# Саха тыла

Институт перевода Библии

## Саҥа Кэс Тыл


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules


САҤА


КЭС ТЫЛ


Библия тылбааһын Института


Москва, 2017


САҤА


КЭС ТЫЛ

Көннөрүллүбүт үһүс таһаарыһы

Киниигэ тиэкиһин электронная уонна аудио версияларын Библия тылбааһын Институтун сайтыттан ылыахха сөп:

https: ibt.org.ru/yakutskiy

ISBN 978-5-93943-255-9

© Институт перевода Библии, 2008, 2017

## Аан тыл


Аан тыл[1]

Бу Таҥара үөрэҕин Саҥа Кэс Тылын сахалыы кинигэтин тутан олорор үтүө дьоммун ис сүрэхпиттэн эҕэрдэлиибин!

Сахалар былыргы төрүттэрэ Тэнгри диэн биир Таҥара баарын билэллэр эбит. Онон нуучча дьоно 1632 сыллаахха кэлэн «Лена остуруогун», ол иһигэр чочуобунаны туппуттарыгар, кинилэр бэрт сотору сулууспаҕа сылдьар, сүрэхтэнэр, бэргэһэлэнэр буолбуттар. Холобур, Семен Дежнев 1640 сыллаахха Бороҕон сахатын кыыһын Абакайааданы бэргэһэлээбит. XVII үйэҕэ, 1663 сыллаахха Якутскай куоракка Спасскай манастыыр, 1708 сыллаахха Троицкай Собор тутуллубуттар, улуустар, нэһилиэктэр аайы чочуобуналар, Таҥара Дьиэлэрэ оҥоһуллубуттар. Холобур, 1700 сыллаахха Индигир өрүс үрдүгэр Зашиверскайга эриэккэстэй бэйэлээх Спасскай храм тутуллубут. Бу кэнниттэн 1812–1819 сылларга аҕабыыттар саха алпаабытын оҥорон, Таҥара үөрэҕин сахалыы тылбаастаан кинигэнэн таһаарыыны саҕалаабыттар. Революция буолуор диэри Таҥара үөрэҕин уонна сулууспатын 50-ча кинигэтэ бэчээттэммит, ол иһигэр Сибэтиэй Евангелие 3 төгүл тахсыбыт. Улуу миссионердар Святитель Иннокентий Вениаминов, епископ Дионисий (Хитров) уонна протоиерей Димитриан Попов суруга-бичигэ суох саха тылын сайдыытыгар бастакы тулхадыйбат акылааты уурсубуттар, хараҥаҕа олорбут норуоту Таҥара абыраллаах сырдыгар кытыарбыттар. Кинилэр сүҥкэн өҥөлөрүн биһиги саха дьоно улаханнык кэриэстиибит.

Онтон араас кэрдиис кэмнэр ааспыттарын кэннэ, бу 2004 сылга, биһиги үөрүүбүтүгэр, Саҥа Кэс Тыл сахалыы аан бастаан толору тылбаастанан күн сырдыгын эмиэ көрөн кэллэ. Биллэр күчүмэҕэйдэрдээх билиҥҥи кэмҥэ саха норуотугар бу сыаната биллибэт күндү духуобунай бэлэх буолар. Маннык күндү бэлэҕи тэрийэн оҥордо Москватааҕы Библия тылбааһын Института (директор – доктор Марианна Беерле-Моор). Бу институт бары үлэһиттэригэр биһиги махталбыт улахан.

Киһи аймах олоҕор эркээйи буолбут Саҥа Кэс Тыл муудараһын, үрдүк поэзиятын атын тылынан биэрэр уустугун, улахан эппиэттээҕин ким барыта өйдүүрэ буолуо. Ол да буоллар бу судургута суох сорук саха тыллаахха кэбэҕэстик өйдөнөр, дууһатыгар тиийэр гына ис киирбэхтик, тупсаҕайдык уонна талааннаахтык толорулунна диэн мин тус бэйэм киэн тутта, үөрэ саныыбын. Саха литературнай тылын сайдыытыгар бу Саҥа Кэс Тыл тылбааһа биир бэлиэ, боччумнаах хардыы буолан, саха тыла «муора курдук бастар бараммат баайын» илэ-бодо көрдөрүүһү.

Икки тыһыынча сыл анараа өттүгэр былыргы грек тылынан суруллубут Сибэтиэй Евангелие сахалыы тахсыыта сүдү суолталаах. Саха дьоно Айыы Тойон Таҥараларын үөрэҕин ис сүрэхтэриттэн ылыннахтарына эрэ, Таҥараны билэн, бары куһаҕан дьаллыктан босхолонон, аньыыттан ырааһыран, Кини ыҥырар эйэлээх, тапталлаах, сырдык кэскиллээх олоҕор тиийиэхтэрэ.

Улуу миссионердар сүүстэн тахса сыллааҕыта тоҥ хаарга үктээбит ыллыктарын салгыы солоон иһэр архиепископ Гермаҥҥа, бу тылбаас үлэтин көҕүлээбитин, бары өттүнэн көмөлөспүтүн иһин, биһиги аман өс алгыспытын холбуубут.

Бу кинигэ тахсыытыгар үлэлээтилэр: консультант, доктор Дэвид Джон Кларк (Англия, Холбоһуктаах Библейскэй Уопсастыбалар), богословскай редактор, тылбаасчыт Саргылана Леонтьева, филологическай редактор, доктор Николай Ефремов, тылбаасчыттар Мария Алексеева, Аита Шапошникова, Светлана Егорова-Джонстон, Валерий Бурцев. Кинилэргэ бука барыларыгар барҕа махтал буоллун. Кинигэ художнига Иван Поповка, Олох аал луук маһын уруһуйдаабыт Кая Леонтьеваҕа уонна тылбаас уустук үлэтигэр ис сүрэхтэриттэн көмөлөспүт бары үтүө дьоммутугар истиҥ махталбытын тиэрдэбит.

Саҥа Кэс Тыл литературнай редактора

Дмитрий Сивцев-Суорун Омоллоон

* * *

Саҥа Кэс Тыл уонна Эргэ Кэс Тыл кинигэлэрэ холбуу Сибэтиэй Суруйуулар эбэтэр Библия диэн ааттаналлар.

Саҥа Кэс Тыл грек тылынан суруллубут 27 кинигэттэн, оттон Эргэ Кэс Тыл еврей тылынан суруллубут 39 кинигэттэн тураллар. Сорох сиэркэптэр Эргэ Кэс Тылга грек тылынан суруллубут өссө хас да кинигэни эбии киллэрэллэр.

Былыргы еврей тылынан суруллубут Эргэ Кэс Тылга Айыы Тойон Таҥара сири-халлааны, киһини айбытын, киһи аньыыны оҥорон Кинини кытта эйэтин сүтэрбитин уонна Таҥара киһини бырастыы гына кэлэригэр киһи аймаҕы хайдах өр кэм устата бэлэмнээбитин туһунан кэпсэнэр.

Оттон Саҥа Кэс Тыл биһиги эрабыт бастакы үйэтин иккис аҥаарыгар былыргы грек тылынан суруллубута. Бу хомуурунньукка түөрт Евангелие, Сибэтиэй Апостоллар Дьайыылара, Апостоллар илдьит суруктара уонна Сибэтиэй Иоаҥҥа Арыллыы киирэллэр. Евангелиелары барыта түөрт ааптар суруйбут: Матфей, Марк, Лука уонна Иоанн. Бу Иисус Христос сирдээҕи олоҕун араас түгэннэрин сырдатар түөрт кинигэ бэйэ-бэйэлэригэр майгыннаспат истииллээхтэр. Сибэтиэй Апостоллар Дьайыыларыгар Айыы Тойон Халлааҥҥа барыыта, Сибэтиэй Тыын үөһэттэн түһүүтэ итиэннэ Рим империятын бары муннуктарыгар маҥнайгы христианнар түмсүүлэрин – сиэркэптэрин үөскээһинэ кэпсэнэр.

Саҥа Кэс Тылга барыта сүүрбэ биир илдьит сурук киирэр. Бу христианнарга туһуламмыт суруктары сибэтиэй Апостоллар Павел, Иоанн, Петр, Иаков уонна Иуда суруйбуттар. Еврейдэргэ суруллубут илдьит сурук ааптара чопчу биллибэт эрээри, былыргы христианскай үгэскэ олоҕуран, Павел Апостол буолуон сөп диэн сабаҕалыыллар. Апостоллар итэҕэл бары өрүттэрин ырытан, Иисус Христос үөрэҕин толору быһааран, христианнарга араас тыын суолталаах ыйыылары биэрэллэр.

Саҥа Кэс Тыл бүтэһик кинигэтэ – Сибэтиэй Иоаҥҥа Арыллыы (грек. Апокалипсис) – инникини өтө көрөр, төлкөлүүр, киһиэхэ эрэли биэрэр кинигэ. Сибэтиэй Иоанн уус-уран тылынан кэнэҕэски киһи аймах уустук олоҕун арыйан көрдөрөр уонна эйэ-ил, кырдьык, дьол олохсуйар саҥа сирэ-халлаана айылларын кэпсиир. Бу урут сахалыы тылбаастамматах кинигэ.

Биһиги тылбааспыт синодальнай тылбааска төрүт буолбут былыргы грек омук тылынан суруллубут тиэкискэ олоҕурар. Бу тиэкис бары аныгы тылбаастар төрүттэрин – Барбара Аланд, Курт Аланд, Иоганнес Каравидопулос, Карло М. Мартини уонна Брюс М. Метцгер редакцияларынан төрдүһүн тахсыбыт былыргы греческэй тиэкистэри – кытта сөп түбэһиспэт түгэннэрдээх. Олору үксүлэрин кинигэ сирэйин алын өттүгэр бэлиэтээтибит.

Бу былыргы грек тылынан суруллубут Саҥа Кэс Тыл сахалыы тылбааһын биһиги инникитин өссө чочуйар, тупсарар, көннөрөр соруктаахпыт. Онон ытыктабыллаах ааҕааччыларбыт бэйэлэрин санааларын биһигини кытта үллэстэллэрэ буоллар, сөптөөҕүн көрөн, кэлин кинигэ саҥалыы тахсыытыгар махталы кытта туһаныа этибит. Биһиги аадырыспыт:

Институт перевода Библии

101000 Россия, Главпочтамт Москва, а/я 360.

Библия тылбааһын Института тылбаасчыттарга, редактордарга уонна бу кинигэ тахсарыгар көмөлөспүт дьоҥҥо бука барыларыгар махтанар.

Библия тылбааһын Института

## Матфей

### Матфей

Матфей


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]


### 1


МАТФЕЙТАН СИБЭТИЭЙ ЕВАНГЕЛИЕ


Иисус Христос төрүттэрэ

1[•]Давидтаах[†] Авраам[†] удьуордарын Иисус Христос төрдө-ууһа:[+]

2Авраам[†] Исаагы төрөппүтэ, Исаак Иаковы төрөппүтэ, Иаков Иуданы уонна кини бырааттарын төрөппүтэ;[+]

3Иуда Фамарьтан Фареһы уонна Зараны төрөппүтэ, Фарес Есрому төрөппүтэ, Есром Арамы төрөппүтэ;[+]

4Арам Аминадавы[†] төрөппүтэ, Аминадав Наассону төрөппүтэ, Наассон Салмону төрөппүтэ;[+]

5Салмон Рахаваттан Воозу төрөппүтэ, Вооз Руфьтан Овиды төрөппүтэ, Овид Иессейи төрөппүтэ;

6Иессей Давид[†] ыраахтааҕыны төрөппүтэ,

Давид ыраахтааҕы Урияҕа эргэ бара сылдьыбыт дьахтартан Соломону төрөппүтэ[*];

7Соломон Ровоамы төрөппүтэ, Ровоам Авияны төрөппүтэ, Авия Асаны[*] төрөппүтэ;

8Аса Иосафаты төрөппүтэ, Иосафат Иорамы төрөппүтэ, Иорам Озияны төрөппүтэ;

9Озия Иоафамы төрөппүтэ, Иоафам Ахаһы төрөппүтэ, Ахаз Езекияны төрөппүтэ;

10Езекия Манассияны төрөппүтэ, Манассия Амону[*] төрөппүтэ, Амон Иосияны төрөппүтэ;

11Иосия Иоакимы төрөппүтэ, Иоаким[*] Иехонияны уонна кини бырааттарын төрөппүтэ. Бу – Израиль норуота Вавилоҥҥа көһөрүллүөн иннинээҕи көлүөнэлэрэ.

12Вавилоҥҥа көһүү кэнниттэн Иехония Салафиилы төрөппүтэ, Салафииль Зоровавелы төрөппүтэ;

13Зоровавель Авиуду төрөппүтэ, Авиуд Елиакимы төрөппүтэ, Елиаким Азору төрөппүтэ;

14Азор Садогу төрөппүтэ, Садок Ахимы төрөппүтэ, Ахим Елиуду төрөппүтэ;

15Елиуд Елеазары төрөппүтэ, Елеазар Матфаны төрөппүтэ, Матфан Иаковы төрөппүтэ;

16Иаков Мария кэргэнин Иосибы төрөппүтэ, оттон Марияттан Христос диэн ааттаммыт Иисус төрөөбүтэ[+].

17Онон Авраамтан Давидка диэри барыта уон түөрт көлүөнэ, Давидтан Вавилоҥҥа көһүүгэ диэри эмиэ уон түөрт көлүөнэ, онтон Вавилоҥҥа көһүүттэн Христоска диэри эмиэ уон түөрт көлүөнэ.


Иисус Христос төрөөһүнэ

18[•]Иисус Христос бу курдук төрөөбүтэ.

Кини Ийэтэ Мария, Иосибы кытта илии охсуһан баран бииргэ олорбокко сылдьан, Сибэтиэй Тыынтан ыарахан буолбута[+]. 19Кэргэн тахсыахтаах киһитэ Иосиф үтүө санаалаах буолан, сурах-садьык тарҕамматын диэн, сөбүлэһиилэрин көтүрэн, Кинини кистэлэҥинэн ыытан кэбиһиэн баҕарбыта. 20Оннук санаммытыгар Айыы Тойон Аанньала түүлүгэр киирэн эппитэ: «Давид уола[†] Иосиф! Марияны кэргэн ыларгыттан куттаныма: Марияҕа Сибэтиэй Тыынтан оҕо үөскээбитэ. 21Кини Уол Оҕону төрөтүөҕэ, оччоҕо Оҕоҕо Иисус[*] диэн ааты биэриэҥ, тоҕо диэтэххэ Кини норуотун аньыыттан-хараттан быыһыаҕа»[+].

22-23Бу барыта Айыы Тойон: «Көр бу, Ыраас Кыыс ыарахан буолан Уол оҕону төрөтүөҕэ; Киниэхэ „Эммануил“ („Таҥара биһигинниин“) диэн ааты биэриэхтэрэ», – диэн пророгунан этиппит тылларын туолуута этэ[+].

24Иосиф уутуттан уһуктан баран, Айыы Тойон Аанньала эппитин курдук, Марияны дьиэтигэр аҕалбыта; 25Кинини таарыйбакка да сырыттаҕына, Мария Бастакы[*] Уолун төрөппүтэ, Иосиф Оҕону Иисус диэн ааттаабыта.

### 2


Илинтэн муударай өйдөөхтөр кэлиилэрэ

1Иудея Вифлеем[†] диэн куоратыгар, Ирод ыраахтааҕылыырын саҕана, Иисус төрөөбүтүгэр Иерусалимҥа илинтэн муударай өйдөөхтөр кэлбиттэрэ[+]. 2Кинилэр: «Иудейдар саҥа төрөөбүт Ыраахтааҕылара ханнаный? Илин халлааҥҥа Кини сулуһа тахсыбытын көрөммүт, биһиги Киниэхэ сүгүрүйэ кэллибит», – диэн ыйыталаһаллара.

3Маны истээт, Ирод ыраахтааҕы уонна Иерусалим дьоно бары аймана түспүттэрэ. 4Ирод ыраахтааҕы архиерейдары[†] уонна норуот сокуонньут[†] дьонун барыларын хомуйан олорон, Христос ханна төрүөхтээҕин ыйыппыта. 5«Кини Иудея Вифлеемигэр төрүөхтээх, – диэн хоруйдаабыттара. – Ол туһунан пророк[†] кинигэтигэр бу курдук суруллан турар: 6„Эн, Вифлеем, Иуда сирэ, Иуда атын куораттарыттан тугунан да итээбэтиҥ: Мин норуоппун, Израилы, быыһыыр-харыстыыр Сирдьит эйигиттэн үөскүөхтээх“».

7Онтон Ирод, илинтэн кэлбит дьону чып кистэлэҥинэн ыҥыран ылан, сулус ханнык кэмҥэ тахсыахтааҕын ыйыталаһан билбитэ 8уонна кинилэри Вифлеемҥэ ыытаары туран эппитэ: «Бараҥҥыт Оҕо туһунан ымпыгар-чымпыгар тиийэ барытын билиҥ. Итиэннэ, булларгыт эрэ, миэхэ биллэрээриҥ, оччоҕо мин эмиэ Киниэхэ сүгүрүйэ барыам».

9Кинилэр ыраахтааҕы этэрин истээт, айаҥҥа туруммуттара. Били илин халлааҥҥа көрбүт сулустара иннилэригэр айаннаан, Оҕо баар сирин үрдүгэр тиийэн тохтообута. 10Сулуһу көрөн кинилэр үөрүү улуутун үөрбүттэрэ, 11итиэннэ дьиэҕэ киирэн Оҕону уонна Ийэтин – Марияны – көрөн, Кини иннигэр сөһүргэстээн сүгүрүйбүттэрэ, онтон күндү кылааттаах холбукаларын аһан кыһыл көмүһү, лааданы, смирнаны[*] Киниэхэ бэлэх биэрбиттэрэ[+].

12Түһээтэхтэринэ, Таҥара кинилэри «Иродка төннүмэҥ» диэн сэрэппитин истэн, дойдуларыгар атын суолунан төннүбүттэрэ[+].


Египеккэ куотуу

13Илинтэн кэлбит дьон төннүбүттэрин кэннэ, Айыы Тойон Аанньала түүн Иосиф түүлүгэр көстөн эппитэ: «Ирод Оҕону өлөрөөрү ирдэһэр санаалаах, онон эн тураҥҥын, Оҕону уонна Ийэтин илдьэ, Египеккэ куот итиэннэ хаһан ыҥырыахпар диэри, онно олор».

14Иосиф туран, Оҕону уонна Кини Ийэтин Марияны илдьэ Египеккэ барбыта, 15онно тиийэн, Ирод өлүөр диэри олорбута. Бу барыта Айыы Тойон пророгунан: «Мин Уолбун Египеттэн ыҥырдым», – диэн этиппитин туолуута этэ[+].

16Илинтэн кэлбит дьоҥҥо албыннаппытын билэн, Ирод улаханнык уордайбыта. Ол иһин, чопчу ыйдарбыт кэминэн быһааран, Вифлеемҥэ уонна ол эргин сирдэргэ баар иккитигэр диэри саастаах уол оҕолору барыларын кыргарга соруйан дьону ыыппыта. 17Онон Иеремия пророк[†] эппитэ бу курдук туолбута:[+] 18«Рамаҕа хаһыы-ыһыы, ытабыл-соҥобул иһиллэр, энэлгэн, үөгү эҥсиллэр. Рахиль оҕолорун аһыйан айманар, оҕолорун мэлитэн, уоскуйуон да баҕарбат».


Назарекка төннүү

19Ирод өлбүтүн кэннэ, Айыы Тойон Аанньала Египеккэ олорор Иосиф түүлүгэр көстөн: 20«Тур, Оҕо дууһатыгар суудайааччылар өллүлэр. Оҕону Ийэтин кытта илдьэ Израиль сиригэр төнүн», – диэбитэ.

21Иосиф туран, Оҕону уонна Кини Ийэтин ылан Израиль сиригэр барбыта. 22Иудеяҕа Ирод оннугар уола Архелай баһылыктыырын билэн, онно барартан дьиксиммитэ, онон түүлүгэр суолун ыйдаран, Галилея сиригэр кэлбитэ; 23манна кэлэн Назарет[†] куоракка олохсуйбута. Онон пророктар «Кини Назорей аатын ылыаҕа» диэн эппиттэрэ туолбута[+].

### 3


Иоанн Сүрэхтээччи суол солуур

1[•]Ол саҕана Иудея кураайы куйаарыгар[†] Иоанн Сүрэхтээччи кэлэн:[+] 2«Аньыыгытын билинэн[*] Таҥараҕа эргиллиҥ! Халлаан Саарыстыбата чугаһаата!» – диэн ыҥырбыта[+]. 3«Кураайы куйаарга[†] үөгүлээччи саҥата: „Айыы Тойон суолун солооҥ, көнө ыллыкта Киниэхэ үктээҥ“», – диэн Исайя[†] пророк[†] бу Иоанн туһунан өтө көрөн эппитэ. 4Иоанн тэбиэн түүтэ таҥастааҕа, өттүгэр тирии курдааҕа, буор аһыҥанан уонна дьиикэй мүөтүнэн аһылыктанара. 5Иерусалим куорат, Иудея бүттүүнэ, Иордан өрүс бары эҥээрдэрэ утары тахсан, 6аньыыларын-хараларын этинэн туран, Иордан өрүскэ киниэхэ сүрэхтэммиттэрэ[+].

7Бэрт үгүс фарисейдар[†] уонна саддукейдар[†] сүрэхтэнэ иһэллэрин көрөн, Иоанн кинилэргэ эппитэ: «Эриэн үөн ыамалара! Кэнэҕэски уортан-кылынтан куотар өйү-санааны ким эһиэхэ укта[+]? 8Аньыыгытын ис сүрэххититтэн билиммиккитин олоххутунан туоһулааҥ. 9Итиэннэ биһиги аҕабыт Авраам[†] диэн сананан да көрүмэҥ! Эһиэхэ этэбин: Таҥара бу да сытар таастары Авраамҥа[†] оҕо гынан туруортуон сөп[+]. 10Сүгэ хайыы-үйэ мас төрдүгэр сытар: ханнык баҕарар маһы, үчүгэй отону биэрбэт буоллаҕына, кэрдэннэр уокка уматаллар[+].

11Мин эһигини аньыыны билинии бэлиэтигэр уунан сүрэхтиибин, ол гынан баран кэннибиттэн Кэлэн Иһээччи миигиннээҕэр күүстээх – мин Кини атаҕын таҥаһын да тутан иһэргэ сөбө суохпун. Кини эһигини Сибэтиэй Тыынынан уонна уотунан сүрэхтиэҕэ;[+] 12тута сылдьар күрдьэҕинэн куумунаны ыраастаан, бурдугун хомуйан маҥхааһайга кутуоҕа, оттон соломотун умуллубат уокка уматыаҕа»[+].


Иисус Христос сүрэхтэниитэ

13[•]Ол саҕана Иисус Галилеяттан Иордаҥҥа кэлбитэ. Кини Иоаҥҥа сүрэхтэнэ тиийбитигэр, 14Иоанн Кинини тохтото сатаабыта: «Мин Эйигиттэн сүрэхтэнэрим сөп этэ, оттон Эн буоллаҕына миэхэ кэлэҕин дуу?»

15Онуоха Иисус эппитэ: «Билигин маннык буоллун. Биһиги туохха барытыгар Таҥара көҥүлүн толоруохтаахпыт». Иоанн онуоха дьэ сөбүлэспитэ.

16Иисус сүрэхтэнээт, ууттан тахсыбытыгар арай Кини үрдүгэр Халлаан арыллан биэрбитэ, онно көрдөҕүнэ, Таҥара Тыына холууп курдук Киниэхэ түһэн иһэрэ[+]. 17Дьэ онуоха Халлаантан: «Бу баар – Мин үтүө көҥүлбүн толорор Тапталлаах Уолум», – диир саҥа иһиллибитэ. 3[+]

### 4


Иисус Христоһу тургутуу

1[•]Онтон Тыын Иисуһу, адьарайынан тургуттараары, кураайы куйаарга[†] илдьэ барбыта. 2Иисус түөрт уон түүннээх күн устата постанан баран, тиһэҕэр, аһыан олус баҕаран кэлбитэ[+]. 3Кинини тургутар адьарай кэлэн: «Эн Таҥара Уола буоллаххына, бу таастары килиэпкэ кубулуйуҥ диэн бирикээстээ», – диэбитэ[+].

4Иисус киниэхэ эппитэ: «„Киһи, аҥаардас килиэбинэн эрэ буолбакка, Таҥара этэр хас биирдии тылынан олоруоҕа“ диэн суруллубута».

5Онуоха адьарай Кинини сибэтиэй куоракка аҕалан, Таҥара Дьиэтин[†] чыпчаалыгар туруоран баран: 6«Эн, Таҥара Уола буоллаххына, аллараа диэки ыстанан кэбис. Суруллубутун курдук, „Аанньалларыгар Эйигин араҥаччылыырга соруйуоҕа, оччоҕо таастан бүдүрүйбэтиҥ туһугар, кинилэр Эйигин көтөҕөн илдьиэхтэрэ“», – диэбитэ[+].

7Иисус киниэхэ эппитэ: «Суруйууларга „Айыы Тойон Таҥараҕын тургутан көрүмэ“ диэн эмиэ баар».

8Адьарай Кинини аны үрдүк хайа арҕаһыгар таһааран, аан дойду килбиэннээх саарыстыбаларын барытын көрдөрбүтэ: 9«Миэхэ сөһүргэстээн сүгүрүйдэххинэ, мин бу маны барытын Эйиэхэ биэриэҕим», – диэбитэ.

10Иисус эппитэ: «Киэр буол Миигиттэн, сатана! Суруллан турар: „Айыы Тойон Таҥараҕар сүгүрүй итиэннэ Киниэхэ эрэ сулууспалаа“ диэн»[+].

11Маны истэн адьарай Киниттэн дьэ арахпыта; сонно Киниэхэ Аанньаллар көмөлөһө кэлбиттэрэ[+].


Иисус Христос Галилеяҕа сулууспатын саҕалыыр

12[•]Иоанны хаайыыга укпуттарын истэн, Иисус Галилеяҕа барбыта[+]. 13Назареты[†] хаалларан, Кини Завулон уонна Неффалим сиригэр, муора кытылыгар турар Капернаумҥа[†] кэлэн олохсуйбута[+]. 14Бу Исайя[†] пророк[†] өтө көрөн эппитэ туоларын туһугар буолбута:[+] 15«Завулон сирэ, Неффалим сирэ – муораҕа тириэрдэр суол, Иордан уҥуоргу эҥээрэ – туора омук дойдута Галилея! 16Хараҥаҕа олорор норуот улуу сырдыгы көрдө, өлүү күлүгэр олорор дьоҥҥо сырдык тыкта».

17Бу кэмтэн ыла Иисус: «Аньыыгытын билинэн Таҥараҕа эргиллиҥ, Халлаан Саарыстыбата чугаһаата!» – диэн үөрэтэрин саҕалаабыта.


Маҥнайгы үөрэнээччилэрэ

18[•]Галилея муоратын[†] кыйа баран иһэн, Кини икки бырааттыылары, Петр диэн ааттаах Симоны уонна кини быраатын Андрейы, муораҕа илимнии сылдьалларын көрбүтэ (кинилэр балыксыттар этилэр)[+].

19Иисус эппитэ: «Миигин батыһыҥ. Мин эһигини дьону илимнээччи оҥоруом»[+]. 20Инньэ диэтин кытта, кинилэр илимнэрин быраҕан, Иисуһу батыһан барбыттара[+].

21Онтон салгыы баран иһэн, Кини аны икки атын ини-биилэри, Зеведей уолун Иаковы уонна кини инитин Иоанны, аҕаларын Зеведейи кытары тыыга илимнэрин абырахтана олороллорун көрөн, ыҥырбыта. 22Кинилэр, аҕаларын тыыга хаалларан, сонно Иисуһу батыһан барбыттара.


Бар дьон Иисус Христоһу батыһар

23[•]Иисус Галилеяны бүтүннүүтүн кэрийбитэ: синагогаларыгар[†] үөрэтэрэ, Саарыстыба Евангелиетын[†] иһитиннэрэрэ уонна араас ыарыыттан, кыаммат буолууттан үтүөрдэрэ[+]. 24Кини туһунан сурах бүтүн Сирияны тилийэ көппүтэ; Киниэхэ туох баар кыамматтары, араас ыарыыга ылларбыттары, таарымталаахтары, абааһыга буулаппыттары, тартарар ыарыылаахтары уонна босхоҥ буолбуттары аҕалтыыллара. Кини олору барыларын үтүөрдүтэлиирэ[+]. 25Галилеяттан, Уон Куорат уобалаһыттан итиэннэ Иерусалимтан, Иудеяттан уонна Иордан уҥуоргутуттан үтүмэн үгүс киһи Кинини батыһан барбыта[+].

### 5


Хайа үрдүгэр үөрэтии Таҥара алгыһыгар тиксии

1Көй элбэх дьону көрөн, Иисус тахсан хайа үрдүгэр олорбута; үөрэнээччилэрэ тиийэн кэлбиттэригэр, 2Кини маннык саҕалаан үөрэтэн барбыта:

3[•]«Таҥара иннигэр дьадаҥыларын өйдөөччүлэр алгыстаахтар: кинилэр аналлара – Халлаан Саарыстыбата.

4Кутурҕаҥҥа ылларан ытааччылар алгыстаахтар: кинилэр уоскуйуохтара[+].

5Өһүөмньүтэ суох көрсүө майгылаахтар алгыстаахтар: кинилэр сири бас билиэхтэрэ[+].

6Кырдьыкка утаппыттыы, аччыктаабыттыы баҕарааччылар алгыстаахтар: кинилэр дуоһуйуохтара[+].

7Амарах санаалаахтар алгыстаахтар: кинилэр амарах сыһыаны көрсүөхтэрэ[+].

8Ыраас сүрэхтээхтэр алгыстаахтар: кинилэр Таҥараны көрүөхтэрэ[+].

9Эйэни тэрийээччилэр алгыстаахтар: кинилэр Таҥара уолаттара диэн ааттаныахтара[+].

10Кырдьык иһин күөмчүлэммиттэр алгыстаахтар: кинилэр аналлара – Халлаан Саарыстыбата.

11Эһиги, Мин туспуттан үөҕүллэ, үүрүллэ, холуннарылла да сылдьаҥҥыт, алгыстааххыт[+]. 12Үөрүҥ-көтүҥ, өрөгөйдөөҥ: Халлааҥҥа эһигини улуу наҕараада күүтэр. Эһиги иннинээҕи пророктары[†] эмиэ ити курдук сойуолаабыттара[+].


Туус уонна сырдык

13[•]Эһиги сир тууһунаҕыт. Туус күүһүн сүтэрдэҕинэ, амтанын хайдах төннөрүөҥүй? Амтанын сүтэрбит туус туохха да туһата суох: оннук тууһу таһырдьа, дьон тэпсилгэнигэр, ыһан эрэ кэбиһэҕин.

14Эһиги аан дойду сырдыгынаҕыт. Хайа үрдүгэр турар куорат дьон хараҕыттан саһар кыаҕа суох[+]. 15Сибэтиилинньиги эмиэ, уматан баран, тугунан да саба уурбакка, олоҕор туруораллар, оччоҕо сырдыга дьиэ иһинээҕи дьоҥҥо барытыгар тыгар[+]. 16Эһиги үтүөкэн дьайыыларгытын көрөн, Халлааннааҕы Аҕаҕыт аатын айхаллыылларын туһугар, эһиги сырдыккыт эмиэ бар дьон иннигэр сыдьаайыахтын[+].


Христос уонна Сокуон

17Эһиги Миигин Сокуону[†] эбэтэр Пророктары[†] көтүрэ кэлбит дии санаамаҥ: Мин ону көтүрэ буолбатах, толоро кэлбитим[+]. 18Кырдьыгы этэбин эһиэхэ: сир-халлаан турарын тухары, Сокуон биир да кыракый буукубата, биир да кэрдииһэ халбаҥныа суоҕа – барыта туолуоҕа[+]. 19Онон ким бу кыракый кэриэстэртэн биирин эмэ да кэспит уонна дьону оннукка үөрэппит – ол Халлаан Саарыстыбатыгар куччугуй диэн ааттаныаҕа, оттон ким бу кэриэстэри тутуспут уонна дьону оннукка үөрэппит – ол Халлаан Саарыстыбатыгар улуу диэн ааттаныаҕа[+]. 20Эһиэхэ этэбин: эһиги Таҥара көҥүлүн сокуонньуттардааҕар[†] уонна фарисейдардааҕар[†] ордук толорботоххутуна, Халлаан Саарыстыбатыгар киириэххит суоҕа[+].


Уордайыма

21Өбүгэлэргитигэр „Өлөрүмэ: өлөрбүт – дьүүлгэ туруоҕа“ диэн этиллибитин эһиги истибиккит[+]. 22Оттон Мин эһиэхэ этэбин: ким оруна суохха быраатыгар уордайбыт – дьүүлгэ тардыллыаҕа, ким быраатын „Рака!“[*] диэбит – синедрион[†] дьүүлүгэр туруоҕа, оттон ким „Өйө суоххун!“ диэбит – геенна[†] уотугар түбэһэр кутталланыаҕа[+]. 23Өскөтүн эн бэлэххин сиэртибэнньиккэ аҕалан туран, быраатыҥ эйигин хом саныырдааҕын өйдөөн кэллэххинэ, 24бэлэххин сиэртибэнньик иннигэр хаалларан баран, туох-ханнык иннинэ, бырааккын кытта иллэс, дьэ ол эрэ кэнниттэн кэлэн, бэлэххин туттар. 25Буруйдааччыгын кытта, суут ааныгар тиийэ иликкинэ, түргэнник эйэлэһэ оҕус, эйэлэспэтэххинэ, буруйдааччыҥ эйигин судьуйаҕа туттарыаҕа, оттон судьуйа эйигин үлэһитигэр этэн, хаайыыга бырахтарыаҕа[+]. 26Кырдьыгы эйиэхэ этэбин: иэскин тиһэх бытархай харчытыгар тиийэ төлүү иликкинэ, эн онтон тахсыаҥ суоҕа.


Көссүүлэһии туһунан

27„Көссүүлэһимэ“ диэн былыргыларга этиллибити эһиги истибиккит[+]. 28Оттон Мин эһиэхэ этэбин: ким дьахтары имэҥирэ көрөр – ол санаатыгар кинини кытта хайыы-үйэ көссүүлэспит[+]. 29Өскөтүн эйигин уҥа хараҕыҥ аньыыга угуйар буоллаҕына, хараххын оҥон ылан киэр бырах: бүтүн бэйэҥ гееннаҕа[†] быраҕыллыаҥ кэриэтэ, этиҥ-сииниҥ биир миэстэтэ итээбитэ эйиэхэ ордук. 30Өскөтүн эйигин уҥа илииҥ аньыыга угуйар буоллаҕына, илиигин быһан ылан киэр бырах: бүтүн бэйэҥ гееннаҕа быраҕыллыаҥ кэриэтэ, этиҥ-сииниҥ биир миэстэтэ итээбитэ эйиэхэ ордук[+].


Ойоххун кытта арахсыма

31[•]„Ким ойоҕуттан арахсар – ол арахсыытын суругун киниэхэ биэриэхтээх“ диэн этиллибитэ. 32Оттон Мин эһиэхэ этэбин: ким ойоҕуттан, кини кими да кытта көссүүлэспэтэҕин үрдүнэн, арахсар буоллаҕына, ол кинини көссүүлэһиигэ күһэйэр; оттон эриттэн арахсыбыт дьахтары ойох ылар киһи эмиэ – көссүүлэһэр[+].


Андаҕайыма

33Эһиги „Биэрбит андаҕаргын кэһимэ, андаҕаргын Айыы Тойон иннигэр хайаан да толор“ диэн былыргыларга этиллибити эмиэ истибиккит. 34Оттон Мин эһиэхэ этэбин: хаһан да андаҕайыма – халлаанынан даҕаны, тоҕо диэтэххэ, халлаан – Таҥара бүрүстүөлэ;[+] 35сиринэн даҕаны: сир – Кини атаҕын уурар үктэлэ; Иерусалимынан даҕаны: Иерусалим – Улуу Ыраахтааҕы[*] куората;[+] 36бэйэҥ да төбөҕүнэн андаҕайыма, тоҕо диэтэххэ, эн оннооҕор биир да баттаххын баҕарбыккынан маҥхатар да, хараардар да кыаҕыҥ суох. 37Эһиги сөп дииргит сөбү, суох дииргит суоҕу эрэ этэр буоллун; онтон атын тыл хара дьайдаахтан кэлэр[+].


Иэстэһии

38[•]Эһиги хаан хааҥҥа, тиис тиискэ диэн этиллибитин истибиккит[+]. 39Оттон Мин эһиэхэ этэбин: өһүөннээх киһиэхэ утарсыма. Ким эмэ эйигин уҥа иэдэскэ оҕустаҕына – киниэхэ атын иэдэскин тоһуйан биэр;[+] 40ким эмэ, ырбаахыгын былдьаары сууттаһыан баҕардаҕына, – киниэхэ соҥҥун устан биэр; 41ким эмэ эйигин биир көһү барсарга күһэйдэҕинэ, икки көһү барыс. 42Көрдөһөөччүгэ – биэр, иэс көрдөөччүттэн – киэр хайыһыма[+].


Өстөөхтөргүн таптаа

43Чугастааҕыгын таптаа, өстөөххүн абааһы көр диэн этиллибити эһиги истибиккит. 44Оттон Мин эһиэхэ этэбин: өстөөхтөргүтүн таптааҥ, эһигини кырааччылары алҕааҥ, абааһы көрөөччүлэргэ үтүөнү оҥоруҥ, эһигини атаҕастааччылар,[*] сойуолааччылар тустарыгар Таҥараҕа үҥүҥ,[+] 45оччоҕо эһиги Халлааннааҕы Аҕаҕыт уолаттара буолуоххут. Тоҕо диэтэххэ Кини күнүн сырдыгын үтүөҕэ да, мөкүгэ да тыктарар, ардаҕын ырааска да, аньыылаахха да ыытар[+]. 46Эһигини таптыыр эрэ дьону таптыыр буоллаххытына, туох махталын кэтэһэҕит? Түһээн хомуйааччылар да итини сатыыллар буолбатах дуо? 47Доҕотторгутун эрэ эйэҕэстик көрсөр буоллаххытына, ама эһиги уһулуччулаах үтүөнү оҥоробут диэххит дуо? Таҥараны билбэт да дьон итини сатыыллар буолбатах дуо? 48Онон, Халлааннааҕы Аҕаҕыт эҥкилэ суоҕун курдук, эһиги эмиэ эҥкилэ суох буолуҥ[+].

### 6


Кыһалҕалаахха көмө

1Таҥара иннигэр оҥорор дьайыыларгытын дьоҥҥо көрдөрө-биллэрэ сатаамаҥ: дьоҥҥо көрдөрөр буоллаххытына, эһиги Халлааннааҕы Аҕаҕыт махталын ылыаххыт суоҕа[+].

2Онон, кыһалҕалаахха көмөлөстөххүтүнэ, сирэй көрбөхтөр үтүөнү оҥорон баран хайҕатаары, синагогаларга[†] уонна болуоссаттарга арбаналларын курдук, арбанымаҥ. Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: кинилэр манньаларын хайыы-үйэ толору ылан эрэллэр[+]. 3Оттон эһиги умнаһыкка бэрсэр кэмҥитигэр, уҥа илиигит тугу гынарын хаҥас илиигит билбэтин, 4ол көмөҕүт көстүбэтинэн буоллун, оччоҕо көстүбэти көрөр Аҕаҕыт эһиэхэ илэ бааччы[*] төлүөҕэ.


Таҥараҕа үҥүү

5[•]Үҥэргитигэр сирэй көрбөхтөр курдук буолумаҥ, кинилэр дьоҥҥо көстөр туһуттан синагогаларга,[†] эбэтэр суол тоҕойдоругар тохтоон туран үҥэллэр. Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: кинилэр манньаларын хайыы-үйэ толору ылан эрэллэр[+]. 6Оттон эн, үҥэргэр, хоскор киир уонна ааҥҥын саптан баран, көстүбэт Аҕаҕыттан үҥэн көрдөс, оччоҕо көстүбэти көрөр Аҕаҥ эйиэхэ илэ бааччы төлүөҕэ.

7Үҥэргитигэр, Таҥараны билбэт омуктар курдук ордук-хоһу саҥарымаҥ; кинилэр элбэҕи этэммит иһиллиэхпит дии саныыллар[+]. 8Кинилэр курдук буолумаҥ, Аҕаҕыт эһиги туох кыһалҕалааххытын көрдөһүөххүт да инниттэн билэр эбээт. 9Үҥэргитигэр маннык этэр буолуҥ: „Халлааҥҥа баар Аҕабыт! Эн аатыҥ айхалланыахтын, 10Эн Саарыстыбаҥ кэлиэхтин. Халлааҥҥа курдук, сиргэ эмиэ Эн көҥүлүҥ буолуохтун[+]. 11Күннээҕи тыын килиэппитин бүгүн биһиэхэ биэр[+]. 12Итиэннэ биһиэхэ иэстээхтэри биһи да бырастыы гынарбыт курдук, Эн эмиэ биһиги иэспитин бырастыы гын; 13уонна, аньыы угаайытыгар киллэрбэккэ, биһигини хара дьайдаахтан быыһаа. Эн Саарыстыбаҥ, Эн күүһүҥ-күдэҕиҥ уонна албан аатыҥ үйэттэн үйэлэр тухары муҥура суох эбээт. Аминь[†][*]“[+].

14Өскөтүн эһиги атын дьон аньыытын бырастыы гынар буоллаххытына, Халлааннааҕы Аҕаҕыт эһигини эмиэ бырастыы гыныаҕа,[+] 15оттон дьоҥҥо аньыыларын[*] бырастыы гымматаххытына, Аҕаҕыт эмиэ эһиги аньыыгытын бырастыы гыныа суоҕа[+].


Пост туһунан

16Поһу тутуһар кэмҥитигэр сирэй көрбөхтөргө дылы саппаҕырбыт дьүһүннэнимэҥ, кинилэр аһаабакка сылдьалларын дьоҥҥо көрдөрө-биллэрэ сатаан саппаҕырбыт сирэйдэнэллэр. Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: кинилэр манньаларын хайыы-үйэ толору ылан эрэллэр. 17Оттон эн поһу тутуһар кэмҥэр баттаххын тараан, сирэйгин суун, 18онон астан туттунаргын көстүбэт Аҕаҕар көрдөр; оччоҕо көстүбэти көрөр Аҕаҥ эйиэхэ илэ бааччы төлүөҕэ.


Халлааҥҥа мунньуллубут баай

19[•]Сиргэ баайы-дуолу мунньунумаҥ: сиргэ баары үөн-көйүүр кэрбиир, дьэбин быһа сиир, уоруйахтар дьөлө хаһан киирэн уоран ылаллар;[+] 20ол оннугар халлааҥҥа баайда мунньунуҥ, онно үөн-көйүүр да кэрбээбэт, дьэбин да быһа сиэбэт, уоруйахтар да хаһан киирэн уоран ылбаттар[+]. 21Баайгыт-дуолгут ханна баар да, сүрэххит эмиэ онно буолуо.

22Киһи этин-сиинин хараҕа сырдатар – харах; өскөтүн хараҕыҥ ыраас буоллаҕына, бүтүн бэйэҥ сырдык буолуоҥ, 23хараҕыҥ куһаҕан буоллаҕына, бүтүн бэйэҥ хараҥа буолуоҥ. Онон искэр баар сырдыгыҥ түҥ хараҥа буоллаҕына, дьиҥ хараҥа хайдахтаах халыҥ буолуой?


Икки тойоҥҥо кулут буолар кыаллыбат

24Ким да икки тойоҥҥо кулут буолар кыаҕа суох: биитэр биирдэрин абааһы көрүөҕэ, биирин таптыаҕа; биитэр биирдэригэр кыһана сатыаҕа, биирин аахайыа суоҕа. Таҥараҕа уонна маммонаҕа[*] иккиэннэригэр бииргэ кулут буолар кыаххыт суох[+].


Таҥараҕа эрэниҥ

25Ол иһин эһиэхэ этэбин: тугу аһаан-сиэн тыыннаах сылдьабыт, тугу таҥнан-саптан киһи-хара буолабыт диэн санааҕа ылларымаҥ. Олоххут астааҕар, эккит-сииҥҥит таҥастааҕар ордук суолталаах буолбат дуо[+]? 26Халлаан көтөрдөрүн көрүҥ: бурдугу ыспаттар, быспаттар да, маҥхааһайга да муспаттар – ол эрээри эһиги Халлааннааҕы Аҕаҕыт кинилэри аһатар. Оттон эһиги кинилэрдээҕэр быдан ордук буолбатаххыт дуо[+]? 27Эһигиттэн ким эмэ, хайдахтаах да кыһаллан-мүһэллэн туран, уҥуоҕун саатар биир тоҕонох уһатынар кыахтаах дуо?[*] 28Таҥас-сап туһугар эмиэ тоҕо түбүгүрэҕит? Ходуһаҕа сардааналар хайдах үүнэн туралларын көрүҥ: кинилэр үлэлээбэттэр да, таҥас да өрбөттөр; 29ол эрээри эһиэхэ этэбин: бэл Соломон албан аатын үгэнигэр сылдьан итилэртэн биирдэрин эмэ курдук симэммэтэҕэ; 30өскөтүн бүгүн баар, сарсын оһоххо быраҕыллар хонуу отун Таҥара итинник симиир буоллаҕына, оо, кэмчи итэҕэллээхтэр, эһигини быдан ордук симиэ суоҕа дуо[+]? 31Онон тугу аһыыбыт, тугу иһэбит, эбэтэр тугу таҥнабыт диэн дьиксинимэҥ. 32Ити барыта Таҥараны билбэт дьон сүрүн кыһалҕалара, оттон эһиги итинниккэ наадыйаргытын Халлааннааҕы Аҕаҕыт билэр. 33Туох-ханнык иннинэ эһиги Таҥара Саарыстыбатыгар, Кини кырдьыгар дьулуһуҥ, оччоҕо ити барыта эһиэхэ бэриллиэҕэ[+]. 34Онон сарсыҥҥы туһугар долгуйумаҥ; сарсыҥҥы күн бэйэтин бэйэтэ көрүнүөҕэ. Хас биирдии күҥҥэ бэйэтин да түбүгэ сөрү-сөп.

### 7


Атыттары дьүүллээмэҥ

1[•]Кими да дьүүллээмэҥ – оччоҕо эһиги эмиэ дьүүллэниэххит суоҕа[+]. 2Ханнык дьүүлүнэн дьүүллүүгүт да, бэйэҕитин эмиэ соннук дьүүллүөхтэрэ, хайдах кээмэйинэн кээмэйдиигит да, бэйэҕитин эмиэ соннук кээмэйдиэхтэрэ[+]. 3Тоҕо эн быраатыҥ хараҕар мас сыыһын да булан көрөҕүн, оттон бэйэҥ хараххар бэрэбинэ баарын билиммэккин? 4Итиэннэ бэйэҥ хараххар бэрэбинэлээх эрээри, хайдах бырааккар: „Кэл, хараххыттан сыыһы ылыым“, – диэххиний? 5Сирэй көрбөх! Бастаан бэйэҥ хараххыттан бэрэбинэни таһаар, оччоҕо хайдах гынан быраатыҥ хараҕыттан сыыһы ылары эмиэ билиэҥ.

6Сибэтиинэни ыкка биэримэҥ – ыт бэйэҕитигэр саба түһүөҕэ; чөмчүүгү сибиинньэҕэ ыһымаҥ – сиргэ-буорга тэпсиэҕэ[+].


Көрдөһүҥ – көрдөһүүгүт туолуоҕа

7[•]Көрдөһүҥ, оччоҕо эһиэхэ бэриллиэҕэ; көрдөөҥ, оччоҕо булуоххут; тоҥсуйуҥ, оччоҕо эһиэхэ ааны аһыахтара. 8Көрдөһөөччү ылар, көрдөөччү булар, оттон тоҥсуйааччыга аан аһыллар[+]. 9Уолчаана килиэп көрдөөтөҕүнэ, киниэхэ тааһы биэриэх киһи эһиэхэ баар дуо? 10Оттон балыгы көрдөөтөҕүнэ – эриэн үөнү биэриэх киһи? 11Бэл эһиги, мөкү дьон, оҕолоргутугар үтүө бэлэҕи биэрэри сатыыр буоллаххытына, Халлааннааҕы Аҕаҕыт Киниттэн көрдөһөөччүлэргэ өссө ордук өлгөм үтүөнү биэриэҕэ[+]. 12Онон дьон эһиэхэ хайдах сыһыаннаһыан баҕараргыт курдук, бэйэҕит эмиэ кинилэргэ соннук сыһыаннаһыҥ. Сокуон[†] да, Пророктар[†] да итинник үөрэтэллэр[+].


Икки суол

13[•]Кыараҕас аанынан киириҥ. Өлүүгэ тиэрдэр суол кэтит, аана киэҥ, онон үгүстэр ол суолунан бараллар, 14оттон олоххо тиксэрэр суол синньигэс, аана кыараҕас, ол иһин бэрт аҕыйах киһи ону булар[+].


Мас отонунан биллэр

15[•]Бараан тириитин бүрүнэн кэлэр торҕон бөрөлөртөн – сымыйа пророктартан[†] – сэрэниҥ[+]. 16Кинилэри дьайыыларынан билиэххит. Эрбэһинтэн винограды, ыарҕаттан смокваны хомуйаллар дуо[+]? 17Ол курдук үтүө мас хаһан да үчүгэй отонноох, оттон куһаҕан мас хаһан да куһаҕан отонноох буолар[+]. 18Үтүө мас куһаҕан отонноммотун курдук, куһаҕан мас эмиэ үчүгэй отонноммот. 19Үчүгэй отону биэрбэт маһы кэрдэн ылан уокка уматаллар[+]. 20Онон кинилэри дьайыыларынан билиэххит.

21Миигин: „Тойонуом! Тойонуом!“ – диэччи эрэ барыта Халлаан Саарыстыбатыгар киирбэт – Мин Халлааннааҕы Аҕам көҥүлүн толорооччу эрэ онно киириэҕэ. 22Ол күн үгүстэр Миигин ыҥыран: „Тойоммуот! Тойоммуот! – диэхтэрэ. – Биһиги Таҥара этэрин дьоҥҥо Эн ааккыттан тиэрдэрбит, Эн ааккынан дьонтон абааһылары үүрэн таһаарарбыт, элбэх дьиктилэри оҥорорбут буолбаат?“[+] 23Онуоха Мин кинилэргэ этиэҕим: „Мин эһигини олох билбэппин, суута-сокуона[†] суох быһыыланааччылар,[†] киэр буолуҥ Миигиттэн!“[+]


Икки акылаат

24[•]Онон, Мин бу этэр тылбын истэн баран толорор киһини дьиэтин таас акылааттаан туттубут өйдөөх киһи диэҕим. 25Ардах курулаччы кутан, өрүстэр хааларыттан тахсан, күүстээх тыал тоҕута үрэн, бу дьиэҕэ саба түһүөхтэрэ, ол гынан баран тааска бигэтик турар дьиэни суулларыахтара суоҕа. 26Оттон Мин бу этэр тылбын истэр эрээри, толорбот киһи – ол дьиэтин кумах үрдүгэр туттубут толкуйа суох киһи курдук буолуо. 27Ардах курулаччы кутан, өрүстэр хааларыттан тахсан, күүстээх тыал тоҕута үрэн бу дьиэҕэ саба түһүөхтэрэ да, дьиэ сууллан, урусхал буолуо»[+].

28Иисус этэр тылын түмүктээбитигэр норуот Кини үөрэҕин сөхпүтэ-махтайбыта: 29Кини сокуонньуттартан[†] атыннык – былаастаах баһылыктыы үөрэтэрэ[+].

### 8


Араҥ ыарыылаах киһи

1[•]Хайаттан түспүтүгэр кэнниттэн үтүмэн үгүс киһи батыһан барбыта. 2Онно биир араҥ буолбут киһи тиийэн кэлэн, Киниэхэ сүгүрүйбүтэ: «Тойонуом! Баҕарыаҥ эрэ кэрэх, Эн миигин ырааһырдыаҥ этэ!»[+]

3Иисус илиитин уунан кинини таарыйан баран: «Ырааһырыаххын баҕарабын, ырааһыр!» – диэбитэ. Киһи сонно тута үтүөрэн хаалбыта. 4Иисус эппитэ: «Көр, кимиэхэ да тугу да кэпсээмэ. Бараҥҥын аҕабыыкка көрдөрүн, итиэннэ ырааһырбыккын барыларыгар туоһулаан, Моисей[†] эппит бэлэҕин киниэхэ биэр»[+].


Сотник итэҕэлэ

5[•]Иисус Капернаумҥа[†] киирбитигэр Киниэхэ Рим сотнига тиийэн кэлбитэ: 6«Тойонуом! Дьиэбэр чаҕарым босхоҥ буолан, эрэй бөҕөтүн көрө сытар».

7«Мин тиийэн кинини үтүөрдүөм», – диэбитэ Иисус.

8Сотник эппитэ: «Тойонуом! Мин Эйигин дьиэбэр киллэрэр кыахтаах үчүгэй киһи буолбатахпын. Эн биир тылы эттэргин эрэ, чаҕарым үтүөрүө этэ[+]. 9Бэл мин, төһө да үгүс тойоттордоох буолларбын, бэйэм салайар буойуннардаахпын, олортон биирдэстэригэр бар диэтим да, барар, атыныгар кэл диэтим да, кэлэр, оттон кулуппар маны оҥор диэтэрбин эрэ, ону толорор».

10Иисус маны истэн соһуйан, кэнниттэн батыһан иһэр дьоҥҥо эргиллибитэ: «Кырдьыгы этэбин эһиэхэ: Мин бэл Израильга маннык итэҕэли булбатаҕым[+]. 11Этэбин эбээт: илинтэн-арҕааттан кэлбит үгүс дьон Авраамы[†], Исаагы уонна Иаковы кытта бииргэ Халлаан Саарыстыбатын малааһыныгар мустуохтара,[+] 12оттон Саарыстыба уолаттара тастыҥ түҥ хараҥаҕа кыйданыахтара, онно ытабыл-соҥобул, тиис хабырыныыта иһиллиэҕэ»[+]. 13Онтон сотникка эппитэ: «Чэ, дьиэҕэр бар, итэҕэйэргинэн буоллун». Сотник чаҕара сонно үтүөрэн хаалбыта[+].


Иисус Христос элбэх ыарыһаҕы үтүөрдэр

14[•]Кини Петр дьиэтигэр кэлэн көрбүтэ: Петр ийэ кынна этэ умайан ыалдьа сытара[+]. 15Иисус кини илиитин таарыйарын кытта, сонно ыарыыта ааһан, туран кинилэргэ ас тардан барбыта[+]. 16Киэһэ буолуута куһаҕан тыыҥҥа буулаппыт элбэх ииримтийбит дьоннору аҕалбыттара; Кини ол куһаҕан тыыннары этэр тылын күүһүнэн үүртэлээн таһаарбыта, ыарыһахтары барыларын үтүөрдүбүтэ. 17Бу барыта Исайя[†] пророк[†]: «Кини биһиги кыаммат кыһалҕабытын сүкпүтэ, ыарыыбытын илдьэ барбыта», – диэн эппитэ туоларын туһугар буолбута.


Иисус Христоһу батыһыы туһунан

18[•]Тулатыгар дьон халыҥ халҕаһата мустубутун көрөн, Иисус үөрэнээччилэрин уҥуор устуҥ диэн соруйбута[+]. 19Онуоха биир сокуонньут[†] тиийэн кэлэн: «Үөрэтээччи! Эн ханна да бардаххына, мин Эйигин батыһан барыам», – диэбитэ.

20Иисус киниэхэ эппитэ: «Саһыллар хороонноохтор, көтөрдөр уйалаахтар, арай Киһи Уола[†] төбөтүн уура түһэн ылар сирэ суох».

21Үөрэнээччилэриттэн биирдэстэрэ: «Тойонуом! Маҥнай дьиэбэр баран аҕам уҥуоҕун көтөҕөн кэлэрбин көҥүллээ эрэ», – диэн көрдөспүтэ.

22Иисус эппитэ: «Миигин батыс. Өлбүттэрин өлбүттэр бэйэлэрэ харайдыннар».


Силлиэни тохтотуу

23[•]Иисус тыыга киирбитигэр үөрэнээччилэрэ эмиэ батыһан киирбиттэрэ. 24Эмискэ муораҕа күүстээх силлиэ түһэн, модун долгуннар тыыны сабыта биэртэлээбиттэрэ; Кини утуйа сыппыта. 25Үөрэнээччилэрэ кэлэн Кинини уһугуннаран: «Тойоммуот! Быыһаа, өлөн эрэбит!» – дэспиттэрэ.

26«Тоҕо маннык куттаҕаскытый, кэмчи итэҕэллээхтэр?» – диэбитэ Иисус. Кини туран тыалы, долгуну буойарын кытта, сонно чуумпуран хаалбыта[+].

27Дьон бэркиһээбиттэрэ: «Кини кимий? Тоҕо Киниэхэ тыал да, муора да бас бэринэрий?»


Абааһыларга буулаппыт икки киһини үтүөрдүү

28[•]Иисус муораны уҥуордаан Гергеса[*] дойдутугар кэлбитигэр абааһыларга буулаппыт икки киһи хайа хаспаҕар баар киһи уҥуохтарыттан утары сүүрэн тахсыбыттара. Күүстэрэ-уохтара бэрдиттэн куттанан, ким да манан суолламмат этэ. 29«Таҥара Уола, Иисус, Эн биһиэхэ тугуҥ кыһалҕатай? – диэн иккиэн хаһыытаспыттара. – Эн биһигини манна кэмин иннинэ сордуу кэлбиккин!»[+]

30Кинилэртэн тэйиччи соҕус элбэх сибиинньэ мэччийэ сылдьара. 31Абааһылар Киниттэн көрдөспүттэрэ: «Эн биһигини мантан үүрэн таһаарар буоллаххына, ити сибиинньэ үөрүгэр ыыт».

32«Барыҥ», – диэбитэ Иисус.

Кинилэр тахсан сибиинньэлэргэ киирэллэрин кытта, сонно тута үөр сибиинньэ бүтүннүү хайа үрдүттэн ыстанан, муораҕа тимирбитэ. 33Маныыһыттар куоракка сүүрэн кэлэн, манна туох буолбутун, абааһыга буулаппыт икки киһи хайдах үтүөрбүтүн туһунан кэпсээбиттэрэ. 34Олохтоохтор бука бары Иисуһу көрсө тахсыбыттара; итиэннэ Кинини көрөн баран, дойдуларыттан барарыгар көрдөспүттэрэ[+].

### 9


Капернаумҥа босхоҥу үтүөрдүү

1[•]Иисус оҥочонон муора уҥуор туораан, куоратыгар төннүбүтэ[+]. 2Онно Киниэхэ хас да киһи тэллэххэ сытар босхоҥ киһини аҕалбыттара. Иисус кинилэр итэҕэллэрин көрөн, ыарыһахха эппитэ: «Эрдий, тоойуом! Аньыыҥ-хараҥ бырастыы буолла»[+].

3Сокуонньуттар[†] истэригэр: «Бу киһи Таҥараны холуннарда!» – дии санаабыттара[+].

4Иисус кинилэр тугу санаабыттарын курдат көрөн, эппитэ: «Тоҕо эһиги искитигэр куһаҕаны саныыгытый? 5Ыарыһахха туох диир чэпчэкиний: аньыыҥ-хараҥ бырастыы буолла диир дуу, эбэтэр туран хаамп диэн этэр дуу? 6Ол эрээри эһиги Киһи Уола[†] сиргэ аньыыны-хараны бырастыы гынар кыахтааҕын билэргит туһугар», – инньэ диэн баран ыарыһахха эппитэ: «Туран тэллэххин ылан, дьиэҕэр бар». 7Киһи туран, тэллэҕин ылан, дьиэтигэр барбыта. 8Норуот, маны көрөн сөҕөн[*], киһиэхэ маннык былааһы биэрбит Таҥараны айхаллаабыта.


Матфейы ыҥырыы

9[•]Иисус салгыы баран иһэн, түһээн хомуйар сиргэ олорор Матфей диэн ааттаах киһини көрөн: «Миигин батыс», – диэн ыҥырбыта. Матфей туран, Иисуһу батыһан барбыта.

10Кини Матфей дьиэтигэр эбиэттии олордоҕуна, түһээн хомуйааччы үгүс дьон уонна атын да аньыылаахтар кэлэн Иисуһу уонна Кини үөрэнээччилэрин кытта аһылыкка сэргэстэһэ олорбуттара. 11Маны көрөн, фарисейдар[†] Кини үөрэнээччилэригэр эппиттэрэ: «Тоҕо эһиги Үөрэтээччигит түһээн хомуйааччылары уонна аньыылаахтары кытта бииргэ аһыырый?»[+]

12Иисус итини истэн, эппитэ: «Эмчиккэ өлүөр дьон буолбатах, ыарыһахтар наадыйаллар. 13Бараҥҥыт, „Бэлэх-туһах эрэйбэппин, амарах буоларгытыгар баҕарабын“ диэн этии туох суолталааҕын үөрэтэн билиҥ. Мин үтүөлэри буолбакка, аньыылаахтары ыҥыра кэлбитим»[+].


Пост туһунан ыйытыы

14[•]Онтон Киниэхэ Иоанн үөрэнээччилэрэ кэлэн ыйыппыттара: «Биһиги да, фарисейдар[†] да тоҕо үгүстүк постанабытый, оттон Эн үөрэнээччилэриҥ тоҕо постамматтарый?»[+]

15Иисус эппитэ: «Уруу малааһыныгар ыҥырыллыбыт ыалдьыттар күтүөт баарыгар курутуйаллара сөптөөх дуо? Ол эрээри күтүөт кинилэртэн былдьанар кэмэ кэлиэҕэ, дьэ оччоҕо кинилэр постанар буолуохтара[+]. 16Ким даҕаны эргэ таҥаһы саҥанан абырахтаабат; оннук абырахтаатахха, эргэрбит таҥас сиритэ баран, өссө улаханнык тырыта барыа. 17Син ол кэриэтэ, саҥа көөнньүбүт арыгыны эргэ симииргэ куппаттар, инньэ гыннахха, симиир хайа баран арыгы тохтуо. Саҥа көөнньүбүт арыгыны саҥа симииргэ куталлар, оччоҕо симиир да бүтүн хаалыа, арыгы да тохтуо суоҕа».


Өлбүт кыыс уонна ыарыһах дьахтар

18[•]Маны этэ турдаҕына, биир аҕа баһылык кэлэн, Иисус иннигэр сөһүргэстээбитэ: «Кыыһым сибилигин аҕай быһынна. Тиийэн киниэхэ илиигин уурдаргын, оҕом тиллиэ этэ!» 19Иисус туран кинини батыһан барбыта, үөрэнээччилэрэ эмиэ барсыбыттара.

20Аара баран истэҕинэ, биир уон икки сыл устата хаана баран ыалдьыбыт дьахтар, Кинини, кэнниттэн кэлэн, таҥаһын таарыйбыта. 21«Саатар таҥаһын да таарыйдахпына, ыарыыбыттан экчи үтүөрүөм», – дии саныыра кини[+]. 22Иисус эргиллэн, көрөн баран эппитэ: «Кыыһым, эрдий! Эйигин итэҕэлиҥ быыһаата». Бу кэмтэн дьахтар үтүөрэн хаалбыта[+].

23Иисус аҕа баһылык дьиэтигэр киирэн, флейтаҕа оонньооччулары, ытаан-соҥоон аймана сылдьааччылары көрбүтэ. 24«Эһиги барыҥ, кыысчаан өлбөтөх, утуйа сытар», – диэбитэ Кини. Маны истэн, Кинини күлүү гыммыттара[+]. 25Дьону таһаарбыттарын кэннэ, Иисус хоско киирэн, кыыһы илиититтэн ылбытыгар оҕо туран кэлбитэ[+]. 26Бу туһунан сурах ол сири бүтүннүүтүн тилийэ көппүтэ.


Хараҕа суохтары уонна тыла суоҕу үтүөрдүү

27Иисус мантан баран эрдэҕинэ, кэнниттэн хараҕа суох икки киһи батыспыттара. Кинилэр: «Иисус, Давид[†] Уола, абыраа биһигини!» – диэн үөгүлэһэ испиттэрэ[+].

28Дьиэҕэ киирбитигэр хараҕа суохтар Киниэхэ чугаһаан кэлбиттэрэ. «Эһиги Миигин үтүөрдэр кыахтаах диэн итэҕэйэҕит дуо?» – Иисус кинилэртэн ыйыппыта.

«Итэҕэйэн, Тойоммуот!» – дэспиттэрэ иккиэн.

29Иисус кинилэр харахтарын таарыйан баран: «Итэҕэйэргитинэн буоллун», – диэбитэ[+]. 30Сонно бу икки киһи көрөр буолан хаалбыттара. «Өйдөөҥ, бу туһунан ким да билиэ суохтаах», – диэн Иисус кытаанахтык сэрэппитэ[+]. 31Ол эрээри кинилэр тахсаат да, Кини туһунан сураҕы дойдуну биир гына тарҕатан барбыттара[+].

32Кинилэр барбыттарын кэннэ, Иисуска абааһы буулаабыт тыла суох киһитин аҕалбыттара. 33Абааһы үүрүллүбүтүгэр тыла суох киһи саҥарар буолбута.

«Израильга урут хаһан да маннык буола илигэ!» – диэн норуот сөхпүтэ-махтайбыта.

34«Суох, Кини абааһылары абааһы тойонуттан ылбыт күүһүнэн үүрэн таһаарар», – диэн фарисейдар утарбыттара[+].


Үүнүү өлгөм эрээри, үлэһит аҕыйах

35Иисус бары куораттары, дэриэбинэлэри кэрийэ сылдьан, синагогаларга[†] үөрэтэрэ, Саарыстыба Евангелиетын[†] иһитиннэрэрэ, бары ыарыыттан-сүтүүттэн, кыаммат буолууттан үтүөрдүтэлиирэ. 36Үтүмэн үгүс киһи, маныыһыта суох бараан үөрүн курдук, үрэллэн, сырата-сылбата быстан сылдьарын Кини аһына көрбүтэ[+]. 37Ол иһин үөрэнээччилэригэр эппитэ: «Үүнүү өлгөм эрээри, үлэһит аҕыйах, 38онон үүммүт бурдук Тойонуттан, бурдугун быстара, үлэһиттэри ыытарыгар көрдөһүҥ»[+].

### 10


Уон икки Апостолы ыытыы

1[•]Иисус уон икки үөрэнээччитин ыҥыран ылан, дьонтон быртах тыыннары үүрэн таһааралларын, араас ыарыыттан, кыаммат буолууттан үтүөрдэллэрин туһугар, кинилэргэ куһаҕан тыыннары кыайар-хотор былааһы биэрбитэ.

2Уон икки Апостол[†] аата-суола маннык: бастакынан Петр диэн ааттаммыт Симон, кини быраата Андрей, Зеведей уола Иаков уонна кини быраата Иоанн, 3Филипп уонна Варфоломей, Фома уонна түһээн хомуйааччы Матфей, Алфей уола Иаков уонна Фаддей диэн хос ааттаах Леввей[*], 4Симон Кананит[*] итиэннэ Иисуһу таҥнарбыт Иуда Искариот.

