓ, енсесиннӓр оннары дӱӱштӓ. О дӱӱштӓ израиллилӓр кайбеттилӓр дӧрт бин кишийӓ йакын. Ачан енсенилмиш аскер дӧндӱ кенди лагарына, Израилин аксакаллары дедилӓр: «Нечин бӱӱн Сааби изин верди филистимнилерӓ, енсесиннӓр бизи? Хади алалым йанымыза Силомдан Саабинин айозлу сандыыны. Еер о оларса бизимнӓн, о куртараӂэк бизи душманнарымызын еллериндӓн». Силома йолланылма адамнар гетирдилӓр орадан айозлу сандыы, сандыын йанында гидӓрдилӓр Илийин ики оолу, Офни хем Финеес. Ама филистимнилӓрлӓн ени дӱӱштӓ израиллилӓр генӓ тараттылар, кайбедип отуз бин йайан аскер, да качтылар дӱӱш мейданындан. Аллахын сандыыны каврадылар филистимнилӓр, да Илийин оолларыны, Офнийи хем Финееси, урдулар.

Дӱӱш мейданындан хаберӂи качарак гелди Силом касабасына, нередӓ йашарды Илий, да билдирди, ани Израил халкыны даран-перан еттилӓр. Касаба инсаннары, ишидип бу хабери, калдырдылар бир бӱӱк аалайыш. Бу вакыт Илий попаз отурарды йол бойунда касаба порталарын йанында. О ишитти касабадан гелӓн аалайышы да сорду хаберӂийӓ, не олду. Ӧбӱрӱ ӂувап етти она: «Израил таратты филистимнилерӓ бир бӱӱк дӱӱштӓ. Аллахын сандыыны каврадылар, сенин дӓ ики оолуну урдулар».

Ачан хаберӂи анды Аллахын сандыыны, Илий дӱштӱ аркасы ӱстӱ, кырды енсесини да ӧлдӱ. Илий олду судйа Израилдӓ кырк йыл да ӧлдӱ доксан секиз йашында.

Илийин евлатларыннан олду о, не иш ичин сӧледи Сааби Самуила о геӂӓ, ачан сефтӓ чаарды ону.


ПАДИШАХЛАРЫН БИРИНӁИ КИЙАДЫ 4:1–18

### Саул – Израилин падишахы


Саул – Израилин падишахы

Самуил олду Израилдӓ бӱӱк пророк. О чаарарды кенди халкыны, атылмаа йабанӂы идол аллахлардан да дӧнмӓӓ дири Аллаха. Ачан Самуил ихтӓрлады, о койду Израил ӱстӱнӓ судйа кенди оолларыны. Ама оннар саптылар боба йолундан: оннар дӱшӱнӓрдилӓр кенди кӓрыны. Оннар кабледӓрдилӓр баашыш хем кесмӓрдилӓр доору суд. Озаман Израилин аксакаллары гелдилӓр Самуила да дедилӓр: «Сӓн артык ихтӓрсын, оолларын да гитмеерлӓр сенин йолундан. Онуштан кой бизим ӱстӱмӱзӓ бир падишах, ани ӧндерлесин бизи, ниӂӓ башка халкларда». Самуил билӓрди, ани оннарын истейиши Саабийӓ йарамээр. Ама ачан о дуа етти, Сааби деди она: «Йап ӧлӓ, насыл истеер бу халк. Оннар атылдылар диил сендӓн – Бендӓн оннар атылдылар, оннар истӓмеерлӓр, Бӓн падишахлык едейим оннарын ӱстӱнӓ. О гӱндӓн беери, ачан Бӓн чыкардым оннары Мысырдан, хем шиндийӓ кадар оннар унудардылар Бени хем измет едӓрдилӓр башка аллахлара. Оннар насыл Бана давранэрлар, сана да ӧлӓ давранэрлар. Бӧлеӂӓ, сеслӓ оннары. Ама Бӓн Кендим айыраӂам бир падишах, ангысы падишахлык едеӂек оннарын ӱстӱнӓ, сӓн дӓ билдир оннара падишахын сыраларыны».

Самуил сӧледи халка Саабинин сӧзлерини да деди, ани еер оннары ӧндерлӓрсӓ падишах, о есир едеӂек оннары, да оннар аалашарак йалвараӂэклар, ама Сааби шансора йардым етмейеӂек оннара. Инсан са сеслӓмӓрди Самуилы да хеп истӓрди кендисинӓ падишах.

Бир керӓ Сааби йоллады Самуила бир балабан хем гӧзӓл генч оланы, ады Саул. Сааби деди Самуила: «Тӓ о адам, ангысы ичин Бӓн сӧлӓрдим сана. О ӧндерлейеӂек Беним халкымы». Самуил алды маслин олойуннан бир кап да дӧктӱ о олойу Саулун башына. Сора о ӧптӱ ону да деди: «Сааби айырды сени падишах, да сӓн падишахлык едеӂӓн Онун халкына». Бӧлӓ Саул олду падишах Израилдӓ.


ПАДИШАХЛАРЫН БИРИНӁИ КИЙАДЫ 8:1–22; 9:2, 17; 10:1

### Чобан Давид – падишах олаӂаа


Чобан Давид – падишах олаӂаа

Саул, ангысыны пророк Самуил айырды падишахлык етмӓӓ, бир керӓ гирди бӱӱк гӱнаха. Филистимнилӓрлӓн дӱӱштӓн илери о беклӓрди Самуилы, ангысы лӓӓзымды гелсин да йапсын Саабийӓ курбан. О бекледи ону еди гӱн, ама Самуил ӧлӓ дӓ гелмеди, да Саулун аскери башлады даалышмаа. Озаман Саул, Самуил гелмедии ичин, неетленди кендиси йапсын курбан, макар ки буну варды насыл йапсын саде попаз. Ачан гелди Самуил, о деди Саула: «Сӓн акыллы йапмадын, ани таманнамадын Сааби Аллахын сана вердии изини. Сааби хептенӓ каавилештиреӂейди сенин падишахлыыны Израилдӓ, ама шинди дайанмайаӂэк сенин падишахлык етмӓн. Сааби булаӂэк башка бир адам, ангысы олаӂэк онун ӱреенӓ гӧрӓ. Ону Сааби йапаӂэк Кенди халкы ӧндерӂиси, чӱнкӱ сӓн таманнамадын Саабинин изинини».

Тездӓ Сааби гӧстерди Самуила гӧзӓл гӧзлӱ хем хош ӱзлӱ бир чоӂуу. Чоӂуун адыйды Давид. О гӱдӓрди бобасынын койуннарыны хем ислӓӓ чобанды. О бакарды койуннары хем коруйарды оннары йабан хайваннардан.

Саабинин изининӓ гӧрӓ Самуил, йаалайып Давиди, айырды ону падишахлык етмӓӓ, аники о ӧндерлесин Израил халкыны. О гӱндӓн беери Аллахын Духу дайма булунарды Давидлӓн. Саулдан са Аллахын Духу узаклашты, да фена дух чекетти зеетлемӓӓ ону. Озаман Саул изин верди изметчилеринӓ, булсуннар она бир чалгыӂы, ангысы ислӓӓ чалэр арфада, аники о раатландырсын Саулу кенди чалгысыннан. Изметчилӓр гетирдилӓр она Давиди. Бӧлеӂӓ Давид башлады измет етмӓӓ Саула. Давиди пек беенди Саул да койду ону кендинӓ силӓхчы. Ачан фена дух чекедӓрди зеетлемӓӓ Саулу, Давид, алып арфасыны, чаларды она. Да озаман Саулун ӱрӓӓ севинӓрди хем хошланарды, фена дух та бракарды ону.


ПАДИШАХЛАРЫН БИРИНӁИ КИЙАДЫ 13:8, 13–14; 16:11–33

### Давид хем Голиаф


Давид хем Голиаф

Бир керӓ филистимнилӓр топладылар аскерлерини, аники дӱӱшмӓӓ Израил халкыннан. Израиллилӓр дӓ, ангыларыны ӧндерлӓрди падишах Саул, хазырландылар ӂенгӓ, ерлешип филистимнилерин аскери булундуу байырын каршысында. Давидин ӱч батӱсу Саулун аскериндӓйдилӓр. Бираздана бобасы йоллады Давиди израиллилерин лагарына, гӧтӱрсӱн батӱларына екмек хем дӓ ӱӱренсин, насыл оннарын саалыклары, хем аннасын, диил лӓӓзым мы оннара бишей.

Ачан Давид, гелип израиллилерин лагарына, лафедӓрди батӱларыннан, о гӧрдӱ бир пек балабан филистимнийи, ады Голиаф. О гиийимнийди зирхли рубайа, башында шлӧм, еллериндӓ мызрак хем калкан. Голиаф гӱлмӓӓ аларды Аллахын халкыны хем кӧтӱлӓрди Аллахы. Гӱлмӓӓ аларак израиллилери, о дейӓрди, ки еер биркимсей ону енсӓрсӓ, филистимнилӓр олаӂэклар оннарын есирлери. Ама кимсей израиллилерин лагарындан кыйышамарды чыксын дӱӱшмӓӓ Голиафлан, титси коркарак салт бир онун гӧрӱмӱндӓн. Давид, ишидип, насыл Голиаф кӧтӱлеер Аллахы хем израиллилерин аскерини, йаклашты Саула да алды изин дӱӱшмӓӓ Голиафлан. Ама Саул деди она: «Сӓн таа генчсин, о са чок гӧрмӱш бир аскер». Давид аннатты Саула, насыл она Аллах йардым едӓрди енсемӓӓ асланнары хем айылары, ачан о койун гӱдӓрди. Озаман Саул изин верди она дӱӱшсӱн да гиидирди она зирхли гӱӱслӱк хем бир шлӧм. Ама Давид диилди сынашык бӧлӓ гиийимӓ. Онуштан о сойунду ону, алды кенди таш сапаныны[6] хем чобан сопасыны, булду дередӓ беш ашынык таш, койду оннары чобан торбасына да чыкты дӱӱшмӓӓ филистимнийлӓн.

Голиаф, гӧрдӱйнӓн она каршы чыкан Давиди, гиришти гӱлмӓӓ, дейерӓк: «Сӓн не, гелерсин бана каршы сопайлан мы? Санки бӓн не, кӧпек мийим?» Давид ӂувап етти она: «Сӓн гелерсин бана каршы кылычлан, мызраклан хем калканнан, бӓн сӓ гидерим сана каршы Саабинин, Израил Аллахынын, адына, ангысыны сӓн кӧтӱлӓрдин». Сора Давид чыкарды торбасындан бир таш да сыбытты ону таш сапаныннан. Таш разгелди Голиафын доору аннысына, да о ӧлӱ дӱштӱ ерӓ. Филистимнилӓр, гӧрӱп, ани оннарын пеливаны ӧлӱ, даалыштылар, да Израил аскери енседи.


ПАДИШАХЛАРЫН БИРИНӁИ КИЙАДЫ 17:1–53

### Ионафан


Ионафан

Ачан Давид гетирди Саула ӧлӱ Голиафын кафасыны, Саул сорду она: «Кимин оолуйсун сӓн?» Давид деди: «Бӓн Вифлеемдӓ йашайан Иесейин оолуйум». Бу лаф гидӓркӓн, оннарын йанында булунарды Ионафан, Саул падишахын оолу. О бир каави хем иитли деликанныйды. Ионафан бӱтӱн ӱректӓн беенди Давиди да йапты онуннан бир дост аннашмасы. Бу аннашмайы нышаннамаа дейни, о баашлады Давидӓ кенди рубасыны, бел кушааны, кылыӂыны хем йайыны. Давид тӓ беенди Ионафаны.

Ама Саул беенмӓзди бу достлуу. Ачан филистимнилери енсейӓн израиллилӓр дӧнӓрдилӓр евӓ, оннара каршы чыкан инсан метиннӓрди Давиди хем баарарды: «Саул енседи биннери, Давид сӓ – он биннери!» Ишидип буну, Саул пек гӱӂенди. Она ислӓӓ гелмӓрди Давидин анылмасы. Озамандан беери о башлады чок гӧрмӓӓ Давиди да аарарды колайыны ӧлдӱрмӓӓ ону.

Бир керӓ, ачан фена дух генӓ зеетлӓрди ону, Давид тӓ чаларды она арфада, Саул атты она мызраа, ама Давид корунду, да мызрак гечти онун йанындан. Биркач керӓ Ионафан аркайа алды Давиди кенди бобасынын ӱфкесиндӓн хем маана буларды она кӧтӱ неети ичин, дейерӓк: «Ко гӱнаха гирмесин падишах кенди чыраана Давидӓ каршы, чӱнкӱ о хич бир гӱнах сана каршы йапмады, хем хепси онун йаптыклары сенин файдана. О кенди ӧмӱрӱнӱ коркунтуйа сокту, ачан ӧлдӱрдӱ о филистимнийи, да Сааби верди Израилӓ бӱӱк енсейиш. Сӓн бакардын буна да севинӓрдин. Е нечин шинди истеерсин гӱнах йапмаа кабаатсыз Давидӓ да ӧлдӱрмӓӓ ону хич бишейсиз?» Илкин Саул сеследи оолуну да емин етти ӧлдӱрмемӓӓ Давиди.


ПАДИШАХЛАРЫН БИРИНӁИ КИЙАДЫ 17:57–58; 18:1–11; 19:1–6

### Давид уйуйан Саулун ӧнӱндӓ


Давид уйуйан Саулун ӧнӱндӓ

Саулун Давидтӓн азетмемеси гӱн-гӱндӓн хеп бӱӱйӓрди, да о хеп окадар хесаплады ӧлдӱрмӓӓ Давиди. Ионафан ӱӱренди бунун ичин да хабер верди кенди севгили достуна. Озаман Давид качты Саулдан да, топлайып бир четӓ она инанч олан адам, сакланды оннарлан байырларда. Саул хеп кооларды ону кенди аскериннӓн, ама, Аллах Давидлӓн олдуу ичин, биртӱрлӱ етишӓмӓрди ону. Давидин сӓ диил бир керӓ варды колайы ӧлдӱрсӱн Саулу, ама о истӓмӓрди падишаха йапмаа хич бир феналык, нечин дейни севӓрди Аллахы хем коркарды Ондан.

Бир керӓ Саул топлады бир четейӓ ӱч бин израилли да гитти байырлара аарамаа Давиди. Аннайып, ани Саул кенди аскерлериннӓн ерлешти геӂелемӓӓ йылмаларын бирисиндӓ, Давид алды Авесайы, кенди кафадарыны, да геӂӓ инди Саулун лагарына, нередӓ хепси уйуйарды. Оннар йаклаштылар уйуйан Саула да гӧрдӱлӓр онун башы уӂунда ерӓ саплы мызраа. Авеса деди Давидӓ: «Браксана алайым бу мызраа да ӧлдӱрейим Саулу». Ама Давид бракмады ону, ӧлдӱрсӱн Аллахын сечилмишини, дейип, ки гелеӂек о гӱн, ачан Сааби Кендиси алаӂэк онун ӧмӱрӱнӱ. Оннар алдылар Саулун мызрааны хем чӧлмеени суйлан да гиттилӓр.

Да гечти Давид ӧбӱр тарафа да дурду байырын тепесиндӓ, ангысынын каршысында булунарды Саулун лагары, ӱӱсек сеслӓн чаарды Саулу да гӧстерди она онун ишлерини. Озаман Саул, гӧрерӓк, ани Давид чыкармады ӱфкесини хепси о феналыклар ичин, ани падишах йапты она, деди: «Гӱнаха гирдим бӓн. Дӧн бана, оолум Давид, бӓн сана башка феналык йапмайаӂам, нечинки беним ӧмӱрӱм сана дейни бӱӱн паалыйды. Ахмаклык бӓн йапардым хем чок гӱнаха гирӓрдим». Саул адады Давидӓ биртаа кооламамаа ону, ама хеп окадар азетмӓрди ондан.


ПАДИШАХЛАРЫН БИРИНӁИ КИЙАДЫ 20:1–43; 26:2–21

### Давид олэр бӱтӱн Израилин падишахы


Давид олэр бӱтӱн Израилин падишахы

Филистимнилӓрлӓн дӱӱшлерин бирисиндӓ израиллилӓр тараттылар, Саул падишахы хем онун оолларыны урулдулар. Падишах аскериндӓн бир адам гелди Давидӓ доору дӱӱш мейданындан да гетирди хабер, ани Саул хем оолу Ионафан филистимнилӓрлӓн дӱӱштӓ урулдулар. О адам санарды, ки Давид севинеӂек, ишидип кенди душманы Саулун ӧлӱмӱ ичин. Ама Давид аклына гетирмеди о феналыы, ангысыны она йапты Саул. Кахырлы ааларды о Саулу хем Ионафаны да чыкарды оннар ичин бир тӱркӱ:

Саул хем Ионафан йашардылар севгидӓ хем аннашмакта, ӧлӱмдӓ дӓ айырылмадылар. Оннар карталлардан хызлыйды хем асланнардан каавийдилӓр. Израил кызлары! Аалайын Саулу, ангысы гиидирӓрди сизи паалы платлара хем донадарды алтыннан рубаларынызы. Оф, оннар ӧлдӱлӓр дӱӱштӓ! Кахырланэрым сенин ичин, кардашым Ионафан. Сӓн пек паалыйдын бана; бизим достлуумуз бана таа паалыйды, некадар карыларын севгиси.

Бӧлӓ ааларды Давид оннарын ӧлӱмӱнӱ. Бундан сора о, Саабинин изининӓ гӧрӓ, ерлешти Хеврон касабасында, ани Иудейада, Израилин ӱӱлен тарафында. Бираздана орайы гелдилӓр иудейлӓр да айырдылар Давиди падишахлык етмӓӓ оннарын сойунда. Еди бучук йылдан сора Давид олду падишах бӱтӱн Израилин ӱстӱнӓ. Аллах таманнады ону, не ададыйды пророк Самуилын аазыннан.


ПАДИШАХЛАРЫН ИКИНӁИ КИЙАДЫ 1:1–4, 23–27; 2:1–4

### Аллахын айозлу сандыы Иерусалимдӓ


Аллахын айозлу сандыы Иерусалимдӓ

Ачан Давид олду падишах бӱтӱн Израил ӱстӱнӓ, о йапты Иерусалими баш касаба. Аллах баашлады Давидӓ аарифлик хем кувет, ӧлӓ ки Давид енсейӓбилди Израилин хепси душманнарыны. Давид севӓрди Аллахы да истӓрди, Аллахын айозлу сандыы булунсун онун йанында, Иерусалимдӓ. Бу сандыы бир дӱӱштӓ каврадыйдылар хем гӧтӱрдӱйдӱлӓр кендилеринӓ филистимнилӓр. Таа сора оннар чевирдилӓр ону израиллилерӓ, да о булунарды Кириат-Йарим касабасында бир адамын евиндӓ, ангысынын адыйды Аминадав. Да Давид хесаплады гечирмӓӓ ону орадан Иерусалим касабасына.

Алып йанына отуз бин киши, Давид йолланды алмаа сандыы. Не кысметлийди Давид, ачан сандыы гетирдилӓр Иерусалимӓ да калдырдылар ону Сион байырына! О метиннӓрди арфа чалгысыннан Аллахы хем севинмеликтӓн ойнарды Саабинин ӧнӱндӓ. Бӱтӱн халк та метиннӓрди Аллахы ӱӱсек сеслӓн хем труба сеслериннӓн. Сандык койулдуйду айозлу чадырын ортасында, ангысыны онун ичин койдуйду Давид. Сора Давид гетирди Саабийӓ тӱрлӱ-тӱрлӱ курбан. Йаптыйнан курбан адетини, о иисӧзледи инсаны Саабинин адыннан хем даатты хепсинӓ израиллилерӓ екмек, чӧрек хем пишмиш локма.

Сааби адады каавилемӓӓ онун евлатларыны, дейип онун оолу ичин: «Бӓн олаӂам она боба, о да олаӂэк Бана оол. Еер о гӱнаха гирӓрсӓ, Бӓн ӂезалайаӂам ону куветлилерин урмакларыннан, ама беним иилиими алмайаӂам ондан, насыл алдым Саулдан, ангысыны Бӓн рететтим сенин ӧнӱндӓ. Да сарсылмаз дураӂэк сенин евлатларын, падишахлыын да калаӂэк дивеч Беним ӧнӱмдӓ». Саабинин бу лафларыны сӧледи Давидӓ пророк Нафан. Ишидип буну, Давид гелди Саабинин ӧнӱнӓ да деди Она: «Кимим бӓн, Сааби, хем недир беним сойум, ани Сӓн бени букадар ӱӱселттин! Хербир иштӓ не куветлийсин Сӓн, Сааби! Сенин гиби йоктур хем йок Аллах, Сендӓн каарӓ. Хем бундан беери, Сааби Аллахым, дивеч каави олсун о сӧзӱн, ани Сӓн сӧледин Сенин чыраан ичин хем беним евлатларым ичин, хем таманна сӧледиини».


ПАДИШАХЛАРЫН ИКИНӁИ КИЙАДЫ 6:2–19; 7:14–16, 18–29

### Давидин псалмалары


Давидин псалмалары

Ачан Давид таа чобанды, о севӓрди чалмаа арфада хем чалмаа псалмалары, ангыларыны кендиси чыкарарды. Олдуйнан куветли падишах, о хеп чыкарарды тӱркӱ. Библийада вар йазылы Давидин чок псалмалары. Оннар долу Аллаха севгийлӓн хем метиннеерлӓр Онун адыны.

Давид пек ислӓӓ билӓрди, насыл лӓӓзым койуннара ислӓӓ чобан. Онуштан кенди псалмаларынын бирисиндӓ о чалэр Сааби ичин:

Сааби беним Чобаным,

беним хич олмайаӂэк зорум.

О отладэр бени ешил чайырларда

хем гӧтӱрер бени йаваш сулара,

каавилеер беним ӂанымы,

гӧтӱрер бени доору йоллардан Кенди ады ичин.

Кӓр ӧлӱмӱн караннык чайырындан гитсӓм дӓ,

коркмайаӂам феналыктан, нечинки Сӓн бенимнӓнсин;

Елиндеки чобан сопасы хем камчы ӱрек верерлӓр бана.

Сӓн курдун бана софра душманнарымын ӧнӱндӓ,

хатыр ичин йааладын олойлан беним башымы;

чӧлмӓӓм беним доп-долу.

Иилик хем хошлук олаӂэклар бенимнӓн бӱтӱн ӧмӱрӱмдӓ,

бӓн дӓ олаӂам Саабинин евиндӓ хербир гӱнӱмдӓ.


ПСАЛМА 22

### Пророк Нафан Давидин гӱнахыны ачыклээр


Пророк Нафан Давидин гӱнахыны ачыклээр

Давид севӓрди Саабийи хем сеслӓрди Ону. Ама бир керӓ Давид йапты бир бӱӱк гӱнах. Бир авшам о чыкты кенди сарайын ӧртӱсӱнӓ бираз гезинмӓӓ. Орадан о гӧрдӱ бир карыйы, ангысыны севди илк бакыштан. Ама Давид йокту насыл евленсин она, нечин дейни о карынын варды коӂасы. Карынын адыйды Вирсавийа. Озаман Давид йоллады Вирсавийанын коӂасыны, Урийайы, ӂенгӓ, нередӓ о урулду, да сора Давид евленди Вирсавийайа.

Гечти бираз вакыт, да Сааби йоллады Давидӓ пророк Нафаны, ангысы аннатты она бӧлӓ бир историйа. «Бир касабада йашармышлар ики адам: бириси зенгин, бириси дӓ фукаара. Зенгиндӓ вармыш пек чок койун-кечи хем сыыр. Фукааранын са йокмуш бишейӂии, бир койунӂуктан каарӓ, ангысыны о сатын алмыш кӱчӱккӓн да беслемиш. Койунӂук бӱӱйӓрмиш о адамын ушакларыннан бирердӓ, ийӓрмиш оннарлан хем ичӓрмиш адамын чӧлмеендӓн, уйуйармыш онун куӂаанда – насыл онун кызыймыш. Бир керӓ зенгин адама гелмиш бир йолӂу да зенгин адам истӓмемиш алмаа кенди койунннарындан йада кенди ӧкӱзлериндӓн бирини, ама алмыш фукааранын койунӂууну да кесмиш ону йолӂуйа имӓӓ йапмаа дейни».

Давид, ишидип бу аннатмайы, ӱфкеленмиш: «Буну йапан адама ӧлӱм йарашар! Койунӂук ичин о лӓӓзым ӧдесин дӧрт окадар, нечинки ӂансызлык йапты».

Озаман Нафан деди Давидӓ: «Бу адам – сӓнсин!» Пророк ӱзӓ чыкарды Давидин гӱнахыны. Гӧрӱп, ани Давид йаптыына пишман олду, Нафан деди она: «Сааби прост етти сенин гӱнахыны, сӓн ӧлмейеӂӓн. Ама, сенин гӱнахын ичин Саабинин душманнары Ону кӧтӱлейеӂеклӓр, да онуштан сенин дуумуш оолун лӓӓзым ӧлсӱн». Бӧлӓ Давидин гӱнахы афедилди, ама ӂезасыз калмады. Таа сора Давид уйдурду бир аӂы пишманнык псалмасы, ангысында варды бӧлӓ лафлар: «Афет бени, Аллахым, Сенин бӱӱк севданнан... Пакла бени, да бӓн олаӂам каардан бийаз... Йарат бендӓ пак ӱрек, Аллахым, хем енилӓ беним ӂанымы доорулук ичин».


ПАДИШАХЛАРЫН ИКИНӁИ КИЙАДЫ 11:2–17; 12:1–14; ПСАЛМА 50:9, 12

### Авесаломун ӧлӱмӱ


Авесаломун ӧлӱмӱ

Авесалом Давидин оолларынын бирисийди. О пек ходул хем гӧзӓл ерифти. Кайединнӓн ислӓӓйди онун кӓӓмил узун сачлары. Авесалом севмӓрди кенди бобасыны Давиди да истӓрди кендиси отурсун онун еринӓ. Израиллилӓр сайардылар хем севӓрдилӓр Авесалому, нечин дейни о йаланнан, икиӱзлӱлӱклӓн, йапылар ислӓӓликлӓн хем касаветлӓн беендирӓрди оннара кендисини. Давидӓ гелди сыра, топлайып аскерини, чыкып-гитсин Иерусалимдӓн, аники сакланмаа бир узак ердӓ кенди оолунун кооламакларындан.

Авесалом ӱӱренмиш, нередӓ булунэр бобасы, да доорулмуш она бир бӱӱк аскерлӓн. Давид, ишидип бунун ичин, йоллады она каршы кенди четесини, ама насаатлады, йапмасыннар Авесалома феналык хем ӧлдӱрмесиннӓр ону. Давид хеп таа севӓрди оолуну, макар ки о сокту бобасыны окадар кахыра.

Дӱӱш олду даада. Аллах йардым етти Давидин аскерлеринӓ, да оннар енседилӓр. Авесаломун аскерлери сӓ качмышлар. Кендиси Авесалом куртулмаа дейни качарды бир катырда атлы. Гечӓркӓн бир бӱӱк ааӂын йанындан, онун кафасы илишти ааӂын далларына. Катыр качты илери, Авесалом да калды асылы аачта, да онун айаклары етишмӓрдилӓр ерӓ. Давидин аскер башы, гӧрӱп буну, дешти окларлан падишахын оолуну, да Авесалом ӧлдӱ.

Давид, ӱӱренип бу олай ичин, пек кахырланарды хем чок ааларды. «Оолум беним Авесалом, оолум беним! Оф, олса бӓн ӧлейим сенин еринӓ!» Аллах ӧлдӱрдӱ Авесалому онун есирик йашамасынын ен ии вакыдында.

Библийада йазылы: «Бобасыны хем анасыны бетва еденин кандили сӱӱнеӂек зын каранныкта».


ПАДИШАХЛАРЫН ИКИНӁИ КИЙАДЫ 14:25–26; 15:1–6; 18:2–14, 32–33; ПИЛДАЛАР КИЙАДЫ 20:20

### Аариф падишах Соломон


Аариф падишах Соломон

Давидин ӧлӱмӱндӓн сора Сааби койду Израилдӓ падишах онун оолуну Соломону. Бир керӓ Соломона дӱшӱндӓ гелди Аллах да деди, ани вереӂек она хепсини, не истӓрсӓ. Озаман Соломон истеди Саабидӓн аарифлик, аники ӧндерлемӓӓ кенди калаба халкыны. Сааби ӂувап етти она: «Онун ичин, ани сӓн истӓмедин кендинӓ не узун ӧмӱр, не зенгинник, не душманнарына ӧлӱм, ама истедин кендинӓ аарифлик хем акыл, аники беӂерӓсин доору суд кесмӓӓ, Бӓн йапаӂам ӧлӓ, насыл сӓн истедин. Бӓн верерим сана аариф хем акыллы ӱрек. Хем зенгинник, хем метинник, ангыларыны сӓн истӓмедин, оннары да верерим сана, да сенин гиби падишах олмайаӂэк, некадар сӓн йашайаӂан. Хем еер гидӓрсӓн Беним йолларымдан, таманнайарак Беним сӧледиклерими хем сымарламакларымы, насыл йапарды сенин бобан Давид, Бӓн узадаӂам сенин ӧмӱр гӱннерини».

Бир керӓ Соломона гелдилӓр ики дартышан кары да гетирдилӓр кундакта бир ушак. Икиси дӓ дирешӓрдилӓр, ки ушак онунмуш. Ӱӱренмӓӓ дооруйу дейни, Соломон теклиф етти кесмӓӓ ушаан гӱӱдесини икийӓ да вермӓӓ хербир карыйа йармышар ушак. Хализдӓн онун йокту неетиндӓ ӧлдӱрмӓӓ ушаа, ама о деди бӧлӓ, аники денемӓӓ оннары. Озаман карыларын бириси деди: «Кесин ону! Ко олмасын не бана, не сана». Ӧбӱрӱ баарды: «Таа ии верин ушаа о карыйа, ама саде ӧлдӱрмейин ону».

Бутакым Соломон аннады, ангысы оннарын хализ ана, нечин дейни ана кайыл олаӂэк таа ии версин ушааны, ама саде ӧлдӱрмесиннӓр ону.


ПАДИШАХЛАРЫН ӰЧӰНӁӰ КИЙАДЫ 3:5–28

### Аллахын айозлу бинасы


Аллахын айозлу бинасы

Аллах деди Давидӓ, ани онун оолу Соломон йапаӂэк Саабинин бинасыны, нередӓ булунаӂэк Аллахын айозлу сандыы.

Соломон таманнады Саабинин изинини да дӱздӱ Онун ичин бир кӓӓмил айозлу бина. О бинанын ичиндӓ дуарлар каплыйды алтыннан, да, кандиллӓр йанаркан, херерси йалап-йалап едӓрди. Бинанын долайанында Соломон йапты бир аул, ангысы чеврелийди бир таш дуарлан. Аул ичиндӓ дурардылар он тайна бӱӱк кап, нередӓ йыкардылар курбан ичин гетирилӓн хайваннары. Башка бир кап ӧбӱрлериндӓн таа бӱӱктӱ да дурарды оники йапма ӧкӱз ӱстӱндӓ. О капта йыканардылар попазлар. Аул ичиндӓ таа булунарды бир бӱӱк курбаннык. Аллахын бинасында варды ер айозлу сандык ичин, о ер йалдызлыйды пак алтыннан, – Ен Айозлу Ер. Бу ич бӧлӱмӱн ӧнӱндӓ дурарды алтын гӱннӱклӱк алтары, да орада тӱтӱдӓрдилӓр гӱннӱк. Орада дурардылар ики бӱӱк айоз-херувим, йапылы маслин ааӂындан хем йалдызлы алтыннан. Херувимнӓр ӧлӓ бӱӱктӱлӓр, ани бир канадыннан диийӓрдилӓр дуара, икинӂисиннӓн дӓ – ӧбӱр херувимӓ.

Айозлу бинанын дуарлары донаклыйдылар ресимнӓрлӓн: херувимнӓр, палма аачлары хем ачар чичеклӓр. Евин ери дӓ дӧшелийди алтын.


ПАДИШАХЛАРЫН ӰЧӰНӁӰ КИЙАДЫ 6:14–36

### Соломон дуа едер


Соломон дуа едер

Ачан айозлу бинайы битирдилӓр, попазлар гетирдилӓр Аллахын сандыыны да койдулар ону ичери – о ерӓ, ангысына денилӓрди Ен Айозлу Ер. Кимсей йокту насыл гирсин орайы, баш попаздан каарӓ, ангысы гирӓрди орайы бир керӓ йылда, аники курбан йапмаа кендиси ичин хем инсанын йаптыы гӱнахлары ичин. Ен Айозлу Ерин капусу капалыйды бир бӱӱк пердӓйлӓн.

Ачан айозлу сандыы койдулар Аллахын бинасына да попазлар тӱркӱӂӱлӓрлӓн метиннедилӓр Йарадыӂыйы, Кендиси Сааби булутта гелди, да бӱтӱн бина долду Онун йалабымасыннан. Озаман Соломон чыкты курбанныын йанында топланан инсанын ӧнӱнӓ, калдырды еллерини йукары, дуа едерӓк, да деди: «Сааби, Израил Аллахы! Йок Сенин гиби не гӧклердӓ, не ер ӱзӱндӓ; Сӓн атылмээрсын Кенди баалантындан хем вазгечмеерсин севмӓӓ Кенди чыракларыны, ангылары измет едерлӓр Сана бӱтӱн ӱреклӓн. Хакына, Аллах мы ердӓ йашасын? Гӧклерин гӧклеринӓ Сӓн сыймээрсын, диил бу евӓ, ани бӓн йаптым. Ама ишит Сенин чыраанын дуасыны хем онун йалвармасыны, Сааби, Аллахым беним. Ишит, насыл чаарэр Сени чыраан Сенин, насыл о йалварэр Сана. Геӂӓ-гӱндӱз ко гӧрсӱн Сенин гӧзлерин бу бинайы, ангысы ичин Сӓн дедин: „Беним адым олаӂэк орада“; ишит Сенин чыраанын дуасыны бу ер ичин. Ол бенимнӓн, Сенин чырааннан, хем Сенин халкыннан, Израил халкыннан, хем ишит оннарын дуасыны хербир вакытта, ачан оннар чаараӂэклар Сени».


ПАДИШАХЛАРЫН ӰЧӰНӁӰ КИЙАДЫ 8:3–11, 22–52

### Соломон хем Сава падишахкасы


Соломон хем Сава падишахкасы

Бир узак ӱӱлен тарафта булунармыш Сава падишахкасынын топраклары. Ишидип Соломонун аарифлии хем зенгиннии ичин хем Сааби адына онун хепси йаптыклары ичин, Сава падишахкасы гелди денемӓӓ ону зор сорушларлан. О гелди Иерусалимӓ гӧрӱлмедик зенгинниклӓн: онун девелери ӱклӱйдӱ бурӂу кокулукларлан, чок-чок алтыннан хем кыйметли ташларлан. О гелди Соломона да лафедӓрди онуннан хербир иш ичин, не варды онун ӱреендӓ. Соломон верди ӂувап хепси онун сорушларына, да йокту бишей, ки падишах билмесин, бишей, ани Соломон ачыклайамасын она.

Сава падишахкасы гӧрдӱ Соломонун бӱтӱн аарифлиини, гӧрдӱ онун евини, хем онун софрасында имеейи, хем онун чыракларынын евини, хем онун изметчилерин гӧзеллиини, хем оннарын гиийимнерини, хем курбаннары, ани о йапарды Саабинин бинасында. Пек шашып, падишахка деди она: «Аслы чыкты хепси, не бӓн ишиттим кенди падишахлыымда сенин йаптыкларын ичин хем сенин аарифлиин ичин. Ама бӓн инанмардым, не аннадардылар, таа кендим гелмейинӂӓ хем кенди гӧзлеримнӓн гӧрмейинӂӓ, да чыкты ӧлӓ, ани бана аннатмамышлар йарысыны билӓ. Аарифлик хем зенгинник сендӓ таа чок, некадар бӓн ишиттим. Кысметли сенин инсаннарын, хем кысметли сенин изметчилерин, ангылары херзаман сенин ӧнӱндӓ булунуп, ишидерлӓр сенин аариф сӧзлерини. Чок шӱкӱр Саабийӓ, Аллахына сенин, ангысы Кенди истедиинӓ гӧрӓ коймуш сени Израилдӓ падишахлык етмӓӓ. Сааби Израилӓ Кенди дивеч севгисиннӓн койду сени падишах, ани доору суд кесӓсин инсана». О баашлады Соломона бир йывын алтын хем чок-чок бурӂу кокулуклар хем кыйметли ташлар. Иерусалимӓ таа йоктур гелдии букадар бурӂу кокулуклар, некадар Сава падишахкасы баашлады падишах Соломона. Падишах Соломон да бол-бол верди Сава падишахкасына баашыш, хем таа ӱстӱнӓ верди она хербир иши, не о истеди. Да падишахка хепси кенди изметчилериннӓн йолланды геери кенди падишахлыына.


ПАДИШАХЛАРЫН ӰЧӰНӁӰ КИЙАДЫ 10:1–13

### Соломон узаклашэр Аллахтан


Соломон узаклашэр Аллахтан

Ачан Соломон йапарды айозлу бинайы, Аллах деди она: «Еер сӓн таманнарсан Беним законнарымы хем сеслӓрсӓн Бени, озаман Бӓн сенин елиннӓн таманнайаӂам ону, нейи ададым Давидӓ, сенин бобана: йашайаӂам израиллилерин арасында да бракмайаӂам Беним халкымы, Израил халкыны». Соломон да бӱтӱн ӱректӓн таманнарды Аллахын сымарламакларыны.

Ама гечти чок йыл, да ихтӓр Соломон узаклашты Аллахтан. Онун варды чок карысы башка халклардан, да оннар хепси баш урардылар идоллара, хем билмӓрдилӓр дири Аллахы. Онун карылары йанылттылар Соломону кендисини дӓ идоллара баш иилтмӓӓ, да о дӱздӱ оннарын идоллары ичин курбаннык.

Аллах сымарлады Соломона, баш иилтмесин йаланӂы аллахлара, ама Соломон таманнамады о сымарламайы, да ӱреендӓ атылды Саабидӓн, Ангысы ики керӓ гелди она. Бунун ичин Аллах ӱфкеленди Соломона да деди она: «Онун ичин, ани сӓн таманнамадын Беним сымарламакларымы да йапэрсын бӧлӓ ишлӓр, Бӓн алаӂам сенин елиндӓн падишахлыы да вереӂӓм сенин чыраана. Ама сенин йашаманда Бӓн йапмайаӂам буну сенин бобанын, Давидин, хатыры ичин. Бӓн алаӂам падишахлыы сенин оолунун елиндӓн, ама диил бӱтӱн падишахлыы – бир сойу Бӓн бракаӂам сенин оолуна Давидин хем Беним касабамын, Иерусалимин, хатыры ичин».

Бӧлӓ дӓ олду. Падишахын гӱнахы бетеринӓ девлет бӧлӱндӱ икийӓ, да башладылар кавгалар.


ПАДИШАХЛАРЫН ӰЧӰНӁӰ КИЙАДЫ 6:12–13; 11:1–13

### Падишахлыын бӧлӱнмеси


Падишахлыын бӧлӱнмеси

Израил падишахлыы йашады саде 120 йыл: онда 40-ар йыл падишахлык еттилӓр Саул, Давид хем Соломон. Соломонун ӧлӱмӱндӓн сора падишахлык бӧлӱндӱ икийӓ: Израил хем Иудейа. Бу олду ӧлӓ.

Хепси израиллилӓр топландылар Сихем касабасында, аники отуртмаа падишахлык скемнесинӓ Ровоамы, ӧлдӱӱ Соломон падишахын оолуну. Топлананнар дедилӓр Ровоама: «Сенин бобан верди бизӓ чок аар ишлери, сӓн илиннетсӓнӓ бизӓ бу аар ӱкӱ, да озаман биз измет едеӂез сана».

Ровоам падишах насаат истеди аксакаллардан, ангылары измет едӓрдилӓр онун бобасына Соломона, да ӂувап еттилӓр она: «Еер бӱӱн оларсан чырак гиби бу халка, да савашарсан измет етмӓӓ оннара, йапарак оннарын истедиини, хем лафедӓрсӓн оннарлан йалпак, озаман оннар хептенӓ олаӂэклар сенин чыракларын». Ровоам сеслӓмеди аксакалларын насаатыны, ама сеследи онуннан барабар бӱӱйӓн генч оланнарын насаатыны. Генчлӓр вердилӓр она прост насаат: «Сӧлӓ бу халка бӧлӓ: беним кӱчӱк пармаам беним бобамын белиндӓн таа калын. Еер бобам сизи аар бойундурук алтында туттуйса, бӓн таа да аарлаштыраӂам сизин бойундуруунузу; бобам сизи ӂезаларды камчыйлан, беним ӂезам сизӓ олаӂэк скорпион даламасы гиби!»

Израиллилӓр бӧлӱктӱ оники сойа, Иаковун оолларынын сайысына гӧрӓ. Ачан израиллилӓр ишиттилӓр ени падишахын Ровоамын лафларыны да аннадылар, ки о кайыл олмээр таманнамаа оннарын истедиини, он сой калкындылар она каршы, айырылдылар да сечтилӓр кендилеринӓ падишах Иеровоамы, Ровоамын душманыны. Курулан падишахлаа Айозлу Йазыда денилер Израил падишахлыы. Она таа деерлӓр Пойраздакы падишахлык, нечин дейни о булунарды Израилин пойраз тарафында. Илктӓн онун баш касабасыйды Сихем, сора Фирца, таа сора да Самарийа касабасы. Израил падишахлыы йашады 200 йылдан зеедӓ, ону йок етти Асирийа падишахы Салманасар Христозун дуумасындан илери 721 йылда.

Соломонун оолуна Ровоама инанч калдылар саде Иуданын сойу хем Вениаминин бир кӱчӱк сойу, ангылары курдулар Иуда падишахлыыны – Иудейайы. О падишахлык Израилин ӱӱлен тарафында булундуу ичин, она таа деерлӓр Ӱӱлендеки падишахлык. Онун баш касабасыйды Иерусалим. Иудейа падишахлыы йашады 350 йыл кадар, ону йок етти Вавилон аскери Христозун Дуумасындан 586 йыл илери.


ПАДИШАХЛАРЫН ӰЧӰНӁӰ КИЙАДЫ 12

### Иудейа – Ӱӱлендеки падишахлык


Иудейа – Ӱӱлендеки падишахлык

Иудейа, йада Ӱӱлендеки падишахлык, йашады 350 йыла йакын. О даалды Пойраздакы падишахлыын даалмасындан 135 йылдан сора. Ӱӱлендеки падишахлыкта диишилдилӓр 20 падишах: Ровоам, Авийа, Аса, Иосафат, Иорам, Охозийа, падишахка Гофолийа, Иоас, Амасийа, Озийа (Азарийа), Иоафам, Ахаз, Езекийа, Манасийа, Амон, Иосийа, Иоахаз, Иоаким, Иехонийа хем Седекийа.

Макар ӱӱлендеки падишахларын чойу узаклаштылар Саабидӓн, баш урардылар идоллара хем йашардылар гӱнахлыкта, кимилери оннарын хеп окадар калдылар Аллаха инанч. Дейелим, Езекийа хем Иосийа падишахлык едӓркӓн, Ӱӱлендеки падишахлыкта башларды уйанмак заманнары, ачан падишахлар даадардылар идолларын биналарыны, изин едӓрдилӓр инсана, сеслесиннӓр Аллахын сӧзӱнӱ, йапмасыннар фена иш хем таманнасыннар Аллахын хепси законнарыны хем сымарламакларыны.

Иудейа падишахлыында йашайан халк ӧлӓ бир алты кат таа кӱчӱктӱ Израил падишахлыындакысындан. Ама долайдакы халклара бакарак бу падишахлыклар икиси дӓ диилдилӓр бӱӱк. Макар оннар бири-бириннӓн ӂенк едӓрдилӓр, йабанӂы халклар хеп окадар оннарын баш душманнарыйды: Сирийа (Арам), каави девлетлӓр Асирийа хем Вавилон, филистимнилӓр, моавитлӓр.

Озаман, ачан Иудейа хем Израил Саабийӓ инанчтылар, оннар ӱстӱн чыкардылар дӱӱшлердӓ, ама ачан оннарын инсаннары хем падишахлары гӱнаха гирӓрдилӓр, Сааби ӂезаларды оннары, верерӓк оннары душманнарын елинӓ.


ПАДИШАХЛАРЫН ӰЧӰНӁӰ КИЙАДЫ 12; ИКИНӁИ ЗАКОННУК 32:10

### Израил – Пойраздакы падишахлык


Израил – Пойраздакы падишахлык

Бу падишахлык йашады икиӱз йылдан зеедӓ. Диишти ондокуз падишах: Иеровоам, Нават, Вааса, Ила, Замврий, Амврий, Ахав, Охозийа, Иорам, Ииуй, Иоахаз, Иоас, Иеровоам II, Захарийа, Селум, Менаим, Факийа, Факей хем Осийа. Бу падишахлыын историйасы – канны. О дайма ӂенк едӓрди Иудей падишахлыыннан хем башка халкларлан. Падишахларыны ӧлдӱрӓрдилӓр оннарын ооллары хем йакын адамнары, аники кендилери олсуннар падишах дейни, ачан са оннар олардылар падишах, оннары кендилерини ӧлдӱрӓрдилӓр. Бутакым, Пойраздакы падишахлыкта диишти докуз династийа. Иудейада са падишахлык етти саде бир династийа –Давидин евлатлары.

Израилин падишахлары йапардылар Саабийӓ йарамаз ишлери. Оннар узаклаштылар Аллахын йолларындан, динсиздилӓр, оннарын падишахлыында херердӓ йапыларды хайырсызлык хем идоллара баш иилтмӓк. Намузсуз пойраз падишахлары соктулар гӱнаха кенди халкыны да. Таа илк падишахын, Иеровоамын, заманында инсан башлады баш иилтмӓӓ идоллара. Тӓ насыл бу олдуйду.

Падишах Иеровоам сайыкларды кенди-кендинӓ: «Падишахлык генӓ вар насыл гечсин Давидин евлатларына: еер инсан гидӓрсӓ Иерусалимӓ курбан йапмаа Саабинин бинасында, озаман халкын ӱрӓӓ генӓ дӧнеӂек Ровоама, Иудей падишахына. Озаман оннар ӧлдӱреӂеклӓр бени да дӧнеӂеклӓр Ровоама, кенди падишахына». Да Иеровоам йаптыртты ики алтын бузаа, дейип халка: «Диил лӓӓзым гидӓсиниз Иерусалимӓ. Тӓ сизин аллахларыныз, ани чыкардылар сизи Мысырдан». Бир бузаайы падишах буйурду коймаа Вефил касабасында, ӧбӱрӱнӱ дӓ Дан касабасында. Бундан чекетти гӱнах: алтын бузаалардан каарӓ, инсан башлады дуа етмӓӓ Ваал аллаха да.

О вакытта Израил падишахлыында йашарды Аллахын пророку Ахийа. Онун пророклуклары доорулуйду Иеровоама хем онун падишахлыына каршы: «Бӧлӓ деер Сааби, Израилин Аллахы: сӓн йаптын ӧнӱндеки падишахлардан хепсиндӓн бетер, йарадып кендинӓ башка аллахлары, идоллары, аники чыкармаа Беним ӱфкеми, Бендӓн дӓ атылдын. Бунун ичин Бӓн йоллайаӂам бела Иеровоамын евлатларына». Таа сора ӧлӓ дӓ олду.


ПАДИШАХЛАРЫН ӰЧӰНӁӰ КИЙАДЫ 12; 14

### Пророк Илийа


Пророк Илийа

Гечӓрдилӓр йыллар. Диишилӓрдилӓр падишахлар, да Израилдӓ падишах олду Ахав – ондан илери Израил падишахларын ен гӱнахкери. Онун карысы Иезавел йабанӂыйды. О йанылтты Ахавы баш иилтмӓӓ Ваал идолуна, дӱзмӓӓ она бир айозлу бина, хем савашарды йок етмӓӓ хепсини, ким инанч калды хализ Аллаха.

Ахавын падишахлык заманында Израилдӓ йашарды Илийа –Аллахын пророку, ангысы чаарарды хепсини дӧнмӓӓ Аллаха. О вакыт Израил халкы саптыйды Саабинин йолундан да измет едӓрди идоллара. Бунун ичин Аллах ӂезалады израиллилери: пророк Илийанын лафына гӧрӓ ӱч бучук йыл Израил ериндӓ йаамады йаамур, да олду бӱӱк кураклык. Сааби буйурду Илийайа, саклансын Ахавын кооламасындан бир дереӂиин бойунда. Аллах йоллады гаргалары, аники оннар сабаалӓн хем авшамнӓн гетирсиннӓр пророка екмек хем йааны, су да о ичӓрди дереӂиктӓн.


ПАДИШАХЛАРЫН ӰЧӰНӁӰ КИЙАДЫ 16:29 – 17:6

### Дул карынын оолу дирилер


Дул карынын оолу дирилер

Бираздана о дереӂик, нередӓн пророк Илийа ичӓрди су, куруду. Озаман Аллах буйурду она, гитсин ашырыйа, Сарепта кӱӱйӱнӓ, да конаклансын орада бир дул карынын евиндӓ. Илийа, гелип о евӓ, истеди о карыдан бираз су хем бир парча екмек. Дул кары йашарды оолуннан хем пек фукаарайды. Онун йокту бишейӂии, саде калмышты бир ауч уну хем чӧлмектӓ бираз олойу. Ачан о сӧледи бунун ичин Илийайа, о ӂувап етти карыйа: «Коркма. Таа Сааби йолламайынӂа топраа йаамур, не ун уннукта, не олой чӧлмектӓ битмейеӂеклӓр».

Пророк Илийа ерлешти дул карынын евиндӓ, да Сааби йапты бир минунийа: оннар пиширӓрдилӓр екмек хер гӱн, ама олойлан ун иисилмӓрди, ниӂӓ дедийди Илийа.

Ансыздан дул карынын оолу хасталанды да ӧлдӱ. Кахырлы ана, дӱшӱнерӓк, ани Аллах ону ӂезалады гӱнахлары ичин, гӧзлери йаш, гелди пророка ӧлӱ ушааннан. Илийа деди: «Вер бана сенин ушааны». О, алып карынын еллериндӓн ушаа, гӧтӱрдӱ ону кенди ичеринӓ. Койуп ону дӧшеенӓ, о данышты Саабийӓ дуайлан: «Сааби, Аллахым! Аӂаба Сӓн дул карыйа, ангысында бӓн конакланэрым, йапэрсын феналык мы, ӧлдӱрӱп онун чоӂууну?» Сора о ӱч керӓ иилди ушаан ӱстӱнӓ да генӓ данышты Аллаха: «Сааби, Аллахым! Ко дӧнсӱн ӂан бу ушаа!» Сааби ишитти пророкун дуасыны да дирилтти дул карынын чоӂууну. Илийа гетирди ону анасына да деди: «Бак, сенин чоӂуун дири». Кары севинерӓк деди пророка: «Шинди бӓн билерим, ани сӓн Аллах адамыйсын хем ани Саабинин хализ сӧзӱ сенин аазында».


ПАДИШАХЛАРЫН ӰЧӰНӁӰ КИЙАДЫ 17:7–24

### Илийа хем Ваалын пророклары


Илийа хем Ваалын пророклары

Бир керӓ Сааби буйурду Илийайа, гитсин Ахав падишаха да сӧлесин она, аники топласын Ваалын хем башка аллахларын пророкларыны, хем дӓ бӱтӱн халкы Кармил байырына. Ачан падишах йапты буну да хепси топландылар байырда, Илийа данышты оннара лафларлан: «Некадар сиз таа кыйышыксыз олаӂэныз? Еер хакына Аллах – Саабийсӓ, озаман излейин Ону, ама еер Ваалса, озаман ону излейин». Ама кимсей ӂувап вермӓрди пророка бир дӓ лаф. Озаман Илийа деди инсана: «Саабинин пророкларындан бӓн калдым бир тек, Ваалын са вар дӧртӱз елли пророку. Вериниз бизӓ ики бузаа, хем ко бу пророклар айырсыннар кендилеринӓ бир бузаайы, йарсыннар ону да койсуннар одуннар ӱстӱнӓ, ама тутуштурмасыннар; бӓн дӓ хазырлайаӂам ӧбӱр бузаайы да койаӂам одуннар ӱстӱнӓ, ама тутуштурмайаӂам. Ваалын пророклары чаарсыннар оннарын аллахыны, бӓн дӓ чаараӂам Саабийи, беним Аллахымы. Ким вереӂек ӂувап, йоллайып атеш, о да хакына Аллахтыр». Инсан кайыл олду.

Ваалын пророклары койдулар бузаайы одуннар ӱстӱнӓ да чекеттилӓр баармаа: «О Ваал! Ишит бизи!» Ӧлӓ оннар баардылар дели олунӂа май бӱтӱн гӱн, ама бир дӓ ӂувап йокту. Озаман Илийа буйурду халка, йаклашсын она. Ачан хепси йаклаштылар, о алды оники таш Израил сойларынын сайысына гӧрӓ, дӱздӱ оннардан курбаннык, ерлештирди она одуннары, йарды бузаайы да койду ону одуннарын ӱстӱнӓ. Сора о буйурду ӱч керӓ дӧкмӓӓ курбаннаа дӧрдӓр казан су, ӧлӓ ани курбанныын долайанында казылмыш хендек долду суйлан. Сора Илийа башлады дуа етмӓӓ: «Сааби, Авраамын, Исаакын хем Израилин Аллахы! Ко хепси ӱӱренсиннӓр бӱӱн, ани Сӓн бир тек Аллахсын Израилдӓ хем ани бӓн Сенин чыраан хем хепсини йаптым Сенин сӧзӱнӓ гӧрӓ. Ӂувап версӓнӓ бана, Сааби! Ко билсин бу халк, ки Сӓн, Сааби, Аллахсын, хем ки Сӓн чевиреӂӓн Кендинӓ оннарын ӱреклерини». Сааби ишитти Кенди пророкун дуасыны, да гӧктӓн инӓн атеш йакты курбаны, одуннары хем долайанында ташлары, хем хендектӓ суйу билӓ йутту. Гӧрӱп буннары, хепси дӱштӱлӓр ӱзӱкойну хем дедилӓр: «Сааби Аллахтыр, Сааби Аллахтыр!» Бӧлӓ Сааби гӧстерди хепсинӓ, ани О – бир тек Аллах, Ваалын пророклары са – йаланӂылар.


ПАДИШАХЛАРЫН ӰЧӰНӁӰ КИЙАДЫ 18:18–39

### Минунийа суйлан хем минунийа олойлан


Минунийа суйлан хем минунийа олойлан

Аллах йапты Елисейи, Илийанын ишини илерледӓн адамы, бӱӱк пророк хем йапарды онун елиннӓн чок минунийа. Бир ерӓ, ачан Елисей булунарды Иерихон касабасында, она йаклаштылар о касабада йашайан инсаннар да дедилӓр: «Бизим касабамыз уйгун ердӓ дурэр, ама онун суйу диил ислӓӓ, да онуштан топрак кысыр». Озаман Елисей истеди, версиннӓр она бир ени чӧлмек хем койсуннар она бираз туз. Ачан она вердилӓр тузлан чӧлмӓӓ, о гитти чӧшмейӓ, атты она тузу да деди, ани Саабинин сӧзӱнӓ гӧрӓ су олаӂэк ии хем дӓ ондан олмайаӂэк не ӧлӱм, не кысырлык. Бундан сора су чӧшмедӓ олду пек ислӓӓ.

Башка бир керӓ Елисейӓ гелди бир дул кары да аалайарак аннатты кенди кахырыны. Коӂасынын ӧлӱмӱндӓн сора о кары ӧдейӓмӓрмиш борчларыны, онуштан о адам, ангысына кары борчлуймуш, гелмиш алмаа онун ики оолуну есирлӓӓ. Елисей, истейерӓк йардым етмӓӓ она, сорду: «Сӧлӓ бана, не вар сенин евиндӓ?» Кары ӂувап етти: «Беним йок бишейим, бир чӧлмек олойдан каарӓ». Пророк деди она: «Гит хепсинӓ комушуларына да истӓ оннардан бош кап. Сора китлӓ капуйу да оолларыннан барабар дӧк чӧлмеендӓн олойу бош каплара, долулары да кой бир тарафа».

Кары гелди да йапты ӧлӓ, насыл деди она Елисей. О алды вересийӓ комушуларындан чок чӧлмек хем чанак, китледи евин капуларыны да оолларыннан чекетти дӧкмӓӓ олойу кенди чӧлмеендӓн. Долдуруп бир алай кап, о истеди оолундан, версин она таа бир кап, ама оолу деди, ки кап башка йок. Озаман кары гӧрдӱ, ани олой онун чӧлмеендӓ дӓ битмиш.

Ачан хепси каплар долдурулдулар олойлан, кары гелди Елисейӓ да аннатты она бу минунийа ичин. Елисей деди она: «Гит, сат о олойу да ӧдеш борчларыннан, калан парайлан да сӓн хем сенин оолларын йашайабилеӂениз».