5Бу уон икки киһини Иисус маннык ыйан-кэрдэн ыыппыта: «Атын омуктар суолларынан барымаҥ, Самария куоратыгар кииримэҥ, 6туох ханнык иннинэ Израиль норуотун муммут барааннарыгар барыҥ;[+] 7тиийэҥҥит: „Халлаан Саарыстыбата чугаһаата!“ – диэн иһитиннэриҥ;[+] 8ыарыһахтары үтүөрдүҥ, өлбүттэри олоххо төнүннэриҥ, араҥ ыарыылаахтары[†] ырааһырдыҥ, дьонтон абааһылары үүртэлээн таһаарыҥ – босхо ылбыккытын босхо биэриҥ[+]. 9Кыһыл да, үрүҥ да көмүһү, алтаны да кургутугар уктумаҥ, 10суолга матаҕаны да, икки суол уларыттар таҥаһы да, атах таҥаһын да, тайах маһы да ылымаҥ – үлэһит киһи айаҕын булунар[+]. 11Ханнык да куоракка, дэриэбинэҕэ киирдэххитинэ, онно эһигини түһэрэр үтүө киһини булан, барыаххытыгар диэри, киниэхэ олоруҥ. 12Дьиэҕэ эйэни-или баҕарбытынан киирэр буолуҥ; 13ол дьиэ онуоха сөптөөх буоллаҕына, эйэҕит киниэхэ киириэҕэ, оттон сөбө суох буоллаҕына, эйэҕит бэйэҕитигэр төннүөҕэ. 14Ким эмэ эһигини дьиэтигэр киллэрбэтэҕинэ, этэргитин истибэтэҕинэ, ол дьиэттэн, эбэтэр куораттан тахсан иһэн, атаххыт быылын кытта тэбээн хаалларыҥ[+]. 15Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: Дьүүл Күнүгэр ол куоракка Содомнаах Гоморра сиринээҕэр ордук ыарахан буолуоҕа[+].


Кэнэҕэс сойуолааһын

16[•]Бу Мин эһигини бөрөлөргө барааннары ыытар кэриэтэ ыыталыыбын, онон моҕой курдук муударай, холууп курдук судургу буолуҥ[+]. 17Дьонтон сэрэниҥ: кинилэр эһигини дьүүлгэ тардыахтара, синагогаларга[†] кырбыахтара, 18Мин туспуттан баһылыктарга, ыраахтааҕыларга тутан илдьиэхтэрэ, оччоҕо эһиги кинилэргэ уонна Таҥараны билбэт омуктарга Миигин туоһулуоххут[+]. 19Ол сууттуур күннэригэр тугу этэргитин тобула сатаамаҥ: этиэхтээх тылгыт ол түгэҥҥэ эһиэхэ бэриллиэҕэ – 20онно эһиги саҥарыаххыт суоҕа – Аҕаҕыт Тыына эһигини саҥардыаҕа[+]. 21Убай быраатын, аҕа оҕотун өлөр өлүүгэ анньан биэриэҕэ; оҕолор төрөппүттэрин утары туран, кинилэри өлөртөрүөхтэрэ;[+] 22Мин аатым туһуттан эһигини бары абааһы көрүөхтэрэ. Ол эрээри тиһэҕэр тиийэ тулуйбут киһи – быыһаныаҕа[+]. 23Эһигини биир куоракка сойуолаатахтарына, атын куоракка куотаарыҥ. Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: Израиль куоратын барытын кэрийэн бүтэрэ иликкитинэ, Киһи Уола[†] хайыы-үйэ тиийэн кэлиэҕэ[+].

24Үөрэнээччи үөрэтээччититтэн чорбойботун курдук, кулут эмиэ тойонуттан чорбойбот;[+] 25үөрэнээччи үөрэтээччитин курдук, кулут тойонун курдук буоллахтарына сөп. Бэл дьиэ хаһаайынын „Веельзевул[†]“ диэн ааттыыр буоллахтарына, кини дьиэтээҕилэрин өссө куһаҕаннык ааттыахтара суоҕа дуо[+]?


Куттанымаҥ

26Ол гынан баран эһиги кинилэртэн куттанымаҥ. Кистэлэҥ арыллыбатаҕа, кистэммит биллибэтэҕэ диэн суох[+]. 27Мин эһиэхэ хараҥаҕа эппиппин эһиги сырдыкка этэр буолуҥ, кулгааххытыгар сипсийиллибити эһиги дьиэ үрдүттэн биллэрэр буолуҥ. 28Киһи этин-сиинин өлөрөр эрээри, дууһатын өлөрөр кыаҕа суохтартан куттанымаҥ; ол оннугар киһини бүтүннүү – эттэри-сииннэри, дууһалары – гееннаҕа[†] өлөрөр Кыахтаахтан куттанар буолуҥ[+]. 29Биир бытархай харчыга икки барабыайы атыылаһыахха сөп буолбат дуо? Бэл кинилэртэн хайалара да, Аҕаҕыт көҥүллүөн иннинэ, өлөн түһүө суоҕа; 30оттон эһиги оннооҕор төбөҕүтүгэр төһө баттахтааххыт кытта ааҕыллан турар. 31Онон куттанымаҥ: эһиги барабыайдааҕар быдан күндүгүт[+].

32Миигин итэҕэйэрин дьон иннигэр аһаҕастык билиммит киһини Мин эмиэ Халлааннааҕы Аҕам иннигэр билиниэм;[+] 33Миигиттэн дьон иннигэр аккаастаммыт киһиттэн Мин эмиэ Халлааннааҕы Аҕам иннигэр аккаастаныам[+].

34[•]Эһиги Миигин сиргэ эйэни олохтуу кэлбит дии санаамаҥ: Мин эйэни буолбатах, батаһы аҕалбытым[+]. 35Мин араара кэлбитим – „уолу аҕатыттан, кыыһы ийэтиттэн, кийиити хотунуттан. 36Киһи өстөөхтөрө – кини бэйэтин дьиэтээҕилэрэ“.

37Аҕатын дуу, ийэтин дуу Миигин таптыырынааҕар ордук таптыыр киһи Миэхэ сөбө суох; уолун дуу, кыыһын дуу Миигин таптыырынааҕар ордук таптыыр киһи Миэхэ сөбө суох; 38ким бэйэтин кириэһин ылан Миигин батыспатах – ол эмиэ Миэхэ сөбө суох[+]. 39Олоҕун харыстааччы – олоҕун сүтэриэҕэ, оттон Мин туспар олоҕун сүтэрбит киһи – олоҕун булуоҕа[+].


Наҕараада туһунан

40Ким эһигини ылынар – ол Миигин ылынар, ким Миигин ылынар – ол Миигин Ыыппыты ылынар[+]. 41Пророгу пророк[†] аатыгар дьиэтигэр киллэрээччи – пророк[†] ылар наҕараадатын ылыаҕа, Таҥара кырдьыксытын кырдьыксыт аатыгар дьиэтигэр киллэрээччи – кырдьыксыт ылар наҕараадатын ылыаҕа. 42Оттон бу кыралартан биирдэригэр эмэ, кини Мин үөрэнээччим буоларын иһин, биир хончоҕор тымныы ууну утары ууммут киһи, кырдьыгы этэбин, наҕараадатыттан матыа суоҕа»[+].

### 11


Иисус Христос уонна Иоанн Сүрэхтээччи

1[•]Иисус уон икки үөрэнээччитигэр итинник ыйыы-кэрдии биэрэн баран, Таҥара тылын үөрэтэ, иһитиннэрэ чугас эргиннээҕи куораттарынан барбыта.

2-3Иоанн хаайыыга сытан, Христос оҥорор дьайыыларын истэн икки үөрэнээччитин[*] Киниэхэ «Кэлиэхтээх Эн буолаҕын дуу, эбэтэр атыны күүтэбит дуу?» диэн ыйыттара ыыппыта[+].

4«Тугу көрбүккүтүн-истибиккитин баран Иоаҥҥа кэпсээҥ, – диэн хоруйдаабыта Иисус. – 5Хараҕа суохтар харахтаналлар, доҕолоҥнор атахтаналлар, араҥ ыарыылаахтар[†] ырааһыраллар, дьүлэйдэр истэр буолаллар, өлбүттэр тиллэллэр, оттон дьадаҥылар Үөрүүлээх Илдьити истэллэр. 6Миигин саарбахтаабат киһи алгыстаах»[+].

7Кинилэр барбыттарын кэннэ, Иисус норуокка Иоанн туһунан маннык эппитэ: «Кураайы куйаарга[†] эһиги тоҕо бара сылдьыбыккытый? Тыал хомуһу хамсатарын көрө дуо[+]? 8Тугу көрө барбыккытый? Мааны таҥаска сууламмыт киһини көрө дуо? Мааны таҥастаахтар дыбарыаска олороллор. 9Дьэ оччоҕо тугу көрө бара сылдьыбыккытый? Пророгу көрөөрү дуо? Соннук, эһиги пророгу көрбүккүт, өссө эһиэхэ этэбин: эһиги пророктааҕар[†] да улаханы көрбүккүт[+]. 10Суруйууларга кини туһунан маннык этиллибитэ: „Көр бу, Эн иннигэр Мин илдьит киһибин ыытабын, кини Эн барар суолгун солуоҕа“[+].

11Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: Иоанн Сүрэхтээччиттэн ордук улуу пророк[†] ийэттэн өссө төрүү илик, ол эрээри Халлаан Саарыстыбатыгар саамай кыралара да киниттэн улахан[+]. 12Иоанн Сүрэхтээччи күннэриттэн билиҥҥэ диэри Халлаан Саарыстыбатын күүстэринэн ылаллар, сыраларын биэрээччилэр онно туруулаһан киирэллэр[+]. 13Иоанн иннинээҕи Сокуон[†] уонна Пророктар бары Халлаан Саарыстыбатын туһунан өтө көрөн этэллэрэ. 14Онон билиэххитин баҕарар буоллаххытына, кэлиэхтээх Илия кини буолар[+]. 15Ким истэр кулгаахтаах истиэхтин![+]

16-17Бу көлүөнэни кимиэхэ тэҥниэмий? Кинилэр баһаар болуоссатыгар олорон доҕотторун кытта: „Биһиги флейтаҕа оонньообуппутугар – үҥкүүлээбэтэххит, кутурҕан ырыатын ыллаабыппытыгар – ытаабатаххыт“, – дэһэн хаһыытаһар оҕолор курдуктар. 18Иоанн кэлэн аһы да аһаабат, арыгыны да испэт, ону кинилэр: „Абааһыга буулаппыт“, – дииллэр[+]. 19Киһи Уола[†] кэлэн иһэр да-аһыыр да, ону көрөн: „Көр, бу аһас, иһээччи киһи, түһээн хомуйааччылар, аньыылаахтар доҕордоро“, – дэһэллэр. Ол эрээри Таҥара Муудараһа кырдьыктааҕын оҕолоро бары билиммиттэрэ»[+].


Аньыыларын билиммэтэх куораттар тустарынан

20[•]Онтон Иисус ханнааҕар да ордук элбэх дьиктини оҥорбутун үрдүнэн аньыыларын билиммэтэх куораттар олохтоохторун хомуруйбута: 21«Эйигин сор-муҥ күүтэр, Хоразин! Эйигин сор-муҥ күүтэр, Вифсаида! Эһиэхэ көрдөрүллүбүт дьиктилэр Тирдээх Сидоҥҥа көрдөрүллүбүттэрэ буоллар, ол куораттар олохтоохторо илдьиркэй таҥаһы таҥнан, төбөлөрүгэр күлү куттан, былыр үйэҕэ аньыыларын билиммит буолуо этилэр[+]. 22Ол иһин эһиэхэ этэбин: Дьүүл Күнүгэр Тирдээх Сидоҥҥа эһигиннээҕэр ордук чэпчэки буолуо[+]. 23Оттон эн, халлааҥҥа диэри үрдээбит Капернаум,[†] үтүгэн түгэҕэр тиийэ түҥнэстиэҥ. Эйиэхэ көрдөрүллүбүт дьиктилэри Содом көрбүтэ эбитэ буоллар, ол куорат билиҥҥэ диэри баар буолуо этэ. 24Ол иһин этэбин: Дьүүл Күнүгэр эйиэхэ Содом сиринээҕэр ордук ыарахан буолуо».


Кэлиҥ Миэхэ, эрэйи көрбүттэр

25[•]Итиэннэ Иисус эппитэ: «Аҕаа, сир-халлаан Айыы Тойоно! Маны барытын муударайдартан, өйдөөхтөртөн кистээн баран, кыра оҕолорго арыйбытыҥ иһин, Эйиэхэ айхал этэбин. 26Соннук, Аҕаа, Эн үтүө көҥүлүҥ оннук этэ. 27Мин Аҕам тугу барытын Миэхэ туттарбыта; Аҕатыттан ураты Уолун ким да билбэт, ол курдук эмиэ Уолуттан ураты, уонна Уола арыйыан баҕарбыт дьонуттан ураты, ким да Аҕаны билбэт[+].

28Кэлиҥ Миэхэ эрэйи көрбүттэр, ыар сүгэһэргэ баттаппыттар бука бары – Мин эһигини уоскутуом![+] 29Мин бурҕалдьыбын ылан кэтиҥ, өһүөмньүтэ суох, көрсүө буоларга Миигиттэн үөрэниҥ: Мин өһүөмньүтэ суохпун, сымнаҕас сүрэхтээхпин, онон эһиги дууһаҕытыгар уоскулаҥы булуоххут. 30Мин кэтэрдэр бурҕалдьым чэпчэки, Мин сүктэрэр сүгэһэрим ыарахана суох»[+].

### 12


Субуота Тойоно

1[•]Биирдэ Иисус субуота[†] күн бурдук ыһыллыбыт сиринэн баран испитэ; үөрэнээччилэрэ аччыктаан, бурдук куоластарын турута тыытан арааран сиэн барбыттара. 2Фарисейдар[†], ону көрөн, Киниэхэ: «Ол үөрэнээччилэриҥ, Сокуону[†] кэһэн, субуотаҕа тугу гына сылдьалларын көр эрэ!» – диэбиттэрэ[+].

3Онуоха Кини эппитэ: «Эһиги Давид[†] ыраахтааҕы арыалдьыттарыныын аччыктаан тугу гыммыттарын, ама, аахпатаххыт дуо? 4Кинилэр Таҥара Дьиэтигэр[†] киирэн, аҕабыыттар[†] эрэ сиир, атын ким да – Давид[†] да, кини аргыстара да – сиэ суохтаах ытык килиэптэрин[*] сиэбиттэрин туһунан[+]? 5Эбэтэр аҕабыыттар[†] субуота күн Таҥара Дьиэтигэр субуотаны кэһэллэрин үрдүнэн, буруйдамматтарын туһунан эһиги Сокуоҥҥа[†] аахпатаххыт дуу? 6Эһиэхэ этэбин: манна Таҥара Дьиэтинээҕэр ордук улахан баар[+]. 7„Эһигиттэн бэлэх-туһах эрэйбэппин, амарах буоларгытыгар баҕарабын“ диэн тугун билэргит эбитэ буоллар, эһиги буруйа суохтары буруйдуо суох этигит. 8Киһи Уола[†] субуота да күн тойоно эбээт».

9[•]Иисус мантан баран синагогаҕа[†] киирбитэ. 10Онно хаппыт илиилээх киһи баара. Иисуһу буруйга тардаары: «Субуотаҕа эмтиири Сокуон[†] көҥүллүүр дуо?» – диэн ыйыппыттара[+].

11Иисус эппитэ: «Эһигиттэн хайаҕыт эмэ чороҥ соҕотох барааннааҕа субуота күн умуһахха түстэҕинэ, онтукатын быыһыа суоҕа этэ дуо? 12Оттон киһи бараантан төһөлөөх ордугуй? Онон субуота күн үтүөнү оҥорор көҥүллэнэр»[+]. 13Итиэннэ били киһиэхэ: «Илиигин уун», – диэбитэ. Киһи уунаатын, сонно илиитэ өлүөр илиитин курдук чөлүгэр түһэн хаалбыта. 14Фарисейдар[†] мантан бараннар, хайдах гынан Кинини өлөрөр туһунан сүбэлэспиттэрэ. Ол эрээри Иисус итини билэн атын сиргэ барбыта.


Таҥара Талыылааҕа

15Кини кэнниттэн элбэх киһи батыһан барбыта. Иисус барыларын үтүөрдэн баран, 16Кини туһунан кэпсииллэрин боппута[+]. 17-18Бу барыта Исайя[†] пророк[†] өтө көрөн эппитэ туоларын туһугар буолбута: «Бу баар – Мин талан ылбыт Үлэһитим, үтүө көҥүлбүн толорор Тапталлаах Уолум. Бэйэм Тыыммын Мин Киниэхэ биэриэҕим, оччоҕо Кини бары норуоттарга кырдьыктаах дьүүл буоларын биллэриэҕэ. 19Кини мөккүһэн куолаһын үрдэтиэ суоҕа, Кини саҥатын уулуссаҕа ким да истиэ суоҕа; 20кырдьыгы кыайыыга тиэрдэ илигинэ, эчэйбит оту тосту үктүө суоҕа, симик уоту саба үрүө суоҕа. 21Бары норуот эрэлэ – Кини буолуоҕа!»


Иисус Христос уонна Веельзевул

22[•]Онтон Киниэхэ абааһы буулаабыт хараҕа, тыла суох киһитин аҕалбыттара. Иисус кинини үтүөрдүбүтүгэр киһи көрөр да, саҥарар да буолбута. 23Ол иһин дьон сөҕөн: «Ама бу Христос[*], Давид Уола[†] буолуо дуо?» – дэһиспиттэрэ[+].

24«Суох, Кини Веельзевултан,[†] абааһы тойонуттан, ылбыт күүһүнэн абааһылары үүрэн таһаарар», – диэн фарисейдар утарбыттара[+].

25Кинилэр санааларын билэр буолан, Иисус эппитэ: «Хайа да саарыстыба, бэйэтин иһигэр хайдыһыы таҕыстаҕына, иччитэхсийэр, хайа да куорат, хайа да ыал иирээнтэн үрэллэр. 26Сатана сатананы үүрэн таһаарар буоллаҕына, ол аата кини эмиэ икки аҥыы арахсар. Оччоҕо кини саарыстыбата хайдах кыайан тулуһуой? 27Мин абааһылары Веельзевул күүһүнэн үүрэн таһаарар буоллахпына, эһиги дьоҥҥут кинилэри ким күүһүнэн үүрэллэрий? Оччотугар кинилэр эһигини дьүүллүөхтэрэ[+]. 28Оттон Мин абааһылары Таҥара Тыынын күүһүнэн үүрэр буоллахпына, ол аата Таҥара Саарыстыбата эһиэхэ хайыы-үйэ кэлбит. 29Ким эмэ күүстээх киһи дьиэтигэр киирэн баран, кинини кэлгийбэтэҕинэ, хайдах малын-салын халаан тахсыаҕай? Кинини кэлгийэн эрэ баран, дьиэтин халыаҕа. 30Ким Миигин кытта буолбатах, ол Миигин утарар; ким Миигин кытта хомуйсубат, ол ыһар эрэ[+]. 31Ол иһин этэбин эһиэхэ: ханнык баҕарар аньыы да, Таҥараны холуннарыы да дьоҥҥо бырастыы гыныллыаҕа, оттон Тыыны холуннарыы бырастыы гыныллыа суоҕа;[+] 32ким Киһи Уолун утары саҥарбыт – ол бырастыы гыныллыаҕа, оттон ким Сибэтиэй Тыыны холуннарбыт – бу да үйэҕэ, кэлэр да үйэлэргэ бырастыы гыныллыа суоҕа.

33Эһиги маһы үчүгэй диир буоллаххытына, отонун эмиэ үчүгэй диэҥ, маһы куһаҕан диир буоллаххытына, отонун эмиэ куһаҕан диэҥ – мас хайдаҕа отонуттан биллэр[+]. 34Эриэн үөн ыамалара! Эһиги куһаҕан санаалаах эрээри, хайаан үтүөнү саҥарыаххытый? Сүрэҕиҥ тугунан туолбута уоскунан тахсар эбээт[+]. 35Үтүө киһи сүрэҕин үтүө баайыттан үтүөнү таһаарар, мөкү киһи мөкү баайыттан мөкүнү таһаарар[+]. 36Эһиэхэ этэбин: хас биирдии хойгур тыл иһин дьон Дьүүл Күнүгэр эппиэккэ тардыллыахтара[+]. 37Тоҕо диэтэххэ, эппит тылгынан ырааһырыаҥ, эппит тылгынан дьүүллэниэҥ»[+].


Иона пророк бэлиэтэ

38[•]Онуоха сорох сокуонньуттар[†] уонна фарисейдар Киниэхэ: «Үөрэтээччи! Эн биһиэхэ дьикти бэлиэни көрдөрүөххүн баҕарабыт», – диэбиттэрэ[+].

39Иисус эппитэ: «Хара санаалаах, содур көлүөнэ бэлиэни эрэйэр. Ол эрээри кинилэргэ Иона пророк[†] бэлиэтиттэн атын бэлиэ бэриллиэ суоҕа[+]. 40Иона киит балык иһигэр үс түүннээх күн буолбутун курдук, Киһи Уола[†] эмиэ сир сүрэҕэр үс түүннээх күн буолуоҕа[+]. 41Ниневия дьоно Дьүүл Күнүгэр бу көлүөнэни кытта бииргэ туран кэлэн, кинини буруйдуохтара: кинилэр Иона ыҥырарын истэн аньыыларын билиммиттэрэ, оттон манна Ионатааҕар улахан баар[+]. 42Соҕурууҥҥу сарыысса эмиэ, Дьүүл Күнүгэр бу көлүөнэ дьонун кытта бииргэ туран кэлэн, кинилэри буруйдуоҕа: кини Соломон муударай тылын-өһүн истээри, сир уһугуттан кэлэ сылдьыбыта, оттон манна Соломоннааҕар улахан баар.

43[•]Быртах тыын киһиттэн тахсан баран, уоскулаҥы көрдөөн, кураайы сирдэри кэрийэр эрээри, уоскулаҥы булбат; 44ол иһин: „Тахсан барбыт дьиэбэр төннүүһүбүн“, – диир уонна төннөн кэлэн, онно ким да киирэ илигин, дьиэ ып-ыраастык харбаммытын, хомуллубутун көрөр; 45онон баран бэйэтинээҕэр өссө кырыктаах сэттэ атын тыыны аҕалан, кинилэри кытта бииргэ киирэн онно олохсуйар; дьэ оччоҕо ол киһи уруккутунааҕар өссө ордук иэдэйэр. Бу хара санаалаах көлүөнэҕэ эмиэ оннук буолуоҕа»[+].


Иисус Христос Ийэтэ уонна бырааттара

46[•]Иисус мустубут дьону кытта кэпсэтэ олордоҕуна, Ийэтэ уонна бырааттара[*] кэлэннэр, Кинини кытары кэпсэтиэхтэрин баҕаран, таһырдьа турбуттара[+].

47«Ийэҥ уонна бырааттарыҥ кэллилэр, Эйигинниин кэпсэтиэхтэрин баҕаран, таһырдьа тураллар», – диэбитэ ким эрэ.

48«Кимий Мин Ийэм, кимнээҕий Мин бырааттарым? – диэбитэ Кини ол киһиэхэ, 49итиэннэ үөрэнээччилэрин диэки ыйан баран эппитэ: – Мин Ийэм уонна Мин бырааттарым бу бааллар; 50ким Мин Халлааннааҕы Аҕам көҥүлүн толорор – ол Миэхэ быраатым, балтым уонна Ийэм буолар»[+].

### 13


Бурдук ыһааччы туһунан домох

1[•]Ол күн Иисус дьиэттэн тахсан муора кытылыгар киирэн олорбута. 2Үтүмэн үгүс киһи үмүөрүспүтүн иһин, Кини оҥочоҕо киирбитэ, оттон дьон барыта кытылга турбута. 3Иисус кинилэри домоҕунан элбэххэ үөрэппитэ: «Арай биир киһи бурдук ыһа тахсыбыт. 4Бурдугун ыһа сырыттаҕына, сорох сиэмэтэ суолга түспүт, ону көтөрдөр көтөн кэлэн, тоҥсуйан сиэн кэбиспиттэр; 5сороҕо таастаах сиргэ түһэн, буора чараас буолан, сонно тута үүнэн тахсыбыт, ол эрээри 6күн тахсыбытыгар, бөҕө силиһэ суох буолан, иинэн-хатан хаалбыт; 7сорох сиэмэтэ хатыылаах эрбэһин ортотугар түспүт, онон эрбэһин өрө үүнэн тахсан, ону тумнаран кэбиспит; 8оттон атын сиэмэтэ, өҥ сиргэ түһэн, сороҕо сүүс төгүл, сороҕо алта уон, сороҕо отут төгүл өлгөм үүнүүнү биэрбит. 9Ким истэр кулгаахтаах истиэхтин!»[+]

10[•]Үөрэнээччилэрэ кэлэннэр, Иисустан: «Эн тоҕо кинилэргэ домоҕунан кэпсиигиний?» – диэн ыйыппыттара.

11Иисус эппитэ: «Эһиэхэ Халлаан Саарыстыбатын кистэлэҥнэрин билэр кыах бэриллибитэ, оттон кинилэргэ бэриллибэтэҕэ[+]. 12Баардаахха – өссө бэриллиэҕэ, оттон туга да суохтан – баара даҕаны былдьаныаҕа[+]. 13Кинилэр көрөр эрээри көрбөттөр, истэр эрээри истибэттэр да, өйдөөбөттөр да, ол иһин Мин кинилэргэ домоҕунан кэпсиибин. 14Онон Исайя[†] пророк[†] бу дьон туһунан эппитэ туолан эрэр: „Кулгааххытыгар иһиллибити – истиэххит суоҕа, хараххытыгар көстүбүтү – көрүөххүт суоҕа. Бу дьон сүрэҕэ сыа буолбут, 15кулгаахтарынан да истибэттэр, харахтарын да быһа симпиттэр. Оннук буолбатаҕа эбитэ буоллар, харахтарынан көрөн, кулгаахтарынан истэн, сүрэхтэринэн өйдөөн, Миэхэ эргиллиэ этилэр, оччоҕо Мин кинилэри үтүөрдүөм этэ“[+].

16Оттон эһиги, хараххыт көрөр, кулгааххыт истэр буолан, алгыстааххыт[+]. 17Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: үгүс пророктар[†] уонна сибэтиэйдэр[†] эһиги көрөргүтүн көрүөхтэрин баҕарбыттара да, көрбөтөхтөрө, эһиги истэргитин истиэхтэрин баҕарбыттара да, истибэтэхтэрэ[+].

18[•]Аны билигин бурдук ыһааччы туһунан домох суолтатын истиҥ: 19ким эмэ Саарыстыба туһунан истэн баран өйдөөбөт буоллаҕына, киниэхэ хара дьайдаах кэлэн, кини сүрэҕэр ыһыллыбыт сиэмэни уоран илдьэ барар. Ол – суолга ыһыллыбыт сиэмэ. 20Оттон таастаах сиргэ ыһыллыбыт сиэмэ – этиллибит тылы истээт да, үөрүүнэн ылынааччыны көрдөрөр; 21ол эрээри кини иһигэр силиһэ суох буолан өр тулуспат: кыһалҕа кыһарыйдаҕына, эбэтэр сойуолааһын саҕаланнаҕына, сонно тута итэҕэлин сүтэрэн кэбиһэр[+]. 22Оттон эрбэһин быыһыгар ыһыллыбыт сиэмэ – ол тылы истэр эрээри, күннээҕи олох сүпсүлгэнигэр, баай умсулҕаныгар баһыйтаран, тылы сэҥээрбэт буолан, туһаны аҕалбат дьон[+]. 23Үтүө буорга ыһыллыбыт сиэмэ – ол этиллибит тылы истэр уонна өйдүүр буолан, өлгөм үүнүүнү биэрэр дьон: ким сүүс, ким алта уон, ким отут төгүл үрдүгү»[+].


Сыыс от туһунан домох

24Өссө биир домоҕу кинилэргэ кэпсээбитэ: «Халлаан Саарыстыбатын тугунан холобурдаан көрдөрүөххэ сөбүй? Эһиги манныгы санаан көрүҥ: биир киһи бааһынатыгар үчүгэй бурдугу ыспыт. 25Түүн, бары утуйа сыттахтарына, кини өстөөҕө кэлэн сэлиэһинэй быыһыгар сыыс оту ыһан барбыт. 26Бурдук ото быган, астанан эрдэҕинэ, сыыс от эмиэ өрө анньан тахсыбыт.

27Кулуттара тойонноругар кэлэн: „Тойоммуот, эн бааһынаҕар үчүгэй бурдугу ыспытыҥ буолбат дуо? Оччоҕо хантан сыыс от кэллэ?“ – диэбиттэр.

28„Ити өстөөҕүм үлэтэ“, – диэн хоруйдаабыт тойонноро. Кулуттара ыйыппыттар: „Биһиги тиийэммит сыыс оту үргүөхпүтүн баҕараҕын дуо?“

29Кини эппит: „Кэбис, аны сыыс оту үргүүбүт диэн, бурдукпун ылҕаан кэбиһиэххит. 30Бурдук хомуура саҕаланыар диэри, хайатын да тыытымаҥ, бииргэ үүнэн эрдиннэр; оттон бурдук быһар кэм кэллэҕинэ, мин быһааччыларга этэммин, бастаан сыыс оту түүтэхтэтэн, уматарга анаан туспа хомуйтарыаҕым, оттон бурдугу маҥхааһайбар мустарыаҕым“»[+].


Хартыыһа сиэмэтин уонна бурдук аһытыытын туһунан домохтор

31[•]Өссө биир домоҕу кинилэргэ кэпсээбитэ: «Халлаан Саарыстыбатын тугунан холобурдаан көрдөрүөххэ сөбүй? Манныгы санаан көрүҥ: бу хартыыһа[*] сиэмэтэ баар, киһи бу сиэмэни ылан оҕуруотун сиригэр олордубут. 32Төһө да хартыыһа сиэмэтэ сиэмэттэн эрэ барытыттан кыратын иһин, үүннэҕинэ, оҕуруот үүнээйилэриттэн барыларыттан улаатан, мас саҕа буолан тахсар, оччоҕо чыычаахтар көтөн кэлэн кини лабааларыгар уйа тутталлар»[+].

33Өссө биир домоҕу кинилэргэ кэпсээбитэ: «Халлаан Саарыстыбатын тугунан холобурдаан көрдөрүөххэ сөбүй? Манныгы санаан көрүҥ: дьахтар биир ытыс доруоһаны ылан үс буут бурдукка куппута – тиэстэтэ бүтүннүүтэ үллэн тахсыбыт»[+].

34Маны барытын Кини домоҕунан кэпсээбитэ, норуокка домоҕо суох тугу да эппэтэҕэ. 35Онон пророк: «Мин кинилэри кытта домоҕунан кэпсэтиэҕим, аан дойду айыллыаҕыттан кистэммити арыйыаҕым», – диэн эппитэ туолбута[+].


Сыыс от туһунан домох быһаарыыта

36Онтон Иисус дьону ыытан баран, дьиэҕэ киирбитигэр үөрэнээччилэрэ Киниэхэ кэлэн: «Сыыс от туһунан домоҕу биһиэхэ быһааран биэр эрэ», – диэн көрдөспүттэрэ.

37Иисус эппитэ: «Үчүгэй сиэмэни ыһааччы – Киһи Уола[†]. 38Оҕуруот сирэ – аан дойду, үчүгэй сиэмэ – Саарыстыба уолаттара, сыыс от – хара дьайдаах дьоно;[+] 39сыыс от сиэмэтин ыспыт өстөөх – адьарай. Хомуур кэмэ – үйэ бүтүүтэ, оттон бурдук быһааччылар – Аанньаллар[+]. 40Онон үйэ бүтүүтүгэр эмиэ сыыс оту хомуйан ылан уокка уматалларын курдук буолуоҕа. 41Киһи Уола[†] Аанньалларын ыытыаҕа, оччоҕо кинилэр дьону аньыыга уккуйааччылары, хара дьайдаахтык быһыыланааччылары[†] барыларын Кини Саарыстыбатыттан хомуйан таһааран,[+] 42умайа турар оһоххо быраҕыахтара. Онно ытабыл-соҥобул, тиис хабырыныыта буолуоҕа[+]. 43Оттон кырдьыксыт дьон Аҕаларын Саарыстыбатыгар күн курдук сыдьаайа сырдыахтара. Ким истэр кулгаахтаах истиэхтин![+]


Көмүллүбүт кылаат уонна күндү чөмчүүк туһунан домохтор

44Халлаан Саарыстыбатын сиргэ көмүллүбүт күндү кылаатынан холобурдаан көрдөрүөххэ сөп. Киһи, оннук кылааты буллаҕына, онтукатын ылан кистээн кэбиһэр, итиэннэ үөрүүтүттэн туох баардааҕын барытын атыылаан баран, ол кылааттаах хонууну атыылаһан ылар.

45Халлаан Саарыстыбатын күндү чөмчүүгү көрдүүр атыыһытынан холобурдаан көрдөрүөххэ эмиэ сөп. 46Кини, биир күндү чөмчүүгү буллаҕына, туох баардааҕын барытын атыылаан, ол чөмчүүгү атыылаһан ылар.


Илим туһунан домох

47Өссө Халлаан Саарыстыбатын муораҕа үтүллэн араас бэйэлээх балыгы туттарбыт илиминэн холобурдуохха сөп[+]. 48Илими, туоллаҕына, кытылга соһон таһаараллар, уонна олорунан баран, балык үчүгэйин ылан иһиккэ куталлар, куһаҕанын киэр илгэллэр[+]. 49Бу дойду бүтэр уһугар эмиэ ити курдук буолуоҕа: Аанньаллар кэлэн, хара санаалаахтары кырдьыксыттартан арааран ылан,[+] 50уотунан уһуурар оһоххо быраҕыахтара, оччоҕо онно ытабыл-соҥобул, тиис хабырыныыта буолуоҕа[+]. 51Эһиги барытын өйдөөтүгүт дуо?» – Иисус ыйыппыта.

«Өйдөөн, Тойоммуот», – дэспиттэрэ үөрэнээччилэрэ.

52«Дьэ онон Халлаан Саарыстыбатын туһунан үөрэтиини ылыммыт ханнык баҕарар сокуонньут[†] кылааттаах ыскылаатыттан саҥаны да, эргэни да таһаарар хаһаайын кэриэтэ буолар», – диэбитэ Иисус.


Чиэстэммэт пророк

53[•]Бу домохтору кэпсээн баран, Кини атын сиргэ барбыта; 54оҕо сааһа ааспыт куоратыгар кэлэн, синагогаҕа[†] үөрэппитэ. Истибит эрэ барыта сөҕөрө: «Бу хантан маннык муударай өйдөммүтэй, сүдү күүстэммитэй[+]? 55Болуотунньук уола буолбатах этэ дуо? Ийэтэ Мария диэн ааттаах буолбат дуо, оттон Иаков , Иосий, Симон уонна Иуда Кини бырааттара буолбаттар дуо[+]? 56Эдьиийдэрэ-балыстара бары манна, биһиги ортобутугар, бааллар буолбаат? Оччоҕуна хантан маны барытын удьуордаата?» 57Онон Кинини итэҕэйбэтэхтэрэ.

Иисус кинилэргэ эппитэ: «Чиэстэммэт пророк диэн суох, арай кинини дойдутугар, дьиэтигэр-уотугар чиэстээбэттэр»[+].

58Итэҕэйбэттэрэ бэрдиттэн Кини онно элбэх дьиктини оҥорботоҕо.

### 14


Иоанн Сүрэхтээччи өлүүтэ

1[•]Ол саҕана Ирод баһылык, Иисус сураҕын истэн, 2чаҕардарыгар: «Ити Иоанн Сүрэхтээччи, – диэбитэ. – Кини өлөн баран тиллибит, ол иһин араас дьиктини оҥорор»[+].

3Ирод бу иннинэ быраатын Филипп ойоҕуттан Иродиадаттан сылтаан Иоанны тутан кэлгийтэрэн баран, хаайыыга уктарбыта[+]. 4Кинини хаайыыга уктарбыт төрүөтэ – Иоанн киниэхэ: «Эн Иродиаданы ылыа суохтааххын», – диирэ этэ. 5Ирод кинини өлөрүөн баҕарбыта гынан баран, норуоттан чаҕыйбыта. Норуот Иоанны пророк[†] диэн итэҕэйэрэ[+].

6Ирод төрөөбүт күнүгэр Иродиада кыыһа ыалдьыттар иннилэригэр үҥкүүлээн, кини санаатын улаханнык таппыта; 7ол иһин Ирод кыыска, тугу да көрдөөбүтүн иһин, барытын биэриэх буолан андаҕайбыта[+]. 8Кыыс ийэтин кигиитинэн киниэхэ: «Иоанн Сүрэхтээччи баһын манна бүлүүдэҕэ ууран миэхэ биэр», – диэбитэ. 9Ыраахтааҕы санааҕа ылларбыта гынан баран, ыалдьыттарын иннилэригэр биэрбит андаҕарын кэһимээри, кыыс баҕатын толороллоругар соруйбута: 10кини хаайыыга киһи ыытан, Иоанны моонньоох баһын быстарбыта. 11Иоанн баһын бүлүүдэҕэ ууран кыыска аҕалан биэрбиттэрин, кыыс ийэтигэр илдьэн биэрбитэ. 12Иоанн үөрэнээччилэрэ кэлэн, кинини ылан харайан баран, бу туһунан Иисуска биллэрбиттэрэ[+].


Биэс тыһыынча киһини аһатыы

13[•]Иисус маны истэн, оҥочоҕо олорон соҕотоҕун иччитэх сиргэ устубута; барбытын билэн, дьон куораттан ыла сатыы батыһан тиийбиттэрэ. 14Иисус кытылга тахсан, элбэх дьон турарын көрөн аһынан, ыарыһахтары үтүөрдүбүтэ.

15Киэһэ буолбутугар, үөрэнээччилэрэ Киниэхэ кэлэн эппиттэрэ: «Манна иччитэх сир, күн да киэһэрдэ, онон дьону дэриэбинэлэргэ ыыталаа, баран аһыыр астарын атыыластыннар».

16Иисус эппитэ: «Кинилэр бараллара наадата суох, эһиги кинилэргэ аһылыкта биэриҥ».

17Үөрэнээччилэрэ: «Манна биһиэхэ баара-суоҕа биэс килиэп уонна икки балык баар», – диэбиттэрэ.

18«Ону манна Миэхэ аҕалыҥ», – диэбитэ Кини. 19Дьону окко олордорго соруйан баран, биэс килиэби уонна икки балыгы ылан, халлааны көрөн туран алҕаабыта, онтон килиэби тоһутан үөрэнээччилэригэр биэрбитэ; үөрэнээччилэрэ ону дьоҥҥо түҥэппиттэрэ. 20Бука бары тото-хана аһаабыттара; ордубут аһы хомуйбуттара уон икки толору тымтай буолбута. 21Оҕону-дьахтары аахпатахха, манна биэс тыһыынча кэриҥэ киһи аһаабыта[+].


Уу устун хаамыы

22[•]Сонно Иисус үөрэнээччилэрин оҥочоҕо олордон баран, Бэйэтэ дьону тарҕатыар диэри, уҥуоргу кытылга туоруулларыгар соруйбута. 23Барыларын ыыталаан баран, соҕотоҕун хайа үрдүгэр үҥэ тахсыбыта; киэһэ буолуута онно Кини соҕотох этэ[+]. 24Ол кэмҥэ үөрэнээччилэр оҥочолоро муора ортотугар тиийбитэ[*], күүстээх утары тыал түһэн, долгун оҥочону сабыта охсуолаабыта. 25Халлаан суһуктуйуута Иисус кинилэргэ муора устун хааман тиийэн кэлбитэ. 26Кини уу ньуурунан хааман иһэрин көрөн, үөрэнээччилэрэ уолуйаннар: «Сибиэн!» – диэн хаһыытаспыттара[+].

27«Уоскуйуҥ, бу Мин, – диэбитэ Иисус хап-сабар. – Куттанымаҥ».

28Петр эппитэ: «Тойонуом! Бу Эн буоллаххына, мин Эйиэхэ уу устун хааман тиийэрбэр соруй».

29«Чэ кэл!» – Иисус ыҥырбыта.

Петр оҥочоттон тахсан, уу устун хааман Иисус диэки барбыта, 30ол эрээри тыал күүһүрбүтүн көрөн куттанан, ууга тимирээри: «Тойонуом, быыһаа!» – диэн хаһыытаабыта.

31Сонно Иисус, илиитин уунан, кинини тутан ылбыта: «Кэмчи итэҕэллээх, тоҕо саарбахтаатыҥ?»[+]

32Тыыга киирбиттэригэр тыал астан хаалбыта. 33«Дьиҥ чахчы Эн Таҥара Уолаҕын!» – оҥочоҕо олорооччулар бука бары Киниэхэ сүгүрүйбүттэрэ[+].

34Уҥуор туораан, Геннисарет сиригэр кэлбиттэрэ[+]. 35Геннисарет олохтоохторо Иисуһу билэннэр, Кини кэлбит сураҕын чугас эргин сирдэргэ барыларыгар биллэрбиттэрэ; уонна туох баар ыарыһахтарын барыларын Киниэхэ аҕалтаан баран, 36ыарыһахтарга, саатар, таҥаһын тэллэҕин таарыйтарарыгар көрдөспүттэрэ; таҥаһын таарыйбыт дьон үтүөрэн иһэллэрэ.

### 15


Ыраас уонна кирдээх

1[•]Онтон Иерусалимтан фарисейдар[†] уонна сокуонньуттар[†] кэлэн Киниттэн ыйыппыттара: 2«Тоҕо Эн үөрэнээччилэриҥ өбүгэлэрбит үгэстэрин кэһэллэрий? Аһыахтарын иннинэ илиилэрин суумматтар!»[*][+] 3«Оттон эһиги бэйэҕит үгэскит туһуттан Таҥара кэриэһин тоҕо кэһэҕитий? – диэбитэ Иисус. –[+] 4Таҥара ийэлээх аҕаҕын ытыктаа уонна ийэтин-аҕатын куһаҕаннык саҥарбыт киһи өлүөхтээх диэн эппитэ[+]. 5Оттон эһиги аҕатыгар, биитэр ийэтигэр эн миигиттэн ылыахтааҕыҥ барыта Таҥараҕа бэлэх бэриллибитэ диэбит киһи 6аҕатын биитэр ийэтин[*] ытыктаамыан да сөп дэһэҕит, онон бэйэҕит үгэскитин тутуһаары, эһиги Таҥара кэриэһин кэһэҕит. 7Сирэй көрбөхтөр! Эһиги тускутунан Исайя[†] олус да сөпкө өтө көрөн эппит:[+] 8„Бу дьон тылларыгар эрэ Миигин ытыктыыллар, сүрэхтэрэ Миигиттэн ыраах; 9кинилэр Миэхэ сүгүрүйэллэрэ туох да туһата суох: үөрэтэллэрэ барыта – дьон ыйыыта-кэрдиитэ“»[+].

10Онтон мустан турар дьону ыҥыран ылан эппитэ: «Өйдөөн истиҥ! 11Киһини, айаҕынан киирбитэ буолбакка, айаҕынан тахсыбыта – ол киртитэр»[+].

12Онуоха үөрэнээччилэрэ Киниэхэ кэлэн: «Фарисейдар[†] ити эппиккин истэн, өһүргэммиттэрин билэҕин дуо?» – диэбиттэрэ.

13«Халлааннааҕы Аҕам олордубатах ханнык баҕарар үүнээйитэ төрдүттэн түөрүллүөҕэ, – диэбитэ Иисус. –[+] 14Кинилэри хаалларыҥ: кинилэр – хараҕа суохтары сирдиир хараҕа суох сирдьиттэр; көрбөтү көрбөт сиэтэр буоллаҕына, иккиэн ииҥҥэ түһүөхтэрэ»[+].

15Петр Киниттэн: «Ити домоҕу биһиэхэ быһааран биэр эрэ», – диэн көрдөспүтэ.

16«Эһиги эмиэ кэм да өйдүү иликкит дуу? – диэбитэ Иисус. – 17Киһиэхэ айаҕынан киирбит барыта искэ киирэн баран, таска тахсарын эһиги билбэккит дуо? 18Оттон киһи айаҕыттан тахсар – ол сүрэҕиттэн тахсар буолан, киһини киртитэр[+]. 19Хара санаа, өлөрсүү, көссүүлэһии, содур быһыы,[†] уоруу, сымыйанан туоһулааһын, Таҥараны холуннарыы – барыта киһи сүрэҕиттэн тахсар[+]. 20Ити тахсыбыт барыта киһини киртитэр, оттон илиини сууммакка аһааһын киһини киртиппэт».


Хананей дьахтарын итэҕэлэ

21[•]Иисус мантан Тир уонна Сидон сиригэр барбыта. 22Ол дойдуга олохтоох хананей омук дьахтара Киниэхэ кэлэн: «Тойонуом, Давид[†] Уола, абыраа! – диэн хаһыытаабыта. – Кыыһым абааһыга буулатан, сору көрдө»[+].

23Иисус киниэхэ биир да тылы хардарбатаҕа. Үөрэнээччилэрэ кэлэн: «Ыытан кэбис, биһигини батыһа сылдьан хаһыытыыра бэрт», – диэн көрдөспүттэрэ.

24«Мин Израиль эрэ сүппүт барааннарыгар ыытыллыбытым», – диэбитэ Иисус[+].

25Дьахтар Кини иннигэр сөһүргэстээн туран: «Тойонуом, миэхэ көмөлөс!» – диэн ааттаспыта.

26«Оҕолор килиэптэрин ылан, ыттарга быраҕар табыллыбат», – диэбитэ Иисус[+].

27«Соҕордук, Тойонуом, – дьахтар сөбүлэспитэ, – ол эрээри, ыттар даҕаны тойотторун остуолуттан түспүт тобоҕу сииллэр эбээт».

28«Оо, эн улуу итэҕэллээх дьахтар эбиккин! – диэбитэ маны истэн Иисус. – Чэ, эн баҕарбытыҥ хоту буоллун». Дьахтар кыыһа сонно үтүөрбүтэ.


Түөрт тыһыынча киһини аһатыы

29[•]Иисус онтон тахсан Галилея муоратын[†] кыйа барбыта. Хайа үрдүгэр олордоҕуна, 30Киниэхэ киһи бөҕө кэлбитэ; доҕолоҥнору, бодоҥнору, хараҕа, тыла суохтары, уонна да атын ыарыһахтары аҕалтаан Кини иннигэр сытыарбыттара; Иисус бу дьону барытын үтүөрдүбүтэ. 31Тыла суохтар тылламмыттарын, бодоҥнор үтүөрбүттэрин, доҕолоҥнор атахтаммыттарын, хараҕа суохтар харахтаммыттарын көрөн сөрү-сөҕөн, бар дьон Израиль Таҥаратын айхаллаабыттара.

32Онтон Иисус үөрэнээччилэрин ыҥыран ылан эппитэ: «Дьону аһынарым бэрт. Миигин кытта үс күн устата сырыттылар, аһыахтарын туох да астара суох. Аччык ыыталыахпын баҕарбаппын – суолга сэниэлэрэ эстиэ»[+].

33Үөрэнээччилэрэ: «Бачча элбэх дьон тотор килиэбэ биһиэхэ иччитэх сиргэ хантан кэлиэҕэй?» – дэспиттэрэ.

34«Эһиги төһө килиэптээххитий?» – Иисус ыйыппыта.

«Сэттэ килиэби кытта аҕыйах кыра балык баар», – диэбиттэрэ.

35Кини дьону сиргэ олордубута. 36Онтон сэттэ килиэби уонна балыгы ылан, Таҥараҕа махтанан баран, тоһуталаан үөрэнээччилэригэр биэрбитэ, үөрэнээччилэрэ ону олорор дьоҥҥо үллэрбиттэрэ. 37Бары тото аһаабыттара; хаалбыт астара сэттэ толору корзина буолбута. 38Манна оҕону-дьахтары таһынан барыта түөрт тыһыынча эр киһи аһаабыта[+]. 39Онтон дьону ыыталаан баран, Иисус оҥочоҕо олорон, Магдала[*] сиригэр устубута.

### 16


Дьикти бэлиэни көрдөрөргө модьуйуу

1[•]Фарисейдар[†] уонна саддукейдар[†] кэлэннэр Кинини холоон көрөн, халлаантан дьикти бэлиэтэ көрдөр диэн модьуйбуттара[+]. 2Иисус эппитэ: «Эһиги киэһэ халлааммыт тэтэрбит, сарсын кураан буолууһу диигит, 3оттон сарсыарда халлааммыт кыыспыт, бүгүн ардыыһы дэһэҕит. Сирэй көрбөхтөр! Халлаан ньуурун көрөн күнү-дьылы кыайан билгэлиир эрээри, кэм-кэрдии бэлиэлэрин билбэккит дуо? 4Хара санаалаах, содур көлүөнэ дьикти бэлиэни эрэйэр, ол гынан баран киниэхэ Иона бэлиэтиттэн атын бэлиэ бэриллиэ суоҕа». Уонна кинилэртэн баран хаалбыта[+].


Фарисейдар уонна саддукейдар аһытыылара

5[•]Үөрэнээччилэрэ уҥуор туоруулларыгар, килиэп ылалларын умнубут этилэр. 6Иисус кинилэргэ эппитэ: «Фарисейдар[†] уонна саддукейдар[†] аһытыыларыттан сэрэнэр буолуҥ»[+].

7«Ити килиэппит суоҕун иһин этэр», – диэн үөрэнээччилэрэ ботур-ботур кэпсэппиттэрэ.

8Иисус ону билэн эппитэ: «Кэмчи итэҕэллээхтэр, тоҕо килиэп ылбатахпыт дэһэҕитий[+]? 9Эһиги кэм да өйдүү иликкит дуо? Биитэр биэс килиэбинэн биэс тыһыынча киһини тоторбуккутун умуннугут дуу? Ордубут килиэпкит хас тымтай буолла этэй[+]? 10Оттон түөрт тыһыынча киһини сэттэ килиэбинэн тоторбуккутугар, ордубут килиэби хомуйбуккут хас корзина буолбутай[+]? 11Мин килиэп туһунан эппэппин хайдах өйдөөбөккүтүй? Эһиги фарисейдар уонна саддукейдар аһытыыларыттан сэрэнэр буолуҥ». 12Иисус кинилэри килиэп аһытыытыттан буолбакка, фарисейдар уонна саддукейдар үөрэтиилэриттэн сэрэтэрин кинилэр дьэ онно эрэ өйдөөбүттэрэ.


Петр Иисус Христоһу итэҕэйэрин билинэр

13[•]Филипп Кесариятын сиригэр-уотугар кэлэн баран Иисус үөрэнээччилэриттэн: «Киһи Уолун[†] дьон ким дииллэрий?» – диэн ыйыппыта.

14«Сорох Иоанн Сүрэхтээччи, сорох Илия, сорох Иеремия биитэр пророктартан[†] биирдэстэрэ диир», – диэн үөрэнээччилэрэ хоруйдаабыттара[+].

15«Оттон эһиги Миигин ким диигитий?» – Иисус ыйыппыта.

16«Эн – Христоскун, Тыыннаах Таҥара Уолаҕын», – диэбитэ Симон Петр[+].

17Иисус эппитэ: «Эн алгыстаах киһигин, Иона уола Симон! Маны эйиэхэ дьон буолбатах, Халлааҥҥа баар Аҕам арыйбыта[+]. 18Ол иһин Мин эйиэхэ этэбин: Эн – Петргын[*], онон бу таас үрдүгэр Мин Сиэркэппин туруоруом, оччоҕуна үтүгэн түгэҕин да күүстэрэ кинини хотуохтара суоҕа[+]. 19Мин эйиэхэ Халлаан Саарыстыбатын күлүүстэрин биэриэҕим: эн сиргэ тугу баайбытыҥ – Халлааҥҥа бааллыаҕа; сиргэ тугу сүөрбүтүҥ – Халлааҥҥа сөллүөҕэ». 20Инньэ диэн баран, Кини Христос буоларын дьоҥҥо кэпсииллэрин кытаанахтык боппута[+].


Иисус Христос өлөн баран тиллиэхтээҕин эрдэттэн этэр

21[•]Бу кэмтэн ыла Иисус Иерусалимҥа барыахтааҕын, аҕа баһылыктартан[†], архиерейдартан[†] уонна сокуонньуттартан[†] элбэх эрэйи көрүөхтээҕин, онтон Кинини өлөрбүттэрин кэннэ үһүс күнүгэр тиллиэхтээҕин туһунан үөрэнээччилэригэр аһаҕастык кэпсиир буолбута[+].

22Петр Кинини ыҥыран ылан: «Бэйэҕин аһын, Тойонуом! – диэн утарардыы эппитэ. – Эн итинник эрэ буолбатыҥ буоллар!»

23Иисус эргиллэн Петрга: «Киэр буол Миигиттэн, сатана! – диэбитэ. – Эн Миигин дэҥ үктэтэ сатыыгын, Таҥара туһун буолбакка, киһи туһун саныыгын»[+].

24Онтон үөрэнээччилэригэр эппитэ: «Ким Миигин батыһыан баҕарар, ол бэйэтиттэн аккаастаннын, уонна кириэһин ылан, Миигин батыстын[+]. 25Ким олоҕун быыһыан баҕарбыт – олоҕун сүтэриэҕэ, оттон ким олоҕун Мин туспар сүтэрбит – олоҕун булуоҕа[+]. 26Киһи бүтүн аан дойдуну да баһылаан туран, бэйэтин олоҕор хоромньуну оҥоһуннаҕына, ол баһылаабыта киниэхэ туох туһалаах буолуой? Бэйэтин олоҕун киһи тугунан толуйан ылыаҕай[+]? 27Киһи Уола[†] Аҕатын килбиэнинэн сырдаан Аанньалларын кытта кэллэҕинэ, хас биирдии киһиэхэ тугу оҥорбутунан көрөн төлүөҕэ[+]. 28Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: бу манна турааччылартан сорохторо Киһи Уола Ыраахтааҕы буолан кэлэрин көрө иликтэринэ, өлүөхтэрэ суоҕа»[+].

### 17


Дьүһүн уларыйыы

1[•]Алта хонон баран Иисус Петры, Иаковы уонна кини быраатын Иоанны ылан, үрдүк хайаҕа тахсыбыта[+]. 2Үөрэнээччилэрин иннилэригэр туран, Кини эмискэ дьүһүнэ уларыйан хаалбыта: сирэйэ күн курдук сандаарбыта, таҥаһа кылбаа маҥан буолбута[+]. 3Онтон арай көрдөхтөрүнэ, Моисейдаах[†] Илия кэлэн Иисуһу кытта кэпсэтэ тураллара.

4Петр Иисуска эппитэ: «Тойоммуот! Манна сылдьарбыт үчүгэй даҕаны! Эн баҕарар буоллаххына, биһиги манна үс отууну тутуохпут: Эйиэхэ биири, Моисейга[†] биири, Илияҕа эмиэ биири».

5Маны этэн бүтэ илигинэ, эмискэ сандаархай былыт кэлэн кинилэргэ сыдьаайбыта, былыт быыһыттан саҥа дуораһыйбыта: «Бу баар – Мин үтүө көҥүлбүн толорор Тапталлаах Уолум; Кинини истиҥ!»[+]

6Бу саҥаны истээт, үөрэнээччилэр уолуйан сиргэ умса түспүттэрэ. 7Иисус кэлэн кинилэри таарыйан баран: «Туруҥ, куттанымаҥ!» – диэбитэ. 8Үөрэнээччилэр өндөйөн көрбүттэрэ – аттыларыгар Иисустан ураты атын ким да суох этэ.

9Хайаттан түһэн иһэн, Иисус сэрэтэн эппитэ: «Киһи Уола[†] өлөн баран тиллиэн иннинэ, эһиги манна тугу көрбүккүтүн кимиэхэ да кэпсиир буолаайаҕыт»[+].

10Онуоха үөрэнээччилэрэ: «Сокуонньуттар[†] тоҕо бастаан Илия кэлиэхтээх дииллэрий?» – диэн ыйыппыттара.

11«Чахчы, Илия урут кэлэн барытын бэлэмниэхтээҕэ, – диэбитэ Иисус. – 12Ол эрээри эһиэхэ этэбин: Илия хайыы-үйэ кэлбитэ гынан баран, кини кэлбитин билбэтэхтэрэ, онон таптаабыттарынан кинини дьаһайбыттара. Ити курдук Киһи Уола[†] эмиэ кинилэр илиилэригэр түбэһэн, элбэх эрэйи-муҥу көрүөхтээх». 13Маныаха үөрэнээччилэрэ Кини Иоанн Сүрэхтээччи туһунан этэрин дьэ өйдөөбүттэрэ[+].


Абааһыга буулаппыт уолу үтүөрдүү

14[•]Элбэх дьон тоҕуоруһан турар сиригэр төннөн кэлбиттэригэр биир киһи Кини иннигэр кэлэн сөһүргэстии түспүтэ: 15«Тойонуом, уолбун абыраа! Оҕом саҥа ый төрүүрүгэр тартаран сору көрөр, сотору-сотору уокка да түһэр, ууга да ыстанар. 16Үөрэнээччилэргэр аҕалбытым да, кыайан үтүөрпэтилэр».

17«Оо, итэҕэлэ суох, буорту буолбут көлүөнэ! – диэн хоруйдаабыта Иисус. – Хаһааҥҥа диэри эһигинниин сылдьабын? Хаһааҥҥа диэри эһигини тулуйабын? Кинини манна Миэхэ аҕалыҥ».

18Иисус бирикээстиирин кытта, абааһы уолтан тахсан барбыта; уол оҕо сонно үтүөрэн хаалбыта[+].

19Онтон Иисус соҕотоҕун хаалбытыгар үөрэнээччилэрэ кэлэн: «Биһиги тоҕо кыайан үүрбэтэхпитий?» – диэн ыйыппыттара.

20«Итэҕэлгит кэмчи, ол иһин, – диэбитэ Иисус. – Кырдьыгы эһиэхэ этэбин, өскөтүн эһиги хартыыһа да сиэмэтин саҕа итэҕэллээх туран, бу хайаҕа: „Мантан көһөн онно бар“, – диэтэргит, хайа сонно оннуттан көһүө этэ; оччоҕо эһиэхэ кыаллыбат диэн туох да суох буолуо этэ;[+] 21оттон абааһы бу бииһин ууһа Таҥараҕа үҥүү уонна пост эрэ күүһүнэн үүрүллэр[*]».

22[•]Галилеяҕа сылдьан[*] Иисус үөрэнээччилэригэр эппитэ: «Киһи Уолун сотору дьон илиитигэр биэрэн 23өлөртөрүөхтэрэ, ол эрээри үһүс күнүгэр Кини тиллиэҕэ». Үөрэнээччилэрэ улаханнык санаарҕаабыттара[+].


Таҥара Дьиэтин тардыыта

24Капернаумҥа[†] кэлбиттэригэр Таҥара Дьиэтин тардыытын[*] хомуйааччылар Петрга кэлэн: «Эһиги Үөрэтээччигит тардыыны төлүүр буолбат дуо?» – диэн ыйыппыттара[+].

25«Төлүүр», – диэбитэ Петр.

Дьиэҕэ киирбитигэр Иисус киниттэн урутаан ыйыппыта: «Эн туох дии саныыгын, Симон? Сирдээҕи ыраахтааҕылар түһээни, биитэр тардыыны кимтэн хомуйалларый: бэйэлэрин оҕолоруттан дуу, атыттартан дуу?»

26«Атыттартан», – диэбитэ Петр.

Иисус эппитэ: «Ол аата оҕолоро түһээнтэн босхолоноллор. 27Ити эрээри биһиги кинилэри симитиннэримиэххэ; эн күөгүгүн ылан муораҕа киир, онно бастакы хаптарбыт балыгыҥ айаҕын атыттаххына, биһиги төлөбүрбүтүн толуйар манньыат[*] сылдьар буолуоҕа. Эн ону ылаҥҥын, иккиэммит аатыттан кинилэргэ биэр»[+].

### 18


Халлаан Саарыстыбатыгар саамай улаханнара

1[•]Бу кэмҥэ Киниэхэ үөрэнээччилэрэ кэлэн ыйыппыттара: «Халлаан Саарыстыбатыгар саамай улаханнара кимий?»

2Иисус кыра оҕону ыҥыран ылан, кинилэр иннилэригэр туруорбута: 3«Кырдьыгы эһиэхэ этэбин, эһиги уларыйан оҕо курдук буолбатаххытына, Халлаан Саарыстыбатыгар киириэххит суоҕа[+]. 4Ким кыратыйан бу оҕо курдук буолбут, ол Халлаан Саарыстыбатыгар барыларыттан улаханнара буолуоҕа. 5Ким биир маннык оҕону Мин ааппар ылынар, ол Миигин ылынар;[+] 6оттон ким эмэ бу Миигин итэҕэйэр кыралартан биирдэстэрин эмэ аньыыга уккуйар буоллаҕына, ол киһини, моонньугар суоруна тааһын баайан баран, муораҕа тимирдибиттэрэ киниэхэ быдан ордук буолуо этэ.

7Дьону аньыыга киллэрэр угаайылардаах бу аан дойдуну сор-муҥ күүтэр! Оннук моһоллор хайаан да баар буолуохтара, ол гынан баран сор-муҥ күүтэр ол моһол төрдө буолбут киһини![+] 8Өскөтүн илииҥ дуу, атаҕыҥ дуу эйигин аньыыга угуйар буоллаҕына, онтукаҕын быһан ылан киэр бырах: икки илиилээх биитэр икки атахтаах умуллубат уокка быраҕыллыаҥ кэриэтэ, Олоххо аҥаар илиилээх, биитэр аҥаар атахтаах киирбитиҥ эйиэхэ ордук[+]. 9Өскөтүн хараҕыҥ эйигин аньыыга угуйар буоллаҕына, хараххын оҥон ылан киэр бырах: умайа турар гееннаҕа[†] икки харахтаах быраҕыллыаҥ кэриэтэ, Олоххо аҥаар харахтаах киирбитиҥ эйиэхэ ордук[+].


Муммут бараан туһунан домох

10[•]Көрүҥ эрэ, бу кыралартан кими да сэнээбэт буолуҥ. Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: кинилэр Аанньаллара мэҥэ халлааҥҥа Мин Халлааннааҕы Аҕам ыксатыгар сылдьаллар. 11Киһи Уола[†] сүппүтү көрдөөн быыһыы кэлбитэ[*]. 12Эһиги туох дии саныыгытый? Өскөтө ким эмэ сүүс барааннааҕыттан биирэ сүппүт буоллун, оччоҕо кини баар тоҕус уон тоҕус бараанын хайа тэллэҕэр хаалларан баран, ол сүппүт бараанын көрдүү барыа суоҕа этэ дуо? 13Уонна бу сүппүт бараанын буллаҕына, кырдьыгы эһиэхэ этэбин: кини баар тоҕус уон тоҕус барааныттан үөрэринээҕэр, көстүбүт барааныттан өссө ордук үөрүөҕэ. 14Ити курдук эһиги Халлааннааҕы Аҕаҕыт эмиэ бу кыралартан ким да өлүөн-сүтүөн баҕарбат[+].


Аньыыны оҥорбут быраатыҥ туһунан

15[•]Өскөтүн быраатыҥ эйигин утары аньыыны оҥордоҕуна, эн киниэхэ тиийэҥҥин, иккиэйэҕин хаалбыт кэмҥитигэр кинини кытта кэпсэт. Өскөтүн тылгын ылыннаҕына, ол аата эн бырааккын сүтэрбэтэххин;[+] 16оттон тылгын истибэтэҕинэ, киниэхэ бэйэҕин кытта биир, эбэтэр икки киһини илдьэ тиий, тоҕо диэтэххэ, „ханнык баҕарар дьыала икки, эбэтэр үс туоһулаах буолуохтаах“;[+] 17онно истибэтэҕинэ, сиэркэпкэ кэпсээ; оттон сиэркэби истибэтэҕинэ, кини эйиэхэ Таҥараны билиммэт дьон эбэтэр түһээн хомуйааччылар кэриэтэ буоллун[+]. 18Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: эһиги сиргэ тугу баайбыккыт – Халлааҥҥа бааллыаҕа, сиргэ тугу сүөрбүккүт – Халлааҥҥа сөллүөҕэ. 19Эһиэхэ өссө төгүл этэбин: өскөтүн эһигиттэн икки киһи бу сир үрдүгэр сүбэнэн тугу эмэ көрдөһөн үҥэр буоллаҕына, Халлааннааҕы Аҕам кинилэргэ тугу көрдөспүттэрин биэриэҕэ[+]. 20Ханна икки, биитэр үс киһи Мин ааппын ааттаан түмсэр да, онно Мин кинилэр ортолоругар баар буолуом».


Бырастыы гымматах чаҕар туһунан домох

21Онуоха Петр Киниэхэ кэлэн ыйыппыта: «Тойонуом, быраатым миигин утары аньыыны оҥордоҕуна, мин кинини хаста бырастыы гыныахтаахпыный? Сэттэтэ дуо?»[+]

22Иисус эппитэ: «Суох, эйиэхэ сэттэтэ диэбэппин, сэттэ уон төгүл сэттэтэ диибин. 23Ол эбэтэр Халлаан Саарыстыбатын маннык холобурдуохха сөп. Санаан көрүҥ: арай биирдэ ыраахтааҕы чаҕардарын кытта иэһин аахсыан баҕарбыт. 24Иэһин аахсан барбытыгар киниэхэ хас да мөлүйүөн үрүҥ көмүс манньыат иэскэ киирбит киһини аҕалбыттар. 25Иэстээх киһитэ тугунан да төлүүр кыаҕа суоҕун иһин, иэһин саптараары, тойоно кинини ойохтору-оҕолору, туох баар баайдары-дуоллары атыылыырга дьаһайбыт.

26Чаҕар ыраахтааҕы иннигэр сөһүргэстээн туран: „Тойонуом! Көһүтэ түс, мин эйиэхэ барытын төлүөм“, – диэн ааттаспыт. 27Ыраахтааҕы үлэһитин аһынан ыытан кэбиспит, иэһин бырастыы гыммыт.

28Чаҕар баран иһэн, киниттэн баара-суоҕа сүүс үрүҥ көмүс манньыаты иэс ылбыт киһи иһэрин көрөн, тутан ылан хабарҕатыгар түспүт уонна: „Иэспин төлүү оҕус“, – дии-дии ыкпыт-түүрбүт.

29Киһитэ кини иннигэр сөһүргэстээн туран: „Миигин көһүтэ түс, барытын төнүннэриэҕим“, – диэн ааттаспыт.

30Анарааҥҥыта истиэн да баҕарбатах – хаһан иэһин төлүөр диэри хаайыыга уктарбыт[+]. 31Атын чаҕардар маны көрөн улаханнык хомойбуттар уонна баран туох буолбутун барытын тойонноругар кэпсээн биэрбиттэр.

32Тойоно кинини ыҥыран ылан эппит: „Оо, хара санаалаах кулут! Көрдөспүтүҥ иһин, мин эйиэхэ иэскин барытын бырастыы гыммытым. 33Мин эйигин аһыммытым курдук, эн эмиэ табаарыскын аһыныахтаах этиҥ буолбат дуо?“ 34Уордайбыт ыраахтааҕы кинини, иэһин барытын төлүөр диэри, муҥнааччыларга биэрбит.

35Онон эһиги бырааттаргытын ис сүрэххититтэн бырастыы гыммат буоллаххытына, Мин Халлааннааҕы Аҕам эһиэхэ эмиэ ситигирдик сыһыаннаһыаҕа»[+].

### 19


Арахсыы туһунан

1[•]Иисус маны кэпсээн баран, Галилеяттан тахсан Иордан уҥуор Иудея сиригэр барбыта; 2онно көй үгүс киһи батыһан барбытын барыларын үтүөрдүбүтэ.

3Фарисейдар[†] кэлэннэр, Кинини үтэн-анньан көрөн ыйыппыттара: «Киһи ойоҕуттан ханнык баҕарар сылтаҕынан арахсарын Сокуон[†] көҥүллүүр дуо?»

4Иисус хоруйдаабыта: «Айыы Таҥара маҥнай дьону айарыгар, эр киһини уонна дьахтары айбыта диэни эһиги аахпатаххыт дуо[+]? 5Онон „киһи ийэлээх аҕатын хаалларан ойоҕор холбоһуо, оччоҕо иккиэн биир эт-хаан буолуохтара“[+]. 6Ол аата кинилэр аны икки аҥыы буолбатахтар, биир эт-хаан буолаллар. Онон Таҥара холбообутун киһи араарбатын»[+].

7Фарисейдар[†] ыйыппыттара: «Тоҕо оччоҕо Моисей[†] „эр киһи ойоҕуттан арахсарыгар арахсыбытын туоһулуур суругу киниэхэ биэриэхтээх“ диэн соруйбутай?»

8«Моисей,[†] эһиги сүрэххит тыйыһын иһин, ойоххутуттан арахсаргытын көҥүллээбитэ, – диэбитэ Иисус. – Маҥнай оннук буолбатах этэ. 9Оттон Мин эһиэхэ этэбин: киһи, ойоҕо көссүүлэспэтэҕин үрдүнэн, киниттэн арахсан атын дьахтары ылар буоллаҕына – ол аата көссүүлэһэр; оттон арахсыбыт дьахтары ойох ылыы – ол эмиэ көссүүлэһии[*]»[+].

10Үөрэнээччилэрэ Киниэхэ эппиттэрэ: «Киһи ойоҕор оннук сыһыаннаһыахтаах буоллаҕына, ыал буолбатаҕа ордук эбит».

11Иисус хоруйдаабыта: «Мин эппиппин киһи эрэ барыта ылынар кыаҕа суох, арай итинник кыах бэриллибит дьоно эрэ ылыныаҕа[+]. 12Киһи кэргэннэммэт биричиинэтэ араас буолар: сорох төрүөҕүттэн оннук оҥоһуулаах; сорох киһи дьон дьайыытыттан оннук буолар, холобур, аттакылар; ол эрээри, Халлаан Саарыстыбатын туһугар кэргэннэммэт дьон эмиэ бааллар. Маны ылынааччы ылыннын».


Иисус Христос уонна кыра оҕолор

13[•]Илиитин ууран туран үҥтүн диэн, Киниэхэ оҕолору аҕалбыттарын үөрэнээччилэрэ бопсубуттара.

14Иисус эппитэ: «Оҕолор Миэхэ кэллиннэр, кинилэри мэһэйдээмэҥ. Халлаан Саарыстыбатыгар манныктар киирэллэр эбээт»[+]. 15Онтон оҕолору алҕаан баран, ол сиртэн барбыта.


Эдэр баай туһунан

16[•]Биирдэ Киниэхэ биир киһи кэлэн ыйыппыта: «Үтүө Үөрэтээччи![*] Бараммат олоххо тиксэр туһугар мин туох үтүөнү оҥоруохтаахпыный?»[+]

17«Миигин тоҕо үтүө диэн ыҥыраҕын? – диэбитэ Иисус. – Таҥараттан ураты үтүө атын ким да суох[*]. Бараммат олоххо киириэххин баҕарар буоллаххына, Таҥара кэриэстэрин тутус»[+].

18«Ханныктары?» – кэлбит киһи ыйыппыта.

«Өлөрүмэ, көссүүлэһимэ, уорума, сымыйанан туоһулаама, 19ийэлээх аҕаҕын ытыктаа уонна чугастааҕыгын, бэйэҕин таптыырыҥ курдук, таптаа», – диэн хоруйдаабыта Иисус[+].

20«Мин итини барытын оҕо сааспыттан[*] тутуһабын ээ, – диэбитэ эдэр киһи. – Оччоҕо Миэхэ өссө тугум итэҕэһий?»[+]

21Иисус эппитэ: «Эҥкилэ суох буолуоххун баҕарар буоллаххына, бараҥҥын баайгын барытын атыылаан дьадаҥыларга үллэр. Оччоҕо Халлааҥҥа баайдаах буолуоҥ. Онтон кэлэн Миигин батыс»[+].

22Эдэр киһи, маны истэн, санаарҕаан тэйэ хаампыта; кини олус баай этэ.

23Иисус үөрэнээччилэригэр эппитэ: «Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: баай дьон Халлаан Саарыстыбатыгар киирэллэрэ ыарахан[+]. 24Өссө этэбин: баай киһи Таҥара Саарыстыбатыгар киирэринээҕэр, тэбиэн иннэ үүтүгэр киирэрэ ордук чэпчэки».

25Үөрэнээччилэрэ маны истэн, бэркиһээн: «Оччоҕо ким кыайан быыһанар кыахтааҕый?» – диэн ыйыппыттара.

26Иисус кинилэр диэки болҕомтолоохтук көрөн баран эппитэ: «Дьоҥҥо ити кыаллыбат, оттон Таҥараҕа туох барыта кыаллар»[+].

27Онуоха Петр эппитэ: «Бу биһиги, тугу барытын хаалларан туран, Эйигин батыспыппыт; оччотугар кэлин биһиги туохха тиксиэхпитий?»[+]

28«Кырдьыгы эһиэхэ этэбин, – диэбитэ Иисус, – Саҥа Үйэҕэ, Киһи Уола[†] килбиэннээх бүрүстүөлүгэр олордоҕуна, эһиги, Миигин батыспыт дьон эмиэ, уон икки бүрүстүөлгэ олороҥҥут, Израиль уон икки көлүөнэтин дьүүллүөххүт[+]. 29Мин аатым туһугар дьиэлэрин-уоттарын, убайдарын-бырааттарын, аҕастарын-балыстарын, аҕаларын-ийэлэрин, ойохторун[*], оҕолорун, сирдэрин-дойдуларын хаалларбыт дьон сүүс төгүл элбэҕи ылыахтара, бараммат олоххо тиксиэхтэрэ[+]. 30Ол эрээри, үгүс бастакылар кэнники буолуохтара, оттон кэнникилэр бастакы буолуохтара[+].

### 20


Виноградник үлэһиттэрин туһунан домох

1Халлаан Саарыстыбатын өссө маннык холобурдуохха сөп: биир хаһаайын сарсыарда эрдэ винограднигар үлэһиттэри наймылыы тахсыбыт. 2Хас да киһини кэпсэтэн, күҥҥэ кинилэргэ биирдии динарийы[†] төлүөх буолан, винограднигар үлэлэтэ ыыппыт.

3Онтон, үс чаас саҕана[*] тахсан, баһаарга туох да үлэтэ суох турар дьону көрбүт. 4„Эһиги эмиэ мин виноградникпар баран үлэлээҥ, – диэбит кини. – Хамнаскытын сөбүнэн көрөн төлүөҕүм“. Кинилэр сөбүлэнэн үлэлии барбыттар.

5Хаһаайын алта саҕана уонна тоҕус чаас саҕана[*] тахсан, эмиэ атын үлэһиттэри ыҥыртаабыт. 6Онтон уон биир саҕана[*] тахсан, өссө атыттар кэлэн туралларын көрөн: „Күнү быһа тоҕо тугу да гыммакка манна тураҕыт?“ – диэн ыйыппыт.

7„Биһигини ким да наймыласпата“, – дэспиттэр турар дьон.

„Мин виноградникпар баран үлэлээҥ“, – диэбит хаһаайын.

8Киэһэ буолбутугар, кини үлэһиттэрин салайтарар киһитигэр эппит: „Үлэһиттэри ыҥыртааҥҥын, бүтэһик кэлбиттэртэн саҕалаан, барыларыгар хамнастарын төлөө“.

9Онуоха уон биир чаас саҕана наймыламмыттар кэлэннэр, харчыларын ылбыттар. 10Бастаан кэлбит дьон элбэҕи аахсыахпыт дии санаабыттар да, кинилэр эмиэ биирдии динарийы[†] ылбыттар. 11Хамнастарын ылан баран, кинилэр хаһаайыҥҥа абаран: 12„Ити кэнники кэлбит дьон биир эрэ чаас үлэлээтилэр, оттон биһиги, уһун күнү быһа эрэйдэнэн, өҥүрүк куйааһы тулуйан бараммыт, кинилэри кытта тэҥҥэ ааҕыстыбыт“, – дэспиттэр.

13„Доҕоор, мин эйигин атаҕастаабатым ээ, – диэбит хаһаайын кинилэртэн биирдэстэригэр. – Эн миэхэ биир динарийга үлэлииргэ сөбүлэммитиҥ буолбат дуо? 14Онон бэйэҥ ирээккин ылан бар. Мин ити хойут кэлбит киһиэхэ эмиэ эйиэхэ биэрбитим саҕаны биэриэхпин баҕарабын. 15Харчыбын хайдах гынарым бэйэм көҥүлүм буолбат дуо? Эбэтэр мин үтүөнү оҥорорбун эн ордугургуу көрдүҥ дуу?“

16Ол курдук кэнникилэр бастакы, оттон инникилэр кэнники буолуохтара: ыҥырыллыбыт элбэх эрээри, талыллыбыт аҕыйах[*]»[+].


Иисус Христос өлөн баран тиллэрин хатылаан этэр

17[•]Иерусалимнаан иһэн, Иисус уон икки үөрэнээччитин туспа ыҥыран ылан эппитэ: 18«Дьэ бу биһиги Иерусалимҥа баран иһэбит. Онно Киһи Уолун[†] архиерейдарга[†] уонна сокуонньуттарга[†] туттарыахтара. Кинини өлөрөргө ууран, 19Таҥараны билбэт омуктарга элэк гыннара, таһыйтара уонна кириэскэ тиирдэрэ биэриэхтэрэ. Ол эрээри Кини үһүс күнүгэр тиллиэҕэ»[+].


Иаковтаах Иоанн көрдөһүүлэрэ

20[•]Онтон Зеведей уолаттарын ийэлэрэ, уолаттарыныын тиийэн кэлэн, Киниэхэ сүгүрүйбүтэ; кини тугу эрэ көрдөһүөн баҕарара[+].

21«Тугу көрдөһүөххүн баҕараҕыный?» – диэн ыйыппыта Иисус.

Ийэлэрэ эппитэ: «Мин уолаттарым Эн Саарыстыбаҕар – биирдэһэ уҥа өттүгэр, иккиһэ хаҥас өттүгэр – олороллорун көҥүллээ»[+].

22«Тугу көрдөһөргүтүн бэйэҕит да билбэккит, – диэбитэ Иисус. – Эһиги Мин иһиэхтээх иһиппиттэн иһэр, Мин сүрэхтэнэр сүрэхтэниибин ааһар кыахтааххыт дуо?»[*] «Кыахтаахпыт», – дэспиттэрэ Зеведей уолаттара[+].

23Иисус кинилэргэ эппитэ: «Мин иһэр иһиппиттэн иһиэххит, Мин сүрэхтэниибинэн сүрэхтэниэххит[*], ол гынан баран уҥа-хаҥас өттүбэр ким олорорун Мин быһаарбаппын, ону Аҕам Бэйэтэ кимиэхэ бэлэмнээбитинэн буолуоҕа».

24Маны истибит уон үөрэнээччи ини-биилэргэ абарбыттара. 25Ол эрээри Иисус кинилэри ыҥыран ылан эппитэ: «Таҥараны билбэт омуктарга бас-көс дьонноро баһылыылларын, бу дойду улуулара кинилэргэ тойон буолалларын эһиги билэҕит, 26оттон эһиэхэ оннук буолбатын; төттөрүтүн, ким эһигиттэн улахаҥҥыт буолуон баҕарбыт, ол барыгытыгар чаҕар буоллун,[+] 27оттон ким бастакыгыт буолуон баҕарбыт, ол эһиэхэ кулут буоллун. 28Киһи Уола[†] Бэйэтигэр туһалатаары кэлбэтэҕэ, Бэйэтэ туһалаары, олоҕун бар дьон туһугар толук уураары, кэлбитэ»[+].


Иерихоҥҥа хараҕа суохтары үтүөрдүү

29[•]Иерихонтан тахсалларыгар кэннилэриттэн дьон халҕаһалыы анньан батыһан барбыттара. 30Онно суол кытыытыгар хараҕа суох икки киһи олороро. Кинилэр Иисус ааһан иһэрин истэн: «Тойоммуот, Давид[†] Уола! Биһигини абыраа!» – диэн үөгүлэспиттэрэ[+].

31Дьон «Аргыыйыҥ!» диэн буойбуттарыгар, өссө күүскэ үөгүлээбиттэрэ: «Тойоммуот! Давид Уола[†]! Биһигини абыраа!»

32Иисус тохтоон, кинилэри ыҥыран ылан: «Эһиги Миигиттэн тугу көрдөһүөххүтүн баҕараҕытый?» – диэн ыйыппыта.

33«Тойоммуот! Көрөр буолуохпутун баҕарабыт!» – дэспиттэрэ хараҕа суохтар.

34Иисус аһынан харахтарын таарыйаатын, иккиэн сонно харахтарынан көрөр буолан хаалбыттара уонна суол устун Кинини батыһан барбыттара[+].

### 21


Иерусалимҥа киирии

1[•]Онтон Иерусалимҥа улам чугаһаан, Елеон хайатын тэллэҕэр турар Виффагия диэн дэриэбинэҕэ тиийэн кэлбиттэригэр Иисус икки үөрэнээччитин инники ыыппыта[+]. 2«Бу утары баар дэриэбинэҕэ киириҥ, – диэбитэ Кини. – Онно баайыллан турар оселу көрүөххүт, аттыгар оҕото турар буолуо. Иккиэннэрин сүөрэн манна Миэхэ аҕалыҥ. 3Ким эмэ туох эмэ диэтэҕинэ, Тойоммут наадыйар диэн хоруйдаарыҥ, оччоҕо биэрэн ыытыахтара».

4-5Бу барыта пророк[†] өтө көрөн эппитэ туоларын туһугар буолбута: «Сион [*] кыыһыгар этиҥ: Бу эн көрсүө-сэмэй Ыраахтааҕыҥ оселу, сэргэстэһэ иһэр ындыы оселун оҕотун, миинэн эйиэхэ кэлэн эрэр»[+].

6Үөрэнээччилэрэ баран Иисус соруйбутун барытын толорбуттара. 7Тыһы оселу оҕотун кытта аҕалан, арҕастарыгар таҥастарын устан уурбуттара; Иисус таҥас үрдүгэр олорбута. 8Мустубут хойуу дьон үксэ таҥастарын, оттон сорохторо мас лабааларын быһан ыла-ыла, суол устун тэлгииллэрэ. 9Иисус иннигэр-кэннигэр иһэр дьон халыҥ халҕаһалара: «Осанна[†] Давид Уолугар[†]! Айыы Тойон аатыгар Кэлэн Иһээччи алгыстаах! Осанна[†] мэҥэ халлааҥҥа!» – диэн хаһыытаһаллара[+].

10Иисус Иерусалимҥа киирэн иһэрин көрөн, куорат бүттүүнэ долгуйбута. «Бу Кимий?» – диэн бары бэйэ-бэйэлэриттэн ыйыталаһаллара.

11«Галилея Назаретыттан[†] төрүттээх Пророк[†] Иисус!» – диэн мустубут дьон хоруйдууллара[+].


Иисус Христос Таҥара Дьиэтигэр

12[•]Иисус Таҥара Дьиэтигэр кэлэн, атыыһыттары да, атыылаһааччылары да барыларын үүртэлээн таһаартаабыта, харчы уларытааччылар остуолларын, холууп атыылааччылар ыскаамыйаларын түҥнэритэ анньыталаабыта. Итиэннэ кинилэргэ эппитэ:[+] 13«„Мин Дьиэм үҥэр дьиэ буолуо“ диэн суруллубута, ону эһиги ороспуойдар ордуулара оҥорбуккут».

14Таҥара Дьиэтигэр сырыттаҕына, Киниэхэ хараҕа суохтар, доҕолоҥнор кэлбиттэрин Иисус барыларын үтүөрдүбүтэ. 15Архиерейдар[†] уонна сокуонньуттар[†], Кини оҥорор дьикти дьайыыларын көрөн, итиэннэ оҕолор Таҥара Дьиэтин иһигэр: «Давид[†] Уолугар осанна!» – диэн хаһыытыылларын истэн, абаран эппиттэрэ:[+] 16«Ити тугу дииллэрин Эн истэҕин дуо?»

«Истэбин, – диэбитэ Иисус. – „Кыракый оҕолор, эмиийдээх оҕолор уостарынан Эн айхал тылларын этиттиҥ“ диэн суруллубутун эһиги, ама, аахпатаххыт дуо?»[+] 17Уонна кинилэртэн араҕан куораттан тахсан, Вифанияҕа[†] тиийэн хоммута[+].


Смоковница куура хатыыта

18[•]Сарсыарда эрдэ, куоракка төннөн иһэн, Иисус аччыктаан кэлбитэ[+]. 19Суол кытыытыгар биир смоковница[†] үүнэн турарын көрөн, тиийэн отон көрдөөн баран, сэбирдэҕиттэн атыны тугу да булбакка: «Аны үйэҥ тухары астаныма!» – диэбитэ. Сонно смоковница куура хатан хаалбыта[+].

20Үөрэнээччилэрэ маны көрөн бэркиһээн: «Бу смоковница хайдах маннык түргэнник хатан хаалла?» – диэн ыйыппыттара.

21«Кырдьыгы эһиэхэ этэбин, – диэбитэ Иисус, – эһиги саарбахтаабакка итэҕэйэр буоллаххытына, бу смоковницаны хатарыахтааҕар буолуох, оннооҕор ити хайаны: „Өрө көтөҕүллэн тахсан муораҕа түс“, – диэтэххитинэ, ону толоруо этэ[+]. 22Ол курдук эһиги, итэҕэйэн туран көрдөстөххүтүнэ, көрдөспүккүтүн барытын ылыаххыт»[+].


Иисус Христос быраабын ыйытыы

23[•]Онтон Таҥара Дьиэтигэр киирэн үөрэтэ турдаҕына, Киниэхэ архиерейдар[†] уонна норуот аҕа баһылыктара[†] кэлэн эппиттэрэ: «Эн ханнык быраапкынан итинник быһыыланаҕын[†][*]? Эйиэхэ итинник быраабы ким биэрбитэй?»[+]

24Иисус эппитэ: «Мин эмиэ эһигиттэн биири ыйытыам этэ. Онно хоруйдаатаххытына, Мин эмиэ ханнык бырааппынан итинник быһыыланарбын эһиэхэ этиэм. 25Иоанн сүрэхтээһинэ хантан көҥүллээх этэй: Таҥараттан дуу, дьонтон дуу?»

Кинилэр бэйэлэрин икки ардыларыгар сүбэлэспиттэрэ: «Таҥараттан диэтэхпитинэ, оччоҕо тоҕо кинини итэҕэйбэтэххитий диэҕэ[+]. 26Оттон дьонтон диэхпитин – аны норуот кутталлаах: кинилэр бары Иоанны пророк дииллэр»[+]. 27Онон: «Билбэппит», – диэн хоруйдаабыттара.

Иисус эппитэ: «Оччоҕо Мин эмиэ ханнык бырааппынан итинник быһыыланарбын эһиэхэ эппэппин».


Икки уол туһунан домох

28«Оттон маны эһиги туох диигитий? Биир киһи икки уоллаах эбит. Биирдэ кини бастакы уолугар кэлэн: „Тоойуом, бүгүн виноградниккар баран үлэлээ эрэ“, – диэбит. 29Уола: „Барбаппын“, – диэбит эрээри, бэрт сотору кэмсинэн, үлэлии барбыт. 30Аҕалара, иккис уолугар кэлэн, эмиэ итинник эппит. Бу уола: „Сөп, бардым, тойонум“, – диэбит эрээри, үлэлии барбатах. 31Кинилэртэн хайалара аҕатын көҥүлүн толорбутуй?»

«Бастакыта», – диэн хоруйдаабыттара.

«Кырдьыгы этэбин, – диэбитэ Иисус, – түһээн хомуйааччылар уонна содур дьахталлар эһиги иннигитигэр Таҥара Саарыстыбатыгар киирэн эрэллэр. 32Иоанн эһиэхэ кырдьык суолун ыйаары кэлбитэ, ону эһиги итэҕэйбэтэххит, оттон түһээн хомуйааччылар уонна содур дьахталлар итэҕэйбиттэрэ. Эһиги ону көрөн да бараҥҥыт, кэмсинэн, кинини итэҕэйбэтэххит[+].


Виноградник үлэһиттэрин туһунан домох

33[•]Аны маннык домоҕу истиҥ. Биир дьиэлээх хаһаайын виноградник олордубут; онтун эргиччи күрүөлээн баран, иһигэр сүмэһин сүүрдэр тэриллээх оҥкучах хаспыт, харабыл башнятын туппут уонна барытын үлэһиттэргэ туттаран баран, бэйэтэ ыраах айаҥҥа аттаммыт[+]. 34Виноград хомуллар кэмэ кэлбитигэр, отонуттан ыллара, виноградник үлэһиттэригэр кулуттарын ыыппыт.

35Ол эрээри үлэһиттэр, кини кулуттарын тутан ылан, сорохторун сынньыбыттар, сорохторун тааһынан илдьи тамнаабыттар, оттон сорохторун өлөртөөн кэбиспиттэр[+]. 36Иккис сырыыга хаһаайын уруккуттан өссө элбэх атын кулуттары ыыппыт; ол кулуттар тиийбиттэригэр анарааҥҥылар эмиэ соннук быһыыламмыттар. 37Тиһэҕэр кини: „Уолбун ытыктыахтара“, – диэн уолун ыыппыт[+].

38Виноградник үлэһиттэрэ уолун көрөн: „Нэһилиэнньик иһэр! Кинини өлөрүөҕүҥ, оччоҕо нэһилиэстибэтин биһиги ылыахпыт“, – диэн киксибиттэр[+]. 39Итиэннэ тутан ылан виноградник тас өттүгэр таһааран, өлөрбүттэр[+].

40Виноградник хаһаайына эргиллэн кэллэҕинэ, ити үлэһиттэри хайдах гыныан сөбүй?»

41Кинилэр эппиттэрэ: «Кырыктаах дьону кырыктаахтык өлөртүөҕэ, оттон винограднигын отону кэмигэр туттарар атын кулуттарыгар биэриэҕэ»[+].

42Иисус эппитэ: «„Тутааччылар бырахпыт таастара муннук тутаах тааһа буолла. Бу – Айыы Тойон оҥоһуута, биһиги маны көрө сөҕөбүт“ диэн Суруйууларга этиллибитин эһиги аахпатаххыт дуо[+]? 43Ол иһин Мин эһиэхэ этэбин: Таҥара Саарыстыбата эһигиттэн былдьанан, туһаны аҕалар атын дьоҥҥо бэриллиэҕэ. 44Бу таастан иҥнэн охтубут киһи илдьи түһэн өлүөҕэ, оттон бу таас түспүт киһитэ хам баттатан өлүөҕэ»[*].

45Архиерейдар уонна фарисейдар[†] Иисус кэпсиир домохторун истэн баран, бу кинилэр тустарынан этиллибитин өйдөөбүттэрэ. 46Иисуһу тутан ылыахтарын баҕарбыттара эрээри, норуоттан чаҕыйбыттара. Норуот Кинини Пророк дии саныыра[+].

### 22


Уруу малааһынын туһунан домох

1[•]Иисус кинилэргэ өссө маннык домоҕу кэпсээбитэ:[+] 2«Халлаан Саарыстыбатын тугунан холобурдаан көрдөрүөххэ сөбүй? Эһиги манныгы санаан көрүҥ: биир ыраахтааҕы, уола ыал буолар малааһынын бэлэмнээн баран,[+] 3ыҥырбыт дьонун хомуйтара, кулуттарын ыыппыт. Ыҥырыылаахтар буоллахтарына кэлиэхтэрин баҕарбатахтар. 4Онтон аны атын кулуттарын ыытан ыҥырыллыбыттарга илдьиттээбит: „Аһылыгым тардыллан турар. Оҕустарбын, эмис идэһэлэрбин хайыы-үйэ өлөртөөтүм, онон барыта бэлэм. Малааһыҥҥа кэлиҥ“.

5Кинилэр ону аахайбакка, ким сыһыыга үлэлии, ким атыытын атыылыы баран хаалбыттар. 6Сорохторо кини ыыппыт кулуттарын тутан ылан, атаҕастаан баран өлөртөөбүттэр[+]. 7Ыраахтааҕы ону истэн уордайан, сэриилэрин ыыппыт – өлөрүөхсүттэри имири эстэрэн баран, куораттарын уоттатан кэбиспит[+].

8Онтон кулуттарыгар эппит: „Уруу малааһына бэлэмин бэлэм эрээри, ити ыҥырбыт дьонум сөбө суох дьон эбиттэр[+]. 9Онон суоллар быһа охсуһууларыгар тиийэн, ким да буоллун, көрсүбүккүтүн барытын аҥаар кырыытыттан малааһыҥҥа ыҥыртаан иһиҥ“. 10Кулуттар уулуссаҕа тахсан көрсүбүт дьоннорун – үтүө буоллун, мөкү буоллун – барыларын хомуйан аҕалбыттар. Малааһын буолар саалата тобус-толору ыалдьыт буолбут.

11Ыраахтааҕы ыалдьыттарын көрө киирбитэ – арай биир бырааһынньыктыы таҥныбатах киһи кэлэн олорор эбит. 12„Доҕоор, – диэбит ыраахтааҕы, – бу хайдах эн манна бырааһынньыктыыр таҥаһа суох киирдиҥ?“ Анарааҥҥыта саҥарбатах.

13Ыраахтааҕы чаҕардарыгар эппит: „Ылыҥ, ити киһини, илиитин-атаҕын кэлгийэн баран, ытабыл-соҥобул, тиис хабырыныыта иһиллэр им балай хараҥатыгар быраҕыҥ“[+].

14Тоҕо диэтэххэ, ыҥырыллыбыт элбэх эрээри, талыллыбыт аҕыйах».


Ыраахтааҕыга төлөнөр түһээн

15[•]Фарисейдар[†] баран хайдах гынан Иисуһу тылыттан иҥиннэрэр туһунан сүбэлэспиттэрэ[+]. 16Ол кэннэ Киниэхэ бэйэлэрин үөрэнээччилэрин кытта иродианнары[*] ыыппыттара. «Үөрэтээччи! – диэбиттэрэ ол кэлбит дьон. – Эн көнөҕүн биһиги билэбит. Эн кимтэн да куттаммат, кимиэхэ да бэрт буола сатаабат буолаҥҥын, дьиҥ чахчы Таҥара суолугар үөрэтэҕин[+]. 17Онон биһиэхэ эт эрэ, хайдах дии саныыгыный: Рим ыраахтааҕытыгар түһээни төлүүр сөп дуу, төлөөбөт сөп дуу?»[+]

18Иисус кинилэр оҕуруктаах санааларын билэн эппитэ: «Сирэй көрбөхтөр, тоҕо Миигин үтэн-анньан көрөҕүт[+]? 19Түһээни төлүүр манньыаккытын Миэхэ көрдөрүҥ». Динарий[†] аҕалан биэрбиттэрэ. 20«Бу ким мөссүөнэй, ким аатай?» – Иисус ыйыппыта.

21«Ыраахтааҕы киэнэ», – дэспиттэрэ.

«Оннук буоллаҕына, ыраахтааҕы киэнин ыраахтааҕыга, Таҥара киэнин Таҥараҕа биэриҥ», – диэбитэ Иисус[+].

22Кинилэр маны истэ сөҕөн, Иисуһу хаалларан баран хаалбыттара.


Өлбүттэр тиллиилэрин туһунан ыйытыы

23[•]Ол күн Киниэхэ өлбүттэр тиллэллэрин билиммэт саддукейдар[†] кэлбиттэрэ. Кинилэр маннык ыйытыылаахтара:[+] 24«Үөрэтээччи! Моисей[†]: „Оҕото суох сылдьан өлбүт киһи быраата, убайын ойоҕун ылан, кини ууһун салҕаатын“, – диэн эппитэ[+]. 25Биһиэхэ сэттэ бырааттыылар бааллара: улаханнара ойох ылан баран, оҕото суох сылдьан өлбүтэ, онон огдооботун кини быраата ылбыта. 26Иккис да, үһүс да быраат сэттискэ тиийэ – бука бары оннук дьылҕаламмыттара. 27Саамай кэлин дьахтар өлбүтэ. 28Ол аата сэттиэн тилиннэхтэринэ, дьахтар хайаларын ойоҕо буоларый? Кинини бары ыла сылдьыбыттара эбээт».

29Иисус эппитэ: «Эһиги Суруйуулары да, Таҥара күүһүн да билбэт буолаҥҥыт, мунаҕыт. 30Таҥара өлбүттэри тилиннэрдэҕинэ, кинилэр аны ойох ылбаттар, эргэ барбаттар, Халлааҥҥа баар Таҥара Аанньалларын курдук буолаллар[*]. 31Оттон өлбүттэр тиллиилэрин туһунан Таҥара эһиэхэ тугу эппитин эһиги аахпатаххыт дуо? 32„Мин Авраам[†] Таҥарата, Исаак Таҥарата уонна Иаков [*] Таҥарата буолабын“ диэбэтэҕэ дуо? Таҥара өлбүттэр Таҥаралара буолбатах, тыыннаахтар Таҥаралара»[+].

33Кини үөрэтэрин норуот сөҕө истибитэ.


Кэриэстэртэн саамай суолталаахтара

34[•]Иисус саддукейдары[†] саҥата суох ыыппытын истэн, фарисейдар[†] бары бииргэ мустубуттара. 35Биирдэстэрэ, сокуонньут[†], Кинини тургутан көрөөрү: 36«Үөрэтээччи! Сокуон[†] кэриэстэриттэн хайалара саамай суолталааҕый?» – диэн ыйыппыта.

37«„Айыы Тойон Таҥараҕын ис сүрэххиттэн, ис дууһаҕыттан, туох баар өйгүнэн-санааҕынан барытынан таптаа“, – диэбитэ Иисус. – 38Бу баар кэриэстэртэн саамай бастакылара уонна суолталаахтара. 39Иккис эмиэ итиниэхэ холоонноох: „Чугастааҕыгын, бэйэҕин таптыырыҥ курдук, таптаа“[+]. 40Сокуон[†] уонна Пророктар[†] бары бу икки кэриэскэ тирэҕирэллэр»[+].


Христос ким Уолай?

41[•]Фарисейдар мустубуттарыгар Иисус ыйыппыта: 42«Эһиги Христос туһунан туох дии саныыгыт? Кини ким Уолай?»

«Давид[†] Уола», – диэн хоруйдаабыттара[+].

43«Оччоҕо, – диэбитэ Иисус кинилэргэ, – Давид[†] Таҥара Тыынынан салайтаран, тоҕо Кинини Тойонум диэн ааттыырый? 44Кини: „Айыы Тойон мин Тойоммор өстөөхтөргүн үктэл оҥостон олорор гына Эйиэхэ самнаран биэриэхпэр диэри, Мин уҥа өттүбэр олор диэбитэ“, – диир[+]. 45Давид Кинини Тойонум диэн ааттыыр буоллаҕына, оччоҕо Кини хайдах Давид Уола[†] буоларый?» 46Бу ыйытыыга ким даҕаны кыайан хоруйдаабатаҕа; онон бу күнтэн ылата ким да санаата буолан, Киниттэн тугу да ыйыппатаҕа[+].

### 23


Кэнэҕэс ситиэхтээх сэт-сэлээн туһунан

1[•]Онтон Иисус норуокка уонна Бэйэтин үөрэнээччилэригэр туһаайан эппитэ: 2«Моисей[†] олбоҕор сокуонньуттар[†] уонна фарисейдар[†] олорбуттар. 3Кинилэр эһиэхэ тугу тутуһуҥ диэн соруйалларын эһиги барытын тутуһан, толорон иһиҥ, ол эрээри, тугу гыналларын батыһымаҥ. Кинилэр үөрэтэллэр эрээри, тугу үөрэтэллэрин толорботтор;[+] 4бииртэн-биир ыарахан, сүгэргэ табыгаһа суох сүгэһэри баайан, дьон санныгар сүктэрэллэр, бэйэлэрэ буоллаҕына ону тарбахтарын да төбөтүнэн таарыйан көрбөттөр. 5Тугу эмэ гынар да буоллахтарына, ону барытын дьон көрөрүгэр эрэ оҥороллор; ол иһин сүүстэригэр, илиилэригэр бааныылара[*] улам кэтирээн, таҥастарын бытырыыһа атыттардааҕар уһаан иһэр;[+] 6ыҥырыылаах аһылыктарга өттүгэстээн сытары, синагогаларга[†] бастыҥ олбоххо олорору,[+] 7болуоссаттарга эҕэрдэлэтэри, дьоҥҥо „Равви[†]! Равви!“[†] диэн ыҥыртарары кинилэр таптыыллар. 8Оттон эһиги бэйэҕитин „Равви“ дэтимэҥ, эһиэхэ биир эрэ Үөрэтээччилээххит – Христос[*], эһиги буоллаҕына бары бырааттыылар буолаҕыт;[+] 9итиэннэ кими даҕаны бу сиргэ аҕабыт диэмэҥ: эһиги халлааҥҥа баар биир Аҕалааххыт;[+] 10уонна бэйэҕитин уһуйааччы дэтимэҥ: эһигини Уһуйааччы биир эрэ – Христос. 11Эһигиттэн ордук улахаҥҥыт эһиэхэ чаҕар буоллун,[+] 12тоҕо диэтэххэ, ким бэйэтин үрдүктүк туттар, ол намтыаҕа, оттон ким бэйэтин намтатынар, ол үрдүөҕэ[+].

13Сор-муҥ эһигини күүтэр, сокуонньуттар[†] уонна фарисейдар![†] Сирэй көрбөхтөр! Эһиги дьонтон Халлаан Саарыстыбатын хам хатыыгыт: бэйэҕит да онно киирбэккит, киириэн баҕалаах да дьону киллэрбэккит[+].

14Сор-муҥ эһигини күүтэр, сокуонньуттар уонна фарисейдар! Сирэй көрбөхтөр! Эһиги огдооболор дьиэлэрин хорон сиигит, дьон көрөрүгэр өр үҥэҕит, ол иһин эһиги соччонон улахан буруйга тардыллыаххыт[*].

15Сор-муҥ эһигини күүтэр, сокуонньуттар уонна фарисейдар! Сирэй көрбөхтөр! Эһиги саатар биир эмэ киһини итэҕэлгэ тардыахпыт этэ диэн сири сиксигинэн, муораны улаҕатынан сылдьаҕыт, уонна ол соруккутун ситистэххитинэ, кинини бэйэҕитинээҕэр икки төгүл гееннаҕа[†] сөптөөх киһи гына уһуйан таһаараҕыт.

16Сор-муҥ эһигини күүтэр, хараҕа суох сирдьиттэр! Эһиги ким Таҥара Дьиэтинэн[†] андаҕайбыт – ол андаҕара суолтата суох, оттон ким Таҥара Дьиэтин кыһыл көмүһүнэн андаҕайбыт – ол хайаан да тылыгар турдаҕына табыллар диигит[+]. 17Ньүдьү-балайдар! Хайата ордук суолталааҕый: кыһыл көмүс дуу, биитэр кыһыл көмүһү сибэтии гынар Таҥара Дьиэтэ[†] дуу[+]? 18Өссө ким сиэртибэнньигинэн андаҕайбыт – ол андаҕара суолтата суох, оттон ким сиэртибэнньиккэ ууруллубут бэлэҕинэн андаҕайбыт – ол хайаан да тылыгар турдаҕына табыллар диигит. 19Ньүдьү-балайдар! Хайата ордук суолталааҕый: бэлэх дуу, бэлэҕи сибэтии гынар сиэртибэнньик дуу[+]? 20Ким бэлэх ууруллар сиэртибэнньигинэн андаҕайар, ол онно ууруллубутунан барытынан андаҕайар; 21ким Таҥара Дьиэтинэн андаҕайар, ол Таҥара Дьиэтинэн уонна онно Олорооччунан андаҕайар;[+] 22ким халлаанынан андаҕайар, ол Таҥара бүрүстүөлүнэн уонна бүрүстүөлгэ Олорооччунан андаҕайар.

23Сор-муҥ эһигини күүтэр, сокуонньуттар уонна фарисейдар! Сирэй көрбөхтөр! Эһиги Таҥараҕа мята, укроп, тмин үүнүүлэриттэн уон гыммыт биирин биэрэҕит, оттон Сокуон[†] тыын суолталааҕын – кырдьыктаах дьүүлү, амарах буолууну уонна итэҕэли – таһыччы умнубуккут. Биирин толоро сылдьаҥҥыт, атынын эмиэ умнуо суохтаах этигит[+]. 24Хараҕа суох сирдьиттэр, эһиги бырдаҕын сиидэлээн бараҥҥыт, тэбиэнин мэҥиэстэҕит!

25Сор-муҥ эһигини күүтэр, сокуонньуттар уонна фарисейдар! Сирэй көрбөхтөр! Эһиги иһиккит-хомуоскут таһын ыраастыыгыт гынан баран, иһигэр тобус-толору гына дьонтон халаабыт, албыннаан-түөкэйдээн ылбыт аскыт симиллэ сылдьар. 26Хараҕа суох фарисей! Бастаан иһитиҥ иһин ыраастаа, оччоҕо таһа да ырааһырыа.

27Сор-муҥ эһигини күүтэр, сокуонньуттар уонна фарисейдар! Сирэй көрбөхтөр! Эһиги тас көстүүлэрэ тупсаҕай эрээри, истэрэ толору киһи уҥуоҕа, сытыйбыт өлүк буолбут кырааскалаах хоруоптар[†] курдуккут[+]. 28Тас көрүҥҥүтүнэн көнө дьон курдук көстөҕүт, искит буоллаҕына тобус-толору кубулҕат санаа, быртах быһыы[†] буолбут.

29Сор-муҥ эһигини күүтэр, сокуонньуттар уонна фарисейдар! Сирэй көрбөхтөр! Эһиги пророктарга[†] гробницалары тутаҕыт, кырдьыксыттар уҥуохтарын өйдөбүнньүк таастарынан киэргэтэҕит, 30итиэннэ: „Өбүгэлэрбит кэмнэригэр олорбуппут эбитэ буоллар, пророктар[†] хааннарын тоҕууга куомуннаһыа суох этибит“, – диигит[+]. 31Инньэ гынан эһиги пророктары өлөртөөбүт дьон ыччата буоларгытын бэйэҕитинэн туоһулуугут. 32Чэ, кытаатыҥ, аҕаларгыт буруйдарын ситэрэн биэриҥ! 33Моҕойдор, эриэн үөн ыамалара! Гееннаҕа[†] буруйданартан эһиги хайдах куотуоххутуй[+]? 34Истиҥ! Мин эһиэхэ пророктары, муударай өйдөөхтөрү, үөрэтээччилэри ыыталыыбын; кинилэри сорохторун эһиги өлөртүөххүт, кириэскэ тиириэххит[†], сорохторун синагогаларга[†] кырбыаххыт, куораттан куоракка үүрүөххүт[+]. 35Туох да буруйа суох Авель хааныттан саҕалаан, Таҥара Дьиэтин уонна сиэртибэнньик икки ардыгар өлөрбүт киһигит Варахий уола Захария хааныгар тиийэ, – туох баар кырдьыксыт дьон сир үрдүгэр тохтубут хаана барыта эһигиттэн ирдэниллиэҕэ[+]. 36Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: ити барытын сэтэ-сэлээнэ бу көлүөнэҕэ кэлиэҕэ.

37[•]Оо, пророктары өлөртүүр, Таҥара эйиэхэ ыыппыт дьонун тааһынан тамныыр Иерусалим, Иерусалим! Хас төгүл Мин эн оҕолоргун, көтөр бэйэтин оҕолорун кынатын анныгар мунньарын курдук, мунньуохпун баҕарбыппыный, оттон эн ону баҕарбатаҕыҥ![+] 38Дьэ ол иһин „Дьиэҕит иччитэх хаалларыллар“. 39Мин эһиэхэ этэбин: „Айыы Тойон аатынан Кэлэн Иһээччи алгыстаах!“ дии иликкитинэ, эһиги Миигин көрүөххүт суоҕа»[+].

### 24


Бүтэр уһук бэлиэлэрэ

1[•]Иисус Таҥара Дьиэтиттэн[†] баран эрдэҕинэ, бу Дьиэ тутууларын Киниэхэ көрдөрөөрү, үөрэнээччилэрэ тиийэн кэлбиттэрэ. 2Иисус кинилэргэ эппитэ: «Бу маны барытын көрөҕүт дуо? Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: манна таастан таас орпокко, барыта урусхалланыаҕа»[+].

3Иисус Елеон хайатыгар соҕотоҕун олордоҕуна, үөрэнээччилэрэ Киниэхэ бэйэлэрэ эрэ тиийэн кэлбиттэрэ: «Ити хаһан буоларын биһиэхэ этиэҥ дуо? Эн кэлэргин итиэннэ бу дойду бүтэр уһуга кэлбитин биһиги туох бэлиэни көрөн билэбит?»

4Иисус эппитэ: «Эһиги, кимиэхэ да албыннаппат курдук, сэрэхтээх буолуҥ[+]. 5Элбэх киһи Мин ааппынан ааттанан кэлэн „мин Христоспун“ диэн үгүс дьону үктэтиэҕэ. 6Чугаһынан да, ырааҕынан да сэрии турбут сураҕын истиэххит, ол эрээри онтон куттанаайаҕыт; ити барыта буолуохтаах эрээри, өссө да бүтэр уһук буолбатах. 7Норуот норуоту, саарыстыба саарыстыбаны утары туруоҕа; сут, өлүүлээх сутул[*] саҕаланыаҕа, онон-манан сир хамсааһына буолуталыаҕа[+]. 8Бу барыта – төрүүр талыы киириитэ эрэ. 9Ол саҕана эһигини тутан ылан сордуохтара-муҥнуохтара, өлөртүөхтэрэ; Мин туспуттан эһигини бары норуоттар абааһы көрүөхтэрэ[+]. 10Оччоҕо үгүстэр итэҕэллэрин сүтэриэхтэрэ, бэйэ-бэйэлэрин таҥнарсыахтара, абааһы көрсүөхтэрэ[+]. 11Элбэх сымыйа пророктар[†] үөдүйэн үгүс дьон өйүн-санаатын сүүйүөхтэрэ[+]. 12Суута-сокуона[†] суох быһыыланыы[†] элбээн, үгүс дьон таптала сойуоҕа. 13Оттон ким тиһэҕэр тиийэ тулуйбут – ол быыһаныаҕа[+]. 14Бары норуоттар истэллэрин туһугар, Саарыстыба Евангелиета[†] аан дойдуга барытыгар иһитиннэриллиэҕэ; дьэ оччоҕо бүтэр уһук тиийэн кэлиэҕэ[+].

15[•]Онон, Даниил пророк[†] өтө көрөн эппитин курдук, „иччитэхсийии сидьиҥэ“ сибэтиэй сиргэ турарын көрдөххүтүнэ, (ааҕааччы маны сөпкө өйдүөхтүн!) – 16Иудеяҕа баар дьон хайаҕа куоттуннар; 17ким дьиэтин үрдүгэр сылдьыбыт, ол тугу эмэ ылыам этэ диэн дьиэтигэр киирбэтин;[+] 18ким ходуһаҕа сылдьыбыт, ол сонун ыла төннүбэтин. 19Ыарахан да буолуо ол кэмҥэ оһоҕостоох дьахталларга, эмиийдээх оҕолоох ийэлэргэ![+] 20Эһиги куотуугут кыһыҥҥы кэмҥэ эбэтэр субуотаҕа[†] түбэспэтин туһугар үҥүҥ; 21тоҕо диэтэххэ, ол саҕана аан дойду айыллыаҕыттан билиҥҥэ диэри буолбатах уонна хаһан да буолбат улуу кутурҕана буолуоҕа[+]. 22Өскөтүн Таҥара ол кэми кылгаппатаҕа буоллар, биир да тыынар тыыннаах ордуо суох этэ; талыллыбыттар тустарыгар ол кэм кылгатыллыаҕа[+]. 23Онно өскөтүн ким эмэ эһиэхэ көр, Христос манна баар эбэтэр Кини ол сылдьар диэтэҕинэ, итэҕэйимээриҥ[+]. 24Сымыйа христостар, сымыйа пророктар өрө тураннар, төһө кыалларынан талыллыбыт дьону кытта албыҥҥа үктэтээрилэр, улуу бэлиэлэри, дьиктилэри көрдөрүөхтэрэ[+].

25Бу туох буолуохтааҕын Мин эһиэхэ эрдэттэн эттим[+]. 26Онон ким эмэ Кини кураайы куйаарга[†] сылдьар диэтэҕинэ, онно барымаҥ; манна саһа сылдьар, бу дьиэҕэ баар диэтэҕинэ, итэҕэйимэҥ. 27Чаҕылҕан халлааҥҥа барытыгар – илинтэн саҕалаан арҕаа саҕахха диэри – сандаарыйарын курдук буолуо Киһи Уолун[†] кэлиитэ[+]. 28Ханна өлүк баар да, онно суордар мустуохтара[+]. 29[•]Онтон, ол кэм кутурҕана ааһаатын кытта, эмискэ „күн хараара өлүөҕэ, ый сырдыгын биэрбэт буолуоҕа, халлаантан сулустар сууллуохтара, халлаан күүстэрэ айгырыахтара“[+].

30Дьэ оччоҕо халлааҥҥа Киһи Уолун бэлиэтэ көстүөҕэ; Киһи Уола[†] сүдү күүстэнэн, албан аатыран былыттарга уйдаран иһэрин көрөн, сир норуоттара бары, муҥур уһукка киирэн, ытаһыахтара[+]. 31Кини Аанньалларын дуорааннаах турбаларыгар оонньото ыыталыаҕа; оччоҕо кинилэр сир түөрт өттүттэн – халлаан биир саҕаҕыттан атын саҕаҕар тиийэ – Кини талбыт дьонун хомуйуохтара[+].

32[•]Смоковницаны[†] ылан көрүҥ: лабаалара хайыы-үйэ сымнаан, сэбирдэхтэрэ быган таҕыстахтарына, эһиги сайын чугаһаабытын билэҕит. 33Ол курдук эһиги бу этиллибити барытын көрдөххүтүнэ, Кини кэлэн иһэр эбит, ааҥҥа турар диэн билиэххит. 34Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: бу көлүөнэ өссө эстэ илигинэ, Мин эппитим барыта туолуоҕа[+]. 35Сир-халлаан суола суох симэлийиэҕэ, оттон Мин тылым симэлийиэ суоҕа[+].


Кини кэлэр күнэ да, чааһа да биллибэт

36[•]Оттон ол күнү да, чааһы да ким да билбэт, халлааҥҥа баар Аанньаллар даҕаны[*] билбэттэр, арай Аҕам эрэ билэр. 37Ной кэмигэр хайдах этэй да, Киһи Уола кэлэригэр эмиэ оннук буолуоҕа[+]. 38Улуу мотуок иннинэ, Ной аалыгар киириэр диэри, дьон аһыыллара-сииллэрэ, ойох ылаллара, эргэ бараллара; 39улуу мотуок кэлэн барыларын имири эһиэр диэри, кинилэр тугу да сэрэйбэтэхтэрэ. Киһи Уола кэлиитигэр эмиэ оннук буолуоҕа[+]. 40Ходуһаҕа сылдьар икки киһиттэн биирдэстэрэ ылыллыаҕа, атына хаалларыллыаҕа; 41бурдук тарда турар икки дьахтартан биирдэстэрэ ылыллыаҕа, атына хаалларыллыаҕа. 42Онон сэргэх сылдьыҥ: Тойоҥҥут кэлэр күнүн эһиги билбэккит[+]. 43Арай биири билэҕит: уоруйах түүн төһөҕө тиийэн кэлэрин дьиэлээх хаһаайын билэрэ эбитэ буоллар, утуйбакка сэргэх олоруо этэ, дьиэтин аннын уоруйахха дьөлө хастарыа суох этэ[+]. 44Онон эһиги эмиэ бэлэм буолуҥ: Киһи Уола эһиги үөйбэтэх-ахтыбатах чааскытыгар тиийэн кэлиэҕэ[+].

45[•]Дьиэ хаһаайына чаҕардарын салайарга, кинилэри кэмигэр аһатарга анаан хаалларбыт эрэллээх, үтүө өйдөөх кулутун курдук буолуҥ. 46Тойоно кэлэн көрбүтэ – кулута кини эппитин барытын толоро сылдьар буоллаҕына, ол кулут алгыстаах[+]. 47Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: тойоно кинини туох баар бас билиитин барытын салайтара туруоруоҕа. 48Оттон ол кулут хара санаалаах буолан: „Тойонум өтөрүнэн кэлиэ суоҕа“, – дии санаан,[+] 49бииргэ үлэлиир дьонун кырбаталаан, арыгыһыттары кытта иһэн-аһаан бардаҕына, – 50хаһаайына кини күүппэтэх күнүгэр, үөйбэтэх түгэнигэр тиийэн кэлиэҕэ, 51итиэннэ кинини икки аҥыы хайа охсон баран, сирэй көрбөхтөрү кытта биир дьылҕалыаҕа; онно ытабыл-соҥобул, тиис хабырыныыта буолуоҕа[+].

### 25


Уон кыыс туһунан домох

1Ол саҕана Халлаан Саарыстыбата маннык буолуоҕа. Санаан көрүҥ: арай уон кыыс күтүөттүү кэлиэхтээх киһини көрсөөрү, сибэтиилинньиктэрин тутан тахсыбыттар[+]. 2Кинилэртэн биэһэ муударай өйдөөх, биэһэ муударайа суох этилэр. 3Муударайа суохтара, сибэтиилинньиктэрин илдьэ тахсан баран, арыыларын ылбатахтар. 4Муударай кыргыттар буоллаҕына сибэтиилинньиктэрин кытта иһиккэ арыыларын эмиэ ылбыттар. 5Күтүөт киһи уһаан барбытыгар кыргыттар бары улам нухарыйан утуйан хаалбыттар[+].

6Онтон арай түүн үөһүн саҕана: „Чэйиҥ, күтүөт иһэр, Киниэхэ утары тахсыҥ!“ – диэн хаһыы сатараабыт.

7Кыргыттар бары уһуктан, сибэтиилинньиктэрин уотун күөдьүппүттэр. 8Арыыта суох кыргыттар муударай кыргыттарга: „Биһиги уоппут умуллан эрэр, арыыгытыттан бэрсиҥ“, – диэбиттэр.

9„Арыыбыт барыбытыгар тиийиэ суоҕа, – дэспиттэр муударай кыргыттар. – Онон атыылыыр дьоҥҥо баран атыыласпыккыт ордук буолуо“.

10Кыргыттар арыы атыылаһа барбыттарын кэннэ, күтүөт тиийэн кэлбит, онон бэлэм турааччылар кинини кытта уруу малааһыныгар киирсибиттэр; кэннилэриттэн ааны хатаан кэбиспиттэр[+].

11Онтон били арыы атыылаһа барбыт кыргыттар тиийэн кэлэн: „Тойоммуот! Тойоммуот! Биһиэхэ ас!“ – дэспиттэр[+].

12Күтүөт буоллаҕына кинилэргэ эппит: „Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: мин эһигини билбэппин“[+].

13Онон өрүү сэргэх сылдьыҥ: эһиги Киһи Уола[†] төннөн кэлэр[*] күнүн да, чааһын да билбэккит[+].


Талаан туһунан домох

14[•]Өссө маннык домоҕу истиҥ: биир киһи ыраах дойдуга аттанаары туран кулуттарын ыҥыран ылан, баайын-дуолун барытын кинилэргэ туттарбыт. 15Биирдэстэригэр кини биэс талаан[*] харчыны, атыныгар икки талаан, үһүстэригэр биир талаан харчыны – ким төһө кыахтааҕынан көрөн – биэрбит, уонна барыахтаах сиригэр баран хаалбыт. 16Биэс талааны ылбыт кулут баран, бу биэһин эргитэн, өссө биэһи эбии киллэрбит; 17икки талааны ылбыт киһи, эмиэ итинник эргитэн, өссө икки талааны киллэрбит; 18арай тойонуттан биир талааны ылбыт кулут тойонун көмүһүн илдьэн, сиргэ көмөн кистээн кэбиспит.

19Тойонноро өр буолан баран, төннөн кэлэн били биэрбит үбүн хайдах туттубуттарын ыйыппыт[+]. 20Биэс талааны ылбыт кулут өссө биэһи эбии аҕалан туран: „Тойонуом! Эн миэхэ биэрбит биэс талааҥҥын эргитэммин, бу өссө биэс талааны киллэрдим“, – диэбит.

Тойоно эппит: 21„Бэрт сөпкө гыммыккын, итэҕэллээх үтүө үлэһитим! Эн кыраҕа да ситэри итэҕэллээх эбиккин, онон эйиэхэ өссө улаханы итэҕэйиэҕим. Кэл, киир, тойоҥҥун кытта бииргэ үөр-көт“[+].

22Икки талааны ылбыт кулут эмиэ тиийэн кэлэн: „Тойонуом! Эн миэхэ икки талааны биэрбитиҥ; мин, ону эргитэммин, бу өссө икки талааны киллэрдим“, – диэбит.

23Тойоно киниэхэ эппит: „Бэрт сөпкө гыммыккын, итэҕэллээх үтүө үлэһитим! Эн кыраҕа да ситэри итэҕэллээх эбиккин, онон өссө улаханы эйиэхэ итэҕэйиэҕим. Кэл, киир, тойоҥҥун кытта бииргэ үөр-көт“.

24Биир талааны ылбыт кулут эмиэ тиийэн кэлэн: „Тойонуом! – диэбит. – Эн ыспатах бааһынаҕар быһар, тохпотох хонуугар хомуйар кытаанах киһигин мин билэр этим. 25Ол иһин эйигиттэн куттанаммын, эн биэрбит биир талааҥҥын буорга көммүтүм; онон харчыҥ бу баар, бэйэҥ киэҥҥин төттөрү ыл“.

26Онуоха тойоно эппит: „Хара санаалаах көлөөк үлэһит! Мин ыспатахпын быһарбын, тохпотохпун хомуйарбын, хата, эн билэр эбиккин дии[+]? 27Оччотугар бу көмүспүн эргитээччилэргэ биэриэхтээх этиҥ, оччоҕо мин кэлэн биэрбиппин барыһы кытта ылыахтаах этим. 28Киниттэн талаанын былдьаан ылан, уон талааннаах киһиэхэ биэриҥ. 29Баардаахха өссө элбэтиллэн бэриллиэҕэ, оттон туга да суох киһиттэн баара кытта былдьаныаҕа[+]. 30Бу туһата суох үлэһити таһырдьа, ытабыл-соҥобул, тиис хабырыныыта иһиллэр им балай хараҥатыгар быраҕыҥ“».

Маны кэпсээн баран Иисус эппитэ: «Ким истэр кулгаахтаах истиэхтин!»[*][+]


Норуоттары дьүүллээһин

31«Киһи Уола[†] албан аатыран кэллэҕинэ, сибэтиэй Аанньаллар эмиэ бары Кинини кытта кэллэхтэринэ, килбиэннээх бүрүстүөлүгэр олоруоҕа,[+] 32оччоҕо бары норуоттары Кини иннигэр туруоруохтара; маныыһыт барааннары козеллартан араарарын курдук, Кини барыларын икки аҥыы араартыаҕа:[+] 33барааннары Бэйэтин уҥа өттүгэр, оттон козеллары хаҥас өттүгэр туруортуоҕа.

34Онтон уҥа өттүгэр турааччыларга Ыраахтааҕы этиэҕэ: „Кэлиҥ, Мин Аҕам алгыстаахтара, аан дойду айыллыаҕыттан эһиэхэ анаммыт Саарыстыбаны нэһилиэстибэҕэ ылыҥ[+]. 35Мин аччык сырыттахпына, эһиги Миигин аһаппыккыт, утата сырыттахпына, утахпын ханнарбыккыт, кэлии киһи буолан кэлбиппэр дьиэҕитигэр киллэрбиккит;[+] 36Мин сыгынньах сырыттахпына, эһиги Миигин таҥыннарбыккыт, ыалдьыбыппар кэлэн ыарыылаабыккыт, хаайыыга сыттахпына, Миэхэ кэлэ сылдьыбыккыт“[+].

37Оччоҕо үтүө дьон Киниэхэ этиэхтэрэ: „Айыы Тойон, хаһан биһиги Эн аччык сылдьаргын көрөн аһаппыппытый? Эбэтэр утаппыккын көрөн, Эйиэхэ уу иһэрдибиппитий? 38Хаһан биһиги Эйигин, Эн айан киһитэ буола сылдьаргын көрсөн, дьиэбитигэр киллэрбиппитий? Биитэр сыгынньах сылдьаргын көрөн таҥыннарбыппытый? 39Хаһан Эн ыалдьыбыккар ыарыылаабыппытый, эбэтэр, хаайыыга сытаргын көрөн, Эйиэхэ тиийэ сылдьыбыппытый?“

40„Кырдьыгы эһиэхэ этэбин, – диэн хоруйдуоҕа Ыраахтааҕы, – эһиги Мин бу саамай кыра бырааттарбыттан биирдэстэригэр оҥорбут үтүөҕүт – ол Миэхэ оҥорбут үтүөҕүт“[+].

41Онтон хаҥас диэки турааччыларга Кини этиэҕэ: „Кыраммыттар, киэр буолуҥ Миигиттэн! Эһиги адьарайга уонна кини аанньалларыгар анаммыт умуллубат уокка киириҥ![+] 42Мин аччык сырыттахпына, эһиги Миигин аһаппатаххыт, утата сырыттахпына, эһиги Миэхэ уу иһэппэтэххит; 43Мин айан киһитэ буолбутум, ону эһиги дьиэҕитигэр киллэрбэтэххит; Мин сыгынньах этим, ону эһиги таҥыннарбатаххыт; ыалдьыбытым даҕаны, хаайыыга даҕаны сыппытым, онно Миэхэ кэлэ сылдьыбатаххыт“.

44Оччоҕо кинилэр эмиэ этиэхтэрэ: „Айыы Тойон, хаһан биһиги Эн аччык сылдьаргын, утаппыккын, эбэтэр айанньыт буолбуккун, эбэтэр сыгынньаххын, ыалдьаргын, хаайыыга сытаргын көрөн Эйиэхэ көмөлөспөтөхпүтүй?“

45Оччоҕо Кини этиэҕэ: „Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: эһиги Мин бу саамай кыра бырааттарбыттан биирдэстэригэр оҥорботох үтүөҕүт – ол Миэхэ оҥорботох үтүөҕүт“[+].

46Оччоҕо кинилэр бараммат муҥҥа барыахтара, оттон үтүө дьон бараммат олоххо киириэхтэрэ».

### 26


Иисус Христоһу утары куомуннаһыы

1[•]Иисус бу этиитин түмүктээн баран, үөрэнээччилэригэр эппитэ: 2«Аны икки күнүнэн Паасха[†] буоларын эһиги билэҕит. Онно Киһи Уолун[†] тутаннар, кириэскэ тиирдэрэ биэриэхтэрэ»[+].

3Каиафа диэн архиерей[†] дыбарыаһыгар атын архиерейдар,[†] сокуонньуттар[†][*] уонна норуот аҕа баһылыктара[†] мустаннар, 4Иисуһу дьон билбэтинэн тутан ылан өлөрөргө киксибиттэрэ. 5«Ол эрээри бырааһынньыкка түбэһиннэримиэҕиҥ, норуокка улахан айдаан тахсыан сөп», – диэн сүбэлэспиттэрэ.


Вифанияҕа арыынан аҕааһын

6[•]Иисус Вифанияҕа[†] кэлэн, араҥ буола сылдьыбыт Симон дьиэтигэр олордоҕуна,[+] 7биир дьахтар, алебастр иһиккэ үчүгэй сыттаах күндү арыыны аҕалан, Кини төбөтүгэр куппута.

8Үөрэнээччилэрэ маны көрөн абаран: «Тоҕо ити күндү арыыны барыырый? – дэспиттэрэ. – 9Бу арыыны үрдүк сыанаҕа атыылаан баран, харчытын дьадаҥыларга түҥэтиэххэ сөп этэ буолбат дуо?»

10Иисус кинилэр сөбүлээбэтэхтэрин билэн эппитэ: «Эһиги кинини тоҕо симитиннэрэҕит? Кини Миэхэ үтүөнү оҥордо эбээт. 11Дьадаҥылар эһигини кытта өрүү бииргэ буолуохтара, оттон Мин өрүү эһигини кытта бииргэ буолуом суоҕа[+]. 12Бу арыыны Мин эппэр кутан, кини Миигин харалларга бэлэмнээтэ[+]. 13Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: Евангелие[†] бу сир үрдүгэр ханна да иһитиннэриллибитин иһин, кинини өрүү өйдүү-саныы сылдьыахтара, кини тугу оҥорбута ахтылла туруоҕа»[+].


Иуда Искариот таҥнарарга быһаарынар

14[•]Онуоха Уон Иккиэлэртэн биирдэстэрэ, Иуда Искариот диэн киһи, архиерейдарга баран:[+] 15«Мин Иисуһу эһиэхэ туттардахпына, эһиги миэхэ тугу биэриэххитий?» – диэн ыйыппыта. Киниэхэ отут үрүҥ көмүс манньыаты ааҕан биэрбиттэрэ[+]. 16Бу кэмтэн ыла кини Иисуһу таҥнарар тоҕоостоох түгэни була сатыы сылдьыбыта.


Айыы Тойон Аһылыга

17[•]Көтөхтөрүүтэ суох Килиэп бырааһынньыгын бастакы күнүгэр Киниэхэ үөрэнээччилэрэ кэлэн: «Паасханы[†] Эйиэхэ ханна бэлэмниибитий?» – диэн ыйыппыттара.

18Иисус куоракка биир киһиэхэ тиийэн маннык этэллэригэр соруйбута: «Үөрэтээччи „Чааһым чугаһаата, онон үөрэнээччилэрбин кытта эн дьиэҕэр Паасханы бырааһынньыктыам этэ“ диэн илдьиттиир». 19Үөрэнээччилэрэ Иисус соруйбутун барытын толорон, паасханы[*] бэлэмнээбиттэрэ.

20Киэһэ буолбутугар, Иисус уон икки үөрэнээччитин кытары аһаары өттүгэстээн сыппыттара[*]. 21Аһылык кэмигэр Кини эппитэ: «Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: эһигиттэн бииргит Миигин таҥнарыаҕа»[+].

22Мантан күүскэ санаарҕааннар, бары биир-биир Киниттэн: «Тойонуом, ол ама мин буолуом дуо?» – диэн ыйыппыттара.

23«Миигин кытта тэҥҥэ бүлүүдэҕэ илиитин ууммут, ол Миигин таҥнарыаҕа, – диэбитэ Иисус. – 24Киһи Уола,[†] Кини туһунан суруллубутун курдук, баран иһэр, ол эрээри сор-муҥ күүтэр Киһи Уолун таҥнарааччыны! Ол киһи олох да төрөөбөтөҕө буоллар ордук буолуо этэ»[+].

25Маныаха таҥнарыахсыт Иуда Киниттэн: «Ол ама мин буолуом дуо, Равви[†]?» – диэн ыйыппыта.

Иисус киниэхэ: «Эн бэйэҥ эттиҥ», – диэбитэ.

26[•]Аһыы олордохторуна, Иисус килиэби ылан алҕаан баран, тоһутан үөрэнээччилэригэр түҥэппитэ уонна: «Маны ылан сиэҥ: бу Мин Этим-сииним», – диэбитэ[+].

27Онтон иһити ылан Таҥараҕа махтанан баран, кинилэргэ биэрэ туран эппитэ: «Бары бу иһиттэн иһиҥ. 28Бу бар дьон аньыыта-буруйа бырастыы буоларын туһугар тохтор, Саҥа[*] Кэс Тылы бигэргэтэр Мин Хааным[+]. 29Эһиэхэ этэбин: Аҕам Саарыстыбатыгар саҥа арыгыны эһигини кытта иһиэхпэр диэри, Мин аны бу виноград арыгытыттан испэппин».

30Айхал ырыаларын ыллаан баран, кинилэр Елеон хайатыгар барбыттара[+].


Петр мэлдьэһиэхтээҕин өтө көрүү

31[•]Онтон Иисус кинилэргэ эппитэ: «Суруйууларга „Маныыһыты сууһардахпына, үөр бараан үрүө-тараа ыһыллыаҕа“ диэн этиллибитин курдук, бу түүн эһиги бука бары Миигиттэн тэйиэххит[+]. 32Ол эрээри Мин тиллэн баран эһигини Галилеяҕа күүтүөҕүм»[+].

33«Бары да Эйигиттэн тэйбиттэрин иһин, мин хаһан да тэйиэм суоҕа!» – диэбитэ Петр.

34Иисус эппитэ: «Кырдьыгы эйиэхэ этэбин: Бу түүн бөтүүк хаһыытыы илигинэ, эн Миигиттэн үстэ аккаастаныаҕыҥ».

35«Эйигин кытта өлүөм да буоллар, Эйигиттэн аккаастаныам суоҕа», – диэбитэ Петр. Үөрэнээччилэр эмиэ бары итинник эппиттэрэ[+].


Гефсиманияҕа

36[•]Бу кэнниттэн Иисус кинилэри кытта бииргэ Гефсимания диэн сиргэ кэлэн эппитэ: «Мин баран үҥэн кэлиэхпэр диэри, эһиги манна олоро түһүҥ». 37Итиэннэ Бэйэтин кытта Петры уонна Зеведей икки уолун илдьэ барбыта. Иисус кутурҕаҥҥа ылларан санаарҕаан-туоххаһыйан,[+] 38кинилэргэ эппитэ: «Дууһам өлөр кутурҕаҥҥа ылларда; утуйумаҥ, манна Миигин кытта бииргэ олоро түһүҥ»[+].

39Итиэннэ, кыратык тэйэн баран, сиргэ умса түһэн үҥпүтэ: «Аҕаккаам! Кыаллар буоллаҕына, бу эрэй-буруй иһитэ Миигин тумнан аастын. Ол эрээри Мин көҥүлбүнэн буолбатын, Эн көҥүлгүнэн буоллун»[+].

40Онтон төннөн кэлэн көрбүтэ, үөрэнээччилэрэ утуйа сыталлара. «Саатар, биир чаас Миигин кытта сэргэх сылдьар кыаххыт суох дуу? – диэбитэ Кини Петрга. – 41Утуйумаҥ, тургутууну тулуйар туһугар үҥүҥ. Тыын сэргэх, эт-хаан мөлтөх»[+].

42Онтон эмиэ иккиһин тэйиччи баран, бу курдук үҥпүтэ: «Аҕаккаам! Бу эрэй-буруй иһититтэн Мин испэтим сатаммат буоллаҕына, Эн көҥүлүҥ буоллун»[+].