ПАДИШАХЛАРЫН ДӦРДӰНӁӰ КИЙАДЫ 2:19–22; 4:1–7

### Сирийа аскер башы Нееман


Сирийа аскер башы Нееман

Сирийа падишахынын варды бир аскер башы, ады Нееман. О анылмыш адамды, хем ону хепси сайармышлар, ама зеетленӓрди титси дери хасталыындан.

Бир керӓ, израиллилӓрлӓн дӱӱшӓркӓн, сирийалылар туттулар бир израилли кызчаазы, ангысы сора башлады измет етмӓӓ Нееманын карысына. О кызчааз билӓрди минунийалар ичин, ангыларыны йапарды Сааби пророк Елисейин елиннӓн. Бир сыра о деди чорбаӂыйкасына: «О, беним чорбаӂым гитсӓ пророка, ани йашээр Самарийа касабасында, пророк алыштырар ону о хасталыктан». Ишидип буну, Нееман гелди кенди падишахына да билдирди она израилли кызчаазын аннаттыкларыны. Сирийа падишахы озаман деди Неемана: «Гит Израилӓ, бӓн дӓ йоллайаӂам сениннӓн бир кийат Израил падишахына».

Нееман йолланды Израилӓ. Етишип падишаха, о верди онун елинӓ кийады, ангысында йазылыйды: «Бу кийатлан бӓн йоллээрым сана Нееманы, беним изметчими, аники сӓн алыштырасын ону хасталыктан». Израил падишахы, окуйуп кийады, кахырдан паралады кенди рубаларыны да деди: «Санки бӓн Аллахым мы? Нечин о йоллээр бана адамы, ани бӓн ону алыштырайым? О аарээр маана бенимнӓн душманнык етмӓӓ!»

Ишидип буну, Елисей йоллады изметчисини, сӧлесин падишаха: «Нечин сӓн параладын сенин рубаларыны? Ко о адам гелсин бана да ӱӱренсин, ки Израилдӓ вар пророк».


ПАДИШАХЛАРЫН ДӦРДӰНӁӰ КИЙАДЫ 5:1–8

### Нееман алышты


Нееман алышты

Нееман гелди файтонуннан Елисейин евинӓ да дурду капу ӧнӱндӓ. Елисей йоллады изметчисини сӧлесин: «Гит, йыкан Иорданда еди керӓ, да ениленеӂек сенин тенин, да сӓн олаӂан пак». Нееман, ишидип бу лафлары, ӱфкеленди да деди: «Бӓн дӱшӱнӓрдим, ани о чыкаӂэк хем, чаарып Саабийи, кенди Аллахыны, койаӂэк елини хаста ерӓ да алыштыраӂэк бени. Санки Дамаск дерелери диил ми Израилин хепси суларындан таа ии? Санки йок муйду насыл бӓн йыканайым оннарда да пакланайым?» Да о ӱфкели гитти Елисейин евиндӓн.

Ама бу вакыт она йаклаштылар онун чыраклары да дедилӓр: «Бобамыз бизим, еер пророк сана буйурса йапасын бӱӱк бишей, санки сӓн йапмайаӂэйдын мы ону? О са сана садеӂӓ деди: „Йыкан да олаӂан пак“». Да озаман Нееман кайыл олду йапсын, не сӧледи пророк. О гитти Иордан дересинӓ, далды она еди керӓ, да онун тени олду пак, ниӂӓ кӱчӱк ушаан тени.

Нееман гитти геери Елисейӓ, Аллах адамына, да деди она: «Шинди бӓн билерим, ани дӱннедӓ йок башка Аллах, Израилин Аллахындан каарӓ. Шинди каблетсӓнӓ бир баашыш сенин чыраандан». Ама Елисей истӓмеди каблетсин ондан баашыш, макар Нееман йалварарды она каблетсин. Айыраларак, Нееман адады пророка бундан ӧтӓӓ йапмамаа курбан башка аллахлара, ама саде Саабийӓ.


ПАДИШАХЛАРЫН ДӦРДӰНӁӰ КИЙАДЫ 5:9–17

### Кӧр едилмиш сирийалылар


Кӧр едилмиш сирийалылар

Сирийа хем Израил арасында ӂенк гидӓркӓн, Елисей гӧстерӓрди Израил падишахына, нередӓ булунэр сирийалы аскерлӓр, нечин дейни Аллах ачыкларды она буну. Бӧлӓ Израил чок керӓ сыравардыр енсӓрди. Сирийа падишахы пек кушкулуйду, дӱшӱнерӓк, ани онун аскерлери арасында вар бир хайын, ангысы билдирер израиллилерӓ ӂенк саклылыкларыны. Ама онун бир изметчиси деди она: «О, падишахым, чорбаӂым беним! Бизим арамызда йок хайын, ама Елисей – Израилдӓ йашайан пророк, аннадэр Израил падишахына о лафлары билӓ, ангыларыны сӓн сӧлеерсин кенди йатак оданда».

Ӱӱренип, ангы касабада булунэр Елисей, Сирийа падишахы йоллады орайы бир бӱӱк четӓ, аники каврамаа ону. Геӂӓ аскерлӓр йаклаштылар о касабайа да сардылар ону. Ама ачан сирийалылар гиттилӓр, Елисей дуа етти Саабийӓ да деди: «Кӧр ет оннары». Да Елисейин лафына гӧрӓ Сааби кӧр етти аскерлери. Пророк Елисей алды кӧр едилмиш сирийалылары да гӧтӱрдӱ оннары Самарийайа, ангысы озаман Пойраздакы падишахлыын баш касабасыйды. Ачан оннар гелдилӓр Самарийайа, Елисей деди: «Сааби! Ач оннарын гӧзлерини, аники оннар генӓ гӧрӓбилсиннӓр». Сааби ачты оннарын гӧзлерини, да оннар гӧрдӱлӓр, ани булунэрлар Самарийанын ортасында. Гӧрӱп Сирийа аскерлерини, Израил падишахы деди Елисейӓ: «Беки, ӧлдӱрейим оннары, бобам?» Ама Елисей ӂувап етти: «Ӧлдӱрмӓ. Аӂаба сӓн ӧлдӱрерсин ми оннары, кими сӓн алмадын есирлӓӓ кенди кылыӂыннан? Теклиф ет оннара екмек хем су. Ко оннар исиннӓр хем ичсиннӓр, сора да гитсиннӓр кенди падишахына». Да падишах койду оннара бир бӱӱк софра, да оннар ийӓрдилӓр хем ичӓрдилӓр. Сора падишах салверди оннары, да оннар гиттилӓр кенди падишахына. Да бундан беери Сирийа аскерлери гитмӓрдилӓр Израил еринӓ.


ПАДИШАХЛАРЫН ДӦРДӰНӁӰ КИЙАДЫ 6:8–23

### Иоас олэр падишах


Иоас олэр падишах

Охозийа Израил падишахларын бирисийди. Ачан о ӧлдӱ дӱӱштӓ, онун анасы, гӱнахкер хем фена Гофолийа, неетленди йок етмӓӓ падишахын бӱтӱн сойуну, аники кендиси калсын падишахка. Ама Иосавеф, Охозийанын кызкардашы, саклады Гофолийадан Иоасы, Охозийанын оолуну, да о калды дири. Алты йыл саклады Иосавеф Иоасы Саабинин бинасында. Бу вакытта Гофолийа падишахлык етти Иудейада.

Ачан Иоас таманнады еди йашыны, попаз Иодай чаарды Саабинин бинасына хепсини аскер башларыны хем падишахын коруйуӂуларыны. О гӧстерди оннара падишахын оолуну хем аннашты оннарлан йапмаа Иоасы падишах. Аскерлӓр сардылар Аллахын бинасыны хер тарафтан, коруйарак ону, попаз Иодай да чыкарды Иоасы, такты онун башына падишах коронасыны да йапты ону падишах. Хепси башлады селӓмнемӓӓ Иоасы, баарарак: «Йашасын падишах!» Ишидип бунун ичин, Израил халкы севинди. Гофолийайы да ӧлдӱрдӱлӓр.

Озаман, ачан попаз Иодай генч падишахын насаатчысыйды, Иоас йапарды Аллаха уйгун ишлери. Ачан Иоас бираз бӱӱдӱ, о изин етти дӱзмӓӓ Аллахын бинасында о ерлери, ангылар таа илердӓн бозукту. Ама Иодайын ӧлӱмӱндӓн сора падишах башлады сеслемӓӓ кӧтӱ насаатчылары да, дири Аллахы бракып, дӧндӱ идоллара баш иилтмӓӓ. О башлады йапмаа о ишлери, ангылар Саабинин истедиинӓ каршыйдылар.

Бир керӓ Иодайын оолу, Захарийа, ӱзӓ чыкарарды халкын гӱнахларыны. Ишидип буну, Иоас изин етти ӧлдӱрмӓӓ ону кӓр Аллахын бинасы аулунда. Бундан сора падишахлыын ӱстӱнӓ гелдилӓр белалар: сирийалылар Израили йаптылар пустийалык хем алдылар алтыннары Саабинин бинасындан. Да ачан Иоас падишах йатарды хаста, ики изметчи, гелип, ӧлдӱрдӱлӓр ону.


ПАДИШАХЛАРЫН ДӦРДӰНӁӰ КИЙАДЫ 11; 12; 2 ПАРАЛИПОМЕНОН 24:1–25

### Озийа падишахын ходуллуу хем ӂезаланмасы


Озийа падишахын ходуллуу хем ӂезаланмасы

Иудей падишахлыында Озийа онунӂу падишахты. О таа 16 йашындайды, ачан олду падишах, да падишахлык етти Иерусалимдӓ 52 йыл.

Озийанын йаптыклары Саабийӓ уйгунду. О вакытларда, ачан попаз Захарийа ӱӱредӓрди ону коркмаа Аллахтан, о измет едӓрди Саабийӓ, да Аллах йардым едӓрди она. Озийа дӱздӱ Иерусалимдӓ хем башка ерлердӓ корунтулук йапылары хем казды чок пынар, нечинки онун варды бӱӱк мал сӱрӱлери байырлар етеендӓ хем чайырларда. Чок инсан ишлӓрдилӓр онун тарлаларыны хем бааларыны, нечин дейни о севӓрди чифтчилии. Варды Озийанын бир дӓ аскер четеси, ангысынын сайысы 307 500 кишийди. Озийа хазырлады бӱтӱн аскерлери ичин калкан, хем мызрак, хем шлӧм, хем башка аскер тертиплерини. Иерусалимдӓ о йаптырды ок хем бӱӱк таш атмак ичин машина, ангылары койулдуйду Иерусалимин дуарларында. Озийа анылды Иудейадан чок узак ерлердӓ, нечин дейни о каавиледи кенди падишахлыыны да олду пек куветли.

Ама ачан Озийа олду букадар каави, о башлады ходулланмаа ӱреендӓ, да бу сокту ону белайа: о бозду Саабинин, кенди Аллахынын, законуну. Ходулланып, падишах Озийа гирди Саабинин бинасына, аники гӱннӱклӱк алтарында гӱннӱк тӱтӱтмӓӓ. Онун ардына гирди попаз Азарийа, онун йанысора да сексӓн Сааби попазы. Оннар савашардылар дургутмаа Озийа падишахы, дейерӓк она: «Олмаз сана, Озийа, гӱннӱк тӱтӱтмӓӓ; бу попазларын ишидир, ангыларына Аллах изин вермиш гӱннӱклемӓӓ. Чык айозлу бинадан, чӱнкӱ сӓн йаптын гӱнах да чыктын Сааби Аллахын гӧзӱндӓн». Озийа ӱфкеленди попазлара – зерӓ гӱннӱклӱк артык онун елиндӓйди. Ама ачан о ӱфкеленди, онун суратында белли олду титси дери хасталыы. Бу олду попазларын гӧзлери ӧнӱндӓ, Саабинин бинасында, гӱннӱклӱк алтарын йанында. Гӧрӱп падишахын суратында о хасталыы, попаз Азарийа хем ӧбӱр попазлар зорлан чыкардылар ону айозлу бинадан, Озийа кендиси дӓ чабук узаклашты, чӱнкӱ аннады, ани Сааби ӂезалады ону. Да Озийа падишах хаста калды таа ӧлӱнӂӓ. О йашарды бир айыры евдӓ да о олмазды йаклашсын Аллахын бинасына. Иоафам са, онун оолу, бобасынын еринӓ олду падишах да ӧндерлӓрди халкы.


2 ПАРАЛИПОМЕНОН 26

### Израил узаклашэр Аллахтан


Израил узаклашэр Аллахтан

Израиллилӓр башладылар гӱнаха гирмӓӓ Саабинин, кенди Аллахынын, ӧнӱндӓ, ангысы чыкарды оннары Мысырдан хем куртарды фараонун куведи алтындан. Оннар башладылар саймаа аалемин аллахларыны хем тутардылар о халкларын адетлерини, ангыларыны Сааби коолады о ердӓн, нередӓ ерлештирди Израил халкыны. Израиллилӓр алардылар ӧрнек кенди падишахларыны, ангылары да хеп йапардылар Аллаха йарамаз ишлӓр: дӱзӓрдилӓр идоллара курбаннык хербир касабада хем кӱӱдӓ, хем дикӓрдилӓр кендилеринӓ айозлу ташлары хем йабанӂы аллахларын ресимнерини хербир ӱӱсек тепедӓ хем хербир гӧлгели аач алтында. Орада инсан йакарды гӱннӱк, ниӂӓ о халклар, ангыларыны коолады израиллилердӓн Сааби. Израиллилӓр ӱфкелендирӓрдилӓр Саабийи: оннар измет едӓрдилӓр идоллара, макар Сааби дейӓрди оннара: «Йапмайын буну».

Озаман Сааби Кенди пророкларын лафларыннан сакындырарды Израили хем Иудейайы, дейерӓк: «Вазгечин сизин фена йолларыныздан да таманнайын Беним сымарламакларымы, бӱтӱн Беним законуму, ангысыны Бӓн вердим сизӓ Беним чыракларымдан, пророклардан». Ама оннар сеслӓмӓрдилӓр хем дирешӓрдилӓр, насыл дирешӓрдилӓр оннарын бобалары, ангылары инанмардылар Саабийӓ, кенди Аллахына. Оннар саймардылар не Онун законуну, ангысы ичин О аннашты оннарын бобаларыннан, не дӓ Онун ачыкламакларыны, ангыларыннан О сакындырарды оннары. Оннар гиттилӓр бошлуун ардына да кендилери олдулар бош. Оннар изледилӓр долайдакы халклары, макар Сааби сымарлады оннара, аники оннарын йаптыкларыны йапмасыннар. Унудуп Саабинин, кенди Аллахын, сымарламакларыны, оннар йаптылар кендилеринӓ ики дӧкмӓ бузаа да сайардылар оннары ниӂӓ аллахлары. Бундан башка, оннар баш урардылар гӧк шафкларына, измет едӓрдилӓр Ваал аллаха, гечирӓрдилӓр оолларыны хем кызларыны атеш ичиндӓн, фал чекӓрдилӓр, бӱӱӂӱлӱк йапардылар хем Саабийӓ йарамаз ишлериннӓн чекӓрдилӓр ӱстлеринӓ Онун ӱфкесини.

Озаман Саабинин ӱфкеси чыкты израиллилерӓ, да О дӧндӱ оннардан. Калмады кимсей, Иуданын сойундан каарӓ, ама оннар да таманнамардылар Саабинин, кенди Аллахынын, сымарламакларыны.


ПАДИШАХЛАРЫН ДӦРДӰНӁӰ КИЙАДЫ 17:7–18

### Асирийа алэр Израили


Асирийа алэр Израили

Осийа Пойраздакы падишахлыын – Израилин – битки падишахыйды. О падишахлык етти докуз йыл – 730 йылдан 721 йыла кадар Христозун Дуумасындан илери, да йапарды Саабийӓ йарамаз ишлӓр. Израилин пойраз-гӱндуусу тарафында булунарды пек бӱӱк Асирийа падишахлыы, ангысынын баш касабасы Ниневийайды. Асирийанын ӧндерӂилери ӂансыздылар хем кувет севӓндилӓр. 724 йылда куветли Асирийа аскери, ангысынын ӧндерӂиси Салманасар падишахыйды, гирди Израилӓ. Израил падишахы Осийа дӱштӱ Салманасарын куведи алтына да башлады ӧдемӓӓ она харч.

Асирийа падишахы ӱӱренди, ки Осийа йоллээр елчи[7] Мысырын падишахына, она са, Салманасара, хер йыл ӧдӓмеер харч. О капады Осийа падишахы зындана ниӂӓ хайыны, кендиси дӓ гитти ӂенклӓн Израилӓ. Йаклашып Самарийайа, о тутту ону халкада ӱч йыл. Осийанын докузунӂу падишахлык йылында Асирийа падишахы алды Самарийайы да гечирди израиллилери Асирийайа. О ерлештирди оннары Халахта хем Хаворда, Гозан дересинин бойунда, хем дӓ Мидийа касабаларында. Бу да Пойраздакы падишахлыын биткисийди.

Бӧлӓ Сааби ӂезалады Кенди халкыны онун гӱнахлары ичин. Бу олду 721 йылда Христозун Дуумасындан илери. Таа икиӱз йылдан сора израиллилерин кимилери дӧндӱлӓр Асирийадан Израилӓ, ачан иудейлӓр, демӓк Ӱӱлендеки падишахлыктан чыфытлар, дӧндӱлӓр есирликтӓн.


ПАДИШАХЛАРЫН ДӦРДӰНӁӰ КИЙАДЫ 17:2–6

### Самарийалылар


Самарийалылар

Ачан Пойраздакы падишахлыктан израиллилери алдылар есирлӓӓ да хайдадылар йырак Асирийайа, оннарын мемлекети май бош калды. Бираз вакыттан сора Асирийанын падишахы ерлештирди Израил касабаларында инсаннары Вавилондан хем башка падишахлыклардан. Оннар алдылар Самарийайы (Израилин башка ады) да чекеттилӓр йашамаа онун касабаларында. Илктӓн, йашайарак орада, о инсаннар хатырламардылар Саабийи, да Сааби йолларды оннара асланнары, ангылары оннары ӧлдӱрӓрдилӓр. Бунун ичин билдирдилӓр Асирийа падишахына, дейип: «О халклар, ангыларыны сӓн калдырдын Самарийа касабаларына, билмеерлӓр о ерин Аллахынын законнарыны, да онуштан О йоллээр оннара асланнары, ангылары ӧлдӱрерлӓр оннары». Асирийа падишахы изин етти йолламаа Самарийайа бир израилли попазы, аники о йашасын орада хем ӱӱретсин оннары ерли Аллахын законуна.

Самарийадан калдырылан попазларын бириси гелди да ерлешти Вефил касабасында. О ӱӱредӓрди Самарийанын инсаннарыны, насыл хатырламаа Саабийи. Бунуннан барабар хербир халк йапты кендисинӓ идол-аллахларыны, койуп оннары дин йапыларында о халкларын адетлеринӓ гӧрӓ, ангыларындан оннары калдырдылар.

Чыфытлар дейӓрдилӓр, ки о инсаннарын евлатбойлары самарийалылар, ангылары анылэрлар Ени Баалантыда. Иисус Христозун вакыдында самарийалылар артык хатырлардылар Саабийи, диил йабанӂы аллахлары, ама оннар чок тарафтан бензӓмӓрдилӓр чыфытлара хем душманнык едӓрдилӓр оннарлан. Оннарын варды кенди попазлары, хем оннар тутардылар кенди адетлерини. Оннар дӱздӱлӓр Аллаха бир айозлу бина Гаризим байырында, ангысыны чыфытлар таа сора йыктылар.


ПАДИШАХЛАРЫН ДӦРДӰНӁӰ КИЙАДЫ 17:24–33

### Езекийа падишахын дуасы


Езекийа падишахын дуасы

Ондан сора, ачан 721 йылда асирийалылар алдылар Пойраздакы падишахлыы да калдырдылар израиллилери Асирийайа, Аллахын йардымыннан кӱчӱк Ӱӱлендеки падишахлык, Иудейа, йашады таа 130 йыл.

Езекийа иудей падишахларын бирисийди. О падишахлык етти Иерусалимдӓ ирми докуз йыл. Иудей падишахларын арасында о хепсиндӓн ислӓӓйди, нечин дейни узаклашмарды Саабидӓн, таманнайарак хепсини сымарламаклары, ани верилдилӓр Моисей ашыры. Езекийа башлады гӱрешмӓӓ идоллара баш иилтмӓклӓн. О йок етти хепсини идоллары хем чаарды сеслемӓӓ дири Аллахы. Езекийа чыкты Асирийа падишахынын куведи алтындан да вазгечти измет етмӓӓ она.

Озаман Асирийа падишахы Сенахирим чекетти коркутмаа Езекийайы, истейерӓк о верилсин. О падишах йоллады Езекийайа бир кийат, ангысында ӱӱсектӓн гӱлмӓӓ аларды, ани иудей падишахы умут едер Аллаха, хем истӓрди хич бир лафсыз йапсын онун, Асирийа падишахын, истедиини, нечинки хепси падишахлыклар долайда артык онун куведи алтындайдылар да хич бир дӓ аллах йардым етмеди оннара каршы коймаа Сенахиримӓ.

Езекийа, кабледип кийады, йолланды Аллахын бинасына. Орада о ачты кийады Саабинин ӧнӱндӓ да гиришти дуа етмӓӓ: «Сааби, Израилин Аллахы! Хепси дӱннӓ падишахлыкларынын Сӓн бир тек Аллахыйсын, Сӓн йараттын гӧкӱ хем ери. Дайа, Сааби, Кенди кулааны, да ишит; ач, Сааби, Кенди гӧзлерини, да гӧр. Ишит, Сааби, бу кийады йоллайан Сенахиримин лафларыны, ангылары кӧтӱлеерлӓр Сени, дири Аллахы! О, Сааби, хакына, Асирийа падишахлары баттырдылар халклары хем оннарын топракларыны да аттылар оннарын аллахларыны атешӓ; ама оннар диил хализ аллахлар, ама инсан ели ишийдир, аач хем таш, нечин дейни оннар йок едилдилӓр. Ама шинди, Сааби, Аллахымыз, куртар бизи Сенахиримин елиндӓн, да ко ӱӱренсиннӓр дӱннейин хепси падишахлыклары, ани Сӓн, Сааби, бир тек Аллахсын».

Сааби ишитти Езекийа падишахын дуасыны да ӂезалады асирийалылары Онун айозлу адына каршы арсызлыклары ичин. Саабинин ангили йок етти оннарын 185 000 аскерини.


ПАДИШАХЛАРЫН ДӦРДӰНӁӰ КИЙАДЫ 18:1–7; 19:9–19

### Иосийа падишах дӧнер Аллахын законуна


Иосийа падишах дӧнер Аллахын законуна

Иосийа да Иудейанын бир падишахыйды. О секиз йашындайды, ачан олду падишах, да падишахлык етти Иосийа Иерусалимдӓ отуз бир йыл. О йапарды Саабийӓ йарайан ишлери, гидӓрди Давид падишахын йолундан, сапмайарак не сол тарафа, не саа тарафа, хем бӱтӱн йашамасында узаклашмарды Аллахтан.

Оналты йашындан Иосийа ӧзенди ӱрӓӓннӓн Саабийӓ, да падишахлыын оникинӂи йылында о башлады пакламаа Иудейайы хем Иерусалими идоллардан хем оннарын курбанныкларындан. О туз-буз даатты идоллары бӱтӱн Иудей ериндӓ. Падишахлыын онсекизинӂи йылында Иосийа изин етти башламаа ишлери Саабинин бинасында, аники енилемӓӓ ону. Буна дейни инсан баашлады чок гӱмӱш.

Ачан чекеттилӓр ишлемӓӓ Саабинин бинасында, попаз Хелкийа булду Аллахын закон кийадыны, ангысыны Сааби верди Моисейин елиннӓн Кенди халкына. Попаз верди бу кийады йазыӂы Шафана, ангысы гетирди ону падишаха. Падишах Иосийа изин етти окумаа ону. Ишидип булундуу кийатта йазылан лафлары, о коркудан сууду, чӱнкӱ бӱтӱн инсан узаклаштыйды Аллахын законундан.

Иосийа бӱтӱн ӱрӓӓннӓн башлады тӱӱланмаа, ааламаа хем йалвармаа Саабийӓ, афетсин. Бӱтӱн халка да о изин етти, адасын инанч олмаа Аллахын законуна.

Иосийа йок етти хепсини Израил ериндӓ калан мындарлыклары. Израиллилӓр Иосийанын ӧмӱр бойу лафында дурдулар, ки измет едеӂеклӓр Саабийӓ, да узаклашмадылар Ондан.


2 ПАРАЛИПОМЕНОН 34:1–8, 14–19, 29–33

### Пророк Иеремийа


Пророк Иеремийа

Пророк Иеремийа дайма аннадарды инсана Аллахын сӧзӱнӱ. Бир керӓ о маана буларды Иерусалимдӓ йашайан инсаннара, ани оннар баш иилдӓрдилӓр йабанӂы идол-аллахлара хем йапардылар оннара курбан. О гелди Иерусалимӓ, дурду Аллахын бинасы аулунда да деди орада булунан ӂӱмнӓ инсана: «Бӧлӓ деер Сааби, Израилин Аллахы: „Бӓн йоллайаӂам бу касабайа хем хепсинӓ иудей касабаларына бӱтӱн о белалары, ангылары ичин Бӓн хаберледим инсаны, нечин дейни оннар инат хем сеслӓмеерлӓр Беним сӧзлерими“».

Ачан попаз Аллахын бинасында ишитти бу пророклуу, о ӱфкеленди, урду Иеремийа пророка, баалады ону да койду зындана. Ертеси гӱнӱ о салверди ону, да Иеремийа енидӓн сӧледи пророклуу о еӂел ичин, ани беклеер иудей касабаларыны, бӱтӱн халкы хем Саабийӓ инанч олмайан попазы. Сора Иеремийа данышты Аллаха лафларлан: «Сӓн, Сааби, чекӓрдин бени Кендинӓ, – да бӓн чекилӓрдим, Сӓн бендӓн каавийсин – да Сӓн енседин; бӓн хер гӱн олэрым гӱлӱнтӱ, херкези гӱлмӓӓ алэр бени. Зерӓ хемен башлээрым бӓн лафетмӓӓ – баарэрым хем чылдырэрым, сӧлейерӓк, ани олаӂэк зорбалык хем йыкынты; Саабинин сӧзӱ ичин бени хер гӱн гӱлмӓӓ алэрлар хем кӧтӱлеерлӓр. Да дӱшӱндӱм бӓн: „Бӓн анмайаӂам Ону хем биртаа сӧлӓмейеӂӓм Онун адындан“, ама беним ӱреемдӓ варды йалын, хем кемиклерим долуйду атешлӓн. Бӓн байылдым, тутарак ону, да тутамадым».

Пророкун варды чок душманы, ама Аллах херзаман куветлендирӓрди ону. Онуштан Иеремийа деди: «Бенимнӓн Сааби, ниӂӓ коркунч аскер, онуштан бени коолайаннар кӧстекленеӂеклӓр, да бендӓн ӱстӱн чыкамайаӂэклар, гӱлӱнтӱ олаӂэклар, нечин дейни йаптыклары акылсызды. Бӱӱк куветли Сааби! Сӓн денеерсин дооруйу, Сӓн гӧрерсин ӂаны хем ӱрӓӓ. Инсаннар, чалын Саабийӓ, метедин Саабийи, чӱнкӱ О куртараӂэк заваллыйы фена инсаннардан».


ИЕРЕМИЙА 19:13–15; 20:1–13

### Варух йазэр Иеремийанын пророклукларыны


Варух йазэр Иеремийанын пророклукларыны

Бир керӓ Сааби деди Иеремийайа: «Ал кендинӓ бир кийат да йаз хепсини ону, не Бӓн сӧледим сана Израил ичин, Иудейа ичин хем хепси халклар ичин – онун ичин, ани Бӓн неетленерим йолламаа оннара чок бела. Беки, Иудейа ишидеӂек, сеслейеӂек да сапаӂэк кенди фена йолларындан, да озаман Бӓн афедеӂӓм оннарын феналыкларыны хем гӱнахларыны».

Иеремийа чаарды бир адамы, ады Варух, да сӧледи она, йазсын хепсини о лафлары, ани Сааби сӧлейеӂек пророкун аазыннан. Ачан Варух йазды хепсини бир кийада, Иеремийа деди она: «Бӓн булунэрым капанда дейни, гидӓмейеӂӓм Саабинин бинасына; бутакым, сӓн гит да оруч гӱнӱндӓ сеслӓн оку ону, не йаздын сӓн бу кийатта, – Саабинин сӧзлерини, ангыларыны О сӧледи беним аазымнан. Оку буну сеслӓн бӱтӱн Иерусалим инсанын хем башка касабалардан гелӓн иудейлерин ӧнӱндӓ. Саабинин ӱфкеси хем дарылмасы бу халка бӱӱктӱр; беки, сапаӂэклар кенди фена йолларындан да оннарын дуасы етишеӂек Саабийӓ».

Варух, Нирийанын оолу, йапты хепсини, не буйурду она пророк Иеремийа. Иудей падишахы Иоакимин, Иосийанын оолуну, падишахлыынын бешинӂи йылында докузунӂу айда Иерусалимдӓ йашайан бӱтӱн халк ичин хем хепси Иудейанын башка касабаларындан Иерусалимӓ геленнерӓ билдирилди Саабинин ӧнӱндӓ оруч. О гӱнӱ Саабинин бинасында Варух окуду кийатта йазылы Иеремийанын лафларыны.


ИЕРЕМИЙА 36:1–10

### Иоаким падишах йакэр пророклук кийадыны


Иоаким падишах йакэр пророклук кийадыны

Ачан Варух окуду Саабинин бинасында кийатта йазылы Иеремийанын хепсини лафларыны, падишахын изметчилерини алды бир бӱӱк корку да оннар осаат билдирдилӓр бунун ичин Иоаким падишаха. Падишах буйур етти, гетирсиннӓр о кийады да окусуннар ону. Падишах отурарды кенди кышлык евиндӓ, онун ӧнӱндӓ дӓ йанарды бир ӱӱсек саӂак. Она гетирдилӓр кийады да башладылар окумаа; Иоаким кесӓрди окунмуш парчалары бычаклан да атарды саӂаа. Бӧлӓ атешлӓн йок едилди бӱтӱн кийат. Иоаким падишах хем онун изметчилери инанмадылар Аллахын сӧзлерини хем коркмадылар, ишидип Иеремийанын пророклууну, ани Саабийи сеслӓмемӓк ичин иудейлӓр тездӓ дӱшеӂеклӓр есирлӓӓ Вавилон падишахына. Иоаким изин етти тутмаа йазыӂыйы Варуху хем Иеремийайы, ама Сааби саклады оннары коолайыӂылардан.

Ачан падишах йакты кийады, ондан сора Сааби деди Иеремийайа, аники о алсын бир башка кийат да йазсын онда хеп ону, не йазылыйды илк кийатта, ангысыны йакты Иоаким. Иудей падишахына да буйурду демӓӓ: «Бӧлӓ сӧлеер Сааби Иоаким ичин. Сӓн йактын бу кийады, дейип: „Нечин сӓн йаздын бу кийатта, ани мутлак гелеӂек Вавилон падишахы да даадаӂэк бу топраа хем йок едеӂек онда бӱтӱн инсаны хем малы?“ Бӧлӓ сӧлеер Сааби иудей падишахы Иоаким ичин: онун евлады отурмайаӂэк Давидин падишах скемнесиндӓ, хем онун ӧлӱсӱ сыбыдылаӂэк гӱндӱз сыӂаана хем геӂӓ суукуна. Бӓн ӂезалайаӂам хем ону кендисини, хем онун сойуну, хем онун изметчилерини бӱтӱн оннарын феналыклары ичин. Бӓн йоллайаӂам оннара, хем Иерусалимдӓ йашайаннара, хем иудей халкына хепсини белалары, ангылары ичин сӧлӓрдим оннара, ама оннар сеслӓмӓрдилӓр».

Иеремийа верди йазыӂыйа Варуха, Нирийанын оолуна, бир кийат, да о енидӓн йазды онда Иеремийанын лафларындан хепсини, не йазылыйды о кийатта, ангысыны йакты иудей падишахы Иоаким; хем ени кийада еклендийди чок ишлӓр, таа илери йазылмышлара бензӓр.


ИЕРЕМИЙА 36:14–32

### Вавилон алэр Иудейайы


Вавилон алэр Иудейайы

Хепси олду ӧлӓ, ниӂӓ сӧледийди Сааби кенди пророку Иеремийа ашыры: иудейлери алды есирлӓӓ Вавилон падишахы Навуходоносор. Бу ӂеза оннара олду онун ичин, ани, бакмайарак Аллахын сӧледиклеринӓ, халк пишман олмады Аллахын ӧнӱндӓ хем атылмады идоллардан, феналыктан хем гӱнахтан. Ӱӱлендеки падишахлыын инсаннары гӧрдӱлӓр, насыл Сааби ӂезалады Пойраздакы падишахлыы, ама хеп йашардылар гӱнахта. Озаман Сааби неетленди даатмаа Иудейайы да, йоллайып она йабанӂы аскери, ӧлӓ насыл 130 йыл геери ӂезалады Израили.

Иехонийа, Иоаким падишахын оолу, онсекиз йашындайды, ачан о олду Иерусалимдӓ падишах. Онун йаптыклары йарамазды Саабийӓ, хербир иши о йапарды ӧлӓ, ниӂӓ дӓ бобасы. Ачан гечти ӱч ай, ниӂӓ Иехонийа падишах олду, Иерусалимӓ йаклаштылар Вавилон падишахынын изметчилери да кушакладылар касабайы. Бу вакыт касабанын йанына гелди кендиси Вавилон падишахы Навуходоносор. Иехонийа, Иудейанын падишахы, чыкты Вавилон падишахына кенди анасыннан хем кенди изметчилериннӓн барабар да верилди онун елинӓ. Ниӂӓ таа илердӓн сӧлӓрди Сааби, Навуходоносор ташыды Иерусалимдӓн Сааби бинасынын хем падишах евинин хепсини паалы ишлерини да парам-парча етти алтын каплары, ангыларыны Соломон, Израил падишахы, йаптыйды Саабинин бинасы ичин. Душман аскери Иерусалимин инсаннарыны хепсини хайдады Вавилона – хепсини девлет изметчилерини, хем бӱтӱн иудей аскерини, дӱлгерлери хем чилингирлери; топтан калдырылды он бин киши. Иерусалимдӓ калмады кимсей, фукаара чифтчилердӓн каарӓ.

Иехонийанын еринӓ Вавилонун падишахы Матфанийайы, Иехонийанын амуӂасыны, койду Иудейада падишах хем дииштирди онун адыны, верип она ени ад – Седекийа. Седекийа олду падишах, ачан о ирми бир йашындайды, да падишахлык етти Иерусалимдӓ онбир йыл. Онун йаптыклары йарамаздылар Саабийӓ, о хербир иши йапарды ӧлӓ, ниӂӓ йапарды Иоаким падишах. Саабинин ӱфкеси Иерусалимӓ хем Иудейайа окадар бӱӱктӱ, ани О коолады оннары Кенди ӱзӱндӓн.


ПАДИШАХЛАРЫН ДӦРДӰНӁӰ КИЙАДЫ 24:8–20

### Иерусалимин хем айозлу бинанын йок едилмеси


Иерусалимин хем айозлу бинанын йок едилмеси

Биз артык окудук, насыл падишах Соломон Аллахын изининӓ гӧрӓ йапты Иерусалимдӓ бир кӓӓмил айозлу бина. Ама ачан Вавилон аскерлери Иерусалими илк сефер алдыктан онбир йыл сора енидӓн гирди бу касабайа, оннар йок еттилӓр Саабинин айозлу бинасыны, ангысыны йапты Соломон. Тӓ не йазылы бунун ичин Библийада.

Кенди падишахлыын докузунӂу йылында Вавилон падишахы Навуходоносор гелди аскериннӓн Иерусалимӓ да сарды хер тарафтан ону. Иерусалим дурду бӧлӓ бир бучук йыл, бу бетерӓ касабада олду бӱӱк аачлык: инсанда калмады имӓк. Озаман Вавилон аскери касабайы алды, да бӱтӱн иудей аскери геӂӓ башлады качмаа. Макар вавилоннулар дурардылар касабанын долайанында, ама иудей падишахы Седекийа качты Иордан дересинӓ гидӓн йолдан. Вавилон аскери такышты Седекийанын ардына, да оннар етиштилӓр ону Иерихон касабасынын йанында. Иудей падишахын бӱтӱн аскери дармадаан олду. Седекийайы алдылар есирлӓӓ, гӧтӱрдӱлӓр Вавилон падишахына Ривла касабасына да орада ӂезаладылар: Седекийанын оолларыны ӧлдӱрдӱлӓр онун гӧзлери ӧнӱндӓ, кендисинин Седекийанын да чыкардылар гӧзлерини, букааладылар да гӧтӱрдӱлӓр Вавилона.

Навузардан, Навуходоносорун коруйуӂулары башы, хем Вавилон аскери гирдилӓр Иерусалимӓ да йактылар Саабинин бинасыны, падишах евини хем Иерусалимдӓ хепсини бӱӱк йапылары, хем дӓ йыктылар Иерусалимин долайанында дуарлары. Иерусалимдӓ дири калан хем Вавилон падишахына верилӓн инсаннары Навузардан калдырды касабадан. Саде фукаара чифтчилерин бир пайыны о бракты бакмаа баалары хем топрак ишлемӓӓ. Диреклери хем Аллаха измет етмӓк ичин бӱтӱн аваданныы, ани вардылар Саабинин бинасында, вавилоннулар кырып парча-парча, алдылар Вавилона. Бундан башка, оннар алдылар каплары хем чӧлмеклери, ангылары кулланыларды Саабинин бинасында, хем хепсини алтын хем гӱмӱш ишлери.

Бу олду 587–586 йылларда Христозун Дуумасындан илери. Аллахын бинасы, ангысыны йаптыйды Соломон, дурду 400 йылдан зеедӓ.


ПАДИШАХЛАРЫН ДӦРДӰНӁӰ КИЙАДЫ 25:1–16

### Даниил хем онун ӱч досту


Даниил хем онун ӱч досту

Вавилон падишахы Навуходоносор, ангысы алдыйды есирлӓӓ Иерусалимин инсаннарыны, изин етти бир изметчисинӓ айырмаа есир израиллилердӓн генч чоӂуклары падишаха измет етмӓӓ дейни. Оннар лӓӓзымды олсуннар падишах йада бойар сойундан, кусурсуз, гӧзӓл, олсун аннамалары билимдӓн хем акыллы. Изин таманнанды, падишах буйурду дойурмаа айырылмыш чоӂуклары имеклӓрлӓн хем шараплан падишахын софрасындан. Хем дӓ буйурду ӱӱретмӓӓ оннары билимнерӓ хем арамей дилинӓ да бутакым тербиетмӓӓ ӱч йыл.

Иудей чоӂукларын арасындайдылар Даниил, Ананийа, Мисаил хем Азарийа. Оннара верилди вавилон адлары: Валтасар, Седрах, Мисах хем Авденаго. Даниил истӓмӓрди гӱнаха гирмӓӓ падишах софрасындан имеклӓрлӓн хем шараплан: бу имеклӓр варды насыл олсуннар йапылы о хайваннарын хем кушларын етиндӓн, ангыларыны Моисейин законуна гӧрӓ олмазды имӓӓ. Онуштан Даниил истеди, падишах изметчилеринин башы версин оннара саде зарзават хем су. Илкин о изметчи кыйышмарды йапмаа Даниилын истедиини, коркарак, ани чоӂуклар забуннайаӂэклар да падишах бунун ичин ӱфкеленеӂек она. Ама Даниил инандырды ону, теклиф едип денемӓк ичин версин оннара саде зарзават хем су он гӱн. Он гӱндӓн сора дӧрдӱнӱн иудей чоӂукларынын суратлары олдулар таа гӧзӓл хем тенӂӓ дӓ оннар таа туйандылар, некадар калан чоӂуклар, ангылары ийӓрдилӓр падишах софрасындан имеклери.

Аллах верди Даниила, Ананийайа, Мисаила хем Азарийайа билги хем аарифлик, Даниила да таа ӱстӱнӓ баашлады верги йорумнамаа дӱшлери.

Ӱч йылдан сора падишах изин етти, гетирсиннӓр она хепсини измет ичин айырылан израилли чоӂуклары. Лафедип херкезиннӓн, падишах хесаплады, ки оннарын арасында ен ии Даниил, Ананийа, Мисаил хем Азарийа. Онуштан оннары брактылар измет етмӓӓ падишахын йанында. Не дӓ сорса падишах чоӂуклара, оннарын ӂуваплары он кат таа аарифти ондан, не сӧлӓрдилӓр хепси вавилонну бӱӱӂӱлӓр хем билгичлӓр.


ДАНИИЛ 1:3–20

### Алтын идол хем ӱч иитли чоӂук


Алтын идол хем ӱч иитли чоӂук

Вавилонун падишахы Навуходоносор буйурду дӧкмӓӓ бир алтын идол ӱӱсеклии отуз метра хем генишлии ӱч метра да дикмӓӓ ону Деира кырында. Сора падишахын буйурмасына гӧрӓ хаберӂи баарды: «Билдирилер бӱтӱн халклара хем тӱрлӱ дилли сойлара: ишиттийнӓн трубанын хем башка чалгы тертиплеринин сесини, дӱшӱн ӱзӱкойну алтын идолун ӧнӱндӓ, ангысыны койду падишах Навуходоносор. Ама ким буну йапмарса, осаат атылаӂэк кызгын фырына».

Вавилоннуларын арасындан кимсӓ деди падишаха: «Иудей адамнары Седрах, Мисах хем Авденаго сеслӓмеерлӓр сенин изинини, падишах, измет етмеерлӓр сенин аллахларына хем алтын идола баш иилтмеерлӓр». Озаман Навуходоносор ӱфкели хем серт буйурду, гетирсиннӓр Седрахы, Мисахы хем Авденагойу, да деди оннара: «Еер сиз баш иилтмӓрсениз идола, сизи осаат атаӂэклар кызгын атешӓ, да озаман ангы Аллах сизи куртараӂэк беним елимдӓн?» Оннар да бӧлӓ ӂувап еттилӓр падишаха: «Бизим Аллахымыз, Ангысына биз измет едериз, вар насыл куртарсын бизи кызгын фырындан хем сенин елиндӓн дӓ, падишах, куртараӂэк. Ама куртармарса да, билӓсин, падишах, ани биз хеп окадар измет етмейеӂез сенин аллахларына хем сенин алтын идолуна баш иилтмейеӂез». Ишидип бу лафлары, ӱфкели Навуходоносор изин етти ен каави аскерлеринӓ, бааласыннар бу дик иудейлери да атсыннар оннары кызгын фырына.

Ӱч иудей чоӂууну бааладылар да аттылар фырына. Фырын еди кат таа пек кызгынды, некадар херзаман, ӧлӓ ани о инсаннары, ангылар аттылар чоӂуклары фырына, йалын ӧлдӱрдӱ. Ислееӂӓ бакып атешӓ, Навуходоносор шашты, чабук калкты да деди кенди бойарларына: «Биз атмадык мы баалы ӱч чоӂук атешӓ? Бӓн сӓ гӧрерим дӧрт диил баалы, ангылары гезерлӓр атеш ичиндӓ, да оннара хич олмээр зарар! Дӧрдӱнӂӱсӱ дӓ бензеер Аллахын бир оолуна».

Падишах йаклашты фырына да чаарды: «Седрах, Мисах хем Авденаго, Хепсиндӓн Ӱӱсек Аллахын чыраклары! Чыкын да гелин бана!» Ӧбӱрлери, чыкып йалындан, йаклаштылар. Хепси гӧрдӱлӓр, ани атеш оннара йапмамыш зарар: не оннарын сачлары ӱтӱленмиш, не рубалары йанмыш, хем оннардан йанык кокусу билӓ гелмӓрди. Да озаман Навуходоносор деди: «Шӱкӱр Седрахын, Мисахын хем Авденагонун Аллахына! Не бӱӱктӱр Онун нышаннары хем не куветли Онун минунийалары! Онун падишахлыы – дивеч падишахлык, хем Онун чорбаӂылыы – бойдан бойа». Да ӱӱселтти падишах Седрахы, Мисахы хем Авденагойу Вавилон мемлекетиндӓ.


ДАНИИЛ 3

### Даниил ачыклээр аннашылмайан лафлары


Даниил ачыклээр аннашылмайан лафлары

Навуходоносордан сора Вавилонда олду башка падишах, Валтасар. Бир керӓ о йапты бир конуш кендисинин бин бойарына. Бунун ичин Валтасар изин етти изметчилеринӓ, гетирсиннӓр алтын хем гӱмӱш каплары, ангыларыны Навуходоносор алды Саабинин айозлу бинасындан Иерусалимдӓ. Бу каплардан падишах, онун бойарлары хем карылары гириштилӓр ичмӓӓ шарап хем метиннемӓӓ кенди алтын, гӱмӱш хем таш аллах-идолларыны.

Ама ансыздан падишахын евиндӓ, нередӓ гечӓрди конушмак, пейдаланды бир инсан ели да башлады йазмаа дуарда. Падишах, гӧрӱп буну, кайбетти бенизини коркудан, да онун дизлери башладылар титиремӓӓ. О чекетти баармаа, ани она гетирсиннӓр хепси Вавилон билгичлерини хем бӱӱӂӱлерини. Ону, ким ачыклайаӂэк йазылары, падишах адады коймаа кенди падишахлыында бир бӱӱк изметчи. Ама кимсей Вавилон билгичлериндӓн ачыклайамарды дуардакы йазылары.

Падишахка, ишидип буну, гирди о баша, нередӓ гидӓрди конуш, да аннатты падишаха Даниил ичин, сӧлейип, ки онда йашээр Аллахын Духу хем ани онда вар билги хем акыл да о вар насыл ачыкласын дӱшлери, сӧксӱн аннашылмаз хем долашык ишлери. Гетирдилӓр Даниилы, да падишах теклиф етти она, ачыкласын аннашылмайан лафлары.

Даниил сӧледи Валтасара, ани Аллах ӱфкеленер падишаха онун диклии ичин хем онун ичин, ани о алды айозлу каплары, оннардан ичмӓӓ шарап дейни, метиннейерӓк идоллары. Тӓ бунун ичин Аллах йоллады бу йазыйы. Сора Даниил деди: «Да тӓ не йазылы: МЕНЕ, МЕНЕ, ТЕКЕЛ, УПАРСИН. Дӓ тӓ лафларын аннамасы:

МЕНЕ – Аллах сайды сенин падишахлыынын гӱннерини хем белли етти онун сонуну;

ТЕКЕЛ – сени койдулар чекийӓ да булдулар, ани кайет илинсин;

УПАРСИН – сенин падишахлыын бӧлӱндӱ да верилди мидийлилерӓ хем перслерӓ».

Озаман Валтасарын изининӓ гӧрӓ Даниилы гиидирдилӓр паалы рубалара, астылар онун бойнусуна бир алтын синӂир да билдирдилӓр, ани падишахлыкта о бир бӱӱк изметчи. Кӓр о геӂӓ пророклук аслы чыкты: Валтасары ӧлдӱрдӱлӓр, онун падишахлыыны алды елинӓ мидийли падишах Дарий.


ДАНИИЛ 5:1–31

### Даниил дуа едер


Даниил дуа едер

Падишах Дарий дӓ, ангысы олду падишах Валтасардан сора, ходул адамды хем баш иилдӓрди идоллара. Ама о севди Даниилы онун аарифлии хем ӱӱсек аклысы ичин.

Дарий хесаплады коймаа 120 сатрап империйа бӧлгелеринин ӱстӱнӓ. Хем таа о койду ӱч ӱӱсек ӧндерӂи, ангыларына сатраплар вереӂеклӓр ӂувап, раатсызламамаа падишахы дейни. Даниил, ӱчӱндӓн бириси, гечӓрди ӧбӱр ӧндерӂилери хем сатраплары аарифлик тарафындан, да падишах артык неетленӓрди коймаа ону бӱтӱн падишахлыын ӱстӱнӓ. Озаман ӧбӱр ӧндерӂилӓр хем сатраплар чекеттилӓр аарамаа маана, насыл кабаат булмаа Даниила, ани о прост кулланэр падишахлыы. Ама оннар буламардылар хич бир йаннышлык хем хич бир кабаат, нечин дейни Даниил ии измет едӓрди Дарий падишаха хербир иштӓ.

Битки-биткийӓ оннар койдулар неетинӓ лекелемӓӓ Даниилы падишахын ӧнӱндӓ. Оннар билӓрдилӓр, ани Даниил дайма дуа едер кенди Аллахына. Онуштан оннар гелдилӓр падишаха теклифлӓн чыкармаа закон, ангысы отуз гӱн йасаклээр истемӓӓ бишей бир аллахтан йа адамдан, Дарий падишахтан каарӓ. Бу закону бозан лӓӓзымды атылсын бир хендӓӓ, нередӓ тутардылар асланнары. Падишах билмӓрди бу истейишин хализ маанасыны да кайыл олду.

Даниил, ишидип ени закон ичин, вазгечмеди дуа етмӓӓ кенди Саабисинӓ. Гӱндӓ ӱч керӓ о, диз чӧкӱп, дуа едӓрди кенди ичериндӓ, шӱкӱр едерӓк Аллаха. Ичерин пенчерелери чыкардылар онун дуума касабасына Иерусалимӓ, нередӓ дурарды Аллахын бинасы, ачан о бина таа йыкылмадыйды.

Фена инсаннар, ангылары азетмӓздилӓр Даниилдан, гӧзлеттилӓр, насыл о дуа едер кенди Аллахына, да осаат гиттилӓр амазламаа ону падишаха.


ДАНИИЛ 6:1–11

### Даниил аслан хендеендӓ


Даниил аслан хендеендӓ

Даниилдан азетмейӓн адамнар билдирдилӓр Дарий падишаха, ани Даниил, бакмайарак падишахын законуна, ӱч керӓ гӱндӓ дуа едер кенди Аллахына. Ишидип буну, падишах дӱштӱ бӱӱк кахыра да хесаплады куртармаа Даниилы. Ама о адамнар падишаха аклысына гетирттилӓр, ани мидийлилерин хем перслерин адетлеринӓ гӧрӓ хич бир дӓ закон, ангысыны имзалады падишах, йок насыл дииштирилсин. Озаман падишах буйурду, атсыннар Даниилы хендӓӓ асланнара. Хем деди Даниила: «Сенин Аллахын, ангысына сӓн херзаман измет едерсин, О сени куртараӂэк!» Сора падишах дӧндӱ геери евинӓ, йатты уйумаа аач да бӱтӱн геӂӓ уйуйамады. Айдыннанаркан, падишах алатлады аслан хендеенӓ да, йаклашып, бир гӱӂеник сеслӓн чаарды Даниилы: «Даниил, дири Аллахын чыраа! Сенин Аллахын, Ангысына сӓн херзаман измет едерсин, куртарабилди ми сени?» Даниил ӂувап етти: «Аллах йоллады кенди ангилини да капады асланнарын аазларыны, да оннар бана йапмадылар зарар, нечин дейни бӓн чыктым Аллахын ӧнӱндӓ пак, хем сенин ӧнӱндӓ дӓ, падишах, йок хич бир кабаатым».

Дарий пек-пек севинди, ани Даниил дири, да буйурду, чыкарсыннар ону орадан. Ачан ону калдырдылар, гӧрӱндӱ, ки асланнар йапмамышлар она хич бир дӓ зарар. Падишахын изининӓ гӧрӓ гетирдилӓр о адамнары, ангылар кабаатлы булардылар Даниилы, да оннары аттылар о хендӓӓ. Оннар таа етишӓмедилӓр дибинӓ, ачан асланнар, абанып, параладылар оннары.

Бундан сора Дарий падишах йазды бир кийат да йоллады ону кенди падишахлыын хербир кӧшесинӓ. О кийатта о изин едӓрди хепси халклара, хатырламаа Даниилын Аллахыны, нечин дейни о Аллах – дивеч Аллах, хем Онун падишахлыы сонсуз. «О коруйэр хем куртарэр, йапэр минунийалар хем нышаннар гӧктӓ хем ердӓ. О коруду Даниилы асланнардан!» – йазылыйды о кийатта.


ДАНИИЛ 6:12–27

### Иудейлерин есирликтӒн дӧнмеси


Иудейлерин есирликтӒн дӧнмеси

Окудуумуз гиби, асирий аскерлери алдылар Пойраздакы падишахлыы, Израили, да гӧтӱрдӱлӓр есирлӓӓ Израил халкыны. Бу олду Христозун дуумасындан едиӱз йыл илери. Ӱз йылдан сора мидийлилерин хем вавилоннуларын бирлешмиш аскерлери йок еттилӓр Асирийанын баш касабасыны Ниневийайы. Вавилон, олуп каави падишахлык, сойарды комушу топраклары, ангыларын арасында варды Ӱӱлендеки падишахлык, Иудейа, хем гӧтӱрӓрди иудейлери Вавилона есирлӓӓ.

Ама даалды каави Вавилон империйасы да. Ону запеттилӓр мидийлилӓр хем перслӓр. Персийа падишахы Кир изин верди иудейлерӓ, дӧнсӱннӓр кенди дуума ерлеринӓ. О билдирди бӱтӱн кенди падишахлыында: «Бӧлӓ деер Кир, Персийа падишахы: дӱннейин хепси падишахлыкларыны бана верди Сааби, гӧктеки Аллах. О буйурду бана, дӱзейим Она бир айозлу бина Иерусалимдӓ, ани булунэр Иудейада. Хепси, ким Онун халкындан, – ко олсун онун Аллахы онуннан, – ко гитсин Иерусалимӓ, да дӱзсӱннӓр Саабинин, Израилин Аллахынын, айозлу бинасыны». Ватанына дӧндӱлӓр кырк бин кишидӓн зеедӓ чыфыт, таа чойу иудейлӓр, демӓк Иуданын сойундан чыфытлар. Ама чок чыфыт калды Персийада.

Ватанына дӧндӱктӓн сора икинӂи йылы иудейлӓр топландылар Иерусалимдӓ, башламаа йапыйы дейни, да койдулар ени айозлу бинанын темелини. Ихтӓр попазлар, левитлӓр хем сенселӓ башлары, ангылары тутардылар аклыларында ески бинайы, гӧрерӓк, насыл койулэр ени бинанын темели, ӱӱсек сеслӓн аалардылар, башкалары да баарардылар, не баарабилӓрселӓр севинмеликтӓн. Севинмӓк баармасы карышарды аалайышлан, да узаа долайлара дааларды оннарын ӱӱсек сеслери.

Ени бинанын баш йапыӂысыйды Зоровавел, иудей падишахынын Иехонийанын унукасы. Ама халклар, ангылары ерлештилӓр орада, нередӓ илери йашардылар иудейлӓр, азетмӓрдилӓр оннардан да башладылар енгел етмӓӓ евин дӱзӱлмесинӓ, коркударак чыфытлары хем кабаатлайарак оннары перс падишахы Артаксерксын ӧнӱндӓ. Оннар ойалайабилдилӓр бинанын дӱзӱлмесини онбеш йыла – таа озамана кадар, ачан башлады падишахлык етмӓӓ бир башка перс падишахы, ангысынын адыйды хеп Дарий.

Дарий падишах каавиледи Кир падишахын буйурмасыны да йоллады Иерусалимӓ бир кийат, ангысында варды изин битирмӓӓ айозлу бинайы. Дарийин падишахлык етмесинин алтынӂы йылында Адар айын ӱчӱнӂӱ гӱнӱнӓ кадар ени айозлу бинанын дӱзӱлмеси битти.


ЕЗДРА 1 – 6

### Есфир падишахка


Есфир падишахка

Перс падишахы Ксеркс неетленди евленмӓӓ. О йоллады кенди падишахлыын хербир кӧшесинӓ хаберӂилери, аники топламаа хепсини ен гӧзӓл кызлары баш касабайа Сузайа. Орада оники ай ичиндӓ оннары хазырлардылар падишахын кабул етмесинӓ. О вакыт Персийада таа йашардылар о чыфытларын евлатлары, ангыларыны незаманса алдыйдылар есирлӓӓ Асирий хем Вавилон аскерлери. Сузада варды бир иудей, ады Мардохей. О бакарды чичусунун кызыны, ангысынын адыйды Есфир. Кыз гӧзӓлди хем кыврак бойлуйду. Кызын бобасы хем анасы ӧлдӱйнӓн, Мардохей алды ону ааретлик. Ачан бӱтӱн падишахлыктан гӧзӓл кызлары чекеттилӓр топламаа баш касабайа, Сузайа, Есфири дӓ чаардылар падишахын евинӓ. Есфири падишах беенди ӧбӱр гӧзӓл кызлардан таа чок. О такты онун башына падишах коронасыны да йапты ону падишахка. Есфирин хатырына падишах кенди бойарларына хем изметчилеринӓ йапты бир бӱӱк конуш, баашлады бӧлгелерӓ колайлыклар хем падишах ӂӧмертлииннӓн даатты чок баашыш. Есфир сӓ, ниӂӓ сымарладыйды она Мардохей, бишей сӧлӓмеди онун ичин, ангы халктан чекилер о.

Бираздана падишах ӱӱселтти кенди бойарларынын бирисини, Аманы, да койду ону хепси ӧбӱр бойарларын ӱстӱнӓ. Падишаха изметчилери баш иилдӓрдилӓр, дӱшерӓк ӱзӱкойну Аманын ӧнӱндӓ, ниӂӓ изин еттийди падишах. Саде Мардохей баш иилтмӓрди хем дӱшмӓрди ӱзӱкойну. Аман ӱфкеленди да неетленди йок етмӓӓ хепсини иудейлери Ксерксын падишахлыында.

О деди Ксеркс падишаха: «Вар бир халк, ангысы даанык сенин падишахлыынын хербир тарафында башка халкларын арасында. Оннарын законнары диил ӧлӓ, насыл башка халкларын законнары, да падишахын законнарыны оннар таманнамээрлар». Падишах изин верди Амана, йапсын о халклан, не истӓрсӓ. Да хаберӂилӓр гӧтӱрдӱлӓр Персийа империйанын хербир бӧлгесинӓ кийатлары, ангыларында варды изин, оникинӂи айын онӱчӱнӂӱ гӱнӱндӓ ӧлдӱрмӓӓ, кыймаа хем йок етмӓӓ хепсини иудейлери, кӱчӱӱнӱ дӓ, бӱӱйӱнӱ дӓ, ушаклары хем карылары, бир гӱндӓ, оннарын варлыкларыны да соймаа. Да херердӓ, нерейи етишти падишахын кийады, иудейлердӓ олду бӱӱк кахыр: оруч хем аалайыш.


ЕСФИР 1 – 3

### Есфир падишахка (илерлемеси)


Есфир падишахка (илерлемеси)

Ӱӱренип бу иши, Мардохей хаберледи Есфир падишахкайа падишахын кийады ичин да сымарлады она, гитсин падишаха баш урсун кенди халкы ичин хем йалварсын падишаха, кыймасын оннары. Есфир ӂувап етти Мардохейӓ изметчиси ашыры: «Еер о, кими падишах чаармады, гирӓрсӓ ичӓнкы аула, она бир ӂеза – ӧлӱм. Ама еер падишах узадарса она кенди алтын скипетрасыны, озаман калаӂэк дири. Бени сӓ падишах чаармады тӓ олду отуз гӱн». Мардохей чевирди Есфирӓ бӧлӓ: «Санма, ки сӓн куртулаӂан бу беладан падишахын евиндӓ. Хем ким билер, диил ми кӓр бунун ичин сӓн падишахка олдун?» Есфир ӂувап етти Мардохейӓ: «Гит, топла хепсини Суза касабасында булунан иудейлери да оруч тутун беним хатырыма, хем имейин-ичмейин ӱч гӱн не гӱндӱз, не геӂӓ. Бӓн дӓ изметчийкаларымнан оруч тутаӂам, да сора гидеӂӓм падишаха, макар бу иш закона каршыдыр, хем, еер йазылыйса бана ӧлейим, ӧлеӂӓм». Бу арада фена Аман артык хазырлады асмак ааӂыны ӱӱсеклии ирми беш метра, ани Мардохейи асмаа дейни.

Ӱчӱнӂӱ гӱнӱ Есфир, гиийип кенди падишах рубаларыны, гитти ичӓнкы аула, падишахын одаларына. Падишах узатты Есфирӓ алтын скипетрасыны. Есфир, йаклашып докунду скипетрайа да чаарды падишахы хем Аманы кӓр о гӱнӱ конуша. Падишах хем Аман гелдилӓр конуша. Ачан оннар ичӓрдилӓр шарап, падишах деди: «Не арзун вар, Есфир падишахка? Не истеерсин?» Падишахка ӂувап етти: «Арзум беним – ани баашлансын бана беним йашамам, хем истейишим беним – баашлансын йашамак беним халкыма. Чӱнкӱ сатылдык биз, бӓн хем беним халкым, йок едилмӓӓ, ӧлдӱрӱлмӓӓ хем кайып олмаа». Бӧлӓ падишах ӱӱренди, ани онун карысы – чыфытка, хем аннады Аманын хайын неетини. Падишахын изининӓ гӧрӓ Аманы астылар о аачта, ангысыны о хазырладыйды Мардохей ичин.

Ама артык йокту насыл дииштирмӓӓ закону перс падишахлыында иудейлерин ӧлдӱрӱлмеси ичин, нечинки о йазылыйды падишахын адындан хем каавилендийди падишахын мӱхӱрӱннӓн. Озаман падишахын изининӓ гӧрӓ йаздылар ени кийатлары: падишах изин верер иудейлерӓ, хепси касабаларда топлансыннар да калксыннар корумаа кенди ӂаннарыны. Персийанын ӱз ирми бӧлгесинӓ, Индийадан Ефиопийайа кадар, йолландылар хаберӂилӓр ӱрӱк бейгирлердӓ, да тездӓ падишахын изини билдирилди бу бӧлгелерин ӧндерӂилеринӓ. Чыфытларын куртулмасыны анмак ичин Мардохей хем Есфир курдулар хер йыл тутулсун бир йорту, ангысына денилер Пурим.


ЕСФИР 4 – 10

### Неемийа ишлеер Иерусалимин дуарларыны


Неемийа ишлеер Иерусалимин дуарларыны

Неемийа Суза касабасында перс падишахынын Артаксерксын бир изметчиси, сӧзӱ гечӓр бир бойарды.

Биркач иудей дӧндӱ Иерусалимдӓн Персийайа. Ачан Неемийа башлады соруштурмаа оннара Иерусалим ичин хем орада калан иудейлӓр ичин, оннар аннатты Неемийайа буну: «Чыфытлар, ангылары есирликтӓн сора дири калдылар да дӧндӱлӓр кенди мемлекетинӓ, чекерлӓр бӱӱк зорлук хем азар. Иерусалимин дуарлары йыкык, токатлары да йанык». Ишидип бу лафлары, Неемийа отурду да гиришти ааламаа. Биркач гӱн о кахырлыйды, оруч тутарды хем дуа едӓрди Аллаха, ани Артаксеркс падишах изин версин она, гитмӓӓ Иерусалимӓ да енидӓн дӱзмӓӓ касабанын дуарларыны.

Артаксеркс падишах бракты, Неемийа гитсин Иерусалимӓ, да Неемийа иудейлӓрлӓн барабар башлады енидӓн дӱзмӓӓ касабанын даанык дуарларыны хем токатларыны. Буну ишиттилӓр иудейлерин душманнары да коркутмакларлан истӓрдилӓр енгел етмӓӓ бу ишӓ. Ама Неемийа силӓхландырды кенди инсаннарыны. Ким ташыйарды дуарлары ишлемӓӓ дейни таш, оннар бир еллӓн ишлӓрдилӓр, ӧбӱр елиндӓ дӓ тутардылар силӓхы. Хепсиндӓ йапыӂыларда варды силӓх. Иш гидӓрди геӂӓ-гӱндӱз. Ишчилери коруйарды Аллахын ели, да ачан гечти 140 йыл, ниӂӓ Вавилон аскери даатты хем йакты Иерусалими, дуары енидӓн дӱздӱлӓр.

Ачан гелди единӂи ай, бӱтӱн халк топланды мейданда. Ездра попаза буйурдулар, гетирсин Моисейин закон кийадыны, ангысыны Сааби вердийди Израилӓ. Ездра попаз гетирди закон кийадыны да окуду сабахтан ӱӱленӓ кадар хепси топланмышларын ӧнӱндӓ – адамнарын хем карыларын, хепсинин, ким варды насыл аннасын. Бӱтӱн инсан кушку сеслӓрди закон китабынын лафларыны. Ездра иисӧзледи Саабийи, бӱӱк Аллахы, да бӱтӱн халк ӂувап едӓрди: «Амин, хакына ӧлӓдир!», калдырып еллерини гӧкӓ, сора да хепси, дӱшерӓк ӱзӱкойну, баш иилдӓрдилӓр Аллаха.


НЕЕМИЙА 1 – 8

### Инсан дӧнер Аллаха


Инсан дӧнер Аллаха

Оайын ирми дӧрдӱнӂӱ гӱнӱндӓ топландылар хепси израиллилӓр – оруч тутаннар хем гиийимни серт материйадан йаслы рубалара, башлары да оннарын сепеленмишти кӱллӓн, ниӂӓ гечӓрди оруч вакыдында иудейлердӓ. Израиллилӓр айырылдылар хепсиндӓн йабанӂылардан да спийада олардылар кенди гӱнахлары ичин хем кенди бобаларынын кабаатлары ичин. Айакча дурарак, оннар ӱч саат кадар окуйардылар Саабинин, кенди Аллахынын, закон кийадындан, таа окадар спийада олардылар хем баш иилдӓрдилӓр Саабийӓ. Бир ӱӱсек ердӓ дурардылар Иисус, Ванийа, Кадмиил хем башка левитлӓр да бӱтӱн сеслӓн чаарардылар Саабийи, кенди Аллахыны. Оннар дедилӓр: «Калкын, метиннейин Саабийи, сизин Аллахынызы, дивечтӓн дивеӂӓ. Иисӧзлӱ хем шанны олсун ӱӱсек метин адын Сенин, Сааби! Сӓн, Сааби, бирсин, хем йок башка Аллах, Сендӓн каарӓ. Сӓн йараттын гӧклерин гӧклерини хем хербир иши, не вар оннарда, ери хем хербир иши, не вар онда, денизлери хем хербир иши, не вар оннарда, хем Сӓн хербир ишӓ верерсин ӧмӱр, хем гӧк аскерлери Сана баш иилдерлӓр».

Халк дериндӓн пишман олду кенди гӱнахлары ичин хем Саабидӓн атылмасы ичин хем дуа едӓрди: «Бӱӱк Аллахымыз, куветли хем коркунч, Кенди баалантысыны коруйан хем Кенди халкыны севӓн! Ко гӧрӱнмесин Сана, ки биз аз зеет чектик, хем падишахларымыз бизим, хем бойарларымыз бизим, хем попазларымыз бизим, хем пророкларымыз бизим, хем бобаларымыз бизим, хем бӱтӱн Сенин халкын –Асирийа падишахларын заманындан бӱӱнӓ кадар. Доору туттулар бизи Сенин ӂезаларын; Сӓн доору йаптын, биз сӓ кабаатлыйыз.

Онуштан биз алэрыз ӱстӱмӱзӓ йазылы адамак – йашамаа Аллахын законуна гӧрӓ хем тутмаа хем таманнамаа хепсини онун сымарламакларыны. Биз имзалээрыз ону, имзамызда да бизим ӧндерӂилеримизин, бизим левитлеримизин хем попазларымызын мӱхӱрӱ». Ӱӱсек ӧндерӂилеримиз имзаладылар бу аннашмайы хем каавиледилӓр ону мӱхӱрлӓн. Хепси калан инсан, попазлар, левитлӓр, капуӂулар, тӱркӱӂӱлӓр, Саабинин бинасында хепси изметчилӓр хем Аллахын законуну кабледӓн хепси йабанӂылар, оннарын карылары, ооллары хем кызлары, хепси, ким варды насыл аннасын, катылдылар кенди кардашларына, халкын ен сайгылы адамнарына, еминнӓн кабледип бу баалантыйы.


НЕЕМИЙА 9:1– 6; 9:32 – 10:29

### Иовун зеетлери


Иовун зеетлери

Уц мемлекетиндӓ йашарды бир инанӂы хем пек зенгин адам, ады Иов. О бир пак, доору, Аллахтан коркан хем тӱрлӱ феналыктан узаклашан адамды. Онун варды еди оолу хем ӱч кызы.

Бир керӓ Аллаха гелди шейтан, да Аллах сорду она: «Нередӓн сӓн гелдин?» Шейтан ӂувап етти: «Бӓн гездим ердӓ да доландым ону бӱтӱн». Сааби деди она: «Хесапалдын мы сӓн Беним чыраамы Иову? Ердӓ йок башка бириси онун гиби: пак, доору, Аллахтан коркан хем феналыктан узаклашан». Озаман шейтан деди Аллаха: «Санки не, бошуна мы Иов Аллахтан коркэр? Диил ми Сӓн иилик вердин она, онун евинӓ хем бӱтӱн варлыына? Онун ишлерини Сӓн йаптын берекетли, да онун сӱрӱлери даалэрлар ердӓ. Ама йа узат она Кенди елини да докун хепсинӓ, нейи онун вар, – иисӧзлейеӂек ми озаман о Сени?» Да деди Аллах шейтана: «Хепси, нейи онун вар, олсун Сенин кувединдӓ».

Шейтан, кабледип бӧлӓ изин, башлады тӱрлӱ-тӱрлӱ зарар йапмаа Иова. О кыйды онун ушакларыны хем йок етти бӱтӱн онун варлыыны. Иов мырылдамады хем Аллахы кӧтӱлӓмеди, ама деди: «Сааби верди, Сааби дӓ алды; ко иисӧзлӱ олсун Саабинин ады!» Хем деди карысына: «Санки Аллахын елиндӓн саде иилии ми кабледеӂез, ама белайы каблетмейеӂез ми?» Хич бир лафыннан Иов гӱнаха гирмеди Саабинин ӧнӱндӓ. Озаман шейтан бозду онун саалыыны бир титси хасталыклан – онун гӱӱдеси баштан айакларынадан долду йарайлан. Иовун зеети бӱӱктӱ, да о дӱштӱ бӱӱк кахыра.

Онун ӱч досту, ишидип, ани Иовун башына гелди бела, гелдилӓр раатландырмаа ону. Ама сора оннар гириштилӓр кабаат булмаа да башладылар сӧлемӓӓ, ани Аллах ӂезаламээр доору инсаннары – сайылэр, Иовун вар несойса кабааты. Ама Иов хеп окадар сайарды, ани о доору. Она етмӓрди сеслемӓӓ достларын лафларыны. О истӓрди лафетмӓӓ Аллахлан. Иов сорарды, не иш ичин она йолланды бӧлӓ зеетлӓр, ама кайбетмӓрди умуду куртулмаа: «Бӓн билерим, ани беним Куртарыӂым дири, хем ани битки-биткийӓ, ачан беним теним чӱрӱйеӂек, бӓн гореӂӓм Аллахы кенди гӧзлеримнӓн».


ИОВ 1; 2; 4; 5; 19:25–26

### Иов зеет чектиктӒн сора


Иов зеет чектиктӒн сора

Ачан Иов лафедӓрди кенди достларыннан, ансыздан ишидилди бир бӱӱк боран сеси, да борандан гелди Кенди Саабинин сеси. Аллах чекетти коймаа Иова сорулары, ангыларына адам йокту насыл ӂувап етсин, да Иов аннады, ани олмаз Аллахтан ӂувап истемӓӓ, чӱнкӱ Аллах Онун ичин бизим дӱшӱндӱӱмӱздӓн ӱӱсектир. Ачан Сааби битирди лафетмӓӓ, Иов деди Она: «Билерим, ани Сӓн хербир иши йапабилирсин хем Сенин неетинӓ каршы коймаа йок насыл».

Аллах, денейип Иову, чевирди она хепсини, не о кайбеттийди хем йоллады она ики кат таа зеедӓ, некадар онда варды илери. Достлара са, ани чыктылар прост насаатчы, Саабинин чыкты ӱфкеси, нечин ани оннар сӧлӓрдилӓр Онун ичин диил ӧлӓ доору, насыл Иов. Онуштан Аллах буйурду оннара, йапсыннар курбан хем йалварсыннар Иова, ки о дуа етсин оннар ичин, чӱнкӱ Сааби кабледеӂек саде онун дуасыны. Иовун достлары йаптылар Саабинин буйурдууну да Иовун дуасына гӧрӓ каблеттилӓр Аллахтан афетмӓк.

Хепси бу гечирдии зеетлердӓн сора Иова гелдилӓр кардашлары, кызкардашлары хем таныдыклары да гетирдилӓр она чок баашыш. Аллах верди Иова таа да чок иилик, некадар илери. Чок вакыт таа йашады Иов онун башына гелӓн белалардан сора, да онун олду таа еди оолу хем ӱч кызы. Бӱтӱн дӱннедӓ йокту букадар гӧзӓл кары, ниӂӓ Иовун кызлары.

Иов ӧлдӱ ихтӓрлыкта, йашайып дойунӂа.


ИОВ 38 – 42

### Псалмалар кийады


Псалмалар кийады

Псалмалар – Библийанын ен окунан кийатларынын бириси. Она гирер ӱз елли псалма, демӓк пеет, ангыларыны чалардылар музыкайлан. Псалмалар ачыклээр хербир иши, не далгалээр Аллаха инанч олан ӱрӓӓ: дӱннедеки феналык ичин кахыры, умуду, ани айдыннык енсейеӂек каранныы, кенди гӱнахлары ичин пишманныы хем куртулмак йаныклыыны, ангысыны верер Аллах. Кими псалмаларда вар Месийа (Христос) ичин пророклук.

Адетчӓ, ачан лафедерлӓр псалмалар ичин, дӱшӱнерлӓр Давидин псалмалары ичин, нечинки о йазды оннарын чойуну. Ама вар псалмалар, ангыларыны йаздылар башкалары. Христиан дуаларын чойунда вар псалмаларын лафлары. Бу кийатта ӧрнек оларак гӧстереӂез ики псалма.

Псалма 1

Не мутлу инсана, ангысы гитмеер фена инсаннарын топлушуна, хем гезмеер гӱнахкер йолларында, хем булунмээр мындарлайыӂылар арасында; ама хошланэр Саабинин законуннан, хем Онун закону ичин о дӱшӱнер геӂӓ-гӱндӱз. Бусой инсан – насыл бир аач, ангысыны дикмишлӓр акар сулар йанында, хем ангысы вереӂек вакыдында мейвасыны, хем йапраа онун сӧрпешмеер; хем хербир йаптыы ишини о башараӂэк. Диил бӧлӓ фена инсаннар, оннар насыл тозак, ангысыны калдырэр лӱзгӓр. Онуштан феналар дайанмайаӂэклар судта, хем гӱнахкерлӓр – дооруларын топлантысында. Чӱнкӱ Сааби билер дооруларын йолуну, феналарын са йолу гӧтӱрер ӧлӱмӓ.

Псалма 150

Метедин Аллахы Онун айозлу бинасында; метедин Ону Кендисинин гӧк калесиндӓ. Метедин Онун куветли ишлерини, метедин Онун бӱӱклӱӱн чоклууну. Метедин Ону труба сесиннӓн, метедин Ону арфаларда хем лираларда. Метедин Ону дауллан хем ойуннарлан, метедин Ону чалгы теллериндӓ хем чыртмаларда. Метедин Ону сесли ӂампараларда, метедин Ону ӂангырдайан ӂампараларда. Хербир ӂан ко мететсин Саабийи. Алилуйа!

### Туталым аклымызда Псалмалардан пеетлери


Туталым аклымызда Псалмалардан пеетлери

Сенин адыны биленнӓр умут едеӂеклӓр Сана, нечин дейни Сӓн бракмээрсын Сени аарайаннары, Сааби. (9:11 )

Гӧклӓр насаат едерлӓр Аллахын бӱӱклӱӱнӱ, хем Онун еллерин ишлери ичин хаберлеер гӧк чаркы. (18:2 )

Ко Саабидӓн корксун бӱтӱн ер; ко титиресин Онун ӧнӱндӓ хепси, ким йашээр дӱннедӓ. (32:8 )

Дадын, да гӧреӂениз, некадар хошлу Сааби! Не мутлу инсан, ангысы булэр Онда корунту! (33:9 )

Инан Саабийӓ йолуну, хем умут ет Она, да О таманнайаӂэк. (36:5 )

Чаар Бени бела гӱнӱндӓ; Бӓн куртараӂам сени, да сӓн метиннейеӂӓн Бени. (49:15 )

Йарат бендӓ пак ӱрек, Аллахым, хем енилӓ беним ӂанымы доорулук ичин. (50:12 )

Инсаннар! Умутланын Она хербир вакытта; ачын Онун ӧнӱндӓ ӱреенизи; Аллах бизӓ корунтулуктур. (61:9 )

Ко танысыннар дӱннедӓ Сенин йолуну, хербир халкта Сенин куртулушун. (66:3 )

Ачан таа дуумадыйдылар байырлар, хем Сӓн таа йаратмадыйдын ери хем дӱннейи, хем евеллердӓн евеллерӓ Сӓн – Аллахсын. (89:3 )

Сааби – корунтум беним, Аллахым беним – беним корунтулуумун кайасыдыр. (93:22 )

Иисӧзлӓ, ӂаным беним, Саабийи, хем унутма Онун хепсини ииликлерини. (102:2 )

Ниӂӓ гӧк ердӓн ӱӱсек, ӧлӓ Саабинин дӓ севдасы Ондан корканнара бӱӱк. (102:11 )

Аарифлиин темели – Саабидӓн корку. (110:10 )

Сааби бенимнӓн, коркмам: не йапар бана инсан? (117:6 )

Насыл деликанны пак йолдан гитсин? Йашасын Сенин сӧзӱнӓ гӧрӓ. (118:9 )

Бӓн Сенин – куртар бени. (118:94 )

Ким йашлан гӧзлериндӓ екти, о бичеӂек севинмӓклӓн. (125:5 )

Сааби йакын Ону чаараннара, хепсинӓ Ону доорулукта чаараннара. (144:18 )

Сенин сӧзӱн – айаама фенер хем йолума шафк.


Псалма 118:105

### Пилдалар кийады


Пилдалар кийады

Библийа кийатлары бирисинин ады Соломонун Пилдалары Кийады. Она гирер генчлерӓ кыса насаатлар, ангыларын таа чойуну йазды йада топлады аариф падишах Соломон. Пилдаларын темалары – аарифлик, гӱнахсызлык, Аллахтан корку, билги, доору йашамак, кендини запетмӓк, Аллаха умут етмӓк, фукааралара йардым, ушаклары ӱӱретмӓк х. б. Тӓ Пилда Кийадындан кими насаатлар.

Аарифлиин темели – Саабидӓн корку; саде ахмаклар ӱӱсектӓн бакэрлар аарифлӓӓ хем насаада.

Сеслӓ, оолум, кенди бобанын насаадыны хем рететмӓ кенди ананын сымарламасыны.

Оолум! Еер гӱнахкерлӓр сени савашарса чекмӓӓ кенди тарафына, кайыл олма.

Умутлан Саабийӓ бӱтӱн ӱрӓӓннӓн, хем кенди аклына умут етмӓ. Бӱтӱн кенди ишлериндӓ таны Ону, да О доорудаӂэк сенин йолуну.

Саабинин ӂезасыны, оолум, рететмӓ, хем кӱсмӓ, ачан О дооруйу ӱзӱнӓ урэр; чӱнкӱ Аллах кими север, ону ӂезалээр, ниӂӓ боба оолуну, ангысына майыл олэр.

Ким сыкынтыйа сокэр фукаарайы, о кӧтӱлеер онун Йарадыӂысыны; Саабийи хатырлайан са иилик йапэр зорлук чекенӓ.

Доорулук ӱӱселдер халкы, гӱнах са лекелеер онун ӱзӱнӱ.

Инсан дӱшӱнер кенди йолуну, ама Сааби доорудэр онун адымнарыны.

Бобасыны баттыран хем анасыны коолайан – айыпсыз хем намсыз оол.

Баштан доорут чоӂууну уз йола, да о сапмайаӂэк ондан ихтӓрлыкта да.

Еер аачса сенин душманын, дойур ону екмеклӓн; еер о сусадыйса, вер она, ичсин су.

### Еклесиастын кийады


Еклесиастын кийады

Соломонун Пилдалары Кийадын ардына Библийада хемен гидер Еклесиастын, йада Насаатчынын, кийады. Она гирер кӓӓмил аариф сӧлейишлӓр, ангылары бензеерлӓр Пилда Кийадындан насаатлара. Тӓ биркач сыра о кийаттан.

Бош-бошуна зааметлӓр, бош-бошуна зааметлӓр, – хепси бом-бош иш!

Кахыр гӱлӱштӓн таа иидир, нечин дейни ачан ӱзӱндӓ кахыр, ӱрӓӓн дӓ олэр таа ии.

Аарифлик аскер силӓхындан таа ии; ама бир гӱнахкер зӓн едеӂек чок ии ишлери.

Ким казэр куйу, дӱшеӂек она; хем ким йыкэр таш дуары, ону далайаӂэк йылан.

Салвер екмеени сулара, нечин дейни чок гӱндӓн сора генӓ булаӂан ону.

Шеннен, чоӂук, генчлииндӓ, хем ко ӱрӓӓн сенин севинсин генчкӓн, хем гит, нерейи гӧтӱреӂек сени ӱрӓӓн хем нерейи ӧзенеӂек гӧзлерин сенин; ама бил, ани буннар ичин Аллах истейеӂек сендӓн ӂувап.

Унутма сенин Йарадыӂыны генчлик гӱннериндӓ, таа гелмедийнӓн зор гӱннӓр хем таа гелмедийнӓн о йыллар, ангылары ичин сӓн дейеӂӓн: «Йок бана севинмелик оннарда!»; таа сӱӱнмедийнӓн гӱнеш, хем шафк, хем ай, хем йылдызлар хем топланмадыйнан ени булутлар йаамурдан сора. О гӱнӱ титирейеӂеклӓр евин бекчилери, хем бӱкӱлеӂеклӓр каави адамнар; хем вазгечеӂеклӓр ӱӱтмӓӓ ӱӱденнӓр, нечин дейни оннар азлык калдылар; хем пенчерейӓ баканнара чӧкеӂек караннык; хем китли олаӂэклар дышар капулары; хем кесилеӂек кайа ташынын сеси, хем уйанаӂэк инсан куш сесиндӓн, хем ишидилмейеӂек тӱркӱлӓр; хем ӱӱсекликлӓр олаӂэк титси, хем йолларда коркулар. Гидеӂек инсан кенди дивеч евинӓ, хем ону сараӂэклар аалайыӂыйкалар. Хем топрак тозундан йарадылмыш тенин дӧнеӂек топраа, дух та дӧнеӂек Аллаха, Ангысы ону верди.

### Пророклар


Пророклар

Ески Баалантынын бӱӱк бир пайыны йапэр пророкларын кийатлары: Исайанын, Иеремийанын, Иезекиилин, Даниилын хем оники башка пророкун, ангыларына адетӓ гӧрӓ деерлӓр «кӱчӱк пророклар» оннарын кийатлары кыса олдуу ичин. Буннар Осийа, Иоил, Амос, Авдий, Иона, Михей, Наум, Авакум, Софонийа, Агей, Захарийа хем Малахийа.

Библийа пророклары диилдилӓр сырадан билгичлик йапан адамнар, макар оннарын варды бӧлӓ беӂериклии. Оннара Аллахтан верилӓн баш сымарламак башкайды: ачмаа инсанын гӧзлерини олушларын аслы ӧзӱнӓ – гечмиштӓ, шиндиликтӓ хем гелеӂектӓ. Пророклар андырардылар унуткан израиллилерӓ, ани оннар диил ӧлӓ, ниӂӓ дӱннедеки башка халклар. Израил – халк, ангысыны Аллах адлады Кенди халкым хем ангысыннан О йапты бааланты. Онун гелеӂӓӓ диилди баалы дыш олушлара, ама она, некадар израиллилӓр каларды инанч кенди Саабисинӓ. Пророкларын кийатларында аӂы лафлар диишилерлӓр ачык умутлан хем четин инаннан, ани инсаннар битки-биткийӓ генӓ дӧнеӂеклӓр кенди Сааби Аллахына хем кабледеӂеклӓр Ондан куртулуш.

Пророклар данышардылар израиллилерӓ диил кенди адындан – оннар хаберлӓрдилӓр лафлары, ангыларыны оннара верди Кендиси Аллах. Пророкларын сӧзлериндӓ варды чок символ хем билмейӂӓ, ангыларыны дайма диилди колай аннамаа. Ама чок йыллар гечтиктӓн сора инсаннар гӧрӓрдилӓр, ки пророкларын сӧзлери дооруйду хем герчеклешӓн олушларда таныйардылар ону, нелӓр ичин хаберлӓрдилӓр пророклар. Бӧлӓ, таа Христозун дуумасындан чок илери пророклар хаберлӓрдилӓр, ки дӱннейӓ гелеӂек Куртарыӂы, Ангысы куртараӂэк инсаннары гӱнахын кувединдӓн хем ӧлӱмдӓн да кураӂэк Кенди дивеч падишахлыыны.

Бӱӱн дӓ, окуйарак пророкларын кийатларыны, биз булэрыз оннарда диил саде историйа аннатмакларыны хем герчек чыктыы пророклуклары, ама ескимӓз аннатмайы о йоллар ичин, ангыларындан инсан гелер Аллаха.

### Пророк Исайа


Пророк Исайа

Пророк Исайа йашарды Иудейада Христозун Дуумасындан едиӱз йыл илери. О чалышкан насаат едӓрди Аллахын сӧзӱнӱ, ӱзӓ чыкарарды Саабидӓн узаклашан Израил халкынын икиӱзлӱ инанӂылыыны хем чаарарды гӱнахкерлери дӧнмӓӓ Аллаха. О сӧлӓрди, не еӂел беклеер касабаларын хем халкларын чойуну.

Исайа чаарарды инсаны умут етмӓӓ Аллаха. Тӓ онун чаарыларын бириси: «Аӂаба сӓн билмеерсин ми? Аӂаба сӓн ишитмедин ми, ани дӱннейин хербир кӧшесини йарадан дивеч Сааби Аллах йорулмээр хем байылмээр? Онун аклысыны инсан аннайамаз. О верер йоргуна кувет, хем байылмыша баашлээр каавилик. Чоӂуклар билӓ, йорулуп, зайыфлээрлар, генч адамнар да, кесилип, дӱшерлӓр, Саабийӓ умут еденнӓр сӓ кабледеӂеклӓр ени кувет; калдыраӂэклар канатларыны, ниӂӓ карталлар, качаӂэклар да динмейеӂеклӓр, ӧрӱйеӂеклӓр да йорулмайаӂэклар».

Исайа пророклук етти Месийанын – дӱннейин Куртарыӂысынын, Иисус Христозун, дуумасы ичин. О сӧлӓрди Христозун дуумасы ичин, Онун йашамасы, зеетлери, ӧлӱмӱ хем дирилмеси ичин – хепси оннар ичин, ани олду ӱзлӓрлӓн йыл сора хем не аннадылды Евангелийа кийатларында.

Пророк Исайа бӧлӓ дейӓрди Христос ичин: «О алды ӱстӱнӓ бизим хасталыымызы хем гӧтӱрдӱ бизим зеетлеримизи; биз сӓ санардык, ани Аллах Ону чарпты, ӂезалады хем ашаалады. О йаралыйды бизим гӱнахларымыз ичин хем зеетленӓрди бизим кабаатларымыз ичин; Онун ӂезасы верди бизӓ раатлык, хем Онун йараларындан бизӓ олду имдат. Хепсимиз биз шашырдык йолу, ниӂӓ койуннар, херкезимиз саптыйды кенди тарафына; да Сааби койду Она хепсимизин гӱнахларымызы. Ону дӱӱйӓрдилӓр хем азарлардылар, ама Онун аазындан чыкмарды хич бир лаф; ниӂӓ кузу, ачан ону гӧтӱрерлӓр кесмӓӓ, хем, ниӂӓ сессиз койун кыркыӂынын ӧнӱндӓ, ӧлӓ О да ачмарды аазыны».


ИСАЙА 40:28–31; 53:4–7

### «Кенди кылычларындан, енидӒн дӱӱйӱп, пулук йапаӂэклар...»


«Кенди кылычларындан, енидӒн дӱӱйӱп, пулук йапаӂэклар...»

Исайа кенди кийадында пророклук етти битки вакытлар ичин хем Куртарыӂынын падишахлыы ичин, ангысыны Аллах адады:

Битки гӱннердӓ

о байыр, нередӓ булунэр Саабинин бинасы, олаӂэк байырларын башы,

хем тепелӓр арасында ен ӱӱсек олаӂэк,

хем акаӂэк дерӓ гиби она хепси халклар.

Хем гидеӂеклӓр халкларын чойу да дейеӂеклӓр:

«Гиделим, пинелим Саабинин байырына,

Израил Аллахын бинасына;

О ӱӱредеӂек бизи Кенди йолларына,

Хем гезеӂез Онун излериндӓн».

Чӱнкӱ Сиондан чыкаӂэк закон,

Саабинин сӧзӱ дӓ – Иерусалимдӓн.

Хем О суд кесеӂек халклара,

хем ӱзӓ чыкараӂэк сойларын чойуну;

кенди кылычларындан, енидӓн дӱӱйӱп, пулук йапаӂэклар,

хем мызракларындан да – орак;

калдырмайаӂэк бир халк ӧбӱр халка кылыч,

хем ӱӱренмейеӂеклӓр биртаа ӂенк етмӓӓ.


ИСАЙА 2:2–4

### «Кимсей йапмайаӂэк феналык...»


«Кимсей йапмайаӂэк феналык...»

Сааби ачты Исайа пророка, не олаӂэк, ачан гелеӂек Месийанын – Иисус Христозун, Аллахын Оолунун – падишахлыы, хем ачан дӱннедӓ биртаа олмайаӂэк не феналык, не кахыр.

О кесеӂек суд фукаара инсана хакларына гӧрӓ,

дӱннӓ заваллыларын ишлерини дӓ чӧзеӂек

доорулаа гӧрӓ;

Онун сӧзӱ, бастон гиби, чарпаӂэк ери,

аазындан Кенди солууннан О ӧлдӱреӂек феналары.

О олаӂэк кушаклы доорулуклан,

Онун бел кушаа – аслылык.

Озаман йабаны йашайаӂэк кузуйлан бирердӓ,

барс та йатаӂэк олаклан йаннашык;

дана да, аслан да, ӧкӱз дӓ олаӂэклар бирердӓ,

кӱчӱк ушак та оннары гӱдеӂек.

Хем инек отлайаӂэк айыйлан,

оннарын йаврулары да йатаӂэклар барабар;

да аслан, ниӂӓ ӧкӱз, ийеӂек саман.

Да кӱчӱк ушак ойнайаӂэк йыланын делии йанында,

да евлат узадаӂэк елини сары йыланын делиинӓ.

Кимсей йапмайаӂэк феналык хем зарар бӱтӱн

Беним айозлу байырымда:

чӱнкӱ дӱннӓ долу олаӂэк Саабийи танымаклан,

ниӂӓ сулар долдурэр денизи.


ИСАЙА 11:4–9

### Пророк Осийа


Пророк Осийа

Биз артык окудук Пойраздакы падишахлыын, Израилин, Саабидӓн узаклашмасы ичин, орадакы гунӓхлар ичин хем идоллара баш иилтмӓк ичин. Сааби данышарды халка Кенди пророклары ашыры хем йолларды инсаннара бири-бири ардысора ӂезалар, ама хепси наафилӓйди. Падишахлар хем сырадан инсан хеп йашардылар гӱнахта хем баш иилдӓрдилӓр идоллара. Онуштан Сааби хесаплады даатмаа бу падишахлыы да вермӓӓ онун халкыны душманнарын елинӓ. Пойраздакы падишахлыын даалмасындан бираз илери Израилдӓ йашардылар пророклар Осийа хем Михей. Осийа пророкун кийадында Аллахын хем Израилин арасында илишкилӓр гӧстерилерлӓр ниӂӓ евленмӓк бирлии, халкын хайынныы са – ниӂӓ карынын коӂасыны алдатмак. Тӓ насыл пророк Осийа сӧлеер бунун ичин:

«Сеслейин Саабинин сӧзӱнӱ, израиллилӓр: Сааби суд кесеӂек бу ердӓ йашайан инсаннара, нечин дейни йок не доорулук, не ӂан аӂымасы, не Аллахы танымак. Дӱбӱдӱз – бетва хем йалан, ӧлдӱрӱм, хырсызлык хем ороспулук, хем кан дӧкӱлмеси битмеер. Кыйылаӂэк Беним халкым, ангысы Бени истӓмеер билмӓӓ: ниӂӓ сиз атылдыныз Бени танымактан, Бӓн дӓ сизи ӧлӓ ретедеӂӓм, сиз биртаа Беним попазларым олмайаӂэныз; насыл сиз унуттунуз Аллахынызын законуну, ӧлӓ Бӓн дӓ унудаӂам сизин евлатларынызы. Севинмӓ, Израил, шенненмӓ, насыл башка халклар, чӱнкӱ сӓн ороспулуклан алдаттын сенин Аллахыны».

Ама пророк сӧлеер таа онун ичин дӓ, ани, еер халк, дӧнӱп, пишман оларса Саабинин ӧнӱндӓ, Аллах иилик вереӂек Кенди халкына: «Дӧн, Израил, Саабийӓ, сенин Аллахына; чӱнкӱ сӓн, кӧстекленип кенди гӱнахларына, дӱштӱн. Алыштыраӂам инсанын атылмасыны, севеӂӓм бӱтӱн ӱрӓӓмнӓн, нечинки Беним битти оннара ӱфкӓм. Бӓн Израил ичин олаӂам чии гиби; о ачаӂэк чичек гиби, да кӧклешеӂек, ниӂӓ Ливан кедрасы».

Пророклук едерӓк пишман олан халк ичин, Осийа сӧлеер: «Ама Израил оолларынын сайысы олаӂэк, ниӂӓ дениз куму, ангысыны олмаз не ӧлчмӓӓ, не саймаа; хем орада, нередӓ оннара дейӓрдилӓр „Сиз диилсиниз Беним халкым“, орада дейеӂеклӓр оннара „Сиз дири Аллахын оолларыйсыныз“».


ОСИЙА 1:10; 4:1–2, 6; 9:1; 14:2, 5–6

### Пророк Иоил


Пророк Иоил

Билинмеер, незаман йашамыш пророк Иоил, ама сайылэр, ки о Иудейада пророкларын бирисийди. О пророклук едӓрди, айырыӂа, узак гелеӂек заман ичин, Саабинин гелеӂек гӱнӱ ичин:

«О, не гӱн! Саабинин гӱнӱ йакындыр: бӱӱк куветли Аллах даран-перан едеӂек бурасыны. Трубайы баардын Сионда, потрӓ калдырын Бенин айозлу байырымда. Ко титиресиннӓр хепси ердӓ йашайаннар, чӱнкӱ гелер Саабинин гӱнӱ, чӱнкӱ о йакындыр. Ондан сора да сараӂам Беним Духумнан херкезини, хем пророклук едеӂеклӓр сизин оолларыныз хем сизин кызларыныз; сизин ихтӓрларыныз гӧреӂеклӓр Бендӓн дӱш, генч оланнарыныза гелеӂек Бендӓн гӧрӱнтӱ. Чырак адамнары хем чырак карылары да о гӱннердӓ сараӂам Беним Духумнан. Да гӧстереӂӓм нышаннары гӧктӓ хем ердӓ: кан хем атеш, хем тӱтӱн булутлары. Гӱнеш олаӂэк караннык, ай да – ал кан, сора да гелеӂек Саабинин гӱнӱ, бӱӱк хем коркунч. Да херкези, ким чаараӂэк Саабийи, куртулаӂэк, чӱнкӱ Сион байырында хем Иерусалимдӓ олаӂэк корунту, ниӂӓ деди Сааби, хем хепси, кими чаараӂэк Сааби, куртулаӂэклар».

Чок йылдан сора апостол Петри, йазарак инсана Сааби Иисус Христос ичин, текрарлады бу лафлары.

Иоил пророклук едӓрди Израилин енидӓн калкынмасы ичин дӓ: «Таман о вакыт, ачан Бӓн чевиреӂӓм есирликтӓн иудей халкыны хем Иерусалими, Бӓн топлайаӂам хепсини халклары да гетиреӂӓм оннары Иосафат чайырына да кесеӂӓм оннара суд онун ичин, ани оннар сачтылар Беним халкымы башка халклар арасына, Беним топраамы да пайлаштылар. Да гӱмбӱрдейеӂек Сааби Сиондан, хем сеси Онун гелеӂек Иерусалимдӓн; сарсаӂэклар гӧк хем ер, ама Сааби арка олаӂэк Кенди халкына, корунту израиллилерӓ. Озаман ӱӱренеӂениз, ки Бӓн – айозлу Сион байырымда йашайан Сааби Аллахыныз; Иерусалим дӓ олаӂэк айозлу ер».


ИОИЛ 1:15; 2:1, 28–32; 3:1–2, 16–17

### Пророк Иона


Пророк Иона

Бир керӓ Сааби деди Иона пророка: «Калк да гит бӱӱк касабайа Ниневийайа хем орадакы инсана насаат ет, чӱнкӱ Бӓн билерим, нетӱрлӱ феналык орада олэр». Иона, истӓмейерӓк сеслемӓӓ Аллахы, хесаплады качмаа Ондан Фарсис касабасына. О етишти Иопийайа да орада пинди гемийӓ, ангысы йолланарды Фарсисӓ. Ама Сааби йоллады бир бӱӱк лӱзгӓр; дениздӓ калкты бир бӱӱк боран, да геми хемен-хемен даалаӂэйды. Гемиӂилери сарды корку, оннар гириштилӓр чаармаа херкез кенди аллахыны да, гемийи илиннетмӓӓ дейни, ӱкӱ сыбыдардылар денизӓ. Иона са бу вакыт далдыйды дерин уйкуйа геминин амбарында. Капитан уйандырды Ионайы: «Насыл сӓн уйуйэрсын? Калк! Чаар сенин Аллахыны, беки, О куртараӂэк бизи». Гемиӂилӓр дейӓрдилӓр: «Четелӓ аталым да аннайалым, кимин бетеринӓ бизим башымыза гелди бу бела». Четелӓ дӱштӱ Ионайа. Озаман о деди оннара: «Алын бени атын денизӓ, да дениз усланаӂэк, чӱнкӱ бӓн билерим, ани беним бетеримӓ сизин башыныза гелди бу бӱӱк боран». Ионайы аттылар су ичинӓ, да дениз осаат усланды. Озаман хепси гемидӓ коркарак хем титирейерӓк Саабинин ӧнӱндӓ йаптылар Она курбан. Аллах та буйур етти, бир бӱӱк балык йутсун Ионайы. Да о, булунарак балыын карнысында ӱч гӱн хем ӱч геӂӓ, дурмамайӂа дуа едӓрди Саабийӓ, кенди Аллахына. Да Сааби буйур етти балаа, куссун Ионайы дениз кенарына.

Сааби деди пророк Ионайа икинӂи керӓ: «Калк, гит бӱӱк касабайа Ниневийайа да насаат ет орада ону, не Бӓн сана буйурдум». Бу сефер Иона кыйышмады сеслӓмемӓӓ Аллахы да гитти Ниневийайа. Гелдийнӓн орайы, о башлады насаат етмӓӓ сокакларда: «Кырк гӱндӓн сора Ниневийа йыкылаӂэк!» Ниневийанын падишахы, ишидип буну, сыбытты кендиндӓн падишах гиийимнерини, пишманныктан гииди серт докумадан руба хем изин етти, хепси гиисиннӓр ӧлӓ руба, оруч тутсуннар хем чаарсыннар Аллахы, йалварарак афетсин оннарын гӱнахларыны. Касабанын инсаны инандылар Аллахы хем Онун пророкуну. Ачан Сааби гӧрдӱ, ани ниневийалылар бракылдылар феналыктан, ӂаны аӂыды да йолламады о белалары, ангыларыннан неетлендийди ӂезаласын оннары.


ИОНА 1 – 4

### Пророк Михей


Пророк Михей

Пророк Михейин дуума ери Иудейада Морасфит касабасындайды. О пророклук едӓрди иудей падишахларынын Иоафамын, Ахазын хем Езекийанын вакытларында хем дӓ Израил падишахларынын Менаимин, Факийанын, Факейин хем Осийанын вакытларында 740–700 йылларда Христозун Дуумасындан илери. Михей пророклук едӓрди, ки израил халкы узаклашты Аллахтан хем ки гелеӂек вакытта халкын ӧндерӂилеринӓ суд кесилеӂек, Самарийа хем Иерусалим йок едилеӂек. Хем таа пророклук едӓрди Сионун гелеӂек падишахы Месийа ичин, хем Онун падишахлыы ичин:

Бӧлӓ олаӂэк битки гӱннердӓ: о байыр, нередӓ булунэр Саабинин бинасы, олаӂэк байырларын башы, хем тепелӓр арасында ен ӱӱсек олаӂэк, хем акаӂэк дерӓ гиби она хепси халклар. Хем гидеӂеклӓр халкларын чойу да дейеӂеклӓр: «Гелин гиделим, пинелим Саабинин байырына, Израил Аллахын бинасына; О ӱӱредеӂек бизи Кенди йолларына, Хем гезеӂез Онун излериндӓн».

Чӱнкӱ Сиондан чыкаӂэк закон, Саабинин сӧзӱ дӓ – Иерусалимдӓн. Хем О суд кесеӂек халклара, хем ӱзӓ чыкараӂэк сойларын чойуну; кенди кылычларындан, енидӓн дӱӱйӱп, пулук йапаӂэклар, хем мызракларындан да – орак; калдырмайаӂэк бир халк ӧбӱр халка кылыч, хем ӱӱренмейеӂеклӓр биртаа ӂенк етмӓӓ, ама херкези отураӂэк кенди баа чыбыы алтында хем кенди инӂир ааӂы алтында, хем кимсей коркутмайаӂэк оннары, чӱнкӱ Саабинин аазындан чыкты бу. Хепси халклар измет едерлӓр херкез кенди аллахына, биз дӓ измет едеӂез бизим Сааби Аллахымызын адына дивечтӓн-дивеӂӓ. О гӱнӱ, деер Сааби, топлайаӂам сакатлары хем бирлештиреӂӓм даадылмышлары хем оннары, кимӓ Бӓн йолладым бела. Макар оннар сакат хем даанык, Бӓн дири каланнары айаа калдыраӂам, да оннар каави бир халк олаӂэк. Хем Сааби падишахлык едеӂек оннара Сион байырында о гӱндӓн беери дивеч. Е сӓн, Сион тепеси, нередӓн Сааби бакэр Кенди халкыны, ниӂӓ чобан кенди сӱрӱсӱнӱ! Сана гелеӂек илердеки чорбаӂылык, хем падишахлык дӧнеӂек Иерусалимӓ.

Хем Иаковун дири калан евлатлары олаӂэклар чок халклар арасында ниӂӓ сабаа чиийи Саабидӓн, ниӂӓ хызлы йаамур чимендӓ.


МИХЕЙ 4:1–8; 5:7

### Месийанын гелмеси ичин пророклуклар


Месийанын гелмеси ичин пророклуклар

Бу кийадын чекетмесиндӓ аннадылэр, насыл Аллах йаратты адамы тыпкы Кендисинӓ гӧрӓ. Аллах истӓрди, ани адам олсун ӧлӓ, ниӂӓ О: ӂана йакын, дооруӂу, гӱнахсыз. Ама таа илк инсаннар – Адам хем Ева – дайанамадылар гӱнаха каршы. Оннарын илк оолу Каин ӧлдӱрдӱ кардашыны Авели. Да тездӓ ер окадар долду гӱнахлан, ани Сааби деди: «Хепси уз йолдан саптылар, олдулар Аллаха биртакым йарамаз; иилик йапан йок, бир дӓ киши йок».

Сааби Аллах сечти бир халкы дӱннедӓ, аники о корусун инаны Она, хализ Аллаха, хем йашасын Онун законуна гӧрӓ, – Израилин халкыны. Аллах Кенди пророклары аазыннан сӧлӓрди Израил халкына, ани дӱннейӓ гелеӂек Куртарыӂы – Кендисинин йааланмыш (сечилмиш) Падишахы (чыфыт дилиндӓ – «Месийа», урумӂа да – «Христос»). Бӧлӓ, пророк Исайа Иисус Христозун Дуумасындан едиӱз йыл илери сӧлӓрди: «Ушак дууду бизӓ; Оол бизӓ верилди; чорбаӂылык Онун сыртында, хем Она ад койулаӂэк: Кӓӓмил Насаатчы, каави Аллах, дивеч Бобасы, услулук Кралы». Пророк Михей са пророклук етти о ери дӓ, нередӓ дууаӂэк Месийа: «Сӓн дӓ, Вифлеем-Ефрафа, макар сӓн Иудейада бир кӱчӱӂӱк касабайсын, сендӓн чыкаӂэк О, Ким лӓӓзым олсун Израилин Чорбаӂысы; Онун чекилмеси евеллердӓн, евелки гӱннердӓн».

Исайа пророкун кийадындан биз ӱӱренериз, нечин Месийа лӓӓзым гелсин: куртармаа дӱннейи гӱнах кувединдӓн, чевирмӓӓ инсаннары Аллаха хем каблетмӓӓ ӧлӱм оннарын гӱнахлары ичин. «О алды ӱстӱнӓ бизим хасталыымызы хем гӧтӱрдӱ бизим зеетлеримизи; биз сӓ санардык, ани Аллах Ону чарпты, ӂезалады хем ашаалады. О йаралыйды бизим гӱнахларымыз ичин хем зеетленӓрди бизим кабаатларымыз ичин; Онун ӂезасы верди бизӓ раатлык, хем Онун йараларындан бизӓ олду имдат. Хепсимиз биз шашырдык йолу, ниӂӓ койуннар, херкезимиз саптыйды кенди тарафына; да Сааби койду Она хепсимизин гӱнахларымызы. Ону дӱӱйӓрдилӓр хем азарлардылар, ама Онун аазындан чыкмарды хич бир лаф; ниӂӓ кузу, ачан ону гӧтӱрерлӓр кесмӓӓ, хем, ниӂӓ сессиз койун кыркыӂынын ӧнӱндӓ, ӧлӓ О да ачмарды аазыны».

Хепси бу пророклуклар таманнандылар, ачан ерӓ гелди Иисус Христос. Илери доору бу кийатта аннадылэр Иисусун дуумасы ичин, Онун йашамасы хем ӱӱретмеси ичин, Онун ӧлӱмӱ хем дирилмеси ичин.


ПСАЛМА 13:3; ИСАЙА 9:6; 53:4–7; МИХЕЙ 5:1

## ЕНИ БААЛАНТЫ

### ЕНИ БААЛАНТЫ

ЕНИ БААЛАНТЫ


Захарийа хем ангил Аллахын бинасында

Иоан Ваатизедиӂинин дуумасы

Иисусун дуумасы ичин ии хабер

Иисус Христозун дуумасы

АнгиллӒр хаберлеерлӒр чобаннараИисус Христозун дуумасы ичин

Чобаннар Иисусун йанында

Доору Симеонун пророклуу

Йылдыз билгичлерин Иисуса баш иилтмеси

Билгичлерин баашышлары

Мысыра качмак

Иисусун кӱчӱклӱӱ Назареттӓ

Иисус айозлу бинада

Иоан насаат едер хем ваатиз едер

Сааби Иисус Христозун ваатиз олмасы

Иисусун чолда дененмеси

Иисус Христозун оники апостолу

Иисус Христозун илк минунийасы

Иисус коолээр алыш-веришчилери айозлу бинадан

Иисусун НикодимнӒн лафетмеси

Иисус хем самарийалы кары

Шашылаӂак балык тутулмасы

Йаталак хастанын алыштырылмасы

Байырдакы насаат: Мутлулук сымарламаклары

Байырдакы насаат: Моисейин закону ичин

Байырдакы насаат: севги ичин хем дуа ичин

Байырдакы насаат: Оруч ичин хем зенгинник ичин

Байырдакы насаат: инсаннара давранмак ичин

Байырдакы насаат: доору хем йалан

Дул карынын оолуну дирилтмӒк

Екиӂи ичин пилда

Гӧк Падишлахлыы ичин алты пилда

Иисус запедер гӧлдӓ бораны

Христос дирилдер Иаирын кызыны

Иисус дойурэр беш бин киши

Иисус гезер су ӱстӱндӓ

Иисус Христозун ӱзӱ диишилер

дайма афедӒн севги

Ӂана йакын самарийалы ичин пилда

Иисус – ии Гӱдӱӂӱ

Кызкардашлар Марфа хем Марийа

Бир акылсыз зенгин ичин пилда

Зенгин ичин хем Лазар ичин пилда

Кайып койун ичин пилда

Кайып оол ичин пилда

Иисус алыштырэр он хаста

Фарисей ичин хем харччы ичин пилда

Иисус иисӧзлеер ушаклары

Кӧру алыштырмак

Иисус дирилдер Лазары

Закейин Аллаха дӧнмеси

Кимӓ чок афедилер, о чок север

Саабинин гирмеси Иерусалимӓ

Саабинин аалайышы Иерусалим ичин

«Чаарылан чок, ама айырылан аздыр»

«Верин кесара кесарынкысыны, Аллаха да Аллахынкысыны»

Ен бӱӱк сымарламак

Фукаара дул карынын баашышы

Иисус сӧлеер гелеӂек вакыт ичин

Он кыз ичин пилда

Христос – баа чотуу

Иисусун Паскеллӓ софрасы

Паскеллӓ софрасында лафетмӒк

Гефсиманийада дуа

Иисусу тутэрлар

Иисуса суд кесмӒк. Петринин атылмасы

Иисус Пилатын ӧнӱндӓ

«Ташыйарак кенди ставрозуну...»

Иисусун ставроза герилмеси

Иисусун гӧмӱлмеси

Христозун дирилмеси

Иисус дири!

Иисус гӧрӱнер ӱӱрениӂилеринӓ Емаус йолунда

Иисус гӧрӱнер ӧбӱр ӱӱрениӂилерринӓ дӓ

«Северсин ми сӒн Бени?»

Иисусун гӧкӓ калкмасы

«Йол хем аслылык хем ӧмӱр»

Апостолларын йаптыклары

Айоз Духун инмеси

Петринин насаады

Топалы алыштырмак

Петринин хем Иоанын тутулмасы

Стефан – христианнык ичин зеет чекӒн илк адам

Филип хем ефиопийалы бойар

Христианнарын коолайыӂысы Саул

Саабинин гӧрӱнмеси Саула

Сасаул качэр Дамасктан

Петри дирилдер Тавифайы

Ӱзбашы Корнилий

Ангил куртарэр Петрийи зындандан

Апостол Павлинин илк мисионерлик гезиси

Павлинин икинӂи мисионерлик гезиси

Павли хем Сила капанда

Павли Афинада

Павлинин ӱчӱнӂӱ мисионерлик гезиси

Гӧз бойаӂылык гӱнахы

Ефес пресвитерлеринӓ Павлинин битки насаады

Павли Фест ӧндерӂинин ӧнӱндӓ

Павли гидер Ромайа

Павли Ромада

Апостолларын кийатлары

Апостолларын кийатлары (илерлемеси)

Иаковун Кийады

Апостол Петринин ики кийады

Апостол Иоанын ӱч кийады

Иуданын Кийады

Апостол Павлинин кийатлары

«Тенин ишлери» хем «Духун мейвасы»

Павлинин йардымӂысы Тимофей

«Бир Сааби, бир инан, бир ваатиз...» Апостолларын Кийатларындан пеетлӒр

Ачыкламак Иоана

«Дурэрым капу йанында да урэрым»

«Ени гӧк хем ени ер»

Библийанын битки сайфасы


ЕНИ БААЛАНТЫ

### Захарийа хем ангил Аллахын бинасында


Захарийа хем ангил Аллахын бинасында

Ески Баалантыда аннадылан олайлары Ени Баалантынын олайларындан айырэр ӱзлӓрлӓн йыл. О вакыда кадар, ачан дууду Иисус Христос, чыфыт халкы дӱштӱ ромалыларын куведи алтына. Ама инсаннар йашарды умутлан: евелки пророкларын китапларында сӧленӓрди, ани гелеӂек дӱннейин Куртарыӂысы. Чойу инанарды, ки О куртараӂэк чыфытлары ромалыларын кувединдӓн да енидӓн йапаӂэк Израили каави. Ама Аллах хазырларды Кенди халкы ичин несӓ таа бӱӱк хем таа ии, хем Куртарыӂынын гелмеси ичин илк хаберледи Иоан Ваатизедиӂи.

Иоанын дуумасы фасылды. Онун бобасы, Захарийа, попазды. Карысыннан, Елисаветайлан, оннар йашардылар Иудейанын байырлы тарафында. Доору инсан олуп, кары-коӂа таманнардылар Саабинин хепси сымарламакларыны. Оннар пек гӱӂенӓрдилӓр, ани йокту ушаклары, икиси дӓ бӱӱк йаштайдылар.

Бир керӓ Захарийа йапарды служба Иерусалимдӓ Аллахын айозлу бинасында. Ачан о гӱннӱклӓрди, онун ӧнӱндӓ гӧрӱндӱ Саабинин ангили. Гӧрӱп ону, Захарийа пек коркту. Ама ангил деди она: «Коркма, Захарийа, чӱнкӱ Аллах ишитти сенин дуаны, да сенин карын Елисавета дуудураӂэк сана бир оол. Сӓн койаӂан онун адыны Иоан. Сана олаӂэк севинч, хем чойу севинеӂеклӓр онун дуумасына, нечинки Саабинин ӧнӱндӓ о олаӂэк куветли. О ичмейеӂек шарап хем Айоз Духлан долаӂэк таа анасынын карнысында. Израиллилерин чойуну дӧндӱреӂек Сааби Аллаха». Ама Захарийа инанмады ангилин лафларыны да деди: «Насыл бӓн инанайым, ани бу доору? Бӓн ихтӓрым, карым да беним бӱӱк йашта». Ангил дӓ ӂувап етти: «Бӓн Гавриил, Аллахын ӧнӱндӓ дуран, О бени йоллады бу хабери сана гетирейим. Беним лафларыма инанмадыын ичин сӓн лафедӓмейеӂӓн да сусаӂан таа бу иш герчеклешмейинӂӓ».