43Төннөн кэлэн көрбүтэ: үөрэнээччилэрэ, халтаһалара ыараан, эмиэ утуйан хаалбыт этилэр. 44Кини өссө биирдэ кинилэртэн тэйиччи баран, үсүһүн били эппитин хатылаан үҥпүтэ.

45Онтон үөрэнээччилэригэр кэлэн эппитэ: «Эһиги кэм да утуйа, сынньана сытаҕыт дуу? Көрүҥ, Киһи Уола аньыылаахтар илиилэригэр бэриллэр чааһа туолла[+]. 46Туруҥ, бардыбыт: таҥнарааччы хайыы-үйэ чугаһаата».


Иисус Христос тутуллуута

47[•]Маны этэн бүтэ да илигинэ, Уон Иккиэлэртэн биирдэстэрэ Иуда тиийэн кэлбитэ. Кинини кытта архиерейдар уонна норуот аҕа баһылыктара[†] ыыппыт болоттоох, үөрбэлээх халыҥ элбэх дьоно кэлсибиттэрэ[+]. 48Таҥнарыахсыт кэлбит дьоҥҥо бэлиэ биэриэх буолан эрдэттэн: «Мин уураабыт Киһибин тутаарыҥ. Ол Иисус буолуо», – диэн кэпсэтиилээх этэ. 49Кини быһа Иисуска тиийэн: «Равви,[†] эҕэрдэлиибин!» – диэн баран, Кинини уураан ылбыта.

50«Доҕоор, бу туох соруктаах кэллиҥ?[*]» – диэбитэ Иисус.

Кинини саба түһэн тутан ылбыттара. 51Иисус үөрэнээччилэриттэн биирдэстэрэ батаһын хаба тардан ылан, архиерей кулутун кулгааҕын быһа охсубута[+].

52«Батаскын кыыныгар ас, – диэбитэ Иисус киниэхэ. – Батастанар киһи батастан өлүөҕэ[+]. 53Эбэтэр эн Миигин Аҕатыттан көмө көрдөһөр кыаҕа суох дии саныыгын дуу? Көрдөһөрүм буоллар, Кини уон икки легионтан[†] да ордук элбэх Аанньалы Миэхэ ыытыа этэ. 54Ол эрээри оччоҕо Суруйууларга этиллибит хайдах туолуо этэй?»

55Онтон Иисус кэлбит дьоҥҥо эппитэ: «Эһиги Миэхэ, ороспуойу тутардыы, болоттонон, үөрбэлэнэн кэлбиккит. Мин күн аайы Таҥара Дьиэтигэр[†] олорон үөрэтэрим да, эһиги Миигин туппатаххыт[+]. 56Ол эрээри бу барыта, пророктар[†] суруйбуттара туоларын туһугар, буолла». Онуоха үөрэнээччилэрэ бука бары Кинини хаалларан, куотан хаалбыттара[+].


Синедриоҥҥа

57[•]Иисуһу туппут дьон Кинини Каиафа архиерейга илдьибиттэрэ; онно сокуонньуттар[†] уонна аҕа баһылыктар хайыы-үйэ мустубут этилэр. 58Петр Кинини ыраахтан батыһан, архиерей тиэргэнигэр киирсибитэ уонна бу барыта тугунан бүтэрин көрөөрү, чаҕардар тастарыгар кэлэн олорбута.

59Архиерейдар, аҕа баһылыктар уонна синедрион[†] бүттүүнэ Иисуһу өлөрөргө уураары, Кинини утары сымыйа туоһулары була сатыыллара. 60Төһө да элбэх сымыйа туоһу кэлбитин үрдүнэн, буруйдуур сылтаҕы биири да кыайан булбатахтара. Дьэ онтон кэмниэ-кэнэҕэс икки киһи кэлэн:[+] 61«Бу Киһи Таҥара Дьиэтин урусхаллаан баран, үс күн иһигэр саҥаттан тутар кыахтаахпын диир этэ», – диэбиттэрэ[+].

62Архиерей туран Иисустан: «Тоҕо хоруйдаабаккын? – диэн ыйыппыта. – Эбэтэр ити буруйдуулларыгар тугу да утары этэр кыаҕыҥ суох дуу?»[+] 63Иисус саҥарбатаҕа.

Онуоха архиерей эппитэ: «Тыыннаах Таҥара аатынан Эйигин модьуйабын: биһиэхэ эт – Таҥара Уола Христос Эн дуо?»[+]

64«Эн итинник этэҕин, – диэбитэ Иисус. – Оттон Мин эһиэхэ этэбин: аны мантан инньэ эһиги Киһи Уола Сүдү Күүстээх Таҥара уҥа өттүгэр олорорун уонна халлаан былыттарыгар уйдаран иһэрин көрүөххүт»[+].

65Маны истэн архиерей таҥаһын хайа тардыммыта: «Таҥараны холуннара турар! Бу кэннэ өссө туох туоһутугар наадыйабытый? Таҥараны холуннарбытын сибилигин бэйэҕит иһиттигит![+] 66Онон эһиги быһаарыыгыт тугуй?»

«Буруйу оҥорбутун быһыытынан[†] өлүөхтээх!» – диэн хардарбыттара атыттара.

67Онтон Иисуһу сирэйгэ силлээн, иэдэскэ охсуолаан барбыттара; Кинини сирэйгэ охсо-охсо: 68«Чэ эрэ, Христос, ким эйигин охсубутун эт!» – дииллэрэ.


Петр мэлдьэҕэ

69[•]Оттон Петр тас тиэргэҥҥэ олорбута. Биир чаҕар кыыс киниэхэ чугаһаан кэлэн: «Эн эмиэ Галилея Иисуһун кытта сылдьарыҥ», – диэбитэ.

70Петр, бары истэн олордохторуна: «Эн ити тугу этэргин билбэппин», – диэн мэлдьэһэн кэбиспитэ.

71Кини олбуор ааныгар баран эрдэҕинэ, аны атын дьахтар, кинини таба көрөн, онно турар дьоҥҥо: «Бу киһи эмиэ Иисус Назорейдыын бииргэ сылдьара», – диэбитэ.

72Петр андаҕайан туран иккиһин: «Мин ити Киһини билбэппин!» – диэн мэлдьэспитэ.

73Чочумча буолаат онно турбут дьон киниэхэ тиийэн кэлбиттэрэ: «Эн чахчы кинилэртэн биирдэстэринэҕин. Саҥаҕыттан да биллэр».

74Онуоха Петр: «Мин ити Киһини билбэппин!» – диэн сиринэн-халлаанынан андаҕайбыта.

Сонно тута бөтүүк хаһыытаабыта. 75Петр эмискэ Иисус: «Бөтүүк хаһыытыы да илигинэ, эн Миигиттэн үстэ аккаастаныаҥ», – диэбитин өйдөөн кэлбитэ. Уонна тиэргэнтэн тахсан уйа-хайа суох ытаабыта[+].

### 27

1[•]Сарсыарда эрдэ архиерейдар[†] норуот аҕа баһылыктарын[†] кытта бары бииргэ мустаннар, Иисуһу өлөрөргө уурар туһунан сүбэ мунньах оҥорбуттара. 2Кинини кэлгийэн баран Рим анаабыт баһылыгар, Понтий Пилакка[*], илдьэн туттарбыттара[+].


Иуда моҥнон өлүүтэ

3[•]Таҥнарыахсыт Иуда Иисуһу өлөрөргө уурбуттарын билэн баран, кэмсинэн отут үрүҥ көмүс манньыатын архиерейдарга[†] уонна аҕа баһылыктарга[†] төттөрү илдьэн биэрбитэ. 4«Буруйа суох Киһини атыылаан аньыыны оҥоһуннум», – диэбитэ кини.

«Онно биһиги туохпут кыһалҕатай? Бэйэҥ кыһалҕаҥ буоллаҕа», – дэспиттэрэ анарааҥҥылар.

5Иуда үрүҥ көмүс манньыаттарын Таҥара Дьиэтин[†] муостатыгар тоҕо ыһаат, баран моҥнон өлбүтэ.

6Архиерейдар харчыны хомуйан ылан баран: «Бу киһи хаанын төлөбүрэ, онон маны Таҥара Дьиэтин хааһынатыгар угар табыллыбат», – диэн быһаарбыттара[+].

7Сүбэлэһэн баран, кэлии дьону көмөөрү, бу харчыга туойунан күөс охсооччу сирин атыылаһан ылбыттара; 8ол иһин бу сир күн бүгүҥҥэ диэри «Хааннаах Хонуу» диэн ааттанар. 9Онон Иеремия пророк[†] өтө көрөн эппитэ туолбута: «Отут үрүҥ көмүс манньыаты – бу Кини сыаната диэн Израиль норуота быспыт сыаналарын – ыланнар,[+] 10Айыы Тойон миэхэ эппитин курдук, күөс охсооччу сирин атыыласпыттара».


Пилат дыбарыаһыгар

11[•]Иисус аны баһылык иннигэр турбута. «Иудей ыраахтааҕыта Эн дуо?» – баһылык Киниттэн ыйыппыта.

«Эн итинник этэҕин», – диэн хоруйдаабыта Иисус[+].

12Архиерейдар уонна аҕа баһылыктар буруйдааһыннарыгар Кини туох да диэн саҥарбатаҕа. 13«Эйигин итинник элбэххэ буруйдуулларын Эн истибэккин дуо?» – диэбитэ Пилат Киниэхэ[+]. 14Пилат улаханнык дьиктиргиэн иһин, Иисус биир да ыйытыыга хоруйдаабатаҕа.

15[•]Бырааһынньыкка баһылык биир хаайыылааҕы, норуот талбыт киһитин, босхолуур үгэстээҕэ. 16Ол саҕана хаайыыга Варавва[*] диэн киэҥник биллибит хаайыылаах сыппыта. 17Дьон мустубутугар, Пилат ыйыппыта: «Кими босхолотуоххутун баҕараҕытый: Варавваны дуу, Христос диэн ааттаах Иисуһу дуу?» 18Иисуһу ордугурҕуур санааттан туттарбыттарын Пилат билэр этэ[+]. 19Дьүүллүүр үрдүк кириэһилэтигэр олордоҕуна, ойоҕо киниэхэ киһи ыытан: «Ол Кырдьыксыт Киһиэхэ туох да куһаҕаны оҥорума. Бөлүүн түһээн Кини туһуттан эрэй-буруй бөҕөтүн көрдүм», – диэн илдьиттээбитэ. 20Ол эрээри архиерейдар уонна аҕа баһылыктар норуоту кигэн Варавваны босхолотторор, оттон Иисуһу өлөртөрөр курдук көрдөһүннэрбиттэрэ[+].

21Баһылык кинилэртэн хат ыйыппыта: «Бу икки киһиттэн хайатын босхолотуоххутун баҕараҕыт?»

«Варавваны!» – дэспиттэрэ.

22«Оччоҕо Христос диэн ааттаах Иисуһу хайыыбыный?» – Пилат ыйыппыта.

«Кириэскэ тиир – Кинини!» – диэн хаһыытаспыттара бука бары.

23«Кини туох куһаҕаны оҥорбутай?» – Пилат ыйыппыта.

«Кириэскэ тиир – Кинини!» – өссө күүскэ үөгүлэспиттэрэ[+].

24Пилат туох да туһалаабатын, аймалҕан өссө күүһүрэн иһэрин көрөн, уу аҕалтаран, норуот көрөн турдаҕына, илиитин сууммута: «Бу Кырдьыксыт Киһи хааныгар[*] мин буруйум суох. Эһиги эппиэттиэххит!»[+]

25Норуот киниэхэ: «Буруйа биһиэхэ итиэннэ биһиги оҕолорбутугар түстүн!» – диэн хардарбыта[+].

26Онуоха Пилат Варавваны босхолообута, оттон Иисуһу кымньыынан таһыйтаран баран[*] кириэскэ тиирдэрэ биэрбитэ[+].


Рим буойуннара Иисус Христоһу элэк оҥостоллор

27[•]Баһылык буойуннара Иисуһу дыбарыас тиэргэнигэр хаһаарымаҕа илдьэн, тула бүтүн этэрээти муспуттара. 28Таҥаһын устан баран, санныгар кыһыл сону[*] саба бырахпыттара; 29төбөтүгэр хатыылаах ыарҕаттан өрүллүбүт бөнүөк кэтэрдибиттэрэ, уҥа илиитигэр торуоска туттарбыттара, ол кэннэ иннигэр сөһүргэстээн туран: «Иудей Ыраахтааҕыта туругурдун!» – диэн күлүү-элэк оҥостон эҕэрдэлээбиттэрэ. 30Итиэннэ Киниэхэ силлээбиттэрэ-хаахтаабыттара, торуосканы ылан, төбөҕө охсуолаабыттара[+]. 31Дуоһуйа күлүү-элэк оҥостон баран, кыһыл сонун устан Бэйэтин таҥаһын таҥыннарбыттара уонна өлөрө илдьибиттэрэ.


Кириэскэ тиирии

32[•]Куораттан тахсан иһэн, аара Симон диэн Киринеяттан төрүттээх киһини көрсүбүттэрэ. Киниэхэ күһэйэн туран Иисус кириэһин сүктэрбиттэрэ. 33Голгофа[†], ол аата «Бас уҥуоҕа» диэн ааттаах сиргэ кэлэн, 34үөстээх арыгыны иһэрдэ биэрбиттэрин Иисус амсайан көрөн баран, иһиэн баҕарбатаҕа[+]. 35Кинини кириэскэ тиирэн баран, сэрэбиэй быраҕан, таҥаһын үллэстибиттэрэ,[+] 36уонна аттыгар манаан олорбуттара. 37Төбөтүн үрдүнэн буруйун көрдөрөр «Бу Иисус, иудей Ыраахтааҕыта» диэн суруктаах хаптаһыны саайбыттара. 38Иисуһу кытта бииргэ өссө икки ороспуойу тиирбиттэрэ: биирин Кини уҥа өттүгэр, атынын хаҥас өттүгэр.

39Ааһан иһээччилэр, төбөлөрүн кэҕиҥнэтэ-кэҕиҥнэтэ:[+] 40«Ээй, Таҥара Дьиэтин урусхаллаан баран үс күнүнэн тутааччы! Таҥара Уола буоллаххына, Бэйэҕин быыһан, кириэскиттэн түс!» – диэн үөҕэн ааһаллара[+].

41Архиерейдар сокуонньуттардыын[†] уонна аҕа баһылыктардыын эмиэ күлүү гыммыттара: 42«Атыттары быыһыыра, оттон Бэйэтин быыһанар кыаҕа суох! Израиль Ыраахтааҕыта эбит буоллаҕына, сибилигин кириэстэн түстүн, оччоҕо биһиги Кинини итэҕэйиэхпит[+]. 43Эрэнэрэ бэрдэ дии, Таҥара Кинини сөбүлүүр буоллаҕына, билигин эрэйтэн быыһаатын ээ. Таҥара Уолабын дэнэр этэ буолбаат!» 44Аттыгар тиириллэн турар ороспуойдар эмиэ Кинини үөхпүттэрэ.


Иисус Христос өлүүтэ

45[•]Алта чаастан тоҕус чааска диэри[*] сир үрдүгэр ыас хараҥа бүрүүкээн турбута. 46Тоҕус чаас саҕана Иисус улаханнык хаһыытаабыта: «Или, Или! Лама савахфани?» (Ол аата, тылбаастаатахха: «Таҥарам! Таҥарам! Тоҕо Эн Миигин хааллардыҥ?» – диэн.)[+]

47Аттыгар турбут дьонтон сороҕо ону истэн: «Илияны ыҥырар», – дэспиттэрэ.

48Сонно биирдэстэрэ сүүрэн тиийэн гуупкаҕа уксууһу оборторбута уонна тайахха иилэн баран, иһэрдээри, Кини уоһугар даҕайбыта[+]. 49Оттон атыттара эппиттэрэ: «Бэйи тохтоо эрэ, Илия Кинини быыһыы кэлэр эбит дуу, суох дуу, көрүөххэ».

50Иисус өссө төгүл улаханнык хаһыытаат, тыына быстыбыта.

51Дьэ онуоха Таҥара Дьиэтин иһинээҕи быыһа үөһэттэн алларааҥҥа диэри икки аҥыы хайа барбыта; сир хамсаан дьигиһийбитэ, очуос таастар хабырыттыбыттара,[+] 52хоруоптар[†] аһыллыбыттара, сибэтиэйдэртэн[†] элбэх киһи тиллэн, хоруоптарыттан[†] тахсыбыттара[+]. 53Кэлин, Иисус тиллибитигэр кинилэр сибэтиэй куоракка киирбиттэрин элбэх дьон көрбүттэрэ.

54Сир хамсааһынын онно туох буолбутун барытын көрөн турбут сотник итиэннэ кинини кытта бииргэ Иисуһу манаабыт харабыллар: «Кини чахчы Таҥара Уола эбит!» – диэн улаханнык куттаммыттара.

55Иисуһу Галилеяттан ыла батыһан кэлбит, Киниэхэ сулууспалаабыт үгүс дьахталлар ыраахтан итини барытын көрөн тураллара. 56Олор ортолоругар Мария Магдалина, Иаковтаах Иосия ийэлэрэ Мария уонна Зеведей уолаттарын ийэлэрэ бааллара[+].


Иисус Христоһу харайыы

57[•]Киэһэрбитигэр Аримафеяттан төрүттээх Иосиф диэн баай киһи, эмиэ Иисус үөрэнээччитэ, тиийэн кэлбитэ. 58Кини Пилакка кэлэн Иисуһу көрдөөбүтэ. Пилат биэрэллэригэр дьаһайбыта. 59Иосиф тиийэн Иисуһу ылан ыраас таҥаска суулаабыта уонна 60очуоска хаһан оҥоһуллубут бэйэтин саҥа хоруобугар илдьэн сытыарбыта; барарыгар аанын улахан тааһынан бүөлээбитэ. 61Оттон Мария Магдалина уонна атын Мария хаспах иннигэр олорон хаалбыттара.


Хоруоп таһыгар манабыл туруоруу

62Сарсыныгар Бэлэмнэнии күнүн[*] кэнниттэн, архиерейдар уонна сокуонньуттар[†] мустаннар, Пилакка кэлбиттэрэ: 63«Тойоммут! Биһиги били албынньыт тыыннаах сылдьан „Үс күн буолан баран тиллиэҕим“ диэн эппитин өйдөөн кэллибит[+]. 64Аны үөрэнээччилэрэ түүн кэлэн уоран ылан баран, норуокка тилиннэ диэн кэпсиэхтэрин сөп, онон бу үс хонук туолуор диэри, хоруобу манатарга бирикээстээ. Кэнники албына бастакытынааҕар өссө куһаҕан буолуоҕа».

65Пилат эппитэ: «Эһиги бэйэҕит харабыллааххыт, онон хайдах билэргитинэн баран харабыллааҥ».

66Кинилэр тиийэннэр, хаспах аан тааһын хам бэчээттээн баран аттыгар манабыл туруорбуттара[+].

### 28


Иисус Христос тиллиитэ

1[•]Субуота[†] ааспыта. Нэдиэлэ бастакы күнүгэр, сарсыарда бэрт эрдэ, Мария Магдалина уонна атын Мария хоруобу көрө барбыттара[+].

2Эмискэ күүстээх сир хамсааһына буолбута: Халлаантан Айыы Тойон Аанньала түһэн, хаспах аан тааһын сыҕарытан баран, таас үрдүгэр олорбута[+]. 3Кини сирэйэ чаҕылҕан курдуга, таҥаһа хаар маҥан этэ;[+] 4харабыллар, титирэстэһэ түһээт, уолуйбуттара бэрдиттэн өлбүт курдук таалан хаалбыттара[+].

5«Оттон эһиги куттанымаҥ, – диэбитэ Аанньал дьахталларга. – Мин билэбин: эһиги кириэскэ тиириллибит[†] Иисуһу көрдүүгүт. 6Кини манна суох: Бэйэтэ эппитин курдук тиллибитэ. Кэлэн көрүҥ, Айыы Тойон[*] сыппыт сирэ бу баар. 7Уонна түргэнник үөрэнээччилэригэр тиийэн „Иисус өлөн баран тиллибит, эһигини Галилеяҕа көһүтэр. Кинини онно көрүөххүт“ диэн этиҥ. Эһиэхэ тугу эппиппин өйдөөн кэбиһиҥ»[+].

8Кинилэр хаспахтан бэрт тиэтэлинэн тахсан, улаханнык куттанан да, үөрэн да, Кини үөрэнээччилэригэр кэпсии сүүрбүттэрэ. 9Үөрэнээччилэргэ биллэрэ баран истэхтэринэ[*], эмискэ Иисус утары көрсөн: «Үөрүҥ-көтүҥ!» – диэн эҕэрдэлээбитэ. Дьахталлар сүүрэн кэлэн, Кини иннигэр сөһүргэстии түспүттэрэ, атаҕын кууспуттара[+].

10«Куттанымаҥ, – диэбитэ Иисус, – баран бырааттарбар этиҥ, Галилеяҕа тиийдиннэр. Миигин онно көрүөхтэрэ»[+].


Харабыллары атыылаһыы

11Кинилэр барбыттарын кэннэ, сорох харабыллар куоракка кэлэн, туох буолбутун барытын архиерейдарга[†] кэпсээбиттэрэ. 12Анарааҥҥылар аҕа баһылыктары[†] кытары түмсэн сүбэлэһэн баран, харабылларга элбэх харчыны биэрбиттэрэ 13уонна эппиттэрэ: «Эһиги дьоҥҥо түүн, утуйа сыттахпытына, үөрэнээччилэрэ кэлэннэр, Кинини уоран ылбыттар диэн кэпсээҥ. 14Оттон сурах баһылыкка тиийдэҕинэ, биһиги кинини тылбытыгар киллэриэхпит, эһигини моһуоктатыахпыт суоҕа». 15Харабыллар, харчыны ылан баран, хайдах кикпиттэрин курдук кэпсээбиттэрэ; бу сурах иудейдар ортолоругар киэҥник тарҕанан, күн бүгүҥҥэ да диэри баар.


Улуу Сорудах

16[•]Уон биир үөрэнээччи Галилеяҕа, Иисус ыйбыт хайатыгар барбыттара. 17Кинилэр, Иисуһу көрөн, сөһүргэстээн туран Киниэхэ сүгүрүйбүттэрэ, оттон сорохторо саарбахтаабыттара[+]. 18Иисус кэлэн кинилэри кытта кэпсэппитэ. Кини эппитэ: «Халлааҥҥа да, сиргэ да былаас барыта Миэхэ бэрилиннэ[+]. 19Онон бараҥҥыт, бары норуоттары Мин үөрэнээччилэрим буолалларыгар уһуйуҥ. Кинилэри Аҕа, Уол, Сибэтиэй Тыын аатыгар сүрэхтээҥ уонна[+] 20эһиэхэ тугу соруйбуппун барытын толорорго үөрэтиҥ. Оттон Мин, үйэ бараныар диэри, өрүү эһигинниин бииргэ буолуом». Аминь[†][*][+].

## Марк

### Марк

Марк


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


### 1


МАРКТАН СИБЭТИЭЙ ЕВАНГЕЛИЕ


Иоанн Сүрэхтээччи суол солуур

1[•]Таҥара Уола Иисус Христос туһунан Евангелие[†] саҕаланыыта[+].

2Пророктар[†] кинигэлэригэр[*]: «Көр бу, Эн иннигэр Мин илдьит киһибин ыытабын, кини Эн барар суолгун солуоҕа;[+] 3кураайы куйаарга[†] үөгүлээччи саҥата: „Айыы Тойон барар суолун солооҥ, Кини ыллыктарын көннөрүҥ“», – диэн суруллубутун курдук, 4кураайы куйаарга[†] Иоанн кэлэн дьону, аньыыларын-хараларын бырастыы гыннаралларын туһугар, аньыыларын билинэн сүрэхтэнэллэригэр ыҥырбыта[+]. 5Иудея дойдута бүттүүнэ итиэннэ Иерусалим олохтоохторо бука бары тахсан, аньыыларын-хараларын этинэн туран, Иордан өрүскэ Иоаҥҥа сүрэхтэммиттэрэ[+].

6Кини тэбиэн түүтэ таҥастааҕа, өттүгэр тирии курдааҕа, буор аһыҥанан уонна дьиикэй мүөтүнэн аһылыктанара.

7«Кэннибиттэн миигиннээҕэр Күүстээх иһэр, – диирэ Иоанн. – Мин тоҥхойон, Кини атаҕын таҥаһын быатын сүөрэргэ да сөбө суох киһибин. 8Мин эһигини уунан сүрэхтээтим, оттон Кини эһигини Сибэтиэй Тыынынан сүрэхтиэҕэ».


Иисус Христос сүрэхтэниитэ уонна тургутуллуута

9[•]Ол саҕана маннык буолбута: Галилея Назаретыттан[†] Иисус кэлэн, Иордан өрүскэ Иоаҥҥа сүрэхтэммитэ[+]. 10Ууттан тахсан иһэн Кини[*] Халлаан арыллан эрэрин уонна Сибэтиэй Тыын холууп курдук Киниэхэ түһэн иһэрин көрбүтэ[+]. 11Онтон Халлаантан саҥа дуораһыйбыта: «Мин үтүө көҥүлбүн толорор Тапталлаах Уолум Эн буолаҕын»[+].

12Сонно тута Тыын Кинини иччитэх сиргэ илдьэ барбыта. 13Иисус кураайы куйаарга түөрт уон күн устата сылдьыбыта, ол тухары Кинини сатана тургутан көрөрө; тулатыгар дьиикэй кыыллар сылдьаллара, оттон Аанньаллар Киниэхэ көмөлөһөллөрө[+].


Маҥнайгы үөрэнээччилэрэ

14[•]Иисус, Иоанн хаайыллыбытын кэннэ, Галилеяҕа кэлэн, Таҥара Саарыстыбатын Евангелиетын[†][*] иһитиннэрбитэ. 15«Кэм-кэрдии кэллэ, – диирэ Кини. – Таҥара Саарыстыбата чугаһаата! Аньыыгытын билинэн, Таҥараҕа эргиллиҥ, Евангелиены итэҕэйиҥ!»[+]

16Биирдэ Иисус Галилея муоратын[†] кытылынан ааһан иһэн, Симоннаах Андрейы көрбүтэ. Убайдыы-бырааттыылар илимнэрин муораҕа түһэрэ сылдьаллара (кинилэр балыксыттар этилэр)[+]. 17Иисус кинилэргэ эппитэ: «Миигин батыһыҥ, Мин эһигини дьону илимнээччи оҥоруом»[+]. 18Инньэ диэбитигэр, сонно илимнэрин хаалларан, Кинини батыһан барбыттара[+].

19Кыратык бара түһээт, Кини аны Зеведей уолаттара Иаковтаах Иоанн оҥочоҕо илимнэрин абырахтана олороллорун көрөн, 20сонно тута кинилэри ыҥыран ылбыта. Уолаттар, аҕаларын Зеведейи үлэһиттэрин кытта оҥочотугар хаалларан, Иисуһу батыһан барбыттара.


Киһини быртах тыынтан босхолооһун

21[•]Капернаумҥа[†] кэлбиттэрэ. Бастакы субуота[†] күн Иисус синагогаҕа[†] киирэн үөрэппитэ;[+] 22Кини үөрэтэрин дьон сөҕө истибиттэрэ: Иисус сокуонньуттартан[†] чыҥха атыннык – былаастаах баһылыктыы – үөрэтэрэ[+]. 23Кинилэр синагогаларыгар[†] быртах тыын муҥнуур киһитэ баара: 24«Һуой, Эн биһиэхэ тугуҥ кыһалҕатай, Назарет Иисуһа? – диэн хаһыытаабыта. – Биһигини үрэйэ кэлбиккин! Эн Кимҥин билэбин: Эн Таҥара Сибэтиэйинэҕин!»[+]

25Иисус кинини бобон кытаанахтык: «Саҥарыма, киһиттэн таҕыс!» – диэбитэ. 26Быртах тыын киһини чиччигинэппитинэн, улаханнык хаһыытаат, тахсан барбыта[+]. 27Бары куттанан: «Бу аата тугуй? – дэспиттэрэ. – Бу туох саҥа үөрэҕэй: бэл быртах тыыннары буойталыыр былаастаах, олор Киниэхэ бас бэринэллэр!»[+] 28Сотору Кини сураҕа бүтүн Галилея сирин тилийэ көппүтэ.


Иисус Христос элбэх ыарыһаҕы үтүөрдэр

29Иисус синагогаттан тахсаат, Иаковы уонна Иоанны кытта Симоннаах Андрей дьиэлэригэр кэлбитэ. 30Сонно Киниэхэ Симон ийэ кынна ыалдьан этэ умайа сытарын туһунан эппиттэрэ[+]. 31Иисус чугаһаан кэлэн, кинини илиититтэн ылан туруорбутугар тииһигэ ааһан, туран кинилэргэ ас тэрийбитинэн барбыта[+].

32Киэһэ, күн киириитэ, Киниэхэ бары ыарыһахтары уонна абааһыга буулаппыттары аҕалтаабыттара. 33Дьиэ ааныгар куорат дьоно барыта мустубута. 34Иисус араас ыарыылаах элбэх киһини үтүөрдүбүтэ, үгүс абааһыны дьонтон үүрэн таһаарбыта; абааһылар Кини Христос буоларын[*] билэллэрин иһин, саҥаралларын бобор этэ[+].


Иисус Христос Галилея устун үөрэтэр

35[•]Онтон сарсыарда, халлаан өссө сырдыы илигинэ, туран дьиэттэн тахсан, иччитэх сиргэ баран Таҥараҕа үҥпүтэ[+]. 36Симон уонна кинилиин бииргэ сылдьааччылар эккирэтэн тиийэн 37Иисуһу булан ылан: «Бары Эйигин көрдүү сылдьаллар», – диэбиттэрэ.

38Иисус эппитэ: «Биһиги атын сиргэ, чугас дэриэбинэлэргэ барыаҕыҥ, Мин олорго сылдьан, эмиэ Таҥара тылын иһитиннэриэх тустаахпын; Мин оннук соруктаах кэлбитим». 39Кини Галилея усталаах-туоратынан кэрийэ сылдьан, синагогаларга үөрэппитэ, дьонтон абааһылары үүртэлээн таһаарбыта.


Араҥ ыарыылааҕы үтүөрдүү

40[•]Биирдэ араҥ буолбут киһи Кини иннигэр кэлэн, сөһүргэстээн туран: «Эн баҕарыаҥ эрэ кэрэх – миигин ырааһырдыаҥ этэ», – диэн көрдөспүтэ[+].

41Иисус ыарыһаҕы аһынан, илиитин уунан таарыйан баран: «Ырааһырыаххын баҕарабын, ырааһыр!» – диэбитэ. 42Сонно тута киһи араҥ ыарыыта[†] ааһан, үтүөрэн хаалбыта[+].

43-44Иисус киниэхэ кытаанахтык эппитэ: «Көр, бу туһунан кимиэхэ да тугу да кэпсээмэ. Бараҥҥын аҕабыыкка көрдөрүн, уонна ырааһырбытыҥ иһин, бары көрөллөрүгэр Моисей[†] биэрэргэ соруйбут бэлэҕин туттар». Маны этээт, сонно төттөрү ыыппыта[+][+]. 45Киһи тахсаат, туох буолбутун кэпсээн сураҕы тарҕатан барбыта, онон Иисус куоракка аһаҕастык киирэрэ табыллыбат буолбута. Кини куорат таһынааҕы бүччүм сирдэринэн сылдьыбыта. Дьон Киниэхэ сир-сир аайыттан кэлэ тураллара[+].

### 2


Босхоҥ киһини үтүөрдүү

1[•]Хас да күн буолан баран Капернаумҥа[†] төннөн кэлээтин кытта, дьиэтигэр баар сураҕа иһиллэ охсубута[+]. 2Онон элбэх дьон мустан, оннооҕор таһырдьа – аан таһыгар – киһи турар сирэ суох буолбута; Иисус дьоҥҥо Таҥара тылын үөрэппитэ. 3Киниэхэ босхоҥ киһини илдьэ кэлбиттэрэ; ыарыһаҕы түөрт киһи көтөҕө сылдьара. 4Дьон элбэҕэ бэрдиттэн хайдах да чугаһыыр[*] кыахтара суох буолан, Кини турар сиринэн дьиэ үрдүн көтүрэн, киһилэрин тэллэхтэри иһирдьэ түһэрбиттэрэ[+].

5Иисус, кинилэр итэҕэллэрин көрөн, босхоҥ киһиэхэ: «Тоойуом! Аньыыҥ-хараҥ бырастыы буолар», – диэбитэ[+].

6Ону истэн баран, хас да сокуонньуттар[†]: 7«Бу Киһи тугу-тугу тыллаһарый? Таҥараны холуннара турар буолбат дуо? – дии санаабыттара. – Аньыыны-хараны Таҥараттан ураты ким бырастыы гынар кыахтаах үһүнүй?»[+]

8Тугу санаабыттарын билэ охсон, Иисус эппитэ: «Тоҕо итинник саныыгыт? 9Хайата чэпчэкиний? Босхоҥ киһиэхэ эн аньыыҥ-хараҥ бырастыы буолар диир дуу, эбэтэр туран тэллэххин ылан бар диэн этэр дуу? 10Ол эрээри, Киһи Уола[†] сиргэ аньыыны бырастыы гынар былаастааҕын билэргит туһугар, – диэн баран, Кини босхоҥ киһиэхэ туһаайан эппитэ: – 11Эйиэхэ этэбин: туран, тэллэххин ылан, дьиэлээ».

12Онуоха киһи, бары көрөн турдахтарына, сонно туран кэлбитэ уонна тэллэҕин ылан тахсан барбыта. Бары бэркиһээн: «Хаһан да манныгы көрө илик этибит!» – диэн Таҥараны айхаллаабыттара.


Левийи ыҥырыы

13[•]Биирдэ эмиэ муора кытылыгар киирбитигэр дьон барыта Киниэхэ кэлбитэ. Иисус кинилэри үөрэппитэ. 14Суол устун баран иһэн, Кини түһээн хомуйар сиргэ олорор Алфей уолун Левийи көрөн: «Миигин батыс», – диэн ыҥырбыта. Левий туран, Кинини батыһан барбыта.

15Иисус, Левий дьиэтигэр кэлэн, аһаары олорбута. Үөрэнээччилэрэ, түһээн хомуйар элбэх киһи, аньыылаах атын дьон эмиэ остуолга бииргэ олорсубуттара (баһаам элбэх киһи этэ – бары Кинини батыһа сылдьаллара). 16Сокуонньуттар,[†] фарисейдар[†] Иисус аньыылаахтары уонна түһээн хомуйааччылары кытта бииргэ аһыырын көрөн, үөрэнээччилэригэр: «Хайдах бу Кини түһээн хомуйааччылары уонна аньыылаахтары кытары бииргэ аһыырый?» – диэбиттэрэ[+].

17Маны истэн, Иисус кинилэргэ эппитэ: «Эмчиккэ өлүөр дьон буолбатах, ыарыһахтар наадыйаллар. Мин кырдьыксыттары буолбакка, аньыылаахтары аньыыларын билинэргэ ыҥыра кэлбитим»[+].


Пост туһунан ыйытыы

18[•]Биирдэ, Иоанн да, фарисейдар[†] да үөрэнээччилэрэ поһу тутуһа сылдьар кэмнэригэр, дьон Иисуска кэлэн: «Иоанн да, фарисейдар да үөрэнээччилэрэ тоҕо постаналларый, оттон Эн үөрэнээччилэриҥ тоҕо постамматтарый?» – диэн ыйыппыттара[+].

19Иисус эппитэ: «Уруу малааһыныгар кэлбит ыалдьыттар күтүөтү кытта бииргэ сылдьан, постаналлар дуо? Күтүөт кинилэри кытта сылдьарын тухары, кинилэр постамматтар[+]. 20Күтүөтү кинилэртэн былдьыыр күннэрэ кэлиэҕэ, дьэ оччоҕо ол күнтэн кинилэр поһу тутуһуохтара[+].


Саҥа уонна эргэ туһунан домох

21Ким да эргэ таҥаһы саҥа таҥаһынан абырахтаабат: инньэ гыннахха, саҥа абырах силлэн түһүө, оччоҕо эргэ таҥас өссө улаханнык алдьаныа. 22Ким да саҥа көөнньүбүт арыгыны эргэ симииргэ куппат: инньэ гыннахха, симиири тоҕо тэбэн, арыгы да тохтуо, симиир да алдьаныа; онон саҥа көөнньүбүт арыгыны саҥа симииргэ кутуллуохтаах».


Субуота[†] туһунан мөккүөр

23Биирдэ субуота[†] күн Иисус бурдук үүммүт бааһынатынан ааһан испитэ, үөрэнээччилэрэ бурдук куолаһын турута тардан сии испиттэрэ. 24Фарисейдар Киниэхэ: «Көр, ол кинилэр субуота күн, Сокуону[†] кэһэн, тугу гына сылдьалларын!» – диэбиттэрэ[+].

25Иисус хоруйдаабыта: «Давид[†] кыһалҕаҕа ылларан, аччыктаан сылдьан, аргыстарыныын тугу гыммыттарын, 26Авиафар архиерейдыырын[†] саҕана кини Таҥара дьиэтигэр[†] киирэн, аҕабыыт[†] эрэ сиир ытык килиэбин сиэбитин, өссө аргыстарыгар бэрсибитин туһунан, ама, аахпатаххыт дуо?»[+] 27Итиэннэ эппитэ: «Киһи субуотаҕа аналлаах буолбатах, субуота киһиэхэ аналлаах[+]. 28Онон Киһи Уола[†] субуота да Тойоно буолар».

### 3


Хаппыт илиилээҕи үтүөрдүү

1[•]Кини синагогаҕа[†] эмиэ кэлбитэ. Онно хаппыт илиилээх киһи баара[+]. 2Субуота[†] күн киһини үтүөрдэр диэн буруйдаарылар, иудейдар Иисуһу манаспыттара[+]. 3«Кэлэн, манна ортоку тур», – диэбитэ Кини хаппыт илиилээх киһиэхэ.

4Онтон кинилэртэн ыйыппыта: «Субуота[†] күн үтүөнү оҥоруллуохтаах дуу, куһаҕаны дуу? Киһи дууһатын быыһыыр куолу дуу, өлөрөр куолу дуу?» Тугу да саҥарбатахтара[+]. 5Иисус кинилэр диэки уордайбыттыы көрөн баран, сүрэхтэрэ тыйыһыттан курутуйан, ол киһиэхэ: «Илиигин уун», – диэбитэ. Киһи уунаатын кытта, илиитэ, чөлүгэр түһэн атын илиитин курдук, буолбута[+]. 6Фарисейдар[†] тахсан сонно иродианнары кытта куомуннаһан, Кинини хайдах өлөрөр туһунан сүбэлэспиттэрэ.


Үтүмэн үгүс киһи Иисус Христоһу батыһар

7-8Иисус үөрэнээччилэрин кытта муораҕа барбыта; Галилеяттан, Иудеяттан, Иерусалимтан, Идумеяттан уонна Иордан уҥуоргутуттан кэлбит баһаам үгүс киһи Кинини батыһан иһэрэ. Кини тугу оҥорбутун истэн, Тирдээх Сидон уобаластарыттан дьон эмиэ биир кэм халҕаһалыы анньан кэлэ турбуттара[+]. 9Киһи элбэҕэ бэрдиттэн үтүрүттэримээри, Иисус үөрэнээччилэрин оҥочону бэлэмнииллэригэр соруйбута. 10Элбэх киһини үтүөрдүбүт буолан, ыарыһах эрэ барыта Кинини таарыйаары, биир кэм саба түһэ турара[+]. 11Быртах тыыннар, Кинини көрдөхтөрүнэ, иннигэр охтон түһэллэрэ уонна: «Эн Таҥара Уолунаҕын!» – диэн хаһыытаһаллара[+]. 12Кини Кимин тыыннар кимиэхэ да эппэтиннэр диэн, Иисус кинилэр саҥаралларын кытаанахтык бобор этэ[+].


Уон икки Апостолы[†] талыы

13[•]Ол кэнниттэн Кини хайаҕа ыттан баран, ыҥырыан баҕарбыт дьонун Бэйэтигэр ыҥыртаан ылбыта; олор тиийэн кэлбиттэригэр, 14кинилэртэн уон икки киһини[*], Бэйэтин кытта бииргэ илдьэ сылдьаары, үөрэҕи тарҕаттара ыытаары, 15араас ыарыыттан үтүөрдэр, дьонтон абааһылары үүрэн таһаарар былааһы биэрээри, талан ылбыта. 16Петр диэн ааты биэрэн туран Симоны талбыта[*],[+] 17Зеведей Уола Иаковы , ол кэннэ кини быраатын Иоанны (иккиэннэрин «Воанергес», ол аата «этиҥ уолаттара» диэн ааттаабыта),[+] 18Андрейы, Филиби, Варфоломейы, Матфейы, Фоманы, Алфей уола Иаковы, Фаддейы, Симон Кананиты[+] 19уонна кэлин Кинини таҥнаран биэрбит Иуда Искариоту талбыта[+].


Иисус Христос уонна Веельзевул[†]

20[•]Кинилэр дьиэлэригэр төннөн кэлбиттэрэ[*]. Эмиэ дьон бөҕө үмүөрүһэн, килиэп да сии түһэр кыахтара суоҕа[+]. 21Чугас дьоно бу туһунан истэн, өйүттэн тахсыбыт диэн, Кинини ыла кэлбиттэрэ[+].

22Иерусалимтан кэлбит сокуонньуттар[†]: «Иһигэр Веельзевул[†] киирбит! Ол иһин абааһылары абааһы тойонун күүһүнэн үүрэн таһаартыыр», – диэбиттэрэ[+].

23Онуоха Иисус кинилэри ыҥыран ылан, домоҕунан кэпсэппитэ: «Сатана сатананы киһиттэн хайдах үүрэн таһаарыай? 24Ханнык да саарыстыба икки аҥыы хайыннаҕына, саарыстыба буолар кыаҕа суох; 25дьиэ кэргэн эмиэ, икки аҥыы хайыннаҕына, үрэллэр туруктанар; 26ол курдук, сатана бэйэтин утаран икки аҥыы хайыннаҕына, тулуһар кыаҕыттан ааһан, бүтэр уһуга кэлэр. 27Ким баҕарар күүстээх киһи дьиэтигэр киирэн баран, бу күүстээх киһини кэлгийбэккэ эрэ, кини дьиэтин-уотун халыыр кыаҕа суох, кэлгийэн эрэ баран, халыаҕа. 28Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: дьон хайдахтаах да улахан аньыыта, Таҥараны холуннарыыта – барыта бырастыы гыныллыаҕа, 29оттон ким Сибэтиэй Тыыны холуннарар – ол үйэлэр тухары бырастыы гыныллыбат: кини хаһан да боруостаммат аньыытын иһин буруйданыаҕа»[+]. 30Кини маны, «иһигэр быртах тыын киирбит» дииллэрин иһин, эппитэ.


Иисус Христос Ийэтэ уонна бырааттара

31[•]Иисус Ийэтэ уонна бырааттара кэлэн, таһырдьа туран эрэ, Кинини ыҥыртарбыттара[+]. 32Кинини дьон тулалаан олордоҕуна: «Таһырдьа Ийэҥ уонна бырааттарыҥ-балыстарыҥ тураллар, Эйигин ыйыталлар», – диэбиттэрэ.

33«Кимнээҕий – Мин Ийэм уонна бырааттарым? – диэбитэ Иисус, уонна 34тула олорор дьону эргиччи көрбүтэ: – Бу бааллар – Мин Ийэм уонна Мин бырааттарым. 35Ким Таҥара көҥүлүн толорор, ол Мин быраатым, балтым уонна Ийэм буолар»[+].

### 4


Бурдук ыһааччы туһунан домох

1[•]Онтон эмиэ муора кытылыгар киирэн үөрэтэн барбыта; тулатыгар көй үгүс киһи үтүрүспүтүн иһин, ууга турар оҥочоҕо киирэн олорбута; мустубут дьон бары Кинини сиргэ, муора кытылыгар, туран истибиттэрэ. 2Кини домохторунан бэрт элбэҕи үөрэппитэ; бу үөрэтэригэр эппитэ: 3«Истиҥ: бурдук ыһааччы бурдугун ыһа тахсыбыт. 4Ыһа сырыттаҕына, ыспыт сиэмэтиттэн сорҕото суол кытыытыгар түспүт, ону көтөрдөр көтөн кэлэн, тоҥсуйан сиэн кэбиспиттэр. 5Сороҕо чычаас буорга, таастаах сиргэ, түһэн буора чараас буолан, сотору быган тахсыбыт; 6күн уота сырайбытыгар үүммүт үүнүү дириҥник силис тарпатах буолан, хатан хаалбыт. 7Сорох сиэмэтэ хатыылаах эрбэһин быыһыгар түбэспит, онон хатыылаах эрбэһин саба үүнэн, бу сиэмэ астамматах. 8Оттон сорох сиэмэ, өҥ сиргэ түһэн, ас кутан элбээн тахсыбыт: сороҕо отут, сороҕо алта уон, сороҕо сүүс төгүл үрдүк үүнүүнү биэрбит».

9Кини бу домоҕун түмүктээн эппитэ: «Ким истэр кулгаахтаах истиэхтин!»[+]


Домох суолтата

10[•]Соҕотоҕун хаалбытыгар аргыстара Уон Иккиэлэрдиин Кинини төгүрүйэн туран, бу домох суолтатын ыйыппыттара.

11«Эһиэхэ Таҥара Саарыстыбатын кистэлэҥнэрин билэр кыах бэриллибитэ, – диэбитэ Кини, – оттон ити таһынааҕыларга барыта домоҕунан бэриллэр; онон кинилэр[+] 12харахтарынан көрөр эрээри – көрбөттөр, кулгаахтарынан истэр эрээри – өйдөөбөттөр; оттон Таҥараҕа эргиллэллэрэ эбитэ буоллар, аньыылара бырастыы буолуо этэ»[+].


Бурдук ыһааччы туһунан домох быһаарыыта

13«Бу домоҕу өйдөөбөккүт дуо? – диэбитэ Иисус. – Дьэ уонна кэлэн атын домохтору хайдах өйдүөххүтүй? 14Бурдук ыһааччы Таҥара тылын ыһар[+]. 15Суол кытыытыгар ыһыллыбыт сиэмэ – ыһыллыбыт тылы истибит дьон, ол гынан баран, истээттэрин кытта, сатана тиийэн кэлэн кинилэр сүрэхтэригэр ыһыллыбыт тылы уоран илдьэ барар. 16-17Оттон таастаах сиргэ ыһыллыбыт сиэмэ – эмиэ тылы иһиттэллэр эрэ, тута үөрүүнү кытта ылынар эрээри, дириҥ силиһэ суох буолан өр тулуспат дьону сирэйдээн көрдөрөр: кэлин, кутурҕан кэмэ кэллэҕинэ, эбэтэр тыл туһуттан сойуолааһын саҕаланнаҕына, кинилэр итэҕэллэрин сонно сүтэрэн кэбиһэллэр[+]. 18Оттон хатыылаах эрбэһин быыһыгар ыһыллыбыт сиэмэ – тылы истэр дьону көрдөрөр, 19ол эрээри кинилэр сүрэхтэригэр олох сүпсүлгэнэ, баайга-дуолга умсугуйуу уонна да атын баҕа санаа киирэн, тылы саба баттаан кэбиһэр, инньэ гынан истибит тыллара туһата суох хаалар[+]. 20Оттон өҥ буорга ыһыллыбыт сиэмэ – истибит тылларын ылынар дьон; кинилэр отут, алта уон, сүүс оччонон үрдүк үүнүүнү биэрэллэр»[+].


Орон анныгар умайар сибэтиилинньик

21[•]Итиэннэ Иисус кинилэргэ эппитэ: «Сибэтиилинньиги уматан баран, иһитинэн саба уураары, аҕалаллар дуу, орон анныгар туруораары дуу? Олоҕор туруораары аҕалаллар буолбатах дуо[+]? 22Ханнык да кистэлэҥ арыллыбатаҕа диэн суох, туох да кистэммит биллибэтэҕэ диэн эмиэ суох[+]. 23Ким истэр кулгаахтаах истиэхтин!»[+]

24Итиэннэ Иисус эппитэ: «Бу истибиккитин өйдөөн кэбиһиҥ: ханнык кээмэйинэн кээмэйдиигит да, эһиэхэ эмиэ оннук кээмэйинэн кээмэйдиэхтэрэ, итиэннэ эһиэхэ, истээччилэргэ[*], өссө эбэн биэриэхтэрэ[+]. 25Баардаахха өссө бэриллиэҕэ, туга да суохтан баара кытта былдьаныаҕа»[+].


Бурдук сиэмэтин туһунан домох

26Итиэннэ Иисус эппитэ: «Таҥара Саарыстыбатын тугунан холобурдаан көрдөрүөххэ сөбүй? Эһиги манныгы санаан көрүҥ: киһи буорга бурдук сиэмэтин ыһар; 27түүнүн киһи утуйар, күнүһүн турар, оттон сиэмэтэ хайдах үүнэн иһэрин билбэт. 28Бурдугу сир бэйэтэ үүннэрэр: маҥнай күөх үнүгэс үүнэр, онтон куолас быган тахсан ас кутар; 29бурдук бустаҕына, хомуур саҕаланар, оччоҕо киһи сиэрпэтин ылан, бурдугун быһа тахсар»[+].


Хартыыһа сиэмэтин туһунан домох

30[•]Итиэннэ өссө эппитэ: «Таҥара Саарыстыбатын тугунан холобурдаан көрдөрүөххэ, ханнык домоҕунан быһаарыахха сөбүй? 31Манныгы санаан көрүҥ: бу хартыыһа сиэмэтэ баар. Буорга ыһалларын саҕана, кини сир үрдүгэр баар сиэмэлэртэн барыларыттан саамай кыралара,[+] 32оттон ыспыттарын кэннэ – оҕуруот үүнээйилэриттэн барыларыттан улаханнара буолар, суон, хойуу лабааланар, онон бэл көтөрдөр, көтөн кэлэн, кини күлүгэр уйа туттар кыахтаналлар».

33Бу курдук, төһө истэллэрин тухары, кинилэри элбэх домоҕунан үөрэппитэ. 34Домоҕо суох кинилэргэ тугу да эппэт этэ, оттон үөрэнээччилэригэр, бэйэлэрэ эрэ хааллахтарына, барытын туспа быһааран биэрэрэ.


Силлиэни тохтотуу

35[•]Ол күн киэһэтигэр Кини үөрэнээччилэригэр: «Уҥуор туоруоҕуҥ», – диэбитэ[+]. 36Онон дьону ыыталаан баран, Иисус олорор оҥочотугар киирэн уҥуор устубуттара; онно Кинини кытта атын тыылаахтар эмиэ бааллара. 37Эмискэ күүстээх силлиэ түспүтэ; долгун оҥочону сабыта охсон, оҥочо уунан туолан барбыта[+]. 38Кини бу кэмҥэ олбоҕу сыттанан, куормаҕа утуйа сыппыта. Үөрэнээччилэрэ уһугуннаран: «Үөрэтээччи! Биһиги өлөн эрэрбитигэр Эн кыһаммаккын дуо?» – диэбиттэрэ.

39Кини туран тыалы буойан муораҕа: «Уурай, тохтоо!» – диэтин кытта, сонно тута тыал сэллээн, улуу чуумпу буолбута[+].

40Онуоха Иисус эппитэ: «Эһиги тоҕо маннык куттаҕаскытый? Итэҕэлгит хайдах суоҕуй?»

41Үөрэнээччилэр, ис-истэриттэн куттанан кэлэн: «Кимий – бу Кини? – дэһиспиттэрэ. – Тыал да, муора да тоҕо Киниэхэ бас бэринэллэрий?»

### 5


Куһаҕан тыын буулаабыт киһитин үтүөрдүү

1[•]Кинилэр муора уҥуоргу кытылыгар, Гадара[*] сиригэр, тиксибиттэрэ. 2Иисус оҥочоттон тахсаатын кытта, өлбүт дьон харайыллыбыт таас хаспахтарыттан Киниэхэ уун-утары быртах тыыҥҥа буулаппыт киһи тахсыбыта. 3Бу хоруоптар[†] быыстарыгар дьиэлэнэр киһини, бэл сыабынан да кэлгийэн, ким да кыайан туппат этэ; 4хас да төгүл хандалылаан, сыабынан кэлгийэн көрө сылдьыбыттара да, сыаптарын быһыта тыытан баран хандалыны хайа сынньан кэбиһэрэ, онон кинини ким да кыайан сыһыппатаҕа: 5кини түүннэри-күннэри хайанан, киһи уҥуохтарынан ыһыытыы-хаһыытыы сылдьара, тааһынан бэйэтин кырбанара.

6Бу киһи, Иисус иһэрин ыраахтан көрөөт, утары сүүрэн кэлбитэ уонна тоҥхойон баран 7күөмэйин муҥунан: «Эн миэхэ тугуҥ кыһалҕатай, Иисус, Үрдүк Таҥара Уола? – диэн үөгүлээбитэ. – Таҥара туһугар Эйигиттэн ааттаһабын, миигин муҥнаама!»[+] 8Иисус киниэхэ: «Быртах тыын, бу киһиттэн таҕыс!» – диэбитин иһин, кини итинник эппитэ.

9«Аатыҥ кимий?» – диэн ыйыппыта Иисус.

«Биһиги элбэхпит, ол иһин мин аатым Легион[†] диэн», – диэбитэ киһи. 10Итиэннэ биһигини бу дойдуттан киэр үүрүмэ диэн көрдөһөн-ааттаһан барбыта.

11Онно хайа эниэтигэр сибиинньэ халыҥ үөрэ мэччийэ сылдьара. 12Абааһылар Иисустан: «Сибиинньэлэргэ баран киириэхпитин, биһигини кинилэргэ ыыт», – диэн көрдөспүттэрэ. 13Иисус көҥүллээбитэ. Быртах тыыннар тахсан, сибиинньэлэргэ киирбиттэригэр сибиинньэ бүтүн үөрэ барыта икки тыһыынча кэриҥэ тумустаах – эмпэрэттэн муораҕа ыстанан тимирэн хаалбыта.

14Сибиинньэ үөрүн бостууктара куоракка уонна дэриэбинэлэргэ сырсан тиийэн бу туһунан кэпсээбиттэрэ. Онон олохтоохтор туох буолбутун көрө тахсыбыттара. 15Иисуска кэлбиттэрэ, арай абааһы буулаабыт киһитэ – били элбэх абааһылана сылдьыбыт киһи – таҥаһын таҥнан, өлүөр өйдөнөн олороро, ону көрөн улаханнык куттаммыттара. 16Туох буолбутун көрбүт дьон абааһыга буулаппыт киһи хайдах үтүөрбүтүн, сибиинньэлэр ууга түспүттэрин кинилэргэ кэпсээн биэрбиттэрэ. 17Олохтоохтор ону истэн баран, Иисуһу биһиги дойдубутуттан бар диэн көрдөспүттэрэ[+].

18Иисус оҥочоҕо киирбитигэр абааһыга буулата сылдьыбыт киһи, Кинини кытта бииргэ сылдьаары, көрдөспүтэ, 19ону Кини көҥүллээбэтэҕэ. «Дьиэҕэр, дьоҥҥор баран Айыы Тойон эйигин аһынан, тугу оҥорбутун кэпсээ», – диэбитэ[+]. 20Киһи Уон Куорат уобалаһыгар тиийэн, Иисус кинини үтүөрдүбүтүн туһунан кэпсээн барбыта; истибит эрэ барыта бэркиһээбитэ[+].


Өлбүт кыыс уонна ыарыһах дьахтар

21[•]Иисус оҥочоҕо олорон эмиэ уҥуоргу кытылга туораабытыгар тула көй үгүс дьон мустубута. Кини муора кытылыгар сылдьыбыта. 22Арай биир Иаир диэн ааттаах киһи, синагога[†] тойотторуттан биирдэстэрэ, тиийэн кэлэн, Иисус атаҕар умса түһэн:[+] 23«Кыысчааным быстаары сытар; Эн бараҥҥын киниэхэ илиигин уурдаргын, оҕом үтүөрүө, тыыннаах хаалыа этэ», – диэн көрдөспүтэ-ааттаспыта. 24Иисус кинини кытта барсыбыта.

Кэнниттэн дьон халҕаһалыы ыга анньан батыһан испитэ. 25Уон икки сыл устата хаана баран эрэйдэммит биир дьахтар 26(кини элбэх эмчиккэ эмтэтэн, үбүн бараабыта гынан баран туһаламматаҕа – туруга эбии ыараабыта) 27Иисус туһунан истэн, дьон быыһынан киирэн, Киниэхэ кэнниттэн чугаһаан кэлбитэ уонна таҥаһын таарыйбыта. 28«Таҥаһын да таарыйдахпына, экчи үтүөрүөм», – диирэ кини[+]. 29Таарыйаатын, хаана барара тохтоон үтүөрэн хаалбыта, ону бүтүн этинэн-хаанынан билбитэ.

30Бу кэмҥэ Иисус, Киниттэн күүс тахсыбытын билэн, кэннин хайыһан: «Мин таҥаспын ким таарыйда?» – диэн дьонтон ыйыппыта[+].

31«Эйигин дьон ыга анньан турарын көрөҕүн дии, уонна хайдах ким таарыйда диигиний?» – дэспиттэрэ үөрэнээччилэрэ.

32Иисус Кинини таарыйбыт дьахтары көрдөөн, тула көрбүтэ. 33Субу аҕай туох буолбутун билэн титирэс буола куттаммыт дьахтар Кини атаҕын тумсугар сиргэ бүк түһэн, барытын кырдьыгынан кэпсээн биэрбитэ.

34«Кыыһым, эйигин итэҕэлиҥ быыһаата, – диэбитэ Иисус. – Чэ, эйэни кытта дьиэлээ уонна аны итинник ыалдьыма»[+].

35Кини маны этэ турдаҕына, синагога[†] тойонугар дьиэтиттэн кэлэннэр: «Кыыһыҥ быһынна. Үөрэтээччини туохха сүпсүгүрдүөххүнүй?» – диэбиттэрэ.

36Онуоха Иисус бу эппиттэрин истэн[*], синагога тойонугар: «Куттаныма, итэҕэй эрэ», – диэбитэ. 37Петртан, Иаковтан уонна Иаков быраата Иоантан ураты атын ким даҕаны Кинини кытта барсарын Иисус көҥүллээбэтэҕэ[+]. 38Синагога тойонун дьиэтигэр кэлбиттэрэ. Иисус аймалҕан буолбутун – ытыыр-соҥуур, энэлийэр дьону көрбүтэ. 39«Тоҕо айманаҕыт-ытаһаҕыт? – диэбитэ Кини дьиэҕэ киирэн. – Оҕо тыыннаах, утуйа сытар»[+]. 40Кинини күлүү гыммыттара.

Иисус, барыларын таһаартаан баран, оҕо аҕалаах ийэтин уонна Бэйэтин үс үөрэнээччитин илдьэ кини сытар хоһугар киирбитэ итиэннэ кыысчааны илиититтэн ылан баран, киниэхэ туһаайан: 41«Талифа куми!» – диэбитэ. (Ол аата, тылбаастаатахха, «Кыысчаан, эйиэхэ этэбин, тур!»)[+] 42Кыыс сонно туран, хааман барбыта; кини сааһа уон иккитэ этэ. Маны көрбүт дьон сөрү диэн сөхпүттэрэ. 43Иисус бу туһунан ким да билиэ суохтаах диэн кинилэри кытаанахтык сэрэтэн баран, кыыһы аһаталларыгар соруйбута[+].

### 6


Чиэстэммэт пророк[†]

1[•]Мантан тахсан Иисус дойдутугар тиийбитэ, үөрэнээччилэрэ батыһан барбыттара[+]. 2Субуота[†] буолбутугар Кини синагогаҕа[†] киирэн үөрэппитэ. Үөрэтэрин истибит дьон үксэ: «Бу Киһи хантан маны удьуордаата? – диэн сөҕөллөрө. – Хайдахтаах муударай өй бэриллибитий, хайдахтаах дьиктилэри оҥороруй![+] 3Кини Мария уола, Иаков , Иосия, Иуда уонна Симон бырааттара, болуотунньук буолбатах этэ дуо? Эдьиийдэрэ-балыстара манна, биһигини кытта, бааллар буолбаат?» Онон Кинини итэҕэйбэтэхтэрэ[+].

4Иисус кинилэргэ эппитэ: «Чиэстэммэт пророк[†] диэн суох, арай кинини дойдутугар, дьиэтигэр-уотугар чиэстээбэттэр»[+]. 5Кини онно ханнык да дьиктини кыайан оҥорботоҕо, аҕыйах ыарыһаҕы илиитин ууран үтүөрдүбүтэ. 6Кинилэр итэҕэйбэттэрин Иисус сөҕөрө.


Уон икки Апостолы[†] ыытыы

Кини чугастааҕы дэриэбинэлэринэн сылдьан үөрэппитэ. 7[•]Онтон Уон Иккиэлэрин ыҥыран ылан иккилии гынан, Евангелиены[†] биллэртэрэ ыыталаан барбыта; баралларыгар быртах тыыннары үүрэн таһаартыыр былааһы биэрбитэ;[+] 8суолга тайах мастан ураты тугу да ылбаттарыгар, килиэби да, матаҕаны да, курдарыгар алтан харчыны да уктубаттарыгар, 9атахтарыгар судургу сандалия кэтэллэригэр, уларыттар таҥаһы ылбаттарыгар эппитэ. 10«Ханнык эмэ ыалга түстэххитинэ, ол сиртэн барыаххытыгар диэри ханна да көһүмэҥ, – диэбитэ Кини. – 11Оттон ким эмэ эһигини киллэрбэтэҕинэ, эбэтэр истиэн баҕарбатаҕына, кинилэри утары туоһу буоллун диэн, тахсан иһэҥҥит, атаххыт быылын кытта тэбээн хаалларыҥ. Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: Дьүүл күнүгэр ол куоракка Содомнаах Гоморратааҕар ордук ыарахан буолуоҕа[*]»[+]. 12Кинилэр баран дьону аньыыны билинэргэ ыҥырбыттара,[+] 13дьонтон элбэх абааһыны үүрэн таһаарбыттара уонна үгүс ыарыһаҕы арыынан оҕунуохтаан үтүөрдүбүттэрэ[+].


Иоанн Сүрэхтээччи өлүүтэ

14[•]Ирод[*] ыраахтааҕы Иисус туһунан истэн (Кини аата киэҥник биллибитэ): «Ити Иоанн Сүрэхтээччи тиллэн араас дьиктини оҥорон эрдэҕэ», – диэбитэ[+]. 15Атыттар буоллаҕына бу Илия дииллэрэ, оттон сорохтор эмиэ былыргы пророктартан биирдэстэрин курдук пророк кэлбит дэһэллэрэ[+].

16Итинник кэпсэтэллэрин иһиттэҕинэ, Ирод: «Суох, ити Иоанн – мин моонньоох баһын быстарбыт киһим – тиллибит», – диирэ. 17Бу Ирод, ойох ылбыт дьахтарыттан, быраатын Филипп ойоҕуттан Иродиадаттан сылтаан, Иоанны туттаран ылан, хаайыыга бырахтарбыта,[+] 18тоҕо диэтэххэ, Иоанн кинини: «Быраатыҥ ойоҕун ыларыҥ сиэрэ суох быһыы»,[†] – диэн буойсара. 19Иродиада буоллаҕына Иоаҥҥа өстүйэн, кинини өлөрүөн баҕарара да, ол хайдах да кыаллыбат этэ. 20Иоанн кырдьыксыт, сибэтиэй киһи буоларын Ирод билэр буолан, киниттэн саллара, ол иһин кинини харыстыыра; Иоанн этэрин толорон Ирод элбэҕи оҥороро[*], кини тылын-өһүн сөбүлээн истэрэ.

21Биирдэ Ирод төрөөбүт күнүн бэлиэтиир малааһыныгар үрдүк сололоох үлэһиттэрин, сэриитин тойотторун уонна Галилея аҕа баһылыктарын[†] ыҥырбытыгар тоҕоостоох күн дьэ үүммүтэ[+]. 22Иродиада кыыһа[*] киирэн үҥкүүлээн, Ирод уонна кини ыалдьыттарын санааларын таппыта, онон ыраахтааҕы кыыска: «Тугу да көрдөө – барытын биэриэм!» – диэн эрэннэрбитэ. 23Кини өссө андаҕайбыта: «Көрдөөбүккүн барытын, саарыстыбам аҥаарын кытта биэриэм»[+].

24Кыыс тахсан ийэтиттэн: «Тугу көрдүүбүн?» – диэн ыйыппыта.

«Иоанн Сүрэхтээччи баһын», – диэбитэ ийэтэ.

25Кыыс сонно тута тиэтэйэ-саарайа ыраахтааҕыга төттөрү киирбитэ: «Эн сибилигин Иоанн Сүрэхтээччи баһын бүлүүдэҕэ ууран миэхэ аҕалан биэриэххин баҕарабын».

26Ыраахтааҕы курутуйбута эрээри, ыалдьыттарын иннигэр биэрбит андаҕарын кэһимээри, кыыска аккаастыан баҕарбатаҕа. 27Онон тус харабылын ыҥыран ылан, Иоанн баһын аҕаларга сорудахтаан ыыппыта. Харабыл киһитэ хаайыыга тиийэн, Иоанн моонньоох баһын быһан баран, 28бүлүүдэҕэ ууран, кыыска аҕалан туттарбыта, кыыс ону ийэтигэр биэрбитэ. 29Иоанн үөрэнээччилэрэ бу туһунан истэн, кэлэн кинини ылан, харайбыттара[+].


Биэс тыһыынча киһини аһатыы

30[•]Апостоллар[†] Иисуска төннөн кэлэн тугу гыммыттарын, дьону туохха үөрэппиттэрин кэпсээбиттэрэ[+]. 31«Бүөм сиргэ бэйэҕит эрэ бараҥҥыт сынньана түһүҥ», – диэбитэ Иисус. Дьон биир кэм кэлэ-бара турар буолан, кинилэр аһыыр да кыахтара суоҕа[+]. 32Онон оҥочоҕо бэйэлэрэ эрэ олорон, ким да билбэтинэн иччитэх сиргэ устубуттара. 33Ол эрээри баран эрэллэрин көрөн, бэрт үгүс киһи кинилэри билэ охсубута; бары куораттан барытыттан сылдьар сатыы дьон кинилэри күөйэ сүүрэн иннилэригэр түһэн Киниэхэ үмүөрүспүттэрэ. 34Иисус оҥочоттон тахсан, көй үгүс киһи мустубутун көрөн, маныыһыта суох барааннар курдуктарын иһин, аһыммыта, онон кинилэри элбэххэ үөрэтэн барбыта[+].

35Онтон, күн ырааппытыгар, үөрэнээччилэрэ кэлэн эппиттэрэ: «Бу иччитэх сир, күн да киэһэрдэ, 36онон дьону ыыталаа; чугастааҕы дэриэбинэлэргэ, сэлиэнньэлэргэ баран аһыыр астарын атыыластыннар».

37«Эһиги кинилэргэ аста биэриҥ», – диэбитэ Иисус.

«Бараммыт, икки сүүс динарийга[†] килиэп атыылаһан аҕалан, аһатыах бэйэбит дуу?» – дэһиспиттэрэ үөрэнээччилэрэ.

38«Эһиги төһө килиэптээххитий? – Иисус ыйыппыта. – Баран көрүҥ».