ЛУКА 1:5–21

### Иоан Ваатизедиӂинин дуумасы


Иоан Ваатизедиӂинин дуумасы

Х епси олду кӓр ӧлӓ, ниӂӓ сӧледийди ангил. Белли вакытта Захарийанын хем Елисаветанын дууду оолу. Оннар пек севинӓрдилӓр хем оннарлан барабар севинӓрди оннарын сенселелери хем комушулары. Зерӓ евелки вакытларда, еер кары-коӂанын йокса ушаклары, бу иш сайылармыш бӱӱк бела хем айыплык.

Ушаан дуумасындан сора секизинӂи гӱнӱ Моисейин законуна гӧрӓ ени дуумуша лӓӓзымды йапмаа кесиклик адетини[8]. Бу адети йапмаа геленнӓр хепси истӓрдилӓр ушаан адыны коймаа Захарийа, ниӂӓ бобасынын адыймыш, нечинки ушаклара верӓрдилӓр анасынын-бобасынын йада сенселелеринин адларыны. Ама анасы деди: «Йок, онун адыны лӓӓзым коймаа диил Захарийа, ама Иоан». Она ӂувап еттилӓр: «Сенин сенселелерин арасында йок бир дӓ киши, ангысы ташыйэр бу ады». Озаман нышаннарлан сордулар бобасына, не ад о истеер коймаа ушаа. Захарийа гетиртти бир тафтаӂык да йазды: «Онун ады Иоан». Хепси шаштылар. Да осаат Захарийанын дили чӧзӱлдӱ, да о башлады лафетмӓӓ, иисӧзлейерӓк Аллахы. Корку сарды хепсини, ким йашарды долайда, хем бу олуш ичин башладылар аннатмаа Иудейанын бӱтӱн байырлы тарафында. Хепси, ким ишидӓрди буну, дейӓрди: «Ким олаӂэк санки бу ушак?» Зерӓ Саабинин ели онуннанды. Захарийа, онун бобасы, долду Айоз Духлан хем пророклук едӓрди, сӧлейерӓк: «Шӱкӱр Саабийӓ, Израилин Аллахына! О долашты Кенди халкыны, хем верди она куртулмак. О йоллады бизӓ Давидин, Кенди чыраан, сойундан куветли Куртарыӂыйы, ниӂӓ хаберледи хербир Кенди айозлу пророкларын аазларыннан. Хем сӓн, евлат, олаӂан Хепсиндӓн Ӱӱсек Аллахын пророку, чӱнкӱ гидеӂӓн Саабинин ӧнӱ сора, ки хазырламаа Она йоллары хем хаберлемӓӓ Онун халкына, ки куртулмак – оннарын гӱнахларыны афетмектӓ. Бизим Аллахымызын бӱӱк севгисинӓ гӧрӓ, уурады бизӓ шафклы Гӱндуусу йукардан – айдыннатмаа каранныкта хем ӧлӱм гӧлгесиндӓ отураннары хем доорутмаа бизим айакларымызы услулук йолуна».

Евлат Иоан бӱӱйӓрди хем духча каавиленӓрди; о калды чолда о гӱнӓ кадар, ачан о лӓӓзымды гелсин Израилӓ.


ЛУКА 1:22–25, 57–80

### Иисусун дуумасы ичин ии хабер


Иисусун дуумасы ичин ии хабер

Аллах йоллады дӱннейӓ Кенди Оолуну Иисус Христозу, ки куртармаа дӱннейи гӱнах хем ӧлӱм кувединдӓн. Бизим календар системамыз башлээр Иисус Христозун Дуумасындан.

Иисусун дуумасы шашмалыдыр. О – Аллах Оолу – дууду хайван тырласында. Иисусун дуумасындан тез сора Ирод падишах хесаплады ӧлдӱрмӓӓ ону...

Ама чекеделим баштан. Бир кӱчӱк касабада Назареттӓ Израилин пойраз тарафында йашарды бир кыз, ады Марийа. О севӓрди Аллахы, хем онун ӱрӓӓ пакты. Бир керӓ она гелди ангил Гавриил, ангысыны йолладыйды Аллах, да деди: «Севин, берекетли! Сааби сениннӓн: иисӧзленмишин сӓн карыларын арасында». Марийа, гӧрӱп ону, шаш-беш олду. Ама ангил деди она: «Коркма, Марийа, чӱнкӱ сӓн каблеттин Аллахтан ииверги; гебӓ калаӂан да дуудураӂан бир Оол, да вереӂӓн она ад Иисус. О олаӂэк бӱӱк хем она денилеӂек Хепсиндӓн Ӱӱсек Аллахын Оолу, хем вереӂек Она Сааби Аллах Давидин, онун дедесинин, чорбачылык скемнесини, да О падишахлык едеӂек Иаковун евлатлары ӱстӱнӓ дивеч, хем Онун падишахлыынын биткиси олмайаӂэк».

Марийа озаман Иосифин, бир доору адамын, йавклусуйду. О сорду ангилӓ: «Насыл бу олур, ачан бӓн таа диилим евли?» Ангил она ӂувап етти: «Айоз Дух конаӂэк сана, хем Хепсиндӓн Ӱӱсек Аллахын куведи гӧлгелейеӂек сени; онуштан Айоз Евлада да, ангысыны сӓн дуудураӂан, денилеӂек Аллахын Оолу». Марийа ӂувап етти: «Бӓн Саабинин чыраайым. Ко олсун бана сенин сӧледиин гиби». Да ангил гитти ондан.

Ӱӱрендийнӓн, ани Марийанын олаӂэк ушаа, Иосиф истеди салверсин ону, ама Саабинин ангили гелди она дӱшӱндӓ да деди: «Иосиф, Давидин евлады! Коркма алмаа Марийайы кендинӓ кары, чӱнкӱ онун карнысындакы Евлат – Айоз Духтан. Онун олаӂэк Оолу, да койаӂан Онун адыны Иисус, чӱнкӱ О куртараӂэк Кенди инсаннарыны оннарын гӱнахларындан».


МАТФЕЙ 1:19–21; ЛУКА 1:26–35

### Иисус Христозун дуумасы


Иисус Христозун дуумасы

Ачан Марийа гебӓйди, о хем Иосиф лӓӓзым олду чыксыннар узак йола, нечин дейни Рома императору Август изин етти бӱтӱн империйада йапылсын халк сайымы. Херкези лӓӓзымды гитсин деделерин касабасына. Иосиф хем Марийа – Давид падишахын сойундандылар, ангысы падишахлык етти Иисусун дуумасындан бин йыл илери.

Бӧлеӂӓ, Иосиф хем Марийа йолландылар Вифлеемӓ, Давид падишахын касабасына. Назареттӓн Вифлеемӓ кадар икиӱз километрадан зеедӓ. О вакытларда йокту не трен, не машина, да бутакым йолӂулук сӱртӓрди биркач гӱн. Назарет булунэр Израилин пойраз тарафында, Галилейада, Вифлеем сӓ – ӱӱлендӓ, Иудейада. Галилейадан Иудейайа гидӓркӓн лӓӓзымды гечмӓӓ Самарийадан, таа ӱстӱнӓ Самарийа хем Иудейа – байырлы ерлӓр.

Ачан, битки-биткийӓ, Иосиф хем Марийа етиштилӓр Вифлеемӓ, конак евиндӓ ер булунмады. Марийанын са гелди вакыды дуудурмаа. «Да дуудурду кенди Илк Оолуну, да кундаклады Ону, хем койду Ону ахыра», – окуйэрыз Евангелийада. Бу сайылэр, ани оннар ерлештилӓр тырлада, Евлады да койдулар ахыра. Евелки аннатмайа гӧрӓ, бу тырла булунармыш бир пешчерада. О тарафларда чобаннар кулланардылар бутакым пешчералары кенди койуннары ичин тырла еринӓ.


ЛУКА 2:1–7

### АнгиллӒр хаберлеерлӒр чобаннараИисус Христозун дуумасы ичин


АнгиллӒр хаберлеерлӒр чобаннараИисус Христозун дуумасы ичин

Бу вакыт Вифлеемин долайларында чобаннар койун гӱдӓрдилӓр. О геӂӓ, ачан дууду Иисус, кими чобаннар уйумардылар, коруйардылар сӱрӱйӱ. Ансыздан оннарын ӧнӱндӓ гӧрӱндӱ Саабинин ангили, хем Саабинин кӓӓмиллии айдыннатты оннары; да чобаннары алды бӱӱк корку. Ама ангил деди оннара: «Коркмайын! Бӓн хаберлеерим сизӓ бӱӱк севинмелии, ангысы олаӂэк хепсинӓ инсаннара: шинди дууду сизӓ Давидин касабасында Куртарыӂы, Сааби Христос. Хем тӓ сизӓ бир нышан: сиз булаӂэныз Евлады кундакта, ахырда йатар». Да бирдӓн ангиллӓн пейдаланды бир калаба гӧк аскери, ани метиннӓрди Аллахы хем дейӓрди: «Метинник олсун ӱӱсек гӧклердӓ Аллаха, хем ер ӱстӱндӓ услулук, инсаннарда Аллахын хошлуу».


ЛУКА 2:9–14

### Чобаннар Иисусун йанында


Чобаннар Иисусун йанында

Чобаннар пек корктулар, ачан гӧрдӱлӓр ангиллери, хем шаштылар, ишидип Куртарыӂынын – Сааби Иисус Христозун дуумасы ичин. Онуштан оннар, бракып кенди сӱрӱлерини, гиттилӓр Вифлеемӓ, насыл бунун ичин йазылы Евангелийада: «Ачан ангиллӓр калктылар оннардан гӧкӓ, чобаннар дедилӓр бири-биринӓ: „Гиделим Вифлеемӓ да бакалым, не олду орада, не ичин хаберледи бизӓ Сааби“. Оннар тез йолландылар орайы да булдулар Марийайлан Иосифи хем Евлады, ангысы йатарды ахырда. Гӧрдӱйнӓн, аннаттылар ону, не хабер ангил вердийди оннара Евлат ичин. Марийа са тутту аклысында хепсини бу лафлары, коруйарак оннары кенди ӱреендӓ. Да дӧндӱлӓр чобаннар геери, метедерӓк Аллахы онун ичин, ани ишиттилӓр хем гӧрдӱлӓр хепсини, насыл оннара хаберлендийди».


ЛУКА 2:15–20

### Доору Симеонун пророклуу


Доору Симеонун пророклуу

Ачан Аллахын Оолунун дуумасындан сора гечти секиз гӱн, попаз йапты Она кесиклик адетини, да Она верилди ад Иисус. Бу адын, ангысыны ангил сӧледи таа Онун дуумасындан илери, маанасы «Сааби куртарэр».

Саабинин законуна гӧрӓ илк оол айледӓ аданарды Аллаха. Онуштан, ачан Иисус олду алты хафталык, Ону гетирдилӓр Аллахын айозлу бинасына Иерусалимдӓ, ки адамаа Аллаха хем курбан етмӓӓ ики гугуш, насыл сӧленер Саабинин законунда.

Озаман Иерусалимдӓ йашарды бир ихтӓр адам, ады Симеон. О бир доору адамды, намузлу, Израилин куртулмасыны беклейӓн, хем Айоз Дух онуннанды. Айоз Дух Симеона ададыйды, ани о ӧлмейеӂек, таа гӧрмейинӂӓ Месийайы – Куртарыӂыйы. Аллахын Духу гӧтӱрдӱ Симеону айозлу бинайа таман о вакыт, ачан Иисусун анасы-бобасы гетирдилӓр Ону орайы, ки закона гӧрӓ таманнамаа Она адети. Симеон алды елинӓ Христозу, иисӧзледи Аллахы хем деди: «Шинди колверерсин Сенин чырааны, Чорбаӂым, Сенин сӧзӱнӓ гӧрӓ, раатлыклан; чӱнкӱ гӧрдӱлӓр беним гӧзлерим Сенин куртарманы, ани Сӓн хазырладын хепси халкларын ӧнӱндӓ. Бу Ушак олаӂэк динсиз халклары айдыннатмаа дейни шафк хем Сенин халкына Израилӓ метинник». Иосиф сӓ хем Евладын Анасы шашардылар, сеслейерӓк, не сӧлеер Симеон Онун ичин.

Симеон иисӧзледи оннары хем деди Марийайа: «Тӓ бу Ушак ӱзеринӓ Израилдӓ чок инсан дӱшеӂек хем чойу калкаӂэк хем дӓ олаӂэк Аллахтан бир нышан, ангысына каршы койаӂэклар; сенин кендинин дӓ кылыч дешеӂек ӂаныны».


ЛУКА 2:21–35

### Йылдыз билгичлерин Иисуса баш иилтмеси


Йылдыз билгичлерин Иисуса баш иилтмеси

Ачан Иисус дууду иудей касабасында Вифлеемдӓ Ирод падишахын гӱннериндӓ, Иерусалимӓ гелдилӓр аариф билгичлӓр гӱндуусу тарафындан да дедилӓр: «Нередӓ Иудей падишахы, ани диил чоктан дуумуш? Зерӓ биз гӧрдӱк гӱндуусунда Онун йылдызыны да гелдик баш иилтмӓӓ Она».

Ишидип бу лафлары, Ирод падишах кушкуланды. Топлайып хепсини баш попазлары хем законӂулары, Ирод падишах сорарды оннара: «Нередӓ лӓӓзым дуусун Христос?» Оннар да дедилӓр она: «Иудейадакы Вифлеемдӓ, чӱнкӱ бӧлӓ йазылы пророкун кийадында: „Сӓн дӓ, Вифлеем, хич диилсин ӧбӱр иудей касабаларындан кӱчӱк, чӱнкӱ сендӓн чыкаӂэк Ӧндерӂи, Ангысы олаӂэк Израилин, Беним халкымын, Гӱдӱӂӱсӱ“». Озаман Ирод саклы чаарды билгичлери, соруштуруп, аннады оннардан, незаман пейдаланды йылдыз да, йоллайып оннары Вифлеемӓ, деди: «Гидин, соруштурун Евлат ичин хепсинӓ хем, ачан булаӂэныз Ону, билдирин бана, ки бӓн дӓ гидип баш урайым Она». Ама доорусу, Ирод падишах хесаплады ӧлдӱрмӓӓ Евлады, нечинки коркарды, ани о, вакыт гечтийнӓн, отураӂэк онун падишах скемнесинӓ.

Билгичлӓр, сеслейип падишахы, чекеттилӓр йола. Йылдыз да, ангысыны оннар гӧрӓрдилӓр гӱндуусунда, гидӓрди оннарын ӧнӱ сора да битки-биткийӓ дурду о ерин уурунда, нередӓ булунарды Евлат. Гӧрӱп буну, оннар севиндилӓр бӱӱк севинчлӓн.


МАТФЕЙ 2:1–10

### Билгичлерин баашышлары


Билгичлерин баашышлары

Гелип Вифлеемӓ, билгичлӓр гирдилӓр о евӓ, ангысынын уурунда дурду йылдыз. Гӧрдӱйнӓн Евлады хем Марийайы, Онун Анасыны, оннар баш иилттилӓр Иисуса да, чыкарып кенди паалы баашышларыны, вердилӓр Она алтын, гӱннӱк, миру.

Аллах йоллады билгичлерӓ дӱшлериндӓ хабер, ани дӧнмесиннӓр Ирода, да оннар йолландылар кенди мемлекетинӓ башка йолдан. Аннайып буну, Ирод падишах ӱфкеленди да йоллады аскерлери, ӧлдӱрсӱннӓр Вифлеемдӓ хем онун долайларында хепсини ушаклары ики йашындан кӱчӱк, о вакыда гӧрӓ, ани ӱӱренди билгичлердӓн. Аскерлӓр, гелип Вифлеемӓ, ӧлдӱрдӱлӓр кабаатсыз ушаклары.


МАТФЕЙ 2:10–12, 16–18

### Мысыра качмак


Мысыра качмак

Ирод санарды, ани ӧлдӱрӱлӓн ушакларын арасында олаӂэк О, Ангысы ичин билгичлӓр сӧлӓрдилӓр, ки О олаӂэк Израилин Падишахы. Ама ӧлӓ олмады. Ачан билгичлӓр гиттилӓр, Саабинин ангили гелди Иосифӓ дӱшӱндӓ да деди: «Калк, ал Евлады хем Онун Анасыны да кач Мысыра; да кал орада, некадар бӓн сана дейеӂӓм, чӱнкӱ Ирод истеер йок етмӓӓ Евлады». Иосиф калкты геӂӓ вакыды, алды Евлады хем Онун Анасыны да гитти Мысыра, да калды орада таа Ирод ӧлӱнӂӓ, ки герчеклешсин Саабинин пророк ашыры сӧледии: «Мысырдан чаардым Бӓн Оолуму».

Вифлеемдӓн Мысыра кадар – ӱзлӓрӂӓ километра. Иосифӓ хем Марийайа диилди колай гечмӓӓ бу йолу кӱчӱк Ушаклан.


МАТФЕЙ 2:13–15

### Иисусун кӱчӱклӱӱ Назареттӓ


Иисусун кӱчӱклӱӱ Назареттӓ

Иосиф, Марийа хем Евлат Иисус калдылар Мысырда Ирод падишах ӧлӱнӂӓ. Ачан Ирод ӧлдӱ, Саабинин ангили генӓ гелди Иосифӓ дӱшӱндӓ да деди: «Калк: ал Евлады хем Онун Анасыны да гит Израилӓ, чӱнкӱ Евлады йок етмӓӓ истейеннӓр ӧлдӱлӓр».

Иосиф сеследи ангилин лафыны да гитти Израилӓ. Ишидип, ани Иудейада падишахлык едер Иродун оолу Архелай, о коркту гитмӓӓ орайы. Кабледип дӱшӱндӓ хабер Аллахтан, Иосиф йолланды Галилейайа, Назарет касабасына, нередӓ илери йашарды Марийа.

Биз пек аз билериз Иисусун Назареттӓ йашамасы ичин. Иосиф дӱлгерди, да Иисус, йардым едерӓк она бу иштӓ, ӱӱренди бу занааты. Евангелийада пек аз йазылы о вакыт ичин, ачан Иисус кӱчӱк чоӂукту хем деликанныйды. Ама некадар вар йазылы, ачыклээр чок иши: «Евлат са бӱӱйӓрди хем каавилешӓрди духлан, доларак аарифликлӓн, хем Аллахын иивергиси варды онда». Хем таа: «Иисус калкынарды аарифликлӓн хем дӓ гиттикчӓ таа чок севиндирӓрди Аллахын хем инсанын ӱреени».

Евангелийада биз окуйэрыз, ки Иисус сеслӓрди Кенди анасыны хем бобасыны. Аллах истеер, ки ушаклар севсиннӓр аналарыны-бобаларыны хем сеслесиннӓр оннары. Аллахын он сымарламасындан бириси сӧлеер: «Хатырла кенди бобаны хем ананы, ки сана олсун ислӓӓ хем узалсын сенин ӧмӱрӱн гӱннери о ердӓ, ангысыны Сааби, сенин Аллахын, верер сана».


МАТФЕЙ 2:19–23; ЛУКА 2:40, 50–52; ЧЫКЫШ 20:12

### Иисус айозлу бинада


Иисус айозлу бинада

Иисус йашарды хем ӱӱренӓрди Назарет касабасында. О бӱӱйӓрди хем каавилешӓрди духлан, доларак аарифликлӓн, хем Аллахын иивергиси варды Онда.

Хер йыл Онун анасы-бобасы гидӓрдилӓр Иерусалимӓ Паскеллӓ йортусуна. Ачан Иисус олду оники йашында, оннар алдылар Ону да Иерусалимӓ йортуйа.

Йорту биттиктӓн сора хепси дӧнӓрдилӓр евӓ, чоӂук Иисус са калды Иерусалимдӓ: Марийа хем Иосиф хесапалмадылар буну, оннар санардылар, ани О гидер сенселелериннӓн хем таныдыкларыннан. Бираздана оннар башладылар аарамаа Ону да, булмайып, дӧндӱлӓр геери Иерусалимӓ. Ӱчӱнӂӱ гӱнӱ оннар булдулар Иисусу айозлу бинада, О отурарды ӱӱредиӂилерин арасында. О сеслӓрди оннары хем сору сорарды оннара. Хепси, ким орада булунарды, шашардылар Онун аклысына хем ӂувапларына.

Иисусун Анасы деди Она: «Оолум беним! Сӓн не йаптын бизӓ? Гӧрерсин ми, бобан Сенин хем бӓн бӱӱк кахырлан аарардык Сени». О деди оннара: «Нечин сиз аарадыныз Бени? Оса билмӓрдиниз ми, ани Бӓн лӓӓзым булунайым Беним Бобамын евиндӓ?» Ама анасы-бобасы аннамадылар, не сӧледи оннара Иисус. Марийа са коруйарды бу лафлары ӱреендӓ.

Иисус дӧндӱ анасыннан-бобасыннан Назаретӓ да сеслӓрди оннары. Бӱӱдӱкчӓ, О оларды таа аариф хем дӓ еденӓрди Аллахын хем инсаннарын севгисини.


ЛУКА 2:40–52

### Иоан насаат едер хем ваатиз едер


Иоан насаат едер хем ваатиз едер

Иоан, Захарийа попазын оолу, йашарды чолда. Сааби хазырларды ону бир маасуз измет ичин – хаберлемӓӓ инсаннара Месийанын, демӓк Христозун, тездӓ гелеӂеени хем чаармаа халкы, пишман олуп, Аллаха дӧнсӱн. Онун ичин, ани Иоан лӓӓзым хазырласын халкы Месийанын гелмесинӓ, пророклар йазардылар Иоанын дуумасындан ӱзлӓрӂӓ йыл геери: «Тӓ, Бӓн йоллээрым Сенин ӧнӱн сора Беним ангилими, ангысы хазырлайаӂэк Сенин йолуну Сенин ӧнӱндӓ»; «Чолда бааранын сеси ишидилер: хазырлайын Саабийӓ йол, узладын йоллары Она».

Иоан ташыйарды девӓ йапаасындан руба хем дери кайыш, имӓкти она чекиргӓ хем йабан бал. Ачан Аллах ачты Иоана Кенди истедиини, Иоан башлады насаат етмӓӓ. О гезӓрди Иордан дересинин бӱтӱн долайларында да чаарарды инсаны, пишман олуп, Аллаха дӧнмӓӓ хем буна бир нышан гиби ваатиз олмаа, демӓк, йапмаа йыканмак адетини, ки оннарын гӱнахлары афедилсин. Она йаклашардылар инсаннар спийада олмаа, ачыклайып кенди гӱнахларыны бӱтӱн Иудейадан хем Иерусалимдӓн, Иоан да ваатиз едӓрди оннары Иорданда.

Инсаннар сорардылар она: «Санки не йапалым биз?» О ӂувап етти оннара: «Кимдӓ вар ики руба, о ко пайлашсын онуннан, кимдӓ йок; кимин вар имееси, ко йапсын хеп бӧлӓ». Гелдилӓр вергиӂилӓр дӓ ваатиз олмаа да дедилӓр она: «Ӱӱредиӂи! Не йапалым биз?» Иоан оннара ӂувап едӓрди: «Соймайын инсаны, алмайын таа зеедӓ верги, некадар лӓӓзым». Сорардылар она аскерлӓр дӓ: «Е биз не йапалым?» Да деди оннара: «Кимсейи соймайын, амазламайын хем канаат олун кенди ӧдеенизӓ».


МАРК 1:1–8; ЛУКА 3:2–18

### Сааби Иисус Христозун ваатиз олмасы


Сааби Иисус Христозун ваатиз олмасы

Инсаннар беклӓрдилӓр Месийанын гелмесини, да онуштан чойу сорардылар: «Аӂаба Иоан – о аданылмыш Месийа, Куртарыӂы мы?» Ама Иоан ӂувап едӓрди: «Бӓн ваатиз едерим сизи суйлан пишманнык нышаны гиби, ама беним ардыма Гелӓн бендӓн каави; бӓн етмеерим Онун айак капларыны ташымаа. О ваатиз едеӂек сизи Айоз Духлан хем атешлӓн». О сӧлӓрди буну Иисус Христос ичин.

Да тӓ Иисус гелди Иордан дересинӓ, Иоан ваатиз етсин Ону. Иоан са дургударды Ону, дейерӓк: «Бана лӓӓзым, Сӓн бени ваатиз едӓсин, да Сӓн ми бана гелдин?» Ама Иисус ӂувап етти она: «Брак шинди, чӱнкӱ биз бутакым лӓӓзым таманнайалым хепсини доору ишлери». Озаман Иоан бракты Ону. Ваатиз олуп, Иисус чыкты судан, – да ачылды гӧклӓр, да Иоан гӧрдӱ Аллахын Духуну, Ангысы бир гугуш сӱрети гиби конарды Иисуса. Гӧклердӓн дӓ гелди сес: «Бу Беним севгили Оолум, Ангысы севиндирер Беним ӱрееми».


МАТФЕЙ 3:11–17

### Иисусун чолда дененмеси


Иисусун чолда дененмеси

Ваатиз олмактан сора Иисусу Айоз Дух гӧтӱрдӱ чола, нередӓ О лӓӓзымды гечсин диаволун денемесини. Орада Иисус оруч тутту кырк гӱн хем кырк геӂӓ, да биткийӓ доору пек аӂыкты. Таман озаман денейиӂи шейтан, йаклашып Она, деди: «Еер Сӓн Аллахын Оолуйсан, сӧлӓ бу ташлар олсуннар екмек». Иисус ӂувап етти шейтана Айозлу Йазыдан лафларлан: «Саде екмеклӓн йашамайаӂэк инсан, ама Аллахын аазындан чыкан хербир лафлан». Озаман диавол калдырды Иисусу Иерусалимдеки айозлу бина ӧртӱсӱнӓ да деди: «Еер Сӓн Аллахын Оолуйсан, атыл ашаа, чӱнкӱ йазылы: „Кенди ангиллеринӓ изин вереӂек Аллах, да оннар еллериндӓ гӧтӱреӂеклӓр Сени, ки урулмасын бир таша Сенин айаан“». Иисус та деди она: «Таа йазылы: „Денӓмӓ сенин Сааби Аллахыны“». Да тӓ диавол калдырды Иисусу бир пек ӱӱсек байыра да гӧстерди Она орадан дӱннейин хепси падишахлыкларынын бӱтӱн кӓӓмиллиини, дейип: «Хепсини буннары бӓн вереӂӓм Сана, еер, дӱшӱп, баш иилдӓрсӓн бана». Иисус та бӧлӓ ӂувап етти она: «Йок ол башымдан, сатана, чӱнкӱ йазылы: „Кенди Сааби Аллахына баш иилт хем салт бир Она измет ет“». Озаман диавол бракты Иисусу; ангиллӓр дӓ йаклаштылар да измет едӓрдилӓр Она.


МАТФЕЙ 4:1–11

### Иисус Христозун оники апостолу


Иисус Христозун оники апостолу

Бракып Назарети, Иисус ерлешти Капернаум касабасында, ангысы булунарды Генисарет гӧлӱн йанында Галилейада. О вакытларда бу гӧлӓ таа дейӓрдилӓр Галилейа денизи дӓ. Бӧлӓ таманнанды Исайанын пророклуу: «Завулон ери хем Нефалим ери, дениз бойундакы йолда, Иорданын ӧбӱр тарафында, Галилейада, нередӓ йашардылар йабанӂылар – каранныкта гезӓн халк гӧрдӱ бир бӱӱк шафк, да ӧлӱм гӧлгесинин мемлекетиндӓ йашайаннара дууду айдыннык».

Озамандан беери Иисус башлады насаат етмӓӓ, дейерӓк: «Дӧнӱн Аллаха гӱнахларыныздан, чӱнкӱ йаклашты Гӧк Падишахлыы». Онун ардына гидӓрди чок инсан тӱрлӱ ерлердӓн, да О ӱӱредӓрди оннары хем алыштырарды хасталары.

Андрей хем онун кардашы Симон, ангысына таа дейӓрдилӓр Петри, тутардылар балык Галилейа денизиндӓ. Иисус, гӧрӱп оннары, деди оннара: «Гелин Беним ардыма, да Бӓн сизи йапаӂам инсан тутуӂусу». Бу гелӓрди о маанайа, ани О йоллайаӂэк оннары Ии Хабери насаат етмӓӓ, ки оннары сеслейеннӓр ӱӱренсиннӓр доорулуу. Бракып балыкчы сеткаларыны, Андрей хем Петри осаат гиттилӓр Иисусун ардына. Гидерӓк илери доору, Иисус гӧрдӱ бир кайыкта кардашлары Иакову хем Иоаны хем дӓ оннарын бобасыны Зеведейи, ангылары дӱзӓрдилӓр сеткайы. Иисус чаарды оннары, да оннар, бракып кайыы хем кенди бобаларыны, гиттилӓр Онун ардына. Хеп ӧлӓ ӧбӱр ӱӱрениӂилӓр дӓ, ачан Иисус чаарды оннары, осаат гиттилӓр Онун ардына. Иисус верди оннара кувет илачламаа хасталыклары хем кооламаа фена духлары.

Бӧлӓ Иисус айырды кендисинӓ оники маасуз ӱӱрениӂи да деди оннара «апостол». Оннар херзаман булунардылар Онуннан, хем О ӱӱредӓрди оннары таа дериндӓн. Тӓ о апостолларын адлары: Симон, Андрей, Иоан, Иаков, Филип, Варфоломей, Матфей, Фома, Алфейин оолу Иаков, Фадей, Симон Кананит хем Иуда Искариот, ангысы сора сатты Иисусу. Хепси апостоллар сырадан инсаннарды, ама Аллах верди оннара кысмет, ки олсуннар Иисус Христозун – Аллах Оолунун – достлары хем ӱӱрениӂилери.


МАТФЕЙ 4:12–22; МАРК 3:13–19

### Иисус Христозун илк минунийасы


Иисус Христозун илк минунийасы

Бир керӓ Саабийи ӱӱрениӂилериннӓн чаардылар дӱӱн конушуна Галилейадакы Кана касабасына. Олду ӧлӓ, ани дӱӱн конушунда битти шарап. Иисусун Анасы да орадайды. О деди Она: «Оннарын йок шарабы». Ама О сӧледи Анасына, ани таа гелмеди Онун саады. Озаман Марийа, гӧстерип Иисусу, деди дӱӱн изметчилеринӓ: «Йапын ону, не О сизӓ сӧлейеӂек».

Бир тарафта дурарды алты бӱӱк кап таштан. Иисус, данышып изметчилерӓ, деди: «Долдурун бу каплары суйлан». Ачан оннар йаптылар Онун сӧледиини, О буйурду оннара, алсыннар орадан суйу да гӧтӱрсӱннӓр софраӂылар башына.

Ачан софраӂы башы датты гетирилӓн ичкийи, о чаарды гӱвеейи да деди она: «Илкин гечер коймаа масайа ислӓӓ шарабы, сора да, ачан хепси кефленеӂек, озаман таа кӧтӱйӱ; сӓн сӓ ислӓӓ шарабы тутмушун шиндийӓ кадар». Софраӂы башы билмӓрди, нередӓн о шарап, – билӓрдилӓр саде о изметчилӓр, ани каплардан алдылар суйу.

Бӧлӓ Галилейадакы Канада, гӧстерип Кенди куведини, Иисус башлады йапмаа минунийаларыны да инандылар Иисуса Онун ӱӱрениӂилери.


ИОАН 2:1–11

### Иисус коолээр алыш-веришчилери айозлу бинадан


Иисус коолээр алыш-веришчилери айозлу бинадан

Паскеллӓ йортусуна каршы Иисус гелди Иерусалимӓ. Гирип Аллахын бинасына, О гӧрдӱ, ани орада сатэрлар ӧкӱз, койун хем гугуш; хеп орада отурардылар пара дииштиреннӓр. Йапып иптӓн бир камчы, Иисус коолады бинадан хепсини ӧкӱзлӓрлӓн хем койуннарлан барабар хем даатты пара дииштиреннерин параларыны, актарып оннарын масаларыны. Ондан сора деди гугуш сатаннара: «Алын буннары бурадан да чевирмейин Беним Бобамын евини алыш-вериш евинӓ». Бу иш оларкан, Онун ӱӱрениӂилери гетирдилӓр аклыларына, ани Айозлу Йазыда сӧленер: «Сенин евин ичин кысканчлык кемиреӂек Бени».

Иисусун айозлу бинада йаптыкларындан сора иудейлӓр дедилӓр Она: «Несой нышаннан Сӓн гӧстереӂӓн бизӓ, ки Сенин вар доорулуун бӧлӓ йапасын?» Иисус ӂувап етти оннара: «Даадын бу бинайы, да Бӓн ӱч гӱндӓ калдыраӂам ону». Иудейлӓр дедилӓр Она: «Бу бина дӱзӱлдӱ кырк алты йыл, да Сӓн ону калдыраӂан ӱч гӱндӓ ми?» Иисус та сӧлӓрди Кенди тенинин бинасы ичин. Ачан О дирилди ӧлӱлердӓн, Онун ӱӱрениӂилери гетирдилӓр аклыларына бу сӧзлери хем инандылар Айозлу Йазыйа хем Иисусун сӧледии сӧзӓ.

О вакыт, ачан Иисус Иерусалимдӓ Паскеллӓ йортусундайды, чойу, гӧрерӓк Онун йаптыы минунийалары, инандылар Она.


ИОАН 2:13–23

### Иисусун НикодимнӒн лафетмеси


Иисусун НикодимнӒн лафетмеси

Бир адам, ады Никодим, иудей законунун ӱӱредиӂилерин бириси, геӂӓ вакыды саклы гелип Иисуса, деди: «Ӱӱредиӂи! Биз билериз, ки Сӓн гелдин Аллахтан; чӱнкӱ бӧлӓ минунийалары, насыл Сӓн йапэрсын, кимсей йапамаз, еер онуннан олмазса Аллах». Иисус ӂувап етти она: «Хакына сӧлеерим сана, еер биркимсей дуумазса йукардан, гӧрӓмейеӂек Гӧк Падишахлыыны». Никодим деди Она: «Насыл инсан вар насыл дуусун, еер о ихтӓрса? Аӂаба о вар мы насыл генӓ гирсин анасынын карнысына да дуусун?» Иисус дейӓрди: «Доору, доору сӧлеерим сана, еер биркимсей дуумазса судан хем Духтан, гирӓмӓз Аллахын Падишахлыына. Тендӓн дууэр тен, Духтан са дууэр дух. Шашма Беним сана сӧледиимӓ: „Сиз лӓӓзым дууасыныз йукардан“». Никодим аннамады Ону да сорду: «Насыл бу олабилир?»

Иисус деди: «Насыл Моисей чолда калдырды йыланы пардыда, ӧлӓ лӓӓзым калдырылсын Инсан Оолу[9], ки херкези Она инанан кайбелмесин, ама йашасын дивеч. Бӧлӓ Аллах севди дӱннейи, ани верди Кенди Бириӂик Оолуну, ки херкези Она инанан кайбелмесин, ама йашасын дивеч. Аллах йоллады Кенди Оолуну дӱннейӓ диил онун ичин, ани суд кесмӓӓ дӱннейӓ, ама дӱннӓ куртарылсын Онун ашыры. Она инанан инсана суд олмайаӂэк, инанмайана са артык суд кесилди, нечин дейни инанмады Аллахын Бириӂик Оолунун адына. Суд са олаӂэк онун ичин, ани Шафк гелди дӱннейӓ, ама инсаннар таа пек севдилӓр каранныы, некадар Шафкы, нечин дейни оннарын йаптыклары фенайды. Чӱнкӱ херкези, ким йапэр феналык, азетмеер шафктан хем гитмеер шафка. Доорулаа гӧрӓ йашайан са гидер Шафка, ки гӧрӱнсӱннӓр онун ишлери, нечин дейни оннар Аллахын кувединнӓн йапылы».


ИОАН 3:1–21

### Иисус хем самарийалы кары


Иисус хем самарийалы кары

Бир керӓ Иисус гелӓрди Иудейадан, Израилин ӱӱлен тарафындан, Галилейайа. Иудейанын хем Галилейанын арасында булунарды Самарийа. Самарийалылар, ниӂӓ дӓ чыфытлар, инанардылар бир тек Аллаха, гӧкӱн хем ерин Йарадыӂысына, ама оннарын варды кенди адетлери, кенди попазлары хем незаманса кенди айозлу бинасы, ангысыны чыфытлар дааттылар. Чыфытлар хем самарийалылар дайма душманнык едӓрдилӓр.

Иисус Кенди ӱӱрениӂилериннӓн гелди Самарийадакы Сихар касабасына. Йорулуп узун йолда, О отурду бир пынарын йанында, Онун ӱӱрениӂилери дӓ гиттилӓр алмаа имӓк. Ӱӱленди. Бир самарийалы кары гелди пынара су алмаа. Иисус деди она: «Версӓнӓ су ичейим». Шашып, кары ӂувап етти: «Сӓн, иудей, истеерсин бендӓн, самарийалыйкадан, су ичмӓӓ ми?» Иисус деди она: «Сӓн билсӓн Аллах баашышыны, сӓн билсӓн, Ким деер сана „Версӓнӓ су ичейим“, сӓн кендин Ондан истӓрсин ичмӓӓ, да О верӓр сана дири су». Кары деер Она: «Сааби! Сӓн йок нейлӓн су да чыкарасын, пынар да дерин; нередӓн Сендӓ дири су?» Иисус ӂувап етти она: «О, ким ичер бу пынардан, генӓ сусайаӂэк, ама о, ким ичеӂек о суйу, ангысыны Бӓн вереӂӓм она, хич бир заман сусамайаӂэк. О су, ангысыны Бӓн вереӂӓм она, олаӂэк онда су сызынтысы, ангысы гӧтӱреӂек дивеч йашамайа».

Кары сорду Она, нередӓ дӱшер баш иилтмӓӓ Аллаха – о байырда, нередӓ баш урардылар самарийалыларын деделери ми, оса Иерусалимдӓ ми. Иисус деди она: «Аллах Духтур, Она баш иилденнӓр дӓ лӓӓзым баш иилтсиннӓр духча хем аслылаа гӧрӓ». Самарийалы кары да деди Она: «Билерим, ани гелеӂек Месийа, демӓк, Христос; ачан О гелеӂек, О аннадаӂэк бизӓ хербир иши». Иисус деер она: «Бу Бӓним, сениннӓн лафедӓн».

Озаман кары бракты кенди чӧлмеени да, гидип касабайа, аннатты инсаннара о Адам ичин, Ангысыны каршылады, дейерӓк: «Аӂаба О диил ми Христос?» Самарийалыларын чойу о касабадан инандылар Она карынын лафларындан сора. Онуштан оннар гелдилӓр Христоза да йалварардылар Она, калсын оннарда. О калды орада ики гӱн, да таа чок инсан инанды, сеслейерӓк Ону.


ИОАН 4:1–42

### Шашылаӂак балык тутулмасы


Шашылаӂак балык тутулмасы

Иисус сыкча ӱӱредӓрди инсаны Генисарет гӧлӱн бойунда. Бир керӓ Аллахын сӧзӱнӱ ишитмӓӓ истейӓн инсан топланды окадар чоклук, ани Иисуса зор гелӓрди лафетмӓӓ. Су бойунда дурарды ики бош кайык, ангыларын бириси Симонунду. Иисус гирди Симонун кайыына да, бираз узаклашып, башлады ӱӱретмӓӓ гӧл бойунда дуран инсаны.

Битирип ӱӱретмӓӓ, Иисус деди Симона: «Ӱз таа деринӓ, да орада атын сеткаларынызы тутмаа дейни». Симон ӂувап етти она: «Чорбаӂы! Биз чалыштык бӱтӱн геӂӓ, ама бишей тутамадык. Ама Сенин сӧзӱнӓ гӧрӓ атаӂам сеткайы». Атып таа деринӓ сеткаларыны, оннар туттулар окадар чок балык, ани сеткалар башладылар копмаа. Чаарып кенди достларыны Иакову хем Иоаны, ангылары балык тутардылар оннара йакын, оннар долдурдулар балыклан икисини дӓ кайыклары, ама бӱӱк аарлыктан оннарын кайыклары башладылар далмаа! Гӧрӱп буну, Симон Петри диз чӧктӱ Иисусун ӧнӱндӓ, дейерӓк: «Чык бендӓн, Сааби! Зерӓ бӓн гӱнахкер инсаным». О сӧледи бу лафлары коркудан, дуйарак, ани бу Адам пек айозлу. Иисус та ӂувап етти Симона: «Коркма, шансора сӓн инсан тутаӂан».

Гечти вакыт, да Петри хализдӓн башлады насаат етмӓӓ хем чевирмӓӓ инсаны Сааби Иисуса, гӧтӱрерӓк бутакым оннары куртулуша.


ЛУКА 5:1–10

### Йаталак хастанын алыштырылмасы


Йаталак хастанын алыштырылмасы

Ачан Иисус булунарды Капернаум касабасында, топланды тӱрлӱ ерлердӓн гелӓн чок инсан, хем сырадан, хем бӱӱк бойдан. О ӱӱредӓрди оннары, хем Саабинин куведи Онуннанды да алыштырарды хасталары. О евӓ, нередӓ насаат едӓрди Иисус, инсаннар гетирдилӓр дӧшектӓ бир кӧтӱрӱмӱ[10], ки О алыштырсын ону. Ама о бетерӓ, ани ев долуйду инсаннан, оннар сокамадылар ону капулардан. Озаман, сӧкӱп евин ӧртӱсӱнӱ, оннар салвердилӓр хастайы дӧшӓӓннӓн билӓ ичерин доору ортасына да койдулар Иисусун ӧнӱнӓ. Иисус, гӧрӱп оннарын инаныны, деди кӧтӱрӱмӓ: «Сана прост едилер сенин гӱнахларын».

Законӂулар хем фарисейлӓр, ишидип бу лафлары, башладылар сайыкламаа кенди араларында: «Ким бу адам, ани Аллахы кӧтӱлеер?! Ким вар насыл прост етсин гӱнахлары, Аллахтан каарӓ?» Иисус, билерӓк оннарын дӱшӱнмеклерини, деди оннара: «Не бичим фикирлӓр сизин ӱреклериниздӓ? Не таа колай демӓӓ, „Сана прост едилер сенин гӱнахларын“ мы оса „калк та гез“ ми? Ама билӓсиниз, ки Инсан Оолунун вар куведи дӱннедӓ прост етмӓӓ гӱнахлары...» Иисус деди кӧтӱрӱмӓ: «Сана деерим: калк, ал дӧшеени да гит евинӓ».

Хаста калкты, алды дӧшеени да гитти евинӓ, метиннейерӓк Аллахы бӱӱк алыштырмак минунийасы ичин. Хепси орада булунаннар да метиннедилӓр Аллахы, дейерӓк: «Фасыл ишлери бӱӱн биз гӧрдӱк».


ЛУКА 5:17–26

### Байырдакы насаат: Мутлулук сымарламаклары


Байырдакы насаат: Мутлулук сымарламаклары

Бир керӓ Иисус, гӧрӱп инсаны, пинди байыра. О насаада, ангысыннан О данышты инсаннара бу байырда, денилер Байырдакы насаат. Ниӂӓ дӓ Он сымарламак, ани Аллах верди Кенди халкына Ески Бааланты вакытларында, Байырдакы насаада гирер инсан йашамасынын морал темеллери хем о гӧстерер Аллах Падишахлыына йолу. Ачан ӱӱрениӂилӓр хем башка инсан ерлешти Иисусун йанында, О башлады ӱӱретмӓӓ оннары:

Не мутлу о инсаннара, ани ӂанӂа фукаара, чӱнкӱ Гӧк Падишахлыы оннарындыр.

Не мутлу аалайаннара, чӱнкӱ оннар раатлык булаӂэклар.

Не мутлу услулара, чӱнкӱ оннара калаӂэк Аллахтан аданмыш ер.

Не мутлу доорулук ичин аач хем сусамыш оланнара, чӱнкӱ оннар дойурулаӂэклар.

Не мутлу аалеми аӂыйаннара, чӱнкӱ оннар булаӂэк аӂыйаннык.

Не мутлу пак ӱреклилерӓ, чӱнкӱ оннар Аллахы гӧреӂеклӓр.

Не мутлу кавга усландыраннара, чӱнкӱ оннара денилеӂек Аллахын ооллары.

Не мутлу доорулук ичин коолананнара, чӱнкӱ Гӧк Падишахлыы оннарындыр.

Не мутлуйсунуз сиз, ачан Беним ичин инсан сизи маскара едер, коолээр хем тӱрлӱ-тӱрлӱ йаланнан кӧтӱлеер; севинин хем шенненин, чӱнкӱ бӱӱктӱ сизин ӧдеениз гӧклердӓ: бӧлӓ коолардылар пророклары да, ангылары вардылар сиздӓн илери.

Сиз ерин тузуйсунуз. Еер туз кайбедӓрсӓ дадыны, озаман нейлӓн енидӓн йапабилирсин ону тузлу? О артык бишейӓ йарамаз, саде олур сыбытмаа ону, инсан чиинесин.

Сиз дӱннейин айдынныысыныз. Сакланамаз байырын тепесиндӓ дуран касаба. Ачан да йакэрлар кандили, коймээрлар ону бир кап ичинӓ, ама кандиллӓӓ, да о шафк едер хепсинӓ евдӓ. Бӧлӓ ко шафк етсин сизин шафкыныз инсаннарын ӧнӱндӓ, ки оннар гӧрсӱннӓр сизин ии ишлеринизи хем метиннесиннӓр сизин Гӧктеки Бобанызы.


МАТФЕЙ 5:3–16

### Байырдакы насаат: Моисейин закону ичин


Байырдакы насаат: Моисейин закону ичин

Санмайын, ани Бӓн гелдим йыкмаа Айозлу закону йада пророкларын сӧледиклерини: Бӓн гелмедим йыкмаа, ама таманнамаа. Доору сӧлеерим сизӓ, некадар олаӂэк гӧк хем ер, законун хич бир ноктасы, хич бир чизгиси силинмейеӂек, таа хепси таманнанмайынӂа. Бӧлеӂӓ, ким бозаӂэк бу ен кӱчӱк сымарламакларын бирисини хем ӱӱредеӂек инсаннары бӧлӓ йапмаа, она денилеӂек Гӧк Падишахлыында ен кӱчӱк; ким сӓ таманнайаӂэк хем бӧлӓ йапмаа ӱӱредеӂек, она Гӧк Падишахлыында денилеӂек бӱӱк адам. Сӧлеерим сизӓ, еер сизин доорулуунуз ашмарса законӂуларын хем фарисейлерин доорулууну, озаман сиз гирмейеӂениз Гӧк Падишахлыына.

Сиз ишиттиниз, не сӧлендийди илери: «Ӧлдӱрмӓ; ким ӧлдӱреӂек, она кесилеӂек суд». Бӓн сӓ деерим сизӓ, ки херкезинӓ, ким наафилӓ ӱфкеленер кенди кардашына, кесилеӂек суд; ким дӓ дейеӂек кенди кардашына: «Бош кафалы!», она кесилеӂек синедрионун[11] суду; ким дӓ дейеӂек: «Ахмак!», лӓӓзым дӱшсӱн атешли ӂендемӓ. Бӧлеӂӓ, еер сӓн гетирӓрсӓн кенди баашышыны курбаннаа хем орада аклына гетирӓрсӓн, ани сенин кардашынын вар бишейи сана каршы, брак баашышыны курбанныын йанында да илкин гит аннаш кенди кардашыннан, да озаман гелип гетир кенди баашышыны курбаннаа.

Сиз ишиттиниз, не сӧлендийди илери: «Ороспулук йапма». Бӓн сӓ деерим сизӓ, ани херкез, ким бакэр карыйа хавезлӓн, о артык ороспулук йапэр онуннан кенди ӱреендӓ. Хем таа сӧлендийди, еер ким айырыларса кенди карысындан, ко версин она айырылмак кийады. Бӓн сӓ деерим сизӓ: ким айырылэр кенди карысындан, – еер карысынын йокса хайырсызлык кабааты, – о доорудэр карысыны ороспулук йолуна; хем ким евленер айырылмыш карыйа, о йапэр ороспулук.

Сиз таа ишиттиниз, не сӧлендийди илери: «Бозма еминини, ама таманна Саабинин ӧнӱндӓ кенди еминнерини». Бӓн сӓ деерим сизӓ: емин етмӓ хич – не гӧклӓн, нечин дейни о Аллахын падишахлык скемнеси; не ерлӓн, нечин дейни орайы Аллах койэр айакларыны; не Иерусалимнӓн, нечин дейни бу касаба бӱӱк Падишахындыр; не кенди башыннан емин етмӓ, нечин дейни хич бир дӓ сачыны йапамарсын бийаз йада кара. Ама ко олсун сизин лафыныз саде «олур» йада «олмаз», ама бундан зеедеси шейтандандыр.


МАТФЕЙ 5:17–37

### Байырдакы насаат: севги ичин хем дуа ичин


Байырдакы насаат: севги ичин хем дуа ичин

Сиз ишиттиниз, не сӧлендийди илери: «Гӧз еринӓ гӧз хем диш еринӓ диш». Бӓн сӓ деерим: каршы койма фенайа. Ама ким урарса сенин саа йанаана, вер урсун сола да. Хем ким истейеӂек сениннӓн суда чыкмаа хем алмаа сенин гӧлмеени, вер она ӱст рубаны да, хем ким зорладаӂэк гидӓсин онуннан бин адым, гит онуннан ики бин. Ким истеер сендӓн, вер хем ондан, ким истеер борч алмаа сендӓн, сакланма.

Сиз ишиттиниз, не сӧлендийди илери: «Сев йакыныны хем азетмӓ кенди душманындан». Бӓн сӓ деерим сизӓ: севин сизин душманнарынызы, иисӧзлейин сизи бетва еденнери, йапын иилик сизӓ кин гӱденнерӓ хем дуа един сизи кӱстӱреннӓр хем дӓ коолайаннар ичин –да олаӂэныз Гӧктеки Бобанызын ооллары, чӱнкӱ О изин едер гӱнешӓ, шафк етсин феналарын да, иилерин дӓ ӱстӱнӓ хем дӓ йоллээр йаамур доорулара да, доору олмайаннара да. Еер сиз севӓрсениз саде сизи севеннери, не ӧдек Аллахтан сизӓ бунун ичин? Хеп буну йапмээрлар мы верги топлайаннар да? Хем еер сиз селӓмнӓрсениз саде сизин кардашларынызы, бӱӱк иш ми йапэрсыныз? Хеп ӧлӓ йапмээрлар мы динсиз халклар да? Бӧлеӂӓ, олун кусурсуз, насыл кусурсуз сизин Гӧктеки Бобаныз.

Бакын, йапмайын иилик хепсинин ӧнӱндӓ кендинизи гӧстермӓӓ дейни – зерӓ олмайаӂэк сизӓ ӧдек сизин Гӧктеки Бобаныздан. Бӧлеӂӓ, ачан верерсин милустенийа, шамата калдырма, ниӂӓ йапэрлар икиӱзлӱлӓр синагогаларда хем сокакларда, оннары метиннесиннӓр дейни. Доору сӧлеерим сизӓ, оннар артык кабледерлӓр кенди ӧдеени. Сенин сӓ, ачан верерсин милустенийа, ко сол елин билмесин, не йапэр саа елин, сенин милустенийан олсун саклы. Хем сенин Бобан, саклыйы гӧрӓн, вереӂек сана ачык.

Хем ачан дуа едерсин, олма, ниӂӓ икиӱзлӱлӓр, ангылары беенерлӓр, синагогаларда хем сокакларда дуруп, дуа етмӓӓ аалемин ӧнӱндӓ. Доору сӧлеерим сизӓ, оннар артык кабледерлӓр кенди ӧдеени. Ама сӓн, ачан дуа едерсин, гир кенди ичеринӓ да, капайып капуйу, дуа ет кенди Бобана, Ангысы саклы. Да сенин Бобан, саклыйы гӧрӓн, вереӂек сана ачык.

Дуа едерӓк тӓ, пек чок лаф сӧлӓмӓ, насыл динсиз халклар. Оннар санэрлар, ки чок лафедӓрселӓр, Аллах оннары ишидеӂек. Бакмайын оннара, чӱнкӱ сизин Бобаныз билер, не зорунуз вар, таа Ондан истӓмедийнӓн. Хем дуа един бӧлӓ:


МАТФЕЙ 5:38–48; 6:1–8


Бизим Бобамыз

Ей, гӧклердӓ олан Бобамыз!
Ко айозлансын Сенин адын;
ко гелсин Сенин Падишахлыын,
ко олсун Сенин истедиин
ердӓ дӓ, ниӂӓ гӧктӓ.
Хергӱнкӱ екмеемизи бизим
вер бизӓ бӱӱнкӱ гӱндӓ.
Хем баашла бизӓ бизим борчларымызы,
ниӂӓ дӓ биз баашлээрыз
бизӓ борчлу оланнара.
Хем гӧтӱрмӓ бизи денемейӓ,
ама куртар бизи кӧтӱдӓн.
Чӱнкӱ Сениндир Падишахлык
хем кувет хем метинник дивечтӓн-дивеӂӓ.
Амин.

### Байырдакы насаат: Оруч ичин хем зенгинник ичин


Байырдакы насаат: Оруч ичин хем зенгинник ичин

Оруч тутаркан, олмайын гӱӂеник, ниӂӓ икиӱзлӱлӓр, чӱнкӱ оннар дӱрерлӓр суратларыны, ани гӧстерсиннӓр инсана, ки оруч тутэрлар. Доору сӧлеерим сизӓ, оннар артык кабледерлӓр кенди ӧдеени. Ама сӓн, ачан оруч тутэрсын, йаала башыны хем йыка ӱзӱнӱ, диил ани инсана гӧстерӓсин, ки оруч тутэрсын, ама сенин Бобана, Ангысы саклы; хем сенин Бобан, саклыйы гӧрӓн, вереӂек сана ачыкча.

Топламайын кендинизӓ зенгинник ердӓ, нередӓ моли хем кӱф йок едерлӓр ону хем хырсызлар, евӓ гирип, чалэрлар; ама топлайын кендинизӓ зенгинник гӧктӓ, нередӓ не моли, не кӱф йок етмейеӂеклӓр оннары хем нередӓ хырсызлар чаламайаӂэклар; чӱнкӱ нередӓ сизин зенгиннииниз, орада олаӂэк сизин ӱреениз дӓ.

Тенин кандили гӧздӱр. Бӧлеӂӓ, еер сенин гӧзӱн олурса пак, озаман бӱтӱн тенин сенин олаӂэк айдын; ама еер сенин гӧзӱн олурса кӧтӱ, озаман бӱтӱн тенин сенин олаӂэк караннык. Бӧлеӂӓ, еер сендеки айдыннык – каранныкса, не бӱӱк бу караннык!

Кимсей йок насыл измет етсин ики чорбаӂыйа: бирисиндӓн о азетмейеӂек, ӧбӱрӱнӱ дӓ севеӂек; бириси ичин чалышкан олаӂэк, ӧбӱрӱ ичин дӓ касаветленмейеӂек. Йок насыл измет едӓсиниз Аллаха хем зенгиннӓӓ. Онуштан деерим сизӓ: касаветленмейин не кенди дойумунуз ичин, не рубаныз ичин. Аӂаба ӧмӱр диил ми имектӓн зеедӓ, тен дӓ – рубадан? Бакын гӧк кушларына: оннар не екерлӓр, не бичерлӓр, не амбар топлээрлар, ама сизин Гӧктеки Бобаныз дойурэр оннары. Аӂаба сиз диилсиниз ми оннардан чок таа паалы? Хем дӓ сизин араныздан ким кенди касаветиннӓн еклейӓбилир кенди бойуна баари бир карыш? Хем рубаныз ичин не касавет едерсиниз? Бакын кыр лӱлӓкаларына, насыл оннар бӱӱйерлӓр: чалышмээрлар, иплик ишлӓмеерлӓр, ама сӧлеерим сизӓ, ани бӱӱк падишах Соломон гиинмӓрди ӧлӓ, насыл оннарын бириси; ама еер кыр отуну, ангысы бӱӱн вар, йаарын да атылаӂэк фырына, Аллах бӧлӓ гиидирӓрсӓ, аӂаба О сизи таа чок гиидирмеер ми, пек инанмайаннар! Бӧлеӂӓ, касаветленмейин хем демейин: «Не ийелим» йада «Не ичелим?», еки дӓ «Не гиийелим?», нечин дейни хепсини буннары аарээрлар динсиз халклар. Сизин Гӧктеки Бобаныз билер, ани сизин буна хепсинӓ вар зорунуз. Ама аарайын бунда ен илкин Аллахын Падишахлыыны хем Онун доорулууну, да хепси буннар верилеӂек сизӓ. Бӧлеӂӓ, касаветленмейин йаарынкы гӱн ичин, чӱнкӱ йаарынкы гӱн кендиси касаветленеӂек кендиси ичин: хербир гӱнӓ етӓр кенди касавети.


МАТФЕЙ 6:16–34

### Байырдакы насаат: инсаннара давранмак ичин


Байырдакы насаат: инсаннара давранмак ичин

Аалемӓ суд кесмейин, да сизӓ дӓ Аллах суд кесмейеӂек, чӱнкӱ несой судлан сиз суд кесерсиниз, ӧлӓйлӓн сизӓ дӓ Аллах суд кесеӂек, хем несой ӧлчӱйлӓн ӧлчерсиниз, ӧлӓйлӓн сизи дӓ Аллах ӧлчеӂек. Не бакэрсын сенин кардашын гӧзӱндӓ кыймыы, кенди гӧзӱндӓ сӓ одуну хесапалмээрсын? Хем насыл сӓн деерсин кенди кардашына: «Вер, чыкарайым кыймыы сенин гӧзӱндӓн», ачан сенин кенди гӧзӱндӓ вар одун? Икиӱзлӱ! Чыкар илкин одуну кенди гӧзӱндӓн да озаман гӧреӂӓн, насыл чыкармаа кыймыы сенин кардашынын гӧзӱндӓн.

Вермейин айозлу иши кӧпеклерӓ хем атмайын седефинизи домузларын ӧнӱнӓ, ани оннар чиинӓмесиннӓр оннары баӂакларыннан хем, хызланып ӱстӱнӱзӓ, параламасыннар сизи.

Истейин, да сизӓ верилеӂек; аарайын, да булаӂэныз; урун капуйа, да сизӓ ачылаӂэк; чӱнкӱ хербир истейӓн кабледер, хем аарайан булэр, хем урана ачарлар. Вар мы сизин аранызда ӧлӓ адам, ани оолу ондан истӓрсӓ екмек, версин она таш? Йада, истӓрсӓ балык, версин она йылан? Бӧлеӂӓ, еер сиз, фена олуп, беӂерӓрсениз вермӓӓ ушакларыныза ии баашышлар, не калмыш Гӧктеки Бобаныз сизин версин иилик Ондан истейеннерӓ.

Бӧлеӂӓ, хербир иштӓ, насыл сиз истеерсиниз, сизӓ инсаннар йапсын, сиз дӓ оннара ӧлӓ йапын; чӱнкӱ бундан тутунэр айозлу закон хем пророклар.

Гирин дар токаттан,

чӱнкӱ геништир токат хем енгиндир йол,

ангысы гӧтӱрер ӧлӱмӓ,

хем чойу гидер ондан;

нечинки дардыр токат хем кыставдыр йол,

ангысы гӧтӱрер йашамайа,

хем азы ону булэрлар.


МАТФЕЙ 7:1–14


Алтын курал

«Бӧлеӂӓ, хербир иштӓ, насыл сиз истеерсиниз, сизӓ инсаннар йапсын, сиз дӓ оннара ӧлӓ йапын».


Евангелийа Матфейдӓн 7:12

### Байырдакы насаат: доору хем йалан


Байырдакы насаат: доору хем йалан

Корунун йаланӂы пророклардан, ангылары гелерлӓр сизӓ койун гӧрӱнтӱсӱндӓ, ама ичлериндӓ – йыртыӂы ӂанаварлар. Мейваларындан таныйаӂэныз бусой инсаны. Гӱвен чотуундан ӱзӱм йада пытыраклыктан инӂир топланылэр мы? Ислӓӓ аач ислӓӓ дӓ мейва, верер ама прост аач верер прост мейва. Ислӓӓ аач йок насыл версин прост мейва, прост аач та – ислӓӓ мейва. Хербир ааӂы, ангысы вермеер ислӓӓ мейва, кесип, атешӓ атэрлар. Бӧлеӂӓ, мейваларындан таныйаӂэныз бусой инсаны.

Диил херкези, ким дейӓрди бана: «Сааби! Сааби!», гиреӂек Гӧк Падишахлыына, ама о, ким йапэр Беним Гӧктеки Бобамын истедиини. Чойу дейеӂек Бана битки гӱндӓ: «Сааби! Сааби! Не, диил ми Сенин адындан биз пророклук едӓрдик? Не, диил ми Сенин адыннан шейтаннары коолардык? Не, диил ми Сенин адыннан биз йаптык чок минунийа?» Озаман Бӓн билдиреӂӓм оннара: «Бӓн хич бир заман билмӓрдим сизи; узаклашын Бендӓн, феналык йапаннар!»

Бӧлеӂӓ, херкезини, ким сеслеер Беним сӧзлерими хем таманнээр оннары, бензедеӂӓм акыллы адама, ангысы йапмыш евини таш темелдӓ. Йаамыш йаамур, ташмыш дерелӓр, есмиш лӱзгерлӓр, ама ев дайанмыш, чӱнкӱ онун темели таштанмыш. Ама херкез, ким сеслеер Беним сӧзлерими ама таманнамээр оннары, бензеер акылсыз адама, ангысы йапмыш евини кумнукта. Йаамыш йаамур, ташмыш дерелӓр, есмиш лӱзгерлӓр, – да ев йыкылмыш, хем онун йыкылмасы пек бӱӱкмӱш.

Иисус битирди сӧзӱнӱ, инсан да шашарды Онун ӱӱретмесинӓ, нечин дейни О ӱӱредӓрди оннары ниӂӓ бир куветли олан, диил законӂулар хем фарисейлӓр гиби.


МАТФЕЙ 7:15–29

### Дул карынын оолуну дирилтмӒк


Дул карынын оолуну дирилтмӒк

Бир керӓ Иисус йолланды Наин касабасына. Онуннан барабар гиттилӓр Онун ӱӱрениӂилери хем бир бӱӱк сӱрӱ инсан. Ачан Иисус йаклашты касаба токатларына, О гӧрдӱ, ниӂӓ гӧтӱрерлӓр гӧммӓӓ ӧлӱйӱ: бир дул карынын бириӂик оолуну. Гӧрӱп аалайан анайы, Саабинин ӂаны аӂыды она да деди: «Аалама!» Сора О йаклашты оннара, ким гӧтӱрӓрди ӧлӱ таргасыны, да докунду дӧшӓӓ; оннар дурдулар, да Иисус деди: «Чоӂук! Сана деерим, калк!» Ӧлӱ, калкып, отурду да башлады лафетмӓӓ; да Иисус верди ону анасына. Хепсини, ким орада варды, сарды корку, да оннар метедӓрдилӓр Аллахы, дейерӓк: «Бӱӱк пророк арамызда! Аллах долашты Кенди халкыны».


ЛУКА 7:11–16

### Екиӂи ичин пилда


Екиӂи ичин пилда

Иисус аннатты инсана екиӂи ичин бир пилда:

Чыкмыш екиӂи екмӓӓ. Да ачан о екӓрмиш, тоомнарын кимиси дӱшмӱшлӓр йол бойуна, конмушлар кушлар да гагаламышлар оннары. Ӧбӱрлери дӱшмӱшлӓр ташлы ерлерӓ, нередӓ топрак азмыш, да тездӓ чыкмышлар, нечин дейни топрак диилмиш дерин. Ачан са чыкмыш гӱнеш, оннар сӧрпешмишлӓр, нечинки йокмуш кӧклери, курумушлар. Тоомнарын бир кысымы дӱшмӱш чалылаа, да чалылык, бӱӱйӱп, буумуш оннары. О тоомнар са, ани дӱшмӱшлӓр ислӓӓ топраа, вермишлӓр берекет: бирилери ӱз кат, ӧбӱрлери алтмыш кат, кимилери дӓ отуз кат. Кимин вар кулаа, ко ишитсин!

Сора Иисус ачыклады ӱӱрениӂилеринӓ бу пилдайы:

Херкезинӓ, ким ишидер Аллахын Падишахлыы ичин сӧзӱ, ама аннамээр, гелер диавол да чалэр онун ӱреендӓ екилмиши – тӓ нейӓ гелер йол бойунда екилӓн тоом. Ташлыкта екилӓн сӓ сайылэр о, ким ишидер сӧзӱ хем осаат кабледер ону; ама кендисинин кӧкӱ олмадыы ичин о салланэр: ачан гелер зорлук йада Аллахын сӧзӱ ичин кооламак, о киши осаат кӧстекленер. Чалылыкта екилӓн сайылэр о, ким ишидер сӧзӱ, ама йашаманын качынмаклары хем зенгиннии севмӓк буулдэрлар сӧзӱ, да о тоом калэр кысыр. Ислӓӓ топракта са екилӓн тоомнар сайылэр оннар, ким ишидер хем аннээр Аллахын сӧзӱнӱ, да верер берекет: бирилери ӱз кат, ӧбӱрлери алтмыш кат, кимилери дӓ отуз кат.


МАТФЕЙ 13:3–9, 18–23

### Гӧк Падишлахлыы ичин алты пилда


Гӧк Падишлахлыы ичин алты пилда

Бир керӓ Иисус, чыкып евдӓн, отурду денизин бойунда. Онун йанына топланды чок инсан, да О, пинип кайаа, башлады ӱӱретмӓӓ кенарда дуран инсаннары. Сааби лафедӓрди пилдайлан:

Гӧк Падишахлыы бензеер адама, ангысы екмиш кенди тарласында боодай; ачан хепси уйуйарды, гелди онун душманы, екти боодайлыкта йабан оту да гитти. Ачан екиннӓр чыктылар, пейдаланды йабан отлары да. Чорбаӂынын чыраклары, гелип, дедилӓр: «Чорбаӂы! Сӓн ектин кенди тарлана боодай. Нередӓн орада йабан отлары?» О ӂувап етти оннара: «Буну йапты душман». Чыраклар дедилӓр она: «Еер истӓрсӓн, биз гидеӂез да йолаӂэз оннары». Ама о деди: «Йок, диил лӓӓзым, зерӓ, йоларкан йабан отларыны, сиз чыкармайасыныз оннарлан билӓ боодайы да. Бракын бӱӱсӱн о да, бу да орак вакыдына кадар; озаман бӓн дейеӂӓм оракчылара: „Топлайын илкин йабан отларыны да баалайын оннары демет-демет, ани йакмаа дейни, боодайы да топлайын беним амбарыма“».

Иисус аннатты оннара таа бир пилда:

Гӧк Падишахлыы бензеер хардал тоомуна, ангысыны адам алмыш да екмиш кенди тарласында. Хем макар бу тенелӓр башка тоомнардан хепсиндӓн кӱчӱк, хардал, ачан бӱӱйер, олэр екиннӓр арасында ен бӱӱк да олэр фидан, ӧлӓ ки кушлар, конуп, йапынэрлар онун далларында.

Сӧлӓрди О оннара башка пилдалар да:

Гӧк Падишахлыы бензеер дрождийӓ, ангысыны кары, алып, койэр ӱч демирли уна, да бӱтӱн хамур кабарэр.

Гӧк Падишахлыы таа бензеер бир тарлада гӧмӱлӱ паалы хазнайа. Адам, булуп ону, кимсейӓ сӧлӓмемиш. Севинерӓк булунтуйа, о гитмиш да, сатып бӱтӱн кенди малыны, сатын алмыш о тарлайы.

Гӧк Падишахлыы таа бензеер алыш-веришчийӓ, ангысы аарээр ислӓӓ седеф тенелерини. Булуп бир кыйметли седеф тенеси, о, гидип, сатмыш бӱтӱн кенди малыны да сатын алмыш ону.

Гӧк Падишахлыы таа бензеер денизӓ атылмыш сеткайа, нерейи тутулмуш тӱрлӱ-тӱрлӱ балыклар. Ачан сетка долмуш, балыкчылар чекмишлӓр ону кенара, сора да, отуруп, ислӓӓ балыклары топламышлар каплара, простлары да сыбытмышлар. Бӧлӓ олаӂэк дӱннейин биткисиндӓ: ангиллӓр гелеӂеклӓр, айыраӂэклар фена инсаннары дооруларын арасындан да атаӂэклар оннары атешли фырына; орада олаӂэк аалайыш хем диш гыӂыртысы.


МАТФЕЙ 13:1–2, 24–33, 44–50

### Иисус запедер гӧлдӓ бораны


Иисус запедер гӧлдӓ бораны

Бир керӓ Иисус хем Онун ӱӱрениӂилери айкырлардылар кайыклан Галилейа гӧлӱнӱ. Йолда Иисус уйкуйа далды. Ансыздан гӧлдӓ калкты бир бӱӱк боран, ӧлӓ ки далгалар башладылар долдурмаа кайыы суйлан. Озаман ӱӱрениӂилӓр уйандырдылар Иисусу да дедилӓр: «Сааби! Куртар бизи: кайбелериз». Иисус деди оннара: «Нередӓ сизин инаныныз? Не ӧлӓ коркаксыныз, аз инананнар?» Сора, калкып, йасаклады лӱзгерӓ хем деди борана: «Сус, вазгеч!» Лӱзгӓр осаат сенди, гӧл усланды, да олду сускуннук.

Ӱӱрениӂилӓр, коркуп хем шашып, дейӓрдилӓр бири-биринӓ: «Ким санки О, ани лӱзгерлерӓ дӓ, суйа да изин едер, ӧлӓ ки оннар сеслеерлӓр Ону?»


МАТФЕЙ 8:23–27; МАРК 4:37–41; ЛУКА 8:22–25

### Христос дирилдер Иаирын кызыны


Христос дирилдер Иаирын кызыны

Бир керӓ Галилейа гӧлӱн бойунда Иисус ӱӱредӓрди инсаннары, ани гелдийдилӓр Она тӱрлӱ ерлердӓн. Синагога заабитлерин бириси, ады Иаир, йаклашты Иисуса, дӱштӱ Онун айаана да башлады кызгын йалвармаа Она: «Кызым беним ӧлӱм атиндӓ. Гелсӓна койасын онун ӱстӱнӓ еллерини, ани о ӧлмесин». Иисус гитти онуннан. Чок инсан гидӓрди Онун ардына, сыкыштырарак Ону хер тарафтан.

Бир кары, ангысы оники йыл зеетленӓрди канамактан, чок чекмишти тӱрлӱ докторлардан, ама имдат гӧрмемишти, ишитмиш Иисус ичин. О сыйышты инсан арасындан, йаклашты гееридӓн Иисуса да саклыдан докунду Онун рубасына. Кары дӱшӱнӓрди: «Еер саде докунарсам Онун рубасына, алышаӂам». Да осаат о дуйду, ани алышты хасталыктан.

Иисус та дуйду, ани Ондан чыкты кувет, дӧндӱ инсана да сорду: «Ким докунду Беним рубама?» Ӱӱрениӂилӓр, аннамайып, нечин О сорэр буну, дедилӓр Она, ани инсан хер тарафтан сыкыштырэр Ону. Ама Иисус аарарды гӧзлериннӓн ону, ким йапты буну. Кары, билерӓк, не олду она, титирерӓк хем коркарак йаклашты, дӱштӱ Онун айаана да аннатты Она бӱтӱн доорусуну. О да деди карыйа: «Сенин инанын куртарды сени. Гит услулуклан да доорул сенин хасталыындан».

Ачан О таа сӧлӓрди буну, синагоганын заабитинӓ инсаннар гелдилӓр да дедилӓр: «Сенин кызын ӧлдӱ. Нечин заамет еттирӓсин Ӱӱредиӂийи?» Ама Иисус, ишидип оннарын лафларыны, деди Иаира: «Коркма, саде инан». Гелип Иаирын евинӓ, О гӧрдӱ бир бӱӱк кахыр, евдекилери ӱӱсек сеслӓн аалардылар хем дизӓрдилӓр. Иисус деди оннара: «Нечин сиз кахырланэрсыныз? Не аалээрсыныз? Кыз ӧлмеди, ама уйуйэр». Да оннар гӱлӓрдилӓр Ону. Ама Иисус, алып Петрийи, Иакову, Иоаны хем ӧлмӱш кызын анасыны-бобасыны, гирди о ичери, нередӓ о йатарды. О йаклашты кыза, алды онун елини да деди: «Кыз, деерим сана: калк!» Кызчааз осаат калкты да башлады гезмӓӓ. Бу минунйайы гӧреннӓр пек шаштылар.


МАРК 5:21–42

### Иисус дойурэр беш бин киши


Иисус дойурэр беш бин киши

Бир керӓ Иисус гитти ӱӱрениӂилериннӓн Галилейа гӧлӱн ӧбӱр тарафына. Онун ардына гитти чок инсан, нечин дейни гӧрдӱлӓр минунийалары, ани О йапты хасталарлан.

Иисус пинди байыра да орада отурду Кенди ӱӱрениӂилериннӓн. Йаклашарды Паскеллӓ, иудейлерин йортусу. Иисус, гӧрӱп, ки Она гелер чок инсан, деер Филипӓ: «Нередӓн биз вар насыл алалым екмек, оннары дойурмаа дейни?» О дейӓрди буну, денейерӓк Филипи, ама Кендиси артык билӓрди, не истеер йапсын.

Филип ӂувап едӓрди Она: «Икиӱз динарийлик[12] екмек тӓ олур аз, ани херкезинӓ етсин баари биразар».

Онун башка бир ӱӱрениӂиси, Андрей, Симон Петринин кардашы, деер Она: «Бурада бир чоӂукта вар беш арпа екмӓӓ хем ики балыӂак, ама етӓр ми оннар букадар инсана?» Иисус деди: «Буйур един оннара, йан гелсиннӓр». О ердӓ варды чок от. Хепси йан гелди. Оннар са варды беш бин киши кадар.

Иисус, алып екмеклери хем сӧлейип шӱкӱрлӱк дуасыны, даатты инсана, хем балык, ким некадар истӓрди. Ачан да хепси дойду, О деди Кенди ӱӱрениӂилеринӓ: «Топлайын калан парчалары, бишей кайбелмесин». Хем топладылар, хем долдурдулар оники читен екмек парчасы, ани калдылар ийеннердӓн сора.

Озаман инсаннар, гӧрӱп Иисусун йаптыы минунийайы, дедилӓр: «Хакына бу О Пророк, Ангысы лӓӓзымды гелсин дӱннейӓ».


ИОАН 6:3–14

### Иисус гезер су ӱстӱндӓ


Иисус гезер су ӱстӱндӓ

Екмеклӓрлӓн хем балыкларлан минунийа йаптыктан сора Иисус осаат буйурду Кенди ӱӱрениӂилеринӓ, гирсиннӓр кайык ичинӓ хем йоллансыннар ӧбӱр кенара, беклӓмейерӓк, незаман О колвереӂек инсаны. Колверип инсаны, Иисус пинди байыра дуа етмӓӓ да авшамнӓн орада калды йалныз. Бу вакыт ӱӱрениӂилӓрлӓн кайык артык гӧлӱн ортасындайды, она урарды далгалар, нечин дейни есӓрди бӱӱк лӱзгӓр. Сабаа каршы да оннар гӧрдӱлӓр, ани Иисус Кендиси гелер оннара доору гӧлдӓн. Ӱӱрениӂилӓр, гӧрӱп, ани О гелер су ӱстӱндӓн, корктулар, дейерӓк: «Бу бир гӧрӱнтӱ!», да коркудан гириштилӓр баармаа. Ама Иисус осаат деди оннара: «Ӱрекленин! Бу Бӓним, коркмайын».

Петри деди Она: «Сааби! Еер бу Сӓнсӓн, буйур бана гелейим сана су ӱстӱндӓн». Иисус деди: «Гел». Чыкып кайыктан, Петри башлады гитмӓӓ Иисуса, ама коркту бӱӱк лӱзгердӓн да, чекедип буулмаа, баарды: «Сааби! Куртар бени!» Иисус осаат узатты елини, тутту ону да деди: «Аз инанны! Нечин сӓн шӱпейӓ гирдин?» Ачан да оннар гирдилӓр кайаа, лӱзгӓр йавашыды.

Оннар, ким кайыктайды, йаклашып, баш иилттилӓр Она, дейип: «Хакына Сӓн Аллахын Оолуйсун».


МАТФЕЙ 14:23–33

### Иисус Христозун ӱзӱ диишилер


Иисус Христозун ӱзӱ диишилер

Бир керӓ Иисус алды йанына Петрийи, Иакову хем Иоаны да пинди бир ӱӱсек байыра. Да ачан О дуа едӓрди, ӱӱрениӂилӓр гӧрдӱлӓр, насыл Онун ӱзӱ диишилди: ӱзӱ шафкланды, ниӂӓ гӱнеш, рубалары да олдулар каар гиби бийаз. Хем Моисей, хем пророк Илийа, гелип Аллахын йанындан, лафедӓрдилӓр Иисуслан. Сарсаланмыш ӱреклӓн Петри деди Иисуса: «Сааби! Ии, ки биз бурадайыз. Еер истӓрсӓн, йапаӂэз даллардан ӱч бордей: Сана, Моисейӓ хем Илийайа». Хенез о сӧледи бу лафлары, насыл бир шафклы булут сарды оннары, хем булуттан гелди бир сес: «Бу Беним севгили Оолум, Ангысы севиндирер Беним ӱрееми, Ону сеслейин».

Ишидип бу сеси, ӱӱрениӂилӓр коркуйлан дӱштӱлӓр ерӓ. Ама Иисус йаклашты оннара да, докунуп, деди: «Калкын, коркмайын». Бакынып, оннар кимсейи гӧрмедилӓр, йалныз Иисустан каарӓ.

Инерӓк оннарлан байырдан, Иисус деди оннара: «Кимсейӓ сӧлӓмейин онун ичин, нейи шинди хемен гӧрдӱнӱз, таа озамана кадар, ачан Инсан Оолу дирилеӂек ӧлӱлердӓн».


МАТФЕЙ 17:1–9; ЛУКА 9:28–36

### дайма афедӒн севги


дайма афедӒн севги

Бир керӓ Петри, йаклашып Иисуса, сорду Она: «Сааби! Кач керӓ афедейим кардашымы, еер о бана каршы йапарса гӱнах? Еди керӓ ми?» Бу лафлара Иисус бӧлӓ ӂувап етти: «Деерим сана: диил еди керӓ, ама етмиш керӓ еди». Хем аннатты бир пилда:

Гӧк Падишахлыы бензеер буна: вармыш бир падишах, ангысы истемиш ӧдешмӓӓ кенди чыракларыннан. Ачан чекетмиш ӧдешмӓк, она гетирмишлӓр бир адам, ангысы она борчлуймуш он бин талант[13]; ӧдешмӓк ичин дӓ онун парасы олмадыы ичин, падишах буйурмуш сатмаа хем ону кендисини, хем карысыны, хем ушакларыны, хем бӱтӱн онун варлыыны, ки ӧдемӓӓ борӂуну. Озаман чырак диз чӧкмӱш падишахын ӧнӱнӓ да йалвармыш: «Чорбаӂым, беклӓ таа бираз, бӓн хепсини сана ӧдейеӂӓм». Падишахын ӂаны аӂымыш о чыраа, колвермиш ону хем баашламыш она борӂуну. Чырак са, чыкып, булмуш кенди кафадарларын бирисини, ангысы борчлуймуш она ӱз динарий, да, тутуп ону, бууармыш, дейерӓк: «Чевир бана бӱтӱн борӂуну!» Озаман онун кафадары, дӱшмӱш онун айаана, йалварарак: «Беклӓ бираз, да бӓн хепсини вереӂӓм сана». Ӧбӱрӱ сӓ истӓмемиш, ама гитмиш капаттырмыш ону зындана, таа вермейинӂӓ борӂуну. Онун кафадарлары, ани гӧрмӱшлӓр, не олмуш, пек гӱӂенмишлӓр да, гелип, аннатмышлар бу иш ичин кенди падишахына. Озаман падишах чаарэр ону да деер: «Фена чырак! Бӱтӱн беним борӂуму бӓн сана баашладым, нечин дейни сӓн йалвардын бана; дӱшмӓрди ми сӓн дӓ афедӓсин кенди кафадарыны, насыл бӓн афеттим сени?» Хем, дарылып, падишах вермиш ону зеетлейиӂилерӓ, таа чевирмейинӂӓ она бӱтӱн борӂуну.

Бӧлӓ Беним Гӧктеки Бобам да йапаӂэк сизӓ, еер херкезиниз бӱтӱн ӱректӓн афетмӓрсӓ кардашына онун гӱнахларыны.

«Бизим Бобамыз» дуасында Сааби ӱӱредер бизи бӧлӓ дуа етмӓӓ афетмӓк ичин: «Баашла бизӓ бизим борчларымызы, ниӂӓ дӓ биз баашлээрыз бизӓ борчлу оланнара».


МАТФЕЙ 6:2; 18:21–35

### Ӂана йакын самарийалы ичин пилда


Ӂана йакын самарийалы ичин пилда

Бир законӂу, денейерӓк Иисусу, сорду: «Ӱӱредиӂи, не бӓн йапайым, ки еденейим дивеч йашамак?» Иисус деди она: «Айозлу законда не йазылы?» Законӂу ӂувап етти: «Сев Сааби Аллахыны сенин бӱтӱн ӱрӓӓннӓн, хем бӱтӱн ӂаныннан, хем бӱтӱн кенди кувединнӓн, хем бӱтӱн аклыннан, хем сев йакыныны, ниӂӓ кенди-кендини». Иисус деди она: «Сӓн ислӓӓ ӂувап еттин. Бӧлӓ йап, да йашайаӂан». Ама ӧбӱрӱ, кендисини доору чыкармаа истейерӓк, деди Иисуса: «Е ким беним йакыным?» Ӂувап еринӓ Иисус аннатты она бир пилда:

Адамын бири гидӓрмиш Иерусалимдӓн Иерихона да дӱшмӱш хайдутларын еллеринӓ, ангылары сойундурмушлар онун рубаларыны, йараламышлар ону да гитмишлӓр, бракып ону не дири не ӧлӱ. Бир попаз гидӓрмиш о йолдан да, гӧрӱп ону, гечмиш йанындан. Бир левит тӓ, ангысы булунмуш о ердӓ, йаклашып, бакмыш да гитмиш. Бир самарийалы адам[14] са, гечерӓк, хесапалмыш ону, ӂаны аӂымыш заваллыйа. Самарийалы, йаклашып, бааламыш онун йараларыны, дӧкерӓк йаралара йаа хем шарап. Пиндирип кенди ешеенӓ, самарийалы гӧтӱрмӱш ону бир конаа да бакмыш ону. Ертеси гӱнӱ, чыкарак йола, вермиш пара конак евинин чорбаӂысына да демиш она: «Бакасын ону да, харӂарсан зеедӓ, дӧнӱштӓ бӓн веририм сана».

Аннадып бу пилдайы, Иисус сорду закон ӱӱредиӂисинӓ: «Насыл сӓн дӱшӱнерсин, о ӱч кишидӓн хайдутларын елинӓ дӱшӓн адама ангысы йакыныдыр?» Законӂу ӂувап етмиш: «О киши, ангысы йапмыш она иилик». Озаман Христос деди она: «Гидӓсин да сӓн дӓ бӧлӓ йапасын».


ЛУКА 10:25–37

### Иисус – ии Гӱдӱӂӱ


Иисус – ии Гӱдӱӂӱ

Христозу дӱннейӓ йоллады гӧктеки Бобасы, олсун Гӱдӱӂӱ Онун халкына. Ниӂӓ гӱдӱӂӱ бакэр койуннары, ӧлӓ Иисус та, дӱннейин Куртарыӂысы, бакэр оннары, ким кабледер Ону бӱтӱн ӱрӓӓннӓн хем таманнээр Онун сымарламакларыны кенди йашамасында. Тӓ Сааби Иисусун сӧзлери:

Доору, доору сӧлеерим сизӓ: ким гирмеер койун аулуна капудан, ама гирер башка тӱрлӱ, о хырсыз хем хайдут; ама капудан гирӓн –койуннарын гӱдӱӂӱсӱдӱр. Она капуӂу ачэр капуйу, койуннар да сеслеер онун сесини, о да чаарэр койуннары адынӂа хем чыкарэр оннары. Ачан да о чыкарэр кенди койуннарыны, гидер оннарын ӧнӱ сора, койуннар да гидер онун ардына, нечин дейни таныйэрлар онун сесини. Йабанӂынын ардына са гитмеерлӓр, ама качэрлар ондан, нечин дейни танымээрлар йабанӂы сеси.

Доору, доору сӧлеерим сизӓ: Бӓн койуннара капуйум. Хепси, ким Бендӓн илери гелӓрдилӓр, хырсыздыр хем хайдуттур; ама койуннар сеслӓмедилӓр оннары. Бӓн капуйум: ким гиреӂек Бендӓн, о куртулаӂэк хем булаӂэк отлак. Хырсыз гелер саде чалмаа, ӧлдӱрмӓӓ хем зӓн етмӓӓ, Бӓн сӓ гелдим, ки сизин олсун йашаманыз хем олсун боллуунуз.

Бӓн ии Гӱдӱӂӱйӱм: ии гӱдӱӂӱ верер ӧмӱрӱнӱ кенди койуннары ичин. Йанашан са, диил гӱдӱӂӱ, ангысынын койуннар диил кендисинин, гӧрерӓк, ани гелер ӂанавар, бракэр койуннары да качэр; ӂанавар да капэр оннары хем даадэр оннары. Йанашан да качэр, нечин дейни о дӱшӱнмеер койуннары.

Бӓн ии Гӱдӱӂӱйӱм, хем таныйэрым Бенимкилерини, хем Бенимкилери таныйэрлар Бени. Насыл Боба таныйэр Бени, ӧлӓ Бӓн дӓ таныйэрым Бобайы; хем ӧмӱрӱмӱ койэрым койуннар ичин. Беним вар башка койуннарым да, ангылары диил бу аулдан, оннары да Бӓн лӓӓзым гетирейим, оннар да ишидеӂеклӓр Беним сесими, озаман олаӂэк бир сӱрӱ хем бир Гӱдӱӂӱ.

Боба север Бени онуштан, ани Бӓн верерим ӧмӱрӱмӱ, сора да генӓ ону кабледеӂӓм. Кимсей ону алмээр Бендӓн, ама Бӓн Кендим верерим ону. Беним вар куведим вермӓӓ ӧмӱрӱмӱ хем вар куведим генӓ каблетмӓӓ. Бу сымарламайы Бана верди Беним Бобам.


ИОАН 10:1–5, 7–18, 30

### Кызкардашлар Марфа хем Марийа


Кызкардашлар Марфа хем Марийа

Иерусалимӓ йакын булунарды бир кӱӱ, ангысына денилӓрди Вифанийа. Орада йашардылар кызкардашлар Марфа хем Марийа хем оннарын кардашы Лазар. Хепси ӱчӱ дӓ пек севӓрдилӓр Иисусу хем дайма чаарардылар Ону кендилеринӓ.

Бир керӓ, ачан Иисус гелди оннара, Марийа, отуруп Онун айаклары йанында, сеслӓрди Онун сӧзӱнӱ. Марфа да измет едӓрди бир бӱӱк икрам йапмаа. О беенмӓрди, ани Марийа йардым етмеер она. Марфа йаклашты Иисуса да деди: «Сааби! Аӂаба Сӓн гӧрмеерсин ми, ани кызкардашым бракты бени, измет едейим йалныз? Сӧлӓ она, йардым етсин бана». Иисус деди она: «Марфа! Марфа! Сӓн чалышэрсын хем качынэрсын чок иш ичин, ама лӓӓзым саде бир; Марийа са айырды ен ии иши, ангысы ондан хич алынмаз».


ЛУКА 10:38–42

### Бир акылсыз зенгин ичин пилда


Бир акылсыз зенгин ичин пилда

Иисус, насаат едерӓк халка, деди: «Бакын, олмайын тамах, чӱнкӱ инсанын ӧмӱрӱ диил баалы онун варлыын боллууна». О аннатты инсана бӧлӓ бир пилда:

Бир зенгинин тарласы вермиш ислӓӓ берекет, да о сайыклармыш: «Нӓбайым бӓн? Йок нерейи койайым берекетими. Тӓ не йапаӂам: йыкаӂам амбарларымы да йапаӂам ени, бӱӱк, да топлайаӂам орайы бӱтӱн екиними хем бӱтӱн варлыымы. Озаман да дейеӂӓм ӂаныма: „Ӂаным! Чок малын сенин вар чок йыллара. Хошлан раат, ич, и, шеннен!“» Ама Аллах деди она: «Акылсыз! Бу геӂӓ алаӂэклар сенин ӂаныны; кимӓ калаӂэк сенин топладыын мал?» Бӧлӓ олэр онуннан, ким топлээр зенгинник кендиси ичин, ама зенгиннӓмеер Аллахын хатырына.

Сааби таа деди: «Бӧлеӂӓ, аарамайын, не ийӓсиниз йада не ичӓсиниз, хем дӱшӱнмейин бунун ичин, нечин дейни хепсини буну аарээрлар бу дӱннейин халклары; сизин Бобаныз са билер, ки сизин вар зорунуз буна. Ен илкин аарайын Гӧк Падишахлыыны, да хепси буннар верилеӂек сизӓ. Коркма, кӱчӱк сӱрӱ! Сизин Бобаныз хавезлӓн верер сизӓ Падишахлыыны. Сатын, нейиниз вар, хем верин милустенийа. Хазырлайын ескимӓз кеселери, тӱкенмӓз зенгиннии гӧклердӓ, нерейи хырсыз гирмеер хем нередӓ моли имеер, чӱнкӱ, нередӓ сизин зенгиннииниз, орада ӱреениз дӓ олаӂэк».


ЛУКА 12:15–21, 29–34

### Зенгин ичин хем Лазар ичин пилда


Зенгин ичин хем Лазар ичин пилда

Иисус аннатты бӧлӓ бир пилда:

Бир адам йашармыш пек зенгин: ташыйармыш паалы руба хем хер гӱн йашармыш шенниктӓ хем сефалыкта. Вармыш бир йоксул адам, ады Лазар, ангысы йатармыш токатлар бойунда, бӱтӱн тени кабуклу йара олмуш, хем истӓрмиш дойунсун баари зенгинин софрасындан дӱшӓн трофаларлан; артык кӧпеклӓр гелип йалармышлар онун йараларыны.

Лазар ӧлмӱш, да ангиллӓр гӧтӱрмӱшлӓр ону Авраамын куӂаана; зенгин дӓ ӧлмӱш, да гӧммӱшлӓр ону. Да ӂендемдӓ, зеетлердӓ, бакынып, о гӧрмӱш узакта Авраамы хем онун йанында Лазары, да йалвармыш: «Авраам, бобам! Кыйма бени да йолла Лазары, ани о, йыслайып кенди пармаанын уӂуну, сериннетсин беним дилими, чӱнкӱ бӓн зеетленерим бурада йалында». Ама Авраам демиш: «Евлат! Аклына гетир, ки сӓн артык каблеттин йашаманда иилик, Лазар са – зорлук; шинди сӓ о бурада раатланэр, сӓн дӓ зеет чекерсин. Бундан каарӓ бизим хем сизин арамызда вар пек бӱӱк чукур, ӧлӓ ки оннар, ким истеер гечмӓӓ бурадан сизӓ, йапамазлар буну, хем хеп ӧлӓ сиздӓн дӓ бизӓ йок насыл гечмӓӓ».

«Озаман йалварэрым сана, бобам, – демиш зенгин Авраама, – йолласана Лазары беним бобамын евинӓ, чӱнкӱ беним вар беш кардашым; ко аннатсын оннара бу ер ичин, ки баари оннар дӱшмесиннӓр бурайы». Авраам ӂувап етмиш она: «Оннарда вар Моисей хем пророклар; ко сеслесиннӓр оннары». Ӧбӱрӱ дӓ демиш: «Йок, бобам! Ама еер ӧлӱлердӓн бириси гелӓрсӓ оннара, атылаӂэклар гӱнахларындан». Озаман Авраам демиш она: «Еер Моисейи хем пророклары сеслӓмӓрселӓр, озаман, кӓр биркимсей ӧлӱлердӓн дирилӓрсӓ дӓ, инанмайаӂэклар».


ЛУКА 16:19–31

### Кайып койун ичин пилда


Кайып койун ичин пилда

Иисус гелди дӱннейӓ, ани Аллахтан узаклашан хем Ону унудан инсаннары булмаа хем куртармаа. О, ии ӱрекли Гӱдӱӂӱ олуп, херзаман аарээр кайбелмиш койуну. Кенди пилдаларын бирисиндӓ Иисус деди:

Ким сизин араныздан, еер варса ӱз койуну, кайбедип оннарын бирисини, бракмайаӂэк доксан докузуну кырда да башламайаӂэк аарамаа кайып оланы, таа булмайынӂа ону? Булуп та, алаӂэк ону омузларына да севинмеликлӓн гелип евӓ, чаараӂэк достларыны хем комушуларыны да дейеӂек оннара: «Севинин бенимнӓн барабар: бӓн булдум беним кайып койунуму». Доору сӧлеерим сизӓ, ани гӧклердӓ дӓ хеп ӧлӓ таа чок севинмелик олаӂэк Аллаха дӧнӓн бир гӱнахкер ичин, некадар доксан докуз доору инсан ичин, ангыларын йок зору, пишман олуп, Аллаха дӧнмӓӓ.


ЛУКА 15:3–7

### Кайып оол ичин пилда

375 !!!


Кайып оол ичин пилда

Таа бир пилда аннатты Иисус инсаннара:

Бир адамын вармыш ики оолу; да демиш кӱчӱк оолу бобасына: «Боба! Вер варлыын бана дӱшӓн пайыны». Да бобасы пай етмиш оннара варлыыны.

Биркач гӱн гечтийнӓн, кӱчӱк оол, топлайып нейи вармыш, гитмиш бир узак мемлекетӓ да харӂамыш орада кенди парасыны, чапкын-чапкын йашайарак. Ачан са харӂамыш хепсини, о мемлекеттӓ олмуш бир бӱӱк аачлык, да о башламыш зорлук чекмӓӓ. Да гелмиш чоӂук мемлекеттӓ йашайан бир адама, ӧбӱрӱ дӓ коймуш ону кырларында домуз гӱтмӓӓ; да о кайылмыш баари домузларын йалыны исин, ама она кимсей вермӓрмиш.

Гелип кендисинӓ, о демиш: «Беним бобамын евиндеки чыракларын вар бол екмӓӓ, бӓн дӓ ӧлерим аачлыктан. Калкып, гидеӂӓм бобама да дейеӂӓм: „Боба! Бӓн гӱнаха гирдим гӧкӱн хем сенин ӧнӱндӓ да артык йок ӱзӱм денилейим сенин оолун. Каблет бени чырак“». Да о гитмиш бобасына.

Ачан о таа узактаймыш, бобасы гӧрмӱш ону да ӂаны аӂымыш она; да качарак чыкмыш она каршы, сармашмыш она да башламыш ӧпмӓӓ. Оолу да демиш она: «Боба! Бӓн гӱнаха гирдим гӧкӱн хем сенин ӧнӱндӓ да артык йок ӱзӱм сайылайым сенин оолун». Бобасы да демиш чыракларына: «Гетирин ен ислӓӓ рубайы, хем гиидирин ону, хем верин онун пармаана бир ӱзӱк хем айаана айак кабы; хем гетирин бир бесли дана да кесин ону – конушаӂэз! Чӱнкӱ беним оолум ӧлӱйдӱ да дирилди, кайып олдуйду да булунду».

Бӱӱк оолу са онун кырдайды. Да ачан, дӧнерӓк, йаклашты евӓ, о ишитти тӱркӱ сеси хем бӱӱк севинмелик; да, чаарып чыракларын бирисини, сорду, не олэр. Чырак деди она: «Сенин бобан кести бир бесли дана, нечин дейни сенин кардашын гелди саа-селем». Бӱӱк оолун ӱфкеси чыкты, да о истӓмӓрди гирмӓӓ. Бобасы да, чыкып, чаарды ону. Ама о деди бобасына: «Бӓн бунӂак йыл сана измет едерим хем йоктур сеслӓмедиим сени, ама сӓн хич бир керӓ вермедин бана бир кечи олаа билӓ, ани бӓн конушайым достларымнан. Ачан са гелди сенин бу оолун, ангысы харӂады варлыыны хайырсыз карыларлан, сӓн кестин она бир бесли дана».

Бобасы да деди она: «Оолум беним! Сӓн херзаман бенимнӓнсин, хем бӱтӱн беним варлыым сениндир, ама онун ичин лӓӓзым севинмӓӓ хем шенненмӓӓ, ани сенин кардашын ӧлӱйдӱ да дирилди, кайыпты да булунду».


ЛУКА 15:11–32

### Иисус алыштырэр он хаста

379 !!!


Иисус алыштырэр он хаста

Иерусалимӓ гидӓркӓн Иисус гечӓрди Самарийа хем Галилейа арасындан. Ачан О гирӓрди бир кӱӱйӓ, О каршылады он киши, ангыларында варды дери хасталыы. Дургунуп, узактан-узаа оннар баарардылар: «Иисус Чорбаӂы! Кыйма бизи!» Иисус деди оннара: «Гидин, гӧстерилин попазлара». Оннар гиттилӓр да йолӂа гӧрдӱлӓр, ани алыштылар кенди титси хасталыындан.

Он кишидӓн, ани пакландылар хасталыктан, саде бири дӧндӱ геери Иисуса. О дӱштӱ Онун айакларына, шӱкӱр едерӓк Она хем ӱӱсек сеслӓн метедерӓк Аллахы. О адам самарийалыйды, ӧбӱрлери сӓ иудейди.

Иисус деди: «Не, онунуз да пакланмадыныз мы? Нередӓ калан докуз киши? Нечин кимсей гелмеди мететмӓӓ Аллахы, бу йабанӂыдан каарӓ?» Сора Иисус данышты она лафларлан: «Калк, гит; сенин инанын куртарды сени».


ЛУКА 17:11–19

### Фарисей ичин хем харччы ичин пилда


Фарисей ичин хем харччы ичин пилда

Биз дайма дӱшӱнериз кендимиз ичин, ани биз дооруйуз, инанӂыйыз хем хептӓн гӱнахсызыз. Фарисей ичин хем харччы ичин пилдайы Иисус аннатты оннара дейни, ким шӱпесиз сайарды кендисини доору, аалеми дӓ бишейӓ саймарды:

Ики адам гирмишлӓр айозлу бинайа дуа етмӓӓ. Бириси фарисеймиш, пек сайгылы хем инанӂы адаммыш, о пек сыкы таманнармыш Аллахын законуну. Ӧбӱрӱ дӓ – харччыймыш: о топлармыш верги Рома империйасына, баскы йапарак сырадан инсана. Фарисей, дуруп, дуа едӓрмиш бӧлӓ: «Аллахым! Шӱкӱр едерим Сана, ани бӓн диилим ӧлӓ, ниӂӓ башкалары: диилим хайдут, аалеми кӱстӱрӱӂӱ, хайырсыз, диилим ӧлӓ, ниӂӓ бу харччы; ики керӓ хафтада оруч тутэрым хем верерим Сана бӱтӱн гелирлеримин онунӂу пайыны».

Харччы са, дурарак бир тарафта, кыйышамармыш калдырсын гӧзлерини гӧкӓ билӓ. Урарак кенди гӱӱсӱнӓ, о дейӓрмиш: «Аллахым! Афетсӓнӓ бени, гӱнахкери!»

Сӧлеерим сизӓ, ани Аллах о харччыйы сайды таа доору, некадар фарисейи: чӱнкӱ херкези, ким ӱӱселдер кендисини, ашааланаӂэк, ама ким ашаалээр кендисини, ӱӱселдилеӂек.


ЛУКА 18:10–14

### Иисус иисӧзлеер ушаклары


Иисус иисӧзлеер ушаклары

Бир керӓ ӱӱрениӂилӓр сордулар Иисуса: «Ким таа бӱӱк Гӧк Падишахлыында?» Иисус, чаарып бир ушаа, койду ону оннарын арасында да деди: «Еер йолунуздан дӧнӱп, ушак гиби олмарсаныз, гирмейеӂениз Гӧк Падишахлыына. Бӧлеӂӓ, ким алчалдарса кендисини бу ушак гиби, о таа бӱӱк Гӧк Падишахлыында. Хем ким кабледеӂек бӧлӓ бир ушак Беним адым ичин, о Бени кабледер».

Бир керӓ Иисуса гетирдилӓр ушаклары, ани О, койуп оннарын ӱстӱнӓ еллерини, дуа етсин. Ама Онун ӱӱрениӂилери бракмардылар оннары. Иисус та деди: «Бракын ушаклары хем енгел етмейин оннара йаклашмаа Бана, чӱнкӱ бӧлелериндир Гӧк Падишахлыы». Сора О койду ушакларын ӱстӱнӓ еллерини да иисӧзледи оннары.


МАТФЕЙ 18:1–5; 19:13–15

### Кӧру алыштырмак


Кӧру алыштырмак

Иисус гелди бир бӱӱк касабайа Иерихона. Ниӂӓ дӓ херзаман, Онун йанына топландыйды чок инсан. Касаба гиришиндӓ йол бойунда отурарды хем диленӓрди бир кӧр. Онун адыйды Вартимей. Ишидип, ани онун йанындан гечер Иисус, Ангысынын минунийалары ичин она аннаттыйдылар, кӧр башлады баармаа: «Иисус, Давидин Оолу! Кыйма бени!» Чойу сустурардылар Вартимейи, ама о таа пек башлады баармаа: «Давидин Оолу! Кыйма бени!»

Иисус дурду да буйурду, чаарсыннар ону. Биркач киши, йаклашып кӧра, дедилӓр: «Коркма, калк: О чаарэр сени». Вартимей калкты, сыбытты сыртындан ӱст рубасыны да йаклашты Иисуса. Иисус сорду она: «Не истеерсин сӓн Бендӓн?» Кӧр ӂувап етти: «Ачылсын гӧзлерим». Иисус деди она: «Гит, сенин инанын куртарды сени». Вартимейин осаат ачылды гӧзлери да о гитти Иисусун ардына, метедерӓк Аллахы.


МАРК 10:46–52; ЛУКА 18:43

### Иисус дирилдер Лазары


Иисус дирилдер Лазары

Вифанийада, Иерусалимӓ йакын бир кӱӱдӓ, йашардылар Лазар хем онун кызкардашлары. Оннар Иисусун достларыйдылар. Бир керӓ Иисус каблетти бир аӂы хабер. Кызкардашлар йолладылар сӧлемӓӓ Она: «Сааби! Бизим кардашымыз, ангысыны сӓн северсин, хаста». Иисус, ишидип буну, деди: «Бу хасталык диил ӧлӱмӓ, ама Аллахын метиннии ичин, ко метинненсин бунуннан Аллахын Оолу». О калды таа ики гӱн о ердӓ, нередӓ булунарды ӱӱрениӂилериннӓн, сора да гитти Вифанийайа, билерӓк, ани Лазар ӧлдӱ.

Иудейлерин чойу гелдилӓр кызкардашлара, савашарак даатмаа оннарын кахырларыны кардашлары ӧлдӱӱ ичин. Марфа, гӧрӱп Иисусу, деди Она: «Сааби! Еер Сӓн олсайдын бурада, ӧлмейеӂейди беним кардашым. Ама шинди дӓ билерим, ани не дӓ Сӓн истесӓн Аллахтан, вереӂек Сана Аллах». Иисус деди: «Дирилеӂек сенин кардашын». Хем деди: «Бӓним Дирилмӓк хем Ӧмӱр; Бана инанан еер ӧлсӓ дӓ, дирилеӂек. Хем херкези, ким йашээр хем инанэр Бана, ӧлмейеӂек дивеч. Инанэрсын мы буну?» Марфа деди: «Ӧлӓ, Сааби! Бӓн инанэрым, ани Сӓнсин дӱннейӓ гелӓн Христос, Аллахын Оолу».

Сора Марфа гитти да чаарды кызкардашыны Марийайы. Ачан Иисус гӧрдӱ аалайан Марийайы хем онуннан гелӓн аалайан иудейлери, О, кахырланарак ӂанында, деди: «Нерейи койдунуз ону?» Она дедилӓр: «Сааби! Гел да бак». Иисус йаклашты кайа мезарына, нередӓ гӧмӱлӱйдӱ Лазар. О изин етти, актарсыннар мезарын гиришиндӓн ташы. Марфа да деди, ани Лазар артык дӧрт гӱн ӧлӱ. Иисус ӂувап етти она: «Сӧлӓмедим ми Бӓн сана, ани, еер инанарсан, гӧреӂӓн Аллахын бӱӱк ишини?» Ачан ташы актардылар, Иисус калдырды бакышыны гӧкӓ да деди: «Бобам! Шӱкӱр едерим Сана, ани Сӓн ишиттин Бени. Бӓн билӓрдим, ани Сӓн херзаман ишидерсин Бени, ама сӧледим буну бурада дуран инсаннар ичин, ани инансыннар, ки Сӓн йолладын Бени». Сӧлейип буну, О чаарды ӱӱсек сеслӓн: «Лазар! Чык!» Да ӧлӓн чыкты, еллери хем айаклары сарылы гӧммӓк платларыннан.

Иудейлерин чойу, ким гӧрдӱ бу минунийайы, инандылар Иисуса. Ама фарисейлӓр хем баш попазлар бундан беери неетлендилӓр ӧлдӱрмӓӓ Ону.


ИОАН 11:1–50

### Закейин Аллаха дӧнмеси


Закейин Аллаха дӧнмеси

Генӓ гелди Иисус Иерихон касабасына, ангысы булунэр Ӧлӱ денизӓ йакын. Да тӓ бир адам, ады Закей, верги топлайыӂыларын башы хем зенгин бир адам, истеди гӧрмӓӓ Иисусу, ама гӧрӓмӓрди калабалык бетеринӓ, нечин дейни о алчак бойлуйду. Ону гӧрмӓӓ дейни, Закей качты илери да тырмашты бир инӂир ааӂына, нечин дейни Иисусун йолу гечӓрди онун йанындан. Йаклаштыйнан о ерӓ, Иисус бакты йукары да, гӧрӱп ону, деди: «Закей! Ин ерӓ чабук, чӱнкӱ бӱӱн Бӓн лӓӓзым уурайым сенин евинӓ». Да о тез инди аачтан да каблетти Иисусу кенди евиндӓ бӱӱк севинмеликлӓн.

Хепси, гӧрерӓк буну, чекеттилӓр ӱфкеленмӓӓ хем дейӓрдилӓр, ани Иисус гелди гӱнахкер адамын евинӓ. Закей сӓ деди Саабийӓ: «Нейим вар, йарысыны бӓн вереӂӓм фукааралара хем биркимсейи алдаттысайдым, вереӂӓм дӧрт кат». Иисус деди: «Шинди гелди куртулуш Закейин евинӓ, нечин дейни о да Авраамын евладыдыр. Инсан Оолу гелди булмаа хем куртармаа кайыплары».


ЛУКА 19:1–10

### Кимӓ чок афедилер, о чок север


Кимӓ чок афедилер, о чок север

Фарисейлерин бириси, Симон, чаарды Иисусу кендисинӓ екмек имӓӓ. Иисус, кайыл олуп, гелди онун евинӓ.

Да тӓ бир гӱнахкер кары, ӱӱренип, ани Иисус булунэр фарисейин евиндӓ, гетирди алибастрадан бир кап, ангысында варды миру – паалы гӧзӓл кокар олой – да дурду гееридӓ, Онун айаклары йанында. Аалайарак, о йыкарды гӧз йашларыннан Онун айакларыны, да силӓрди кенди сачларыннан, да ӧпӓрди Онун айакларыны, да йааларды мируйлан.

Гӧрерӓк буну, фарисей, ангысы чаарды Ону, деди кенди кендисинӓ: «Еер О олсайды пророк, о билеӂейди, ани бу кары, ангысы диийер Она, гӱнахкерка». Ама Иисус, данышарак она, деди: «Симон! Бӓн истеерим несӓ сана сӧлемӓӓ». О ӂувап етти: «Сӧлӓ, Ӱӱредиӂи». Иисус деди: «Бир ӧдӱнч верӓн адамын вармыш ики борчлусу: бириси борчлуймуш бешӱз динарий, ӧбӱрӱ дӓ – елли. Ама оннарын паралары олмадыы ичин, о прост етмиш икисинӓ дӓ оннарын борчларыны. Сӧлесӓнӓ, ангысы таа пек севеӂек ону?» Симон ӂувап верди: «Бана гӧрӓ, о борчлу, ангысына о таа чок прост етмиш». Иисус деди она: «Сӓн доору дӱшӱнерсин».

Дӧнӱп карыйа, Иисус деди Симона: «Гӧрерсин ми те бу карыйы? Бӓн гелдим сенин евинӓ, ама сӓн Бана айакларымы йыкамаа су вермедин, о са гӧз йашларыннан йыкады Беним айакларымы хем силди оннары кенди сачларыннан. Сӓн ӧпӱшлӓн Бени селӓмнӓмедин, о са, ниӂӓ Бӓн гелдим, дайма ӧпер Беним айакларымы. Сӓн Беним башымы йааламадын олойлан, о са мируйлан йаалады Беним айакларымы. Нечин дейни деерим сана: онун чок гӱнахы афедилди, онуштан о чок севди; кимӓ сӓ аз афедилер, о аз север».

Карыйа да Иисус деди: «Афедилер сана гӱнахларын». Орада булунан инсаннар башладылар аклынӂа демӓӓ: «Ким О, ани гӱнахлары да афедер?» Иисус та деди карыйа: «Сенин инанын куртарды сени. Гит селеметлӓн».


ЛУКА 7:36–50

### Саабинин гирмеси Иерусалимӓ


Саабинин гирмеси Иерусалимӓ

Иерусалимӓ гидӓркӓн, Иисус хем Онун ӱӱрениӂилери йаклаштылар Зейтин байырына, Вифагийа кӱӱйӱнӓ. О йоллады ики ӱӱрениӂисини, дейип оннара: «Гидин доору ӧнӱнӱздеки кӱӱйӓ; гирдийнӓн она, булаӂэныз баалы бир диши ешек хем онуннан бир кодук; чӧзӱп оннары, гетирин Бана. Еер биркимсей дейӓрсӓ сизӓ бишей, дейин, ани оннар лӓӓзым Саабийӓ хем ани О осаат йолландыраӂэк оннары геери». Ӱӱрениӂилӓр, гидип, булдулар хепсини ӧлӓ, насыл деди оннара Иисус.

Оннар гетирдилӓр диши ешӓӓ хем кодуу да койдулар оннарын ӱстӱнӓ кенди рубаларыны, Иисус та отурду о рубаларын ӱстӱнӓ. Ачан О йаклашарды Иерусалимӓ, бӱӱк бир калабалык чыкты Она каршы; оннар дӧшӓрдилӓр онун ӧнӱндӓ йола кенди рубаларыны хем палма далларыны, баарарак: «Осана[15] Давидин Оолуна! Иисӧзлӱ олсун Саабинин адындан Гелӓн! Осана ӱӱсек гӧклердӓ!» Бӧлӓ аслыйа чыкты чок илери сӧленӓн пророк Захарийанын лафлары: «Сӧлейин Сион Кызына[16]: тӓ сенин Падишахын гелеӂек сана, услу, атлы диши ешектӓ хем кодукта, ешек йаврусунда».

Ачан Иисус гирди Иерусалимӓ, бӱтӱн касаба башлады кайнашмаа, хем хепси сорардылар: «Ким бу?» Оннар, ким Ону метиннӓрди, дейӓрдилӓр: «Бу Иисус, Галилейадакы Назареттӓн Пророк». Чойу аннадардылар, ани О дирилтти Лазары хем йапты чок минунийа. Озаман фарисейлӓр башладылар демӓӓ бири-биринӓ: «Гӧрерсиниз ми? Биз бишей йапамээрыз. Бӱтӱн дӱннӓ гидер Онун ардына!» Оннар дедилӓр Иисуса, ани О йасакласын ӱӱрениӂилеринӓ метиннемӓӓ Ону. Ама Иисус ӂувап етти оннара: «Сӧлеерим сизӓ, ани еер оннар сусарса, озаман ташлар баараӂэклар».


МАТФЕЙ 21:1–11; ЛУКА 19:37–40; ИОАН 12:12–19

### Саабинин аалайышы Иерусалим ичин


Саабинин аалайышы Иерусалим ичин

Иерусалим касабасында хербир таш варды насыл аннатсын аарифлӓр ичин хем пророклар ичин, ӂенклӓр ичин хем белалар ичин, сыӂак дуалар ичин хем умутлар ичин. Некадар чок Иерусалимин инсаны бекледийди Куртарыӂыйы да, ачан О гелди, танымайып, каблетмеди Ону. Иисус онуштан кахырланарды Иерусалим ичин:

Иерусалим, Иерусалим, пророклары ӧлдӱрӓн хем ташлан дӱӱйӓн оннары, ким йолланылды сана! Кач керӓ Бӓн истедим топлайым сенин инсаннарыны, насыл куш топлээр йавруларыны канатлары алтына, ама сиз истӓмединиз! Тӓ евиниз сизин бракылэр бош. Сӧлеерим сизӓ, ани сиз биртаа гӧрмейеӂениз Бени, таа гелмейинӂӓ о вакыт, ачан сиз дейеӂениз: «Иисӧзлӱ олсун Саабинин адындан Гелӓн!»

Да тӓ гелди о саат, ачан Иисус йаклашты Иерусалимӓ да, бакарак она, гиришти ааламаа онун ичин:

О, баари бӱӱн сӓн билсӓн, насыл еденӓбилирсин селемет! Ама шинди сенин гӧзлериндӓн бу саклы; гелеӂек гӱн, – ачан душманнарын кушаклайаӂэклар сени, хер тарафтан сараӂэклар сени, сыкыштыраӂэклар сени, даадаӂэклар сени, ӧлдӱреӂеклӓр сенин инсаннарыны хем бракмайаӂэклар сендӓ таш ӱстӱндӓ таш онун ичин, ани сӓн танымадын о вакыды, ачан Аллах гелди сана.