Төһө баарын көрөн баран, үөрэнээччилэр: «Биэс килиэби кытта икки балык баар», – диэбиттэрэ.

39Кини дьону күөх окко бөлөх-бөлөх олороллоругар соруйбута. 40Сүүстүү, биэс уоннуу буола-буола бары кэккэлэһэ олорбуттара. 41Иисус биэс килиэби кытта икки балыгы ылан баран, халлаан диэки көрөн туран Таҥараҕа махтаммыта уонна килиэби тоһутан үөрэнээччилэригэр, дьоҥҥо түҥэтиҥ диэн, биэртэлээбитэ. Икки балыгы эмиэ барыларыгар үллэрбитэ. 42Бары тото-хана аһаабыттара. 43Ол кэннэ өссө ордубут килиэби кытта балыгы хомуйбуттара, уон икки толору тымтай буолбута. 44Манна барыта биэс тыһыынча кэриҥэ киһи аһаабыта.


Уу устун хаамыы

45[•]Сонно, Иисус дьону ыыталыыр кэмигэр, үөрэнээччилэрин оҥочоҕо олордон муора уҥуор баар Вифсаидаҕа ыыппыта[+]. 46Дьону ыытан баран, Кини хайа үрдүгэр үҥэ тахсыбыта[+].

47Киэһэ оҥочо муора үөһүгэр тиийбитэ. Бу кэмҥэ Иисус кытылга соҕотох этэ. 48Үөрэнээччилэрэ уун-утары үрэр тыаллыын туруулаһан, сэниэлэрэ эстибитин көрөн, Кини халлаан суһуктуйуута муора устун хааман, кинилэргэ тиийэн кэлбитэ, итиэннэ ааһа барыан баҕарбыта. 49Кинилэр Иисус уу ньуурунан хааман иһэрин көрөннөр, сибиэн иһэр дии санаан, хаһыытаһа түспүттэрэ[+]. 50Бары Кинини көрөн уолуйа куттаммыттара.

«Уоскуйуҥ: бу – Мин, куттанымаҥ», – диэбитэ Иисус хап-сабар. 51Сонно, оҥочолоругар киирээтин, тыал астан хаалбыта. Онуоха өссө ордук сөхпүттэрэ; 52сүрэхтэрэ дьэбирэ бэрт буолан, Кини аҕыйах килиэбинэн үгүс киһини тоторбут дьиктитин өйдүү иликтэрэ[+].


Геннисарекка ыарыһахтары үтүөрдүү

53Уҥуор туорааннар, Геннисарет сиригэр тиийэн, кытылга тиксибиттэрэ[+]. 54Оҥочоттон тахсыбыттарыгар олохтоохтор Иисуһу билэ охсон, 55чугас эргин сирдэри тилийэ сүүрэ сылдьан, ыарыһах дьону тэллэхтэри Киниэхэ, ханна баарын истэ сылдьан, аҕалтаабытынан барбыттара[+]. 56Иисус – дэриэбинэлэргэ, куораттарга, уһаайбаларга – ханна да тиийбитин иһин, ыарыһахтары киэҥ, аһаҕас сиргэ сытыартыыллара уонна, муҥ саатар, таҥаһын тэллэҕин таарыйары көҥүллүүрүгэр көрдөһөллөрө. Таарыйбыт дьон үтүөрэн иһэллэрэ[+].

### 7


Өбүгэлэр үгэстэрэ

1[•]Фарисейдар[†] уонна хас да сокуонньут[†], Киниэхэ Иерусалимтан кэлэннэр, 2Кини сорох үөрэнээччилэрэ килиэби «быртах» илиилэринэн, ол эбэтэр сууммакка эрэ, сииллэрин көрөн, сэмэлээбиттэрэ. ( 3Фарисейдар,[†] эмиэ атын иудейдар курдук, өбүгэлэрин үгэстэрин тутуһан, илиини тоҕоноххо диэри кичэйэн суунар сиэри-туому оҥорон эрэ баран, аһыыллар этэ;[+] 4баһаартан кэлэн баран эмиэ, ыраастаммакка эрэ, аһаабаттара; итиэннэ онтон да атын элбэх үгэстээх этилэр: чааскыларын, купсууннарын, алтан олгуйдарын уонна ыскаамыйаларын[*] сууйар сиэри-туому тутуһаллара.)[+]

5Фарисейдар уонна сокуонньуттар[†] Иисустан ыйыппыттара: «Эн үөрэнээччилэриҥ өбүгэлэрбит үгэстэрин тутуспакка, тоҕо килиэби илиилэрин сууммакка эрэ сииллэрий?»[+]

6Кини эппитэ: «Эһиги сирэй көрбөхтөр тускутунан Исайя[†] пророк[†] Суруйууларга өтө көрөн сөпкө да эппит: „Бу дьон тылларыгар эрэ Миигин ытыктыыллар, сүрэхтэрэ Миигиттэн ыраах[+]. 7Кинилэр Миэхэ сүгүрүйэллэрэ туох да туһата суох: үөрэтэллэрэ барыта – дьон ыйыыта-кэрдиитэ“ диэн[+].

8Эһиги Таҥара кэриэһин хааллараҥҥыт, дьон үгэһин тутуһаҕыт, купсууннаргытын, чааскыларгытын сууйаҕыт, ити курдук онтон да атыны элбэҕи оҥороҕут[*]».

9Итиэннэ өссө эппитэ: «Бэйэ үгэһин тутуһаары, Таҥара кэриэһин көтүрэри эһиги бэркэ сатыыгыт. 10Моисей[†] „Ийэлээх аҕаҕын ытыктаа“ уонна „Аҕатын, биитэр ийэтин үөҕээччи өлүөхтээх“ диэн эппитэ[+]. 11Оттон эһиги буоллаҕына киһи аҕатыгар, биитэр ийэтигэр „Тугу эн миигиттэн туһаныахтааҕыҥ корван (Таҥараҕа бэлэх) буолла“ диэтэҕинэ, 12киниэхэ аҕатын-ийэтин туһугар тугу да гымматыгар көҥүл биэрэҕит: 13онон бэйэҕит үгэскитинэн эһиги Таҥара тылын көтүрэҕит. Ити курдук атыны да оҥороргут элбэх».


Киһини туох киртитэрий?

14Онтон мустубут дьону ыҥыран ылан эппитэ: «Бары Миигин истиҥ уонна бу этэрбин ырыҥалаан көрүҥ: 15тастан туох да киирбитин иһин, киһини киртитэр кыаҕа суох; киһи сүрэҕиттэн тахсыбыт – ол киһини киртитэр[+]. 16Ким истэр кулгаахтаах истиэхтин![*]»

17Иисус мустубут дьону хаалларан, дьиэҕэ киирбитигэр үөрэнээччилэрэ Киниттэн ити домох суолтатын ыйыппыттара. 18«Эһиги эмиэ толкуйа суоххут дуу? – диэбитэ Иисус. – Киһини, тастан туох да киирбитин иһин, киртитэр кыаҕа суоҕун эһиги ама өйдөөбөккүт дуо? 19Тастан туох киирбитэ киһи сүрэҕэр буолбакка, иһигэр киирэр уонна киэр таһаарыллар; онон ас барыта ыраас[*]»[+].

20Итиэннэ салгыы эппитэ: «Киһиттэн тахсар – киһини киртитэр,[+] 21тоҕо диэтэххэ, хара санаа, содур быһыы,[†] көссүүлэһии, уоруу, өлөрүү киһи иһиттэн, сүрэҕиттэн, тахсар;[+] 22иҥсэ-обот, өһүөн, уодаһын, сирэйэ-хараҕа суох быһыыланыы, ордугурҕааһын, Таҥараны холуннарыы, үрдүктүк сананыы, өйө суох быһыыланыы – 23бу куһаҕан барыта киһи иһиттэн тахсан киһини киртитэр».


Сирофиникия дьахтарын итэҕэлэ

24[•]Иисус мантан тахсан, Тир уонна Сидон[*] сирдэринэн барбыта. Түһэр дьиэтигэр киирэн баран, манна баарын ким да билиэн баҕарбатаҕа эрээри, кыайан кистэммэтэҕэ. 25Биир дьахтар (кини быртах тыыҥҥа буулаппыт кыыс оҕолооҕо), Иисус кэлбитин истэн, тиийэн Кини иннигэр сөһүргэстии түспүтэ. 26Бу Сирофиникияттан төрүттээх омук дьахтара этэ; кини: «Кыыспыттан абааһыны үүрэн таһаар», – диэн көрдөспүтэ[+].

27«Бастаан оҕолор тото аһаатыннар, кинилэр килиэптэрин ылан ыттарга быраҕар табыллыбат», – диэбитэ Иисус[+].

28«Оннук, Тойонуом, – дьахтар сөбүлэспитэ. – Ол эрээри, ыттар эмиэ остуол анныгар оҕолор тохпут тоорохойдоруттан сииллэр эбээт».

29Иисус эппитэ: «Чэ, бу тылыҥ иһин дьиэҕэр төнүн. Абааһы кыыскыттан таҕыста». 30Дьахтар дьиэтигэр тиийэн көрбүтэ, кыысчаана абааһыттан босхолонон, бэркэ холкутуйан оронугар сытара.


Тыла суох дьүлэйи үтүөрдүү

31Онтон Иисус Тирдээх Сидон сириттэн тахсан[*], Уон Куорат уобалаһынан Галилея муоратыгар[†] барбыта[+]. 32Тыла суох дьүлэй киһини Иисуска илдьэ кэлэн, киниэхэ илиитин уурарыгар көрдөспүттэрэ. 33Иисус кинини туора сиэтэн таһааран кулгааҕар сөмүйэтин укпута, онтон тарбаҕар силлээн баран киһи тылын таарыйбыта;[+] 34итиэннэ халлаан диэки көрөн туран, үөһэ тыынан баран: «Еффафа!» («Чөллөрүй!») – диэбитэ. 35Сонно тута киһи кулгааҕа чөллөрүйэ түспүтэ, тыла өһүллэн, ыраас бэйэлээхтик саҥарар буолбута. 36Иисус, маны кимиэхэ да кэпсээбэттэрин курдук, кытаанахтык сэрэппитэ, ол эрээри төһөнөн боборо да, соччонон өссө ордук сураҕы тарҕатар этилэр[+]. 37«Тугу барытын бэркэ сатыыр, – диэн дьон сөҕөрө. – Дьүлэйдэри истэр гынар, тыла суохтары саҥардар!»

### 8


Түөрт тыһыынча киһини аһатыы

1[•]Ол күннэргэ бэрт элбэх киһи мунньустан баран аһыыр астара суоҕун иһин, Иисус үөрэнээччилэрин ыҥыран ылбыта. 2«Дьону аһынабын, – диэбитэ Кини. – Миигин кытары бииргэ сылдьыбыттара хайыы-үйэ үс хонно; аһыахтарын иһин, туохтара да суох[+]. 3Дьиэлэригэр аччык ыыттахпына, аны суолга сэниэлэрэ быстыа. Сорохторо бэрт ыраахтан кэлбиттэр».

4Үөрэнээччилэрэ: «Манна, иччитэх сиргэ, хантан килиэп булан кинилэри аһатабытый?» – дэспиттэрэ.

5«Эһиги төһө килиэптээххитий?» – Кини ыйыппыта.

«Сэттэ», – диэбиттэрэ.

6Иисус мустубут дьону сиргэ олордон баран, сэттэ килиэби ылан Таҥараҕа махтаммыта, уонна тоһуталаан үөрэнээччилэригэр биэрбитэ; кинилэр ону олорор дьоҥҥо түҥэппиттэрэ. 7Кинилэргэ өссө аҕыйах балык баара; ону Кини алҕаан баран, эмиэ үөрэнээччилэригэр биэрэн дьоҥҥо үллэртэрбитэ. 8Бары тотуохтарыгар диэри аһаабыттара; ордубут аһы хомуйбуттара сэттэ улахан корзина буолбута. 9Манна барыта түөрт тыһыынча кэриҥэ киһи аһаабыта. Онтон Кини дьону дьиэлэригэр ыыталаат, 10сонно оҥочоҕо олорон, үөрэнээччилэрин кытта Далмануфа сиригэр устубута.


Дьикти бэлиэни эрэйии

11[•]Онно Киниэхэ фарисейдар[†] кэлэн мөккүһэн барбыттара. Кинилэр Иисуһу тургутан көрөн, халлаантан дьикти бэлиэтэ көрдөр диэн модьуйаллара[+]. 12Иисус ыараханнык өрө тыынан баран эппитэ: «Бу көлүөнэ дьикти бэлиэни тоҕо эрэйэрий? Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: бу дьоҥҥо дьикти бэлиэ көрдөрүллүө суоҕа». 13Итиэннэ кинилэртэн араҕан, эмиэ оҥочоҕо олорон уҥуор туораабыта.


Фарисейдар уонна Ирод аһытыылара

14[•]Үөрэнээччилэрэ килиэп ылалларын умнан барбыт этилэр – оҥочолоругар биир эрэ килиэптээхтэрэ. 15«Көрүҥ, фарисейдар[†] уонна Ирод аһытыыларыттан сэрэнэр буолуҥ», – диэбитэ Иисус[+].

16Үөрэнээччилэрэ бэйэлэрин икки ардыларыгар: «Ити килиэппит суоҕун иһин этэр», – дэспиттэрэ.

17Ону билэн, Иисус: «Тоҕо килиэп ылбатахпыт дэһэҕит? – диэбитэ. – Өссө даҕаны ырыҥалыы, өйдүү иликкит дуо? Сүрэххит дьэбирэ кэм да ааһа илик дуу[+]? 18Харахтаах эрээри көрбөккүт, кулгаахтаах эрээри истибэккит дуу? Уонна умуннугут дуо, 19Мин биэс килиэби биэс тыһыынча киһиэхэ үллэрбитим кэннэ, эһиги хас тымтайы толору хомуйбуккутуй?»

«Уон иккини», – диэбиттэрэ[+].

20«Оттон сэттэ килиэби түөрт тыһыынча киһиэхэ үллэрбиппэр ордугун хас корзинаны хомуйбуккутуй?»

«Сэттэни», – дэспиттэрэ[+].

21«Уонна баран өйдүү иликкит дуо?» – диэбитэ Иисус.


Вифсаидаҕа хараҕа суоҕу үтүөрдүү

22Вифсаидаҕа кэлбиттэрэ. Онно Киниэхэ хараҕа суох киһини аҕалан «таарый» диэн көрдөспүттэрэ[+]. 23Кини хараҕа суоҕу сиэтэн дэриэбинэ таһыгар таһаарбыта уонна хараҕын силинэн илитэн баран, илиитинэн саба туппута. «Тугу эмэ көрөҕүн дуо?» – Иисус ыйыппыта[+].

24«Мас курдук барыҥнаһан ааһар дьону көрөбүн!» – диэбитэ хараҕа суох киһи.

25Иисус икки илиитинэн өссө төгүл кини харахтарын саба туппутугар киһи үтүөрэн тугу барытын дьэҥкэтик көрөр буолбута.

26«Дэриэбинэҕэ кииримэ уонна онно кимиэхэ да кэпсээмэ[*]», – диэн Иисус кинини сэрэтэн ыыппыта.


«Эн Христоскун»

27[•]Иисус үөрэнээччилэриниин Филипп Кесариятын дэриэбинэлэригэр барбыттара. Айаннаан иһэн аара Кини үөрэнээччилэриттэн:

«Дьон Миигин ким дииллэрий?» – диэн ыйыппыта.

28«Сорох Иоанн Сүрэхтээччи диир, – диэбиттэрэ. – Сорох Илия, сорох пророктартан[†] биирдэстэрэ буолуо диир»[+].

29«Оттон эһиги Миигин ким дии саныыгытый?» – диэбитэ Иисус.

«Эн Христоскун», – диэн хоруйдаабыта Петр[+]. 30Иисус кимиэхэ да бу туһунан этимэҥ диэн сэрэппитэ[+].


Иисус Христос өлөн баран тиллиэхтээҕин төлкөлүүр

31[•]Кини үөрэнээччилэригэр Киһи Уола[†] элбэх эрэйи-муҥу көрүөхтээҕин, аҕа баһылыктар[†], архиерейдар[†] уонна сокуонньуттар[†] Кинини туора көрөн өлөрүөхтээхтэрин, ол кэнниттэн үһүс күнүгэр тиллиэхтээҕин туһунан кэпсээбитэ[+]. 32Маны барытын аһаҕастык эппитэ. Онуоха Петр Кинини туспа ыҥыран ылан утары этэн, бопсон барбыта[+]. 33Иисус эргиллэн үөрэнээччилэрин диэки көрөн баран, Петрга кытаанахтык эппитэ: «Киэр буол Миигиттэн, сатана! Эн Таҥара туһун буолбакка, киһи туһун саныыгын»[+].


Иисус Христос туһугар барытыттан аккаастаныы

34Ол кэннэ үөрэнээччилэрин кытта бииргэ норуоту ыҥыран ылан эппитэ: «Ким Миигин батыһыан баҕарар, ол бэйэтиттэн аккаастаннын уонна кириэһин ылан Миигин батыстын[+]. 35Ким олоҕун быыһыан баҕарбыт – олоҕун сүтэриэҕэ; ким Мин туспар уонна Евангелие[†] туһугар олоҕун сүтэрбит – олоҕун быыһыаҕа[+]. 36Киһи олоҕун алдьатан туран аан дойдуну баһылаабыта киниэхэ туох туһалаах буолуой[+]? 37Киһи бэйэтин олоҕун тугунан толуйан ылыай[+]? 38Бу билиҥҥи аньыылаах, содур көлүөнэ иннигэр Миигиттэн уонна Мин тылларбыттан сааппыт киһиттэн Киһи Уола,[†] Аҕатын килбиэннээх сырдыгынан сыдьаайан сибэтиэй Аанньаллардыын эргиллэн кэллэҕинэ, эмиэ саатыаҕа»[+].

### 9

1Иисус эппитэ: «Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: бу манна турааччылартан сорохторо, өлөр өлүү амтанын билбэккэ да сылдьан, Таҥара Саарыстыбата улуу күүстээхтик кэлбитин көрүөхтэрэ»[+].


Дьүһүн уларыйыы

2[•]Алта күн буолан баран Иисус Петры, Иаковы уонна Иоанны илдьэ үрдүк хайаҕа ыттыбыта; онно кинилэртэн ураты атын ким да суоҕа. Кини үөрэнээччилэрин иннилэригэр туран дьүһүнэ уларыйан хаалбыта,[+] 3таҥаһа, сир үрдүгэр хайа да бэйэлээх таҥас туртатааччы кыайан туртаппатын курдук, килбэҥнэс, кылбаа маҥан буолбута. 4Онтон кинилэргэ Илиялаах Моисей[†] көстөн кэлэн Иисустуун кэпсэппиттэрэ.

5«Равви[†], манна сылдьарбыт үчүгэй даҕаны! – диэбитэ Петр Иисуска. – Биһиги үс отууну тутуохпут: Эйиэхэ биири, Моисейга[†] биири, Илияҕа эмиэ биири». 6Куттаммыттара бэрдиттэн, тугу да этиэн булбакка, кини итинник эппитэ.

7Онтон кинилэргэ былыт сыдьаайбыта, ол быыһыттан: «Бу баар – Мин Тапталлаах Уолум, Кинини истиҥ!» – диир саҥа сатараабыта[+].

8Эмискэ тулаларын көрүммүттэрэ: тастарыгар Иисустан ураты атын ким да суоҕа.

9Хайаттан түһэн истэхтэринэ, Иисус, Киһи Уола[†] өлөн баран тиллиэр диэри, тугу көрбүттэрин кимиэхэ да кэпсээбэттэрин курдук кытаанахтык сэрэппитэ[+]. 10Кинилэр, ону ылыммыттара эрээри: «„Өлөн баран тиллэр“ диэн туох баҕайыный?» – дэһэ испиттэрэ. 11Итиэннэ Киниттэн: «Сокуонньуттар[†] тоҕо Илия инники кэлиэхтээх дииллэрий?» – диэн ыйыппыттара.

12«Кырдьык, Илия урут кэлэн барытын бэлэмниэхтээх, – диэбитэ Кини. – Оттон Киһи Уола,[†] Суруйууларга этиллибитин курдук, элбэх эрэйи көрүөхтээх, атаҕастаныахтаах. 13Ол эрээри Мин эһиэхэ этэбин: Илия хайыы-үйэ кэлбитэ эрээри, кинини таптаабыттарынан дьаһайбыттара. Суруйууларга кини туһунан итинник этиллэр»[+].


Быртах тыыҥҥа буулаппыт уолу үтүөрдүү

14[•]Иисус үөрэнээччилэригэр төннөн кэлэн көрбүтэ[*]: тулаларыгар киһи бөҕө мустубут этэ; сокуонньуттар[†] кинилэри кытта мөккүһэ тураллара. 15Иисуһу көрөн дьиктиргээбит дьон Кинини эҕэрдэлии сүүрэн кэлбиттэрэ.

16«Туох туһунан кинилэри кытта мөккүһэҕитий?» – диэн ыйыппыта Иисус үөрэнээччилэриттэн.

17Мустубут дьон быыһыттан биир киһи хоруйдаабыта: «Үөрэтээччи! Мин быртах тыыҥҥа буулаппыт тыла суох уолбун Эйиэхэ аҕалбытым[+]. 18Оҕобун абааһы ханна хам ылла да, сонно охторон түһэрэр. Оччоҕо оҕом, айаҕыттан күүгэн алла-алла, тииһин хабырынар, чиккэччи тартарар. Үөрэнээччилэргиттэн тыыны үүрэн таһаарыҥ диэн көрдөспүтүм да, кыайбатылар».

19«Оо, итэҕэлэ суох көлүөнэ! – диэбитэ Иисус кинилэргэ. – Хаһааҥҥа диэри эһигини кытта сылдьабын? Хаһааҥҥа диэри эһигини тулуйабын? Кинини Миэхэ аҕалыҥ».

20Уолу аҕалбыттара. Быртах тыын буулаабыт уола, Иисуһу көрөөт да, тартаран барбыта, сиргэ охтон түһэн, айаҕыттан күүгэн алла-алла, төкүнүйэ сылдьыбыта[+].

21«Маннык буолбута төһө өр буолла?» – Иисус уол аҕатыттан ыйыппыта.

«Олох кыра эрдэҕиттэн, – диэбитэ аҕата. – 22Оҕобун өлөрөөрү, элбэх төгүл ууга да, уокка да түһэрэ сатаабыта; Эн тугу эмэ кыайан оҥоруох буоллаххына, биһигини аһын, көмөлөс»[+].

23Иисус киниэхэ эппитэ: «Итэҕэйэр кыахтаах буоллаххына[*], итэҕэйээччигэ туох барыта кыаллар»[+].

24Сонно уол аҕата хараҕыттан уу-хаар баһан туран: «Итэҕэйэбин, Тойонуом![*] – диэн саҥа аллайбыта. – Итэҕэйэрбэр көмөлөс!»

25Иисус дьон саба сырсан иһэллэрин көрөн, быртах тыыны боппута: «Тыла суох дьүлэй тыын! Эйиэхэ этэбин: киниттэн таҕыс уонна хаһан да киниэхэ кииримэ!»

26Быртах тыын үөгүлээн баран, уолу күүскэ титирэстэппитинэн, тахсан барбыта. Уол өлбүт курдук буолан хаалбыта, ону көрөн үгүстэр: «Өллө», – дэспиттэрэ[+]. 27Иисус уолу илиититтэн ылан өрө тарпытыгар, уол туран кэлбитэ[+].

28Кини дьиэҕэ киирбитигэр үөрэнээччилэрэ атын ким да суоҕар: «Биһиги быртах тыыны киниттэн тоҕо кыайан үүрэн таһаарбатахпытый?» – диэн ыйыппыттара.

29«Абааһы ити бииһин ууһун Таҥараҕа үҥүү уонна пост[*] эрэ күүһүнэн үүрүөххэ сөп», – диэбитэ Иисус.


Иисус Христос өлөн баран тиллэрин өссө биирдэ этэр

30[•]Мантан тахсан Галилея сиринэн барбыттара; Иисус бу сири ким да билбэтинэн ааһыан баҕарбыта: 31Кини үөрэнээччилэрин үөрэтэ-өйдөтө – Киһи Уола дьон илиитигэр бэриллиэхтээҕин, Кинини өлөрүөхтээхтэрин, ол эрээри Кини өлөн баран үһүс күнүгэр тиллиэхтээҕин кэпсии – испитэ[+]. 32Бу кэпсиирин өйдөөбөтөхтөрө эрээри, ыйытыахтарын дьулайбыттара[+].


Ким саамай улаханый?

33[•]Иисус Капернаумҥа[†] кэлбитэ. Дьиэҕэ киирэн баран: «Аара суолга ити тугу кэпсэппиккитий?» – диэн ыйыппыта[+]. 34Үөрэнээччилэрэ саҥарбатахтара. Кинилэр аара бэйэлэрин икки ардыларыгар хайалара саамай улаханын быһаарса испиттэрэ.

35Иисус олорунан баран, Уон Иккиэлэрин ыҥыран ылбыта: «Ким бастакы буолуон баҕарар, ол барыларыттан бүтэһик буоллун, барыларыгар чаҕар буоллун»[+].

36Онтон оҕону ылан ортолоругар туруорбута уонна, кууһан баран, кинилэргэ эппитэ:[+] 37«Ким маннык оҕолортон биирдэстэрин Мин аатым туһугар ылынар – ол Миигин ылынар; оттон ким Миигин ылынар – ол Миигин буолбатах, Миигин Ыыппыты ылынар»[+].


Ким биһигини утарбат – ол биһиги диэки

38«Үөрэтээччи! – диэбитэ Иоанн. – Биһиги Эн ааккынан абааһылары үүрэн таһаарар киһини көрдүбүт. Кини биһигини кытта бииргэ сылдьыбат, ол иһин үүрэрин боптубут»[+].

39Иисус эппитэ: «Киниэхэ мэһэйдээмэҥ. Мин ааппынан дьиктини оҥорор киһи Миигин холуннара охсор кыаҕа суох. 40Ким эһигини утарбат – ол эһиги диэки[+]. 41Ким эһиэхэ, Христос үөрэнээччилэринэҕит диэн, Мин аатым туһугар биир хончоҕор ууну иһэрдибит – ол, кырдьыгы эһиэхэ этэбин, ылыахтаах наҕараадатыттан матыа суоҕа[+].


Аньыыга уккуйуу

42Оттон ким эмэ Миигин итэҕэйэр бу кыралартан биирдэрин даҕаны аньыыга уккуйар буоллаҕына – киниэхэ моонньугар суоруна тааһын баайан баран, муораҕа бырахпыттара быдан ордук буолуо этэ[+]. 43-44Илииҥ эйигин аньыыга угуйар буоллаҕына, илиигин быһан ылан киэр бырах: үөнэ да өлбөт, төлөнө да сөҕүрүйбэт[*] гееннаҕа[†], умуллубат уокка, икки илиилээх быраҕыллыаҥ кэриэтэ, Олоххо бодоҥ буолан киирбитиҥ ордук[+]. 45-46Атаҕыҥ эйигин аньыыга угуйар буоллаҕына, атаххын быһан ылан киэр бырах: үөнэ да өлбөт, төлөнө да сөҕүрүйбэт гееннаҕа,[†] умуллубат уокка, икки атахтаах быраҕыллыаҥ кэриэтэ, Олоххо доҕолоҥ киирбитиҥ ордук. 47-48Хараҕыҥ эйигин аньыыга угуйар буоллаҕына, хараххын оҥон ыл: үөнэ да өлбөт, төлөнө да сөҕүрүйбэт уоттаах[*] гееннаҕа икки харахтаах быраҕыллыаҥ кэриэтэ, Таҥара Саарыстыбатыгар аҥаар харахтаах киирбитиҥ ордук.

49Ханнык баҕарар киһи уотунан ыраастаныаҕа, ханнык баҕарар сиэртибэ тууһаныаҕа[*].

50Туус – үтүө ас; ол эрээри аһыыта аастаҕына, ону тугунан төннөрүөххүтүй? Искитигэр туустаах,[†] бэйэ-бэйэҕитин кытта эйэлээх буолуҥ[*]»[+].

### 10


Арахсыы туһунан

1[•]Иисус мантан тахсан, Иордан уҥуоргу эҥээринэн Иудея сиригэр кэлбитэ. Киниэхэ эмиэ дьон мустубута, Кини, үгэһинэн, ол дьону үөрэппитэ.

2Фарисейдар[†] кэлэн Кинини холоон көрөн: «Эр киһи ойоҕуттан арахсара көҥүллэнэр дуо?» – диэн ыйыппыттара.

3«Оттон Моисей[†] эһиэхэ тугу ыйбытай?» – диэбитэ Иисус.

4«Моисей[†] дьахтарга арахсар суругу биэрэн баран, арахсары көҥүллээбитэ», – диэн хоруйдаабыттара.

5Иисус эппитэ: «Эһиги сүрэххит тыйыһын иһин, кини эһиэхэ итини көҥүллээбитэ. 6Аан бастакыттан, аан дойду айыллыаҕыттан, Таҥара эр киһини уонна дьахтары айбыта[+]. 7Онон „киһи ийэлээх-аҕатын хаалларан[+] 8ойоҕунуун холбоһуо[*], оччоҕо иккиэн биир эт-хаан буолуохтара“, ол аата кинилэр аны икки аҥыы буолбатахтар – иккиэн биир буолаллар. 9Онон Таҥара холбообутун киһи араарбатын»[+].

10Үөрэнээччилэр, дьиэҕэ киирэн баран, бу туһунан өссө биирдэ ыйыппыттара. 11«Ойоҕуттан арахсан атын дьахтары ойох ылар киһи – көссүүлэһэр, – диэбитэ Иисус. – 12Дьахтар эмиэ, эриттэн арахсан атын киһиэхэ эргэ тахсар буоллаҕына – көссүүлэһэр»[+].


Иисус Христос уонна кыра оҕолор

13[•]Таарыйдын диэн Киниэхэ кыра оҕолору аҕалтаабыттарын, үөрэнээччилэрэ чугаһаппатахтара[*]. 14Иисус ону көрөн, абаран эппитэ: «Оҕолору Миэхэ аһардыҥ, кинилэр Миэхэ кэлэллэрин мэһэйдээмэҥ: Таҥара Саарыстыбатыгар манныктар киирэллэр. 15Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: Таҥара Саарыстыбатын оҕо курдук ылымматах киһи онно киириэ суоҕа»[+]. 16Уонна оҕолору кууһан ылан баран, илиитин ууран туран алҕаабыта[+].


Эдэр баай

17[•]Иисус суол устун баран эрдэҕинэ, биир киһи сүүрэн кэлэн Кини иннигэр сөһүргэстии түспүтэ: «Үтүө Үөрэтээччи! Бараммат олоххо тиксэр туһугар, мин тугу гыныахтаахпыный?»[+]

18Иисус эппитэ: «Эн Миигин тоҕо үтүө диэн ааттыыгыный? Таҥараттан ураты үтүө ким да суох[+]. 19„Көссүүлэһимэ, өлөрүмэ, уорума, сымыйанан туоһулаама, албыннаама, ийэлээх-аҕаҕын ытыктаа“ диэн кэриэстэри эн билэҕин»[+].

20Киһи эппитэ: «Үөрэтээччи, мин итини барытын оҕо эрдэхпиттэн тутуһабын»[+].

21Иисус кинини таптыы көрбүтэ. «Биир эйиэхэ тиийбэт, – диэбитэ Кини. – Баран туох баардааххын барытын атыылаан дьадаҥыларга түҥэт, оччоҕо Халлааҥҥа баайдаах буолуоҥ; итиэннэ кэлэн кириэскин ылан[*] Миигин батыс»[+].

22Киһи бу тылтан санньыйан, сирэйэ-хараҕа өһөн баран хаалбыта; кини олус баай этэ.

23Иисус, тулатын эргиччи көрөн баран, үөрэнээччилэригэр эппитэ: «Баай дьон Таҥара Саарыстыбатыгар киирэллэрэ хайдахтаах ыараханый!»[+]

24Үөрэнээччилэрэ Кини эппитин дьулайа истибиттэрэ. «Оҕолоор! Баайдарыгар эрэнэр дьон Таҥара Саарыстыбатыгар киирэллэрэ хайдахтаах ыараханый![*] – Иисус хатылаан эппитэ. – 25Баай киһи Таҥара Саарыстыбатыгар киирэринээҕэр, тэбиэн иннэ үүтүнэн дөбөҥнүк ааһыаҕа».

26Үөрэнээччилэр бэркиһээн: «Оччоҕо ким кыайан быыһанарый?» – дэһиспиттэрэ.

27Иисус кинилэр диэки көрөн баран эппитэ: «Ол дьоҥҥо кыаллыбат – Таҥараҕа кыаллар. Таҥара кыайбатаҕа диэн суох»[+].


Иисус Христоһу батыспыт дьону туох наҕараада күүтэрий?

28Петр Киниэхэ эппитэ: «Биһиги тугу барытын быраҕан туран, Эйигин батыспыппыт»[+].

29«Кырдьыгы эһиэхэ этэбин, – диэбитэ Иисус, – Мин туспар уонна Евангелие[†] туһугар дьиэлэрин, убайдарын-бырааттарын, эдьиийдэрин-балыстарын, ийэлэрин-аҕаларын, оҕолорун, эбэтэр сирдэрин хаалларбыттар[+] 30билигин, бу кэмҥэ, үүрүллэ да сылдьан, сүүс төгүл элбэх дьиэни, убайы-бырааты, аҕаһы-балыһы, ийэни, оҕону уонна сири булуохтара, онтон кэлэр Үйэҕэ бараммат олоххо тиксиэхтэрэ[+]. 31Үгүс бастакылар кэнники буолуохтара, кэнникилэр бастакы буолуохтара»[+].


Иисус Христос өлөн баран тиллиэхтээҕин үсүһүн этэр

32[•]Кинилэр Иерусалимнаан испиттэрэ: Иисус иннилэригэр иһэрэ, үөрэнээччилэрэ ытырыктата саныыллара, кэнниттэн батыһан иһэн дьулайа, куттана испиттэрэ. Кини Уон Иккиэлэрин эмиэ ыҥыран ылан, иннигэр туох күүтэрин кэпсээбитэ: 33«Дьэ, бу Иерусалимнаан иһэбит. Киһи Уолун[†] архиерейдарга[†] уонна сокуонньуттарга[†] туттардахтарына, Кинини өлөрөргө ууран Таҥараны билбэт омуктарга биэриэхтэрэ; 34оччоҕо Кинини күлүү-элэк оҥостон, сирэйгэ силлээн, кырбаан-сынньан баран, өлөрүөхтэрэ, ол гынан баран үһүс күнүгэр Кини тиллиэҕэ»[+].


Иаковтаах Иоанн көрдөһүүлэрэ

35[•]Киниэхэ Зеведей уолаттара Иаковтаах Иоанн кэлэн эппиттэрэ: «Үөрэтээччи! Биһиги Эйигиттэн көрдөһүүлээхпит, ону толоруоххун баҕарабыт»[+].

36«Тугу толоруохпун баҕараҕытый?» – диэбитэ Кини.

37«Эн албан аатырдаххына, биирбитин Бэйэҥ уҥа өттүгэр, иккиспитин хаҥас өттүгэр олордоор», – диэбиттэрэ[+].

38«Тугу көрдөһөргүтүн бэйэҕит да билбэккит, – Иисус хоруйдаабыта. – Мин иһэр иһиппиттэн кыайан иһиэххит, Мин сүрэхтэнэрбинэн кыайан сүрэхтэниэххит дуо?»[+]

39«Кыайыахпыт», – дэспиттэрэ.

Иисус эппитэ: «Мин иһэр иһиппиттэн иһиэххит, Мин сүрэхтэнэрбинэн сүрэхтэниэххит,[+] 40ол эрээри Мин уҥа биитэр хаҥас өттүбэр ким олорорун Бэйэм быһаарбаппын: кимиэхэ бэлэмнэммит, ол олоруоҕа».

41Маны истэн атын уон үөрэнээччи Иаковтаах Иоаҥҥа абарбыттара. 42Иисус барыларын бииргэ ыҥыран ылан эппитэ: «Бары норуоттарга бас-көс дэтэр дьонноро баһылыылларын, үрдүк сололоохторо тойоргуулларын эһиги билэҕит. 43Оттон эһиэхэ оннук буолбатын: ким эһиги ортоҕутугар улахаҥҥыт буолуон баҕарбыт – эһиэхэ чаҕар буоллун;[+] 44ким эһиги ортоҕутугар бастакыгыт буолуон баҕарбыт – барыгытыгар кулут буоллун. 45Киһи Уола[†] эмиэ Бэйэтигэр туһалатаары кэлбэтэҕэ, Бэйэтэ туһалаары, олоҕун бар дьон туһугар толук биэрээри, кэлбитэ»[+].


Хараҕа суох Вартимейы үтүөрдүү

46[•]Иерихоҥҥа киирбиттэрэ. Кини үөрэнээччилэрин уонна да атын элбэх дьону кытта Иерихонтан тахсан истэҕинэ, Тимей уола Вартимей, хараҕа суох умнаһыт, суол кытыытыгар олороро. 47Аттынан Иисус Назорей ааһан иһэрин истэн, Кини: «Давид[†] Уола! Иисус! Миигин абыраа!» – диэн үөгүлээбитэ[+].

48Үгүстэр кинини саба саҥара сатаабыттара да, Вартимей өссө күүскэ үөгүлээбитэ: «Давид Уола[†]! Миигин абыраа!»

49Иисус тохтоон, кинини ыҥыралларыгар соруйбута. Хараҕа суох киһини ыҥыран: «Куттаныма, тур, эйигин ыҥырар!» – диэбиттэрэ. 50Киһи, сонун устан быраҕаат, туран Иисуска кэлбитэ.

51«Тугу көрдөһүөххүн баҕараҕын?» – диэн ыйыппыта Иисус.

Хараҕа суох киһи эппитэ: «Раввуни[†]! Мин көрөр буолуохпун баҕарабын».

52«Чэ, бар, итэҕэлиҥ эйигин быыһаата», – диэбитэ Иисус. Сонно Вартимей хараҕынан көрөр буолан, суол устун Кинини батыһан барбыта[+].

### 11


Иерусалимҥа киирии

1[•]Иерусалим чугаһынааҕы Виффагиялаах Вифанияҕа,[†] Елеон хайатыгар чугаһаан иһэн, Иисус икки үөрэнээччитин инники ыыппыта:[+] 2«Бу иннигитигэр баар дэриэбинэҕэ тиийиҥ; онно киирээккитин кытта, ким да миинэ илик осела бааллан турар буолуоҕа, ону сүөрэн манна аҕалыҥ. 3Ким эмэ бу тугу гынаҕыт диэн ыйыттаҕына, эһиги „Тойоммут наадыйар, сотору төннөрүөҕэ“ диэн хоруйдаарыҥ».

4Үөрэнээччилэр биир быстах туора уулуссаҕа тиийэн, олбуор ааныгар осел оҕото баайыллан турарын булан, быатын сүөрбүттэрэ. 5Онно турар сорох дьон ыйыппыттара: «Бу тугу гынаҕыт? Осел оҕотун тоҕо сүөрэҕит?» 6Кинилэр Иисус эппитин курдук хоруйдаабыттарыгар анарааҥҥылар көҥүллээн ыыппыттара. 7Оселу илдьэ кэлэн, үрдүгэр таҥастарын уурбуттара. Иисус оселу мииммитэ. 8Үгүстэр суолга таҥастарын тэлгииллэрэ, сорохтор үүнэн турар мас лабааларын быһан ылан уураллара. 9Иисуһу инниттэн-кэнниттэн арыаллаан иһээччилэр хаһыытаһа испиттэрэ: «Осанна[†]! Айыы Тойон аатыгар Кэлэн Иһээччи алгыстаах! 10Аҕабыт Давид[†] кэлэн иһэр Саарыстыбата алгыстаах! Осанна[†] мэҥэ халлааҥҥа!»[+]

11Иисус Иерусалимҥа кэлэн, Таҥара Дьиэтигэр[†] киирбитэ. Кини, барытын сирийэн көрөн баран, күн киэһэрэн, Уон Иккиэлэрин кытта Вифанияҕа барбыта.


Смоковницаны[†] кырааһын

12[•]Нөҥүө күнүгэр, Вифанияттан тахсыбыттарыгар, Кини аччыктаан кэлбитэ;[+] 13хойуу сэбирдэхтээх смоковница[†] турарын ыраахтан көрөн, биир эмэ отону булаайамый диэн, чугаһаан кэлбитэ даҕаны, смоква хомуллар кэмэ илик буолан, сэбирдэхтэн биир да отону булбатаҕа[+]. 14Иисус маска туһаайан: «Аны үйэ-саас тухары ким даҕаны эн отоҥҥун сиэбэтин!» – диэбитэ. Бу эппитин үөрэнээччилэрэ истибиттэрэ.


Таҥара Дьиэтиттэн атыыһыттары үүрүү

15[•]Иерусалимҥа кэлбиттэрэ. Иисус, Таҥара Дьиэтигэр киирэн, атыыһыттары да, атыылаһааччылары да үүртэлээн таһаарбыта, харчы уларытааччылар остуолларын, холууп атыылааччылар ыскаамыйаларын түҥнэритэ анньыталаабыта,[+] 16Таҥара Дьиэтин иһинэн ким да тугу да тутан ааһарын көҥүллээбэтэҕэ. 17Итиэннэ үөрэтэригэр эппитэ: «„Мин Дьиэм бары норуоттар үҥэр дьиэлэринэн ааттаныа“ диэн суруллубатаҕа этэ дуо? Ону эһиги ороспуойдар ордуулара оҥорбуккут».

18Сокуонньуттар[†] уонна архиерейдар[†] маны истэн, Кинини хайдах эмэ гынан өлөрөр ньыманы көрдөөбүттэрэ; ол эрээри норуот бүттүүнэ Кини үөрэтэр үөрэҕин сөҕөрүн иһин, кинилэр Иисустан куттанар этилэр[+].

19Киэһэ буолбутугар Кини үөрэнээччилэрин кытта куораттан тахсан барбыта[+].


Куура хаппыт смоковница

20[•]Сарсыарда эрдэ били смоковница аттынан ааһан иһэн көрбүттэрэ, мас силиһигэр тиийэ хатан хаалбыт этэ. 21Петр, бэҕэһээҥҥини өйдөөн кэлээт, Киниэхэ: «Равви[†]! Көр эрэ, Эн кыраабыт маһыҥ хатан хаалбыт», – диэбитэ.

22Иисус итиннэ хоруйдаан кинилэргэ эппитэ: «Эһиги Таҥараны итэҕэйэр буолуҥ. 23Кырдьыгы эһиэхэ этэбин, ким бу хайаны, көтөҕүллэн тахсан муораҕа түс дии туран, эппитим туолуо диэн ис сүрэҕиттэн, кыратык да саарбахтаабакка, итэҕэйэр буоллаҕына, тугу эппитэ туолуо[+]. 24Ол иһин эһиэхэ этэбин: Таҥараҕа үҥэргитигэр, тугу да көрдөспүккүт иһин, ылыахпыт[*] диэн итэҕэйэн туран көрдөһүҥ, оччоҕо көрдөспүккүт барыта эһиэхэ бэриллиэҕэ[+]. 25Уонна үҥэ туран, кимиэхэ эмэ хоргута саныырдаах буоллаххытына, кинини бырастыы гыныҥ, оччоҕо эһиги Халлааннааҕы Аҕаҕыт эмиэ эһиги аньыыгытын-буруйгутун бырастыы гыныаҕа[+]. 26Оттон бырастыы гыммат буоллаххытына, Халлааннааҕы Аҕаҕыт эмиэ эһиги аньыыгытын-буруйгутун бырастыы гыныа суоҕа»[*].


Иисус Христос быраабын туһунан ыйытыы

27[•]Онтон эмиэ Иерусалимҥа кэлбиттэрэ. Иисус Таҥара Дьиэтигэр сырыттаҕына, архиерейдар,[†] сокуонньуттар[†] уонна аҕа баһылыктар[†] Киниэхэ кэлэн: 28«Ханнык быраапкынан Эн итинник быһыыланныҥ?[†][*] Ким Эйиэхэ итинник быһыыланар быраабы биэрбитэй?» – диэбиттэрэ[+].

29«Мин эмиэ эһигиттэн биири ыйытыам, – диэбитэ Иисус. – Онно хоруйдаатаххытына, Мин эмиэ ханнык бырааппынан итинник быһыыламмыппын эһиэхэ этиэм. 30Иоанн сүрэхтиир көҥүлүн хантан ылбытай: Таҥараттан дуу, дьонтон дуу? Миэхэ хоруйдааҥ»[+].

31Кинилэр бэйэлэрин икки ардыларыгар сүбэлэспиттэрэ: «Таҥараттан диэтэхпитинэ, оччоҕо эһиги кинини тоҕо итэҕэйбэтэххитий диэҕэ»[+]. 32Оттон дьонтон диэхтэрин кинилэр норуоттан куттаналлара, тоҕо диэтэххэ, Иоанн чахчы пророк[†] буоларын бука бары итэҕэйэллэрэ[+]. 33Онон: «Билбэппит», – диэн хоруйдаабыттара.

«Оччоҕо Мин эмиэ ханнык бырааппынан итинник быһыыланарбын эһиэхэ эппэппин», – диэбитэ Иисус.

### 12


Виноградник үлэһиттэрин туһунан домох

1[•]Онтон кинилэргэ маннык домоҕу кэпсээбитэ:

«Биир киһи, виноградник олордон баран, онтукатын күрүөлээн кэбиспит, иһигэр сүмэһин сүүрдэр оҥкучах хаспыт, харабыл башнятын туппут, итиэннэ барытын виноград үүннэрээччилэргэ туттаран баран, ыраах дойдуга аттаммыт[+]. 2Виноград ситэр кэмэ кэлбитигэр кини били үүннэрээччилэргэ отонуттан ыллара, чаҕарын ыыппыт. 3Үлэһиттэр чаҕары тутан ылан илдьи сынньыбыттар уонна туга да суох төттөрү ыыппыттар. 4Өссө биир атын чаҕарын ыыппытын эмиэ төбөтүн тааһынан хайа охсон, атаҕастаан төттөрү ыыппыттар. 5Өссө ыыппыт: ону даҕаны, онтон да атын ыыппыт элбэх киһитин – сороҕун кырбаабыттар, сороҕун өлөрбүттэр[+].

6Тиһэҕэр өссө биир соҕотох таптыыр уоллааҕын, уолбун ытыктыахтара дии санаан, ыыппыт[+].

7Онуоха виноградник үлэһиттэрэ сүбэлэспиттэр: „Бу нэһилиэнньик, онон кинини өлөрдөхпүтүнэ, нэһилиэстибэтэ биһиэхэ тиксиэ“[+]. 8Кинини тутан ылан өлөрөн баран, виноградник тас өттүгэр бырахпыттар[+].

9Оччотугар виноградник хаһаайына тугу гыныан сөбүй? – Кини үлэһиттэри кэлэн өлөрөн баран, винограднигын атыттарга туттарыаҕа[+]. 10-11Ама эһиги Суруйууларга „Тутааччылар бырахпыт таастара муннук тутаах тааһа буолла. Бу – Айыы Тойон оҥоһуута, биһиги маны көрө сөҕөбүт“ диэн суруллубутун аахпатаххыт дуо?»[+]

12Бу домоҕунан кинилэри кэпсээбитин өйдөөн, сонно Иисуһу тутан ылыахтарын баҕарбыттара да, норуоттан чаҕыйан, туппакка баран хаалбыттара[+].


Ыраахтааҕы түһээнэ

13[•]Бу кэнниттэн тылыттан иҥиннэрээри, Киниэхэ хас да фарисейы кытта иродианнары ыыппыттара[+]. 14Олор кэлэн Киниэхэ эппиттэрэ:

«Үөрэтээччи! Эн көнөҕүн, кимиэхэ да бэрт буола сатаабаккын билэбит; Эн хайа да киһини, кимин-тугун көрбөккө, дьиҥ чахчы Таҥара суолугар үөрэтэҕин. Рим ыраахтааҕытыгар түһээни төлүүр көҥүллэнэр дуу, суох дуу? Биһиги төлүүрбүт сөп дуу, төлөөбөппүт сөп дуу?»[+]

15Иисус, кинилэр кубулуналларын билэр буолан: «Миигин тоҕо холоон көрөҕүт? – диэбитэ. – Миэхэ динарийда[†] аҕалан көрдөрүҥ»[+].

16Манньыат аҕалан биэрбиттэригэр: «Бу ким мөссүөнэ, ким суруга сылдьарый?» – диэн ыйыппыта.

«Ыраахтааҕы киэнэ», – дэспиттэрэ.

17Онуоха Иисус эппитэ: «Оннук буоллаҕына, ыраахтааҕы киэнин ыраахтааҕыга, Таҥара киэнин Таҥараҕа биэриҥ». Кинини бары сөҕө истибиттэрэ[+].


Өлбүттэр тиллиилэрин туһунан ыйытыы

18[•]«Өлбүттэр тиллибэттэр» диир саддукейдар[†] Киниэхэ кэлэн ыйыппыттара:[+] 19«Үөрэтээччи! Моисей[†] Сокуонугар[†] „Ким эмэ убайа ойоҕор оҕо хаалларбакка өллөҕүнэ, быраата кини ойоҕун ылан, убайын удьуорун салҕаатын“ диэн сурулла сылдьар[+]. 20Сэттэ бырааттыылар бааллара: улаханнара ойох ылбыта да, өлөрүгэр киниттэн оҕо хаалбатаҕа; 21иккис бырааттара бу дьахтары ойох ылан баран, эмиэ оҕо хаалларбакка өлбүтэ; үһүс бырааттарыгар эмиэ ситигирдик буолбута. 22Бу дьахтары сэттиэн ыла сылдьыбыттара да, хайаларыттан да оҕо хаалбатаҕа. Оттон барыларын кэнниттэн дьахтар өлбүтэ. 23Онон тиллии кэмэ тиийэн кэллэҕинэ, дьахтар хайаларын ойоҕо буолуой? Сэттиэн кинини ыла сылдьыбыттара эбээт».

24Иисус эппитэ: «Эһиги Суруйуулары да, Таҥара күүһүн да билбэт буолаҥҥыт, итинтэн мунаҕыт. 25Өлбүттэр тилиннэхтэринэ, ойох да ылыахтара, эргэ да барыахтара суоҕа: Халлааҥҥа баар Аанньаллар курдук буолуохтара. 26Оттон өлбүттэр тиллиэхтээхтэрин туһунан эһиги Моисей[†] кинигэтигэр аахпатаххыт дуо? Таҥара умайа турар талахтан Моисейга „Мин – Авраам[†] Таҥарата, Исаак Таҥарата уонна Иаков Таҥарата буолабын“ диэн эппитин[+]? 27Кини өлбүттэр Таҥаралара буолбатах, тыыннаахтар Таҥаралара. Онон эһиги улаханнык сыыстараҕыт».


Кэриэстэртэн саамай суолталаахтара

28[•]Кинилэр мөккүһэллэрин иһиллээн турбут сокуонньуттартан[†] биирдэстэрэ, Иисус үчүгэйдик хоруйдаабытын истэн, чугаһаан кэлэн: «Кэриэстэртэн хайалара саамай суолталааҕый?» – диэн ыйыппыта.

29Иисус киниэхэ эппитэ: «Кэриэстэртэн саамай суолталаахтара – „Иһит, Израиль! Биир эрэ Айыы Тойон баар – биһиги Айыы Тойон Таҥарабыт; 30Айыы Тойон Таҥараҕын ис сүрэххиттэн, ис дууһаҕыттан, туох баар өйгүнэн-санааҕынан, күүскүнэн-күдэххинэн барытынан таптаа“. 31Оттон иккис итиниэхэ холоонноох кэриэс – „Чугастааҕыгын, бэйэҕин таптыырыҥ курдук, таптаа“. Бу иккиттэн ордук суолталаах кэриэс суох»[+].

32Сокуонньут[†] эппитэ: «Бэрт сөп, Үөрэтээччи! „Таҥара биир эрэ, Киниттэн ураты атын суох“ диэн Эн чахчыны эттиҥ. 33Кинини „бүтүн сүрэхпитинэн, бүтүн өйбүтүнэн-санаабытынан, бүтүн дууһабытынан, бүтүн күүспүтүнэн-күдэхпитинэн таптыахтаахпыт“ уонна „чугастааҕыбытын эмиэ, бэйэбитин таптыырбыт курдук, таптыахтаахпыт“. Бу ханнык да уокка уматыллар сиэртибэтээҕэр, бэлэхтээҕэр-туһахтааҕар быдан ордук».

34Кини өйдөөхтүк хоруйдаабытын истэн, Иисус: «Эн Таҥара Саарыстыбатыттан ырааҕа суоххун», – диэбитэ. Бу кэннэ ким да санаата кэлэн, Киниттэн тугу да ыйыппатаҕа[+].


Христос ким Уолай?

35[•]Таҥара Дьиэтигэр[†] үөрэтэ туран, Иисус салгыы эппитэ: «Сокуонньуттар[†] Христоһу тоҕо Давид[†] Уола диэн ааттыылларый[+]? 36Давид[†] бэйэтэ Сибэтиэй Тыынынан этэр эбээт: „Айыы Тойон мин Тойоммор өстөөхтөргүн үктэл оҥостон олорор гына Эйиэхэ самнаран биэриэхпэр диэри, Мин уҥа өттүбэр олор диэбитэ“ диэн[+]. 37Онон Давид бэйэтэ Кинини Тойонум диэн ааттыыр буоллаҕына, оччоҕо хайдах Кини Давид Уола[†] буоларый?»

Норуот Кинини үөрүүнэн истибитэ[+].

38[•]«Сокуонньуттартан сэрэниҥ, – диэн Иисус дьону үөрэппитэ. – Кинилэр уһун таҥастанары[*], болуоссакка уруйданары, 39синагогаҕа[†] инники эрээккэ, малааһыҥҥа бастыҥ олоххо олорору сөбүлүүллэр;[+] 40огдооболору хорон сиэччилэр, дьон көрөрүгэр өр үҥээччилэр эмиэ кинилэр, онон ыартан ыар буруйга тиксиэхтэрэ».


Огдообо сиэртибэтэ

41[•]Иисус харчы түһэрэр иһиттэри утары олорон, онно харчыны хайдах угалларын көрбүтэ. Үгүс баайдар баһаам харчыны укпуттара[+]. 42Арай биир дьадаҥы огдообо дьахтар тиийэн кэлэн, икки бытархай манньыаты кылыр гына түһэрбитэ.

43Иисус үөрэнээччилэрин ыҥыран ылан, эппитэ: «Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: бу дьадаҥы огдообо дьахтар харчы угар иһиккэ барыларыттан элбэҕи укта. 44Бары бэйэлэрин ордук харчыларын укпуттара, оттон кини буоллаҕына айаҕар эрэ тиийэр кырыымчык харчытын олоччу укта»[+].

### 13


Бүтэр уһук бэлиэлэрэ

1[•]Таҥара Дьиэтиттэн[†] тахсан баран эрдэҕинэ, үөрэнээччилэриттэн биирдэстэрэ Киниэхэ эппитэ: «Үөрэтээччи! Көр эрэ, хайдахтаах таастарый, хайдахтаах тутууларый!»

2«Бу сүҥкэн тутуулары көрөҕүн дуо? – диэбитэ Иисус киниэхэ. – Бу барыта, манна таастан таас орпот гына, урусхалланыаҕа»[+].

3Онтон Кини Таҥара Дьиэтин утары Елеон хайатыгар тахсан олордоҕуна, Петр, Иаков , Иоанн уонна Андрей буоланнар атын ким да суоҕар: 4«Ити хаһан буолуоҕай? Уонна ити туолара чугаһаабытын биһиги хайдах билэбит? Бэлиэтэ тугуй?» – диэн ыйыппыттара.

5«Ким да эһигини дэҥ үктэппэтин курдук, сэрэхтээх буолуҥ, – диэбитэ Иисус. –[+] 6Үгүстэр Мин ааппынан ааттанан, „бу Мин“ дэнэн кэлэн, элбэх дьону албыннарыгар үктэтиэхтэрэ. 7Чугаһынан-ырааҕынан сэрии турбутун иһиттэххитинэ, эһиги уолуйбат буолуҥ: ол барыта буолуохтаах эрээри, өссө да бүтэр уһук буолбатах. 8Норуот норуоту, саарыстыба саарыстыбаны утары өрө туруоҕа; онон-манан сир хамсааһына буолуталыаҕа, сут туруоҕа, аймалҕан саҕаланыаҕа[*]. Бу – төрүүр талыы киириитэ эрэ буолар[+].

9Ол эрээри бэйэҕитин көрүнэ сылдьыҥ. Эһигини тутан ылан дьүүлгэ тардыахтара, синагогаларга[†] кырбыахтара; эһиги Мин туспуттан, Миигин туоһулаары, баһылыктар уонна ыраахтааҕылар иннилэригэр туруоххут[+]. 10Ол гынан баран бүтэр уһук кэлиэн иннинэ, бары норуоттарга Евангелиены[†] иһитиннэриллиэхтээх[+]. 11Эһигини тутан ылан дьүүлгэ тартахтарына, тугу этэбит диэн санаарҕаамаҥ, төбөҕүтүн сынньымаҥ, ол чааска эһиэхэ туох бэриллэр да, ону этээриҥ – онно эһиги буолбатах, Сибэтиэй Тыын саҥарыаҕа[+]. 12Убай быраатын, аҕа оҕотун өлөр өлүүгэ анньан биэриэҕэ, оҕолор төрөппүттэрин утары турунуохтара, кинилэри өлөртүөхтэрэ[+]. 13Мин аатым туһуттан эһигини бары абааһы көрүөхтэрэ; ол эрээри тиһэҕэр тиийэ тулуйбут киһи – быыһаныаҕа[+].


Кэнэҕэс буолуохтаах улуу сор-муҥ

14[•]Оттон Даниил пророк[†] өтө көрөн эппитин курдук[*], „иччитэхсийии сидьиҥэ“ ханна туруо суохтаах сиригэр турбутун көрдөххүтүнэ (маны ааҕааччы сөпкө өйдүөхтүн), оччоҕо Иудеяҕа баар дьон хайаҕа куоттуннар; 15ким дьиэ үрдүгэр сылдьыбыт – дьиэтиттэн тугу да ыла түспэтин;[+] 16ким хонууга сылдьыбыт – сонун ыла эргиллибэтин. 17Ыарахан да буолуо ол кэмҥэ оһоҕостоох дьахталларга, эмиийдээх оҕолоох ийэлэргэ![+] 18Ити куотуугут[*] кыһыҥҥы кэмҥэ түбэспэтин туһугар үҥүҥ. 19Ол күннэргэ Таҥара аан дойдуну айыаҕыттан ыла баччааҥҥа диэри буола илик уонна буолбат даҕаны кутурҕана саҕаланыаҕа[+]. 20Айыы Тойон ити кэми кылгаппатаҕа буоллар, инчэҕэй эттээх быыһаныа суох этэ, ол эрээри Кини Бэйэтэ талан ылбыт дьонун туһугар ити кэми кылгаппыта[+].

21Оччоҕо ким эмэ эһиэхэ „Көрүҥ, Христос манна баар!“ эбэтэр „Көрүҥ, онно баар!“ диэтэҕинэ, итэҕэйбэт буолуҥ[+]. 22Сымыйа христостар, сымыйа пророктар,[†] өрө тураннар, табыллар буоллаҕына, талыллыбыт дьону кытта албыҥҥа үктэтээри, араас сөҕүмэр бэлиэлэри, дьиктилэри көрдөрүөхтэрэ[+]. 23Оттон эһиги сэрэхтээх буолуҥ. Бу туох буолуохтааҕын барытын эһиэхэ эрдэттэн кэпсээтим[+].


Киһи Уолун[†] кэлиитэ

24[•]Ол күннэргэ, кутурҕан кэнниттэн, „күн хараара өлүөҕэ, ый сырдыгын биэрбэт буолуоҕа, 25халлаантан сулустар сууллуохтара, халлаан күүстэрэ айгырыахтара“,[+] 26оччоҕо Киһи Уола[†] сүдү күүһүрэн, албан аатыран былыттарга уйдаран иһэрин көрүөхтэрэ[+]. 27Кини, Аанньалларын ыыталаан, аан дойду түөрт муннугуттан, сир-халлаан уһугуттан Бэйэтэ талан ылбыт дьонун хомуйтаран ылыаҕа[+].

28[•]Бу смоковницаны[†] холобур оҥостуҥ: лабаалара хайыы-үйэ сымнаан, сэбирдэхтэрэ быган таҕыстахтарына, эһиги сайын чугаһаабытын билэҕит. 29Ол курдук эмиэ, бу этиллибит туолан эрэрин көрдөххүтүнэ, эһиги биири билиэх тустааххыт: ол аата Кини чугаһаабыт, ааҥҥа кэлбит. 30Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: субу көлүөнэ ааһа илигинэ, бу эппитим барыта буолуоҕа[+]. 31Сир-халлаан суола суох симэлийиэҕэ, оттон Мин этэр тылым симэлийиэ суоҕа[+].


Кини кэлэр күнэ да, чааһа да биллибэт

32[•]Ол күнү да, чааһы да ким да билбэт: халлааҥҥа баар Аанньаллар даҕаны, Уола даҕаны – Аҕата эрэ билэр. 33Онон сэрэниҥ, сэргэх буолуҥ, Таҥараҕа үҥэ сылдьыҥ[*]: ол кэм хаһан тиийэн кэлэрин эһиги билбэккит[+]. 34Киһи айаҥҥа турунарыгар, дьиэтин-уотун чаҕардарыгар хаалларан, хас биирдиилэригэр сорудах биэрэн баран, аан харабылыгар „сэргэх буол“ диэн дьаһайбытын тэҥэ буолуоҕа[+]. 35Онон сэргэх сылдьыҥ: дьиэлээх хаһаайын хаһан төннөрүн – киэһэ дуу, түүн үөһүгэр дуу, бөтүүк хаһыытыырын саҕана дуу, биитэр сарсыарда дуу кэлэрин – эһиги билбэккит[+]. 36Аны эмискэ тиийэн кэлэн, утуйа сытаргытын булан ылаарай![+] 37Бу эһиэхэ эппиппин барыгытыгар этэбин: сэргэх сылдьыҥ».

### 14


Иисус Христоһу утары куомуннаһыы

1[•]Икки күнүнэн Паасха[†] уонна Көтөхтөрүүтэ суох Килиэп бырааһынньыга саҕаланыахтааҕа. Архиерейдар[†] уонна сокуонньуттар[†] Иисуһу албыннаан тутан ылан өлөрөр албаһы көрдөөбүттэрэ[+]. 2«Бырааһынньык эрэ кэмигэр түбэһиннэримиэҕиҥ, аны норуот өрө туруо», – диэн сүбэлэспиттэрэ.


Вифанияҕа арыынан аҕааһын

3[•]Иисус, Вифанияҕа[†] кэлэн, араҥ ыарыыга[†] ыалдьа сылдьыбыт Симон дьиэтигэр аһаары өттүгэстээн сыттаҕына, биир дьахтар күндү сыаналаах ыраас нард[*] кутуллубут алебастр иһити тутан кэлбитэ; уонна, ол иһитин алдьатан, үчүгэй сыттаах арыытын Кини төбөтүгэр куппута[+].

4Сорох ыалдьыттар онтон кыыһыран, бэйэлэрин икки ардыларыгар: «Бу туох ааттаах ороскуотай? – дэһиспиттэрэ. – 5Итини үс сүүс динарийтан[†][*] да тахса сыанаҕа атыылаан, дьадаҥыларга түҥэтиэххэ сөп этэ». Уонна дьахтары саҥарбыттара.

6«Кэбиһиҥ, кинини тоҕо симитиннэрэҕит? – диэбитэ Иисус. – Кини Мин туспар үтүөнү оҥордо эбээт. 7Дьадаҥылар эһигини кытта өрүү бииргэ буолуохтара, онон хаһан баҕардыгыт да, кинилэргэ үтүөнү оҥоруоххутун сөп; оттон Мин эһигини кытта өрүү бииргэ буолуом суоҕа[+]. 8Кини тугу кыайарын оҥордо: Миигин харалларга эрдэттэн бэлэмнээтэ[+]. 9Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: Евангелие[†] аан дойду үрдүнэн ханна да иһитиннэриллибитин иһин, кинини эмиэ өйдүү-саныы сылдьыахтара, кини тугу оҥорбута ахтылла туруоҕа»[+].


Иуда Искариот таҥнарыыта

10[•]Онуоха Иуда Искариот, Уон Иккиэлэртэн биирдэстэрэ, Иисуһу таҥнаран биэрээри, архиерейдарга[†] барбыта[+]. 11Кинилэр маны истэн үөрэн, харчынан төлүөх буолан эрэннэрбиттэрэ. Иуда Кинини туттаран биэрээри, тоҕоостоох түгэни көрдүү сылдьыбыта.


Паасхаҕа бэлэмнэнии

12[•]Көтөхтөрүүтэ суох Килиэп бырааһынньыгын бастакы күнүгэр – Паасхаҕа[†] анаммыт бараан оҕотун өлөрүөхтээх күннэригэр – үөрэнээччилэрэ Иисустан: «Паасха аһын ханна аһыаххын баҕараҕыный? – диэн ыйыппыттара. – Биһиги баран бэлэмниэ этибит»[+].

13Иисус үөрэнээччилэриттэн икки киһини маннык этэн ыыппыта: «Куоракка барыҥ, онно купсууҥҥа уу баһан иһэр киһини көрсүөххүт; кинини батыһан, 14ханна киирэр да, онно киирсэн дьиэлээх хаһаайыҥҥа „Үөрэтээччи үөрэнээччилэрин кытта Паасха аһын аһыыр хоһо ханнатын ыйыттарар“ диэриҥ. 15Оччоҕо кини эһиэхэ бырааһынньыкка анаан тэриллибит үөһэ баар киэҥ-куоҥ хоһу көрдөрүөҕэ. Биһиэхэ онно бэлэмнээриҥ».

16Үөрэнээччилэрэ суолга туруммуттара; куоракка кэлэн, Кини эппитин булан, паасханы бэлэмнээбиттэрэ.


«Эһигиттэн биирдэскит Миигин таҥнарыаҕа»

17Киэһэ буолбутугар Кини Уон Иккиэлэрин кытта тиийэн кэлбитэ. 18Өттүгэстээн сытан аһаан эрдэхтэринэ, Иисус эппитэ: «Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: эһигиттэн биирдэскит, Миигин кытта бииргэ аһыы олорооччу, Миигин таҥнарыаҕа»[+].

19Кинилэр, онтон курутуйан, биир-биир Киниэхэ: «Ол ама мин буолуом дуо?» – дэһиспиттэрэ.

20«Миигин кытта биир иһиттэн умньаан сии олорор киһи, Уон Иккиэлэртэн биирдэскит, – диэбитэ Иисус. – 21Киһи Уола[†], Кини туһунан суруллубутун курдук, баран иһэр, ол эрээри сор-муҥ күүтэр Киһи Уолун таҥнарааччыны: кини олох да төрөөбөтөҕө буоллар, ордук буолуо этэ»[+].


Айыы Тойон Аһылыга

22[•]Аһыы олордохторуна, Иисус килиэби ылан алҕаан баран, тоһутан кинилэргэ биэрбитэ итиэннэ: «Ылан сиэҥ, бу Мин Этим-сииним», – диэбитэ[+].