ЛУКА 13:34–35; 19:41–44

### «Чаарылан чок, ама айырылан аздыр»


«Чаарылан чок, ама айырылан аздыр»

Бир керӓ Иисус гелди бир фарисейин евинӓ. Орада варды чок мусаафир, да Иисус деди чорбаӂыйа: «Ачан йапэрсын конуш, чаарма не достларыны сенин, не кардашларыны, не сенселелерини, не зенгин комушуларыны, зерӓ оннар да сора чаараӂэклар сени да ӧдешеӂеклӓр сениннӓн. Ама, ачан йапэрсын конуш, чаар фукааралары, сакатлары, топаллары, кӧрлары, да не мутлу сана, чӱнкӱ оннар ӧдешӓмейеӂеклӓр, ама Кендиси Аллах вереӂек сана, ачан дирилеӂеклӓр доорулар».

Ишидип бу лафлары, мусаафирлерин бириси деди Она: «Кысметлидир о, ким отураӂэк софрада Аллахын Падишахлыында!» Иисус ӂувап еринӓ аннатты бир пилда:

Адамын бири йапмыш бир бӱӱк конуш да чаармыш чок мусаафир. Ачан гелмиш вакыт отурмаа софрайа, о йолламыш кенди чырааны, сӧлесин чаарылмышлара: «Гелин, хепси хазыр». Да херкези, сансын лафлашып, башламышлар айыфланмаа. Бириси демиш она: «Бӓн сатын алдым бираз топрак да лӓӓзым гидейим бакайым ону; йалварэрым сана, афет бени». Ӧбӱрӱ демиш: «Бӓн сатын алдым беш чифт ӧкӱз да гидерим денемӓӓ оннары; йалварэрым, афет бени». Ӱчӱнӂӱсӱ демиш: «Бӓн евлендим да бу бетерӓ йок насыл гелейим».

Дӧнӱп евӓ, о чырак аннатмыш бу иши чорбаӂысына. Озаман, ӱфкеленип, евин чорбаӂысы демиш чыраана: «Гидӓсин тез касабанын сокакларына хем сокаӂыкларына да гетирӓсин бурайы йоксуллары, сакатлары, топаллары хем кӧрлары». Да демиш чырак: «Чорбаӂым! Хепсини йаптым сӧледиин гиби, таа да вар ер». Чорбаӂы демиш чыраана: «Гез йолларда хем аул бойларында, топла хепсини хем инандыр гелсиннӓр, беним евим долсун дейни. Сӧлеерим сизӓ, ани илк чаарылмышлардан кимсей датмайаӂэк беним софрамдан; чӱнкӱ чаарылан чок, ама сечилӓн аздыр».


ЛУКА 14:12–24; МАТФЕЙ 22:14

### «Верин кесара кесарынкысыны, Аллаха да Аллахынкысыны»


«Верин кесара кесарынкысыны, Аллаха да Аллахынкысыны»

Законӂулар хем фарисейлӓр савашардылар катмаа Иисусу кенди дартышмаларына, ани дакылып Онун сӧзлеринӓ, булмаа Она кабаат. Оннар йолладылар Она кенди ӱӱрениӂилерини, ангылары дедилӓр Она: «Ӱӱредиӂи! Биз билериз, ани Сӓн дооруӂуйсун, хем хакына Аллахын йолуну ӱӱредерсин, чӱнкӱ, бакмайып ким олдууна, кимсейӓ пай тутмээрсын. Бӧлеӂӓ, сӧлӓ бизӓ: насыл Сӓн санэрсын, кесара[17] верги ӧдемӓӓ дӱшер ми оса дӱшмеер ми?»

Фарисейлӓр сордулар Иисуса долашык соруш. Еер Иисус сӧлейди, ани кесара лӓӓзым ӧдемӓӓ верги, Она булаӂэйдылар кабаат, ани О сатты Израил халкыны хем йардым едер Романын куветлеринӓ. Еер О сӧлейӓйди, ани верги ӧдемӓӓ олмаз, Она булаӂейдылар кабаат, ани о йапэр Ромайа каршы калкынты.

Иисус, гӧрерӓк оннарын кӧтӱ неетлерини, деди: «Нечин денеерсиниз Бени, икиӱзлӱлӓр? Гӧстерин Бана бир пара, ангысыннан ӧдеерлӓр верги». Оннар гетирдилӓр Она бир динарий. Иисус сорду оннара: «Кимин ресими хем йазысы бурада?» Фарисейлӓр вердилӓр ӂувап: «Кесарын». Озаман Сааби деди оннара: «Бӧлеӂӓ, верин кесара кесарынкысыны, Аллаха да Аллахынкысыны». Ишидип бу сӧзлери, оннар шаштылар да, бракып Ону, гиттилӓр.

Бундан сора Иисус деди инсана хем Кенди ӱӱрениӂилеринӓ: «Законӂулар хем фарисейлӓр отурдулар Моисейин еринӓ. Онуштан хепсини оннарын сӧледиклерини тутун хем йапын. Ама оннарын ишлеринӓ гӧрӓ йапмайын, чӱнкӱ оннар сӧлеерлӓр – да йапмээрлар: баалээрлар аар хем ташымаа йакышмаз ӱклери да койэрлар инсаннарын сыртына, кендилери сӓ истӓмеерлӓр пармакларыны билӓ кыпырдатмаа о ӱклери ташымаа дейни. Ама хепсини кенди ишлерини йапэрлар онун ичин, ани оннары инсаннар гӧрсӱннӓр».


МАТФЕЙ 22:15–22; 23:1–5

### Ен бӱӱк сымарламак


Ен бӱӱк сымарламак

Бир керӓ Иисуса йаклашты бир закон ӱӱредиӂиси. О сорду Иисуса: «Ӱӱредиӂи! Ангы сымарламак айозлу законда ен бӱӱк?» Иисус деди она: «„Сев сенин Сааби Аллахыны бӱтӱн ӱрӓӓннӓн, хем бӱтӱн ӂаныннан, хем бӱтӱн аклыннан“. Будур илк хем ен бӱӱк сымарламак. Икинӂиси дӓ онун гиби: „Сев сенин йакыныны, ниӂӓ кенди-кендини“. Бу ики сымарламайа дайанэр бӱтӱн закон хем пророклар».


МАТФЕЙ 22:36–40

### Фукаара дул карынын баашышы


Фукаара дул карынын баашышы

Иисус бир керӓ ӱӱредӓрди Аллахын бинасында, дейерӓк: «Сакынын законӂулардан: оннар беенерлӓр каблетмӓӓ инсандан хатыр, отурмаа синагогаларда илк скемнелердӓ хем конушларда ен сайгылы ерлердӓ. Ама оннар зенгинненерлӓр дул карыларын варлыындан, хем гӧстериш ичин узун-узун дуа едерлӓр, онуштан оннары беклеер пек аар ӂеза».

Сора Иисус отурду о ерин каршысында, нерейи топлардылар айозлу бина йапмаа дейни баашышлары, да бакарды, насыл гелӓн инсан атарды орайы пара. Оннарын арасында варды чок зенгин, ангылары атардылар чок пара. Йаклашты бир дӓ фукаара дул кары да атты хазнайа ики уфак пара.

Чаарып Кенди ӱӱрениӂилерини, Иисус деди оннара: «Доорусуну сӧлеерим сизӓ, ани бу фукаара дул кары атты хепсиндӓн чок, чӱнкӱ хепси аттылар боллуундан, ама бу кары са йоксуллуундан атты хепсини, нейи варды, – бӱтӱн харчлыыны».


МАРК 12:38–44

### Иисус сӧлеер гелеӂек вакыт ичин


Иисус сӧлеер гелеӂек вакыт ичин

Библийада чок ерлердӓ сӧленер, ани гелеӂек Месийа хем ани бӱтӱн дӱннедӓ курулаӂэк Аллахын Падишахлыы. Месийа лӓӓзым гелсин метинниклӓн хем бӱӱклӱклӓн, ама феналык куветлери колай вермейеӂек Она йол. Онуштан феналыы биткийӓдӓн енсейинӂӓ, дӱннедӓ олаӂэк чок бела. Бунун ичин Иисус сӧлӓрди Кенди ӱӱрениӂилеринӓ:

Корунун, кимсей сизи алдатмасын; чӱнкӱ чойу гелеӂеклӓр Беним адымнан да дейеӂеклӓр: «Бӓним Христос», хем чойуну алдадаӂэклар. Хем дӓ олаӂэк ӂенклӓр, хем ӂенклӓр ичин хаберлӓр етишеӂеклӓр сизӓ. Бакын, коркмайын, чӱнкӱ оннар хепси лӓӓзым олсун. Ама бу таа диил биткиси: халк калкаӂэк халка хем падишахлык падишахлаа, тӱрлӱ ерлердӓ олаӂэк кытлык, ӧлӱм хем ер тепремелери; хем хепси буннар – зеетлерин чекетмесидир.

Озаман сизи вереӂеклӓр зеетлерӓ хем ӧлдӱреӂеклӓр сизи, хем хепси халклар кинненеӂеклӓр сизӓ Беним адым ичин. Озаман чойу кӧстекленеӂеклӓр, хем сатаӂэклар бири-бирини, азетмейеӂеклӓр бири-бириндӓн. Пейдаланаӂэк чок йаланӂы пророклар, хем чойуну оннар алдадаӂэклар; хем феналыын зееделенмеси ичин чойун сууаӂэк севгиси; ама ким дайанаӂэк биткийӓдӓн, о куртулаӂэк. Аллахын Падишахлыынын Евангелийасы насаат едилеӂек бӱтӱн дӱннедӓ, бӱтӱн халклара мартурлук гиби; хем озаман олаӂэк биткиси.

Чыкаӂэклар йаланӂы христослар хем йаланӂы пророклар да гӧстереӂеклӓр пек бӱӱк нышаннары хем минунийалары, ани алдатмаа, олабилирсӓ, Аллахын сечилмишлерини дӓ.

Да бирдӓн, о зеетли гӱннердӓн сора, гӱнеш карараӂэк, ай да вермейеӂек айдынныыны, хем йылдызлар дӱшеӂеклӓр гӧктӓн, хем гӧк куветлери сарсаӂэклар. Озаман пейдаланаӂэк Инсан Оолунун нышаны гӧктӓ, хем аалайарак дӱӱнеӂеклӓр ер ӱзӱндеки хепси халклар хем гӧреӂеклӓр гӧк булутларын ӱстӱндӓ куветлӓн хем бӱӱк метинниклӓн гидӓн Инсан Оолуну.

Гӧклӓн ер кайбелеӂеклӓр, ама Беним сӧзлерим калаӂэклар дивеч. Незаман гелеӂек о гӱн хем о саат, билмеер кимсей, гӧк ангиллери билӓ, ама саде Беним Бобам. Бӧлеӂӓ, кушку олун, нечин дейни билмеерсиниз о саады, незаман гелеӂек сизин Саабиниз.


МАТФЕЙ 24:3–14, 24, 29–36, 42

### Он кыз ичин пилда


Он кыз ичин пилда

Херзаман кушку калмак хем Инсан Оолуну каршыламаа хазыр олмак ичин сымарламайы Иисус аннатты пилдаларлан. Ансыздан гелӓн Аллахын Падишахлыыны Христос бир пилдасында бензетти гӱвеейӓ, ангысыны адетӓ гӧрӓ гелинин кумалары лӓӓзымды каршыласыннар йанар кандиллӓрлӓн:

Озаман Аллахын Падишахлыы бензейеӂек буна: он кыз, алып кандиллери, чыкмышлар каршыламаа гӱвеейи. Оннарын беши акыллыймыш, беши дӓ акылсыз. Акылсызлар, алып кандиллери, алмамышлар йанына олой; аарифлӓр сӓ кандиллӓрлӓн билӓ алмышлар каплары олойлан. Гӱвӓӓ йолда ойаландыы ичин, хепси уйукламышлар.

Ама геӂӓ йарысы ишидилмиш бир баарыш: «Гӱвӓӓ гелер! Чыкын она каршы!» Озаман кызлар калкып хазырламышлар кандиллерини. Акылсызлар демишлӓр акыллылара: «Версениз бизӓ бираз олой, нечин дейни бизим кандиллеримиз чекеттилӓр сӱӱнмӓӓ». Акыллылар дӓ ӂувап едӓрмишлӓр: «Олабилир ӧлӓ, ани етмейеӂек не сизӓ, не бизӓ, таа ии гидин сатыӂылара да алын кендинизӓ». Ачан са оннар гитмишлӓр олой алмаа, гелмиш гӱвӓӓ. Оннар, ким хазырмыш, гирмишлӓр онуннан дӱӱн конушмасына, да капулар капанмыш.

Сора гелмишлӓр ӧбӱр кызлар да демишлӓр: «Сааби! Сааби! Ачсана бизӓ». О са чевирмиш оннара: «Доору сӧлеерим сизӓ, билмеерим сизи».

Бӧлеӂӓ, кушку олун, нечин дейни билмеерсиниз не о гӱнӱ, не саады, ачан гелеӂек Инсан Оолу.


МАТФЕЙ 25:1–13

### Христос – баа чотуу


Христос – баа чотуу

Иисус дейӓрди Кенди ӱӱрениӂилеринӓ:

Бӓн – хализ баа чотууйум, Беним Бобам да – бааӂы; ӱзӱм вермейӓн хербир далы О будээр, ӱзӱм верӓн хербир чыбыы да паклээр, ки о версин таа чок мейва. Сиз артык пакландыныз сӧзлӓн, ангысыны Бӓн сӧледим сизӓ. Калын Бендӓ, Бӓн дӓ сиздӓ. Насыл чыбык кендиси чотуктан айыры верӓмӓз мейва, сиз дӓ ӧлӓ, еер олмарсаныз Бендӓ. Бӓн –чотукум, сиз дӓ чыбыксыныз; ким булунэр Бендӓ, Бӓн дӓ онда, о верер чок мейва, чӱнкӱ Бенсиз йапамазсыныз бишей. Ким калмээр Бендӓ, сыбыдылаӂэк, ниӂӓ йарамаз чыбык, да куруйаӂэк; бусой чыбыклары топлайып атэрлар атешӓ, да оннар йанэрлар.

Еер Бендӓ каларсаныз, хем Беним сӧзӱм сиздӓ олурса, озаман не истӓрсениз истейин, да верилеӂек сизӓ. Насыл Бени севди Беним Бобам, ӧлӓ Бӓн дӓ севдим сизи; калын Беним севгимдӓ. Еер Беним сымарламакларымы таманнарсаныз –калаӂэныз Беним севгимдӓ, ниӂӓ дӓ Бӓн таманнадым Беним Бобамын сымарламакларыны да калэрым Онун севгисиндӓ. Сымарлээрым сизӓ: севин бири-биринизи.

Еер дӱннӓ сиздӓн азетмӓрсӓ, билин, ани сиздӓн илери Бендӓн азетмеди. Сиз олсайдыныз дӱннедӓн, дӱннӓ севеӂейди кендикисини. Ама сиз диилсиниз дӱннедӓн, чӱнкӱ Бӓн айырдым сизи дӱннедӓн, да онуштан дӱннӓ сиздӓн азетмеер. Еер Бени кооладыйсалар, сизи дӓ коолайаӂэклар; еер Беним сӧзӱмӱ туттуйсалар, тутаӂэклар сизин дӓ. Ама хепсини буннары йапаӂэклар сизӓ Беним адым ичин, нечин дейни танымээрлар Ону, Ким Бени йоллады. Еер Бӓн гелмейдим хем сӧлӓмейдим оннара, оннарын олмайаӂэйды гӱнахы; шинди оннарын гӱнахлары ичин ӂувап йок. Бендӓн азетмейӓн азетмеер Беним Бобамдан да.


ИОАН 15:1–7, 9–10, 17–23

### Иисусун Паскеллӓ софрасы


Иисусун Паскеллӓ софрасы

Ачан гелди иудейлерин Паскеллӓ йортусу, Иисус йоллады Иерусалимӓ Петрийи хем Иоаны, дейип оннара: «Гидин, йапын бизӓ Паскеллӓ имеесини». Оннар да сордулар Она: «Нередӓ истеерсин йапалым?» Иисус деди: «Ачан гиреӂениз касабайа, каршы гелеӂек сизӓ бир адам, елиндӓ бир тести су. Гидин онун ардына о евӓ, нерейӓ о гиреӂек, да дейин ев чорбаӂысына: „Ӱӱредиӂи сорэр, нереди о ода, ангысында О вар насыл исин Паскеллӓ имеесини Кенди ӱӱрениӂилериннӓн?“ Да о гӧстереӂек сизӓ ӱст катта бир ода, бӱӱк, дӧшенмиш, – орада йапын». Ӱӱрениӂилӓр гиттилӓр да булдулар хепсини ӧлӓ, ниӂӓ деди оннара Иисус, да хазырладылар Паскеллӓ софрасыны.

Ачан гелди вакыт, Иисус хем Онун оники апостолу отурдулар софрайа. О деди оннара: «Насыл Бӓн истӓрдим ийейим сизиннӓн бу Паскеллӓ имеесини Беним зеетимдӓн илери! Сӧлеерим сизӓ, ани биртаа имейеӂӓм ону, таа о олмайынӂа Аллахын Падишахлыында». Да, алып чӧлмӓӓ хем Аллаха шӱкӱр едип, деди: «Кабледин ону хем пайлашын аранызда; сӧлеерим сизӓ, ани биртаа ичмейеӂӓм чотук мейвасындан, таа гелмейинӂӓ Аллахын Падишахлыы».

Иисус алды екмӓӓ да шӱкӱр етти Аллаха. Парчалайып екмӓӓ, О верди ону ӱӱрениӂилеринӓ, сӧлейерӓк: «Бу Беним Теним, ангысы сизин ичин верилер. Йапын буну Бени анмаа дейни». Хеп ӧлӓ верди чӧлмӓӓ дӓ имектӓн сора, дейерӓк: «Бу чӧлмектӓ –Беним Каным, ангысы сизин ичин дӧкӱлӱп, Ени Баллантыйа кувет верер».


ЛУКА 22:8–20

### Паскеллӓ софрасында лафетмӒк


Паскеллӓ софрасында лафетмӒк

Авшам екмеени ийӓркӓн, Сааби калкты, баалады белинӓ пешкири, сора дӧкӱп бир леенӓ су, башлады йыкамаа ӱӱрениӂилеринин айакларыны хем силмӓӓ пешкирлӓн. Ачан О йаклашты Симон Петрийӓ, ӧбӱрӱ, пек шашып, деди Она: «Сааби! Аӂаба Сӓн ми йыкайасын беним айакларымы?» Иисус чевирди она: «Не йапэрым Бӓн, сӓн шинди билмеерсин, аннайаӂан сора».

Ачан Иисус йыкады ӱӱрениӂилеринин айакларыны, О данышты оннара бӧлӓ лафларлан: «Билерсиниз ми, не йаптым Бӓн сизӓ? Сиз деерсиниз Бана Ӱӱредиӂи хем Сааби – доору да йапэрсыныз. Бӧлеӂӓ, еер Бӓн, Сааби хем Ӱӱредиӂи, йыкадыйсам сизин айакларынызы, озаман сиз дӓ лӓӓзым йыкайасыныз бири-биринизин айакларынызы. Бӓн вердим сизӓ ӧрнек... Доорусуну сӧлеерим сизӓ: чырак кенди чорбаӂысындан ӱстӱн диилдир, йолланылан да диил таа бӱӱк ону йоллайандан. Не мутлу сизӓ, еер билӓрсениз буну хем йапарсаныз. Хепсиниз ичин сӧлӓмеерим; Бӓн билерим оннары, кими сечтим. Ама ко таманнансын Айозлу Йазы: „О, ким ийер Бенимнӓн екмек, Бана каршы калкты“».

Бу лафлардан сора Иисусун ӂаны сыкылды, да О деди: «Доорусуну сӧлеерим сизӓ, ани сиздӓн бириниз сатаӂэк Бени». Ишидип бу лафлары, ӱӱрениӂилӓр бактылар бири-биринӓ, аннайамайарак, кимин ичин О сӧлеер. Иоан да, ангысы булунарды Иисуса ен йакын, сорду Она: «Сааби! Ким о адам?» Иисус чевирди она: «О, кимӓ Бӓн, бандырып, вереӂӓм бу букайы». Да, бандырып букайы, О верди ону Иуда Искариота. Иуда, алып екмӓӓ, осаат чыкты; артык геӂейди.

Ачан о чыкты, Иисус деди: «Ушакларым! Ени сымарламак верерим сизӓ. Насыл Бӓн сизи севдим, ӧлӓ сиз дӓ севин бири-биринизи. Еер араларынызда олурса севги, херкези аннайаӂэк, ани сиз Беним ӱӱрениӂилеримсиниз».

Сора Иисус деди оннара, ани бу геӂӓ хепси оннар атылаӂэклар Ондан. Ама Петри ӂувап етти Она: «Кӓр хепси бӧлӓ йапарса, бӓн хич бир заман атылмайаӂам Сендӓн». Иисус деди она: «Доорусуну сӧлеерим сана: хороз ӧтӱнӂӓ, сӓн ӱч керӓ атылаӂан Бендӓн».


ИОАН 13:4–35; МАТФЕЙ 26:33–34

### Гефсиманийада дуа


Гефсиманийада дуа

Хеп о геӂӓ, авшам екмеендӓн сора, Иисус онбир апостолуннан чыкып Иерусалимдӓн, гелди о ерӓ, ани денилӓрди Гефсиманийа. Иисус гирди Кенди апостолларыннан башчайа да деди оннара: «Калын бурада, Бӓн дӓ бу арада гидеӂӓм орайы дуа едеӂӓм». Да алды йанына Петрийи, Иакову хем Иоаны. Иисус башлады кедерленмӓӓ хем дарсымаа; хем деди оннара: «Беним ӂаным кайет пек сыкылды. Калын бурада да Бенимнӓн барабар уйанык дурун».

Узаклашып бираз оннардан, Иисус дӱштӱ ӱзӱкойну да башлады дуа етмӓӓ: «Бобам! Варса колайлык, ко гечсин бу чӧлмек Беним йанымдан! Генӓ дӓ, диил Беним, ама Сенин истедиин олсун». Да гелди Она ангил гӧктӓн да каавилӓрди Ону. Иисус таа чалышкан дуа едӓрди, хем Онун тери, ниӂӓ кан дамналары, дӱшӓрди ерӓ.

Дӧнӱп ӱӱрениӂилеринӓ, О булду оннары уйуйар да, уйандырып оннары, деди: «Санки бир саат баари Бенимнӓн уйанык дурамадыныз мы? Уйумайын да дуа един, ани денемейӓ гирмемӓӓ: дух гиргин, тен сӓ йуфка».

Айырылып оннардан, Иисус генӓ дуа етти: «Бобам Беним! Еер олмазса бу чӧлмек йанымдан гечсин, Бӓн ичмедийнӓн ондан, озаман ко олсун Сенин истедиин». Христос сӧлӓрди зеетленмӓк чӧлмӓӓ ичин, ангысыны О лӓӓзымды ичсин бизим гӱнахларымызын бетеринӓ.


МАТФЕЙ 26:36–44; ЛУКА 22:39–46

### Иисусу тутэрлар


Иисусу тутэрлар

Ӱч керӓ Иисус йаклашты ӱӱрениӂилеринӓ да херкерӓ булду оннары уйуйар. Гелип ӱчӱнӂӱ керӓ, О деди оннара: «Сиз таа уйуйэрсыныз мы? Йаклашты саат, да Инсан Оолуну сатэрлар гӱнахкерлерӓ. Калкын, гиделим: йакындыр Бени сатан».

Иисус таа битирӓмеди лафыны, ачан ансыздан гелди Иуда, оники апостолун бириси, ангысы отуз гӱмӱш ичин кайыл олду сатмаа Иисусу баш попазлара. Иудайлан барабар гелди чок аскер хем инсан фарисейлердӓн хем дӓ баш попазлардан, кылычларлан хем сопаларлан. Сатыӂы Иуда верди оннара нышан, дейип: «Ангысыны бӓн ӧпеӂӓм, Одур Иисус, тутун Ону». О йаклашты Иисуса да деди: «Селӓмнеерим Сени, Ӱӱредиӂи!» – да ӧптӱ Ону. Иисус та деди она: «Достум, нечин сӓн гелдин? Ӧпӱшлӓн сатэрсын Инсан Оолуну му?» Сора Иисус, данышарак Иудайлан гелӓн аскерлерӓ, сорду: «Кими сиз аарээрсыныз?» Оннар ӂувап еттилӓр: «Назаретли Иисусу». Сааби деди оннара: «О Бӓним». Ишидип бу лафлары, оннар чекилдилӓр геери да дӱштӱлӓр ерӓ. Иисус деди оннара: «Сансын хайдуда каршы чыктыныз сиз кылычларлан хем сопаларлан, Бени алмаа дейни. Хер гӱн Бӓн отурардым сизиннӓн айозлу бинада, ӱӱредерӓк, да сиз кыйышмардыныз тутмаа Бени. Ама шинди гелди сизин вакыдыныз, хем караннык чӧкер».

Аскерлӓр, тутуп Ииусусу, гӧтӱрдӱлӓр Ону баш попазын евинӓ, ӱӱрениӂилӓр сӓ, бракып Ону, качтылар.


МАТФЕЙ 26:45–57; ЛУКА 22:45–53; ИОАН 18:1–12

### Иисуса суд кесмӒк. Петринин атылмасы


Иисуса суд кесмӒк. Петринин атылмасы

Петри хем таа бир ӱӱрениӂи узактан гиттилӓр Иисусун ардына чак баш попазын аулуна кадар, гӧрмӓӓ, не олаӂэк биткидӓ. Баш попазлар, аксакаллар хем бӱтӱн синедрион аарардылар йаланӂы мартурлук Иисуса каршы, ани суд кесмӓӓ Она ӧлӱм, ама буламардылар. Хем макар гелӓрди чок йаланӂы мартур, оннар ӧлӓ дӓ буламадылар Иисуса кабаат.

Битки-биткийӓ гелдилӓр ики йаланӂы мартур да дедилӓр: «О дейӓрди: „Даадабилирим Аллахын айозлу бинасыны, ӱч гӱндӓ дӓ дӱзӓбилирим ону“». Калкып, баш попаз деди Иисуса: «Е нечин Сӓн бишей ӂувап етмеерсин она, не оннар сӧлеерлӓр Сана каршы?» Иисус сусарды. Баш попаз деди Она: «Дири Аллахлан емин едип, сӧлӓ бизӓ: Сӓн мийсин Христос, Аллахын Оолу?»

Иисус ӂувап етти она: «Сӧледиин гиби. Бӓн дӓ сӧлеерим сизӓ: бундан сора гӧреӂениз Инсан Оолуну, куветли Аллахын саа тарафында отуран хем гӧк булутлары ӱстӱндӓ гелӓн».

Озаман баш попаз, ӱфкедӓн йыртарак рубаларыны, деди: «О Аллахы кӧтӱлеер! Не лӓӓзым бизӓ таа мартурлар? Тӓ, шинди сиз кендиниз ишиттиниз, насыл О Аллахы кӧтӱледи! Не дейеӂениз?» Оннар ӂувап еттилӓр: «Ӧлӱмӓ кабаатлыдыр». Озаман башладылар тӱкӱрмӓӓ Онун ӱзӱнӓ хем дӱӱмӓӓ Ону; башкалары да, гӱлмӓӓ аларак, урардылар Онун сурадына хем дейӓрдилӓр: «Пророклук ет бизӓ, Христос, ким урду Сана?»

Петри сӓ бу вакыт йысынарды атешин йанында баш попазын аулунда изметчилӓрлӓн. Суукту. Она йаклашты бир изметчийка да деди: «Сӓн дӓ ми Галилейалы Иисусландын». Ама о хепсинин ӧнӱндӓ инкӓр етти, дейип: «Билмеерим, не сӓн сӧлеерсин». Ачан са о чыкарды аулдан, ону гӧрдӱ бир башка изметчийка да деди орада булунаннара: «Бу киши дӓ Назаретли Иисусланды». Да о генӓ инкӓр етти, емин едип, ани билмеер о Адамы, Ангысы ичин лафедерлӓр. Бираздана йаклаштылар бир тарафта дураннар да дедилӓр Петрийӓ: «Сӓн хализ оннардансын, чӱнкӱ сенин лафетмӓн дӓ сени гӧстерер». Ама о башлады емин етмӓӓ, ани танымээр Бу Адамы. Да осаат ӧттӱ хороз.

Озаман Петри аклысына гетирди лафлары, ани сӧледийди она Иисус: «Хороз ӧтӱнӂӓ, сӓн ӱч керӓ атылаӂан Бендӓн». Да, чыкып аулдан дышары, аӂы-аӂы аалады.


МАТФЕЙ 26:58–75

### Иисус Пилатын ӧнӱндӓ


Иисус Пилатын ӧнӱндӓ

Ачан олду сабаа, хепси баш попазлар хем аксакаллар топланып аннаштылар, вердирмӓӓ Иисусу ӧлӱм ӂезасына. Оннар бааладылар Ону да гӧтӱрдӱлӓр Понтий Пилата, Иудейадакы Рома заабитинӓ. Озаман Иуда, ангысы сатты Иисусу, гӧрдӱйнӓн, ани Она кесилди суд, хем ӱректӓн пишман олуп, чевирди баш попазлара хем аксакаллара отуз гӱмӱшӱ, дейерӓк: «Гӱнаха гирдим бӓн, сатып кабаатсыз адамын каныны». Да, атып гӱмӱшлери айозлу бинада, о гидип асылды.

Иисусу гетирӓн иудейлӓр гирмедилӓр преторийайа, Пилатын ӧнӱнӓ, ани мындарланмамаа дейни. Пилат кендиси чыкты оннара да деди: «Не кабаат булэрсыныз Бу Адамда?» Оннар ӂувап еттилӓр она: «О олмасайды фена инсан, биз Ону вермейеӂейдик сана». Да башладылар кабаат булмаа Она, дейерӓк: «Биз булэрыз, ани О дебештирер бизим халкымызы хем енгел едер ӧдемӓӓ императора харч, дейерӓк Кендисинӓ Христос Падишах».

Озаман Пилат генӓ гирди преторийайа да, чаарып Иисусу, деди Она: «Сӓн иудейлерин падишахыйсын мы?» Иисус ӂувап етти: «Беним падишахлыым диил бу дӱннедӓн. Еер бу дӱннедӓн олсайды Беним Падишахлыым, Беним изметчилерим Бени аркайа алаӂэйдылар». Пилат деди Она: «Бӧлеӂӓ, Сӓн Падишахсын мы?» Иисус ӂувап едӓрди: «Бӓн дуудум хем гелдим дӱннейӓ, ани мартурлук етмӓӓ аслылык ичин. Херкези, ким аслылык тарафында, сеслеер Беним сесими». Пилат сорду Она: «Недир аслылык?» Ама Иисус башка бишей она ӂувап етмӓрди.

Ӱӱренип, ани Иисус Галилейадан, нередӓ падишахлык едӓрди Ирод, Пилат йоллады Ону Ирода, ангысы о гӱннердӓ Иерусалимдӓйди. Ирод сорду Иисуса чок сору, ама О бишей она ӂувап етмӓрди. Баш попазлар са хем закон ӱӱредиӂилери атардылар Она чок кабаат. Ама Ирод кенди аскерлериннӓн, ашаалайып хем гӱлмӓӓ алып Ону, гиидирди Ону падишах рубаларына да йоллады геери Пилата. Да о гӱнӱ Пилат хем Ирод олдулар дост, макар о гӱнӓ кадар душманнык едӓрдилӓр бири-бириннӓн.

Пилат са, топлайып баш попазлары, ӧндерӂилери хем башка инсаны, деди оннара: «Сиз гетирдиниз бана Бу Адамы, халкы дебештирер дейни. Ама бӓн сизин ӧнӱнӱздӓ бактым да булмадым Онда хич бир дӓ кабаат». Пилат, адетӓ гӧрӓ, неетленӓрди йорту олдуу ичин колвермӓӓ бир капанӂыйы. О истӓрди колверсин Иисусу, ама калабалык башлады баармаа: «Ӧлӱм Она! Колвер бизӓ Варавайы». Варава са капалыйды зындана касабада калкынты йаптыы хем инсан ӧлдӱрдӱӱ ичин. Пилат генӓ истеди колвермӓӓ Иисусу, ама оннар баардылар: «Гер, гер Ону ставроза!» Да оннарын баармасы енседи.


МАТФЕЙ 27:1–4; ЛУКА 23:2, 7–23; ИОАН 18:28–30, 33–38

### «Ташыйарак кенди ставрозуну...»


«Ташыйарак кенди ставрозуну...»

Озаман Пилат туттурду Иисусу да буйур етти дӱӱмӓӓ Ону. Да аскерлӓр, йапып чалыдан бир фенец, койдулар Онун башына, хем гиидирдилӓр Ону паалы рубалара, хем дейӓрдилӓр: «Селӓмнеериз Сени, иудейлерин падишахыны!» Хем урардылар Онун ӱзӱнӓ. Пилат генӓ чыкты да деди иудейлерӓ: «Бӓн чыкарэрым Ону сизӓ, ани сиз билӓсиниз, ки бӓн булмээрым Онда хич бир кабаат».

Озаман чыкты Иисус чалылы фенец башында хем паалы рубайа гиийимни. Хем деди оннара Пилат: «Тӓ Адам!» Ачан са гӧрдӱлӓр Ону баш попазлар хем изметчилӓр, чекеттилӓр баармаа: «Гер, гер Ону ставроза!» Пилат деер оннара: «Бӓн булмээрым Онда кабаат». Иудейлӓр ӂувап едӓрдилӓр она: «Бизим законумуза гӧрӓ О лӓӓзым ӧлсӱн, нечин дейни йапарды Кендисини Аллах Оолу». Пилат, ишидип бу лафлары, таа пек коркту. О генӓ гирди преторийайа да деди Иисуса: «Нередӓнсин Сӓн?» Ама Иисус сусарды. Пилат деер Она: «Бана мы ӂувап вермеерсин? Санки Сӓн билмеерсин ми, ани беним вар куведим гермӓӓ Сени ставроза йада колвермӓӓ Сени?» Иисус ӂувап етти: «Сенин олмайаӂэйды Беним ӱстӱмӓ хич бир куведин, еер верилмесӓйди сана йукардан. Онуштан таа чок гӱнах онда, ким верди Бени сенин елинӓ». Бу вакыттан беери Пилат аарарды колайлык колвермӓӓ Ону.

О чыкарды Иисусу преторийадан да отурду кенди скемнесинӓ. Хем деди Пилат иудейлерӓ: «Тӓ сизин Падишахыныз!» Ама оннар чекеттилӓр баармаа: «Ал да гер Ону ставроза!» Пилат дейӓрди оннара: «Не йапаӂам бӓн Иисуса, ани денилер Христос?» Хепси деерлӓр она: «Ко герилсин!» Заабит деди: «Несой феналык О йапты?» Ама оннар таа пек баарардылар: «Ко герилмиш олсун!» Пилат, гӧрерӓк, ани онун савашмаклары бошуна хем ани орталык кызэр, йыкады еллерини суйлан инсанын ӧнӱндӓ да деди: «Беним йок кабаатым Бу Доору Адамын каны ичин. Бакын кендиниз». Бу лафлара калабалык баарды: «О кабаат ко дӱшсӱн бизим ӱстӱмӱзӓ хем ушакларымызын ӱстӱнӓ». Озаман Пилат колверди оннара Варавайы; Иисусу да изин етти дӱӱмӓӓ хем гермӓӓ ставроза.

Аскерлӓр, алып Иисусу, гӧтӱрдӱлӓр ӧлӱмӓ. Хем, ташыйарак Кенди ставрозуну, О гидӓрди о ерӓ, ани денилӓрди Баш Кемии, чыфытча Голгофа. Онун ардына гидӓрди пек чок инсан хем карылар, ангылары аалардылар хем дӱӱнӓрдилӓр Онун ичин. Иисус са, данышып оннара, деди: «Иерусалим кызлары! Ааламайын Беним ичин, ама кендиниз хем кенди ушакларыныз ичин. Чӱнкӱ гелер гӱннӓр, незаман инсан дейеӂек: „Не мутлу ушаксыз, хич дуудурмамыш хем емзирмемиш карылара“».


МАТФЕЙ 27:20–26; ЛУКА 23:27–29; ИОАН 19:1–14, 16–17

### Иисусун ставроза герилмеси


Иисусун ставроза герилмеси

Иисуслан барабар гӧтӱрӓрдилӓр ӧлӱмӓ ики хайдуду. Да ачан гелдилӓр о ерӓ, ани денилер Баш Кемии (Голгофа), орада гердилӓр ставроза Ону хем о ики хайдуду – бирисини саа тарафта, ӧбӱрӱнӱ дӓ сол тарафта. Иисус са деер: «Бобам! Прост ет оннары, чӱнкӱ билмеерлӓр, не йапэрлар». Пилат илиштирди Иисусун ставрозуна бир йазы. Йазылыйды чыфытча, урумӂа хем латинӂӓ: «Назаретли Иисус, иудейлерин Падишахы».

Аскерлӓр сӓ, ачан гердилӓр Иисусу, алдылар Онун рубаларыны да пай еттилӓр араларында, минтаны ичин дӓ четелӓ аттылар. Хем дурарды инсан да бакарды. Баш попазлар хем законӂулар да маскара едӓрдилӓр Ону, дейерӓк: «Аалеми куртарарды – ко куртарсын Кенди-Кендисини, еер О Аллахтан сечилӓн Христосса». Аскерлӓр дӓ гӱлмӓӓ алардылар Ону, йаклашарак хем верерӓк Она сиркӓ хем дейерӓк: «Еер Сӓн иудейлерин Падишахыйсан, куртар Кенди-Кендини». Герилӓн хайдутларын бириси ӱфкели дейӓрди Она: «Еер Сӓн Христоссан, куртар Кендини дӓ, бизи дӓ». Ӧбӱрӱ сӓ, терсинӓ, таказа етти она: «Оса сӓн Аллахтан коркмээрсын мы, зерӓ кендинӓ каблеттин хеп о ӂезайы? Бизӓ суд кесилди доору, нечин дейни ишлеримизӓ гӧрӓ каблеттик, О са бишей фена йапмамыш». Иисуса да деди: «Аклына гетирт бени, Сааби, ачан гелеӂӓн Сенин Падишахлыына». Иисус та она деди: «Доорусуну сӧлеерим сана, бӱӱн олаӂан Бенимнӓн райда». Алтынӂы сааттан ердӓ каранныкты докузунӂу саада кадар. Докузунӂу саада йакын са баарды Иисус ӱӱсек сеслӓн: «Ели, Ели! Лама савахфани?», демӓк «Аллахым, Аллахым! Нечин Сӓн Бени брактын?» Да осаат орада дуран аскерлерин бири, качарак гидип, алды бир сӱнгер, йыслатты ону сиркӓйлӓн да, койуп бир сопайа, верӓрди Она ичсин. Иисус са, ичип бираз сиркӓ, деди: «Таманнанды». Хем баарды ӱӱсек сеслӓн: «Бобам! Сенин еллеринӓ верерим Беним ӂанымы». Сӧлейип буну, О ӂан верди.

Да бу вакыт айозлу бинада пердӓ йыртылды икийӓ, йукардан ашаа кадар, хем ер тепреди, хем кайалар йарылды, хем мезарлар ачылды, хем гечинмиш айоз кишилерин чойу дирилдилӓр. Хем, чыкып мезарлардан Иисусун дирилмесиндӓн сора, оннар гирдилӓр Иерусалимӓ да гӧрӱндӱлӓр чойуна. Ӱзбашы хем ӧбӱр аскерлӓр, ани онуннан барабар беклӓрдилӓр Иисусу, гӧрерӓк ер тепремесини хем бӱтӱн олдуклары, пек титси корктулар хем дедилӓр: «Хакына О Аллахын Оолуймуш». Да бӱтӱн инсан, ани топландыйды бу сиирӓ, дӧнӓрдилӓр геери, дӱӱйерӓк кенди гӱӱслерини.


МАТФЕЙ 27:45–49, 51–54; ЛУКА 23:35–43, 46, 48; ИОАН 19:19–23, 30

### Иисусун гӧмӱлмеси


Иисусун гӧмӱлмеси

Ачан Иисус ӧлдӱ, ӂумаа гӱнӱйдӱ. Иудейлӓр гиттилӓр Пилата, изин версин индирмӓӓ герилмишлери ставрозлардан, ани оннарын гӱӱделери калмасыннар ставрозларда ӂумертеси, нечин дейни о ӂумертеси бӱӱк йортуйду. Изин алып Пилаттан, аскерлӓр гелдилӓр да кырдылар о ики хайдудун баӂакларыны, таа чабук ӧлсӱннӓр дейни. Йаклашып Иисуса, оннар гӧрдӱлӓр, ани О артык ӧлмӱш, да кырмадылар Онун баӂакларыны. Ама аскерлерин бириси мызраклан дешти Онун ийелерини, да йарадан акты кан хем су. Бу олду кӓр ӧлӓ, насыл сӧленӓрди Айозлу Йазыда: «Онун хич бир дӓ кемии кырылмайаӂэк» (Чыкыш 12:46 ) хем «Сииредеӂеклӓр Ону, Кими дештилӓр» (Захарийа 12:10 ).

Бундан сора Пилата гелди синедрионун бир зенгин азасы, Аримафейалы Иосиф. Иудейлердӓн коркарды дейни, Иосиф Иисусун саклы ӱӱрениӂисийди. О истеди Пилаттан изин, индирмӓӓ Иисусун гӱӱдесини ставроздан, да Пилат изин верди.

Таа гелди синедрионун башка бир азасы, ады Никодим, ангысы геӂӓ саклы гелдийди Иисуса. О гетирди бир бӱӱк капта бурӂу кокулу олой. Иудейлерин гӧммӓк адетинӓ гӧрӓ, оннар сардылар Иисусун гӱӱдесини бир пак, гӧзӓл кокулу платлан. Йакын о ерӓ, нередӓ герилдийди Иисус, булунарды кайада ойулмуш бир ени мезарлык. Иосиф хем Никодим, койуп орайы Иисусун гӱӱдесини, кападылар пешчеранын гиришини бир бӱӱк ташлан.

Ӂумертеси гӱнӱ баш попазлар хем фарисейлӓр гелдилӓр ӧндерӂи Пилата да дедилӓр она Иисус ичин: «Сааби! Бизим аклымыза гелди, ани о йаланӂы дейӓрди: „Ӱч гӱндӓн сора дирилеӂӓм“. Бӧлеликлӓн, изин етсӓнӓ корумаа мезары ӱчӱнӂӱ гӱнӱн биткисинӓ кадар, ани Онун ӱӱрениӂилери, гелип геӂӓ, чалмасыннар Ону да сора демесиннӓр инсана: „О дирилди ӧлӱлердӓн“. Бу битки йалан илкиндӓн таа бетер олур».

Кабледип изин, оннар койдулар мезара бекчи, гиришини дӓ мӱхӱрледилӓр.


МАТФЕЙ 27:57–66; ИОАН 19:31–42

### Христозун дирилмеси


Христозун дирилмеси

Ӂумертесиндӓн сора олду бӱӱк ер тепремеси, чӱнкӱ Саабинин ангили, инип гӧктӓн, актарды ташы мезарын гиришиндӓн. Ангилин гӧрӱнӱшӱ йылдырым гибийди, онун рубалары да бим-бийазды, ниӂӓ каар. Пешчерайы беклейӓн аскерлӓр коркудан дӱштӱлӓр ерӓ да олдулар ӧлӱ гиби. Бираздана гелип кендилеринӓ, оннар гиттилӓр касабайа да аннаттылар баш попазлара хепсини, не олду. Аннашып аксакалларлан, баш попазлар вердилӓр аскерлерӓ чок пара да дедилӓр: «Сӧлейин, ани Онун ӱӱрениӂилери, гелип геӂӓ, чалмышлар Ону, сиз уйуйаркан. Хем бу олуш ичин лаф етишӓрсӓ Пилата, биз йалвараӂэз, ӂезаламасын сизи». Аскерлӓр, алып паралары, гиттилӓр да йаптылар ӧлӓ, насыл оннары ӱӱреттилӓр баш попазлар.

Хеп о гӱнӱ сабаалӓн еркен Марийа Магдалина, башка бир Марийа (Иаковун хем Иосийанын анасы) хем Саломийа гиттилӓр башчайа, нередейди мезар, ани йааламаа Иисусун гӱӱдесини бурӂу кокулу йааларлан. Оннар лафедӓрдилӓр кенди араларында: «Е ким актараӂэк ташы пешчеранын гиришиндӓн?» Йаклашып, карылар шаштылар, ани мезарын гиришиндеки о бӱӱк ташы кимсӓ актармыш. Гирдийнӓн пешчерайа, оннар гӧрдӱлӓр ангили, гиийимни бийаз рубалара, да пек корктулар. Ама ангил деди оннара: «Коркмайын! Билерим, сиз аарээрсыныз герилӓн Иисусу. О бурада йок – О дирилди, ниӂӓ дедийди сизӓ. Тӓ о ер, нерейи койулдуйду Сааби. Гидин чабук хабер верин Онун ӱӱрениӂилеринӓ, ани О дирилди ӧлӱлердӓн да беклеер оннары Галилейада».

Да, чыкып пешчерадан, карылар коркуйлан хем бӱӱк севинмеликлӓн качарак гиттилӓр хаберлемӓӓ ӱӱрениӂилерӓ Христозун дирилмеси ичин.


МАТФЕЙ 28:1–8, 11–15; МАРК 16:1–7, 9; ЛУКА 24:1–7

### Иисус дири!


Иисус дири!

Ачан карылар гидӓрдилӓр ӱӱрениӂилерӓ Иисусун дирилмеси ичин хабер вермӓӓ, О Кенди каршылады оннары йолда да деди оннара: «Селӓмнеерим сизи!» Гӧрӱп Ону, оннар севиндилӓр, йаклаштылар да Онун айакларына сарылдылар. Озаман Иисус деди: «Коркмайын! Гидин сӧлейин Беним кардашларыма, гитсиннӓр Галилейайа. Орада оннар гӧреӂеклӓр Бени».

Гелип онбир апостола, карылар аннаттылар оннара, ани гӧрдӱлӓр дирилмиш Иисусу. Ама апостоллар инанмадылар оннары.

Хеп окадар Петри хем Иоан качарак гиттилӓр мезара. Иоан качарды Петридӓн таа хызлы да илк етишти мезара. Бакып онун ичинӓ, о гӧрдӱ ердӓ гӧммӓк безлерини, ама гирмеди пешчеранын ичинӓ. Онун ардынӂа качарак гелди Петри да, гирип мезара, гӧрдӱ безлери, ангыларыннан сарылыйды Иисусун гӱӱдеси, хем бир тарафта пешкири, ангысы Онун башындайды. Озаман Иоан да гирди мезара да, гӧрӱп буннары, инанды, ани Сааби дирилди.


МАТФЕЙ 28:8–10; ЛУКА 24:9–12; ИОАН 20:3–8

### Иисус гӧрӱнер ӱӱрениӂилеринӓ Емаус йолунда


Иисус гӧрӱнер ӱӱрениӂилеринӓ Емаус йолунда

Хеп о гӱнӱ Иисусун ики ӱӱрениӂиси йолландылар Иерусалимӓ йакын булунан Емаус кӱӱйӱнӓ. Йолӂа оннар лафедӓрдилӓр кенди араларында битки гӱннердӓ олушлар ичин. Да ачан оннар сайыклардылар буну, Кендиси Иисус, йаклашып оннара, башлады гитмӓӓ оннарлан барабар, ама оннар танымадылар Ону.

Иисус сорду Кенди ӱӱрениӂилеринӓ: «Не иш ичин лафедерсиниз аранызда хем нечин окадар кахырлыйсыныз?» Оннарын бириси, Клеопа олан, ӂувап етти: «Аӂаба саде Сӓн ми Иерусалимӓ геленнердӓн билмеерсин, не олду бурада бу гӱннердӓ?» Иисус сорду оннара: «Не иш ичин?» Ӱӱрениӂилӓр ӂувап еттилӓр: «Онун ичин, не олду Назаретли Иисуслан. О Пророкту, Аллахын ӧнӱндӓ хем инсаннарын ӧнӱндӓ каавийди ишиннӓн хем сӧзӱннӓн. Баш попазлар хем ӧндерӂилеримиз саттылар Ону Пилата, ки ӧлӱм ӂезасы вермӓӓ Она, да гердилӓр Ону ставроза. Биз сӓ умутланардык, ани кӓр О куртараӂэк Израили! Бӱӱн артык ӱчӱнӂӱ гӱн, ниӂӓ бу иш олду. Ама бизим карыларын кимиси шаштырдылар бизи: оннар сабаалӓн еркен гитмишлӓр мезара да булмамышлар Ону. Дӧнӱп орадан, оннар аннаттылар, ани оннара гӧрӱнмӱшлӓр ангиллӓр хем хаберлемишлӓр, ки Иисус дири. Бизимкилерин дӓ кимилери гиттилӓр мезара да гӧрдӱлӓр, ани ӧлӓ дӓ вар, ниӂӓ сӧлӓрдилӓр карылар, ама Ону Кендисини гӧрмемишлӓр». Озаман Иисус деди оннара: «О, акылсызлар хем аар ӱреклилӓр! Нечин инанмээрсыныз пророкларын сӧледиклерини? Диилди ми лӓӓзым Христос зеет чексин хем Кенди метинниинӓ гирсин?» Да сора О башлады ачыкламаа оннара бӱтӱн Айозлу Йазыда Онун ичин сӧленмишлери.

Бӧлӓ оннар йаклаштылар о кӱӱйӓ, нерейи гидӓрдилӓр, да йалвардылар Она: «Кал бизимнӓн, нечин дейни гӱн артык авшама дӧндӱ». Озаман Иисус гирди оннарлан ичери. Да ачан ийӓрдилӓр авшам екмеени, о алды екмӓӓ, иисӧзледи, парчалады да верди оннара. Бу вакыт оннарын сансын ачылды гӧзлери да оннар таныдылар Ону, ама Иисус оннарын гӧзлери ӧнӱндӓн кайбелди. Ӱӱрениӂилӓр дедилӓр бири-биринӓ: «Санки йанмарды мы бизим ӱреклеримиз, ачан О лафедӓрди бизимнӓн йолӂа хем ачан ачыкларды бизӓ Йазыйы?»


ЛУКА 24:13–32

### Иисус гӧрӱнер ӧбӱр ӱӱрениӂилерринӓ дӓ


Иисус гӧрӱнер ӧбӱр ӱӱрениӂилерринӓ дӓ

Ӱӱрениӂилӓр, ангыларына Иисус гӧрӱндӱ Емауса гидӓркӓн, осаат дӧндӱлӓр Иерусалимӓ. Оннар гелдилӓр орайы, нередӓ топландылар онбир апостол хем башка ӱӱрениӂилӓр, да аннаттылар, не олду оннарлан йолда, насыл оннар таныдылар Иисусу, ачан о парчалады екмӓӓ.

Ачан оннар аннадардылар буну, Кендиси Иисус дурду ӱӱрениӂилерин арасында да деди: «Селемет сизӓ!» Ӱӱрениӂилӓр ӱрктӱлӓр, сандылар, ани бу бир гӧрӱнтӱ. Ама Иисус деди оннара: «Не коркэрсыныз хем нечин бӧлӓ фикирлӓр гирерлӓр сизин ӱреклеринизӓ? Бакын Беним еллеримӓ хем Беним айакларыма: бу Бӓним Кендим. Диийин Бана хем сииредин Бени: гӧрӱнтӱдӓ йок ет хем кемик, ама Бендӓ вар». Сӧлейип буну, О гӧстерди оннара еллерини хем айакларыны йара излериннӓн. Ачан са оннар севинмеликтӓн хеп таа инанамардылар хем шашардылар, О сорду оннара: «Вар ми сиздӓ бурада имӓк бишей?» Оннар вердилӓр Она бир парча пишмиш балык хем гӧмечли бал, да О иди оннарын ӧнӱндӓ.

Сора Иисус деди оннара: «Ачан таа Бӓн сизиннӓндим, Бӓн сӧлӓрдим сизӓ, ани лӓӓзым таманнансын хепси, не йазылы Беним ичин Моисейин законунда хем пророкларын кийатларында хем псалмаларда. Бӧлӓ йазылыйды хем бӧлӓ лӓӓзымды зеетленсин Христос хем дирилсин ӧлӱлердӓн ӱчӱнӂӱ гӱнӱ. Хем дӓ, чекедерӓк Иерусалимдӓн, лӓӓзым насаат етмӓӓ хепси халклара Онун Адындан, ки оннар дӧнсӱннӓр Аллаха, да афедилсин гӱнахлары. Сиз дӓ бу ишлерӓ мартурсунуз. Хем Бӓн йоллайаӂам сизӓ Беним Бобамын ададыыны, сиз сӓ калын Иерусалимдӓ, таа еденмейинӂӓ кувет йукардан».


ЛУКА 24:33–49

### «Северсин ми сӒн Бени?»


«Северсин ми сӒн Бени?»

Бундан сора Дирилӓн Сааби гӧрӱндӱ ӱӱрениӂилеринӓ Галилейа гӧлӱн йанында. Орада бирердӓйдилӓр Симон Петри, Фома, ани денилӓрди Икиз, Нафанаил, Зеведейин ооллары хем Иисусун ики башка ӱӱрениӂиси. Симон Петри деди, ани гидер тутмаа балык, ӧбӱр ӱӱрениӂилӓр дӓ хесапладылар гитмӓӓ онуннан. Оннар отурдулар кайык ичинӓ да бираз узаклаштылар кенардан, ама о геӂӓ бишей тутамадылар.

Ачан са олду сабаа, Иисус дурарды су бойунда, ама ӱӱрениӂилӓр танымадылар Ону. Иисус сорду оннара: «Ушакларым, вар мы сиздӓ бишей имеелик?» Оннар ӂувап еттилӓр: «Йок». О да деди оннара: «Атын сеткаларынызы кайыын саа тарафына да тутаӂэныз». Оннар аттылар сеткалары, да чыкарамадылар, окадар чок балык тутулмушту. Озаман о ӱӱрениӂи, ангысыны севӓрди Иисус, деди Петрийӓ: «Бу Саабидир». Ишидип буну, Петри атлады суйа да ӱзерӓк етишти кенара. Ӧбӱр ӱӱрениӂилӓр ӱздӱлӓр кайыкта, чекерӓк ардына сеткайы балыклан. Чыкып кенара, оннар гӧрдӱлӓр бир атеш, онун ӱстӱндӓ дӓ – балык хем екмек.

Бу артык ӱчӱнӂӱ керӓйди, ниӂӓ Иисус гӧрӱндӱ Кенди ӱӱрениӂилеринӓ дирилмесиндӓн сора.

Ачан оннар екмек ийӓрдилӓр, Иисус деди Симон Петрийӓ: «Симон, Ионанын оолу, северсин ми сӓн Бени оннардан чок?» Петри деер Она: «Северим, Сааби! Сӓн билерсин, ани бӓн северим Сени». Иисус деди она: «Отлат Беним кузуларымы». Иисус сорду она икинӂи керӓ: «Симон, Ионанын оолу, северсин ми сӓн Бени?» Петри деер Она: «Северим, Сааби! Сӓн билерсин, ани бӓн Сени северим». Иисус деди она: «Гӱт Беним койуннарымы». Хем ӱчӱнӂӱ керӓ Сааби сорду она: «Симон, Ионанын оолу, северсин ми сӓн Бени?» Петри кахыра дӱштӱ, ани О сорду: «Северсин ми Бени?», да деди Она: «Сааби! Сӓн хепсини билерсин; Сӓн билерсин, ани бӓн северим Сени». Иисус деер она: «Отлат Беним койуннарымы».

Ниӂӓ Петри ӱч керӓ атылдыйды Иисустан, шинди о ӱч керӓ ачыклады кенди севгисини Она. Лафларлан «Гӱт Беним койуннарымы» Сааби Иисус сымарлады Петрийӓ хем ӧбӱр ӱӱрениӂилерӓ, баксыннар Она инанч инсаннары.


ИОАН 21:1–17

### Иисусун гӧкӓ калкмасы


Иисусун гӧкӓ калкмасы

Дирилӓн Христос таа кырк гӱн гӧрӱнӓрди Кенди ӱӱрениӂилеринӓ хем сӧлӓрди оннара Аллахын Падишахлыы ичин. Битки-биткийӓ, топлайып ӱӱрениӂилерини, О буйурду оннара:

Айырылмайын Иерусалимдӓн, ама беклӓйин Бобадан аданылмышы, ангысы ичин сиз ишиттиниз Бендӓн. Иоан Ваатизедиӂи ваатиз етти суйлан, сиз сӓ биркач гӱндӓн сора ваатиз олаӂэныз Айоз Духлан. Сиз кабледеӂениз кувет, ачан сизин ӱстӱнӱзӓ инеӂек Айоз Дух, хем олаӂэныз Бана мартур Иерусалимдӓ, хем бӱтӱн Иудейада, хем Самарийада, хем дӱннӓ кенарынадан билӓ.

Бу лафлардан сора Иисус Христос башлады калкмаа оннарын гӧзлери ӧнӱндӓ гӧкӓ, да булут саклады Ону оннарын бакышларындан. Да ачан оннар бакардылар гӧкӓ, ансыздан оннарын ӧнӱндӓ пейдаланды ики адам бийаз рубаларлан да дедилӓр: «Галилейалылар! Не дуруп бакэрсыныз гӧкӓ? Сиздӓн гӧкӓ чыкан Иисус геери гелеӂек хеп ӧлӓ, насыл гӧрдӱӱнӱз гиби О гӧкӓ чыкты».


АПОСТОЛЛАРЫН ЙАПТЫКЛАРЫ 1:3–11

### «Йол хем аслылык хем ӧмӱр»


«Йол хем аслылык хем ӧмӱр»

Сааби Иисус Христос ердӓ ӱӱретти инсаны ӱч йыл кадар, Онун ставрозда герилмесинӓдӓн. Сааби насаат едӓрди Евангелийайы, демӓк Ии Хабери, куртулмак ичин хем Аллахын Падишахлыы ичин. Тӓ Онун кими сӧледиклери:

Бӓн – йол хем аслылык хем ӧмӱр; Бенсиз кимсей гелмеер Бобайа (Иоан 14:6 ).

Бӓн – дирилмӓк хем ӧмӱр; Бана инанан, еер ӧлсӓ дӓ, дирилеӂек (Иоан 11:25 ).

Бӓн таа дӱннедӓйкӓн, Бӓн – дӱннейӓ шафкым (Иоан 9:5 ).

Бӓн ӧмӱрӱн екмӓӓ; о, ким гелер Бана, хич аӂыкмайаӂэк, хем о, ким инанэр Бана, сусамайаӂэк дивеч (Иоан 6:35 ).

Инсан Оолу гелди булмаа хем куртармаа кайып оланнары (Лука 19:10 ).

Аарайын ен илкин Аллахын Падишахлыыны хем Онун доорулууну (Матфей 6:33 ).

Селемет бракэрым сизӓ, Беним селеметими верерим сизӓ; Бӓн верерим сизӓ диил ӧлӓ, насыл бу дӱннӓ верер. Ӱреениз ко сыкылмасын сизин хем коркмасын (Иоан 14:27 ).

Хепси йоргуннар хем ӱклери аар оланнар, гелин Бана, да Бӓн раатладаӂам сизи. Алын Беним бойундурууму ӱстӱнӱзӓ хем ӱӱренин Бендӓн, чӱнкӱ Бӓн йавашым хем услу ӱреклийим, хем сиз булаӂэныз ӂаннарыныза раатлык. Чӱнкӱ Беним бойундуруум иидир, хем Беним ӱкӱм илиндир (Матфей 11:28–30 ).

Онун, ким сеслеер Беним сӧзӱмӱ хем инанэр Бени Йоллайана, вар дивеч ӧмӱрӱ хем суда чыкмээр – о артык гечти ӧлӱмдӓн ӧмӱрӓ (Иоан 5:24 ).

Онун, ким инанэр Оола, вар дивеч ӧмӱрӱ, о са, ким инанмээр Оола, каблетмейеӂек ӧмӱр: Аллахын ӱфкеси калэр онда (Иоан 3:36 ).

О, ким истеер гелмӓӓ Беним ардыма, ко атылсын кенди-кендисиндӓн хем, алып кенди ставрозуну, излесин Бени (Лука 9:23 ).

Еер инсан еденирсӓ бӱтӱн дӱннейи, кенди-кендисини дӓ кайбедирсӓ йада зарар йапарса кендинӓ, не файда олур она? (Лука 9:25 ).

Ким атылмайаӂэк Бендӓн инсанын ӧнӱндӓ, ондан Бӓн дӓ атылмайаӂам Беним Гӧктеки Бобамын ӧнӱндӓ (Матфей 10:32–33 ).

Гӧк хем ер гечеӂеклӓр, ама Беним сӧзлерим калаӂэклар дивеч (Лука 21:33 ).

### Апостолларын йаптыклары


Апостолларын йаптыклары

Шиндийӓ кадар лаф гитти о ишлӓр ичин, ани олдулар Сааби Иисус Христозун гӧкӓ калкмасындан илери. Оннар йазылы дӧрт Евангелийада, ангыларыны йазмышлар Матфей, Марк, Лука хем Иоан.

Ени Баалантынын бешинӂи кийадынын ады Апостолларын Йаптыклары. Онда аннадылэр, насыл йайылармыш христианнык озаманкы Рома империйасынын бӧлгелериндӓ. Апостолларын Йаптыклары Кийадында меркез ер каплээр апостол Петринин хем апостол Павлинин изметлери, хем хализ апостол Павлинин мисионерлик чалышмалары динсиз халклар арасында.

Окуйарак Апостолларын Йаптыклары Кийадыны, биз гӧрериз, ани Аллахтан инсаннара баашланан куртулмак сӧзӱ – Сааби Иисус Христозун ӧлӱмӱ ичин хем Онун дирилмеси ичин Ии Хабер – чекедер йайылмаа динсиз халклар арасында да.

Сайылэр, ани хем ӱчӱнӂӱ Евангелийайы, хем Апостолларын Йаптыклары Кийадыны йазды бир автор – евангелист Лука. Апостолларын Йаптыклары илерледер Евангелийанын историйасыны хем каплээр вакыды Иисусун дирил месиндӓн 60-ӂы йылларын чекетмесинӓ кадар. Будур христианныын илк баштан йайылмасынын историйасы.

### Айоз Духун инмеси


Айоз Духун инмеси

Дӧнӱп Иерусалимӓ Зейтин байырындан, нередӓн Христос калкты гӧкӓ, ӱӱрениӂилӓр гирдилӓр бир евӓ да орада дуа едӓрдилӓр. Оннарлан варды биркач кары, хем оннарын арасында Марийа – Иисус Христозун Анасы. Иуда Искариотун еринӓ сечилдийди оникинӂи апостол – Матфий.

Иудейлерин Берекет йортусунда, ангысы йапыларды Паскелледӓн сора еллинӂи гӱнӱ, хепси оники апостол топландылар барабар. Ансыздан гӧктӓн бир уулту, ниӂӓ бӱӱк лӱзгӓр есмесиндӓн, долдурду бӱтӱн еви, нередӓ оннар булунардылар. Гӧрӱндӱлӓр сансын атеш диллери, да оннар бирӓр-бирӓр индилӓр хербир апостола. Апостоллар долдулар Айоз Духлан да башладылар лафетмӓӓ диллердӓ, ангыларыны илери билмӓрдилӓр.

О вакыт Иерусалимдӓ булунардылар иудейлӓр, ангылары гелмиштилӓр йортуйа тӱрлӱ падишахлыклардан. Ишидип шаматайы, оннар алатладылар о тарафа, нередӓн о ишидилӓрди. Херкези ишидӓрди, ани апостоллар лафедерлӓр онун ана дилиндӓ, да хепсини сарды корку. Шашарак, оннар сорардылар бири-биринӓ: «Бу инсаннар диил ми галилейалылар? Е нечин озаман биз ишидериз херкезимиз, насыл бизим ана диллеримиздӓ оннар аннадэрлар Аллахын бӱӱк йаптыклары ичин!» Чойу шашып-сорардылар: «Нейӓ гелсин бу?» Башкалары да, гӱлӱмсейерӓк, дейӓрдилӓр: «Оннар ичмишлӓр ени шарап».


ЙАПТЫКЛАР 1:12–26; 2:1–13

### Петринин насаады


Петринин насаады

Петри хем ӧбӱр апостоллар дурдулар топланан инсанын ӧнӱндӓ, да Петри башлады лафетмӓӓ ӱӱсек сеслӓн: «Иудей адамнары хем хепси Иерусалимдӓ йашайаннар, сеслейин бени! Билин, биз диилиз сарфош, ниӂӓ сиз санэрсыныз, чӱнкӱ шинди таа сабаа; ама таманнанэр пророк Иолин илердӓн сӧледии: „Битки гӱннердӓ, деер Аллах, дӧкеӂӓм Беним Духумдан херкезинӓ, хем пророклук едеӂеклӓр сизин оолларыныз хем сизин кызларыныз, хем генчлеринизӓ гӧрӱнеӂек гӧрӱнтӱлӓр, хем ихтӓрларыныз фасыл дӱшлӓр гӧреӂек. Хем Беним чыракларыма о гӱннердӓ дӧкеӂӓм Бӓн Беним Духуму, да оннар пророклук едеӂеклӓр. Хем херкези, ким чаараӂэк Саабинин адыны, куртулаӂэк“.

Израиллилӓр! Сеслейин бу сӧзлери: Аллах йоллады Иисусу хем йапарды Онун еллериннӓн бӱӱк минунийалар сизин аранызда. Кенди неетинӓ гӧрӓ, Аллах верди сизӓ колайлык, ӧлдӱрӓсиниз Ону, герип ставроза. Ама Аллах дирилтти Ону, нечин дейни ӧлӱм йокту насыл синӂирлесин Ону.

Хепсимиз мартур олдук, ки Аллах дирилтти Иисусу; О чыкарылды гӧкӓ отурмаа Аллахын саа тарафына хем, кабледип Бобадан Айоз Духу, дӧктӱ Ону бизӓ, нейи сиз шинди гӧрерсиниз хем ишидерсиниз. Бӧлеликлӓн, четин билин, хепси израиллилӓр, ани Иисусу, Ангысыны сиз ставроза гердиниз, Аллах йапты Сааби хем Христос».

Хепси, ким ишитти бу насаады, кырык ӱреклӓн дедилӓр Петрийӓ хем ӧбӱр апостоллара: «Не йапалым биз, кардашлар?» Озаман Петри деди оннара: «Пишман олун, хем херкези ко ваатиз олсун Иисус Христозун адыннан, ани афедилсин сизин гӱнахларыныз, да кабледеӂениз Айоз Духун баашышыны. Сааби сизӓ адады куртулмак – сизӓ, хем сизин ушакларыныза, хем хепсинӓ узак оланнара – хепсинӓ, кими чаараӂэк Кендисинӓ бизим Саабимиз Аллах».

Чойу хавезлӓн каблеттилӓр Петринин лафларыны, хем таа о гӱнӱ ваатиз олду йакын ӱч бин кишийӓ. Озамандан беери Сааби хер гӱн зееделӓрди куртуланнарын сайысыны – Кенди Клисесини, демӓк о инсаннарын топлумуну, ангыларыны Иисус Христос куртарды.


ЙАПТЫКЛАР 2:14–47

### Топалы алыштырмак


Топалы алыштырмак

Бир керӓ Петри хем Иоан гидӓрдилӓр айозлу бинайа дуа саадында. Айозлу бинанын токатларында, ани денилӓрди Гӧзӓл токатлар, отурарды бир топал адам, ангысыны инсан хер гӱн гетирӓрди да бракарды диленсин. Гӧрӱп Петрийи хем Иоаны, айозлу бинайа гирӓркӓн, о диленди оннардан да.

Петри хем Иоан, ислӓӓ бакып она, дедилӓр: «Бак бизӓ». Диленӂи атты апостоллара бир бакыш, умутланарак бишей-бишей каблетмӓӓ оннардан. Ама Петри деди она: «Гӱмӱшӱм хем алтыным йок, ама нейим вар, ону верерим сана: Иисус Христозун адындан сӧлеерим: калк та ӧрӱ!» Да, алып ону саа елиндӓн, Петри калдырды топалы. Топалын баӂаклары бирдӓн сапа-саа олдулар, да фырлайып о башлады гезмӓӓ. О гирди апостолларлан айозлу бинайа, гезерӓк хем атлайарак, хем дӓ метедерӓк Аллахы. Айозлу бинада булунан инсаннар таныдылар, ани бу адам те о топал, ангысы диленӓрди Гӧзӓл токатларын йанында. Гӧрӱп, ани о гезер хем метедер Аллахы, хепси шаштылар, не олду бу адамнан.

Алыштырылан адам айырылмарды Петридӓн хем Иоандан, хем бӱтӱн халк качарак топланды оннарын йанына. Гӧрӱп буну, Петри деди инсана: «Израиллилӓр! Не шашэрсыныз буна? Не бакэрсыныз бизӓ, сансын биз кенди куведимизлӓн йаптык ӧлӓ, ани бу адам гезер. Деделеримизин Аллахы шаннады Кенди Оолуну Иисусу, Ангысыны сиз саттыныз хем Ангысындан атылдыныз Пилатын ӧнӱндӓ, ачан о истеди колвермӓӓ Ону. Сиз ӧмӱр Вериӂийи ӧлдӱрдӱнӱз, ама Аллах дирилтти Ону ӧлӱлердӓн, нейӓ биз мартур олдук. Иисус Христозун адына инанмак алыштырды бу адамы хепсинизин ӧнӱндӓ. Ама да бӓн билерим, кардашлар, ани сиз, ниӂӓ дӓ сизин заабитлериниз, бу гӱнаха гирдиниз билмемектӓн; Аллах са, насыл таа ӧнӂедӓн билдирди Кенди пророкларын аазыннан, ани Христос лӓӓзым зеет чексин, ӧлӓ дӓ йапты. Бӧлеликлӓн, пишман олун да дӧнӱн Саабийӓ, афедилсин сизин гӱнахларыныз дейни. Ко гелсин Саабидӓн ениленмӓк вакытлары, хем ко генӓ йолласын О сизӓ Христос Иисусу, Ангысы лӓӓзым калсын гӧктӓ о вакытлара кадар, ачан таманнанаӂэк хепси, нейи сӧледийди Аллах Кенди айоз пророкларынын аазыннан. Аллах, дирилдип Кенди Оолуну Иисусу, илкин сизӓ йоллады Ону иисӧзлесин сизи, чевирерӓк херкезинизи фена ишлериниздӓн».


ЙАПТЫКЛАР 3:1–26

### Петринин хем Иоанын тутулмасы


Петринин хем Иоанын тутулмасы

Топалы алыштырмактан хем Петринин насаадындан сора беш бин кишийӓ йакын инандылар Иисус Христоза. Ама Петринин сӧледии лафлары дебештирдилӓр попазларын хем заабитлерин ӱфкесини, да оннар изин еттилӓр, каврамаа Петрийи хем Иоаны да тутмаа оннары. Ертеси гӱнӱ ӧндерӂилӓр, аксакаллар, законӂулар хем баш попазлар топландылар Иерусалимдӓ. Оннар буйурдулар гетирмӓӓ апостоллары, койдулар оннары синедрионун ортасында да сордулар топалы алыштырмак ичин: «Несой куветлӓн, кимин адыннан сиз буну йаптыныз?» Озаман Петри, долуп Айоз Духлан, деди оннара: «Израилин ӧндерӂилери! Еер биздӓн бӱӱн истӓрселӓр ӂувап сакат адама иилик йаптыымыз ичин, сорарак, насыл о алыштырылмыш, озаман ко билӓсиниз сиз хепсиниз хем билсин бӱтӱн Израил халкы: о адам дурэр саа сизин ӧнӱнӱздӓ Иисус Христозун хатырына, Ангысыны сиз гердиниз ставроза хем Ангысыны Аллах дирилтти ӧлӱлердӓн. Иисус О Таш, Ангысыны сиз, йапыӂылар, хесаба алмадыныз хем Ангысы олду кӧшӓ ташы, хем башка бирисиндӓ йок куртулмак, чӱнкӱ бӱтӱн дӱннедӓ инсаннар арасында йок башка ӧлӓ ад, ангысыннан биз куртулабилириз».

Гӧрерӓк Петринин хем Иоанын кыйаклыыны хем хесапалып, ани оннар сырадан хем ӱӱренмемиш адамнар, заабитлӓр хем аксакаллар шашардылар. Ама тездӓ оннар таныдылар, ани бу адамнар Иисуслан барабарды; гӧрерӓк Петрийлӓн хем Иоаннан дуран алыштырылмыш адамы, оннар бишей каршы сӧлейӓмедилӓр. Изин едип апостоллара, бир вакыда чыксыннар, баш попазлар хем аксакаллар башладылар дартышмаа бири-бириннӓн: «Не йапалым бу адамнарлан? Чӱнкӱ Иерусалимдӓ йашайан херкези билер, ани оннар йаптылар бир без-белли минунийа, да биз йок насыл буну инкӓр еделим; ама, даалмасын бу таа чок инсан арасында дейни, таказалайаӂэз оннара, ани оннар кимсейӓ сӧлӓмесиннӓр Иисусун ады ичин».

Да, чаарып апостоллары, баш попазлар сыкы сымарладылар оннара анмасыннар хем ӱӱретмесиннӓр Иисусун адындан. Ама Петри хем Иоан дедилӓр оннара: «Бакын, доору му Аллахын ӧнӱндӓ сеслейелим сизи, ама диил Аллахы? Биз йок насыл аннатмайалым гӧрдӱӱмӱзӱ хем ишиттиимизи». Озаман хепси топлананнар саваштылар коркутмаа апостоллары да колвердилӓр, буламайарак колайлык ӂезаламаа оннары хем коркарак халктан, нечин дейни хепси метиннӓрдилӓр Аллахы йапылан минунийа ичин.


ЙАПТЫКЛАР 4:1–21

### Стефан – христианнык ичин зеет чекӒн илк адам


Стефан – христианнык ичин зеет чекӒн илк адам

Апостолларын теклифинӓ гӧрӓ христианнар айырдылар еди диакон, сайылэр, изметчи, койуп оннарын зааметинӓ йардым етмӓӓ фукааралара хем йоксуллара. Илк диакон айырдылар Стефаны – Айоз Духлан хем инаннан долу адамы. О йапарды бӱӱк минунийалар хем нышаннар инсан арасында. Христоза инананнарын душманнары азетмӓрдилӓр бунун ичин Стефандан хем дартышардылар онуннан, ама каршы койамардылар онун аарифлиинӓ, чӱнкӱ Айоз Дух Кендиси ӱӱредӓрди ону, не сӧлемӓӓ. Озаман оннар фитледилӓр кимилерини кабаат булмаа Стефана, ани сансын кӧтӱлӓрмиш Аллахы хем Моисейи. Дебештирип халкы Стефана каршы, оннар каврадылар ону да гетирдилӓр синедриона. Ачан кабаатлайаннар чекеттилӓр йаланӂы мартурлук етмӓӓ она каршы, синедрионда хепси, ким бакарды Стефана, гӧрӓрдилӓр, ани онун сураты бензӓрди ангил сӱретинӓ.

Баш попаз сеследи хепсини кабаатламаклары да сорду Стефана: «Доору му бу?» Стефан ӂувап етти Айозлу Йазыдан сӧзлӓрлӓн. Сеслейерӓк онун доору сӧзлерини, ани ӱзӓ чыкарарды оннарын фена ишлерини, топланан инсан делерӓрди хем ӱфкедӓн гыӂырдадарды дишлерини.

Стефан са, долу Айоз Духлан, калдырып гӧзлерини гӧкӓ, гӧрдӱ Иисусу да деди: «Бӓн гӧрерим ачылмыш гӧклери хем Аллахын саа тарафында дуран Инсан Оолуну». Ишидип бу лафлары, хепси кудурмуш гиби чекеттилӓр баармаа хем, тыкайып кулакларыны, ани шитмемӓӓ Стефанын лафларыны, абандылар онун ӱстӱнӓ. Оннар чыкардылар ону касаба кенарына да башладылар ташламаа. Стефан са дуа едӓрди: «Сааби Иисус, каблет беним ӂанымы!» Сора, дӱшӱп дизчӓ, баарды: «Сааби, прост ет оннара бу гӱнахы». Да, дейип буну, ӧлдӱ.


ЙАПТЫКЛАР 6:2–15; 7:1–60

### Филип хем ефиопийалы бойар


Филип хем ефиопийалы бойар

Стефанын зеетли ӧлӱмӱндӓн сора чекеттилӓр кооламаклар клисейӓ Иерусалимдӓ. Клисӓ азалары даалдылар Иудейанын хем Самарийанын тӱрлӱ касабаларында. Апостоллар, вазгечмейип, хеп насаат едӓрдилӓр Саабинин сӧзӱнӱ.

Да тӓ бир керӓ Саабинин ангили деди диакон Филипӓ: «Калк та гит ӱӱлен тарафына, о йола, ангысы гӧтӱрер Иерусалимдӓн Газайа». Филип чыкты йола. Бу вакыт Ефиопийа падишахкасынын бир бойары, онун хазнасынын коруйуӂусу, ангысы гелмишти Иерусалимӓ баш иилтмӓӓ Саабийӓ, дӧнӓрди геери да, отурарак кенди файтонунда, окуйарды пророк Исайайы.

Ангил деди Филипӓ: «Йаклаш тӓ бу файтона да гит онун йанысора». Филип йаклашты да, ишидип, ани ефиоп окуйэр пророк Исайайы, деди она: «Аннээрсын мы сӓн, не окуйэрсын?» Ӧбӱрӱ ӂувап етти: «Насыл бӓн вар насыл аннайым, кимсей бана аннатмарса?» О теклиф етти Филипӓ, отурсун онун файтонуна. О са окуйарды бӧлӓ ери Айозлу Йазыдан: «Насыл койуну гӧтӱрерлӓр кесмӓӓ, хем насыл кузу, ону кыркаркан, сес чыкармээр, ӧлӓ О да ачмарды Кенди аазыны. О ашааландыйды, хем Она кесилмедийди доору суд Ама Онун сойуну ким ачыклайаӂэк? Чӱнкӱ алдылар ердӓн Онун ӧмӱрӱнӱ». Ефиоп деди Филипӓ: «Йалварэрым сана, сӧлӓ: кимин ичин сӧлеер пророк буну? Кендиси ичин ми оса башка бириси ичин ми?» Филип сӓ, чекедип Айозлу Йазынын бу ериндӓн, иихаберлӓрди Иисус ичин.

Бу арада оннар етиштилӓр суйа. Ефиоп сорду: «Тӓ су. Не енгел едер бана ваатиз олайым?» Филип чевирди она: «Еер инанарсан бӱтӱн ӱреендӓн, озаман олур». Ӧбӱрӱ деди: «Инанэрым, ани Иисус Христос Аллахын Оолу». Да изин етти дургутмаа файтону. Оннар икиси дӓ гирдилӓр суйа, да Филип ваатиз етти ону. Ачан са оннар чыктылар судан, Айоз Дух инди ефиопа; Филипи дӓ алды Саабинин ангили, да ефиоп артык гӧрмӓрди ону. Севинерӓк, ефиоп бойары гитти илери доору кенди йолундан.


ЙАПТЫКЛАР 8:26–39

### Христианнарын коолайыӂысы Саул


Христианнарын коолайыӂысы Саул

Оннарын арасында, ким кооларды Иерусалим христианнарыны, варды бир генч фарисей Саул. Саул пек ислӓӓ ӱӱренмишти иудей динини хем Айозлу Йазыйы. О сыкы коруйарды деделерин адетлерини, мутлак таманнарды Айозлу законун хепси сыраларыны. Ама Саул инанмарды, ани Иисус –Месийа, да сайарды христианнары Аллахтан атылан йаланӂы. О гирӓрди Иисус Христозун ӱӱрениӂилеринин евлеринӓ, тутарды оннары да атарды зындана, нередӓ оннары беклӓрди зеетлӓр хем ӧлӱм.

Ачан иудейлӓр ташлардылар диакон Стефаны, Саул коруйарды оннарын рубаларыны, бутакым гӧстерерӓк, ани бу ӂезайы сайэр доору. Саул диилди ӂансыз, ама инанарды, ани йапылэр доорулук, онуштан бу иш хич сарсытмазды онун ӱреени.

Ӱӱренип, ани коркунч йаланӂылык гечмиш таа ӧтӓӓ да онун бир меркези олмуш Дамаск касабасы, Саул хесаплады гитмӓӓ орайы. Ӱфкеленип Саабинин ӱӱрениӂилеринӓ, о гелди баш попаза да истеди ондан Дамаск касабасынын синагогаларына кийатлары, ани йардым етсиннӓр каврамаа орада Христозун хепсини излейиӂилерини да, букаалайып, гетирмӓӓ оннары Иерусалимӓ.


ЙАПТЫКЛАР 7:58; 8:1, 3; 9:1–2

### Саабинин гӧрӱнмеси Саула


Саабинин гӧрӱнмеси Саула

Ачан Саул йаклашарды Дамаска, ону ансыздан айдыннатты гӧктӓн шафк. О дӱштӱ ерӓ да ишитти бир сес, ангысы дейӓрди она: «Саул! Саул! Нечин сӓн Бени коолээрсын?» «Кимсин сӓн, Сааби?» – сорду Саул. Сааби дӓ ӂувап етти: «Бӓн Иисусум, Ангысыны сӓн коолээрсын. Зор сана гитмӓӓ казаа каршы». Титирейерӓк коркудан, Саул сорду: «Сааби! Не буйураӂан бана йапайым?» Сааби деди она: «Калк та гит касабайа. Орада сана сӧлейеӂеклӓр, не йапасын».

Сауллан гидӓн инсаннар дурардылар сансын донмушлар, ишидерӓк бир сес, ама кимсейи гӧрмейерӓк. Саул калкты ердӓн; онун гӧзлери ачыкты, ама о бишей гӧрмӓрди: гӧктӓн шафк камаштырды онун гӧзлерини. Йолдашлары, тутуп елиндӓн, гӧтӱрдӱлӓр ону Дамаска.

Дамаскта варды Христозун бир инанч излейиӂиси, ады Ананийа. Сааби деди она: «Ананийа! Калк та гит Доору сокаа; Иуданын евиндӓ сор бир Тарслы адамы, ады Саул. О шинди дуа едер, хем о гӧрмӱш бир гӧрӱнтӱ: сансын гелмиш бир адам, ады Ананийа, да коймуш онун ӱстӱнӓ еллерини, ани онун ачылсын гӧзлери». Ананийа ӂувап етти: «Сааби! Бӓн ишиттим чойундан бу адам ичин, ангысы йапмыш букадар феналык Сенин ӱӱрениӂилеринӓ Иерусалимдӓ; о бурайы да гелди баш попазлардан изиннӓн бааламаа хепсини, ким чаарэр Сенин адыны». Ама Сааби деди она: «Гит, Бӓн сечтим о адамы, ани о билдирсин Беним адымы башка халклара, падишахлара хем израиллилерӓ. Да Бӓн гӧстереӂӓм она, некадар о лӓӓзым зеет чексин Беним адым ичин».

Ананийа гитти орайы, нерейи гӧстерди она Сааби. Гирип евӓ, о койду Саулун ӱстӱнӓ еллерини да деди: «Саул кардаш! Сааби Иисус, Ангысы гӧрӱндӱ сана йолда, йоллады бени, ани сенин ачылсын гӧзлерин хем доласын Айоз Духлан». Да осаат сансын капчык дӱштӱ Саулун гӧзлериндӓн, да о енидӓн башлады гӧрмӓӓ. Хеп о гӱнӱ Саул ваатиз олду Иисусун адыннан да башлады насаат етмӓӓ синагогаларда, ки Иисус Аллахын Оолудур.


ЙАПТЫКЛАР 9:3–20

### Сасаул качэр Дамасктан


Сасаул качэр Дамасктан

Хепси, ким ишидӓрди Саулун насаатларыны, шашардылар хем дейӓрдилӓр: «Не, санки бу диил ми о Саул, ангысы кооларды Иерусалимдӓ Иисус Христоза инанан инсаннары. Санки не, о гелмеди ми бурайы бааламаа оннары да гӧтӱрмӓӓ баш попазлара?» Саул са гит-гидӓ таа пек каавилешӓрди инанында хем кенди насаатларыннан шаштырарды Дамаскта йашайан иудейлери, инандырарак, ани Иисус – Месийа.

Бираздана иудейлӓр лафлаштылар ӧлдӱрмӓӓ Саулу. Бунун ичин оннар койдулар хербир касаба токадында аскерлери, ки тутмаа Саулу, ачан о савашаӂэк чыкмаа Дамасктан. Саул ӱӱренди бу неет ичин да калды касабада. Геӂӓ Иисусун ӱӱрениӂилери салвердилӓр ону бир бӱӱк читендӓ касаба дуарындан.

Чыкып Дамасктан, Саул гелди Иерусалимӓ. Орада о савашарды катылмаа Иисусун ӱӱрениӂилеринӓ, ама хепси коркарды ондан, инанмайарак, ани о хализдӓн олду Христозун ӱӱрениӂиси. Озаман христианнарын бириси, Варнава, гелди апостоллара Сауллан барабар да аннатты оннара, насыл йолӂа Саул гӧрмӱш Саабийи, хем не сӧледи Сааби Саула, хем насыл Саул коркусуз насаат едӓрди Иисусун адыны Дамаскта. Озаман апостоллар хем бӱтӱн клисӓ каблеттилӓр Саулу ниӂӓ кардашыны. Таа сора она башладылар демӓӓ апостол Павли. Онун ӧмӱрӱнӱн неети олду насаат етмӓӓ Христозу динсизлерӓ.

Апостол Павли йазды чок кийат тӱрлӱ касабаларын клиселеринӓ. Оннарын бирисиндӓ апостол Павли йазарды: «О ишлӓр, нейи илери сайардым ӱстӱннӱк, Христос ичин бӓн шинди сайэрым кайыплык. Хем дӓ хепсини сайэрым кайыплык, чӱнкӱ Иисус Христозу, беним Саабими, танымак хепсиндӓн ӱстӱндӱр –Христос ичин бӓн хербир иши кайбеттим хем сайэрым гӱбӱр, ани еденейим Христозу хем дайанайым Она. Беним доорулуумун темели диил Айозлу закон, ама Христоза инанмак. Чӱнкӱ Аллах инсаны сайэр доору Она инанмак ичин».


ЙАПТЫКЛАР 9:21–28; ФИЛИПЛИЛЕРӓ КИЙАТ 3:7–9

### Петри дирилдер Тавифайы


Петри дирилдер Тавифайы

Порт касабасы Иопийа, ани башка тӱрлӱ денилер Йафа, дурэр Ак денизин бойунда. Иопийада йашарды Иисус Христозун излейиӂиси Тавифа. О ӂана йакын карыйды хем йапарды чок иилик. Ама тӓ бир керӓ о хасталанды да тездӓ ӧлдӱ. Онун ӧлӱсӱнӱ йыкадылар да койдулар бӱӱк баша.

Апостол Петри булунарды озаман Лидда касабасында. Лидда да Иопийайа йакын олдуу ичин, Христозун излейиӂилери Иопийадан йолладылар Петрийӓ ики кишийи, ани о хемен гелсин оннара.

Ачан Петри гелди, ону гечирдилӓр бӱӱк баша, да хепси дул карылар йашлан аалайарак чекеттилӓр гӧстермӓӓ она гӧлмеклери хем фистаннары, ангыларыны дикмиш оннара дейни Тавифа. Петри чыкартты хепсини бӱӱк баштан, диз чӧкӱп, дуа етти, сора данышарак ӧлӱйӓ, деди: «Тавифа! Калк». Кары ачты гӧзлерини да, гӧрӱп Петрийи, отурду. О узатты карыйа елини, калдырды ону да, чаарып инсаннары, койду оннарын ӧнӱндӓ Тавифайы дири.

Бу олуш ичин хабер даалды бӱтӱн Иопийада, да чойу инандылар Саабийӓ. Петри дӓ таа герӓӓ гиби вакыт калды Иопийада бир сепиӂи Симонда.


ЙАПТЫКЛАР 9:36–43

### Ӱзбашы Корнилий


Ӱзбашы Корнилий

Иисус Христозун хем Онун апостолларын вакыдында диил саде Израил ери, ама хепси Ак дениз падишахлыклары да булунардылар Романын куведи алтында. Ромалылар тутардылар бу падишахлыкларда кенди аскер четелерини. Ак дениздеки Кесарийа портунда дурарды Италий четеси. Бу четенин ӧндерӂилерин бирисийди ӱзбашы Корнилий. О хем онун евдекилери Аллахы сайан инсаннарды. Корнилий йапарды чок иилик хем херзаман дуа едӓрди Аллаха. Бир керӓ она бир гӧрӱнтӱдӓ гелди Аллахын ангили да деди: «Корнилий! Аллах унутмады сенин дуаларыны хем ииликлерини; бӧлеликлӓн, йолла инсаннары Иопийайа да чаар Симону, ангысына деерлӓр Петри. О сӧлейеӂек сана сӧзлери, ангылары куртараӂэклар сени хем бӱтӱн сенин айлени». Ачан ангил узаклашты, Корнилий, чаарып ики чырааны хем инанч аскерлерин бирисини, намузлу бир адамы, аннатты оннара хепсини, хем йоллады оннары Иопийайа, ани булунэр Кесарийадан ӱӱлен тарафа доору.

Аскерлӓр гелдилӓр Иопийайа да булдулар орада Петрийи. О конаклады оннары да бракты геӂелемӓӓ, ертеси гӱнӱ дӓ гитти оннарлан Кесарийайа. Орада оннары артык беклӓрди Корнилий хем онун сенселелери хем йакын достлары. Петри, данышарак топланан инсана, деди: «Шинди бӓн билерим, ани Аллах кимсейӓ пай тутмээр, да Она хош гелер хербир халкын инсаны, ангысы сайэр Ону хем доору ишлӓр йапэр. Аллах йоллады Израил халкына сӧз, ии хаберлейерӓк селемет Иисус Христос ашыры, Ангысы хепсинин Саабисидир. Биз дӓ гӧрдӱк хепсини, не Иисус йапты Иудейада хем Иерусалимдӓ. Ону ӧлдӱрдӱлӓр, герип ставроза, ама Аллах дирилтти Ону ӱчӱнӂӱ гӱнӱ. Иисус изин етти бизӓ, насаат еделим инсаннара хем мартурлук еделим, ани Аллах койду Ону, суд кессин дирилерӓ хем ӧлӱлерӓ. Хепси пророклар аннадэрлар, ани херкези, ким инанэр Онун адына, кабледеӂек гӱнахларына афетмӓк».

Петринин насаадындан сора хем Корнилий, хем бӱтӱн онун айлеси, хем хепси достлары инандылар Иисус Христоза, Аллахын Оолуна, хем ваатиз олдулар Онун адына.


ЙАПТЫКЛАР 10

### Ангил куртарэр Петрийи зындандан


Ангил куртарэр Петрийи зындандан

О вакыт Ирод падишах башлады кооламаа христианнары. Онун изининӓ гӧрӓ ӧлдӱрӱлдӱ Иоанын кардашы, апостол Иаков. Гӧрерӓк, ани бу иш севиндирер иудейлери, падишах капады зындана апостол Петрийи дӓ, неетленип Паскеллӓ йортусундан сора чыкармаа ону инсан ӧнӱнӓ да сора ӧлдӱрмӓӓ. Зынданда Петрийи коруйарды оналты аскер. Христианнар да бу вакыт дайма дуа едӓрди онун ичин Аллаха.

Геӂӓ, о гӱнӓ каршы, ачан Ирод неетленӓрди чыкармаа Петрийи инсана, апостол, баалы ики синӂирлӓн, уйуйарды ики аскер арасында. Зынданын капусунда да варды бекчи. Бирдӓн-бирӓ геӂӓ йарысы Петрийӓ гелди Саабинин ангили, да кескин шафк айдыннатты бӱтӱн зынданы. Ангил, итирип Петрийи, уйандырды ону да деди: «Калк чабук». Синӂирлӓр осаат дӱштӱлӓр онун еллериндӓн. Сора ангил деди: «Гиийин да гел ардыма». Петри чыкты да гитти онун ардына, аннамайарак, ани хепси буннар олэр айын-ачык, хем санарак, ани бу бир гӧрӱнтӱ. Гечип бекчилерин йанындан, оннар йаклаштылар касабайа гӧтӱрӓн демир токатлара, ангылары ачылдылар кенди-кендилери. Оннар чыктылар, да, ачан оннар гечтилӓр бир сокак, ангил осаат кайбелди.

Озаман Петри, гелип кендисинӓ, деди: «Герчектӓн шинди бӓн гӧрерим, ани Сааби йоллады Кенди ангилини да куртарды бени Иродун елиндӓн хем дӓ хербир иштӓн, не ани беклӓрди иудей халкыны». Бакынып, Петри гитти Марийанын, Иоанын анасынын, евинӓ, нередӓ топланмыштылар инанӂыларын чойу да дуа едӓрдилӓр. Гелип оннара, о аннатты, насыл Сааби чыкарды ону зындандан.


ЙАПТЫКЛАР 12:1–17

### Апостол Павлинин илк мисионерлик гезиси


Апостол Павлинин илк мисионерлик гезиси

Апостол Павли атылмарды кенди изметиндӓн – насаат едӓрди Ии Хабери динсиз халклара. О кызгын ӱреклӓн таманнарды Сааби Иисус Христозун сымарламасыны, ангысынын бӱӱн дӓ куведи вар христианнар ичин: «Гидин, ӱӱредин бӱтӱн халклары тутмаа хепсини, не Бӓн изин еттим сизӓ, ваатиз едерӓк оннары Бобанын хем Оолун хем Айоз Духун адына». Узун сӱртӓн ӱч мисионерлик гезисини озаманкы Рома империйасынын тӱрлӱ касабаларына хем бӧлгелеринӓ Павли башлады Антиохийа касабасындан.

Илк гезийӓ Павлийлӓн барабар гитти апостол Варнава да. Антиохийадан геми гетирди оннары Кипруйа. Кипрудан оннар гиттилӓр Кӱчӱк Азийайа хем сора, ба йайан, ба ешеклердӓ атлы, етиштилӓр Галатийа тарафына, да орада, Иконийа касабасында, башладылар кенди насаадыны, да пек чок инсан инанды Христоза. Иконийадан оннар йолландылар Листра касабасына. Листрада Павлинин сӧзӱннӓн Сааби алыштырды бир топалы. Инсаннар сандылар, ани Павли хем Варнава – аллахлар. Урум аллахын Зевсын попазы истӓрди йапмаа оннара курбан. Ама, ишидип буну, апостоллар кахырдан рубаларыны йыртарак, бӱӱк сеслӓн баардылар: «Адамнар! Не йапэрсыныз? Биз – инсаныз, сизин гиби, хем биз иихаберлеериз сизӓ, аники сиз дӧнӓсиниз сизин йаланӂы аллахларыныздан дири Аллаха, Ангысы йаратты гӧкӱ, ери, денизи хем хепсини, не оннарда вар. Макар евелки вакытларда Аллах бракарды хербир халк гитсин кенди йолларындан, О вазгечмӓрди гӧстермӓӓ Кенди севгисини, йоллайарак бизӓ гӧктӓн йаамур хем берекетли вакытлары, йоллайарак бизӓ имӓк хем долдурарак бизим ӱреклеримизи шенниклӓн».

Апостоллар коркусуз насаат едӓрдилӓр Листрада. Ама Листрайа гелӓн биркач иудей фитлӓрдилӓр инсаны, дейерӓк: «Бу адамнар сӧлӓмеерлӓр бишей доору, хепси йалан сӧлеерлӓр». Павлийи ташладылар, ама Аллах коруйарды ону, да о калды дири хем илерледӓрди йолуну. Листрадан Павли гелди Дервийа касабасына, нередӓ генӓ насаат едӓрди Евангелийайы, хем чок инсан дӧндӱ Саабийӓ. Дервийадан Павли хем Варнава дӧндӱлӓр Антиохийайа, нередӓн оннар илкин йолландылар о мисийайлан, ангысыны шинди таманнадылар. Гелип Антиохийайа хем топлайып христианнары, оннар аннаттылар, насыл Аллах оннарын насаадыннан ачты инан капуларыны динсиз халклара.

Апостол Павлинин илк мисионерлик гезиси сӱрттӱ ӱч йыл кадар.


МАТФЕЙ 28:19–20; ЙАПТЫКЛАР 13; 14

### Павлинин икинӂи мисионерлик гезиси


Павлинин икинӂи мисионерлик гезиси

Апостол Павлинин икинӂи мисионерлик гезисинӓ онуннан барабар гитти Сила, чыфытлардан бир христиан. Антиохийадан оннар генӓ гиттилӓр Дервийайа хем Листрайа (нередӓ Павлийи биркач йыл геери, ташлайып, май ӧлдӱреӂейдилӓр). Бурада Павли каршылашты бир деликанны Тимофейлӓн, ангысы олду онун инанч йардымӂысы.

Оннар гелдилӓр Троадайа, бир касабайа Егей денизин бойунда. Геӂӓ Павлийӓ гелди бир гӧрӱнтӱ: онун ӧнӱндӓ пейдаланды бир македонийалы, ангысы дейӓрди: «Гел Македонийайа да йардым ет бизӓ».

«Бу гӧрӱнтӱдӓн сора биз осаат хесапладык гитмӓӓ Македонийайа, сайыклайып, ани бизи Сааби чаарарды, Ии Хабери аннадалым орада», –йазэр евангелист Лука, Апостолларын Йаптыклары Кийадынын автору, ангысы кендиси, безбелли, йанашмыш Павлийӓ Троадада. Македонийа озаман Грецийанын пойраз-гӱндуусунда Рома империйасынын бӧлгесийди. Гемийлӓн оннар айкырладылар Егей денизини да гелдилӓр Филип касабасына. Олабилир, ани хализ Филиптӓ пейдаланмышты Европада илк христианнар. (Филиптӓ Павлийи хем Силайы аттылар капана, ама бунун ичин – илеридеки аннатмак.)

Филиптӓн Павли гитти Егей денизин бойундакы бӱӱк Салоник касабасына, нередӓ варды порт. Бурада пек чок урум хем дӓ кими чыфытлар инандылар Христоза. Ама чыфытларын арасында варды Павлинин хем Силанын душманнары да, ангылары йаптылар оннара каршы калкынты, да озаман Павлийлӓн Сила лӓӓзым олду гитсиннӓр Верийа касабасына.

Верийадан Павли гитти Афинайа, Грецийанын баш касабасына. Грецийа бу вакытларда булунарды Рома куведи алтында. Афинада Павли насаат едӓрди Аллахын сӧзӱнӱ философларын хем сырадан инсаннарын ӧнӱндӓ. Бунун ичин дӓ биз окуйаӂэз бир илеридеки аннатмакта. Афинадан о гитти Коринфӓ, Рома империйасынын бӱӱк касабаларын бирисинӓ. Коринфтӓ Павли калды бир бучук йыл, бу вакытта бурада чок инсан инанды Христоза. Коринф касабасындан Павли дӧндӱ денизчӓ Кӱчӱк Азийайа да етишти бир бӱӱк касабайа Ефесӓ. Сора илерлетти йолуну, уурады Иерусалимӓ да дӧндӱ Антиохийайа.

Павлинин икинӂи гезиси дӓ сӱрттӱ ӱч йыл кадар. Бу вакытта Павли гечти биркач бин километралык йол.


ЙАПТЫКЛАР 15:36 – 18:22

### Павли хем Сила капанда


Павли хем Сила капанда

Б ир керӓ Павли хем онун йолдашы Сила гелдилӓр Филип касабасына, ангысы Рома колонийасыйды. Орада оннар Иисус Христозун адыннан алыштырдылар бир изметчийкайы, ангысы тутулмушту фалӂылык духуннан. Кенди фал чекмеклериннӓн о гетирӓрди кенди чорбаӂыларына бӱӱк казанч. Гӧрӱп, ани казанчлары кайбелди, о изметчийканын чорбаӂылары туттулар Павлийи хем Силайы да гетирдилӓр оннары касаба мейданына заабитлерӓ лафларлан: «Бу инсаннар – иудейлӓр. Оннар дебештирерлӓр касабада инсаны, насаатлээрлар адетлери, ангыларыны биз, ромалылар, дӱшмеер кабледелим». Бӱтӱн халк та калкынды Павлийӓ хем Силайа каршы. Озаман заабитлӓр, копарып апостолларын сыртындан рубалары, изин еттилӓр дӱӱмӓӓ оннары сопаларлан. Бундан сора аттылар оннары тӱрмейӓ хем изин еттилӓр бекчийӓ, корусун оннары, гӧз кыпмайарак. Тӱрмӓ бекчиси капады апостоллары зындана хем букаалады оннарын айакларыны. Ама Павлийлӓн Сила кахыра дӱшмедилӓр. Геӂӓ йарысына йакын оннар, дуа едерӓк, метиннӓрдилӓр Аллахы, ӧбӱр капанӂылар да сеслӓрдилӓр оннары.

Ансызын олду бӱӱк ер тепремеси, да зындан сарсты таа темелинӓдӓн, хепси капулар ачылдылар хем капанӂыларын херкезин синӂирлери дӱштӱлӓр. Тӱрмӓ бекчиси, уйанып, гӧрдӱ не олдууну да истӓрди кенди-кендисини ӧлдӱрмӓӓ, санарак, ани хепси капанӂылар качтылар. Ама Павли деди она: «Йапма кендинӓ бир дӓ феналык, чӱнкӱ хепсимиз биз бурадайыз». Титирейерӓк дӱшӱп Павлинин хем Силанын айакларына, бекчи сорду оннара: «Чорбаӂыларым беним! Не йапайым бӓн куртулмаа дейни?» Оннар да ӂувап еттилӓр: «Инан Сааби Иисус Христоза, да куртулаӂан – хем кендин, хем сенин евдекилерин». Озаман бекчи чыкарды оннары зындандан, йыкады оннарын йараларыны да осаат хепси евдекилериннӓн билӓ ваатиз олду.

Ертеси гӱнӱ касаба заабитлери, ани кападыйдылар Павлийи хем Силайы тӱрмейӓ, йолладылар тӱрмӓ бекчисинӓ изметчи инсаннарыны, сӧлесиннӓр она, ки о колверсин Павлийи хем Силайы. Ама Павли деди оннара: «Бизи, Рома ватандашларыны, судсуз бӱтӱн халк ӧнӱндӓ дӱӱдӱлӓр хем аттылар зындана, шинди дӓ саклыӂа колверерлӓр ми? Йок, ко гелсиннӓр да кендилери чыкарсыннар бизи бурадан». Изметчилӓр аннаттылар бу лафлары касаба заабитлеринӓ. Ишидип, ани апостоллар –Рома ватандашлары, ӧбӱрлери корктулар да, гелип, истедилӓр Павли хем Сила афетсиннӓр оннары. Чыкарып оннары зындандан, йалвардылар Павлийӓ хем Силайа, гитсиннӓр касабадан.


ЙАПТЫКЛАР 16:16–39

### Павли Афинада


Павли Афинада

Аннаттыымыз гиби икинӂи мисионерлик гезисиндӓ Павли уурады Афинайа. Афина касабасы кенди вакыдында дӱннӓ културасынын меркезийди, бурада дууду чок анылмыш философлар – Сократ, Платон хем башкалары. Павли дуйду бир дерин ӱрек аӂысы, гӧрерӓк, ани касабада букадар чок идол вар. Хер гӱн о лафа дурарды синагогада иудейлӓрлӓн хем Аллахы сайан хепси урумнарлан хем дӓ оннарлан, ким она каршы гелӓрди мейданда. Кими философлар – стоиклӓр хем епикурӂулар – атышардылар онуннан. Бирилери сорардылар: «Не истеер сӧлемӓӓ бу бош аазлы?» Ӧбӱрлери сӓ дейӓрдилӓр: «Аллӓ, о несӓ насаат едер йабанӂы аллахлар ичин», нечин дейни Павли иихаберледи оннара Иисус Христозун дирилмеси ичин.

Павлийи гетирдилӓр ареопага[18] да сордулар: «Вар мы насыл ӱӱренелим, не сӓн насаат едерсин? Чӱнкӱ сенин бизӓ сӧледиин фасыл бишейдир, да онуштан биз истеериз билелим, не иштир бу». Павли, чыкып ареопагын ортасына, деди: «Афиналылар! Гӧрерим, ани сиз сарп динӂийсиниз: гечерӓк хем сииредерӓк сизин айозлу ерлеринизи, бӓн расладым бир курбаннаа билӓ, ангысында йазылы: „Билинмейӓн аллаха“. Таман те о Аллахы, ангысына сиз баш иилдерсиниз, бӓн насаат едерим сизӓ: Аллах, Ангысы йаратты дӱннейи, гӧкӱн хем ерин Саабиси, йашамээр еллӓн йапылмыш айозлу биналарда хем истӓмеер инсан еллери измет етсин, сансын Онун вар бир зору. Йок, О Кендиси верди хепсинӓ хем ӧмӱр, хем солук, хем хербир иши. Бир адамдан О чыкарды бӱтӱн инсан сойуну, ки инсан йашасын бӱтӱн дӱннедӓ да аарасын Аллахы, истейерӓк дуймаа Ону хем булмаа, макар О диил узак херкезимиздӓн. Зерӓ биз Аллах ичин йашээрыз, хем гезериз, хем варыз, насыл кими сизин пеетчилериниз дейӓрди: „Зерӓ биз – Онун сойу“. Бӧлеликлӓн, биз, Аллахын сойу оларак, олмаз дӱшӱнелим, ани Аллах бензеер алтына йада гӱмӱшӓ, йада таша, ангысы йапылмыш инсанын еллериннӓн хем онун фикириннӓн. Бакмайарак о билгисиз вакытлара, Аллах шинди изин едер хепсинӓ инсаннара херердӓ дӧнсӱннӓр Она; чӱнкӱ О белли етти о гӱнӱ, ачан доору суд кесеӂек дӱннейӓ Онун тарафындан койулан Адамнан, хем дӓ ки хепси гӧрӱп инансыннар буну дейни, О дирилтти о Адамы ӧлӱлердӓн».


ЙАПТЫКЛАР 17:16–31

### Павлинин ӱчӱнӂӱ мисионерлик гезиси


Павлинин ӱчӱнӂӱ мисионерлик гезиси

Биркач вакыттан сора Павли неетленди йапмаа ӱчӱнӂӱ мисионерлик гезисини. Антиохийадан о генӓ гитти пойраза. Фригийа тарафындан гечип, о етишти Ефесӓ, Егей денизин Асийа тарафында бир порт касабасына (о вакытларда Асийа дейӓрдилӓр бӱӱнкӱ Кӱчӱк Азийанын саде бир парчасына). Ефес бир бӱӱк касабайды, нередӓ йашарды икиӱз бин кишидӓн зеедӓ. Бу касабада Павли чалышты ики йыла йакын, ӧлӓ ки Асийа долайында инсаннар ишидӓрдилӓр Сааби Иисус ичин насаады – хем иудейлӓр, хем урумнар. Аллах та йапарды чок минунийа Павлинин еллериннӓн.

Ефестӓ варды Артемида аллахкасынын мермердӓн бир кӓӓмил бинасы – дӱннейин Еди Минунийасынын бири, ангысыны дӱздӱлӓр 220 йыл. Куйумӂулар хем ресимӂилӓр йапардылар гӱмӱштӓн Артемиданын бинасынын кӱчӱк копийаларыны да сатардылар оннары сувенир гиби. Оннар йаптылар касабада бир бӱӱк калкынты Павлийӓ хем христиан ӧндерӂилеринӓ каршы, нечинки Артемидайа баш иилденнерин чойу дӧндӱлӓр дири Аллаха. Павли лӓӓзым олду гитсин Ефестӓн, да, айкырлайып гемийлӓн Егей денизини, о долашты Македонийада хем Грецийада о ерлери, нередӓ о таа илери насаат еттийди, оннарын арасында Филип хем Коринф касабалары. Сора о дӧндӱ Асийайа да икинӂи керӓ насаат етти Троадада. Троададан Павли илерледи йолуну да етишти Ас касабасына, орадан да гемийлӓн айкырлады Митилинайы, Самосу, Трогилийайы, Милити. Павли чаарды Милитӓ Ефес клисесинин пресвитерлерини, ани оннара вермӓӓ битки насаады дейни, нечинки билӓрди, ани биртаа гӧрмейеӂек оннары. Гечип Кос хем Родос адаларындакы портлардан хем Кӱчӱк Азийадакы Патара портундан, Павли етишти Птолемаидайа. Птолемаидадан о илерледи гезисини йайан Кесарийа ашыры чак Иерусалимӓ кадар. Иерусалимдӓ Павлийи туттулар. Павлинин ӱчӱнӂӱ мисионерлик гезиси сӱрттӱ ӱч йылдан зеедӓ – Христозун Дуумасындан 54-ӱнӂӱ йылдан 57-инӂи йыла кадар.

Апостол Павли мисионерлик гезилериндӓ, иихаберлейерӓк Христос ичин, чок зеет чекти. Кендиси Павли йазэр: «Бӓн чалышардым, чок керӓ йаралы олдум, чок керӓ зынданнарда булундум хем чок керӓ ӧлӱмӓ йакындым. Беш керӓ иудейлердӓн отуз докузар камчы каблеттим; ӱч керӓ бени дӱӱдӱлӓр сопайлан, бир керӓ дӱӱдӱлӓр ташлан. Ӱч керӓ бӓн дӱштӱм геми буулмасына, бир геӂӓ хем бир гӱн ачык дениздӓ гечирдим; чок керӓ булундум гезилердӓ, корку чектим дерелердӓ, корку чектим хайдутлардан, корку чектим сойдашларымдан, корку чектим динсиз халклардан, корку чектим касабаларда, корку чектим чолда, корку чектим дениздӓ, корку чектим йаланӂы кардашлар арасында...»


ЙАПТЫКЛАР 18:23 – 21:34; 2 КОРИНФЛИЛЕРӓ КИЙАТ 11:23–26

### Гӧз бойаӂылык гӱнахы


Гӧз бойаӂылык гӱнахы

Ески Баалантыда биз окуйэрыз, ани Аллах сыкы буйурду Кенди халкына, атылсын бӧлӓ занаатлардан, ниӂӓ: гӧз бойаӂылыы, фал чекмӓк, бӱӱӂӱлӱк, ӧлӱлери чаармак, хем буйур етти ӧлдӱрмӓӓ оннары, ким таманнамээр бу сымарламайы: «Бӱӱӂӱлӱк йапмайын хем фал чекмейин» (Левит 19:26 ). «Ко олмасын сизин аранызда кенди оолуну йада кызыны атештӓн гечирӓн, билгич, фалӂы, бӱӱӂӱ, гӧз бойаӂысы, оннар, ким чаарэр духлары, хем оннар, ким сорэр ӧлӱлерӓ. Чӱнкӱ пислидир Саабинин ӧнӱндӓ херкези, ким йапэр буну, хем бу писликлӓр ичин Сааби, сенин Аллахын, коолээр хананейлери сиздӓн» (Икинӂи законнук 18:10–12 ). «О, ким чаараӂэк ӧлӱлери йада бӱӱӂӱлӱк йапаӂэк, адам мы, кары мы, лӓӓзым ӧлдӱрӱлсӱн; ташлан лӓӓзым дӱӱлсӱн оннар, хем кендилери оннар кенди ӧлӱмӱ ичин кабаатлыдыр» (Левит 20:27 ).

Тӓ не олмуш апостол Павлинин ӱчӱнӂӱ мисионерлик гезисиндӓ Ефес касабасында. Орада Аллах йапарды чок минунийа Павлинин еллериннӓн, ӧлӓ ки хасталары ӧртӓрдилӓр Павлинин басмаларыннан хем футаларыннан, да хасталар алышардылар, фена духлар да чыкардылар оннардан. Иудейлерин кими гӧчӱӂӱ бӱӱӂӱлери дӓ чекеттилӓр кулланмаа Иисус Христозун адыны, дейерӓк о инсаннара, кимдӓ варды фена дух: «Коолээрыз сизи Иисусун адыннан, Ангысыны Павли насаат едер». Бӧлӓ йапардылар иудей баш попазын Скеванын еди оолу. Ама бир фена дух деди оннара: «Иисусу таныйэрым, Павлийи дӓ билерим, ама сиз кимсиниз?» Да о адам, ангысында варды фена дух, атлады оннарын ӱстӱнӓ ӧлӓ бӱӱк куветлӓн, ани ӱстеледи оннары, оннар са, чыплак хем йаралы, качарак чыктылар о евдӓн. Буну ӱӱрендилӓр хепси Ефестӓ йашайан иудейлӓр хем урумнар. Хепсини сарды корку, да Сааби Иисус Христозун адына чекеттилӓр ӱӱсек сайгы гӧстермӓӓ.

Саабийӓ инанан чок инсан гелӓрди, ачарак кенди гӱнахларыны хем фена йаптыкларыны; ким дӓ таа илери бӱӱӂӱлӱк йапарды, топлайып кенди бӱӱӂӱ кийатларыны, йактылар оннары хепсинин ӧнӱндӓ. Ачан сайдылар, чыкты, ани йакылмышты елли бин гӱмӱшлӱк китап. Бӧлӓ куветлӓн зееделенӓрди хем каавилешӓрди Саабинин сӧзӱ.


ЙАПТЫКЛАР 19:11–20

### Ефес пресвитерлеринӓ Павлинин битки насаады


Ефес пресвитерлеринӓ Павлинин битки насаады

Ачан Ефес клисесини ӧндерлейӓн пресвитерлӓр гелдилӓр Милетӓ гӧрӱшмӓӓ Павлийлӓн, о деди оннара: «Асийайа гелдиим гӱндӓн беери, сиз билерсиниз, насыл бӓн херзаман чалышардым Сааби ичин йавашлыклан хем насыл чок йаш дӧктӱм зорлукларда, чектим бӓн иудейлерин фена неетлериндӓн. Сиз билерсиниз, ани бӓн бишей сакламадым, не файдалыйды сизӓ, насаат едерӓк хем ӱӱредерӓк инсан ӧнӱндӓ хем евдӓн-евӓ, чаарарак иудейлери хем урумнары Аллаха дӧнмӓӓ хем Саабимизӓ Иисус Христоза инанмаа. Да тӓ шинди, Айоз Дух буйур едер бана, гидейим Иерусалимӓ. Билмеерим, не чыкаӂэк беним ӧнӱмӓ орада, ама Айоз Дух хербир касабада бана хабер верер, ани есирлик хем белалар беклеерлӓр бени. Ама бӓн, бакмайарак бишейӓ, корумээрым ӧмӱрӱмӱ, саде истеерим севинмеликлӓн битирейим кенди йолуму, кенди изметими, ангысыны бӓн каблеттим Сааби Иисустан, – насаат етмӓӓ Евангелийайы Аллахын иивергиси ичин. Да тӓ, бӓн билерим, ани сиз артык бени гӧрмейеӂениз – хепсиниз сиз, ангыларынызын аранызда бӓн гездим, насаат едерӓк Аллахын Падишахлыыны. Бӓн билерим, ани беним гиттиимдӓн сора гелеӂеклӓр сизӓ фена ӂанаварлар, ангыларын ӂаны аӂымээр сӱрӱйӓ; сизин араныздан билӓ чыкаӂэк инсаннар, ангылары ӱӱредеӂек йанныш, христианнары ардына чекмӓӓ дейни. Шинди, кардашлар, бракэрым сизи Аллаха хем Онун иивергисинӓ, ангысы каавилейеӂек сизи хем вереӂек сизӓ Аллахын ииликлерини бӱтӱн айоз халкын арасында.