23Онтон иһити ылан, Таҥараҕа махтанан баран, кинилэргэ биэрбитэ, бары ол иһиттэн испиттэрэ.

24Иисус эппитэ: «Бу – бар дьон туһугар тохтор, Саҥа Кэс Тылы[†] бигэргэтэр Мин Хааным[+]. 25Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: Таҥара Саарыстыбатыгар саҥа арыгыны иһиэхпэр диэри, Мин аны бу виноград арыгытыттан – испэппин».

26Айхал ырыаларын ыллаан баран, кинилэр Елеон хайатыгар тахсыбыттара[+].


Петр мэлдьэһиэхтээҕин өтө көрүү

27[•]«Эһиги бары бу түүн Миигиттэн тэйиэххит, – диэбитэ Иисус. – Барыта „Маныыһыты сууһардахпына, барааннар үрүө-тараа барыахтара“ диэн суруллубутун курдук буолуоҕа[+]. 28Онтон, тиллэн баран, Мин эһигини Галилеяҕа көһүтүөҕүм»[+].

29Петр Киниэхэ: «Бары да Эйигиттэн тэйбиттэрин иһин, мин тэйиэм суоҕа», – диэбитэ.

30«Кырдьыгы эйиэхэ этэбин, – диэбитэ Иисус, – бу түүн, бөтүүк иккитэ хаһыытыан иннинэ, эн Миигиттэн үстэ аккаастаныаҥ».

31Петр буоллаҕына өссө ордук итийэн-кутуйан туран эппитэ: «Эйигин кытта өлүөм да иһин, мин Эйигиттэн аккаастаныам суоҕа». Үөрэнээччилэр бары эмиэ ити курдук эппиттэрэ.


Гефсимания

32[•]Гефсимания диэн ааттанар дэриэбинэҕэ кэлбиттэрэ. Иисус үөрэнээччилэригэр эппитэ: «Мин баран үҥэн кэлиэхпэр диэри, эһиги манна олоро түһүҥ». 33Итиэннэ Петры, Иаковы уонна Иоанны илдьэ баран, ис-иһиттэн аймаһыйан, туоххаһыйан барбыта[+]. 34«Дууһам өлөр кутурҕаҥҥа ылларда; эһиги манна олоро түһүҥ, утуйумаҥ», – диэбитэ[+].

35Итиэннэ иннин диэки бара түһээт, сиргэ умса түһэн, бу чаас, сатанар буоллаҕына, Кинини тумнан ааһарыгар көрдөһөн үҥпүтэ[+]. 36«Авва[†], Аҕаа! – диэбитэ. – Эйиэхэ туох барыта кыаллар. Бу эрэй-буруй иһитин Миигин тумуннар. Ол эрээри Мин көҥүлбүнэн буолбатын, Эн көҥүлгүнэн буоллун»[+].

37Онтон төннөн кэлэн көрбүтэ, үөрэнээччилэрэ утуйа сыталлара. «Симон, утуйа сытаҕын дуу? – диэбитэ Кини Петрга. – Эн биир чаас сэргэх сылдьа түһэриҥ кыаллыбата дуо? 38Утуйумаҥ, тургутууну тулуйар туһугар, үҥүҥ. Тыын сэргэх, эт-хаан мөлтөх»[+]. 39Итиэннэ эмиэ тэйэ баран, били эппитин хатылаан үҥпүтэ. 40Төннөн кэлэн көрбүтэ, үөрэнээччилэрэ, халтаһалара ыараан хаалан, эмиэ утуйа сыталлара, онон Киниэхэ туох да диэн хардарыахтарын билбэтэхтэрэ.

41Үһүс төгүлүн кэлэн эппитэ: «Эһиги кэм да утуйа, сынньана сытаҕыт дуу? Бүттэ, кэм-кэрдии кэллэ: Киһи Уола[†] бу аньыылаахтар илиилэригэр бэриллэн эрэр[+]. 42Туруҥ, бардыбыт. Көрүҥ, Миигин таҥнарааччы чугаһаата».


Иисус Христоһу тутуу

43[•]Сонно, Кини маны этэ турдаҕына, Иуда, Уон Иккиэлэртэн биирдэстэрэ, тиийэн кэлбитэ. Кинини кытта архиерейдар, сокуонньуттар[†] уонна аҕа баһылыктар[†] ыыппыт болоттоох-үөрбэлээх дьоно кэлсибиттэрэ[+]. 44Таҥнарыахсыт кинилэргэ эрдэттэн «мин Кими уураабытым – ол Иисус буолуоҕа, Кинини тутан ылан, эрэллээхтик манатан илдьээриҥ» диэн бэлиэ биэрбит этэ. 45Иуда кэлээт да, Киниэхэ чугаһаан кэлэн: «Равви[†]! Равви!»[†] – диэн баран, уураан ылбыта. 46Кэлбит дьон Иисуһу саба түһэн тутан ылбыттара. 47Онно турбут дьонтон биирдэстэрэ батаһын хаба тардан ылан, архиерей кулутун кулгааҕын быһа дайбаабыта[+].

48«Эһиги, ороспуойу тутар курдук, Миэхэ болоттонон-үөрбэлэнэн кэлбиккит, – диэбитэ Иисус Кинини тута кэлбит дьоҥҥо. – 49Хас күн аайы Мин эһигини Таҥара Дьиэтигэр[†] үөрэтэрим, онно эһиги Миигин туппатаххыт. Ол эрээри Суруйууларга этиллибит туолуохтун»[+]. 50Онуоха үөрэнээччилэрэ бары Кинини быраҕан, куотан хаалбыттара[+].

51Биир эдэр уол, сыгынньах этин холустанан эринэн баран Кинини батыспытын, буойуннар тутан ылбыттара. 52Уол холустатын хаалларан, сыгынньаҕын куоппута.


Синедриоҥҥа

53[•]Иисуһу архиерейга аҕалбыттара; онно архиерей үлэһиттэрэ, аҕа баһылыктар[†] уонна сокуонньуттар бары мустубуттара. 54Петр Кинини ырааҕынан батыһан, архиерей тиэргэнигэр киирсэн хаалбыта; онно үлэһиттэри кытта кэккэлэһэ олорон, кулуһун уотугар иттибитэ.

55Архиерейдар уонна синедрион[†] бүттүүнэ, Иисуһу өлөрөөрү, Кинини утары туох эмэ туоһу көрдүү сатаабыттара да, булбатахтара. 56Бэрт элбэх киһи Кинини утары сымыйанан туоһулуура гынан баран, бары тус-туһунан этэллэрэ[+].

57Сорохтор Кинини утары туоһулаан эппиттэрэ: 58«Кини бу дьон туппут Таҥаратын Дьиэтин урусхаллаан бараммын, үс хонугунан атыны, дьон туппатаҕын, тутуоҕум диирин биһиги истибиппит»[+]. 59Ол эрээри бу да туоһулааһыннар син биир сөп түбэһиспэт этилэр.

60Архиерей ортоку тахсан туран, Иисустан: «Эн тоҕо тугу да хоруйдаабаккын? – диэн ыйыппыта. – Эйигин утары бу тугу туоһулуулларый?»[+] 61Кини саҥата суох турбута, тугу да хоруйдаабатаҕа.

Архиерей эбии лаппыйан ыйыппыта: «Кэлиэхтээх Христос – Алгыстаах Таҥара Уола Эн дуо?»[+]

62«Мин, – диэбитэ Иисус. – Эһиги Киһи Уола Сүдү Күүстээх Таҥара уҥа өттүгэр олорорун уонна халлаан былыттарын кытта кэлэн иһэрин көрүөххүт»[+].

63Маны истэн, архиерей таҥаһын хайа тардыммыта: «Бу кэннэ туох туоһутугар эбии наадыйабытый[+]? 64Эһиги Таҥараны холуннарыыны иһиттигит! Онон туох диэн быһаараҕыт?»

Бары: «Кини өлөр буруйдаах!» – диэбиттэрэ[+]. 65Сорохтор Кинини силлээн киирэн барбыттара, итиэннэ сирэйин сабан баран: «Пророк[†], ким охсубутун эт!» – дии-дии, сирэйгэ охсуолаабыттара. Онтон аны чаҕардар Киниэхэ кырбаабыттара[+].


Петр мэлдьэһиитэ

66[•]Петр аллара тиэргэҥҥэ олордоҕуна, архиерей чаҕар кыргыттарыттан биирдэстэрэ чугаһаан кэлэн, 67иттэ олорор Петры сыныйан көрөн баран: «Эн эмиэ Назарет[†] Иисуһун кытта сылдьарыҥ!» – диэбитэ.

68«Билбэппин, ити тугу этэргин өйдөөбөппүн», – диэн мэлдьэһэн баран, Петр тас тиэргэҥҥэ тахсан барбыта; сонно бөтүүк хаһыытаабыта.

69Чаҕар кыыс кинини иккиһин көрөн, онно турар дьоҥҥо: «Бу кинилэртэн биирдэстэрэ», – диэбитэ. 70Петр эмиэ мэлдьэспитэ.

Чочумча буолаат онно турар дьон Петрга хаттаан эппиттэрэ: «Чахчы, эн Галилея олохтооҕунаҕын, кинилэртэн биирдэстэринэҕин. Саҥаҕыттан да биллэр[*]».

71«Ити этэр Киһигитин мин билбэппин», – диэн Петр сирдээх халлаанынан андаҕайбыта.

72Бөтүүк иккистээн хаһыытаабыта. Иисус киниэхэ бөтүүк иккитэ хаһыытыан иннинэ, эн Миигиттэн үстэ аккаастаныаҥ диэбитин өйдөөн, Петр ытаан барбыта[+].

### 15


Пилат иннигэр

1[•]Сарсыарда эрдэ архиерейдар[†], аҕа баһылыктар[†], сокуонньуттар[†] уонна синедрион[†] бүттүүнэ мустан, сүбэлэһэн баран, Иисуһу кэлгийэн, Пилакка илдьэн биэрбиттэрэ[+].

2«Эн кырдьык иудей Ыраахтааҕытынаҕын дуо?» – Пилат ыйыппыта.

«Эн бэйэҥ эттиҥ», – диэбитэ Иисус[+].

3Архиерейдар[†] Кинини элбэххэ буруйдаабыттара. 4Пилат Киниттэн хат ыйыппыта: «Эн тоҕо тугу да хоруйдаабаккыный? Көрбөккүн дуо Эйигин хайдах курдук элбэххэ буруйдуулларын?»[+] 5Ол эрээри, Пилат дьиктиргиэн иһин, Иисус маныаха даҕаны тугу да хоруйдаабатаҕа.


Өлөрөргө ууруу

6[•]Бырааһынньыкка норуот көрдөһүүтүнэн Пилат биир хаайыылааҕы босхолуур үгэстээҕэ. 7Ол саҕана буолбут өрө турууга дьону өлөрөн, биир санаалаахтарын кытта хаайыллан сытар Варавва диэн киһи баара. 8Норуот Пилаттан кинилэр тустарыгар ити үгэһин өссө төгүл толороругар көрдөһөн барбыта.

9«Эһиэхэ иудей Ыраахтааҕытын босхолоон биэриэхпин баҕараҕыт дуо?» – диэн ыйыппыта Пилат. 10Архиерейдар ордугурҕаан Кинини туттарбыттарын Пилат билэр этэ[+]. 11Ол эрээри кинилэр Пилаттан Варавваны көрдөөн ыларга норуоту кикпиттэрэ[+].

12«Оччоҕо иудей Ыраахтааҕыта диэн ааттыыр Киһигитин мин хайдах гынабын?» – диэн Пилат хат ыйыппыта.

13«Кириэскэ тиир – Кинини!» – эмиэ үөгүлэһэн барбыттара.

14«Кини туох куһаҕаны оҥорбутай?» – диэбитэ Пилат.

Онуоха өссө сэтэрэн: «Кириэскэ тиир – Кинини!» – диэн үөгүлэспиттэрэ[+].

15Онон Пилат норуот санаатын табаары, кинилэргэ Варавваны босхолообута, оттон Иисуһу таһыйтаран баран, тиирэн өлөрөргө биэрбитэ[+].


Рим буойуннара Иисус Христоһу элэк оҥостоллор

16[•]Буойуннар Кинини дыбарыас түгэҕэр баар хаһаарымаҕа илдьэн, онно бүтүн этэрээти мунньубуттара; 17санныгар кыһыл сону саба быраҕан баран, хатыылаах ыарҕаттан бөнүөк өрөн, төбөтүгэр кэтэрдибиттэрэ, 18уонна: «Иудей Ыраахтааҕыта, туругур!» – диэн айхаллаабыттара; 19торуосканан төбөҕө охсуолаабыттара, силлээбиттэрэ-хаахтаабыттара, сөһүргэстии-сөһүргэстии, Киниэхэ сүгүрүйбүтэ буолбуттара[+]. 20Дуоһуйуохтарыгар диэри, күлүү-элэк оҥостон баран, кыһыл сонун устан, Бэйэтин таҥаһын таҥыннарбыттара уонна өлөрө илдьибиттэрэ.


Кириэскэ тиирии[†]

21[•]Ходуһаттан кэлэн ааһан иһэр Симон диэн ааттаах Киринеяттан төрүттээх киһини, Александр уонна Руф аҕаларын, Иисус кириэһин сүгэригэр күһэйбиттэрэ[+]. 22Иисуһу Голгофаҕа[†], ол аата «Бас уҥуоҕа» диэн ааттанар сиргэ аҕалбыттара. 23Туймаардар арыгыны иһэрдэ биэрбиттэрин, Кини испэтэҕэ. 24Иисуһу кириэскэ тиирбит дьон, таҥаһын үллэстээри, ким тугу ыларын быһаарсан түөрэх бырахсыбыттара[+].

25Кинини кириэскэ үс чаас саҕана[*] тиирбиттэрэ. 26Төбөтүн үрдүнэн буруйа – «Иудей Ыраахтааҕыта» диэн суруллан турара. 27Кинини кытта икки ороспуонньугу тиирбиттэрэ: биирин Кини уҥа өттүгэр, атынын хаҥас өттүгэр. 28Онон Суруйууларга «Кинини хара дьайдаахтарга тэҥнээбиттэрэ» диэн этиллибит туолбута[*]. 29Ааһан иһээччилэр, сэнээбиттии кэҕиҥнэһэ-кэҕиҥнэһэ: «Ээй, Эн, Таҥара Дьиэтин[†] урусхаллаан баран үс күнүнэн тутааччы! – диэн үөҕэллэрэ. –[+] 30Бэйэҕин Бэйэҥ быыһан, кириэстэн түс!»

31Архиерейдар эмиэ сокуонньуттардыын[†] Кинини күлүү-элэк оҥостон: «Атыттары быыһыыра, оттон Бэйэтин быыһанар кыаҕа суох! – дэһэллэрэ. –[+] 32Христос, Израиль Ыраахтааҕыта, биһиги көрөн турдахпытына, сибилигин кириэстэн түстүн, дьэ оччоҕо итэҕэйиэхпит». Бэл Кинини кытта бииргэ тиириллибиттэр эмиэ үөҕэ турбуттара[+].


Иисус Христос өлүүтэ

33[•]Алта чаас саҕана сир үрдүгэр им балай хараҥа бүрүүкээн тоҕус чааска диэри[*] оннук ыаһыран турбута. 34Тоҕус саҕана Иисус улаханнык саҥаран: «Элои! Элои! Ламма савахфани?» – диэбитэ. (Ол аата, тылбаастаатахха – «Таҥарам, Таҥарам! Эн Миигин тоҕо хааллардыҥ?»)[+]

35Аттыгар турааччылартан сорохторо маны истэн: «Көр, Илияны ыҥырар!» – дэспиттэрэ.

36Ким эрэ сүүрэн тиийэн, гуупкаҕа уксууһу оборторон ылан тайахха иилэн баран, онтун Кини уоһугар үҥүлүтэ туран: «Бэйи тохтооҥ, Илия Кинини түһэрэ кэлэр эбит дуу, суох дуу, көрүөхпүт», – диэбитэ[+].

37Иисус улаханнык хаһыытаан баран, тыына быстыбыта.

38Таҥара Дьиэтин ис быыһа үөһэттэн алларааҥҥа тиийэ икки аҥыы хайа барбыта[+]. 39Иисус иннигэр турбут сотник, Кини итинник хаһыытаан баран[*] өлбүтүн көрөн: «Бу Киһи чахчы Таҥара Уола эбит!» – диэн саҥа аллайбыта.

40Итини ыраахтан дьахталлар эмиэ көрөн турбуттара: кинилэр ортолоругар Мария Магдалина, кыра Иаков уонна Иосия[*] ийэлэрэ Мария итиэннэ Саломия бааллара[+]. 41Кинилэр Иисуһу Галилеяттан ыла батыһа сылдьаннар, Киниэхэ сулууспалаабыттара. Итини таһынан Кинини кытта Иерусалимҥа кэлсибит атын элбэх дьахтар баара.


Иисус Христоһу харайыы

42[•]Киэһэрбитин иһин (бу бээтинсэ, субуота[†] иннинээҕи күн этэ), 43Сүбэ биллиилээх чилиэнэ, бэйэтэ эмиэ Таҥара Саарыстыбатын кэтэһэр киһи, Аримафеяттан төрүттээх Иосиф кэлэн, эр хаанын ылынан Пилакка киирбитэ уонна Иисуһу көрдөөбүтэ. 44Иисус хайыы-үйэ өлбүтүн истэн, Пилат соһуйбута, онон сотнигын ыҥыран ылан, Кини хаһан өлбүтүн ыйыппыта; 45сотниктан билэн баран, Иисуһу Иосифка бэрдэрбитэ. 46Иосиф болотуна атыылаһан аҕалбыта уонна Кинини кириэстэн түһэрэн, ол болотунатыгар суулаан баран, очуоска оҥоһуллубут хаспахха сытыарбыта; хаспах айаҕын тааһынан бүөлэтэ уурбута. 47Мария Магдалина уонна Иосия ийэтэ Мария Иисуһу ханна харайалларын көрөн турбуттара.

### 16


Иисус Христос тиллиитэ

1[•]Субуота[†] ааспытыгар Мария Магдалина, Иаков ийэтэ Мария уонна Саломия буоланнар, Иисуһу оҕунуохтуу бараары, үчүгэй сыттаах мас арыытын атыыласпыттара[+]. 2Нэдиэлэ бастакы күнүгэр сарсыарда бэрт эрдэ, күн саҥа тахсыыта, хаспахха баран иһэн 3бэйэлэрин икки ардыларыгар: «Ким биһиэхэ хаспах аан тааһын сыҕарытан биэриэй?» – диэн кэпсэппиттэрэ[+]. 4Арай көрбүттэрэ, таастара сыҕарытыллыбыт буолан биэрбитэ; ол сүүнэ улахан таас этэ. 5Кинилэр иһирдьэ киирэннэр, уҥа диэки үрүҥ таҥастаах эдэр киһи олорорун көрөн уолуйа куттаммыттара.

6«Куттанымаҥ, – диэбитэ кини. – Эһиги кириэскэ тиириллибит[†] Назарет[†] Иисуһун көрдүүгүт; Иисус тиллибитэ, онон манна суох. Кинини сытыарбыт сирдэрэ бу баар. 7Баран үөрэнээччилэригэр уонна Петрга этиҥ: „Иисус эһигини Галилеяҕа көһүтэр; эһиги Кинини, Бэйэтэ эппитин курдук, онно көрүөххүт“»[+].

8Дьахталлар хаспахтан тахсан, сүүрүүнэн барбыттара, тугу да өйдөөбөт буолуохтарыгар диэри куттаммыттара бэрдиттэн кимиэхэ да тугу да кэпсээбэтэхтэрэ.


Иисус Христос Мария Магдалинаҕа көстүүтэ

9[•]Иисус нэдиэлэ бастакы күнүгэр, сарсыарда эрдэ, тиллэн баран, бастакынан Мария Магдалинаҕа (урут киниттэн сэттэ абааһыны үүрэн таһаарбыта) көстүбүтэ[+]. 10Мария Кини үөрэнээччилэригэр, кутурҕаҥҥа ылларан ытаһа-соҥоһо олордохторуна тиийэн, тугу көрбүтүн кэпсээбитэ. 11Кинилэр Иисус тыыннааҕын уонна Мария Кинини көрбүтүн истэн да баран, итэҕэйбэтэхтэрэ[+].


Иисус Христос икки үөрэнээччитигэр көстүүтэ

12Бу кэнниттэн Иисус аны икки үөрэнээччитигэр, дэриэбинэҕэ баран истэхтэринэ, аара суолга атын дьүһүннэнэн көстүбүтэ. 13Олор төннөн кэлэн үөрэнээччилэргэ кэпсээбиттэрэ эрээри, кинилэри эмиэ итэҕэйбэтэхтэрэ.


Иисус Христос уон биир үөрэнээччитигэр көстүүтэ

14Кэлин Иисус уон биир үөрэнээччигэ барыларыгар аһыы олордохторуна көстөн кэлэн, итэҕэлэ суохтарын, тыйыс сүрэхтээхтэрин, Кини тиллибитин көрбүттэри итэҕэйбэтэхтэрин иһин, хомуруйбута. 15Итиэннэ кинилэргэ эппитэ: «Эһиги аан дойду устун сылдьан бар дьоҥҥо Евангелиены[†] иһитиннэриҥ[+]. 16Ким итэҕэйэн сүрэхтэммит – быыһаныа, ким итэҕэйбэтэх – дьүүллэниэ[+]. 17Итэҕэйбиттэри дьикти бэлиэлэр арыаллыахтара: кинилэр Мин ааппынан дьонтон абааһылары үүрэн таһаарыахтара, саҥа тылларынан саҥарыахтара;[+] 18моҕойдору сыгынньах илиилэринэн ылыахтара; дьааттаах сүлүһүнү да истэхтэринэ, туох да буолуохтара суоҕа; ыарыһахтарга илиилэрин ууран туран үҥтэхтэринэ, олор үтүөрүөхтэрэ»[+].


Айыы Тойон Халлааҥҥа барыыта

19Айыы Тойон[*] маны этэн баран, Халлааҥҥа тахсан Таҥара уҥа өттүгэр олорбута[+]. 20Оттон үөрэнээччилэрэ сир-сир устун сылдьан Айыы Тойон көмөтүнэн бар дьону үөрэппиттэрэ. Кинилэр үөрэтэр үөрэхтэрин Иисус эппит дьикти бэлиэлэрэ бигэргэтэллэрэ. Аминь[†][*][+].

## Лука

### Лука

Лука


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]


### 1


ЛУКАТТАН СИБЭТИЭЙ ЕВАНГЕЛИЕ


Аан тыл

1Үгүстэр биһиэхэ буолбут түбэлтэлэри хайыы-үйэ сэһэргээн суруйар буолбуттарыттан, 2ону хара маҥнайгыттан көрбүт-истибит, Тыл туһугар сулууспалаабыт дьон биһиэхэ тиэрдибиттэрин 3барытын төрдүттэн ырытан-чинчийэн көрөн бараммын, ытыктабыллаах Феофил, мин эмиэ барытын эйиэхэ саас-сааһынан суруйан биэрэргэ быһаарынным[+]. 4Бу урут истэн үөрэммит үөрэҕиҥ бигэ төрдүн билэргэр эйиэхэ көмөлөөх буолуоҕа.


Иоанн Сүрэхтээччи төрүүрүн иһитиннэрии

5Ирод Иудея ыраахтааҕыта буолан олордоҕуна, Авия бөлөҕөр[*] Захария диэн ааттаах аҕабыыт[†] баара; кини кэргэнэ Аарон аҕатын ууһуттан төрүттээҕэ, аата Елисавета диэн этэ[+]. 6Иккиэн Айыы Тойон кэриэстэрин, ыйыыларын-кэрдиилэрин – барытын эҥкилэ суох толорор буолан, Таҥара иннигэр көнө дьон этилэр[+]. 7Елисавета кыайан оҕоломмот буолан, оҕолоро суоҕа, саастара буоллаҕына быданнаабыта.

8Биирдэ Захария, бөлөҕүн ирээтэ кэлэн, Таҥара иннигэр сулууспалыы сылдьыбыта. 9Аҕабыыттар үгэстэринэн сэрэбиэй бырахпыттарыгар фимиам уматыыта киниэхэ түбэспитэ. Захария Айыы Тойон Дьиэтигэр киирбитэ,[+] 10оттон дьон, кини фимиам уматар кэмигэр таска туран үҥпүтэ[+].

11Арай Захария көрдөҕүнэ: үчүгэй сыттаах сиэртибэни уматар остуол уҥа өттүгэр Айыы Тойон Аанньала турара[+]. 12Захария кинини көрөн өмүттэн хаалбыта, улаханнык куттаммыта. 13Аанньал киниэхэ эппитэ: «Куттаныма, Захария, эн үҥэриҥ Таҥараҕа тиийдэ. Кэргэниҥ Елисавета эйиэхэ уол оҕону төрөтүөҕэ, эн оҕоҕун Иоанн диэн ааттыаҥ[+]. 14Эйиэхэ улуу үөрүү кэмэ үүнүөҕэ, үгүстэр кини төрөөбүтүттэн үөрүөхтэрэ. 15Кини Айыы Тойон иннигэр улуу киһи буола үүнэн тахсыаҕа; ханнык да арыгыны, итирдэр утаҕы иһиэ суоҕа, ийэтин иһиттэн тахсаат да, Сибэтиэй Тыынынан туолуоҕа;[+] 16Израиль уолаттарын үгүстэрин Айыы Тойон Таҥараларыгар эргилиннэриэҕэ; 17аҕалары оҕолорун кытта эйэлэһиннэрэн, бас бэриммэттэри кырдьык суолугар төнүннэрэн, норуоту Айыы Тойон кэлэригэр бэлэмнээри, Илия курдук тыыннанан-күүстэнэн Кини иннигэр баран иһиэҕэ»[+].

18Захария Аанньалтан: «Бу чахчытын мин хайдах билэбин? – диэн ыйыппыта. – Бэйэм кырыйдым эбээт, хотунум да сааһа ыраатта»[+].

19«Мин Таҥара иннигэр турар Гавриилбын, – диэбитэ Аанньал. – Кини миигин эйиэхэ маны этиттэрэ, бу үөрүүлээх илдьити биллэртэрэ ыыппыта. 20Бу эппиппин итэҕэйбэтэҕиҥ иһин, Мин эппит тылым туолуор диэри, эн тылгыттан матан, кыайан саҥарбат буолуоҥ».

21Дьон Захарияны күүтэн турбуттара, кини Таҥара Дьиэтигэр өр буолбутун дьиктиргээбиттэрэ. 22Захария тахсан баран, дьоҥҥо тугу да кыайан эппэтэҕиттэн иһирдьэ көрүү көрбүт эбит диэн өйдөөбүттэрэ; кини саҥа таһаарбакка, илиитинэн эрэ кэпсэтэр этэ.

23Таҥара иннигэр сулууспалыыр күннэрэ ааһаннар, Захария дьиэтигэр төннүбүтэ. 24Бу кэнниттэн сотору кэргэнэ Елисавета ыарахан буолбута; кини биэс ый устата кистэнэ сылдьан: 25«Дьон-сэргэ ыар тылыттан быыһаары, Айыы Тойон миэхэ маннык үтүөтүк сыһыаннаста», – диирэ[+].


Иисус Христос төрүүрүн иһитиннэрии

26Онтон алтыс ыйыгар Таҥара Аанньалын Гавриилы Галилея Назарет[†] диэн куоратыгар[+] 27Давид[†] удьуора Иосиф кэргэн ылар кэпсэтиилээх Кыыһыгар ыыппыта; Кыыс аата Мария диэн этэ. 28Аанньал кини дьиэтигэр киирэн: «Үөр-көт, Үрдүк Алгыстаах! – диэбитэ. – Айыы Тойон Эйигинниин! Эн дьахталлартан алгыстаахтарынаҕын![*]»

29Мария Аанньалы көрөн, кини тылыттан симиттэн, бу эҕэрдэни хайдах да быһаарыан булбатаҕа. 30Аанньал эппитэ: «Мария, куттаныма! Эн Таҥара үрдүк алгыһын ыллыҥ: 31Эйиэхэ оҕо үөскээн Уолу төрөтүөҥ, Киниэхэ Иисус диэн ааты биэриэҥ[+]. 32Кини улуу буолуоҕа, Үрдүк Таҥара Уола диэн ааттаныаҕа; Айыы Тойон Таҥара Киниэхэ өбүгэтин Давид[†] бүрүстүөлүн биэрэн[+] 33үйэлэр тухары Иаков удьуордарыгар ыраахтааҕылыаҕа; Кини Саарыстыбата муҥур уһуга суох буолуоҕа»[+].

34Мария Аанньалга: «Хайаан оннук буоларый, Мин эрэ суохпун эбээт?» – диэбитэ.

35«Эйиэхэ халлаантан Сибэтиэй Тыын түһүөҕэ, Үрдүк Таҥара күүһэ сайыаҕа, – диэбитэ Аанньал, – онон Эн төрөтөр Сибэтиэй Оҕоҥ Таҥара Уола диэн ааттаныаҕа[+]. 36Бэл диэтэр аймаҕыҥ Елисавета, оҕото суох дэнэр бэйэтэ, кырдьан баран уол оҕону көтөхпүтэ алтыс ыйыгар барда. 37Таҥара кыайбатаҕа диэн суох»[+].

38«Мин Айыы Тойон кулутунабын. Эн эппиккинэн буоллун», – диэбитэ Мария. Аанньал Киниттэн барбыта.


Мариялаах Елисавета көрсүһүүлэрэ

39Ол күннэргэ Мария бэрт тиэтэлинэн Иудея хайалаах өттүгэр баар куоракка аттаммыта. 40Кини Захария дьиэтигэр киирэн Елисаветаны эҕэрдэлиир 41саҥата иһиллээтин кытта, Елисавета иһигэр оҕото мөхсөн ылбыта, оттон бэйэтэ, Сибэтиэй Тыынынан туолан, 42улаханнык саҥа аллайбыта: «Эн дьахталлартан алгыстаахтарынаҕын, төрөтө илик Оҕоҥ эмиэ алгыстаах! 43Бу мин ким буоламмын, Айыы Тойонум Ийэтэ миэхэ Бэйэтинэн тиийэн кэллэ? 44Эн эҕэрдэлиир саҥаҥ кулгаахпар иһиллээтин кытта, испэр оҕом үөрэн мөхсөн ылла. 45Оо, алгыстаах да буоллаҕа Айыы Тойон эппитэ туоларын итэҕэйбит Кыыс!»


Мария айхал тыла

46Мария эппитэ: «Дууһам Айыы Тойону айхаллыыр, 47Таҥарабыттан – Быыһааччыбыттан[†] – сүргэм көтөҕүллэр[+]. 48Кини Миигин, кыра биллибэт Кулутун, бэлиэтии көрдө, онон аны бары көлүөнэлэр Миигин Алгыстаах диэн ааттыахтара[+]. 49Сүдү Күүстээх Таҥара миэхэ маннык улуу үтүөнү оҥордо – Кини аата сибэтиэй![+] 50Кинини ытыктыыр дьоҥҥо Таҥара удьуортан удьуорга амарах сыһыаннаах. 51Күүстээх илиитин уунна да, Кини киэмсиктэр өйдөрүн-санааларын үрэйдэ, 52баһылыктары бүрүстүөллэриттэн суулларда, намыһахтары өрө таһаарда[+]. 53Аччыктарга байылыат олоҕу биэрдэ, баайдары кураанах ыыталаата[+]. 54-55Өбүгэлэрбитигэр, Авраамҥа[†] уонна кини удьуордарыгар, үйэлэр тухары амарахтык сыһыаннаһыах буолбутун толорон, чаҕарыгар – Израильга – көмөлөстө»[+].

56Мария Елисаветаны кытта үс ый бииргэ олорон баран, дьиэтигэр төннүбүтэ.


Иоанн Сүрэхтээччи төрөөһүнэ

57Елисавета оҕолонор кэмэ уолдьаһан, уол оҕону төрөппүтэ. 58Ыаллара уонна аймахтара Айыы Тойон киниэхэ хайдах курдук амарахтык сыһыаннаспытын истэн, кинилиин тэҥҥэ үөрсүбүттэрэ.

59Ахсыс күнүгэр кыра оҕоҕо быһыллыы[†] сиэрин-туомун оҥоро кэлбит дьон уолу аҕатын аатынан Захария диэн ааттаары гыммыттарыгар[+] 60ийэтэ: «Суох, кини Иоанн диэн буолуоҕа», – диэбитэ.

61«Эн уруугар-аймаххар итинник ааттаах ким да суох ээ», – диэбиттэрэ. 62Илиилэринэн имнэнэн аҕата оҕотун ким диэн ааттыан баҕарарын ыйыппыттара. 63Аҕата хаптаһын көрдөөн ылан: „Кини аата Иоанн“, – диэн суруйбута. 64Онуоха кини тыла өһүллэн, Таҥараны алҕаан киирэн барбыта. 65Ыаллыы олорооччулар бука бары маны истэн дьулайбыттара; бу туһунан сурах Иудея хайалаах дойдутун бүтүннүү тилийэ көппүтэ. 66Истибит эрэ барыта итини тойонноон: «Бу оҕоттон туох эрэ тахсар?» – диэн кэпсэтэрэ. Айыы Тойон алгыстаах илиитэ кинини араҥаччылыыра.


Захария айхал тыла

67Иоанн аҕата Захария Сибэтиэй Тыынынан туолан, маннык төлкөлөөн эппитэ: 68«Айыы Тойоҥҥо, Израиль Таҥаратыгар, алгыс буолуохтун! Кини биһиэхэ көмөҕө кэллэ, норуотугар көҥүлү биэрдэ[+]. 69-70Былыр сибэтиэй пророктарынан[†] эрэннэрбитин курдук, чаҕарын Давид дьиэтиттэн биһиэхэ улуу Быыһааччыны[†] биэрдэ –[+] 71бары өстөөхтөн, абааһы көрөөччүлэртэн Өрүһүйээччини![+] 72Кини өбүгэлэрбитигэр амарахтык сыһыаннаһыах, эппит сибэтиэй кэс тылын өйдүү сылдьыах буолан,[+] 73аҕабытыгар Авраамҥа[†] андаҕайбыта[+]. 74-75Онон өстөөхтөрбүтүттэн быыһанан үйэ-саас тухары Кини иннигэр сибэтиэй, кырдьыксыт дьон буолар туһугар, туохтан да толлон-торуттан турбакка, биһиги Киниэхэ сулууспалыахпыт. 76Оттон эн, кыһыл оҕо, Үрдүк Таҥара пророга диэн ааттаныаҥ: Айыы Тойон иннигэр бараҥҥын, Кини суолун солуоҥ,[+] 77Кини норуота быыһанарын, аньыыта-буруйа бырастыы буоларын иһитиннэриэҥ[+]. 78Айыы санаалаах, амарах сүрэхтээх Таҥарабыт биһиэхэ үөһэттэн сырдык сарыалы ыытыаҕа,[+] 79оччоҕо Кини – тахсан эрэр сырдык – хараҥаҕа, өлүү күлүгэр олорор дьону сырдатыаҕа, биһигини эйэ суолугар үктэннэриэҕэ»[+].

80Оҕо улаатан, улам бөҕөргөөн, ис тыына күүһүрэн испитэ; Израиль норуотугар биллэр кэмэ кэлиэр диэри, кини дьоно-сэргэтэ суох иччитэх сиргэ олорбута[+].

### 2


Иисус Христос төрөөһүнэ

1[•]Ол саҕана Август[*] император сир-уот устунан биэрэпис оҥорторор уурааҕа тахсыбыта[+]. 2Сирияны Квириний салайарын саҕана, бу бастакы биэрэпис этэ. 3Бары, биэрэпискэ суруйтараары, бэйэлэрин куораттарыгар барбыттара.

4Иосиф эмиэ, Давидтан[†] төрүттээх буолан, Галилея Назаретыттан[†] Иудеяҕа баар Вифлеем[†] диэн Давид[†] куоратыгар[+] 5кэргэн ылыахтаах Мариятыныын суруйтара барбыттара. Мария ыарахан этэ, 6онон Вифлеемҥэ сылдьан, оҕолонор кэмэ кэлэн, 7бастакы Уолун төрөппүтэ; түһэр дьиэҕэ хонук сиргэ тиксибэккэлэр, Кини Оҕотун суулаан баран күкүргэ сытыарбыта.


Маныыһыттар уонна Аанньаллар

8Ол дойдуга мэччийэр сүөһүнү көрөн, хонууга хонор маныыһыттар бааллара. 9Эмискэ[*] кинилэр иннилэригэр Айыы Тойон Аанньала баар буолбута; Айыы Тойон килбиэннээх сырдыга кинилэргэ сыдьаайбытыгар маныыһыттар улаханнык куттаммыттара[+]. 10Аанньал эппитэ: «Куттанымаҥ! Мин бар дьоҥҥо тосхойуохтаах улуу үөрүүнү эһиэхэ иһитиннэрэ кэллим: 11бүгүн эһиэхэ, Давид куоратыгар, Быыһааччы[†] – Христос Айыы Тойон – төрөөтө[+]. 12Кини бэлиэтэ маннык буолуо: эһиги күкүргэ сууланан сытар Оҕону булан ылыаххыт».

13Онтон эмискэ Аанньалы кытта бииргэ үөһээ Халлаан үтүмэн ахсааннаах сэриитэ Таҥараны айхаллыыра көстөн кэлбитэ:[+] 14«Үрдүк Халлааҥҥа – Таҥараҕа айхал, сиргэ – эйэ-ил, дьоҥҥо – Таҥара үтүө сыһыана!»[+]

15Аанньаллар кинилэртэн тэйэн Халлааҥҥа төннөөттөрүн, маныыһыттар: «Чэйиҥ, Вифлеемҥэ баран, онно туох буолбутун, Айыы Тойон биһиэхэ ити тугу биллэрбитин көрүөҕүҥ», – дэһиспиттэрэ.

16Ол кэннэ бэрт суһаллык тиийэн, Марияны, Иосибы уонна күкүргэ сытар Оҕону булан ылбыттара. 17Оҕону көрөөт, Аанньал Кини туһунан туох диэбитин кэпсээн биэрбиттэрэ. 18Истибит эрэ барыта маныыһыттар кэпсээннэрин сөрү диэн сөхпүтэ. 19Оттон Мария бу тыллары барытын, хаһан да умнубаттыы, сүрэҕэр сөҥөрдөн иһэрэ[+]. 20Маныыһыттар барытын көрөн-истэн баран, Таҥараны уруйдаан-айхаллаан, төннүбүттэрэ: барыта үкчү Аанньал эппитин курдук этэ.


Таҥара Дьиэтигэр[†] көрсүһүү

21Аҕыс күн буолан баран Оҕо быһыллыахтаах сиэрин-туомун оҥороллоругар Киниэхэ Иисус диэн, Аанньал Кинини, өссө ийэтин иһигэр үөскүү да илигинэ, ааттаабыт аатын биэрбиттэрэ[+].

22Моисей[†] Сокуона[†] ирдиир ыраастанар күннэрэ ааспыттарын кэннэ, Оҕону Айыы Тойоҥҥо анаары, Иерусалимҥа аҕалбыттара. 23Айыы Тойон Сокуонугар[†] суруллубутунан, «ыал бастакы уол оҕото Айыы Тойоҥҥо ананыахтааҕа»,[+] 24итиэннэ, эмиэ Айыы Тойон Сокуонугар этиллибитинэн, кинилэр «икки өтөнү биитэр икки холууп оҕотун» аҕалан сиэртибэлиэхтээхтэрэ.


Симеон төлкөлөөһүнэ

25Ол саҕана Иерусалимҥа Симеон диэн киһи баара. Кини Израиль быыһанарын көһүтэр кырдьыктаах, Таҥараҕа бэриниилээх киһи этэ; Сибэтиэй Тыын кинини кытта бииргэ сылдьара. 26Кини, Айыы Тойон Христоһун көрө илигинэ, өлүө суохтааҕын туһунан Сибэтиэй Тыынтан эрдэттэн билэр этэ. 27Арай биирдэ кини, Сибэтиэй Тыын угуйан, Таҥара Дьиэтигэр кэлбитэ. Сокуон сиэрин-туомун оҥороору, төрөппүттэрэ быыкаа Иисуһу аҕалбыттарыгар, 28Симеон Кинини илиитигэр ылан баран, Таҥараҕа махтаммыта: 29«Эппитиҥ курдук, билигин, Улуу Баһылык, кулуккун эйэни кытта ыытар буоллуҥ: 30-31эт харахпынан дьэ көрдөҕүм Эн бары норуоттарга анаабыт Быыһааччыгын[†] –[+] 32Таҥараны билбэт дьоҥҥо сыдьаайыахтаах сырдыккын, норуотуҥ Израиль албан аатын!»

33Иосиф[*] уонна Иисус Ийэтэ ити Кини туһунан этиллибити сөҕө истибиттэрэ. 34Онтон Симеон кинилэри алҕаан баран, Марияҕа, Иисус Ийэтигэр, эппитэ: «Бу Оҕо Израильга элбэх киһи охторугар да, турарыгар да ананан сытар; 35оттон Эн дууһаҕынан эмиэ үҥүү курдаттыы ааһыаҕа. Кини Таҥара бэлиэтэ буолуоҕа, үгүстэр ону утаран, кистэлэҥ санаалара арыллыаҕа»[+].


Анна төлкөлөөһүнэ

36Манна Асир аҕатын ууһуттан төрүттээх Фануил кыыһа Анна диэн пророк[†] дьахтар баара. Кини сааһа ырааппыт этэ, кыыс сылдьан эргэ тахсан баран, эрин кытта сэттэ эрэ сыл олороотун, 37эрэ өлөн, аҕыс уон түөрт сааһыгар диэри огдообо олорбута. Кини Таҥара Дьиэтиттэн арахпат этэ, поһу тутуһан, күннэри-түүннэри үҥэн Таҥараҕа сулууспалыыра[+]. 38Анна эмиэ ол кэмҥэ кэлэн Айыы Тойоҥҥо махтанан баран, Иерусалим босхолонорун кэтэһээччилэргэ Кини туһунан кэпсээбитэ.

39Айыы Тойон Сокуонугар этиллибити барытын толорон баран, кинилэр Галилеяҕа, бэйэлэрин куораттарыгар Назарекка, төннүбүттэрэ[+]. 40Оҕо улаатан, ис тыына күүһүрэн, муударай өйө дириҥээн испитэ; Кинини Таҥара алгыһа араҥаччылыыра.


Иисус Уолчаан Таҥара Дьиэтигэр

41Хас сыл аайы Иисус төрөппүттэрэ Паасха[†] бырааһынньыгар Иерусалимҥа бараллара. 42Кини уон иккилээҕэр дьоно үгэстэринэн Иерусалимҥа бырааһынньыктыы кэлбиттэрэ. 43Бырааһынньык күннэрэ бүтэн дьиэлэригэр төннөллөрүгэр Иисус Уолчаан Иерусалимҥа хаалан хаалбыта; ону Иосиф да, Ийэтэ да билбэтэхтэрэ: 44дьону кытта аргыстаһан истэҕэ дии саныыллара. Күннүк сири айаннаан баран, дьэ Иисуһу аймахтарын уонна билэр дьоннорун ортотугар көрдөөбүттэрэ. 45Итиэннэ булбаккалар, Кинини көрдөөн Иерусалимҥа төннөн кэлбиттэрэ. 46Үс күн буолан баран Иисуһу Таҥара Дьиэтиттэн булан ылбыттара. Иисус үөрэтээччилэр ортолоругар кинилэри истэ, ыйыталаһа олороро. 47Истэн олорооччулар бука бары Кини өйүн, хайдах курдук хоруйдаһарын сөҕөллөрө. 48Дьоно Иисуһу көрөн, олус соһуйбуттара. Ийэтэ Киниэхэ эппитэ: «Тоойуом! Биһиэхэ тоҕо маннык сыһыаннастыҥ? Аҕаҥ биһикки Эйигин улаханнык айманан туран көрдөөтүбүт».

49Иисус эппитэ: «Миигин тоҕо көрдөөтүгүт? Мин Аҕам Дьиэтигэр буолуохтаахпын эһиги билбэт этигит дуо?» 50Дьоно Иисус тугу эппитин өйдөөбөтөхтөрө[+].

51Кини Назарекка төннүһэн, дьонугар толору бас бэринэн олорбута. Оттон Ийэтэ буоллаҕына ити истибит тылларын барытын сүрэҕэр уйалаан өйдүү-саныы сылдьыбыта[+]. 52Иисус улаатан ситэн-хотон истэҕин аайы, муударай өйө дириҥээн испитэ; Кинини Таҥара да, дьон да таптыыра.

### 3


Иоанн Сүрэхтээччи суол солуур

1[•]Тиверий императордаабытын уон бэһис сылыгар, Понтий Пилат[†] Иудея баһылыга эрдэҕинэ, Ирод Галилеяҕа, кини быраата Филипп Итуреяҕа уонна Трахония уобалаһыгар, оттон Лисаний Авилинеяҕа баһылык буолан олордохторуна,[+] 2Анналаах Каиафа[*] архиерейдыылларын[†] саҕана, Захария уола Иоанн кураайы куйаарга[†] сылдьан Таҥара киниэхэ этэр тылын истибитэ[+]. 3Онон кини бүтүн Иордан хочотун кэрийэ сылдьан дьону, аньыыны-хараны билинэн, сүрэхтэнэргэ ыҥырбыта. 4Ол туһунан Исайя[†] пророк[†] кинигэтигэр маннык өтө көрөн суруллубут: «Кураайы куйаарга[†] үөгүлээччи саҥата: „Айыы Тойон барар суолун солооҥ, Кини ыллыктарын көннөрүҥ: 5бары намыһах сир үрдүөхтүн, хайа, булгунньах намтыахтын, токур суоллар көннүннэр, эндирдээх ыллыктар дэхсилэнниннэр – 6оччоҕо киһи аймах барыта Таҥара быыһыырын көрүөҕэ!“»

7Иоанн киниэхэ сүрэхтэнэ кэлэр дьоҥҥо этэрэ: «Эриэн үөн ыамалара! Ким эһиэхэ кэнэҕэски уортан-кылынтан куотар өй укта[+]? 8Аньыыгытын билинэн Таҥараҕа чахчы эргиллибиккитин олоххутунан туоһулааҥ; итиэннэ биһиги аҕабыт Авраам[†] диэн сананымаҥ даҕаны. Эһиэхэ этэбин: Таҥара бу да таастары Авраамҥа[†] оҕо гынан туруортуон сөп[+]. 9Сүгэ хайыы-үйэ мас төрдүгэр сытар: ханнык баҕарар маһы, үтүө аһы биэрбэт буоллаҕына, кэрдэн уокка быраҕаллар»[+].

10Норуот киниттэн: «Биһиги оччоҕо тугу гынабыт?» – диэн ыйыппыта[+].

11«Ким икки таҥастаах, ол туга да суохтуун үллэһиннин, ким аһыыр астаах, ол эмиэ оннук гыннын», – диэбитэ Иоанн[+].

12Түһээн хомуйааччылар эмиэ, сүрэхтэнэ кэлэн баран: «Үөрэтээччи! Биһиги тугу гынабыт?» – диэн ыйыппыттара.

13«Ылыахтааххытыттан ордугу ирдээмэҥ», – диэбитэ Иоанн.

14Буойуннар ыйыппыттара: «Оттон биһиги тугу гынабыт?»

Кинилэргэ эппитэ: «Кими да холуннарымаҥ, атаҕастаамаҥ, хамнаскытынан дуоһуйуҥ»[+].

15Норуот кэтэһэрин, бары Иоанны Христос буолуо дии саныылларын иһин,[+] 16Иоанн, бары истэн турдахтарына, эппитэ: «Мин эһигини уунан сүрэхтиибин, ол гынан баран кэннибиттэн Кэлэн Иһээччи миигиннээҕэр күүстээх. Мин Кини атаҕын таҥаһын быатын да сүөрэргэ сөбө суохпун. Кини эһигини Сибэтиэй Тыынынан уонна уотунан сүрэхтиэҕэ. 17Кини күрдьэҕин тута сылдьар, онон куумунатын ыраастаан баран сэлиэһинэйи маҥхааһайыгар мунньуоҕа, оттон соломотун умуллубат уокка уматыаҕа»[+]. 18Иоанн норуокка мантан да атыны элбэҕи үөрэппитэ.


Ирод Иоанны хаайыыга уктарар

19Ол эрээри кини Ирод баһылыгы, быраатын ойоҕун Иродиаданы ылбытын уонна да атын куһаҕан суоллары оҥорбутун иһин, сэмэлээбитигэр 20Ирод Иоанны хаайыыга бырахтаран, урукку аньыытыгар-харатыгар өссө биир аньыыны эбиммитэ[+].


Иисус Христос сүрэхтэниитэ

21[•]Норуот бүттүүнэ сүрэхтэммитин кэннэ, Иисус эмиэ сүрэхтэнэн баран, Таҥараҕа үҥэ турдаҕына, Халлаан арыллыбыта,[+] 22Сибэтиэй Тыын холууп курдук көрүҥнэнэн Киниэхэ түһэн кэлбитэ, онуоха Халлаантан: «Мин үтүө көҥүлбүн толорор Тапталлаах Уолум Эн бааргын!» – диир саҥа дуораһыйбыта[+].


Иисус Христос төрдө-ууһа

23[•]Иисус үөрэтэрин саҕалыырыгар отучча саастааҕа. Дьон-сэргэ санаатыгар Кини Илия уолун Иосиф Уола этэ. Атын төрүттэрэ манныктар:

24Матфат, Левий, Мелхий, Ианнай, Иосиф,

25Маттафия, Амос, Наум, Еслим, Наггей,

26Мааф, Маттафия, Семей, Иосиф, Иуда ,

27Иоаннан, Рисай, Зоровавель, Салафииль, Нирий,

28Мелхий, Аддий, Косам, Елмодам, Ир,

29Иосия, Елиезер, Иорим, Матфат, Левий,

30Симеон, Иуда, Иосиф, Ионан, Елиаким,

31Мелеай, Маинан, Маттафай, Нафан, Давид[†],

32Иессей, Овид, Вооз, Салмон, Наассон,[+]

33Аминадав[†], Арам, Есром, Фарес, Иуда,[+]

34Иаков , Исаак , Авраам, Фарра, Нахор,

35Серух, Рагав, Фалек, Евер, Сала,

36Каинан, Арфаксад, Сим, Ной, Ламех,

37Мафусал, Енох, Иаред, Малелеил, Каинан,

38Енос, Сиф, Адам, Таҥара[+].

### 4


Иисус Христоһу тургутуу

1[•]Иисус Иордантан Сибэтиэй Тыынынан туолан төннүбүтүгэр Тыын Кинини кураайы куйаарга[†] илдьэ барбыта. 2Онно Кинини түөрт уон хонук устата адьарай тургутан көрбүтэ; ол тухары Кини тугу да аһаабатаҕа, онтон тиһэҕэр дьэ аччыктаабыта[+].

3Адьарай Киниэхэ эппитэ: «Эн Таҥара Уола буоллаххына, бу тааһы килиэпкэ кубулуй диэн бирикээстээ».

4Иисус киниэхэ хоруйдаабыта: «„Киһи, аҥаардас килиэбинэн эрэ буолбакка, Таҥара этэр хас биирдии тылынан олоруоҕа[*]“ диэн суруллубута».

5Адьарай Кинини үрдүк хайаҕа таһааран, чыпчылҕан түргэнинэн сир бары саарыстыбаларын көрдөрөн баран, 6эппитэ: «Мин бу саарыстыбалары – туох баар былаастары, албан ааттары – олоччу Эйиэхэ биэриэм. Бу барыта миэхэ бэриллибитэ, онон кимиэхэ биэрэрим бэйэм көҥүлүм[+]. 7Эн миэхэ сүгүрүйдэргин эрэ, бу барыта Эйиэнэ буола түһүөҕэ».

8Иисус киниэхэ хоруйдаабыта: «Киэр буол Миигиттэн, сатана. „Айыы Тойон Таҥараҕар сүгүрүй уонна Киниэхэ эрэ сулууспалаа“ диэн суруллубута».

9Онтон адьарай Кинини Иерусалимҥа илдьэн, Таҥара Дьиэтин[†] чыпчаалыгар туруоран баран эппитэ: «Өскөтүн Эн Таҥара Уола буоллаххына, ыстанан кэбис. 10„Аанньалларыгар Эйигин араҥаччылыырга соруйуоҕа,[+] 11оччоҕо таастан бүдүрүйбэтиҥ туһугар, кинилэр Эйигин көтөҕөн илдьиэхтэрэ“ диэн суруллубута буолбат дуо?»

12Иисус хоруйдаабыта: «„Айыы Тойон Таҥараҕын тургутан көрүмэ“ диэн этиллибитэ».

13Адьарай Кинини бары өттүнэн холоон көрөн баран, кэмэ кэлиэр диэри, тэйэн биэрбитэ.

14[•]Иисус Тыын күүһүн толору ылан Галилеяҕа төннүбүт сураҕа бүтүн дойдуну тилийэ көппүтэ. 15Кини синагогаларга[†] үөрэтэрэ, киһи барыта Кинини хайгыыра[+].


Назарет синагогатыгар

16Биирдэ Иисус улааппыт куоратыгар Назарекка кэлэн, үгэһинэн субуота[†] күн синагогаҕа[†] киирэн, ааҕаары турбута[+]. 17Киниэхэ Исайя[†] пророк[†] кинигэтин биэрбиттэрэ; Иисус кинигэни арыйан бу курдук суруллубут кэрчиги булбута: 18-19«Айыы Тойон Тыына Миэхэ баар – Кини Миигин елей арыынан аҕаабыта, дьадаҥыларга Үөрүүлээх Илдьити иһитиннэртэрэ, самныбыт санаалаахтары үтүөртэрэ[*], билиэн барбыттарга босхолонууну, хараҕа суохтарга харахтаныыны биллэртэрэ, баттаммыттары өрө көтөхтөрө, Айыы Тойон айылгылаах үтүөкэн дьыла салаллан кэлбитин иһитиннэртэрэ Кини Миигин ыыппыта». 20Иисус кинигэни сабан үлэһиккэ биэрэн баран, оннугар олорбута; синагогаҕа баар дьон хараҕа барыта Киниэхэ хатаммыта.

21«Эһиги бу истибит Суруйуугут бүгүн туолла», – диэбитэ Кини.

22Бу этиитин бары биһирээбиттэрэ, Кини алгыстаах тылын-өһүн истэн сөхпүт-махтайбыт дьон: «Бу Иосиф уола буолбатах этэ дуо?» – дэһиспиттэрэ.

23Иисус кинилэргэ эппитэ: «Эһиги, биллэн турар, Миэхэ өс хоһоонун санатан: „Эмчит! Бэйэҕин үтүөрт; биһиги Капернаумҥа[†] туох буолбутун истибиппит, ону манна, Бэйэҥ дойдугар, эмиэ оҥор“, – диэххит[+]. 24Мин кырдьыгы эһиэхэ этэбин: хайа да пророк[†] бэйэтин дойдутугар чиэстэммэт[+]. 25Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: Илия кэмигэр Израильга огдообо дьахтар элбэх этэ да, үс сыл алта ый тухары халлаан хам хатанан, сир устун улахан сут сатыылаабытыгар[+] 26Таҥара Илияны атын кимиэхэ да буолбакка, Сидон Сарептатыгар олорор огдообоҕо ыыппыта; 27эмиэ ити курдук Елисей пророк саҕана Израиль сиригэр араҥ ыарыылаах[†] киһи элбэх этэ эрээри, Сирия киһититтэн Неемантан ураты ким даҕаны үтүөрбэтэҕэ».

28Синагогаҕа баар дьон маны истэн, бука бары уордайбыттара; 29ойон туран, Кинини куораттан үүрэн таһаарбыттара уонна, куораттара турар хайатыттан түҥнэри анньаары, хайа эмпэрэтигэр илдьибиттэрэ. 30Ол эрээри Иисус ортолорунан ааһан тахсан бара турбута[+].


Быртах тыыҥҥа буулаппыты үтүөрдүү

31[•]Онтон Кини Капернаумҥа, Галилея куоратыгар, кэлэн субуотаҕа[†] дьону үөрэппитэ[+]. 32Тыла-өһө былаастаах буолан, Кини үөрэтиитэ сөхтөрбүтэ[+].

33Синагогаҕа быртах абааһы тыыныгар буулаппыт киһи баара улахан баҕайытык хаһыытаабыта: 34«Һуой, Эн биһиэхэ тугуҥ кыһалҕатай, Назарет[†] Иисуһа? Биһигини үрэйэ кэлбиккин! Кимҥин мин билэбин, Эн Таҥара Сибэтиэйэҕин!»[+]

35Иисус киниэхэ кытаанахтык: «Саҥарыма, киниттэн таҕыс!» – диэбитэ. Абааһы киһини синагога ортотугар охторон түһэрэн баран, киниэхэ туох да куһаҕаны оҥорбокко, тахсан барбыта[+].

36Бары улаханнык куттанан: «Кини быртах тыыннары бирикээстээн үүрэн таһаарар былаастаах! Бу аата тугуй?» – дэһиспиттэрэ. 37Иисус сураҕа тула өттүнээҕи сирдэри барытын тилийэ көппүтэ.


Петр дьиэтигэр

38[•]Кини синагогаттан тахсаат, Симон дьиэтигэр киирбитэ; Симон ийэ кынна, күүстээх титириир тииһигэ киирэн, ыалдьа сытара, онон Иисустан көмөлөс диэн көрдөспүттэрэ[+]. 39Иисус киниэхэ тиийэн ыарыыны боппутугар, дьахтар тииһигэ ааһан хаалбыта, сонно туран кинилэргэ ас тардыбытынан барбыта.

40Күн киириитэ араас ыарыылаах дьонноохтор ыарыһахтарын Киниэхэ аҕалтаабыттара; Иисус дьоҥҥо биир-биир илиитин ууран, барыларын үтүөрдүбүтэ. 41Үгүстэртэн абааһылар хаһыытаабытынан тахсан бараллара уонна: «Эн Христоскун, Таҥара Уолаҕын!» – дииллэрэ. Иисус, Кини Христос буоларын билэллэрин иһин, абааһылар саҥаралларын кытаанахтык боборо[+].


Иисус Христос Галилеяҕа үөрэтэр

42[•]Халлаан сырдыыта Иисус дьиэттэн тахсан, бүччүм сиргэ барбыта; дьон Кинини көрдөөн булан ылан, ыытымаары, тохтото сатаабыттара[+]. 43Ол эрээри Кини эппитэ: «Таҥара Саарыстыбатын Евангелиетын[†] Мин атын куораттарга эмиэ иһитиннэриэх тустаахпын. Ол туһугар Мин ыытыллыбытым». 44Уонна Галилея[*] синагогаларыгар салгыы үөрэтэ сылдьыбыта.

### 5


Маҥнайгы үөрэнээччилэрэ

1[•]Биирдэ үтүмэн үгүс дьон, Таҥара тылын истээри, Кинини ыга анньан үтүрүспүттэригэр Иисус Геннисарет күөлүн кытылыгар туран,[+] 2күөлгэ икки оҥочону көрбүтэ; балыксыттар оҥочоттон тахсан илимнэрин сууйа сылдьаллара. 3Кини биир оҥочоҕо киирэн (ол Симон киэнэ этэ), кыратык кытылтан тэйэ устарыгар көрдөспүтэ. Уонна оҥочоҕо олорон дьону үөрэппитэ.

4Үөрэтэн бүтэн баран, Симоҥҥа: «Дириҥэр киирэн илимҥитин түһэриҥ», – диэбитэ[+]. 5Симон эппитэ: «Үөрэтээччи! Биһиги бөлүүн түүнү быһа эрэйдэннибит да, туох да туппата. Чэ, ол гынан баран Эн тылыҥ хоту илиммин түһэриэм».

6Илимнэрин түһэрбиттэрэ, сүрдээх элбэх балык кэлэн, бэл илимнэрэ хайа барбыта. 7Атын оҥочоҕо олорор доҕотторун далбаатаан ыҥыран ылан, көмөлөһүннэрбиттэрэ; олор кэлэн икки оҥочону тобус-толору гына балыгы кутан, тыылара тимирэн киирэн барбыттара.

8Симон Петр маны көрөн, Иисус тобугар умса түһэн: «Тойонуом, мин тыыбыттан таҕыс! – диэбитэ. – Мин аньыылаах киһибин!» 9Балык маннык балысханнык кэлбититтэн кини да, бииргэ сылдьар дьоно да, 10ол иһигэр Симон табаарыстара – Зеведей уолаттара, Иаковтаах Иоанн, эмиэ улаханнык куттаммыттара.

Иисус Симоҥҥа эппитэ: «Куттаныма, эн аны мантан инньэ дьону илимниэҥ»[+]. 11Кинилэр икки оҥочолоохторун иккиэннэрин кытылга соһон таһаараат, барытын быраҕан, Иисуһу батыһан барбыттара.


Араҥ ыарыылааҕы[†] үтүөрдүү

12[•]Иисус биир куоракка сырыттаҕына, этэ бүтүннүү араҥ бааһа буолбут киһи кэлэн, Кинини көрөн, сиргэ умса түһэн ааттаспыта: «Тойонуом! Эн баҕарыаҥ эрэ кэрэх, миигин ырааһырдар кыахтааххын»[+].

13Иисус илиитин уунан киһини таарыйан баран: «Ырааһырыаххын баҕарабын, ырааһыр!» – диэбитэ. Сонно киһи араҥ ыарыыта[†] сүтэн хаалбыта. 14Бу туһунан кимиэхэ да кэпсиирин бобон баран, Иисус кинини аҕабыыкка тиийэн көрдөрүн уонна ыраастаммыккын кинилэргэ туоһулаан, Моисей[†] эппит сиэртибэтин илдьэн биэр диэн соруйбута[+].

15Ол эрээри Иисус сураҕа кэҥээтэр-кэҥээн, үтүмэн үгүс дьон, Кинини истээри, ыарыыларыттан үтүөрээри, кэлэ тураллара. 16Оттон Кини иччитэх сиргэ баран, Таҥараҕа үҥэрэ[+].


Босхоҥу үтүөрдүү

17[•]Биирдэ Иисус үөрэтэр кэмигэр Галилея, Иудея бары дэриэбинэлэриттэн, Иерусалимтан кэлбит фарисейдар[†] уонна сокуонньуттар[†] Кинини истэ олорбуттара; Иисус ыарыһахтары Айыы Тойон күүһүнэн үтүөртээбитэ[+]. 18Арай, ол кэмҥэ хас да киһи кыаммат буолбут босхоҥу тэллэхтэри көтөҕөн аҕалбыттара; кинини иһирдьэ киллэрэн Иисус иннигэр сытыараары холонон көрбүттэрэ да, 19киһи элбэҕэ бэрт буолан, ханан да кыайан ааспатахтара, онон дьиэ үрдүгэр ыттан, кырыыһаны көтүрэн, ыарыһаҕы тэллэхтэри хос ортотугар Иисус иннигэр түһэрбиттэрэ.

20Кинилэр итэҕэллэрин көрөн, Иисус ол киһиэхэ: «Эн аньыыҥ-хараҥ бырастыы буолар», – диэбитэ[+].

21Сокуонньуттар[†] уонна фарисейдар:[†] «Бу Кини, Таҥараны холуннара турааччы, кимий? Таҥараттан атын ким аньыыны бырастыы гынар кыахтааҕый?» – дии санаабыттара[+].

22Иисус кинилэр санааларын билэн эппитэ: «Эһиги тоҕо итинник саныыгыт? 23Хайата чэпчэкиний: аньыыҥ-хараҥ бырастыы буолар диир дуу, эбэтэр туран хаамп диэн этэр дуу? 24Ол эрээри, Киһи Уола[†] сиргэ аньыыны-хараны бырастыы гынар кыахтааҕын билэргит туһугар, – инньэ диэн баран, Кини босхоҥ киһиэхэ туһаайан эппитэ: – Эйиэхэ этэбин, туран тэллэххин ылан, дьиэҕэр бар». 25Сонно киһи, бары көрөн турдахтарына, атаҕар туран кэлбитэ уонна сыппыт тэллэҕин ылан, Таҥараны айхаллыы-айхаллыы, дьиэтигэр барбыта. 26Бары бэри диэн бэркиһээн, дьулайан, Таҥараны уруйдуулларын быыһыгар: «Бүгүн биһиги сөҕүмэр дьиктини көрдүбүт!» – дэспиттэрэ.


Левийи ыҥырыы

27[•]Иисус бу кэнниттэн тахсан, харчы хомуллар сиригэр олорор Левий диэн ааттаах түһээн хомуйааччыны көрөн, киниэхэ: «Миигин батыс», – диэбитэ. 28Киһи тугун барытын хаалларан, Иисуһу батыһан барбыта.

29Левий Киниэхэ анаан, дьиэтигэр улахан аһылык тарпыта; онно түһээн хомуйааччылар уонна да атыттар бэрт элбэх буолан, Кинилиин бииргэ аһаары, олорсубуттара[+]. 30Фарисейдар уонна сокуонньуттар ону сөбүлээбэккэ, Кини үөрэнээччилэригэр эппиттэрэ: «Эһиги түһээн хомуйааччылары уонна аньыылаахтары кытта тоҕо бииргэ аһыыгыт-сиигит?»[+]

31Иисус кинилэргэ хоруйдаабыта: «Эмчиккэ өлүөрдэр наадыйбаттар, ыарыһахтар наадыйаллар. 32Мин үтүөлэри буолбатах, аньыылаахтары аньыыны билинэн Таҥараҕа эргиллэргэ ыҥыра кэлбитим»[+].


Пост туһунан

33[•]Онуоха кинилэр эппиттэрэ: «Иоанн үөрэнээччилэрэ сотору-сотору постаналлар, үҥэллэр, фарисейдар үөрэнээччилэрэ эмиэ биир оннуктар, оттон Эйиэннэрэ аһыыллар да, иһэллэр да»[+].

34Иисус эппитэ: «Урууга кэлбит ыалдьыттары, күтүөт кинилэри кытта бииргэ сылдьарын тухары, аһаамаҥ диэн күһэйиэ этигит дуо[+]? 35Ол эрээри күтүөтү кинилэртэн былдьыыр кэмнэрэ кэлиэҕэ, дьэ оччоҕо кинилэр поһу тутуһар буолуохтара»[+].


Саҥа уонна эргэ туһунан домох

36Өссө биир домоҕу кэпсээбитэ: «Ким даҕаны эргэ таҥаска саҥа таҥастан хайа тардан ылан, абырах оҥорбот; оннук гыннаҕына, саҥа да таҥаһа алдьаныа, эргэҕэ да саҥа абыраҕа сөп түбэһиэ суоҕа. 37Ким даҕаны саҥа көөнньүбүт арыгыны эргэ симииргэ куппат; оннук куттахха, саҥа көөнньүбүт арыгы эргэ симиири тоҕо тэбэн тохтуо, оччоҕо арыгы да мэлийиэ, симиир да быраҕыллыа; 38онон саҥа арыгы саҥа симииргэ кутуллуохтаах; оччоҕо хайата да харыстаныа[*]. 39Ханнык да киһи өр туран сиппит арыгыны иһээт, сонно тута саҥа арыгыны иһиэн баҕарыа суоҕа, уруккута ордук диэҕэ».

### 6


Субуота[†] туһунан мөккүөр

1[•]Паасха[†] иккис күнүгэр, бастакы субуотаҕа[†][*] Иисус бурдук ыһыллыбыт буолагынан ааһан испитэ, үөрэнээччилэрэ сиппит куоластары, илиилэригэр мэлийэн сии иһэллэрэ.