Не гӱмӱш, не алтын, не руба бӓн кимсейдӓн истӓмедим. Сиз кендиниз билерсиниз, ани кендими хем оннары, ким бенимнӓнди, бӓн бактым, чалышарак тӓ бу еллеримнӓн. Хербир иштӓ бӓн гӧстердим сизӓ, ани бӧлӓ заамет едерӓк, лӓӓзым дестеклемӓӓ йуфкалары хем унутмамаа Сааби Иисусун сӧзлерини, чӱнкӱ О Кендиси деди: „Вермӓӓ – таа мутлудур, некадар каблетмӓӓ“».

Сӧлейип буну, Павли диз чӧктӱ да хепсиннӓн барабар дуа етти. Озаман хепси ӱӱсек сеслӓн башладылар ааламаа хем, сармашарак Павлийӓ, ӧпмӓӓ ону. Хепсини бӱӱк кахыра сокту онун лафлары, ани оннар артык гӧрмейеӂеклӓр ону. Сора оннар гечирдилӓр Павлийи гемийӓ кадар.


ЙАПТЫКЛАР 20:17–38

### Павли Фест ӧндерӂинин ӧнӱндӓ


Павли Фест ӧндерӂинин ӧнӱндӓ

Ачан Павли гелди Иерусалимӓ, ӱфкели иудейлӓр ону туттулар, санарак ани о мындарлады Аллахын айозлу бинасыны. Ертеси гӱнӱ о чыкты синедрионун ӧнӱнӓ. Судта, Павлинин сӧледии сӧзӱндӓн сора, иудейлерин арасында башлады бӱӱк чекиш. Коркарак, ани Павлийи паралайаӂэклар, ромалы аскер башы изин етти кенди аскерлеринӓ гӧтӱрмӓӓ ону бир корунтулу ерӓ.

Хеп о геӂӓ Сааби гелди Павлийӓ да деди: «Гиргин ол, Павли; чӱнкӱ насыл сӓн мартурлук еттин Беним ичин Иерусалимдӓ, ӧлӓ сӓн мартурлук едеӂӓн Ромада да». Ертеси гӱнӱ кырк иудейдӓн зеедӓ емин еттилӓр имемӓӓ хем ичмемӓӓ, таа ӧлдӱрмейинӂӓ Павлийи. Ӱӱренип буну, синедрионда Павлийи куртаран аскер башы йоллады ону Кесарийайа, койуп корусуннар ону икиӱз йайан аскер, етмиш атлы хем икиӱз окчу. Кесарийа о вакыт Рома ӧндерӂилерин конаа Палестинадайды. Кесарийада Павли чыкты Феликс ӧндерӂинин ӧнӱнӓ соргуланмак ичин. Сеслейип Павлийӓ каршы иудейлерин хепсини кабаатламакларыны, Феликс булмады онда хич бир дӓ кабаат, ама хеп окадар тутту ону капалы ики йыл.

Сора Феликсин еринӓ ӧндерӂи койулду Порций Фест. Биркач гӱндӓн сора иудей падишахы Агрипа хем онун кызкардашы Вереника гелдилӓр Кесарийайа кутламаа Фести. Фест теклиф етти оннара, сеслесиннӓр Павлинин сӧзӱнӱ. Агрипа хем Вереника бӱӱк шишкинниклӓн, кенди аскер башларыннан хем ен анылмыш ватандашларлан гелдилӓр суд одасына. Гетирдилӓр Павлийи дӓ. О аннатты кенди йашамасы ичин, насыл дӧндӱ Аллаха хем мартурлук етти Христос ичин. О дейӓрди: «Кабледип Аллахтан йардым, бӓн бу гӱнӓ кадар хеп мартурлук едерим хепсинӓ кӱчӱӱнӓ-бӱӱйӱнӓ, ани Христос лӓӓзымды зеет чексин хем, ӧлӱлердӓн дирилӓн илк олуп, хаберлесин айдынныы иудей халкына хем динсиз халклара».

Павли лафедӓркӓн, Фест ӱӱсек сеслӓн деди: «Сенин фикирин диил таман, Павли! Бӱӱк ӱӱренмишлик сенин аклыны бозэр».

«Йок, сайгылы Фест, – ӂувап етти о, – беним аклым ериндӓ хем сӧлеерим аслылык сӧзлерини, саа фикир лафларыны. Бӓн дуа едӓрим Аллаха, ани хепси, ким сеслеер бени бӱӱн, олсуннар хербир иштӓ, бу синӂирлердӓн каарӓ, беним гиби».


ЙАПТЫКЛАР 23 – 26

### Павли гидер Ромайа


Павли гидер Ромайа

Апостол Павлийи аттылар капана, ани мартурлук етти дири Аллах хем Куртарыӂы Иисус Христос ичин. Ама Павли, билерӓк, ани йапмады бишей кӧтӱ, истеди, она суд кессин кендиси император: Рома ватандашы олдуу ичин, Павлинин варды доорулуу буну истемӓӓ. Онуштан ону йолладылар Ромайа гемийлӓн ӧбӱр капанӂыларлан барабар, сымарлайып ӱзбашы Иулий корусун Павлийи.

Йолӂа дениздӓ калкты ӧлӓ бӱӱк боран, ани гемийи далгалар атардылар тарафтан тарафа. Ӱчӱнӂӱ гӱнӱ гемиӂилӓр аттылар гемидӓн денизӓ бӱтӱн ӱкӱ. Ама боран чок гӱн сӱрттӱӱ ичин, гемидӓ булунан инсаннар кайбеттилӓр умуду куртулмаа. Артык чок вакыт кимсей бишей имедийди. Озаман Павли данышты хепсинӓ лафларлан: «Йалварэрым сизӓ, ӱрекленин, нечин дейни кимсей сиздӓн кайбелмейеӂек, ама саде геми. Бана бу геӂӓ Аллахтан, Ангысына бӓн измет едерим, гелди Онун ангили да деди: „Коркма, Павли! Сӓн лӓӓзым чыкасын императорун ӧнӱнӓ, онуштан сенин хатырын ичин Аллах баашлады ӧмӱр сениннӓн барабар ӱзӓн хепсинӓ“. Тӓ онуштан ӱрекленин, адамнар, чӱнкӱ бӓн инанэрым, ани хепси олаӂэк ӧлӓ, ниӂӓ деди бана Аллах: биз чыкаӂэз бир адайа».

Ондӧрдӱнӂӱ гӱнӱ гемиӂилӓр хесапалдылар йасы кенарлы бир лиман да неетлендилӓр, еер олабилирсӓ, йанашмаа она. Калдырып ченгеллери хем елкени, оннар башладылар йаклашмаа кенара, ама геми ансыздан отурду суайа: онун бурнусу, батып, кымылданмарды, геерисини да кырардылар куветли далгалар. Ӱзбашы изин етти, хепси, ким билер ӱзмӓӓ, ӱзсӱннӓр кенара, ӧбӱрлӓр дӓ куртулсуннар тафталарда йада геминин кырынтыларында. Бутакым гемидӓ булунан хепси икиӱз етмиш алты киши куртулдулар. О адада йашайан инсаннар каршыладылар оннары ачык ӱреклӓн, да Сааби йапты орада чок минунийа апостол Павлинин еллериннӓн. Ӱч айдан сора оннар илерлеттилӓр йолуну Ромайа бир башка гемийлӓн. Йола чыкаӂэйкан, адада йашайан инсаннар, апостол Павлинин хатыры ичин, нечинки о адада чойуну алыштырды хасталыклардан, – гӧстердилӓр оннара бӱӱк сайгы хем вердилӓр йола хербир иши, не лӓӓзым.

Апостол Павли илерледӓрди чалышмасыны Сааби ичин хем чекӓрди чок зорлар. О четин инанарды, ани онун ӧмӱрӱ куветли хем ӂана йакын Аллахын елиндӓ. Ромалылара Кийадында о йазарды: «Аллахы севеннерӓ, Онун истедиинӓ гӧрӓ чаарылмышлара хербир иш йардым едер иилик уурунда».


ЙАПТЫКЛАР 25:1–12; 27:14–44; 28:1–11; РОМАЛЫЛАРА 8:28

### Павли Ромада


Павли Ромада

Евангелист Лука, Апостолларын Йаптыкларынын автору, йазэр:

Ачан са биз гелдик Ромайа, ӱзбашы верди капанӂылары аскер башына, Павлийӓ сӓ верилди изин йашасын айыры, ама бир аскерлӓн, ангысы коруйарды ону. Ромайа гелдииндӓн ӱч гӱн сора Павли чаарды ен анылмыш иудейлери. Белли гӱндӓ оннар гелдилӓр онун конаана, да о сабахтан авшамадан аннадарды оннара Аллахын Падишахлыы ичин, гӧстерерӓк Иисус ичин Моисейин законундан хем пророкларын кийатларындан мартурлуклары. Бирилерини онун лафлары инандырардылар, ӧбӱрлери сӓ инанмардылар. Ачан да оннар топарландылар гитмӓӓ, ӧлӓ дӓ кайыл олмайып бири-бириннӓн, Павли деди оннара: «Доору деди Айоз Дух бизим деделеримизӓ пророк Исайанын аазыннан: „Гит бу халка да сӧлӓ: ‘Кулакларынызлан ишидеӂениз – да аннамайаӂэныз; гӧзлеринизлӓн бакаӂэныз –да гӧрмейеӂениз’, чӱнкӱ сертлешти бу инсаннарын ӱрӓӓ, кулакларыннан да гӱӂӱлӓ ишидерлӓр, гӧзлерини дӓ капамышлар: оннар гӧрмейеӂеклӓр, хем ишитмейеӂеклӓр, хем аннамайаӂэклар ӱрӓӓннӓн, хем дӧнмейеӂеклӓр Бана, ани Бӓн алыштырайым оннары“. Бӧлеликлӓн, ко билӓсиниз, ани Аллахын куртармасы йолланды динсиз халклара: оннар да ишидеӂеклӓр». Ачан о сӧледи буну, иудейлӓр гиттилӓр, кызгын чекишерӓк араларында.

Павли ики йыл йашады Ромада кенди-кендини гечиндирерӓк хем кабледӓрди хепсини, ким гелӓрди она, енгелсиз насаат едерӓк Аллахын Падишахлыыны хем коркусуз ӱӱредерӓк Сааби Иисус Христос ичин.

Бу лафларлан битер Апостолларын Йаптыклары Кийады.

Окуйуӂулар, олмалы, истеерлӓр билмӓӓ, не олду апостол Павлийлӓн илери доору. Библийада бунун ичин бишей сӧленмеер. Апостол Павлинин клиселерӓ хем айыры инсаннара кийатларындан хем дӓ башка евелки кийатлардан белли олэр, ани Павли бу ики йыл капандан сора чыкмыш да чалышармыш, иихаберлейерӓк Италийада, Грецийада хем Кӱчӱк Азийада. Бир аннатмайа гӧрӓ, апостол Павли каблетмиш зеетли ӧлӱм, ачан христианнары Ромада коолармышлар ӂансыз Нерон императорун вакыдында.


ЙАПТЫКЛАР 28:23–31

### Апостолларын кийатлары


Апостолларын кийатлары

Сааби Иисус Христозун дирилмесиндӓн сора Онун Ии Хабери башлады чабук даалмаа Палестинада, бӱтӱн Рома империйасында хем Йакын Гӱндуусу падишахлыкларында, сора да бӱтӱн дӱннедӓ. Апостоллар хем Иисусун кими башка ӱӱрениӂилери даалыштылар тӱрлӱ касабалара хем мемлекетлерӓ насаат етмӓӓ Аллахын сӧзӱнӱ. Сааби каавиледӓрди оннарын лафларыны минунийаларлан: ачан оннар дуа едӓрдилӓр Иисус Христозун адына, хасталар хем сакатлар алышардылар, хем ӧлӱлӓр билӓ дирилӓрдилӓр, буну гӧреннӓр дӓ кабледӓрдилӓр ӱреенӓ Аллахын сӧзӱнӱ хем сапардылар гӱнах йолларындан. Христианнары коолардылар, ама Иисус Христоза, Аллахын Оолуна, инан таа каавийди, некадар кооламаклардан корку.

Ени христианнарын Иисус Христоза инаныны каавилемӓӓ дейни, апостоллар йазардылар клиселерӓ мектуп. Кими кийатлар кысайдылар, саде бир сайфа, ӧбӱрлери, ниӂӓ, дейелим, Ромалылара Кийат, пек узундулар. Иаковун, Петринин, Иоанын хем Иуданын кийатлары йазылыйдылар хепси христианнарын адына, да онуштан оннара денилер «топлумну», апостол Павлинин сӓ кийатлары йазылы белли инсаннарын адына йада клиселерӓ.

Апостол Павли кими кийатларыны йазмышты, ачан о булунарды капанда. «Бӓн зеетленерим – хем бени, бир хайдуду гиби, букааладылар, ама Аллахын сӧзӱнӓ букаа йоктур», – йазарды Павли кенди достуна Тимофейӓ (2 Тимофейӓ 2:9 ).

Хепси кийатлары апостоллар йазмышлар Айоз Духун есмесиннӓн, да онуштан, Библийанын башка пайлары гиби, о кийатлар инсаннара данышан Аллахын сӧзӱдӱр. Илк христианнар чалышкан еллӓн йазарак оннарын копийаларыны чыкарардылар, окуйардылар клиселердӓ хем евлердӓ, гӧстерӓрдилӓр достларына, баашлардылар оннары да бутакым йардым едӓрдилӓр аннатмаа инсана Аллахын сӧзӱнӱ. О вакытларда йазардылар папируста, демӓк, ӧлӓ бир саздан йапылмыш материалда, йада пергаменттӓ – маасуз ишленилмиш деридӓ.

### Апостолларын кийатлары (илерлемеси)


Апостолларын кийатлары (илерлемеси)

Кийатларын ӧз аннамасыны зор ачыкламаа кысаӂа. Хербир кийатта вар бӱӱк герчеклӓр, ангыларыны Аллах ачэр оннарын авторлары ашыры. Тӓ кими баш темалар, ангыларыны ачыклээр апостолларын мектуплары:

Инан хем ишлӓр (Иаковун Кийады).

Биз лӓӓзым сабурлу чекелим зеетлери (Петринин 1 Кийады).

Насыл пак калмаа йаланӂы ӱӱредиӂилерин гӱннериндӓ (Петринин 2 Кийады).

Севинч хем енсейиш (Иоанын 1 Кийады).

Севги (Иоанын 2 Кийады).

Мусаафирӂилик (Иоанын 3 Кийады).

Насыл корумаа инаны хем корунмаа дӱшмектӓн (Иуданын Кийады).

Инаннан доору чыкмак Аллахын ӧнӱндӓ (Ромалылара Кийат).

Христос Саабидир (Коринфлилерӓ 1 Кийат).

Раатланмак, измет етмӓк (Коринфлилерӓ 2 Кийат).

Куртулмак йок Айозлу закону таманнамакта, ама саде Иисуста(Галатийалылара Кийат).

Клисӓ ниӂӓ Христозун тени (Ефеслилерӓ Кийат).

Христианнарын бирлии (Филиплилерӓ Кийат).

Христозун бӱӱклӱӱ хем куведи (Колослулара Кийат).

Сааби Иисус Христос генӓ гелеӂек ерӓ (Салониклилерӓ 1 хем 2 Кийат).

Саабийӓ измет етмектӓ инанчлык хем Она ӂандан баалылык (Тимофейӓ 1 хем 2 Кийат).

Клиселерин пресвитерлери лӓӓзым йашасыннар айозлу (Тита Кийат).

Лӓӓзым прост еделим бири-биримизи (Филимона Кийат).

Христозун таман курбаны (Чыфытлара Кийат).

Апостолларын Кийатлары Библийанын пек файдалы бир пайыдыр. Оннарын чойуну аннамаа зор, да онуштан оннары окумаа лӓӓзым алатламайарак хем дӱшӱнерӓк.

### Иаковун Кийады


Иаковун Кийады

Иаковун Кийадында биз булэрыз чок кыса, ама дерин сӧлейиш хем насаат, дейелим:

зенгинник ичин: «Дууэр гӱн, олэр сыӂак, сыӂак курудэр оту, онун чичеклери силкинер, кайбелер онун гӧзеллии; хеп ӧлӓ сӧрпешер зенгин дӓ кенди йолларында»;

денемӓк ичин: «Не мутлу о инсана, ангысы дайанэр денемейӓ, нечин дейни сора о кабледеӂек ӧмӱр фенецини, ангысыны адады Сааби Ону севеннерӓ»;

ӱфкӓ ичин: «Беним севгили кардашларым, хербир адам ко хавезлӓн сеслесин, алатламасын лаф сӧлемӓӓ, алатламасын ӱфкеленмӓӓ, чӱнкӱ адамын ӱфкеси йапамаз Аллахын доорулууну»;

Аллахын сымарламакларыны таманнамак ичин: «Таманнайын Аллахын сӧзӱнӱ, ама диил саде сеслейӓсиниз, алдадарак кенди-кендинизи»;

инан ичин: «Еер инанын йокса ишлери, кенди-кендисинӓ ӧлӱдӱр. Насыл духсуз тен ӧлӱ, ӧлӓ ишсиз инан да ӧлӱдӱр»;

дилин гӱнахлары ичин: «Дил – кӱчӱк бир ек, ама бӱӱк ишлӓр йапэр. Бак, бир кӱчӱк атеш не бӱӱк даайы тутуштурэр... Олур му бир сызынтыдан аксын хем татлы су, хем аӂы су?»;

емин ичин: «Ен илкин, кардашларым беним, емин етмейин не гӧклӓн, не ерлӓн, не дӓ башка еминнӓн; ама дейин: саде „олур“ йада „олмаз“, ки кабаатлы олмайасыныз»;

хасталар ичин: «Еер сизин бириниз хастайса, ко чаарсын клисенин пресвитерлерини хем ко дуа етсиннӓр о адам ичин, йаалайып ону олойлан Саабинин адына, – да дуа алыштыраӂэк хастайы, хем айаа калдыраӂэк ону Сааби; хем еер о гӱнаха гирдийсӓ, прост едилеӂек»;

пишман олмак ичин хем дуа ичин: «Ачыклайын бири-биринизӓ кабаатларынызы хем дуа един бири-бириниз ичин, ки алышасыныз: бӱӱк иш йапабилер доорунун куветли дуасы»;

кайып оланнара севги ичин: «Кардашлар! Еер сизин бириниз чевирӓрсӓ кайып оланы доорулук йолуна, ко билсин, ани гӱнахкери йанныш йолдан чевирӓн куртараӂэк онун ӂаныны ӧлӱмдӓн хем ӧртеӂек чок гӱнах».

### Апостол Петринин ики кийады


Апостол Петринин ики кийады

Петри, оники апостолларын бириси, йазды ики кийат Кӱчӱк Азийадакы клиселерин адына. Вар ӧлӓ фикир, ани Петри йазмыш Илк Кийадыны о вакытларда, ачан христианнары ӂансыз коолардылар: зеетлӓрдилӓр хем ӧлдӱрӓрдилӓр, чӱнкӱ император Нерон истӓрди йок етмӓӓ христианныы Рома империйасында. Апостол Петри, кенди кардашларыны хем кызкардашларыны ӱреклендирмӓӓ дейни, йазэр:

Сизин деделериниздӓн калма бош йашаманыздан куртулдунуз диил гечиӂи гӱмӱшлӓн йада алтыннан, ама Христозун паалы каныннан, ани кусурсуз хем лекесиз бир кузунун канына бензеер.

Хербир инсан – ниӂӓ от, хем хербир онун кӓӓмиллии – ниӂӓ от чичӓӓ; куруду от, да чичеклери силкиндилӓр; Саабинин сӧзӱ сӓ калэр дивеч. Тӓ о сӧз, ангысы сизӓ насаат едилди.

Севгили кардашлар! Йалварэрым, верилмейин тен истеклеринӓ, ани каврээрлар ӂаны, гӧтӱрӱн доору йашамак динсиз халкларын арасында.

Иисус бизим гӱнахларымызы Кенди Тениндӓ калдырды ставроза, ки биз, куртулуп гӱнахлардан, йашайалым доорулук ичин: Онун йараларыннан сиз алыштыныз. Сиз насыл йолуну шашырмыш койуннардыныз, шинди сӓ дӧндӱнӱз сизин ӂаннарынызын Гӱдӱӂӱсӱнӓ хем Коруйуӂусуна.

Чевирмейин феналаа феналык йада сӱӱмейӓ сӱӱмӓк; терсинӓ, иисӧзлейин, билерӓк, ани сиз чаарылдыныз каблетмӓӓ иисӧзлемӓк... Сааби Аллахы айозлайын ӱреклериниздӓ.

Христос, бизи Аллаха гетирмӓӓ дейни, бир керӓ зеетленди бизим гӱнахларымыз ичин, доору Олан доору олмайаннар еринӓ. О ӧлдӱрӱлдӱ тенӂӓ, ама дирилди духча... Не мутлу сизӓ, еер сизи кӧтӱлӓрселӓр Христозун ады ичин, чӱнкӱ Аллахын шанны Духу булунэр сиздӓ... Саде зеетленмесин сизин араныздан бириси ӧлдӱрӱм ичин, йада хырсызлык ичин, йада феналык ичин. Ама зеетленӓрсӓн, ани христиансын дейни, утанма, ама метиннӓ Аллахы бӧлӓ еӂел ичин.

Бир евелки аннатмайа гӧрӓ, Петрийӓ суд кесмишлӓр ӧлӱм да, Петринин кенди истедиинӓ гӧрӓ, ону гермишлӓр ставрозда башашаа, чӱнкӱ о саймармыш кендисини уйгун, герилсин хеп ӧлӓ, насыл герилдийди Сааби Иисус Христос.


ПЕТРИНИН 1 КИЙАДЫ 1:18–19, 24–25; 2:11–12, 24–25; 3:9, 15, 18; 4:14–16

### Апостол Иоанын ӱч кийады


Апостол Иоанын ӱч кийады

Евелки аннатмаклара гӧрӓ хем дин билимӂилеринӓ гӧрӓ, бу ӱч кийады йазмыш апостол хем Евангелист Иоан.

Иоанын Илк Кийадынын баш темалары бӧлӓдир: севги, Аллахлан йашамак, севинч, инанын енсейиӂи куведи, йашаманын ӧзӱ. Тӓ биркач насаат бу Кийаттан: айдынныкта булунмак ичин: «Еер биз йашарсак айдынныкта, насыл Аллах айдынныкта, озаман бири-биримизин арамызда илишки вар, хем Иисус Христозун Каны паклээр бизи хербир гӱнахтан. Ким деер, ани о булунэр айдынныкта, ама азетмеер кенди кардашындан, о таа каранныкта»; дӱннейӓ давраныш ичин: «Севмейин дӱннейи хем бишейи, не вар дӱннедӓ: ким север дӱннейи, онун йок севгиси Бобайа. Чӱнкӱ хепси, не вар дӱннедӓ: тенин истеклери, гӧзлерин майыллыы хем йашамак ходуллуу; хепси бу – диил Бобадан, ама бу дӱннедӓн. Хем дӱннӓ гечер, хем онун истейишлери, ама ким таманнээр Аллахын истедиини, о йашээр дивеч»; антихрист ичин: «Ким озаман йаланӂы, еер диилсӓ о, ким инкӓр едер, ани Иисус – Христос? О – Бобайы хем Оолу инкӓр едӓн антихрист. Херкез, ким атылэр Оолдан, онда йок Боба да; ама ким Оолу ачык кабледер, онда вар Боба да»; Куртарыӂы Иисус ичин: «Сиз билерсиниз, ани О гелди бизим гӱнахларымызы алмаа, хем ани Онун Кендисинин йок гӱнахы. Херкези, ким калэр Онда, гӱнаха гирмеер»; севги ичин: «Аллахын севгиси бизӓ ачылды: Аллах йоллады дӱннейӓ Бириӂик Кенди Оолуну, ки биз кабледелим йашамак Онун ӱзеринӓ. Аллах – севгидир, хем ким йашээр севгидӓ, о калэр Аллахта, хем Аллах та онда. Севелим Ону, нечин дейни О илк севди бизи. Херкези, ким инанэр, ани Иисус – Христоздур, Аллахтан дуума. Аллахы севмӓк – ачан биз таманнээрыз Онун сымарламакларыны, Онун сымарламаклары да диил аар»; йаланӂы пророклар ичин: «Аллахын Духуну йанылмак духундан айырын бӧлӓ: хербир дух, ангысы кабледер, ки Иисус Христос гелди теннӓн, – Аллахтандыр; ама хербир дух, ангысы каблетмеер, ки Иисус Христос гелди теннӓн, – диил Аллахтан, о антихрист духу»; дивеч ӧмӱр ичин: «Хепсини буннары бӓн йаздым сизӓ, Аллахын Оолунун адына инананнара, ки сиз билӓсиниз, ани, инанарак Аллахын Оолуна, сиз кабледерсиниз дивеч ӧмӱр».

ИОАНЫН 1 КИЙАДЫ

### Иуданын Кийады


Иуданын Кийады

Бу кийады йазмыш кӓр о Иуда, ангысы анылэр Матфейдӓн Евангелийада (13:55 ).

Иуда насаат едӓрди христианнара «гӱрешмӓӓ инан ичин, ангысы верилди айоз халка». Ески Баалантыдан пилдаларлан Иуда сакындырэр инанӂылары, йашамасыннар гӱнахкерлӓр гиби: «Макар ки буну артык билерсиниз, бӓн истеерим сизин аклыныза гетирмӓӓ, ани Сааби куртарды Кенди халкыны, чыкарып ону Мысыр ериндӓн, сора да инанмайаннары йок етти. Хем ангиллери, ангылары корумадылар кенди дурумуну, ама брактылар кенди ерлерини, оннары Сааби тутэр чӧзӱлмӓз синӂирлериннӓн каранныкта, бӱӱк суд гӱнӱнӓ кадар. Содом хем Гомора хем долай касабалар, бу ангиллӓр гиби йашайан ороспулукта, каблеттилӓр ӂеза дивеч атешлӓн. Фит ӧлӓ олаӂэк о учкун адамнара да, ангылары мындарлээлар тени, саймээрлар хепсини заабитлери хем кӧтӱлеерлӓр ӱӱсек куветлери. Хем кӧтӱлеерлӓр, нейи аннамээрлар; нейи сӓ кенди табеетинӓ гӧрӓ билерлӓр, онуннан кайбедерлӓр кендилерини акылсыз хайваннар гиби».

Бу динсиз йолун еринӓ Иуда насаат едер, насыл йашамаа инана гӧрӓ: «Сиз сӓ, севгили кардашлар, каавилейерӓк кендинизи ап-айозлу инанынызын темелиндӓ, дуа един Айоз Духлан, коруйун кендинизи Аллахын севгисиндӓ, беклейерӓк Саабимиздӓн Иисус Христоздан аӂыйаннык, ани гӧтӱрӓр дивеч ӧмӱрӓ. Бирилеринӓ дӓ, бактыктан сора, олун аӂызган, ӧбӱрлерини дӓ коркуйлан куртарын, атештӓн фырладарак, хем дӓ ӱзӓ чыкарын гӱнахларыны коркуйлан, ииренерӓк теннӓн писленмиш рубадан билӓ».

Кийадын биткисиндӓ кӓӓмил лафларлан метинненер Аллах: «Тек Аариф Аллах, Ангысы куртарды бизи Иисус Христос ашыры, вар насыл корусун дӱшмектӓн сизи, севинмеликтӓ кусурсузлары, хем койсун Кенди кӓӓмиллии ӧнӱндӓ, – Онда вар метинник хем ӱӱсеклик, кувет хем заабитлик, ен евелки вакытлардан беери, шинди хем дивеч. Амин».

### Апостол Павлинин кийатлары


Апостол Павлинин кийатлары

Ени Баалантыйа гирди апостол Павлинин 13 кийады, ангыларыны о йазды Рома, Коринф, Ефес, Филип, Колос, Салоник касабаларында хем Галатийа бӧлгесиндӓ йашайан христианнара хем дӓ онун кафадарларына – Тимофейӓ, Тита хем Филимона. (Адетӓ гӧрӓ сайылэр, ани Павли йазмыш Чыфытлара Кийады да.)

Павлинин кийатлары йапэр Ени Баалантынын дӧрдӱнӂӱ пайыны. Биркач сайфада аарифлиин бӱтӱн зенгинниини гӧстермӓӓ йок насыл. Бу китапта биз докунаӂэз апостол Павлинин саде кими кийатларына.

СЕВГИ

«Аллах севгидир», – ӱӱредер Библийа. Илк Кийадында Коринфлилерӓ апостол Павли йазэр севги ичин бӧлӓ:

Еер бӓн лафедӓрсӓм инсан дилиндӓ йада ангиллерин дилиндӓ, ама севгим йокса, озаман бӓн ӂыннайан бакырым хем ӧтӓн кимвалым. Еер беним варса пророклук беӂериклиим, хем бӓн билӓрсӓм хепсини саклылыклары хем беним варса бӱтӱн билгим хем бӱтӱн инаным, ӧлӓ ани байырлары ериндӓн дииштирӓбилирим, ама йокса севгим, – бӓн хич йокум.

Хем еер бӓн даадарсам аалемӓ хепсини, нейим вар, хем верирсӓм гӱӱдеми атешӓ, ама севгим йокса – бана ондан йок хич бир файда...

Севги Иисус Христозун ӱӱретиминин ӧзӱдӱр. Иисус деди: «„Сев сенин Сааби Аллахыны бӱтӱн ӱрӓӓннӓн, хем бӱтӱн ӂаныннан, хем бӱтӱн аклыннан“. Будур илк хем ен бӱӱк сымарламак. Икинӂиси дӓ онун гиби: „Сев сенин йакыныны, ниӂӓ кенди-кендини“. Бу ики сымарламайа дайанэр бӱтӱн закон хем пророклар» (Матфей 22:37–40 ).

Тӓ Иисусун сӧзлери Аллахын севгиси ичин: «Аллах ӧлӓ пек севди бу дӱннейи, ани верди Кенди Бириӂик Оолуну, ани хербир Она инанан кайбелмесин, ама дивеч йашасын» (Иоан 3:16 ).


Севги

«Севги сабурлудур, ииликчидир, севги кысканмаз, ӱӱнмӓз, кабармаз.

Севги хайырсизлык йапмаз, кендисинӓ файда аарамаз, колайӂа ӱфкеленмӓз, кӱсӱ тутмаз, йалана севинмӓз, ама аслыйлан севинир.

Севги хепсини ӧртӓр, хепсини инанар, хепсинӓ умут едӓр, хепсинӓ дайанар. Севгинин биткиси хич олмаз...

Шинди калэр буннар ӱчӱ: инан, умут хем севги, ама севги оннардан ен ӱстӱндӱр».


Коринфлилерӓ 1-ӂи Кийат 13:4–13

### «Тенин ишлери» хем «Духун мейвасы»


«Тенин ишлери» хем «Духун мейвасы»

Сааби Иисус Христос деди Кенди ӱӱрениӂилеринӓ: «Бӓн – чотукум, сиз дӓ чыбыксыныз; ким булунэр Бендӓ, Бӓн дӓ онда, о верер чок мейва, чӱнкӱ Бенсиз йапамазсыныз бишей». Байырдакы насаадында Иисус верди бӧлӓ бир пилда: «Корунун йаланӂы пророклардан, ангылары гелерлӓр сизӓ койун гӧрӱнтӱсӱндӓ, ама ичиндӓ – йыртыӂы ӂанаварлар. Мейваларындан таныйаӂэныз бусой инсаны. Гӱвендӓн ӱзӱм йада пытырактан инӂир топланылэр мы? Ислӓӓ ааӂын мейвасы да ислӓӓ, прост ааӂын са мейвасы да прост».

Галатийалылара Кийадында апостол Павли йазэр «тенин ишлери» ичин хем «духун мейвасы» ичин: «Тенин ишлери белли: маскаралык, ороспулук, пис неетлӓр, хайырсызлык, идоллара баш иилтмӓк, бӱӱӂӱлӱк, душманнык, кавга, кысканчлык, ӱфкӓ, чекиш, айырылмаклык, бӧлӱнмӓк, хасеетлик, ӧлдӱрӱӂӱлӱк, сарфошлук, зулумнук хем буна бензӓр ишлӓр. Вакытлан сӧлеерим сизӓ, ниӂӓ дӓ таа илери сӧлӓрдим: ким бӧлӓ ишлери йапэр, Аллахын Падишахлыыны каблетмейеӂеклӓр. Духун мейвасы са: севги, севинч, услулук, сабурлулук, аӂыйаннык, иилик, инанӂылык, йавашлык, кендини запетмӓк».


ГАЛАТИЙАЛЫЛАРА КИЙАТ 5:19–23; МАТФЕЙ 7:15–17; ИОАН 15:5–6

### Павлинин йардымӂысы Тимофей


Павлинин йардымӂысы Тимофей

Ачан Павли икинӂи мисионерлик гезисиндӓ етишти Дервийа хем Листра касабаларына, о каршылады орада бир генч христианы Тимофейи. Онун анасы, Евника, чыфыткайды, ангысы инандыйды Христоза, бобасы да – урумду. Онун бабусу Лоида –о да христианкайды. Тимофей, ниӂӓ дӓ евангелист Лука, олду апостол Павлинин инанч йолдашы да гитти онуннан Македонийайа, Грецийайа, Кӱчӱк Азийайа хем Ромайа билӓ. Бир евелки аннатмайа гӧрӓ, ачан Павлийи Ромада ӧлдӱрдӱлӓр, Тимофей олду Ефес клисесинин башы да каблетти зеетли ӧлӱм о вакытларда, ачан Рома империйасында коолардылар христианнары. Апостол Павли йазды Тимофейӓ ики кийат. Тӓ о кийатларын саде кими ӧз фикирлери: хепси инсаннар ичин дуа: «Ен илкин насаат верерим йапасыныз дуалары, йалвармаклары, шӱкӱр едерӓк хепси инсаннар ичин, падишахлар ичин хем хепси заабитлӓр ичин, ани биз гечирелим раат, услу йашамак бӱтӱн инанӂылыклан хем хатырлан; чӱнкӱ буну истеер Бизим Куртарыӂымыз Аллах»; диаволун ӱӱретмеклери ичин: «Айоз Дух ачык сӧлеер, ани битки заманнарда кимиси инандан атылаӂэк, сеслейерӓк алдадыӂы духлары хем фена духларын ӱӱретмеклерини»; зенгинник ичин: «Хербир кӧтӱлӱӱн кӧкӱ – парайы севмӓк; верилип она, кимилери саптылар инан йолундан хем кенди-кендилери йаптылар чок зеет. Сӓн сӓ, Аллахын адамы, корун бундан, да ко олсун йашаманда доорулук, Аллаха хатыр, инан, севги, сабурлулук, услулук»; динин иитлии: «Саваш инанын ии савашыннан, тутун дивеч йашамактан, ангысына сӓн чаарылдын»; Аллаха хализ измет ичин: «Сынаштыр кендини Аллаха хатыр гӱтмӓӓ. Ол инанчлара ӧрнек пилда лафлан, йашамаклан, севгийлӓн, духлан, инаннан, паклыклан. Оку Айозлу Йазыйы, насаат ет, ӱӱрет».

Вар фикир, ани Павли йазмыш Икинӂи Кийадыны Тимофейӓ, булунарак тӱрмедӓ хем беклейерӓк ӧлӱмӱнӱ: «Ии савашмакта бӓн саваштым, бӓн йашамамы битирдим, инаны бӓн корудум; шансора да хазырланэр бана доорулук фенеци, ангысыны вереӂек бана Сааби, доору Судйа, хем диил саде бана, ама хепсинӓ, кими севиндирер Саабинин гелмеси».

ТИМОФЕЙӓ 1 хем 2 КИЙАТ

### «Бир Сааби, бир инан, бир ваатиз...» Апостолларын Кийатларындан пеетлӒр


«Бир Сааби, бир инан, бир ваатиз...» Апостолларын Кийатларындан пеетлӒр

Хепси гӱнаха гирдилӓр хем етишӓмедилӓр Аллахын кӓӓмиллиинӓ (Ромалылара Кийат 3:23 ).

Гӱнах ичин ӂеза – ӧлӱм, Аллахын баашышы са – дивеч ӧмӱр Иисус Христозда, бизим Саабимиздӓ (Ромалылара Кийат 6:23 ).

Бир Аллах, бир дӓ Араӂы Аллахын хем инсанын арасында, инсан Иисус Христос (Тимофейӓ 1 Кийат 2:5 ).

Христос ӧлдӱ бизим гӱнахларымыз ичин (Коринфлилерӓ 1 Кийат 15:3 ).

Еер аазыннан ачык сӧлӓрсӓн, ани Иисус Саабидир, хем ӱрӓӓннӓн инанарсан, ани Аллах дирилтти Ону ӧлӱлердӓн, озаман куртулаӂан (Ромалылара Кийат 10:9 ).

Кайып оланнара дейни ставроз ичин насаат – акылсызлык, ама бизӓ, куртарыланнара, дейни – Аллахын куведи (Коринфлилерӓ 1 Кийат 1:18 ).

Кушку олун, дирешкӓн олун инанда, олун гиргин хем куветли (Коринфлилерӓ 1 Кийат 16:13 ).

Бӓн утанмээрым Христозун Ии Хабериндӓн, нечин дейни о – Аллахын куведи, ангысы куртарэр хепсини инананнары (Ромалылара Кийат 1:16 ).

Алданмайын: Аллах гӱлмӓӓ алынмаз. Не екер инсан, ону да бичер (Галатийалылара Кийат 6:7 ).

Хербир инсан – ниӂӓ от, хем онун кӓӓмиллии – ниӂӓ от чичӓӓ; куруду от, да чичеклери силкиндилӓр (Петринин 1 Кийады 1:24 ).

Хепсимиз биз лӓӓзым чыкалым суда Христозун ӧнӱнӓ, ани хербиримиз каблетсин она гӧрӓ, не о йапарды, йашайарак ердӓ, иилик ми оса феналык мы (Коринфлилерӓ 2 Кийат 5:10 ).

Хепсимиз кендиси ичин ӂувап вереӂек Аллахын ӧнӱндӓ (Ромалылара Кийат 14:12 ).

Бӱӱн, еер ишидӓрсениз Аллахын сесини, инатлаштырмайын ӱреклеринизи, насыл о вакытларда, ачан чыфытлар калкардылар Моисейӓ каршы (Чыфытлара Кийат 3:15 ).

Бир Сааби, бир инан, бир ваатиз (Ефеслилерӓ Кийат 4:5 ).

### Ачыкламак Иоана


Ачыкламак Иоана

Дӱннӓ, ангысында биз йашээрыз, дурмайаӂэк дивеч. Библийада чок ердӓ вар пророклуклар битки вакытлар ичин, ама айыры бунун ичин аннадылэр апостол Иоана Ачыкламакта – Библийанын битки китабында.

Иоан Иисус Христозун оники апостолларын бирисийди. Хепси апостоллар, Иоандан каарӓ, евелки аннатмайа гӧрӓ, каблеттилӓр зеетли ӧлӱм. Ама Иоан да зеет чекти Христос ичин – ону калдырдылар Патмос адасына. Орада она гӧрӱндӱ Сааби да деди: «Бӓн Алфа хем Омега, Башланты хем Сон; гӧрдӱӱнӱ йаз китаба да йолла клиселерӓ» (Ачыкламак 1:10–11 ).

Ачыкламак китабында битки гӱннӓр ичин пророклуклар аннадылэрлар символларлан: еди клисейӓ кийатлар, еди мӱхӱр, дӧрт атлы, еди труба, Аллахын ӱфкесинин еди чӧлмӓӓ, Армагедон, ӧмӱр китабы, ӂанавар сайысы – 666, Вавилон – бӱӱк ороспу, еди кафалы хем он буйнузлу ӂанавар, он падишах, бин йыллык падишахлык, Ени Иерусалим, кыйметли ташлар, ӧмӱр ааӂы...

Ачыкламак китабында вар чок саклылык. Ама бир иш без-белли: Сааби Иисус Христос генӓ гелеӂек ерӓ да суд кесеӂек дӱннейӓ. Онун Икинӂи гелмесини беклӓрдилӓр илк христианнар, беклеериз ону биз дӓ.

Окуйалым еди клисейӓ кийатларын бирисини. О еди клисӓ вармышлар о вакыт, ачан йазылмыш Ачыкламак, ама оннарын адына кийатлар доорудулу гелеӂек вакытлара да. Беки, о кийадын кими лафлары илишерлӓр бизӓ дӓ.

### «Дурэрым капу йанында да урэрым»


«Дурэрым капу йанында да урэрым»

Ачыкламак Китабында апостол Иоан йазэр:

Бӧлӓ сӧлеер Амин, инанч хем доору Мартур, Аллахын йаратмасынын башлантысы: «Билерим сенин ишлерини; сӓн не сууксун, не хашлаксын. О, олсан сӓн суук йа хашлак! Ама сӓн ылыӂайсын дейни, не сууксун, не дӓ хашлаксын, онуштан кусаӂам сени Беним аазымдан. Сӓн деерсин: „Бӓн зенгиним, зенгиннедим хем йок бир дӓ зорум“, ама билмеерсин, ани зайыфсын хем заваллыйсын, хем фукаарайсын, хем кӧрсун, хем чыплаксын. Верерим сана насаат, сатын аласын Бендӓн атешлӓн пакланмыш алтын, ани зенгиннейӓсин, хем бийаз руба, ани гиийинӓсин да гӧрӱнмесин сенин чыплаклыын айыплыы, хем гӧзлеринӓ илач, ани гӧрӓсин. Кими Бӓн северим, оннары азарлээрым хем сырайа койэрым. Бӧлеликлӓн, чалышкан ол да дӧн Бана гӱнахларындан.

Тӓ, Бӓн дурэрым капу йанында да урэрым: еер биркимсей ишидӓрсӓ Беним сесими да ачарса капуйу, гиреӂӓм да отураӂам онуннан софрайа, о да Бенимнӓн.

Енсейенӓ вереӂӓм отурсун Бенимнӓн Беним падишахлык скемнемдӓ, насыл Бӓн дӓ енседим да отурдум Беним Бобамнан Онун падишахлык скемнесиндӓ. Кимин варса кулаа, ко ишитсин, не Айоз Дух сӧлеер клиселерӓ».


АЧЫКЛАМАК 3:14–22

### «Ени гӧк хем ени ер»


«Ени гӧк хем ени ер»

Иоана Ачыкламанын битки бӧлӱмнери – Аллахын бӱӱк суду ичин, ени гӧк хем ени ер ичин символлу аннатмак:

Хем гӧрдӱм бӓн бӱӱк бийаз чорбаӂылык скемнесини хем онда Отураны: Онун ӧнӱндӓн качтылар гӧк хем ер, да кайбелдилӓр. Хем гӧрдӱм бӓн ӧлӱлери, кӱчӱклери хем бӱӱклери, ангылары дурардылар Аллахын ӧнӱндӓ, хем ачылдылар китаплар, хем таа бир китап ачыкты – ӧмӱр китабы; хем суда верилдилӓр ӧлӱлӓр китапларда йазылара гӧрӓ, кенди йаптыкларына гӧрӓ.

Хем гӧрдӱм бӓн ени гӧкӱ хем ени ери; илерки гӧк хем илерки ер кайбелдилӓр, хем дениз артык йок. Да бӓн, Иоан, гӧрдӱм айозлу касабайы, Ени Иерусалими, Аллахтан гӧктӓн инӓн, хазыр, ниӂӓ гӱвееси ичин донаклы гелин. Хем ишиттим бӓн гӧктӓн бир ӱӱсек сес, дейӓн: «Тӓ чадыр, нередӓ Аллах йашайаӂэк инсаннан. Оннар олаӂэклар Онун халкы, хем Кендиси Аллах олаӂэк оннарын Аллахы. Хем силеӂек Аллах хербир йашы оннарын гӧзлериндӓн, хем ӧлӱм артык олмайаӂэк; не аалайыш, не кахыр, не аӂы башка олмайаӂэк, чӱнкӱ илеркиси гечти».

Хем деди падишахлык скемнесиндӓ Отуран: «Тӓ, йарадэрым хепсини ени». Хем деер бана: «Йаз, чӱнкӱ бу сӧзлӓр хакына хем доору». Хем деди бана: «Таманнанды! Бӓн – Алфа хем Омега, Башланты хем Сон; сусайана вереӂӓм дири су сызынтысындан, парасыз ичсин; енсейӓн кабледеӂек буннары хепсини, хем олаӂам она Аллах, о да олаӂэк Бана оол. Корканнара са, хем инансызлара, хем ииренчлерӓ, хем ӧлдӱрӱӂӱлерӓ, хем ороспулара, хем бӱӱӂӱлерӓ, хем идоллара баш иилденнерӓ, хем хепсинӓ йаланӂылара – атешлӓн хем кӱкӱртлӓн йанан гӧл. Бу – икинӂи ӧлӱм».

Хем касабанын йок зору гӱнешӓ хем айа, ки айдыннатмаа ону: Аллахын кӓӓмиллии айдыннадэр ону, хем шафкы онун – Кузу. Хем гирмейеӂек она бишей, не ани диил пак, хем кимсей, не ани йапэр ииренч ишлӓр хем йалан, ама саде оннар, ангыларынын адлары йазылы Кузунун ӧмӱр китабында.


АЧЫКЛАМАК 20:11–13; 21:1–8, 23, 27

### Библийанын битки сайфасы


Библийанын битки сайфасы

Айозлу Йазы, Библийа, битер пророклуклан, ани Аллахын Оолу, Иисус Христос генӓ гелеӂек бу дӱннейӓ. Окуйалым Ачыкламак Китабынын битки пайыны – Библийанын сон сайфасыны:

Да деди бана ангил: «Мӱхӱрлӓмӓ бу китабын пророклук сӧзлерини, чӱнкӱ вакыт йакын. Кӧтӱлӱк йапан ко таа йапсын кӧтӱлӱк, пис инсан ко таа писленсин, доору адам ко таа йапсын доорулук, хем айоз киши ко таа айозлансын. Гелеӂӓм тез, хем ӧдек Бендӓ – херкезинӓ вереӂӓм онун йаптыкларына гӧрӓ. Бӓн – Алфа хем Омега, Башланты хем Сон, Илк хем Битки».

Не мутлу оннара, ким таманнээр Онун сымарламакларыны: оннарын вар доорулуу исиннӓр ӧмӱр ааӂындан хем токатлардан гирсиннӓр касабайа. Ама касаба дышында – кӧпеклӓр, хем бӱӱӂӱлӓр, хем хайырсызлар, хем ӧлдӱрӱӂӱлӓр, хем идоллара баш иилденнӓр, хем херкези, ким север хем йапэр йарамазлык.

«Бӓн, Иисус, йолладым Беним ангилими, аннатсын сизӓ хепсини буннары клиселердӓ. Бӓн – Давидин кӧкӱ хем евлады, йалабык сабаа йылдызы.

Хем Дух хем гелин деерлӓр: „Гел!“ Хем ишидӓн ко десин: „Гел!“ Херкези, ким сусамыш, ко гелсин, хем ким истеер, ко алсын ӧмӱр суйуну ӧдексиз».

Хем бӓн мартурлук едерим таа хербиринин ӧнӱндӓ, ким ишидер бу китабын пророклукларыны: еер биркимсей еклӓрсӓ бишей оннара, Аллах еклейеӂек белалары, ангылар ичин йазылы бу китапта; еер биркимсей чыкарарса бишей бу пророклук китабынын сӧзлериндӓн, Аллах чыкараӂэк онун пайыны ӧмӱр китабындан хем айозлу касабадан, нелӓр ичин йазылы бу китапта. Буну мартурлук Едӓн деер: «Гелеӂӓм тез! Амин».

Гелсӓнӓ е, Сааби Иисус! Саабимизин Иисус Христозун иивергиси олсун хепсинизлӓн сизиннӓн. Амин.


АЧЫКЛАМАК 22:10–21

## Географийа карталары хем Библийадакы ерлерин фотографийалары

### Географийа карталары хем Библийадакы ерлерин фотографийалары

Географийа карталары хем Библийадакы ерлерин фотографийалары


Древний Восток

Палестина во времена Иисуса Христа

Иерусалим во времена Иисуса Христа

План Иерусалимского храма во времена Иисуса Христа

Римская империя во времена Иисуса Христа

Первое миссионерское путешествие апостола Павла (Карта)

Второе миссионерское путешествие апостола Павла

Третье путешествие апостола Павла

Путешествие апостола Павла в Рим

ИЕРУСАЛИМ. ЗЕЙТИН БАЙЫРЫНДАН ГӦРӰНӰШ (гӱндуусундан)

ИЕРУСАЛИМ ХЕМ ЗЕЙТИН БАЙЫРЫ

СИНАЙ БАЙЫРЫ

ТУЗЛУ (ӦЛӰ) ГӦЛ

ФАВОР БАЙЫРЫ

НАЗАРЕТ

ВИФЛЕЕМ

ИОРДАН

КАПЕРНАУМ

КАНА

ИУДЕЙАДАН САМАРИЙАЙА ЙОЛ

ГЕНИСАРЕТ ГӦЛӰ (ГАЛИЛЕЙА ДЕНИЗИ)

ВИФАНИЙА

РОМА КОЛИЗЕЙИ


Географийа карталары хем Библийадакы ерлерин фотографийалары

### Древний Восток


Древний Восток

### Палестина во времена Иисуса Христа


Палестина во времена Иисуса Христа

### Иерусалим во времена Иисуса Христа


Иерусалим во времена Иисуса Христа

### План Иерусалимского храма во времена Иисуса Христа


План Иерусалимского храма во времена Иисуса Христа

### Римская империя во времена Иисуса Христа


Римская империя во времена Иисуса Христа

### Первое миссионерское путешествие апостола Павла (Карта)


Первое миссионерское путешествие апостола Павла (Карта)

### Второе миссионерское путешествие апостола Павла


Второе миссионерское путешествие апостола Павла

### Третье путешествие апостола Павла


Третье путешествие апостола Павла

### Путешествие апостола Павла в Рим


Путешествие апостола Павла в Рим

### ИЕРУСАЛИМ. ЗЕЙТИН БАЙЫРЫНДАН ГӦРӰНӰШ (гӱндуусундан)


ИЕРУСАЛИМ. ЗЕЙТИН БАЙЫРЫНДАН ГӦРӰНӰШ (гӱндуусундан)

О ер, нередӓ Соломонун Айозлу бинасы дурарды. Шинди бурада Омарын мечеди.

### ИЕРУСАЛИМ ХЕМ ЗЕЙТИН БАЙЫРЫ


ИЕРУСАЛИМ ХЕМ ЗЕЙТИН БАЙЫРЫ

Иисус, йаклашып касабайа, бакты она да башлады ааламаа онун ичин. (Лука 19:41 )

### СИНАЙ БАЙЫРЫ


СИНАЙ БАЙЫРЫ

Да пинди Сааби Синай байырына, байырын тепесинӓ, да чаарды Сааби Моисейи байырын тепесинӓ, да пинди Моисей. (Чыкыш 19:20 )

### ТУЗЛУ (ӦЛӰ) ГӦЛ


ТУЗЛУ (ӦЛӰ) ГӦЛ

Хепси оннар бирлештилӓр Сидим чайырында, нередӓ шинди Тузлу гӧл. (Олуш 14:3 )

### ФАВОР БАЙЫРЫ


ФАВОР БАЙЫРЫ

Пойразы хем ӱӱлени сӓн курдун; Фавор хем Ермон Сенин адына севинерлӓр. (Псал ма 13)

### НАЗАРЕТ


НАЗАРЕТ

Алтынӂы айда ангил Гавриил йолланмыш олду Аллахтан Галилейанын бир касабасына, ады Назарет. Гелди бир кыза, ангысы йавклуйду Иосифлӓн, бир адамнан Давидин сенселесиндӓн. Бу кызын ады Марийа. (Лука 1:26-27 )

### ВИФЛЕЕМ


ВИФЛЕЕМ

«Сӓн, Вифлеем, Иуданын ери, хич диилсин ен кӱчӱк Иуданын ӧндерӂилерин ӧнӱндӓ, зерӓ сендӓн чыкаӂэк Ӧндерӂи, Ангысы гӱдеӂек Беним инсанымы – Израили». (Матфей 2:6 )

### ИОРДАН


ИОРДАН

О вакыт Иисус гелди Галилейадан Иордан дересинӓ Иоана, ваатиз олсун ондан дейни. (Матфей 3:13 )

### КАПЕРНАУМ


КАПЕРНАУМ

Бракып Назарети, гелди да ерлешти Капернаум касабасында, гӧл бойунда, Завулон хем Нефалимин ерлериндӓ. (Матфей 4:13 )

### КАНА


КАНА

Ӱчӱнӂӱ гӱнӱ Галилейанын Кана кӱӱйӱндӓ дӱӱн варды. Иисусун анасы орадайды. (Иоан 2:1 ))

### ИУДЕЙАДАН САМАРИЙАЙА ЙОЛ


ИУДЕЙАДАН САМАРИЙАЙА ЙОЛ

Ачан Иисус аннады буну, бракты Иудейайы да енидӓн гитти Галилейа ерлеринӓ. Лӓӓзымды гечсин Самарийадан. (Иоан 4:3-4 )

### ГЕНИСАРЕТ ГӦЛӰ (ГАЛИЛЕЙА ДЕНИЗИ)


ГЕНИСАРЕТ ГӦЛӰ (ГАЛИЛЕЙА ДЕНИЗИ)

Бир сыра, ачан Иисус булунарды Генисарет гӧлӱнӱн бойунда, инсан сыкышып-сокуларды Она, ишитсин Аллахын сӧзӱнӱ дейни. (Лука 5:1 )

### ВИФАНИЙА


ВИФАНИЙА

Алты гӱн Паскелледӓн илери Иисус гелди Вифанийа кӱӱйӱнӓ, нередӓ йашарды Лазар, ангысыны дирилтти ӧлӱдӓн. (Иоан 12:1 )

### РОМА КОЛИЗЕЙИ


РОМА КОЛИЗЕЙИ

ЕР, НЕРЕДӒ ЧОК ХРИСТИАН ЗЕЕТЛИ ӦЛӰМ КАБЛЕТТИ

Хем гӧрдӱм бӓн чойун ӂаннарыны, кимин кафалары кесилмиш о бетерӓ, ани шаатлык етмишлӓр Иисус ичин хем Аллахын лафы ичин. Оннар баш иилтмемишлӓр ӂанавара хем онун идолуна да каблетмемишлӓр онун дамгасыны кенди анныларына хем еллеринӓ. (Апокалипсис 20:4 )

[1] Зифтлемӓӓ – смолаламаа.

[2] Пак хайваннар – хайваннар, ангыларыны вармыш насыл имӓӓ хем Аллаха курбан вермӓӓ.

[3] Кӱлӓ – бургас, рус. башня.

[4] Калкан – евелки аскерлердӓ кылычтан йада октан корунмак ичин бир тертип, рус. щит.

[5] Бакыр – кырмызыӂа бир метал, рус. медь.

[6] Таш сапан – уфак таш сыбытмаа дейни бир тертип, рус. праща.

[7] Елчи – рус. посол, посланник.

[8] Кесиклик (рус. обрезание)– еркек органын уӂунда дерийи кесмӓк. Аллахын Авраамнан баалантысына гӧрӓ, хербир чыфыт чоӂук лӓӓзым каблетсин кесиклик секизинӂи гӱнӱ дуумактан сора.

[9] Инсан Оолу – Месийанын Ески Баалантыда кулланылан адларын бириси.

[10] Кӧтӱрӱм – парализат инсан.

[11] Синедрион – иудейлердӓ ен ӱӱсек суд.

[12] Динарий – Рома вакыдында гӱмӱш пара, ангысы озаман гечӓрди Израилдӓ. Бир гӱннӱк ишин парасы.

[13] Талант – иудейлерин ен бӱӱк парасы, йапэр йакын 30 кила гӱмӱш.

[14] Самарийалылар – иудейлерин комушулары. Бу ики халк душманнык едӓрди.

[15] Сайылэр: «Куртар бизи». Бӧлӓ Израилдӓ гечӓрмиш селӓмнемӓӓ падишахлары.

[16] Сион Кызы дейӓрмишлӓр Иерусалимӓ хем онун инсанына.

[17] Кесар – Рома императору.

[18] Ареопаг – аариф адамнарын топлантысы.