2Сорох фарисейдар[†] ону көрөн: «Тоҕо эһиги субуота күн итигирдик быһыыланаҕыт?»[†] – диэбиттэрэ[+].

3Иисус хардарбыта: «Давид[†] аргыстарыныын айаннаан иһэн, аччыктаан тугу гыммытын эһиги, ама, аахпатаххыт дуо? 4Кини аччык сылдьан, Таҥара дьиэтигэр[†] киирэн, аҕабыыт[†] эрэ сиир ытык килиэбин ылан сиэбитэ уонна аргыстарыгар бэрсибитэ буолбат дуо?»[+] 5Итиэннэ эппитэ: «Киһи Уола[†] субуота да күн тойоно буолар».


Хаппыт илиилээҕи субуотаҕа үтүөрдүү

6Нөҥүө субуотаҕа Кини эмиэ синагогаҕа[†] киирэн үөрэппитэ. Онно уҥа илиитэ хаппыт киһи баара[+]. 7Сокуонньуттар[†] уонна фарисейдар,[†] Иисуһу буруйдаарылар, бу киһини субуотаҕа үтүөрдэрин кэтэспиттэрэ[+]. 8Иисус кинилэр ис санааларын билэн, хаппыт илиилээх киһиэхэ: «Кэл, манна ортоку тур», – диэбитэ. Киһи тахсан турбута.

9«Мин эһигиттэн ыйытыам этэ, – диэбитэ Иисус кинилэргэ, – субуота күн тугу гыныллыахтааҕый: үтүөнү оҥоруллуохтаах дуу, куһаҕаны дуу? Олоҕу быыһыыр куолу дуу, өлөрөр куолу дуу?» Ким да тугу да саҥарбатаҕа[*][+].

10Кини барыларын кэриччи көрөн баран, ол киһиэхэ: «Илиигин уун», – диэбитэ. Киһи уунаатын кытта, ыалдьар илиитэ чөлүгэр түһэн хаалбыта. 11Фарисейдар ииримтийэ кыыһыран, Иисуһу хайдах гынар туһунан сүбэлэспиттэрэ.


Уон икки Апостол[†]

12[•]Биир күн Иисус хайа үрдүгэр Таҥараҕа үҥэ тахсыбыта; Кини түүнү быһа үҥпүтэ. 13Онтон, сарсыарда буолбутугар, үөрэнээччилэрин ыҥыран ылан, кинилэртэн уон икки киһини Апостолларынан[†] ааттаан талбыта: 14Петр диэн ааты биэрэн баран Симоны, кини быраатын Андрейы, Иаковы , Иоанны, Филиби, Варфоломейы,[+] 15Матфейы уонна Фоманы, Алфей уола Иаковы уонна Зилот диэн ааттаах Симоны,[+] 16Иаков уола Иуданы уонна кэлин Кинини таҥнарбыт Иуда Искариоту[+].


Дьон Иисус Христоска кэлэллэр

17[•]Иисус кинилэри кытта хайаттан түһэн, хонуу сиргэ кэлэн тохтообута, онно халыҥ элбэх киһи – үгүс үөрэнээччилэрэ итиэннэ Иудея, Иерусалим, муора кытылыгар баар Тир, Сидон дьоно мустубута. 18Кинилэр Иисуһу истээри, ыарыыларыттан үтүөрээри кэлбиттэрэ; быртах тыыннарга буулатан эрэйдэнээччилэр эмиэ үтүөрэллэрэ; 19Киниттэн тахсар күүс үтүөрдэрин иһин, мустубут дьон барыта Кинини таарыйа сатыыра[+].


Алгыска тиксии

20Иисус үөрэнээччилэрин диэки көрөн баран, эппитэ: «Алгыстааххыт эһиги дьадаҥылар: Таҥара Саарыстыбата эһиэхэ ананар.

21Алгыстааххыт билигин аччыктар: Таҥара эһигини дуоһутуоҕа.

Алгыстааххыт билигин ытаһааччылар: эһиги күлүөххүт-үөрүөххүт[+].

22Алгыстааххыт эһиги – дьон эһигини абааһы көрдөҕүнэ, туораттаҕына, үөхтэҕинэ-таныйдаҕына, итиэннэ эһиги ааккытын Киһи Уолун туһуттан киртиттэҕинэ[+]. 23Оннук үөхпүт күннэригэр үөрүҥ-көтүҥ, өрөгөйдөөҥ: эһигини Халлааҥҥа улуу наҕараада күүтэр. Кинилэр аҕалара пророктарга[†] эмиэ итинник сыһыаннаспыттара[+].


Билигин топпут баайдары сор-муҥ күүтэр

24Сор-муҥ күүтэр эһигини баайдары, – эһиги хайыы-үйэ дуоһуйан тураҕыт![+]

25Сор-муҥ күүтэр билигин топпуттары – эһиги аччыктыаххыт!

Сор-муҥ күүтэр билигин күлээччилэри – эһиги ытыаххыт-соҥуоххут![+]

26Сор-муҥ күүтэр эһигини – дьоҥҥо барытыгар хайҕатар буоллаххытына! Кинилэр аҕалара сымыйа пророктары[†] эмиэ арбаабыттара.


Өстөөхтөргүтүн таптааҥ

27[•]Оттон эһиэхэ, Миигин истээччилэргэ, этэбин: өстөөхтөргүтүн таптааҥ, эһигини абааһы көрөөччүлэргэ үтүөнү оҥоруҥ, 28эһигини кырааччылары алҕааҥ, эһигини атаҕастааччылар тустарыгар Таҥараҕа үҥүҥ[+]. 29Эйигин иэдэскэ охсубукка атын иэдэскин эмиэ тоһуйан биэр, соҥҥун былдьаан ылааччы ырбаахыгын эмиэ ыларын мэһэйдэһимэ[+]. 30Эйигиттэн көрдөһөөччүгэ, ким да буоллун, биэр, итиэннэ эйигиттэн ылбыт киһиттэн төттөрү ирдээмэ[+]. 31Онон туохха барытыгар дьон эһиэхэ хайдах сыһыаннаһыан баҕараҕыт да, эһиги эмиэ дьоҥҥо соннук сыһыаннаһыҥ[+]. 32Эһигини таптыыр дьону эрэ таптыыр буоллаххытына, туох махталын эрэйэҕит? Аньыылаахтар даҕаны кинилэри таптыыр дьону таптыыллар эбээт. 33Эһиэхэ үтүөнү оҥорор дьоҥҥо эрэ үтүөнү оҥорор буоллаххытына, туох махталын эрэйэҕит? Аньыылаахтар даҕаны үтүөҕэ үтүөнэн төлүүллэр эбээт. 34Төнүннэриэхтэрэ диэн эрэнэр дьоҥҥутугар эрэ иэс биэрэр буоллаххытына, туох махталын эрэйэҕит? Аньыылаахтар даҕаны аньыылаахтарга, төттөрү соччону ылаары, иэс биэрэллэр эбээт. 35Оттон эһиги өстөөхтөргүтүн таптааҥ, кинилэргэ үтүөнү оҥоруҥ, төттөрү ылыахпыт этэ диэн кэтэспэккэ эрэ иэс биэриҥ, оччоҕо улуу наҕараадаҕа тиксиэххит, Үрдүк Таҥара уолаттара буолуоххут. Ол эбэтэр Кини үтүөҕэ махтамматтарга, өһүөмньүлээхтэргэ да үтүө сыһыаннаах[+]. 36Онон, Аҕаҕыт амараҕын курдук, эһиги эмиэ амарах буолуҥ[+].


Атыттары дьүүллээмэҥ

37[•]Дьүүллээмэҥ, оччоҕо дьүүллэниэххит суоҕа; буруйдаамаҥ, оччоҕо буруйданыаххыт суоҕа; бырастыы гыныҥ, оччоҕо бырастыы гыныллыаххыт;[+] 38биэриҥ, оччоҕо эһиэхэ эмиэ бэриллиэҕэ: чиҥ гына сиксиллибит, дьиппинитиллибит, тобус-толору үтүө мээрэйинэн соҥҥут тэллэҕэр кутан биэриэхтэрэ; ханнык кээмэйинэн кэмниигит да, эһиэхэ эмиэ ол кээмэйинэн кэмнэнэн бэриллиэҕэ»[+].

39Итиэннэ кинилэргэ маннык домоҕу кэпсээбитэ: «Хараҕа суоҕу хараҕа суох киһи сирдиир кыахтаах дуо? Иккиэн оҥкучахха түһүөхтэрэ суоҕа дуо[+]? 40Үөрэнээччи үөрэтээччититтэн үрдээбэт буолан баран, ситтэҕинэ-хоттоҕуна, эмиэ үөрэтээччитин курдук буолуо[+].

41Эн быраатыҥ хараҕар тоҕо мас сыыһын да булан көрөҕүн, оттон бэйэҥ хараххар бэрэбинэ баарын билиммэккин? 42Эбэтэр хайдах, бэйэҥ хараххар бэрэбинэни да көрбөт эрээригин „Быраатым, кэл эрэ, хараххыттан сыыһы ылыым“ диэххиний? Сирэй көрбөх! Бастаан бэйэҥ хараххыттан бэрэбинэни таһаар, оччоҕо хайдах гынан быраатыҥ хараҕыттан сыыһы ылары билиэҥ.


Мас хайдаҕа отонунан биллэр

43[•]Үчүгэй мас куһаҕан отонноммута диэн суох; куһаҕан мас үчүгэй отонноммута диэн эмиэ суох – 44хайа да мас отонунан биллэр: ыарҕаттан смокваны хомуйбаттар, эрбэһинтэн винограды ылҕаабаттар. 45Үтүө киһи сүрэҕин үтүө баайыттан үтүөнү таһаарар, мөкү киһи сүрэҕин мөкү баайыттан мөкүнү таһаарар: киһи сүрэҕэ тугунан туолбута уоһунан тахсар[+].


Икки акылаат

46[•]Эһиги Миигин „Тойоммут! Тойоммут!“ диэн ыҥыраҕыт эрээри, этэрбин тоҕо толорбоккутуй[+]? 47Миэхэ кэлэн Мин тылбын истэр уонна толорор киһи кимиэхэ холооннооҕун эһиэхэ этиэм. 48Кини сири дириҥник хаһан, дьиэтин акылаатын тааска түһэрбит киһиэхэ холоонноох. Өрүс халааннаатаҕына, күүстээх уу анньан кэлэр да, таас акылааттаах дьиэни хамсаппат[+]. 49Оттон ким Мин тылбын истэр эрээри, толорбот – ол дьиэтин кумахха акылаата суох туппут киһиэхэ холоонноох: уу тоҕо анньан кэлиэ да, ол дьиэ сонно сиҥнэн түһүө».

### 7


Рим сотнигын итэҕэлэ

1[•]Иисус норуокка этэр тылын түмүктээн баран, Капернаумҥа[†] киирбитэ. 2Онно биир сотник күндүтүк саныыр кулута ыалдьан өлөөрү сытара. 3Сотник Иисус туһунан истэн, кэлэн кулуппун үтүөртүн диэн көрдөһүннэрэ, иудей аҕа баһылыктарын[†] ыыппыта. 4Кинилэр Иисуска кэлэн, биһигини кытта барыс диэн итэҕэтиилээхтик көрдөспүттэрэ: «Эн көмө оҥороргор кини бэрт сөптөөх киһи –[+] 5биһиги норуоппутун таптыыр буолан биһиэхэ синагога[†] туттаран биэрбитэ». 6Иисус кэлбит дьону кытта барсыбыта.

Дьиэҕэ чугаһаан истэҕинэ сотник Киниэхэ доҕотторунан илдьит ыыппыта: «Тойонуом, эрэйдэнимэ! Мин Эйигин дьиэбэр киллэрэр кыахтаах үтүө киһи буолбатахпын; 7ол иһин Эйиэхэ бэйэм да тиийэрим сөптөөх дии санаабатым. Эн биир тылы этиэҥ эрэ кэрэх – кулутум экчи үтүөрүө[+]. 8Мин төһө да бэйэм бас бэринэр тойоттордоох буолларбын, бэйэм эмиэ бас билэр буойуннардаахпын, олортон биирдэрин бар диэтэхпинэ, барар; атынын кэл диэтэхпинэ, кэлэр; чаҕарбын эмиэ итини оҥор диэтэрбин эрэ, оҥорор».

9Иисус маны истэн сөҕөн, батыһан иһэр дьоҥҥо эргиллибитэ: «Эһиэхэ этэбин, Мин Израильга даҕаны маннык итэҕэли булбатаҕым». 10Сорукка ыытыллыбыт дьон дьиэҕэ төннөн кэлиилэригэр ыалдьыбыт[*] чаҕар хайыы-үйэ үтүөрэн тоһуйбута.


Наин куорат огдооботун уолун тилиннэрии

11Бу кэнниттэн Иисус Наин диэн куоракка барбыта; Кинини кытта үгүс үөрэнээччилэрэ[*] уонна көй элбэх дьон барсыбыттара. 12Кини куорат ааныгар чугаһаан истэҕинэ, биир ийэ соҕотох уола өлбүтүн утары таһааран иһэллэрэ. Дьахтар огдообо этэ. Кинини кытта куорат үгүс олохтоохторо хаамсан иһэллэрэ. 13Айыы Тойон огдообону көрөн аһынан: «Ытаама», – диэбитэ уонна[+] 14чугаһаан кэлэн хоруобу таарыйбыта, онуоха көтөҕөн иһээччилэр тохтообуттара; Иисус эппитэ: «Эдэр киһи, эйиэхэ этэбин – тур!»[+]

15Өлбүт киһи өндөйөн олоро түһээт, саҥарбытынан барбыта; Иисус кинини ийэтигэр туттарбыта.

16Бары саллан: «Биһиэхэ улуу Пророк[†] баар буолбут! Таҥара Бэйэтин норуотугар көмөлөһө кэлбит!» – диэн Таҥараны айхаллаабыттара[+]. 17Кини туһунан маннык сурах бүтүн Иудея устун тарҕанан, тулатынааҕы сирдэри эмиэ тилийэ көппүтэ.


Иисус Христос уонна Иоанн Сүрэхтээччи

18[•]Иоанн итини барытын үөрэнээччилэриттэн истэн баран, 19икки үөрэнээччитин ыҥыран ылан, «Кэлиэхтээх Эн буолаҕын дуу, эбэтэр атыны күүтэбит дуу?» диэн ыйыттара Иисуска ыыппыта[+].

20Илдьиттэр Киниэхэ кэлэн эппиттэрэ: «Иоанн Сүрэхтээччи биһигини Эйигиттэн ыйыттара ыытта: Кэлиэхтээх Эн буолаҕын дуу, эбэтэр атыны күүтэбит дуу?»

21Бу кэмҥэ Иисус элбэх киһини ыарыыттан, кыаммат буолууттан, куһаҕан тыыннартан үтүөрдүбүтэ, үгүс хараҕа суохтарга күн сырдыгын бэлэхтээбитэ. 22Иисус кэлбит дьоҥҥо эппитэ: «Баран тугу көрбүккүтүн-истибиккитин Иоаҥҥа кэпсээҥ: хараҕа суохтар харахтаналлар, доҕолоҥнор атахтаналлар, араҥ ыарыылаахтар[†] ырааһыраллар, дьүлэйдэр истэр буолаллар, өлбүттэр тиллэллэр, оттон дьадаҥылар Үөрүүлээх Илдьити истэллэр. 23Миигин саарбахтаабат киһи алгыстаах»[+].


Иисус Христос Иоанн Сүрэхтээччи туһунан

24Иоанн ыыппыт дьоно төннүбүттэрин кэннэ, Иисус кини туһунан норуокка маннык эппитэ: «Эһиги кураайы куйаарга[†] тугу көрө бара сылдьыбыккытый? Тыал хамсатар хомуһун дуо[+]? 25Тугу көрө бара сылдьыбыккытый? Мааны таҥаска сууламмыт киһини көрөөрү дуо? Баайдык таҥнааччылар, дэлэгэй олохтоохтор дыбарыаска олороллор. 26Тугу көрө бара сылдьыбыккытый? Пророгу дуо? Соннук, эһиги пророгу көрбүккүт; өссө этэбин: эһиги пророктааҕар[†] да улаханы көрбүккүт[+]. 27Суруйууларга кини туһунан этиллибитэ: „Көр бу, Мин илдьит киһибин Эн иннигэр ыытабын, кини Эн барар суолгун солуоҕа“[+]. 28Эһиэхэ этэбин: Иоаннааҕар улуу пророк[*] ийэттэн төрүү илик, ол гынан баран Таҥара Саарыстыбатыгар саамай кыралара да кинитээҕэр улахан».

([+] 29Иисуһу истибит дьон бука бары, бэл, түһээн хомуйааччылар, Таҥара кырдьыктааҕын билиммиттэрэ; кинилэр Иоаҥҥа сүрэхтэммит этилэр;[+] 30оттон фарисейдар[†] уонна сокуонньуттар[†] киниэхэ сүрэхтэммэккэ, Таҥара көҥүлүн бэйэлэриттэн тэйиппиттэрэ.)

31Ол иһин Айыы Тойон эппитэ: «Субу көлүөнэ дьону кимиэхэ тэҥниэмий? Кинилэр ким курдуктарый? 32Кинилэр таһырдьа олорон бэйэ-бэйэлэригэр „Биһиги флейтаҕа оонньообуппутугар – үҥкүүлээбэтэххит, кутурҕан ырыатын ыллаабыппытыгар – ытаабатаххыт“ дэһэн хаһыытаһар оҕолор курдуктар. 33Иоанн Сүрэхтээччи кэлэн килиэби да сиэбэт, арыгыны да испэт, ону эһиги абааһыга буулаппыт диигит[+]. 34Киһи Уола[†] кэлэн, аһыыр да, иһэр да, ону эһиги бу киһи аһас уонна иһээччи, түһээн хомуйааччылар, аньыылаахтар доҕордоро дэһэҕит[+]. 35Ол эрээри Таҥара Муудараһа кырдьыктааҕын оҕолоро бары билиммиттэрэ».


Иисус Христоһу арыынан аҕаабыт дьахтар

36[•]Биир фарисей Иисуһу аһата ыҥырбыта. Иисус фарисей дьиэтигэр киирэн, аһаары өттүгэстээн сыппыта. 37Арай ол куоракка баар аньыылаах дьахтар Кини фарисей дьиэтигэр аһылыкка кэлбитин билэн, алебастр иһиккэ үчүгэй сыттаах арыыны илдьэ кэлбитэ, 38итиэннэ Кини кэннигэр туран, ытыы-ытыы, Иисус атаҕын хараҕын уутунан сууйбута, баттаҕынан соппута уонна, ууруу-ууруу, үчүгэй сыттаах арыытынан аҕаабыта.

39Иисуһу ыҥырбыт фарисей маны көрөн, иһигэр санаабыта: «Бу олорооччу чахчы Пророк эбитэ буоллар, хайа сүрдээх-кэптээх дьахтар Кини атаҕын таарыйарын билиэхтээх этэ. Бу аньыылаах дьахтар буолбаат!»[+]

40Иисус киниэхэ хайыһан: «Симон! Мин эйиэхэ этэрдээхпин», – диэбитэ.

«Этиий, Үөрэтээччи», – диэбитэ анарааҥҥыта.


Иэскэ киирбит икки киһи туһунан домох

41«Биир баайга икки киһи иэскэ киирбиттэр: биирдэрэ биэс сүүс үрүҥ көмүс манньыат иэстэммит, иккиһэ биэс уон манньыат[+]. 42Иэстэрин тугунан да төлүүр кыахтара суоҕун иһин, тойон иккиэннэрин иэһин бырастыы гыммыт. Бу икки киһиттэн хайалара кинини ордук күүскэ таптыаҕа дии саныыгыный?»[+]

43Симон эппитэ: «Ордук улахан иэстээҕэ дии саныыбын».

«Сөпкө тойонноотуҥ, – диэбитэ Иисус, 44онтон дьахтарга эргиллэн баран, Симоҥҥа эппитэ: – Эн бу дьахтары көрөҕүн дуо? Дьиэҕэр кэлбиппэр эн Миэхэ атахпын суунарбар уу биэрбэтэҕиҥ, оттон кини хараҕын уутунан атахпын сууйан баттаҕынан сотто; 45эн Миигин уураабатаҕыҥ, оттон кини киириэхпиттэн биир кэм атахпын ууруур; 46эн төбөбүн арыынан аҕаабатаҕыҥ, оттон кини буоллаҕына атахпын аҕаата[*][+]. 47Ол иһин эйиэхэ этэбин: кини күүскэ таптаабытын иһин, элбэх аньыыта бырастыы буолар, оттон кимиэхэ аҕыйах бырастыы буолбут – ол кыратык таптыыр».

48Онтон дьахтарга: «Эн аньыыҥ-хараҥ бырастыы буолар», – диэбитэ[+]. 49Маныаха атын ыалдьыттар: «Аньыыны бырастыы гынар бу кимий?» – дии санаабыттара.

50Кини дьахтарга эппитэ: «Итэҕэлиҥ эйигин быыһаата, эйэни кытта бар»[+].

### 8


Иисус Христоска көмөлөспүт дьахталлар

1Бу кэнниттэн Иисус Таҥара Саарыстыбатын Евангелиетын[†] иһитиннэрэ куораттарынан, дэриэбинэлэринэн барбыта. Уон икки үөрэнээччитэ Иисуһу кытта бииргэ сылдьаллара;[+] 2кинилэри кытта өссө куһаҕан тыыннартан уонна ыарыыларыттан үтүөрбүт дьахталлар бааллара: Магдалина[*] диэн ааттаах Мария (Иисус киниттэн сэттэ абааһыны үүрэн таһаарбыта);[+] 3Ирод[*] дьиэтин салайар Хуза ойоҕо Иоанна, Сусанна уонна да атыттар элбэх этилэр. Бу дьахталлар Иисуска уонна Кини үөрэнээччилэригэр баардарынан-суохтарынан көмөлөспүттэрэ[+].


Бурдук ыһааччы туһунан домох

4[•]Дьон Киниэхэ бары куораттан барытыттан кэлэ тураллара; биирдэ үтүмэн үгүс киһи мустубутугар Кини маннык домоҕу кэпсээбитэ: 5«Бурдук ыһааччы бурдугун ыһа тахсыбыт. Ыһа сырыттаҕына, ыспыт сиэмэтин сороҕо суол кытыытыгар түһэн тэпсиллэн хаалбыт, ону халлаан көтөрдөрө тоҥсуйан сиэн кэбиспиттэр; 6сороҕо буоллаҕына тааска түһэн, араскыланаат, сиик суоҕуттан хатан хаалбыт; 7сороҕо хатыылаах ыарҕа быыһыгар түспүтүн ыарҕа өрө үүнэн тумнаран кэбиспит. 8Сороҕо өҥ буорга түһэн сүүс төгүл үрдүк үүнүүнү биэрбит».

Маны кэпсээн баран: «Ким истэр кулгаахтаах истиэхтин!» – диэн саҥа аллайбыта[+].

9[•]Үөрэнээччилэрэ Киниттэн бу домох суолтатын ыйыппыттара. 10Иисус эппитэ: «Эһиэхэ Таҥара Саарыстыбатын кистэлэҥнэрин билэр кыах бэриллибитэ, оттон ити атыттарга барыта домохторунан этиллэр, онон кинилэр көрөр эрээри, көрбөттөр, истэр эрээри, өйдөөбөттөр[+].


Бурдук ыһааччы туһунан домох быһаарыыта

11Бу домох быһаарыыта маннык: сиэмэ – Таҥара тыла;[+] 12суол кытыытыгар түспүт сиэмэ – истэр дьон, ол гынан баран кинилэргэ адьарай кэлэн, итэҕэйбэтиннэр, быыһамматыннар диэн, истибит тыллларын сүрэхтэриттэн илдьэ барар; 13оттон тааска ыһыллыбыт – ол тылы үөрүүнэн ылынар эрээри, силиһэ суох буолан, ардыгар эрэ итэҕэйэр, оттон тургутуу кэмигэр тэйэр дьон;[+] 14хатыылаах ыарҕаҕа түспүт – ол тылы истэр эрээри, тэйэ түстүлэр да, олох сүпсүлгэнэ, баай-дуол, күннээҕи үөрүү-дуоһуйуу тумнаран, итэҕэллэрэ сиппэккэ хаалбыт дьон;[+] 15оттон өҥ буорга ыһыллыбыт сиэмэ – ол Таҥара тылын истэр уонна истибит тылларын үтүөкэн, ыраас сүрэхтэригэр иҥэрэ сылдьан, бары ыарахаттары тулуйан туран итэҕэйэр дьон».

Маны кэпсээн баран Кини: «Ким истэр кулгаахтаах истиэхтин!» – диэн саҥа аллайбыта[*][+].


Сибэтиилинньик туһунан домох

16«Ким да сибэтиилинньиги уматан баран, иһитинэн саба уурбат, орон анныгар туруорбат, ол оннугар, киирээччилэр сырдыгы көрдүннэр диэн, олоҕор туруорар[+]. 17Кистэммит көстүбэтэҕэ, кистэлэҥ арыллыбатаҕа диэн суох[+]. 18Онон хайдах истэргитин кэтэнэн көрүнүҥ: баардаахха Таҥара өссө биэриэҕэ, оттон туга да суох киһиттэн баардаахпын дии санаабыта кытта былдьаныаҕа»[+].


Иисус Христос Ийэтэ уонна бырааттара

19[•]Киниэхэ Ийэтэ уонна бырааттара кэлэн баран, дьон элбэҕэ бэрдиттэн хаайтаран, кыайан ааспатахтара[+].

20«Таһырдьа Ийэҥ бырааттаргын кытта кэлэн тураллар, Эйигин көрсүөхтэрин баҕараллар», – диэн Киниэхэ биллэрбиттэрэ.

21Иисус эппитэ: «Таҥара тылын истэр уонна толорор дьон – олор Мин Ийэм, Мин бырааттарым буолаллар»[+].


Силлиэни тохтотуу

22[•]Биирдэ Кини үөрэнээччилэрин кытта оҥочоҕо киирэн баран: «Күөл уҥуор туоруоҕуҥ», – диэбитэ. Уҥуор устубуттара[+]. 23Устан истэхтэринэ, Иисус утуйан хаалбыта. Күөлгэ эмискэ күүстээх силлиэ түһэн, долгун сабыта биэртэлээн, оҥочо уунан туолан барбыта, онон тимирэр кутталга киирбиттэрэ.

24Кэлэн, Кинини уһугуннаран: «Үөрэтээччи! Үөрэтээччи! Өлөн эрэбит!» – диэбиттэрэ.

Кини туран тыалы, сабыта охсор долгуну буойбута: сонно тута тыал да, долгун да уостан, уоскуйан хаалбыттара. Уу чуумпу буолбута[+]. 25«Итэҕэлгит ханнаный?» – диэбитэ Кини үөрэнээччилэригэр.

Кинилэр дьулайан даҕаны, дьиктиргээн даҕаны, бэйэлэрин икки ардыларыгар: «Кимий – бу Кини, тыалы да, ууну да буойан бас бэриннэрээччи?» – дэспиттэрэ.


Куһаҕан тыыннарга буулаппыт киһини үтүөрдүү

26[•]Галилеяны утары сытар Гадара сиригэр кэлэн тиксибиттэрэ. 27Иисус биэрэккэ тахсыбытыгар, өр кэм устата абааһыларга буулатан, таҥас диэни таҥныбакка, дьиэҕэ-уокка олорбокко, өлбүт дьону кистиир хаспахтарга хорҕойбута ырааппыт киһи Киниэхэ утары тахсан кэлбитэ. 28Ол киһи Иисуһу көрөөт, иннигэр умса түһэн баран, күөмэйин муҥунан хаһыытаабыта: «Эн Миэхэ тугуҥ кыһалҕатай, Иисус, Үрдүк Таҥара Уола? Эйигиттэн ааттаһабын, миигин муҥнаама!»[+] 29Иисус быртах тыыны бу киһиттэн тахсарыгар дьаһайбытын иһин, кини итинник эппитэ. Абааһы бу киһини бэрт уһун кэм устатыгар муҥнаабыт этэ: кинини атахтары, илиилэри тимир сыабынан, быанан кэлгийэн маныыллара да, киһи ону быһыта тыытан баран, абааһыга кыйдатан иччитэх сирдэринэн куотара.

30Иисус киниттэн: «Аатыҥ кимий?» – диэн ыйыппыта.

Элбэх абааһы киирбит буолан, киһи: «Легион[†]», – диэн хоруйдаабыта. 31Абааһылар Иисустан кинилэри үтүгэн түгэҕэр үүрбэтигэр көрдөспүттэрэ. 32Онно хайа үрдүгэр улахан сибиинньэ үөрэ мэччийэ сылдьара. Абааһылар сибиинньэлэргэ киирэрбитин көҥүллээ диэн көрдөспүттэрэ. Иисус көҥүллээбитэ. 33Кинилэр киһиттэн тахсан сибиинньэлэргэ киирбиттэригэр, бүтүн үөр сибиинньэ эмпэрэттэн ыстанан, күөлгэ тимирэн хаалбыта.

34Маныыһыттар ону көрөн, куоракка уонна дэриэбинэлэргэ сүүрэн тиийэн тыллаабыттара. 35Олохтоохтор туох буолбутун көрө, утары тахсыбыттара; кинилэр Иисуска кэлэн, били абааһылара тахсыбыт киһи таҥнан, өйдөнөн-төйдөнөн, Кини атаҕын аттыгар сиргэ олорорун көрөн, улаханнык куттаммыттара[+]. 36Маны барытын көрбүт дьон куһаҕан тыыннарга буулаппыт киһи хайдах быһыылаахтык[†] үтүөрбүтүн кинилэргэ кэпсээбиттэрэ. 37Гадара уобалаһын дьоно бары улуу кутталга ылларан, Иисуһу биһигиттэн бар диэн көрдөспүттэрэ. Иисус оҥочоҕо олорон, төттөрү устубута[+].

38Абааһылартан босхоломмут киһи, Кинини кытта бииргэ сылдьаары көрдөспүтүгэр Иисус эппитэ: 39«Дьиэҕэр төннөн, Таҥара эйиэхэ тугу оҥорбутун кэпсээ». Киһи баран, Иисус киниэхэ тугу оҥорбутун куораты биир гына кэпсээбитэ[+].


Өлбүт кыыс уонна ыарыһах дьахтар

40[•]Иисус төннөн кэлбитигэр Кинини элбэх киһи утары көрсүбүтэ – бары кэтэһэн тураллара. 41Арай биир Иаир диэн ааттаах киһи, синагога[†] тойоно, кэлэн Иисус иннигэр умса түһэн, дьиэбэр барыс диэн көрдөспүтэ[+]. 42Кини уон икки саастаах соҕотох кыыс оҕолооҕо ыалдьан өлөөрү сытара. Иисус кинини кытта барсыбыта, дьон тула өттүттэн ыга анньан испиттэрэ.

43Биир уон икки сыл устата хаана баран ыалдьыбыт, баайын барытын эмчиттэргэ кутан баран, хайаларыттан да туһамматах дьахтар 44Иисус кэнниттэн кэлэн, таҥаһын таарыйбытыгар сонно тута хаана барара тохтоон хаалбыта[+].

45«Ким Миигин таарыйда?» – Иисус ыйыппыта.

Ким да билиммэтэҕэ. Петр итиэннэ Иисуһу кытта бииргэ сылдьааччылар эппиттэрэ: «Үөрэтээччи! Эйигин киһи бөҕө ыга анньан иһэр эбээт, Эн буоллаҕына ким Миигин таарыйда диигин»[*].

46«Ким эрэ Миигин таарыйда, – диэбитэ Иисус. – Миигиттэн күүс тахсыбытын биллим»[+].

47Дьахтар биллибэккэ хаалар кыаҕа суоҕун өйдөөн, ис-иһиттэн титирэс буола долгуйан, Кини иннигэр тобуктуу түспүтэ уонна тоҕо Кинини таарыйбытын итиэннэ хайдах сонно үтүөрбүтүн бар дьон иннигэр кэпсээбитэ.

48Иисус эппитэ: «Кыыһым, эрдий! Эйигин итэҕэлиҥ быыһаата. Эйэни кытта бар»[+].

49Маны этэ турдаҕына, синагога[†] тойонугар дьиэтиттэн киһи кэлэн: «Кыыһыҥ быһынна, – диэн эппитэ. – Онон Үөрэтээччини түбүгүрдүмэ».

50Иисус маны истэн, Иаирга: «Куттаныма, итэҕэй эрэ – кыыһыҥ быыһаныаҕа», – диэбитэ. 51Дьиэҕэ киирэригэр Петртан, Иоантан, Иаковтан уонна кыыс ийэлээх аҕатыттан ураты атын кими да киллэрбэтэҕэ[+]. 52Бары кыыһы аһыйан ытаһаллара, суланаллара. Иисус: «Ытаһымаҥ, кыыс өлбөтөх, утуйа сытар», – диэбитэ[+]. 53Оҕо өлбүтүн билэр буолан, Кинини күлүү гыммыттара.

54Кини барыларын таһаартаан баран, кыыс илиитин тутан туран улаханнык: «Кыысчаан, тур!» – диэбитэ[+]. 55Сонно кыыс тыын киллэрэн, туран кэлбитэ; Иисус кинини аһатарга соруйбута. 56Оҕо төрөппүттэрэ бэри диэн бэркиһээбиттэрэ. Иисус кинилэри, манна туох буолбутун туһунан кимиэхэ да кэпсээбэттэрин курдук, кытаанахтык сэрэппитэ[+].

### 9


Уон икки Апостолы[†] ыытыы

1[•]Иисус Уон Иккиэлэрин ыҥыран ылан, кинилэргэ бары абааһылары үүрэн таһаарар, ыарыыттан үтүөрдэр күүһү-уоҕу, былааһы былааһы биэрбитэ[+]. 2Итиэннэ кинилэри Таҥара Саарыстыбатын туһунан иһитиннэртэрэ, ыарыһахтары үтүөртэрэ ыыталаабыта.

3«Суолга тугу да илдьэ барымаҥ: тайах маһы да, матаҕаны да ылымаҥ, килиэби, харчыны да, икки суол уларыттар таҥаһы да уктумаҥ, – диэбитэ Кини. – 4Ханнык дьиэҕэ киирэҕит да, айаҥҥа турунуоххутугар диэри, ол дьиэттэн көһүмэҥ. 5Өскөтүн ханнык эмэ куоракка эһигини ылымматахтарына, онтон тахсан иһэн, кинилэргэ сэрэтии буоллун диэн, бэл атаххыт быылын кытта тэбээн хаалларыҥ»[+]. 6Апостоллар[†] айаҥҥа туруммуттара; кинилэр дэриэбинэлэри кэрийэ сылдьан, ханна да буоллун, Евангелиены[†] иһитиннэрэллэрэ, ыарыһахтары үтүөрдэллэрэ[+].


Ирод дьиксиниитэ

7[•]Ирод баһылык[*] Иисус оҥорор дьайыыларын туһунан барытын истэн-билэн баран, санааҕа түспүтэ. Кини дьон тылыттан дьиксинэрэ: сорохтор бу Иоанн өлөн баран тиллибит дииллэрэ,[+] 8сорохторо Илия кэлбит дэһэллэрэ, атыттара буоллаҕына былыргы ханнык эрэ пророк[†] тиллибит диэн сылыктыыллара.

9«Иоанны мин моонньоох баһын быстарбытым, оччоҕо бу маннык сурахтаах хайалара буоллаҕай?» – Ирод санааҕа ылларбыта. Уонна хайдах эмэ гынан Кинини көрүөн баҕарбыта[+].


Апостоллар төннүүлэрэ

10[•]Апостоллар төннөн кэлэн, тугу оҥорбуттарын барытын Иисуска кэпсээбиттэрэ. Иисус кинилэри бэйэлэрин эрэ илдьэ Вифсаида куорат чугаһынааҕы иччитэх сиргэ барбыта[+]. 11Ол эрээри баһаам үгүс дьон ону билэн, Кинини батыһан барбыттара. Иисус кинилэри көрсөн, Таҥара Саарыстыбатын туһунан кэпсээбитэ, үтүөрт диэн көрдөһөөччүлэри үтүөрдүтэлээбитэ.


Биэс тыһыынча киһини аһатыы

12Күн киэһэриитэ Уон Иккиэлэр Киниэхэ кэлэн: «Дьону ыыталыырыҥ буоллар, чугастааҕы сэлиэнньэлэргэ, дэриэбинэлэргэ баран хонук сирдэрин, аһыыр астарын булунуо этилэр, бу олох иччитэх сиргэ сылдьабыт», – диэбиттэрэ.

13Иисус: «Эһиги кинилэргэ аста биэриҥ», – диэбитэ.

«Биһиэхэ биэс килиэби кытта икки балык эрэ баар, – дэспиттэрэ үөрэнээччилэрэ. – Бачча элбэх киһиэхэ ас атыылаһа барыах бэйэбит дуу?» ( 14Барыта биэс тыһыынча кэриҥэ киһи баара.)

«Дьону биэс уоннуу гына эрээтинэн олордуҥ», – диэбитэ Иисус. 15Кини эппитин толорбуттара. 16Иисус биэс килиэби кытта икки балыгы ылан, халлаан диэки көрөн туран Таҥараҕа махтаммыта уонна тоһутан, түҥэттэрэ, үөрэнээччилэригэр биэрбитэ. 17Бары тото-хана аһаабыттара. Ордубут аһы хомуйбуттара уон икки тымтай буолбута.


«Эн Таҥара Христоһунаҕын»

18[•]Биирдэ Иисус иччитэх сиргэ үҥэ сырыттаҕына, үөрэнээччилэрэ тиийэн кэлбиттэрэ. Иисус кинилэртэн: «Дьон Миигин ким дииллэрий?» – диэн ыйыппыта.

Үөрэнээччилэрэ эппиттэрэ: 19«Сорох Иоанн Сүрэхтээччи диир, сорох Илия, сорохтор ханнык эрэ былыргы пророк[†] тиллибит дэһэллэр»[+].

20«Оттон эһиги Миигин ким диигитий?» – Иисус ыйыппыта.

«Биһиги Эйигин Таҥара Христоһа диибит», – диэн хоруйдаабыта Петр[+].


Иисус Христос өлөн баран тиллэрин эрдэттэн этэр

21[•]Бу туһунан кимиэхэ эмэ кэпсииллэрин кытаанахтык бобон баран, Иисус эппитэ: 22«Киһи Уола[†] элбэх эрэйи-муҥу көрүөхтээх, Кинини аҕа баһылыктар[†], архиерейдар[†] уонна сокуонньуттар[†][*] ылыммаккалар, өлөрүөхтэрэ, онтон үһүс күнүгэр Кини тиллиэҕэ»[+].


Иисус Христос туһугар барытыттан аккаастаныы

23Итиэннэ барыларыгар эппитэ: «Ким Миигин батыһыан баҕарар – бэйэҕиттэн аккаастан уонна кириэскин сүгэн Миигин батыс[+]. 24Ким олоҕун быыһыан баҕарбыт, олоҕун[*] сүтэриэҕэ, оттон ким Мин туспар бэйэтин олоҕун сүтэрбит, олоҕун быыһыаҕа. 25Өскөтүн киһи бүтүн аан дойдуну баһылаан баран өллөҕүнэ эбэтэр эчэйдэҕинэ, ол баһылаабыта киниэхэ туох туһалаах буолуой[+]? 26Ким эмэ Миигиттэн уонна Мин тылбыттан сааттаҕына, Киһи Уола[†] Бэйэтин килбиэнинэн итиэннэ Аҕатын уонна Аанньалларын килбиэннэринэн сырдаан тиийэн кэллэҕинэ, киниттэн бэйэтиттэн саатыаҕа[+]. 27Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: манна турааччылартан сорохторо, өлөр өлүү амтанын билбэккэ да сылдьан, хайыы-үйэ Таҥара Саарыстыбатын көрүөхтэрэ»[+].


Дьүһүн уларыйыы

28[•]Бу кэнниттэн аҕыс күн ааспыта. Иисус Петры, Иоанны уонна Иаковы илдьэ хайа үрдүгэр үҥэ тахсыбыта[+]. 29Үҥэ туран Кини сирэйэ уларыйан хаалбыта, таҥаһа килбэҥнэс кылбаа маҥан буолбута. 30Арай көрдөхтөрүнэ, икки киһи – Моисей[†] уонна Илия – Кинини кытта кэпсэтэ тураллара; 31Иккиэн килбиэннээх сырдыкка көстөн кэлэн, Иисус суолун Иерусалимҥа тиийэн түмүктүөхтээҕин кэпсээбиттэрэ. 32Петр аргыстарыныын ууларыгар баттатан, утуйан хаалбыттара, ол эрээри уһуктан кэлэн Иисус кэрэмэн килбиэнин итиэннэ Кинини кытта икки киһи турарын көрбүттэрэ.

33Кинилэр Иисустан тэйэн эрдэхтэринэ, Петр Киниэхэ эппитэ: «Үөрэтээччи! Манна сылдьарбыт үчүгэй даҕаны; биһиги үс отууну тутуохпут: биири Эйиэхэ, биири Моисейга,[†] биири Илияҕа». Тугу этэрин бэйэтэ да билбэт этэ.

34Маны этэ турдаҕына кинилэргэ былыт кэлэн сыдьаайбыта; былыт иһигэр киирэн үөрэнээччилэр олус куттаммыттара. 35Онтон былыт быыһыттан: «Мин Тапталлаах[*] Уолум бу баар, Кинини истиҥ!» – диир саҥа дуораһыйбыта[+]. 36Бу саҥа дорҕооно уостаатын кытта, Иисус соҕотох хаалбыта. Үөрэнээччилэрэ маны кистэлэҥҥэ туппуттара, тугу көрбүттэрин ол саҕана кимиэхэ да кэпсээбэтэхтэрэ.


Куһаҕан тыыҥҥа буулаппыт уолу үтүөрдүү

37[•]Сарсыныгар хайаттан түспүттэригэр Иисуһу элбэх киһи утары көрсүбүтэ. 38Эмискэ дьон быыһыттан ким эрэ: «Үөрэтээччи! – диэн саҥа аллайбыта. – Ааттаһабын Эйигиттэн, уолбун көр: баар-суох соҕотох оҕом; 39куһаҕан тыын хам ыллаҕына, оҕом эмискэ үөгүлүү түһэр; күүгэн аллыар диэри, оҕобун сордуур, сорун сордоон баран биирдэ, нэһиилэ тэйэр. 40Үөрэнээччилэргиттэн үүрүҥ диэн көрдөстүм да, кыайбатылар».

41«Оо, итэҕэлэ суох, буорту буолбут көлүөнэ! – диэбитэ Иисус. – Хаһааҥҥа диэри эһигини кытта сылдьабын, эһигини тулуйабын? Уолгун манна аҕал».

42Уол чугаһаан истэҕинэ, абааһы кинини сиргэ охторбута; оҕо иҥиир-ситиитин тартаран барбыта; Иисус быртах тыыны бобон уолчааны үтүөрдэн, аҕатыгар туттарбыта[+]. 43[•]Бука бары Таҥара улуу кыаҕын көрөн бэркиһээбиттэрэ.


Иисус Христос өлөн баран тиллиэхтээҕин өссө биирдэ этэр

Киһи эрэ барыта Иисус оҥорор дьайыыларын сөҕө-махтайа сылдьар кэмигэр Кини үөрэнээччилэригэр эппитэ: 44«Мин эһиэхэ этэрбин өйдөөн истиҥ: Киһи Уола дьон илиитигэр бэриллиэҕэ»[+]. 45Үөрэнээччилэр буоллаҕына бу этиини, суолтата кинилэртэн кистэммит буолан, өйдөөбөтөхтөрө, оттон тугу эппитин Бэйэтиттэн ыйытыахтарын саллаллара[+].


Таҥара Саарыстыбатыгар ким саамай улаханый?

46[•]Үөрэнээччилэргэ кинилэртэн хайалара ордук улаханын быһаарсыһыах санаа киирбитэ. 47Иисус кинилэр ис санааларын билэн, оҕону ылан, Бэйэтин иннигэр туруорбута 48уонна эппитэ: «Ким бу оҕону Мин ааппар ылынар, ол Миигин ылынар; оттон ким Миигин ылынар, ол Миигин Ыыппыты ылынар. Ким барыгытыттан кыра – ол барыгытыттан улахан буолуоҕа»[+].


Ким эһигини утарбат, ол эһиги диэки

49Маныаха Иоанн эппитэ: «Үөрэтээччи! Биһиги Эн ааккынан абааһылары үүрэн таһаарар киһини көрдүбүт; кини биһигини кытта бииргэ сылдьыбат, ол иһин үүрэрин боптубут»[+].

50«Аны боппот буолуҥ, – диэбитэ Иисус киниэхэ. – Ким эһигини утарбат, ол эһиги диэки»[+].


Иисус Христоһу ылымматах Самария дэриэбинэтэ

51Бу дойдуттан ылыллыахтаах күнэ хайыы-үйэ чугаһаабытыгар Иисус Иерусалимҥа барардыы быһаарынан,[+] 52илдьиттэрин инники ыыппыта. Кинилэр Самария дэриэбинэтигэр урут тиийэн Иисус кэлэригэр бэлэмнээри киирбиттэрэ[+]. 53Ол эрээри олохтоохтор Кинини киллэрбэтэхтэрэ: Иерусалимҥа баран иһэрэ тас дьүһүнүттэн көстөрө. 54Маны көрөн үөрэнээччилэрэ Иаковтаах Иоанн эппиттэрэ: «Тойоммуот! Халлаантан уот түһэн кинилэри имири эстин диэн этиэхпитин баҕараҕын дуо? Урукку Илия курдук?[*]»[+]

55Иисус эргиллэн, кинилэри буойбута: «Ханнык Тыын дьоно буоларгытын билбэккит. 56Киһи Уола дьон дууһатын өлөрө кэлбэтэҕэ, быыһыы кэлбитэ»[*]. Онон атын дэриэбинэҕэ барбыттара.


Иисус Христоһу батыһыы диэн тугуй?

57[•]Айаннаан истэхтэринэ, аара суолга ким эрэ Кинини: «Тойонуом! – диэн ыҥырбыта. – Эн ханна да барбытыҥ иһин, мин Эйигин батыһан барыам».

58Иисус киниэхэ эппитэ: «Саһыллар хороонноохтор, көтөрдөр уйалаахтар, арай Киһи Уола төбөтүн уура түһэн ылар сирэ суох».

59Атын киһиэхэ Кини: «Миигин батыс», – диэбитэ.

Анарааҥҥыта эппитэ: «Тойонуом! Маҥнай баран аҕам уҥуоҕун көтөҕөн кэлэрбин көҥүллээ».

60Иисус ол киһиэхэ эппитэ: «Өлбүттэрин өлбүттэр бэйэлэрэ харайдыннар, оттон эн бараҥҥын дьоҥҥо Таҥара Саарыстыбатын туһунан иһитиннэр».

61Өссө биир атын киһи Киниэхэ эппитэ: «Мин Эйигин батыһыам, Тойонуом! Ол эрээри маҥнай дьиэлээхтэрбин кытта бырастыылаһан кэлэрбин көҥүллээ».

62Иисус киһиэхэ эппитэ: «Булуугу баттаары туран, кэннин хайыһар киһи Таҥара Саарыстыбатыгар эрэбилэ суох».

### 10


Сэттэ уон үөрэнээччини ыытыы

1[•]Бу кэнниттэн Айыы Тойон аны атын сэттэ уон[*] үөрэнээччитин талан ылан, Бэйэтэ барыан баҕарар куораттарыгар, араас сирдэригэр, иккилии гынан, урут ыыталаабыта; 2баралларыгар эппитэ: «Бурдук үүнүүтэ өлгөм, ол гынан баран бурдук быһааччы аҕыйах, онон буспут бурдук Тойонуттан бурдугун быһыытыгар[†] үлэһиттэри ыытарыгар көрдөһүҥ[+]. 3Барыҥ! Мин эһигини бөрөлөр ортолоругар, барааннары ыытардыы, ыыталыыбын[+]. 4Кумааһынньыгы да, матаҕаны да, атах таҥаһын да ылымаҥ, суолга кими да эҕэрдэлээмэҥ. 5Хайа дьиэҕэ киирэҕит да, маҥнай: „Бу дьиэҕэ эйэ буоллун!“ – диэбитинэн киирэр буолуҥ. 6Онно эйэҕэ тиксиэхтээх киһи баар буоллаҕына, эйэҕитин ылыныаҕа, оттон суох буоллаҕына, эйэҕит бэйэҕитигэр төннүөҕэ. 7Ол дьиэҕэ хаалан, тугу биэрэллэринэн аһыыр буолуҥ: үлэһит киһи үлэтэ төлөнүөхтээх. Ыалтан ыалга көһүмэҥ[+]. 8Хайа да куоракка тиийбиккит иһин, эһигини онно киллэрдэхтэринэ, тугу биэрэллэринэн аһааҥ[+]. 9Онно баар ыарыһахтары үтүөрдүтэлээҥ, Таҥара Саарыстыбата кинилэргэ чугаһаабытын иһитиннэриҥ[+]. 10Хайа эмэ куоракка эһигини дьиэлэригэр киллэрбэтэхтэринэ, уулуссаҕа тахсан баран этиҥ: 11„Бэл куораккыт быыла атахпытыгар сыстыбытын төттөрү тэбээн хааллардыбыт, ол эрээри билиҥ: Таҥара Саарыстыбата эһиэхэ чугаһаата“[+]. 12Эһиэхэ этэбин, Дьүүл Күнүгэр ол куоракка Содом куораттааҕар ордук ыарахан буолуоҕа[+].


Аньыыларын билиммэтэх куораттары сор-муҥ күүтэр

13[•]Сор-муҥ күүтэр эйигин, Хоразин! Сор-муҥ күүтэр эйигин, Вифсаида! Эһиэхэ көрдөрүллүбүт дьиктилэр Тирдээх Сидоҥҥа көрдөрүллүбүттэрэ эбитэ буоллар, ол куораттар олохтоохторо илдьиркэй таҥаһы таҥнан, төбөлөрүгэр күлү куттан, аньыыларын билиммиттэрэ ырааппыт буолуох этэ[+]. 14Ол гынан баран, Дьүүл Күнүгэр Тирдээх Сидоҥҥа эһигиннээҕэр быдан чэпчэки буолуоҕа. 15Оттон эн, Капернаум,[†] халлааҥҥа тиийэ үрдүөм дии саныыгын дуо? Суох, эн үтүгэн түгэҕэр тиийэ түҥнэстиэҥ.

16Эһигини истэр киһи – Миигин истэр, эһигини ылыммат киһи – Миигин ылыммат; оттон ким Миигин ылыммат, ол Миигин Ыыппыты ылыммат»[+].


Сэттэ уон үөрэнээччи эргиллиитэ

17Сэттэ уон үөрэнээччи үөрэ-көтө эргиллэн кэлэн: «Тойоммуот! Эн ааккын ааттаатахха, биһиэхэ абааһылар кытта бас бэринэллэр», – диэбиттэрэ[+].

18Иисус эппитэ: «Сатана халлаантан чаҕылҕан курдук түспүтүн көрбүтүм[+]. 19Мин эһиэхэ моҕойдору, сүлүһүннээх ооҕуйдары уонна өстөөх хайа баҕарар күүһүн самнары баттыыр былааһын биэрэбин; эһиэхэ куһаҕаны туох да кыайан оҥоруо суоҕа[+]. 20Эһиги биһиэхэ тыыннар бас бэринэллэр диэн үөрүмэҥ, хата ол оннугар ааппыт-суолбут Халлааҥҥа суруллубут диэн үөрэр буолуҥ»[+].


Таҥара кистэлэҥи кимиэхэ арыйбытай?

21[•]Сонно Иисус Тыын[*] биэрэр үөрүүтүнэн үөрэн эппитэ: «Аҕаа, сир-халлаан Айыы Тойоно! Эн маны барытын муударайдартан, өйдөөхтөртөн кистээн баран, кыра оҕолорго арыйбытыҥ иһин, Эйиэхэ айхал этэбин. Соннук, Аҕаа, Эн үтүө көҥүлүҥ оннук этэ».

22Онтон үөрэнээччилэригэр хайыһан эппитэ[*]: «Аҕам Миэхэ тугу барытын туттарбыта. Уола кимин Аҕатыттан ураты ким да билбэт, Аҕата кимин Уолуттан ураты, биитэр Уола арыйыан баҕарбыт дьонуттан ураты, ким да билбэт»[+].

23Онтон бэйэлэрэ эрэ хаалбыттарыгар эппитэ: «Дьоллоох дьон эһиги көрөргүтүн көрөллөр[+]. 24Кырдьыгы этэбин: үгүс пророктар[†] уонна ыраахтааҕылар эһиги көрөргүтүн көрүөхтэрин баҕарбыттара эрээри – көрбөтөхтөрө, эһиги истэргитин истиэхтэрин баҕарбыттара эрээри – истибэтэхтэрэ»[+].


Самария амарах киһитин туһунан домох

25Биир сокуонньут[†] Иисуһу холоон көрөн: «Үөрэтээччи! Бараммат олоххо тиксэр туһугар, мин тугу гыныахтаахпыный?» – диэн ыйыппыта[+].

26«Сокуоҥҥа[†] туох диэн суруллубутай? Ону хайдах өйдүүгүн?» – диэбитэ Иисус.

27«„Айыы Тойон Таҥараҕын ис сүрэххиттэн, ис дууһаҕыттан, туох баар өйгүнэн-санааҕынан, күүскүнэн-күдэххинэн барытынан таптаа“ уонна „чугастааҕыгын, бэйэҕин таптыырыҥ курдук, таптаа“», – диэн эппиэттээбитэ киһи[+].

28«Сөпкө хоруйдаатыҥ, – диэбитэ Иисус. – Ситини тутуһан олордоххуна, Олоххо тиксиэҕиҥ»[+].

29Ол эрээри анарааҥҥыта, кырдьыгын таһаарыныан баҕаран: «Мин чугастааҕым кимий?» – диэн ыйыппыта.

30Онуоха Иисус манныгы кэпсээбитэ: «Биирдэ биир киһи Иерусалимтан Иерихоҥҥа баран иһэн түөкүттэргэ түбэспит. Олор кини таҥаһын халаан, бэйэтин үлтү кырбаан, бааһырдан, сыккырыыр тыынын эрэ ордорон баран, ааһа турбуттар. 31Ол суолунан аҕабыыт[†] баран иһэн, киһи сытарын көрбүт эрээри, ааһа турбут. 32Левит эмиэ ол сиргэ тиийэн кэлэн, кинини көрбүт эрээри, кыһаллыбатах. 33Онтон биир Самария киһитэ айаннаан иһэн, кинини суолга түбэһэн көрөн, аһыммыт;[+] 34чугаһаан кэлэн, бааһын арыгынан сууйбут уонна, мас арыытынан сотон баран, таҥаһынан саба баайбыт; онтон миинэн иһэр оселугар олордон, ыалдьыттар түһэр дьиэлэригэр аҕалан ыарыылаабыт. 35Сарсыныгар бараары туран, дьиэ хаһаайыныгар икки динарийы[†] биэрэн баран, эппит: „Бу киһини кытаатан көр-иһит; бу биэрбиппиттэн ордугу тутуннаххына, мин төннөн иһэн төлүөҕүм“. 36Түөкүттэргэ түбэспит киһиэхэ бу үс киһиттэн, эн санааҕар, хайалара чугас буолуоҕай?»

37«Киниэхэ амарахтык сыһыаннаспыт киһи», – диэбитэ сокуонньут.[†]

«Чэ, бар, эн эмиэ ити киһи холобурун тутуһар буол», – диэбитэ Иисус киниэхэ.


Марфалаах Мария дьиэлэригэр

38Салгыы айаннаан иһэн Иисус үөрэнээччилэриниин биир дэриэбинэҕэ кэлбиттэрэ. Манна Марфа диэн дьахтар Иисуһу дьиэтигэр ыҥыран ыалдьыттаппыта;[+] 39кини Мария диэн балта Айыы Тойон атаҕын аттыгар олорон, Иисус этэрин истибитэ[+]. 40Марфа улаханнык күндүлүөн баҕаран, Иисуска эппитэ: «Тойонуом, балтым миигин соҕотохтуу ас тэрийтэрэ хаалларбытыгар Эн кыһаммаккын дуо? Киниэхэ этиий, миэхэ көмөлөстүн эрэ».

41«Марфа, Марфа! – диэбитэ Иисус. – Элбэххэ да кыһаллаҕын, түбүгүрэҕин,[+] 42дьиҥэр, биир эрэ суол наада эбээт. Мария саамай бастыҥын талан ылла, онтуката киниттэн былдьаныа суоҕа»[+].

### 11


Таҥараҕа үҥүү туһунан

1[•]Биирдэ маннык буолбута. Кини биир сиргэ тохтоон Таҥараҕа үҥпүтүн кэннэ, үөрэнээччилэриттэн биирдэстэрэ көрдөспүтэ: «Тойоммуот, Иоанн үөрэнээччилэрин үөрэппитин курдук, Эн эмиэ биһигини үҥэргэ үөрэт эрэ»[+].

2Иисус кинилэргэ эппитэ: «Үҥэргитигэр маннык этэр буолуҥ: Халлааҥҥа баар Аҕабыт![*] Эн аатыҥ айхалланыахтын, Эн Саарыстыбаҥ кэлиэхтин, Халлааҥҥа курдук, сиргэ эмиэ Эн көҥүлүҥ буолуохтун[*]. 3Күннээҕи тыын килиэппитин бүгүн биһиэхэ биэр[+]. 4Итиэннэ биһиэхэ иэстээхтэри биһи да бырастыы гынарбыт курдук, Эн эмиэ биһиги аньыыбытын бырастыы гын; уонна аньыы угаайытыгар киллэрбэккэ, биһигини хара дьайдаахтан быыһаа[*]»[+].

5Онтон эппитэ: «Арай эһигиттэн хайаҕыт эмэ түүн үөһэ доҕоругар тиийэн: „Доҕоор! Миэхэ үс килиэптэ иэһээ эрэ, 6доҕорум айаннаан иһэн таарыйда, аһатарбар тугум да суох“, – диэтин. 7Анарааҥҥыта дьиэ иһиттэн арай эттин: „Миигин аймаама, ааным хайыы-үйэ хатыылаах, оҕолорум бэйэбин кытта бииргэ утуйа сыталлар, онон хайдах да туран ылан биэрэр кыаҕым суох“. 8Эһиэхэ этэбин: өскөтө кини доҕордоһуугут туһугар туран биэрбэтэҕинэ, арахпакка көрдүүргүт иһин, туран төһөнү көрдүүргүтүн биэриэҕэ.


«Көрдөһүҥ – оччоҕо эһиэхэ бэриллиэҕэ»

9Онон Мин эһиэхэ этэбин: көрдөһүҥ – оччоҕо эһиэхэ бэриллиэҕэ; көрдөөҥ – оччоҕо булуоххут; тоҥсуйуҥ – оччоҕо эһиэхэ ааны аһыахтара; 10көрдөһөр киһи ылар, көрдөөччү булар, оттон тоҥсуйааччыга аһаллар[+]. 11Эһигиттэн хайа аҕа уолугар, килиэп көрдөөтөҕүнэ, тааһы биэриэҕэй[*], эбэтэр балык көрдөөтөҕүнэ, балык биэрэрин оннугар эриэн үөнү биэриэҕэй? 12Эбэтэр, сымыыт көрдөөтөҕүнэ, сүлүһүннээх ооҕуйу биэриэ дуу? 13Онон бэл эһиги, мөкү дьон, оҕолоргутугар туох эрэ үчүгэйи биэрэри сатыыр буоллаххытына, Халлааннааҕы Аҕаҕыт Киниттэн көрдөһөөччүлэргэ оннооҕор ордугу – Сибэтиэй Тыыны – биэриэҕэ»[+].


Иисус Христос уонна Веельзевул[†]

14[•]Биирдэ Иисус киһиттэн тыла суох абааһыны үүрэн таһаарбыта. Абааһы тахсарын кытта, тыла суох киһи саҥарар буолбута; маны көрөн дьон сөрү диэн сөхпүттэрэ.

15Сорохторо: «Кини абааһылары абааһы тойоно Веельзевул[†] күүһүнэн үүрэн таһаарар», – диэбиттэрэ,[+] 16атыттара буоллаҕына Иисуһу холоон көрөн, Халлаантан дьикти бэлиэтэ көрдөр диэн модьуйбуттара[+]. 17Иисус кинилэр ис санааларын билэр буолан, эппитэ: «Иһиттэн икки аҥыы хайдыбыт ханнык баҕарар саарыстыба иччитэхсийэр, икки аҥыы барбыт ханнык баҕарар дьиэ сууллар. 18Син ол кэриэтэ сатана эмиэ иһиттэн икки аҥыы хайдар буоллаҕына, кини саарыстыбата хайдах тулуһуоҕай? Эһиги Миигин „Веельзевул күүһүнэн абааһылары үүртэлиир“ диигит. 19Мин Веельзевул күүһүнэн үүртэлиир буоллахпына, эһиги дьоҥҥут ким күүһүнэн кинилэри үүртэлииллэрий? Онон бэйэҕит дьоҥҥут эһигини дьүүллүөхтэрэ[+]. 20Оттон Мин абааһылары Таҥара күүһүнэн үүрэн таһаартыыр буоллахпына, ол аата Таҥара Саарыстыбата эһиэхэ хайыы-үйэ кэлбит. 21Күүстээх киһи сааланан-саадахтанан дьиэтин мананар буоллаҕына, кини баайыгар-дуолугар куттал суоһаабат; 22оттон кинитээҕэр күүстээх киһи кэлэн саба түһэн кинини кыайдаҕына, били эрэммит саатын-саадаҕын былдьаан ылан, булумньутун атыттардыын үллэстиэҕэ.

23Ким Миигинниин буолбатах, ол Миигин утарар, ким Миигинниин хомуйсубат, ол ыһар[+].


Быртах тыын төннүүтэ

24Быртах тыын киһиттэн тахсан баран, уоскулаҥ көрдөөн кураайы сирдэри кэрийэр, уонна уоскулаҥ булбакка, „тахсыбыт дьиэбэр төннүүһүбүн“ диир; 25итиэннэ кэлэн, дьиэ харбаммытын, хомуллубутун көрөр; 26ол кэннэ баран бэйэтинээҕэр өссө өһүөннээх атын сэттэ тыыны аҕалан, кинилэри кытта киирэн онно олохсуйар, онон ол киһи туруга уруккутунааҕар өссө ордук мөлтүүр»[+].


Таҥара тылын истэр уонна толорор дьон алгыстаахтар

27Кини маны этэ турдаҕына, дьон быыһыттан биир дьахтар улаханнык саҥа аллайбыта: «Оо, төһө эрэ алгыстаах Эйигин иһигэр илдьэ сылдьыбыт, Эйиэхэ эмиийин үүтүн иһэрпит ийэ!»[+]

28Иисус эппитэ: «Таҥара тылын истэр уонна толорор дьон алгыстаахтар»[+].


Иона пророк[†] бэлиэтэ

29[•]Онтон үтүмэн үгүс киһи үмүөрүспүтүгэр Иисус эппитэ: «Бу – буорту буолбут көлүөнэ. Кинилэр дьикти бэлиэни эрэйэллэр эрээри, Иона пророк[†] бэлиэтиттэн[*] атын бэлиэ кинилэргэ бэриллиэ суоҕа; 30Ниневия дьонугар Иона бэлиэ буолбутун курдук, бу көлүөнэҕэ Киһи Уола[†] бэлиэ буолуоҕа. 31Соҕурууҥҥу сарыысса Дьүүл күнүгэр бу көлүөнэ дьонун кытта бииргэ туран кэлэн, кинилэри буруйдуоҕа. Кини бэл сир уһугуттан Соломон муударай тылын-өһүн истэ кэлэ сылдьыбыта, оттон манна Соломоннааҕар ордук улахан баар[+]. 32Ниневия дьоно бу көлүөнэни кытта бииргэ Дьүүлгэ туран кэлэн, кинилэри буруйдуохтара. Ниневия олохтоохторо Иона этэрин истэн, аньыыларын билиммиттэрэ, оттон манна Ионатааҕар ордук улахан баар[+].


Киһи этин-сиинин сырдатааччы

33[•]Ким даҕаны сибэтиилинньиги уматан баран, түгэх муннукка эбэтэр иһит анныгар кистии уурбат, киирээччилэр сырдыгы көрдүннэр диэн, олоҕор туруорар[+]. 34Киһи этин-сиинин хараҕа сырдатар; хараҕыҥ ыраас буоллаҕына, бүтүн бэйэҥ сырдык буолуоҥ, оттон хараҕыҥ куһаҕан буоллаҕына, бүтүн бэйэҥ хараҥа буолуоҥ. 35Онон бэйэҕин көрүн: эн искэр баар сырдыгыҥ хараҥа буолбатаҕа буолуо дуо? 36Өскөтүн эн бүтүн бэйэҥ сып-сырдык, ханан да хараҥата суох буоллаххына, эйиэхэ сырдык сыдьаайбытын курдук, бүтүн бэйэҥ сырдыаҥ».


Фарисейдары[†] уонна сокуонньуттары[†] сэмэлээһин

37[•]Иисус үөрэтэн бүппүтүгэр биир фарисей Кинини дьиэтигэр аһата ыҥырбыта. Иисус дьиэҕэ киирэн өттүгэстээн сыппыта. 38Кини аһыан иннинэ илиини суунуу сиэрин-туомун тутуспатаҕын көрөн, фарисей дьиктиргээбитэ[+].

39Айыы Тойон киниэхэ эппитэ: «Бу эһиги, фарисейдар,[†] иһиккит-хомуоскут таһын ыраастанаҕыт, оттон искит бүтүннүү ымсыы санаа, өһүөн буолбут. 40Ньүдьү-балайдар! Иһинээҕитин эмиэ тас өттүн Айбыт айбатаҕа буолуо дуо? 41Иһиккитигэр-хомуоскутугар баартан ааспыкка-туорбукка бэрсиҥ, оччоҕо эһиэхэ барыта ыраас буолуоҕа.

42Сор-муҥ күүтэр эһигини, фарисейдар! Мятаттан, рутаттан, оҕуруоккут аһын арааһыттан уон гыммыт биирин биэрэҕит, оттон кырдьыктаах буолууну, Таҥараҕа тапталы таһы-быһа умнаҕыт; дьиҥэр, биирин толоро сылдьаҥҥыт, атынын да хаалларыа суохтаах этигит[+]. 43Сор-муҥ күүтэр эһигини, фарисейдар! Эһиги синагогаларга[†] бастыҥ олоххо олороргутун, болуоссаттарга уруйдатаргытын таптыыгыт[+]. 44Сор-муҥ күүтэр эһигини, фарисейдар! Сирэй көрбөхтөр! Эһиги, дьон билбэккэ, үрдүлэринэн хаама сылдьар хоруоптарын[†] курдуккут»[+].

45Маныаха сокуонньуттартан[†] хайалара эрэ Киниэхэ: «Үөрэтээччи! Эн, итинник этэҥҥин, биһигини эмиэ хаарыйаҕын», – диэбитэ.

46«Эһигини эмиэ сор-муҥ күүтэр, сокуонньуттар! – диэбитэ Иисус. – Эһиги киһи кыайан сүкпэт сүгэһэрин дьоҥҥо сүктэрэҕит, бэйэҕит буоллаҕына тарбаххыт төбөтүнэн да ону таарыйан көрбөккүт. 47Сор-муҥ эһигини күүтэр – аҕаларгыт өлөртөөбүт пророктарыгар гробницалары тутаргыт иһин! 48Онон эһиги аҕаларгыт дьайыыларын биһирииргитин көрдөрөҕүт: кинилэр пророктары өлөртүүллэрэ, оттон эһиги кинилэр өлөрбүт пророктарыгар гробницалары тутаҕыт[+]. 49Ол иһин Таҥара муудараһа эппитэ: „Кинилэргэ пророктары уонна Апостоллары[†] ыытыаҕым, олортон сорохторун өлөрүөхтэрэ, сорохторун үүрүөхтэрэ;[+] 50-51онон аан дойду айыллыаҕыттан тохтубут пророктар хааннара барыта, Авель хааныттан саҕалаан сиэртибэнньик уонна сибэтиэй сир икки ардыгар өлөрүллүбүт Захария хааныгар диэри, бу көлүөнэттэн ирдэниллиэҕэ“. Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: ол хаан барыта субу көлүөнэттэн иэстэниллиэҕэ[+]. 52Эһигини, сокуонньуттары, сор-муҥ күүтэр! Эһиги билии-көрүү күлүүһүн ылан баран, бэйэҕит да киирбэтэххит, киириэн да баҕалаахтары киллэрбэтэххит».

53Иисус маны эппитигэр сокуонньуттар уонна фарисейдар кыһарыйан туран, Киниттэн элбэҕи ыйытан киирэн барбыттара; 54тугу эмэни сыыһа-халты этиттэрэн буруйдаарылар, кинилэр сылтах була сатыыллара[+].

### 12


Сирэй көрбөх буолууттан сэрэтии

1Ол икки ардыгар тыһыынчанан киһи мустан үтүрүспүтэ. Кини бастаан үөрэнээччилэригэр эрэ анаан эппитэ: «Фарисейдар[†] аһытыыларыттан – сирэй көрбөх буолууттан – сэрэниҥ[+]. 2Кистэлэҥ арыллыбатаҕа диэн суох, кистэммит биллибэтэҕэ диэн эмиэ суох[+]. 3Эһиги хараҥаҕа тугу эппиккит – сырдыкка иһиллиэҕэ, дьиэ иһигэр кулгаахха сипсийбиккит – дьиэ үрдүттэн доргуччу биллэриллиэҕэ. 4[•]Мин эһиэхэ, доҕотторбор, этэбин: өлөрүөхсүттэртэн куттанымаҥ; кинилэр киһи этин-сиинин өлөрөртөн ордугу тугу да гынар кыахтара суох[+]. 5Кимтэн куттаныахтааххытын Мин эһиэхэ этиэм: өлөрөн баран гееннаҕа[†] быраҕар Былаастаахтан эһиги куттанар буолуҥ. Соннук, Киниттэн куттаныҥ диибин эһиэхэ[+]. 6Икки бытархай харчыга биэс барабыайы атыылаһаллар буолбат дуо? Бэл кинилэртэн хайаларын даҕаны Таҥара умнубат. 7Оттон эһиги оннооҕор баттаххыт ахсаана кытта ааҕыллан турар. Онон куттанымаҥ: эһиги барабыайдааҕар быдан күндүгүт[+].


Христоска итэҕэли дьон иннигэр билинии

8Эһиэхэ этэбин: ким эмэ Миигин итэҕэйэрин дьон иннигэр билиннэҕинэ, кинини Киһи Уола[†] эмиэ Таҥара Аанньалларын иннилэригэр билиниэҕэ;[+] 9оттон Миигиттэн дьон иннигэр киэр хайыспыт киһиттэн Кини эмиэ Таҥара Аанньалларын иннилэригэр киэр хайыһыаҕа[+]. 10Ким Киһи Уолун холуннарбыт, ол бырастыы гыныллыаҕа, оттон ким Сибэтиэй Тыыны холуннарбыт, ол бырастыы гыныллыа суоҕа[+]. 11Эһигини синагогаларга[†], тойотторго уонна үрдүкү былаастарга тутан аҕаллахтарына – хайдах хоруйдаһаргытын, тугу этэргитин тобула сатаамаҥ: 12тугу этиэхтээххитин Сибэтиэй Тыын ол чааска үөрэтиэҕэ»[+].


Өйө суох баай туһунан домох

13[•]Дьон быыһыттан ким эрэ Киниэхэ: «Үөрэтээччи! Убайбар эт, аҕабытыттан хаалбыт нэһилиэстибэни миигин кытта үллэһиннин», – диэбитэ.

14Кини ол киһиэхэ хоруйдаабыта: «Ким Миигин эһигини дьүүллэтэ, үпкүтүн үллэртэрэ туруорбутай?»

15Итиэннэ барыларыгар туһаайан эппитэ: «Харам буолартан сэрэниҥ: киһи олоҕо кини төһө баайдааҕыттан тутулуга суох»[+].

16Иисус кинилэргэ маннык домоҕу кэпсээбитэ: «Биир баай киһи сиригэр бурдук өлгөмнүк үүммүт. 17„Хайыах баҕайыбыный? – дии санаабыт кини. – Бурдукпун харайар сирим суох буолла“.

18Онтон эппит: „Хата бу курдук гыныам: бурдук уурар ампаардарбын көтүрэн, атын, өссө улахан ампаардары, туттарыам уонна туох баар бурдукпун, баайбын онно мунньуом. 19Дьэ оччоҕо өр сыл барар баһаам баайданныҥ, онон сынньан, аһаа-сиэ, ис, көрүлээ-нарылаа дэниэҕим“.

20Ол гынан баран Таҥара киниэхэ эппит: „Өйө суох! Субу түүн дууһаҕын ыла кэлиэхтэрэ, оччоҕо бу мунньубутуҥ кимиэхэ тиксэрий?“[+] 21Таҥараҕа анаан байарынааҕар, бэйэтигэр анаан баай-дуол мунньунааччыга итинник буолуоҕа»[+].


Сарсыҥҥы туһуттан санааҕа ылларымаҥ

22Итиэннэ үөрэнээччилэригэр эппитэ: «Ол иһин эһиэхэ этэбин: тугу аһаан-сиэн тыыннаах сылдьабыт, тугу таҥнан-саптан киһи-хара буолабыт диэн санааҕа ылларымаҥ[+]. 23Олоххут астааҕар, эккит-сииҥҥит таҥастааҕар ордуктар. 24Суордары көрүҥ: бурдук ыспаттар да, быспаттар да, баай да мунньар, бурдук да уурар ампаардара суох, ол эрээри кинилэри Таҥара аһатар, оттон эһиги көтөрдөөҕөр төһөлөөх ордуккутуй[+]? 25Уонна дьэ эһигиттэн хайаҕыт эмэ, хайдахтаах да кыһаллан-мүһэллэн туран, уҥуоҕун саатар биир тоҕонох уһатынар кыахтаах дуо?[*] 26Итинник кыраны да кыайбат эрээри, атыныгар тоҕо эмиэ дьиксинэҕит? 27Сардааналар хайдах үүнэллэрин көрүҥ: үлэлээбэттэр да, таҥас да өрбөттөр, ол эрээри, эһиэхэ этэбин: бэл Соломон албан аатын үгэнигэр сылдьан, итилэртэн биирдэстэрин эмэ да курдук симэммэтэҕэ. 28Хонууга үүнэн турар бүгүн баар, оттон сарсын оһоххо быраҕыллар оту Таҥара итинник симиир буоллаҕына, оо, кэмчи итэҕэллээхтэр, эһигини өссө ордук симиэ суоҕа дуо[+]? 29Онон тугу аһыыбыт-сиибит диэн санааҕа ылларымаҥ, ол туһуттан дьиксинимэҥ. 30Ити барыта – Таҥараны билбэт дьон сүрүн кыһалҕалара; оттон эһиги итиннэ наадыйаргытын Аҕаҕыт билэр. 31Туохтааҕар даҕаны эһиги Таҥара Саарыстыбатыгар[*] дьулуһуҥ, оччоҕо ити барыта эһиэхэ бэриллиэҕэ[+]. 32Бараан кыра үөрэ, куттаныма! Аҕаҕыт эһиэхэ Саарыстыбатын биэриэн баҕарар[+]. 33Туох баайдааххытын атыылаан тиийиммэттэргэ түҥэтиҥ; хаалбат хааһаҕы, бараммат баайы уоруйах тиийбэт, үөн-көйүүр сиэбэт сиригэр – Халлааҥҥа – бэлэмнээҥ[+]. 34Баайгыт-дуолгут ханна баар да, сүрэххит эмиэ онно буолуо.


Сэргэх буолуҥ

35[•]Өрүү бэлэм сылдьыҥ: кургутун курданан, сибэтиилинньиккитин уматтан бэлэм олоруҥ. 36Уруу малааһыныттан кэлиэхтээх тойонноругар, тоҥсуйарын кытта, аанын аһаары, көһүтэн олорор дьоҥҥо холоонноох буолуҥ[+]. 37Тойонноро кэлэригэр сэргэх олорбут кулуттар алгыстаахтар. Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: тойонноро бэйэтэ курданан баран, кинилэри остуол тула олордон, ас тэрийэн аһатыа. 38Тойон түүн үөһүгэр да, сарсыарданан да кэлэн көрдүн, кинилэр сэргэхтик кэтэһэн олорор буоллахтарына, алгыстаахтар. 39Бэйэҕит билэҕит, дьиэлээх хаһаайын уоруйах хас чааска кэлэрин билэрэ эбитэ буоллар, утуйан хаалан[*] кинилэргэ дьиэтин аннын дьөлө хастарыа суоҕа этэ[+]. 40Эһиги эмиэ бэлэм олоруҥ: Киһи Уола[†] эһиги үөйбэтэх-ахтыбатах түгэҥҥитигэр тиийэн кэлиэҕэ».


Итэҕэллээх уонна итэҕэлэ суох кулуттар тустарынан

41Петр Киниттэн ыйыппыта: «Тойоммуот! Бу домоҕу Эн биһиэхэ эрэ анаан кэпсиигин дуу, барыларыгар дуу?»

42Айыы Тойон эппитэ: «Дьиэ хаһаайына чаҕардарын салайарга, кинилэри аһатарга анаан хаалларбыт эрэллээх, толкуйдаах дьиэ көрөөччүтүн курдук буолуҥ. 43Тойоно кэлэн көрбүтэ, үлэһитэ кини эппитин толоро сылдьар буоллаҕына, ол кулут алгыстаах[+]. 44Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: кини ол кулукка туох баар баайын барытын дьаһайтара биэриэҕэ. 45Оттон ол кулут тойонум өтөрүнэн кэлиэ суох дии санаан, бииргэ үлэлиир дьонун, эр киһи буоллун, дьахтар буоллун аҥаар кырыытыттан кырбаан, иһэн-аһаан, итириктээн бардаҕына,[+] 46күүппэтэх күнүгэр, үөйбэтэх түгэнигэр тойоно тиийэн кэлэн, кинини икки аҥыы хайа охсон баран, итэҕэлэ суохтары кытта биир дьылҕалыаҕа. 47Тойонун көҥүлүн билэ-билэ бэлэмэ суох олорбут, эбэтэр кини этэрин толорботох үлэһит илдьи таһыллыаҕа, 48оттон билбэккэ буруйданарын оҥостубут үлэһит кыратык таһыллыаҕа. Элбэх бэриллибит киһититтэн элбэх эрэйиллиэҕэ, элбэх итэҕэйиллибит киһититтэн элбэх ирдэниллиэҕэ.


Эйэни буолбатах, кылыһы

49[•]Мин сиргэ уоту аҕала кэлбитим. Бу уот хайыы-үйэ күөдьүйэ охсуон хайдахтаах курдук баҕарабыный! 50Мин сүрэхтэниини ааһыах тустаахпын: ол хаһан туоларын кэтэһэн олус да туоххаһыйдым![+] 51Миигин сиргэ эйэни олохтуу кэлбитэ буолуо дии саныыгыт дуо? Суох диибин эһиэхэ, Мин хайдыһыыны таһаара кэлбитим[+]. 52Мантан ыла биир дьиэҕэ олорор биэс киһи тус-туспа арахсыаҕа: үһэ иккитин утары, иккитэ үһүн утары буолуоҕа; 53аҕата уолун утары, уола аҕатын утары буолуо, ийэтэ кыыһын утары, кыыһа ийэтин утары буолуо, хотуна кийиитин утары, кийиитэ хотунун утары буолуо».


Кэм-кэрдии билгэлэрэ

54[•]Оттон норуокка эппитэ: «Арҕааттан былыт тахсан иһэрин көрдөххүтүнэ, эһиги сонно ардыыһы дэһэҕит, кырдьык, сотору ардах кэлэр; 55соҕурууттан тыалырдаҕына куйаарыыһы диигит, кырдьык, куйаас түһэр. 56Сирэй көрбөхтөр! Сири-халлааны билгэлиири сатыыр аата, ханнык кэм кэлбитин хайдах билбэккитий? 57Туох сөбүн-сыыһатын тоҕо эһиги бэйэҕит кыайан быһаарбаккытый?


Буруйдааччыгын кытта эйэлэс

58Буруйдааччыгын кытта тойотторго баран иһэн, аара суолга эйэлэһэ сатыырыҥ ордук; эйэлэспэтэххинэ, кини эйигин судьуйаҕа илдьэн биэриэҕэ, судьуйа эйигин түрмэ үлэһитигэр туттарыаҕа, оттон түрмэ үлэһитэ хаайыыга быраҕыаҕа[+]. 59Кырдьыгы эйиэхэ этэбин: иэскин тиһэх бытархай харчытыгар тиийэ биэрэ иликкинэ, эн онтон тахсыаҥ суоҕа».

### 13


Өлбөт туһугар, аньыыгытын билиниҥ

1Бу кэмҥэ Киниэхэ ханнык эрэ дьон тиийэн кэлэн, Пилат Таҥараҕа сүөһүнү сиэртибэ биэрэ турар галилеяннары өлөрбүтүн туһунан кэпсээбиттэрэ[+]. 2Иисус кинилэргэ эппитэ: «Ол галилеяннар, оннук өлбүт буоллахтарына, Галилея бары дьонуттан ордук аньыылаахтара буолуо дии саныыгыт дуо? 3Суох диибин эһиэхэ: аньыыгытын билиммэтэххитинэ, бары итинник өлүөххүт. 4Эбэтэр Силоам башнята баттаан өлөрбүт уон аҕыс киһитэ Иерусалим олохтоохторуттан барыларыттан ордук буруйдаахтара буолуо дии саныыгыт дуо[+]? 5Суох диибин эһиэхэ: аньыыгытын билиммэтэххитинэ, бары итинник өлүөххүт».


Отонноммотох смоковница[†] туһунан домох

6Онтон Иисус маннык домоҕу кэпсээбитэ: «Биир киһи винограднигар смоковница[†] үүннэрбит. Биирдэ кини отонноммута буолаарай диэн, маһын кэлэн көрөн баран, биир да отону булбатах;[+] 7онон винограднигын үлэһитигэр эппит: „Үһүс сылбын кэлэн бу маска отон көрө сатыыбын да, биири да булбаппын; кэрдэн кэбис, тоҕо кураанахха сири ылан туруоҕай?“[+] 8Үлэһитэ киниэхэ эппит: „Тойонуом! Быйыл тыытымыах, туран эрдин. Төгүрүччү көмөн ноһуом кутуом, 9оччоҕо, баҕар, отоннонуо. Онно отонноммотоҕуна, эһиил кэртэрээр“».


Субуота[†] күн бөкчөгөр дьахтары үтүөрдүү

10Биирдэ Иисус биир синагогаҕа[†] субуота[†] күн үөрэппитэ[+]. 11Онно ыарыы тыыныгар буулаппыта уон аҕыс сыл буолбут дьахтар баара: кини бөкчөччү тартара сылдьар буолан көнөтүк туттар кыаҕа суоҕа. 12Иисус кинини көрөн, ыҥыран ылан баран: «Эн ыарыыгыттан босхолоннуҥ», – диэбитэ. 13Маны этээт, киниэхэ икки илиитин уурбутугар дьахтар сонно көнөн кэлэн, Таҥараны айхаллаан барбыта[+]. 14Субуотаҕа киһини үтүөртэ диэн кыыһыран, синагога[†] тойоно дьоҥҥо: «Үлэлииргэ ыйаахтаах алта күн баар, онно кэлэн эмтэтэр буолуҥ, субуотаҕа кэлимэҥ!» – диэбитэ[+].

15Айыы Тойон киниэхэ эппитэ: «Сирэй көрбөхтөр! Эһиги субуота күн оҕускутун биитэр оселгутун күкүрүттэн сүөрэн, уулата илдьэҕит буолбат дуо[+]? 16Оттон бу Авраам[†] кыыһын сатана кэлгийбитэ уон аҕыс сыл буолбут. Бүгүн субуота күн диэн, кинини кэлгиэтиттэн сүөрүллүө суохтаах этэ дуо?»

17Маны эппитигэр утарсааччылара бары сааппыттара. Оттон норуот Кини оҥорор килбиэннээх дьайыыларын көрөн үөрэр эрэ этэ[+].


Хартыыһа сиэмэтин уонна килиэп аһытыытын туһунан домох

18[•]Иисус эппитэ: «Таҥара Саарыстыбатын тугунан холобурдаан көрдөрүөххэ, тугу кытта тэҥниэххэ сөбүй? 19Эһиги санаан көрүҥ: бу хартыыһа сиэмэтэ баар, киһи маны ылан оҕуруотун сиригэр ыһар, оччоҕо сиэмэтэ сүүнэ[*] мас буола үүнэн тахсар, онуоха көтөрдөр көтөн кэлэн, лабааларыгар уйа оҥостоллор»[+].

20Салгыы өссө эппитэ: «Таҥара Саарыстыбатын тугу кытта тэҥниэмий? 21Эһиги санаан көрүҥ: дьахтар доруоһаны ытыһан ылан, үс мээрэй бурдукка кутар, онуоха тиэстэтэ бүтүннүү үллэн тахсар»[+].


Кыараҕас аан

22[•]Куораттарынан, дэриэбинэлэринэн үөрэтэ сылдьан, Кини Иерусалимныыр суолу тутуһан иһэрэ. 23Ким эрэ Киниттэн: «Тойоммуот! Ама быыһанааччы аҕыйах буолуо дуо?» – диэн ыйыппыта.

24Иисус эппитэ: «Кыараҕас аанынан киирэргэ дьулуһуҥ. Эһиэхэ этэбин: үгүстэр киириэхтэрин баҕарыахтара да, кыайан киириэхтэрэ суоҕа. 25Дьиэлээх хаһаайын туран аанын хатаабытын кэннэ, эһиги таһырдьа туран, дьиэ аанын тоҥсуйа-тоҥсуйа: „Тойоммуот! Тойоммуот! Биһиэхэ ас!“ – дэһиэххит, оччоҕо Кини эһиэхэ: „Эһиги хантан кэлбиккитин билбэппин“, – диэҕэ[+]. 26Эһиги этиэххит: „Биһиги Эйигинниин бииргэ аһыырбыт-сиирбит, Эн биһиги уулуссабытынан сылдьан үөрэппитиҥ“. 27Оччоҕо Кини хоруйдуо: „Эһиэхэ этэбин[*]: эһиги кимнээххитин, хантан кэлбиккитин Мин билбэппин. Хара дьайдаахтык быһыыланааччылар,[†] бука бары Миигиттэн киэр буолуҥ!“[+] 28Авраам,[†] Исаак , Иаков уонна пророктар[†] бары Таҥара Саарыстыбатыгар баалларын, оттон эһигини онтон кыйдаан эрэллэрин көрдөххүтүнэ, ытаһыаххыт-соҥоһуоххут, тиискитин хабырыныаххыт[+]. 29Дьон илинтэн-арҕааттан, хотуттан-соҕурууттан Таҥара Саарыстыбатын биһирэм аһылыгар мустуохтара[+]. 30Оччоҕо кэнникилэр бастакы буолуохтара, бастакылар кэнники буолуохтара»[+].


Иерусалимы аһыйыы

31[•]Бу кэмҥэ хас да фарисей кэлэн, Киниэхэ: «Мантан бара оҕус, Ирод Эйигин өлөрүөн баҕарар», – диэбиттэрэ[+].

32Кини эппитэ: «Бараҥҥыт, ол торҕон саһылга[*] этиҥ: Мин бүгүн-сарсын абааһылары үүртэлиибин, ыалдьыбыттары үтүөртүүбүн, онтон үһүс күнүгэр түмүктүөм. 33Ол гынан баран бүгүн, сарсын, өйүүн да Мин айаммын салгыах тустаахпын: пророк[†] Иерусалимтан атын сиргэ өлбүтэ диэн суох. 34Оо, пророктары өлөртүүр, эйиэхэ ыытыллыбыттары тааһынан тамныыр Иерусалим, Иерусалим! Хас төгүл эн оҕолоргун көтөр бэйэтин оҕолорун кынатын анныгар мунньарыныы, мунньуохпун баҕарбыппыный, оттон эн ону баҕарбатаҕыҥ![+] 35Дьэ ол иһин „Дьиэҕит иччитэх хаалларыллар“. Эһиэхэ этэбин: Айыы Тойон аатынан Кэлээччи алгыстаах дии иликкитинэ, эһиги Миигин көрүөххүт суоҕа»[+].

### 14


Фарисей дьиэтигэр

1Биирдэ субуота[†] күн Иисус фарисей тойонун дьиэтигэр аһыы кэлбитэ. Фарисейдар[†] Кини хас хамсыырын кэтэһэ-манаһа олорбуттара[+]. 2Кинини утары иһигэр уу үөскээн ыалдьар киһи олороро. 3Иисус фарисейдартан[†] уонна сокуонньуттартан[†]: «Субуота[†] күн киһини эмтиир көҥүллэнэр дуо?» – диэн ыйыппыта[+]. 4Тугу да саҥарбатахтара. Иисус ыарыһаҕы таарыйан үтүөрдэн баран, дьиэтигэр ыытан кэбиспитэ.

5Онтон кинилэргэ эппитэ: «Эһигиттэн кимҥит эмэ осела эбэтэр оҕуһа[*] холуодьаска түстэҕинэ, ону, төһө да субуотатын иһин, тута хостоон таһаарыа суоҕа этэ дуо?»[+] 6Маны эппитигэр тугу да кыайан хардарбатахтара.


Бэйэтин үрдүктүк туттар киһи – намтыаҕа

7Ыҥырыллыбыт ыалдьыттар бастыҥ миэстэни талалларын көрөн, Иисус кинилэргэ маннык домоҕу кэпсээбитэ:[+] 8«Уруу малааһыныгар ыҥырылыннаххына, бастыҥ миэстэҕэ олорбот буол; ыҥырыылаахтартан ким эрэ эйигиннээҕэр ордук ытыктанар киһи баар буолуон сөп,[+] 9оччоҕо эйигин да, кинини да ыҥырбыт хаһаайын эйиэхэ: „Миэстэҕин киниэхэ туран биэр“, – диэтэҕинэ, кыбыста-кыбыста тиһэх миэстэҕэ көһөн олороргор тиийиэҥ. 10Малааһыҥҥа ыҥырылыннаххына, кэлэн тиһэх миэстэҕэ олорор буол, оччоҕо ыҥырбыт киһи эйиэхэ кэлэн: „Доҕоор, эн бэттэх, үөһээ, олор“, – диэтэҕинэ, эн баар дьон ортотугар чиэскэ тиксибит мааны ыалдьыт буолуоҥ. 11Бэйэтин үрдүктүк сананар киһи – намтыаҕа, сэмэйдик сананар киһи – үрдүөҕэ»[+].


Биһирэм аһылыкка кими ыҥырыахха

12Онтон Кинини ыҥырбыт хаһаайыҥҥа эппитэ: «Эбиэт дуу, биһирэм аһылык дуу тэрийдэххинэ – доҕотторгун, убайдаргын-бырааттаргын, аймахтаргын, баай ыалларгын да ыҥыртаабат буол, ыҥырдаххына, кинилэр эмиэ эйигин ыҥыран төттөрү маанылыахтара. 13Ол оннугар, биһирэм аһылык тэрийдэххинэ, дьадаҥылары, бодоҥнору, доҕолоҥнору, хараҕа суохтары ыҥыртаа; 14кинилэр эйиэхэ кыайан төлөөбөттөр, онон эн алгыстаныаҥ: төлөбүрүн, кырдьыктаахтар тиллэллэрин саҕана, ылыаҥ»[+].


Улуу малааһын туһунан домох

15[•]Маны истэн, аттыгар олорооччулартан биирдэстэрэ Киниэхэ: «Оо, Таҥара Саарыстыбатын малааһыныгар сылдьар киһи дьоллоох да буолуо!» – диэбитэ[+].

16Иисус, киниэхэ хоруйдаан, манныгы кэпсээбитэ: «Арай биир киһи киэһэ, улахан малааһын тэрийэн, элбэх ыалдьыты ыҥырбыт. 17Аһыыр кэм кэлбитигэр кини ыҥырыылаахтарга кулутун ыытан: „Кэлиҥ, барыта хайыы-үйэ бэлэм“, – диэн илдьиттээбит.

18Арай бары киксибит курдук, араастаан сылтаҕыран кэлбэтэхтэр. Бастакы киһи: „Мин сир атыыластым, ону баран көрүөхтээхпин, миигин баалаабаккар көрдөһөбүн“, – диэбит.

19Онтон иккис киһи эппит: „Мин уон көлүүр оҕуһун атыыластым, онтуларбын баран холоон көрүөм, миигин баалаабаккар көрдөһөбүн“.

20Үһүс киһи: „Мин ыал буоллум, барар кыаҕым суох“, – диэбит.

21Кулут төннөн кэлэн бу туһунан тойонугар кэпсээбит. Дьиэлээх хаһаайын уордайан, кулутугар эппит: „Кытаат, түргэнник куорат уулуссаларын кэрийэ сылдьан, дьадаҥылары, бодоҥнору, доҕолоҥнору уонна хараҕа суохтары булан аҕалтаа“.

22Кулута кэлэн: „Тойонуом! – диэбит. – Эн соруйбуккун толордум, ол гынан баран миэстэ өссө даҕаны баар“.

23Онуоха тойон эппит: „Суолу бата баран, күрүөлэри кэрийэ сылдьан, кими көрсүбүккүн барытын, дьиэм туоларын курдук, тылгар киллэртээн илдьэ кэл. 24Эһиэхэ этэбин: ити ыҥырыллыбыт дьонтон ким даҕаны мин малааһыным аһыттан амсайыа суоҕа. Ыҥырыллыбыт элбэх эрээри, талыллыбыт аҕыйах[*]“».


Иисус Христос туһугар туохтан барытыттан аккаастаныы

25[•]Иисуһу кытта элбэх киһи барсан испитэ. Кини ол дьоҥҥо хайыһан эппитэ: 26«Миэхэ кэлэр киһи ийэтин-аҕатын, ойоҕун, оҕолорун, убайдарын-бырааттарын, эдьиийдэрин-балыстарын уонна бэйэтин олоҕун Миигин таптыырынааҕар ордук таптыыр буоллаҕына, Мин үөрэнээччим буолар кыаҕа суох;[+] 27ким бэйэтин кириэһин сүгэн Миигин батыспатах, ол Мин үөрэнээччим буолар кыаҕа суох[+]. 28Эһигиттэн хайаҕыт эмэ башня туттуон баҕардаҕына, маҥнай олоро түһэн, тутуутун ситэрэригэр төһө үп барыахтааҕын суоттаныа суоҕа этэ дуо? 29Инньэ гымматаҕына, акылаатын ууран баран атынын кыайан ситэриэ суоҕа, оччоҕо ону көрө сылдьар дьон бары: 30„Хайдах бу киһи тутуутун саҕалаан баран бүтэрбэтий?“ – диэн күлүү гыныахтара.

31Биитэр хайа эмэ ыраахтааҕы, атын ыраахтааҕыны утары сэриилэһэ бараары туран, олоро түһэн, бэйэтин уон тыһыынча киһитиниин өстөөх сүүрбэ тыһыынча киһитигэр утарсар кыахтааҕын дуу, суоҕун дуу сүбэлэһиэ суоҕа этэ дуо? 32Кыайтарыаҕын биллэҕинэ, кини, анарааҥҥыта өссө ыраах эрдэҕинэ, иллэһээри, киниэхэ илдьиттэрин ыытыаҕа.

33Ол курдук эһигиттэн ким баҕарар туох баардааҕыттан барытыттан аккаастамматаҕына, Мин үөрэнээччим буолар кыаҕа суох.


Амтанын сүтэрбит туус

34Туус – үтүө ас, ол эрээри амтанын сүтэрдэҕинэ, аһыытын хайдах төннөрүөҥүй[+]? 35Оччоҕо туохха да туһата суох буолар, сири да уоҕурдарга барбат, онон быраҕан эрэ кэбиһиллэр. Ким истэр кулгаахтаах истиэхтин!»[+]

### 15


Сүппүт бараан туһунан домох

1[•]Түһээн хомуйааччылар уонна да атын аньыылаах-харалаах бэрт үгүс дьон, Кинини истээри, мусталлара. 2Фарисейдар[†] уонна сокуонньуттар[†]: «Аньыылаахтары Бэйэтигэр чугаһатар, кинилэри кытта бииргэ аһыыр», – диэн абараллара[+].

3Ол иһин Иисус кинилэргэ маннык домоҕу кэпсээбитэ: 4«Эһигиттэн ким эмэ, сүүс барааннааҕыттан биирин сүтэрдэҕинэ, тоҕус уон тоҕуһун мэччитэ хаалларан баран, сүппүт бараанын, хаһан булуор диэри, көрдүү барыа суоҕа этэ дуо? 5Уонна буллаҕына, онтун үөрэ-көтө санныгар сүгэн баран, 6дьиэтигэр кэлэн доҕотторун, ыалларын ыҥыран: „Үөрүүбүн үллэстиҥ: сүппүт барааммын буллум“, – диэн этиэҕэ[+]. 7Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: ол курдук эмиэ аньыыны билинэргэ кыһаммат тоҕус уон тоҕус үтүө киһитээҕэр аньыытын билинэр аньыылаах биир киһиттэн Халлааҥҥа ордук үөрүөхтэрэ[+].


Сүппүт манньыат туһунан домох

8Эбэтэр хайа дьахтар уон үрүҥ көмүс манньыаттааҕыттан биирин сүтэрдэҕинэ, уотун уматан, дьиэтин сиппийэн, хаһан булуор диэри, кыһанан-мүһэнэн көрдүө суоҕай? 9Уонна буллаҕына, дьүөгэлэрин, ыалларын ыҥыртаан ылан: „Үөрүүбүн үллэстиҥ: сүппүт манньыаппын буллум“, – диэҕэ. 10Эһиэхэ этэбин: аньыытын-харатын билинэр аньыылаах биир киһиттэн Таҥара Аанньаллара эмиэ оннук үөрэллэр».


Сүппүт уол туһунан домох

11Өссө манныгы кэпсээбитэ: «Биир киһи икки уоллаах эбит. 12Биирдэ кыра уола аҕатыгар эппит: „Аҕаа, ылыахтаах нэһилиэстибэбин миэхэ биэр“. Аҕалара баайын-дуолун уолаттарыгар үллэрэн биэрбит.

13Аҕыйах хоноот кыра уол, барытын хомунан, ыраах дойдуга барбыт; кини ол дойдуга содурдук олорон, үбүн матайдаан кэбиспит. 14Үбэ бараммытын кэннэ, ол дойдуга улуу сут туран уол улахан кыһалҕаҕа ылларбыт. 15Онон баран олохтоохтортон биирдэстэригэр үлэҕэ наймыласпыт; анарааҥҥыта уолу, сибиинньэлэрин маната, мэччирэҥ сиригэр ыыппыт. 16Уол саатар сибиинньэ сиир туорааҕынан[*] испин тоторуом дии санаабыт да, киниэхэ тугу да биэрбэтэхтэр.

17Кэмниэ кэнэҕэс өйдөнөн кэлэн кини эппит: „Төһөлөөх хамначчыт, аҕам килиэбэр тотон, тобохтоон кэбиһэ-кэбиһэ сииллэрэ буолуой, оттон мин манна хоргуйан өлөн эрэбин. 18Туран аҕабар тиийэн этиэм: Аҕаа, Таҥараны да, эйигин да утары аньыыны оҥорбуппун[+]. 19Аны эн уолуҥ дэнэр кыаҕым суох; миигин саатар хамначчытынан ыл“. 20Уонна туран аҕатыгар барбыт.

Аҕата кини иһэрин ыраахтан көрөн, аһынан, уолугар утары сүүрэн тиийбит, моонньуттан кууһан ылан уураабыт.

21Уола эппит: „Аҕаа, Таҥара да, эн да иннигэр мин аньыыны оҥорбуппун, онон эн уолуҥ дэнэр кыаҕым суох“.

22Аҕата кулуттарыгар эппит: „Түргэнник бастыҥ таҥаһы таһааран, таҥыннарыҥ, тарбаҕар биһилэхтэ кэтэрдиҥ, атаҕын таҥаһын биэриҥ; 23итиэннэ уотуллубут тиҥэһэни сиэтэн аҕалан өлөрүҥ: билигин аһыахпыт, үөрүөхпүт-көтүөхпүт! 24Бу уолум өлөн баран тилиннэ, сүтэн баран көһүннэ“. Бырааһынньык саҕаламмыт[+].

25Улахан уол ол кэмҥэ сыһыыга сылдьыбыт; кини дьиэтигэр төннөн чугаһаан иһэн, ырыаны-тойугу, үҥкүүнү-битиини истибит. 26Итиэннэ биир үлэһитин ыҥыран ылан: „Бу туох ааттаах буолла?“ – диэн ыйыппыт.

27Үлэһитэ эппит: „Быраатыҥ кэллэ, уола этэҥҥэ эргиллибититтэн үөрэн, аҕаҥ уойбут тиҥэһэни өлөртөрдө“.

28Улахан уол кыыһыран, дьиэтигэр киириэн баҕарбатах. Аҕата тахсан кинини ыҥыра сатаабыт. 29Уола эппит: „Бачча сыл тухары мин эйиэхэ үлэлээн кэллим, ол тухары биирдэ даҕаны эн тылгын кэспэтэҕим; эн буоллаҕына саатар биир козел оҕотун, доҕотторгун кытта үөр-көт диэн, миэхэ биэрэриҥ баҕалаах этэ; 30оттон ити сэлээччэх дьахталларга үбүн бараабыт уолуҥ кэлбитигэр уотуллубут тиҥэһэни киниэхэ анаан өлөрбүккүн“[+].

31„Тоойуом! – диэбит аҕата. – Эн миигин кытта өрүү бииргэ этиҥ, онон мин баайым барыта – эйиэнэ. 32Хата бу маннык хомойуох кэриэтэ быраатыҥ өлөн баран тиллибитигэр, сүтэн баран көстүбүтүгэр үөрүөххэ-көтүөххэ баар этэ“».

### 16


Булугас өйдөөх көмөлөһөөччү туһунан домох

1Оттон үөрэнээччилэригэр Иисус эппитэ: «Биир баай киһи баайын-дуолун дьаһайтарар көмөлөһөөччүлээх эбит. Биирдэ киниэхэ баайгын көрөөччүҥ үпкүн куорҕаллыыр диэн үҥсүү киирбит. 2Дьиэлээх тойон кинини ыҥыран ылан эппит: „Эн тускунан бу тугу-тугу иһиттим? Баайбын хайдах көрбүккүн-харайбыккын отчуоттаа, аны мантан инньэ мин баайбын дьаһайар кыаҕыҥ суох буолбут“.

3Онуоха көмөлөһөөччүтэ иһигэр санаабыт: „Хайыах бэйэбиний? Тойонум миигин үлэбиттэн үүрэн эрэр. Буор хаһыахпын – кыайбаппын, умналыахпын – кыбыстабын. 4Дьэ хата тугу гынарбын тобуллум! Үлэбиттэн уураттаҕына, миигин дьиэлэригэр олордуох дьону була сатыам“.

5Уонна тойонугар иэстээх дьону тус-туспа ыҥыртаан ылан, биирдэриттэн: „Мин тойоммор төһө иэстээххиний?“ – диэн ыйыппыт.

6Анарааҥҥыта: „Сүүс мээрэй арыы иэстээхпин“, – диэбит.

Онуоха кини эппит: „Араспыыскаҥ бу баар. Кэл, олор, биэс уон мээрэй диэн суруйа оҕус“.

7Оттон иккис киһиттэн ыйыппыт: „Эн төһө иэстээххиний?“

Анарааҥҥыта: „Сүүс мээрэй сэлиэһинэй бурдук иэстээхпин“, – диэбит.

Онуоха кини эппит: „Араспыыскаҥ бу баар. Аҕыс уон мээрэй диэн суруй“.

8Тойоно итэҕэлтэн тахсыбыт көмөлөһөөччүтүн, булугас өйдөөхтүк быһаарыммытын иһин, хайҕаабыт. Бу үйэ уолаттара, бэйэлэрин курдук дьон ортотугар сылдьан, сырдык уолаттарынааҕар ордук булугас өйдөөхтөр[+].

9Онон Мин эһиэхэ этэбин: сирдээҕи баайгытынан туһанан бэйэҕитигэр доҕоттордо булунуҥ, оччоҕо кэлин ол баайгыт эһиннэҕинэ, кинилэр эһигини үйэлэргэ үрэллибэт дьиэлэригэр киллэриэхтэрэ. 10Аҕыйахха эрэллээх элбэххэ да эрэллээх буолуо, аҕыйахха эрэлэ суох элбэххэ да эрэлэ суох буолуо[+]. 11Онон сирдээҕи баайга эрэлэ суох буоллаххытына, дьиҥ баайы ким эһиэхэ итэҕэйиэй[+]? 12Туора киһи үбүгэр эрэлэ суох буоллаххытына, бэйэҕит киэнин ким эһиэхэ биэриэй? 13Хайа да кулут икки тойоҥҥо үлэлиир кыаҕа суох: биитэр биирин абааһы көрүөҕэ, оттон атынын таптыаҕа, биитэр бииригэр бэриниилээх буолуоҕа, оттон атынын аахайыа суоҕа. Таҥараҕа уонна маммонаҕа иккиэннэригэр кулут буолар кыаххыт суох»[+].


Сокуон[†] уонна Таҥара Саарыстыбата

14[•]Харчыга ымсыылаах фарисейдар[†] маны истэн, Кинини күлүү гыммыттара[+]. 15Иисус эппитэ: «Дьоҥҥо-сэргэҕэ кырдьыксыт дьон курдук көстүөххүтүн баҕараҕыт эрээри, Таҥара эһиги сүрэххитин билэр. Дьон тугу үрдүк диирин Таҥара мөкү диир[+]. 16Сокуон[†] уонна Пророктар[†] Иоанн инниттэн бааллара, ол саҕаттан Таҥара Саарыстыбатын Евангелиета[†] иһитиннэриллэр, итиэннэ ханнык баҕарар киһи онно сыралаһан туран киирэр[+]. 17Ол эрээри Сокуон биир да сурааһына сүтүөн кэриэтэ, сир-халлаан дөбөҥнүк сүтүөҕэ[+].

18Ким ойоҕуттан арахсан, атыны ойох ылбыт, ол көссүүлэһэр, эриттэн арахсыбыт дьахтары ойох ылар киһи эмиэ көссүүлэһэр[+].


Баай киһи уонна Лазарь

19Биир баай киһи баара, көрүөхтэн кэрэ, күндү таҥаһы[*] таҥнара; кини олоҕо күнтэн күн бүппэт бырааһынньык этэ. 20Баай киһи олбуорун ааныгар этэ бүтүннүү бар баас буолбут Лазарь диэн умнаһыт киһи сытара. 21Кини баай киһи остуолуттан түһэр килиэп хоруоскатыгар баҕара саныыра; ыттар кэлэн кини сиикэй баастарын салыыллара. 22Умнаһыт өлбүтүгэр Аанньаллар кинини Авраам[†] күөнүгэр илдьибиттэр. Баай киһи өлбүтүн эмиэ харайбыттар[+]. 23Биирдэ баай аад иһигэр муҥу көрө олорон, хараҕын өрө көрбүтэ: ыраах Авраам[†] уонна кини күөнүгэр Лазарь олорор эбит[+]. 24Баай туох баар күүһүн мунньунан үөгүлээбит: „Аҕаа, Авраам! Миигин аһын-харыһый, Лазары манна миэхэ ыыт: сөмүйэтин төбөтүн ууга илитэн аҕалан, тылбын сөрүүкэттин. Бу уот төлөнүгэр салатан сору көрдүм!“[+] 25Онуоха Авраам эппит: „Тоойуом! Өйдөө: эн сирдээҕи олоххор үтүөнү көрбүтүҥ, оттон Лазарь муҥу көрбүтэ; аны билигин кини дуоһуйар, оттон эн муҥу көрөҕүн. 26Итиэннэ биһиги икки ардыбытыгар үтүгэн түгэҕэ баар, онон мантан эһиэхэ тиийиэхтэрин баҕарааччылар кыайан барбаттар, анарааттан биһиэхэ эмиэ кыайан кэлбэттэр“. 27Онуоха баай эппит: „Оннук буоллаҕына, аҕаа, ааттаһабын: кинини аҕам дьиэтигэр ыыт; 28онно мин биэс бырааттаахпын, кинилэр эмиэ бу сор-муҥ сиригэр кэлбэттэрин туһугар, Лазарь кинилэри сэрэттин“. 29Авраам хоруйдаабыт: „Кинилэргэ Моисей[†] уонна пророктар[†] бааллар, олору иһиттиннэр“[+]. 30Онуоха баай эппит: „Суох, Авраам аҕаа, арай өлбүттэртэн ким эмэ кинилэргэ тиийэрэ буоллар, оччоҕо аньыыларын билиниэ этилэр“. 31Авраам эппит: „Моисейы[†] уонна пророктары истибэт буоллахтарына, өлбүт киһи да тиллэн кэлэн, кинилэри итэҕэтиэ суоҕа“»[+].

### 17


Аньыы, итэҕэл уонна эбээһинэс

1[•]Оттон үөрэнээччилэригэр Иисус эппитэ: «Киһини аньыыга тардар моһоллор син биир баар буолуохтара гынан баран, сор-муҥ күүтэр ол моһол төрдө буолар киһини[+]. 2Кини бу турар кыралартан биирдэстэрин эмэ аньыыга уккуйуон кэриэтэ, моонньугар суоруна тааһын баайан, муораҕа тимирдибиттэрэ киниэхэ ордук буолуо этэ[+]. 3Бэйэҕитин көрүнэ сылдьыҥ. Быраатыҥ эйигин утары[*] аньыыны оҥордоҕуна сэмэлээ, оттон аньыытын билиннэҕинэ, кинини бырастыы гын;[+] 4биир күҥҥэ эйигин утары сэттэтэ аньыыны оҥорон баран, күҥҥэ сэттэтэ кэлэн: „Аньыыбын билинэбин“, – диир буоллаҕына, эн кинини бырастыы гынар буол»[+].

5Онтон биирдэ Апостоллар[†] Айыы Тойонтон: «Итэҕэлбитин бөҕөргөт», – диэн көрдөспүттэрэ[+].

6Айыы Тойон эппитэ: «Эһиги хартыыһа сиэмэтин саҕа итэҕэллээххит эбитэ буоллар, субу үүнэн турар смоковница[†], сиртэн силистэри хоҥнон байҕалга көс диэтэххитинэ, эппиккитин толоруо этэ[+]. 7Арай эһигиттэн хайаҕыт эрэ сир хорутар, биитэр сүөһү маныыр кулуттаах буоллун; ол кулуккут сыһыыттан кэлээтин, эһиги киниэхэ чэ, кэл, олорон аһаа диэн этиэххит этэ дуо? 8Хата аһыахпын аспын тарт уонна бу аһыыр кэммэр курданан илии-атах буол, ол кэнниттэн бэйэҥ аһаар диэххит этэ буолбат дуо? 9Бу кулуккут соруйбуккутун толордоҕуна, эһиги киниэхэ махтаныаххыт этэ дуо? Суох дии саныыбын[*]. 10Ол курдук эһиги эмиэ ыйыллыбыты барытын толорон бараҥҥыт, биһиги туохха да турбат кулуттарбыт, толоруохтаах эбээһинэспитин эрэ толордубут диир буолуҥ».


Араҥ ыарыылаах[†] уон киһини үтүөрдүү

11Иерусалимҥа баран иһэн, Иисус Самария Галилеялыын быысаһар сиринэн ааһан испитэ. 12Дэриэбинэҕэ киирэн истэҕинэ, араҥ буолбут уон киһи аара көрсөн, тэйиччи туран:[+] 13«Иисус Үөрэтээччи! Биһигини абыраа!» – диэн үөгүлэспиттэрэ.

14Кинилэри көрөн, Иисус: «Баран аҕабыыттарга[†] көрдөрүнүҥ», – диэбитэ. Олор баран иһэн ырааһыран хаалбыттара[+].

15Биирдэстэрэ, үтүөрбүтүн көрөн, куолаһын муҥунан Таҥараны уруйдуу-уруйдуу, төннөн кэлбитэ 16уонна махтанан, Иисус иннигэр кэлэн умса түспүтэ. Бу – Самария киһитэ этэ[+].

17«Барыта уон киһи үтүөрбүтэ буолбат дуо? – диэбитэ Иисус. – Оччоҕо тоҕуһа ханнаный? 18Бу омук киһититтэн ураты тоҕо хайалара да Таҥараҕа махтана төннүбэтэ?» 19Онтон киниэхэ эппитэ: «Чэ, туран бар, итэҕэлиҥ эйигин быыһаата»[+].


Таҥара Саарыстыбата хайдах кэлэрин туһунан

20[•]Фарисейдар[†] Таҥара Саарыстыбата хаһан кэлэрин Киниттэн ыйыппыттарыгар, маннык хоруйдаабыта: «Таҥара Саарыстыбата биллэрдик-көстөрдүк кэлиэ суоҕа,[+] 21„Көр, бу манна баар“, эбэтэр „Ол онно баар“ диэхтэрэ суоҕа: Таҥара Саарыстыбата эһиги искитигэр баар[*]».


Киһи Уола[†] эмискэ кэлиэ

22Үөрэнээччилэригэр эмиэ эппитэ: «Киһи Уола[†] олорбут биир күнүн саатар көрдөрбүт диир кэмҥит кэлиэҕэ, ол эрээри ону көрүөххүт суоҕа[+]. 23Эһиэхэ „Бу манна!“, биитэр „Ол онно!“ диэхтэрэ, оччоҕо эһиги ону көрдүү сүүрүмэҥ, эккирэтиһэ барымаҥ[+]. 24Киһи Уола Бэйэтин күнүгэр, чаҕылҕан халлаан биир уһугар чаҕылыс гыннаҕына, халлаан атын уһугар тиийэ сандаарарын курдук буолуоҕа. 25Ол эрээри Кини бастаан элбэх муҥу көрүөхтээх, бу көлүөнэ Кинини туоратыахтаах[+]. 26Ной саҕана хайдах этэй да, Киһи Уолун кэмигэр эмиэ оннук буолуоҕа[+]. 27Ной аалыгар киириэр диэри, дьон иһэллэрэ-аһыыллара, ойох ылаллара, эргэ бараллара, ол сырыттахтарына, улуу мотуок кэлэн кинилэри барыларын эспитэ[+]. 28Лот саҕана син биир оннук этэ: дьон иһэллэрэ-аһыыллара, атыылаһаллара, атыылыыллара, оҕуруот олордоллоро, дьиэ тутталлара; 29онтон Лот Содомтан тахсыбыт күнүгэр халлаантан умайа сылдьар сиэрэлээх ардах түһэн барыларын имири эспитэ[+]. 30Киһи Уола кэлэр күнүгэр эмиэ соннук буолуоҕа. 31Ол күн дьиэ үрдүгэр турааччы иһирдьэ баар малбын-салбын ылыам этэ диэн, аллара түспэтин; оттон ходуһаҕа баар киһи дьиэтигэр төннүбэтин[+]. 32Лот ойоҕун өйдүү сылдьыҥ[+]. 33Олоҕун харыстааччы олоҕун сүтэриэҕэ, оттон олоҕун сүтэрээччи олоҕун быыһыаҕа[+]. 34Эһиэхэ этэбин: ол түүн тэллэххэ сытар икки киһиттэн биирдэстэрэ ылыллыаҕа, атына хаалларыллыаҕа; 35бурдук тарда турар икки дьахтартан биирдэстэрэ ылыллыаҕа, атына хаалларыллыаҕа; 36ходуһаҕа сылдьар икки киһиттэн биирдэстэрэ ылыллыаҕа, атына хаалларыллыаҕа[*]».

37Маны истэн: «Тойоммуот, ол ханна буолуой?» – диэн ыйыппыттара.

«Ханна өлүк баар да, онно суордар мустуохтара», – диэбитэ Кини.

### 18


Огдообо уонна судьуйа туһунан домох

1Онтон Иисус кинилэргэ Таҥараҕа өрүүтүн үҥэ сылдьыахтаахтарын, санааларын түһэриэ суохтаахтарын туһунан домоҕу кэпсээбитэ:[+] 2«Биир куоракка Таҥараттан да саллыбат, дьонтон да сааппат судьуйа олорбут. 3Эмиэ онно биир огдообо дьахтар баара, кини судьуйаҕа кэлэ-кэлэ миигин көмүскээ, дьыалабын быһаар диэн көрдөһөр эбит.

4Судьуйа көмөлөһүөн өр баҕарбакка сылдьыбыт. Онтон кэмниэ кэнэҕэс төһө да Таҥараттан саллыбатаҕым, дьонтон сааппатаҕым иһин, 5бу огдообо бэркэ эрэйдээн эрэр, кэлэ-кэлэ салгыта турууһу, онон көмүскүүһүбүн диэн быһаарыммыт».

6Маны кэпсээн баран Айыы Тойон эппитэ: «Эһиги бэл бу кэрээниттэн тахсыбыт судьуйа тугу диирин истэҕит дуо? 7Уонна баран Таҥара, төһө да түргэнник көмүскүү охсубатаҕын иһин, түүннэри-күнүстэри Киниттэн көрдөһөөччүлэргэ, Бэйэтэ талан ылбыт дьонугар, ама көмөлөһүө суоҕа дуо[+]? 8Эһиэхэ этэбин: Таҥара бэрт сотору кинилэри көмүскүөҕэ. Ол эрээри Киһи Уола[†] сиргэ кэлэн, итэҕэли булуо дуо?»[+]


Фарисей уонна түһээн хомуйааччы туһунан домох

9Оттон үчүгэйбит диэн бэйэлэрин бүк эрэнэр, атыттары сэниир дьоҥҥо маннык домоҕу кэпсээбитэ:[+] 10«Икки киһи Таҥара Дьиэтигэр[†] үҥэ киирбиттэр: биирэ фарисей, иккиһэ түһээн хомуйааччы эбит[+]. 11Фарисей Таҥараҕа бу курдук үҥпүт: „Таҥара! Мин атын дьон: талабырдьыттар, албыннар, көссүүлэһээччилэр эбэтэр ити түһээн хомуйааччы – курдук буолбатаҕым иһин, Эйиэхэ махтанабын[+]. 12Мин нэдиэлэҕэ иккитэ поһу тутуһабын, тугу атыылаһарбыттан уон гыммыт биирин Эйиэхэ биэрэбин“[+].

13Оттон түһээн хомуйааччы ыраах туран, халлаан диэки өрө көрүөн да толлон, түөһүн кырбана-кырбана: „Оо, Таҥара, миигин, аньыылааҕы абыраа!“ – дии турбут[+].

14Эһиэхэ этэбин: бу иккис киһи бастакытааҕар ордук бырастыы гыныллан дьиэтигэр төннүбүт. Ким бэйэтин үрдэтинэр – намтыаҕа, ким бэйэтин намтатынар – үрдүөҕэ»[+].


Иисус Христос уонна кыра оҕолор

15[•]Киниэхэ таарыйтара, быыкаа оҕолору аҕалтаабыттара; үөрэнээччилэрэ ону көрөн буойа сатаабыттара. 16Иисус оҕолору ыҥыртаан ылан баран, эппитэ: «Оҕолору Миэхэ аһарыҥ, Миэхэ кэлэллэрин мэһэйдэһимэҥ: Таҥара Саарыстыбатыгар манныктар киирэллэр. 17Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: Таҥара Саарыстыбатын оҕо курдук ылыммыт киһи эрэ онно киириэҕэ»[+].


Баай киһи

18[•]Тойоттортон биирдэстэрэ Киниттэн ыйыппыта: «Үтүө Үөрэтээччи! Бараммат олоххо тиксэр туһугар, мин тугу гыныахтаахпыный?»[+]

19«Миигин тоҕо үтүө диигиний? – диэбитэ Иисус. – Үтүө ким да суох, Таҥара эрэ үтүө[+]. 20„Көссүүлэһимэ, өлөрүмэ, уорума, сымыйанан туоһулаама, ийэлээх аҕаҕын ытыктаа“ диэн кэриэстэри эн билэҕин»[+].

21«Итини барытын оҕо сааспыттан тутуһабын ээ», – диэбитэ баай киһи[+].

22Маны истэн, Иисус эппитэ: «Эйиэхэ өссө биириҥ итэҕэс: туох бааргын барытын атыылаан дьадаҥыларга түҥэт, оччоҕо Халлааҥҥа баайдаах буолуоҥ; уонна кэлэн Миигин батыс»[+].

23Киһи мантан сүрдээҕин мунчаарбыта – кини олус баай этэ. 24Иисус кини мунчаарбытын көрөн: «Баай дьон Таҥара Саарыстыбатыгар киирэллэрэ хайдах курдук ыараханый! – диэбитэ. –[+] 25Баай киһи Таҥара Саарыстыбатыгар киирэринээҕэр тэбиэн иннэ үүтүнэн дөбөҥнүк ааһыаҕа».

26Маны истибиттэр: «Оччоҕо ким быыһанар кыахтааҕый?» – диэн ыйыппыттара.

27«Киһи кыайбатаҕын Таҥара кыайар», – диэбитэ Иисус[+].


Иисус Христоһу батыспыт дьону күүтэр наҕараада

28Маныаха Петр эппитэ: «Биһиги барыны барытын хаалларан туран Эйигин батыспыппыт»[+].

29«Кырдьыгы эһиэхэ этэбин, – диэбитэ Иисус кинилэргэ, – Таҥара Саарыстыбатын туһугар дьиэтин-уотун, төрөппүттэрин, убайдарын-бырааттарын, эдьиийдэрин-балыстарын, ойоҕун, оҕолорун хаалларбыт киһи[+] 30бу үйэҕэ хаалларбытынааҕар баһаам бүк элбэххэ, оттон кэлэр Үйэҕэ бараммат олоххо тиксиэҕэ».


Иисус Христос өлөн баран тиллэрин өссө биирдэ этэр

31[•]Уон икки үөрэнээччитин туспа ыҥыран ылан эппитэ: «Дьэ бу биһиги Иерусалимнаан иһэбит, онно барыта пророктар[†] Киһи Уолун туһунан суруйбуттарын курдук буолуоҕа. 32Кинини тутан Таҥараны билбэт омуктарга биэриэхтэрэ, оччоҕо Кинини элэк оҥостуохтара, атаҕастыахтара, Киниэхэ силлиэхтэрэ, 33итиэннэ үлтү кырбаан баран өлөрүөхтэрэ; ол эрээри үһүс күнүгэр Кини тиллиэҕэ»[+].

34Бу этиллибиттэн үөрэнээччилэр тугу да өйдөөбөтөхтөрө, Иисус этэр тылын ис хоһооно кинилэртэн кистэммит буолан, өйдөрүгэр түспэтэҕэ[+].


Иерихон чугаһыгар хараҕа суох умнаһыты үтүөрдүү

35[•]Иисус Иерихоҥҥа чугаһаан истэҕинэ, суол кытыытыгар хараҕа суох киһи умналыы олороро. 36Элбэх дьон ааһан иһэрин истэн, кини: «Бу туох буолла?» – диэн ыйыппыта.

37«Иисус Назорей ааһан иһэр», – диэбиттэрэ.

38Кини хаһыытыы түспүтэ: «Иисус, Давид[†] Уола, миигин абыраа!»[+]

39Бастаан иһээччилэр буойбуттарыгар өссө күүскэ үөгүлээбитэ: «Давид Уола[†], абыраа!»

40Иисус тохтоон, кинини Бэйэтигэр аҕалтарбыта. Чугаһаан кэлбитигэр: 41«Миигиттэн тугу көрдөһүөххүн баҕараҕыный?» – диэн ыйыппыта.

«Тойонуом, харахпынан көрөр буолуохпун баҕарабын!» – диэбитэ киһи.

42«Эн көрөр буолуоҥ! Эйигин итэҕэлиҥ быыһаата», – диэбитэ Иисус[+]. 43Киһи сонно көрөр буолан хаалбыта, онон Таҥараны айхаллыы-айхаллыы, Иисус кэнниттэн батыһан барбыта. Маны көрөн, дьон бары Таҥараҕа хайҕал тылын эппиттэрэ.

### 19


Закхей итэҕэйиитэ

1Онтон Иисус Иерихоҥҥа киирэн, куорат устун баран испитэ. 2Биир Закхей диэн ааттаах баай киһи, түһээн хомуйааччылар тойонноро, 3Иисуһу ким буоллаҕай диэн, көрүөн олус баҕарбыта да, уҥуоҕунан кыра буолан, дьон кэннигэр түбэһэн хаалан, кыайан көрбөтөҕө; 4ол иһин сүүрүүнэн илин түһэн, Иисус ааһыахтаах суолун кытыытыгар үүнэн турар смоковница[†] үрдүгэр ыттыбыта.

5Иисус бу сиргэ кэлэн, кинини көрөн: «Закхей! – диэн ыҥырбыта. – Түһэ оҕус, бүгүн Мин эн дьиэҕэр тохтуохтаахпын». 6Закхей үөрэ-көтө түһэ охсон, Иисуһу дьиэтигэр киллэрэн маанылаабыта.

7Бары ону көрөн, сөбүлээбэккэлэр: «Аньыылаах киһи дьиэтигэр тохтоото», – диэн суугунаспыттара[+].

8Оттон Закхей туран Айыы Тойоҥҥо эппитэ: «Тойонуом! Мин баайым аҥаарын умнаһыттарга биэриэм, итиэннэ кими эмэ атаҕастаабыттаах буоллахпына, киниэхэ түөрт оччону төлүөм»[+].

9«Бүгүн бу дьиэҕэ быыһабыл кэллэ, – диэбитэ Иисус киниэхэ. – Кини эмиэ Авраам[†] уола эбээт[+]. 10Киһи Уола[†] өлбүтү-сүппүтү булан быыһыы кэлбитэ».


Уон көмүс манньыат туһунан домох

11[•]Иисус Иерусалимҥа чугаһаабытын иһин дьон Таҥара Саарыстыбата субу кэлиэ дии саныыллара. Кини истэн олорооччуларга өссө биир домоҕу кэпсээбитэ[+]. 12«Биир үрдүк сололоох киһи, ыраахтааҕы солотун ылан төннөөрү, ыраах дойдуга аттаммыт, – диэбитэ Кини. – 13Суолга туруон иннинэ уон кулутун ыҥыран ылбыт, уонна барыларыгар биирдии кыһыл көмүс манньыаты биэрэн баран: „Мин төннүөхпэр диэри, бу маны эргитээриҥ“, – диэбит.

14Биир дойдулаахтара кинини абааһы көрөр буолан: „Кини биһиэхэ ыраахтааҕы буолуон баҕарбаппыт“, – диэн кэнниттэн илдьит ыыппыттар[+].

15Киһи ыраахтааҕы солотун ылан кэлээт, ким төһөнү эргитэн булбутун билээри, харчы биэрбит кулуттарын ыҥыртаран ылбыт.

16Бастакы кулута кэлэн эппит: „Тойонуом! Эн биир кыһыл көмүс манньыатыҥ уон манньыаты аҕалла“.

17Тойоно киниэхэ эппит: „Бэрт сөпкө гыммыккын, үтүө үлэһитим! Кыраҕа да итэҕэллээҕиҥ иһин, уон куораты эйиэхэ салайтара биэрэбин“[+].

18Иккис кулута кэлэн эппит: „Тойонуом! Эн биир кыһыл көмүс манньыатыҥ биэс манньыаты аҕалла“.

19Онуоха тойоно: „Эн эмиэ биэс куораты салайа ылаҕын“, – диэбит.

20Үһүс кулута кэлэн эппит: „Тойонуом! Эн миэхэ биэрбит кыһыл көмүс манньыатыҥ бу баар, мин маны харыстаан былаакка суулаан уура сырыттым. 21Эн дьэбиргин – уурбатах сиргиттэн ыларгын, ыспатах бааһынаҕыттан хомуйаргын билэр буоламмын, эйигиттэн куттаммытым“.

22Тойоно эппит: „Бу эппит тылгынан бэйэҕин дьүүллүөм, көлөөк үлэһит! Мин дьэбирбин – уурбатах сирбиттэн ыларбын, ыспатах бааһынаҕыттан хомуйарбын билэр эрээригин, 23төннөммүн, төһөнү биэрбиппин барыстары ылыахпын, харчыбын тоҕо эргитэ биэрбэтиҥ?“

24Уонна онно турар дьоҥҥо: „Киниттэн кыһыл көмүһүн ылаҥҥыт, уон көмүс манньыаттаах киһиэхэ биэриҥ“, – диэбит.

25Онуоха: „Тойоммуот, ол киһи хайыы-үйэ уон көмүс манньыаттаах ээ“, – диэбиттэр.

26Тойонноро эппит: „Эһиэхэ этэбин: баардаахха – бэриллиэҕэ, оттон туга да суох киһиттэн туох эмэ баардааҕа кытта былдьаныаҕа[+]. 27Оттон мин ыраахтааҕы буолуохпун баҕарбат өстөөхтөрбүн манна аҕалан, көрөн турдахпына, өлөртөөҥ“»[+].


Иерусалимҥа киирии

28[•]Маны кэпсээн баран, Иисус Иерусалимныыр суолу тутуһан салгыы айаннаабыта. 29Елеон хайатын аттыгар баар Виффагиялаах Вифанияҕа[†] чугаһаан иһэн, Кини икки үөрэнээччитин сорукка ыыппыта[+]. 30«Бу иннибитигэр көстөр дэриэбинэҕэ бара сылдьыҥ, – диэбитэ. – Онно киирээт да, өссө мииниллэ илик осел баайыллан турарын көрүөххүт, ону сүөрэн манна аҕалыҥ; 31ким эмэ тоҕо сүөрэҕит диэн ыйыттаҕына, Тойоммут наадыйар диэриҥ».

32Үөрэнээччилэр тиийэн, Кини эппитин булан ылбыттара. 33Осел оҕотун сүөрэн эрдэхтэринэ, иччилэрэ: «Хайа бу оселу тоҕо сүөрэҕит?» – диэбиттэрэ.

34«Тойоммут наадыйар, ол иһин», – диэн хоруйдаабыттара.

35Оселу Иисуска сиэтэн аҕалан, үрдүгэр таҥастарын ууран баран, Иисуһу олордубуттара. 36Кини оселу миинэн истэҕинэ, дьон таҥастарын устан суолга тэлгээн биэрэллэрэ.

37Иисус Елеон хайатыттан түһэр аартыкка чугаһаабытыгар үтүмэн үгүс үөрэнээччилэрэ бары үөрэн, илэ көрбүт дьикти дьайыыларын иһин Таҥараны айхаллаабыттара: 38«Айыы Тойон аатыгар кэлэн иһэр Ыраахтааҕы алгыстаах! Халлааҥҥа эйэ буоллун, үрдүк Халлааннарга айхал буоллун!»[+]

39Дьон быыһыгар турар сорох фарисейдар[†]: «Үөрэтээччи! Үөрэнээччилэргин буой эрэ», – диэбиттэрэ[+].

40«Кырдьыгы эһиэхэ этэбин, – диэбитэ Иисус, – кинилэр уурайдахтарына, таастар хаһыытаһыахтара».


Иерусалимы аһыйыы

41Иисус Иерусалимҥа чугаһаан баран, куораты көрөн аһынан ытаабыта:[+] 42«Оо, эйигин[*] эйэҕэ туох тиэрдэрин саатар бүгүн билэриҥ буоллар! Ол эрээри билигин бу барыта эйигиттэн кистэммит[+]. 43Өстөөхтөрүҥ эйигин тула бөҕөргөтүү туттан, эргиччи ыган иилии эргийэр күннэрэ тирээн кэлиэ. 44Эйигин оҕолоргунуун имири эһиэхтэрэ, эн тааскыттан тааһы хаалларыахтара суоҕа. Ол барыта эн Таҥара быыһыы кэлбитин билбэтэххиттэн буолуо»[+].


Таҥара Дьиэтин[†] ырааһырдыы

45[•]Онтон Таҥара Дьиэтигэр киирэн, онно баар атыылааччылары уонна атыылаһааччылары барыларын үүртэлии сылдьан: 46«Мин Дьиэм үҥэр дьиэ буолар диэн суруллубута, ону эһиги ороспуойдар ордуулара гыммыккыт!» – диэбитэ.

47Күн аайы Кини Таҥара Дьиэтигэр үөрэтэрэ. Архиерейдар[†], сокуонньуттар[†] уонна норуот биллэр аҕа баһылыктара[†] Кинини өлөрөр сылтах көрдүү сатаабыттара эрээри, 48тугу да кыайан тобулбатахтара – бар дьон Кини хас биирдии тылын истээри, харыс да хаалбакка, батыһа сылдьара.

### 20


Иисус Христос быраабын ыйытыы

1[•]Иисус Таҥара Дьиэтигэр[†] дьону үөрэтэн Евангелиены[†] иһитиннэрэ сырыттаҕына, архиерейдар[†] уонна сокуонньуттар[†] аҕа баһылыктары[†] кытта тиийэн кэлэн: 2«Биһиэхэ эт эрэ, Эн ханнык быраапкынан итинник быһыыланаҕыный,[†] ким Эйиэхэ итинник быраабы биэрбитэй?»[*] – диэн ыйыппыттара[+].

3«Мин эмиэ эһигиттэн биири ыйытыам, – диэбитэ Иисус. – Этиҥ эрэ, 4Иоанн хантан көҥүл ылан сүрэхтээбитэй: Таҥараттан дуу, дьонтон дуу?»[+]

5Кинилэр бэйэлэрин икки ардыларыгар сүбэлэспиттэрэ: «Таҥараттан диэтэхпитинэ, оччоҕо кинини тоҕо итэҕэйбэтэххитий диэҕэ,[+] 6оттон дьонтон диэтэхпитинэ, норуот биһигини тааһынан тамныаҕа. Иоанн пророк[†] буоларын кинилэр бары итэҕэйэллэр»[+]. 7Ол иһин: «Хантанын билбэппит», – диэн хоруйдаабыттара.

8«Оччоҕо Мин эмиэ ханнык бырааппынан итини оҥорорбун эһиэхэ эппэппин», – диэбитэ Иисус.


Виноградник үлэһиттэрин туһунан домох

9[•]Кини норуокка маннык домоҕу кэпсээбитэ: «Биир киһи виноградник олордубут уонна ону үлэһиттэргэ туттаран баран, өр буола атын сиргэ барбыт[+]. 10Виноградник астанар кэмэ кэлбитигэр кини, отон ыллара, үлэһиттэргэ кулутун ыыппыт. Үлэһиттэр кулуту үлтү кырбаан баран, туга да суох төттөрү утаарбыттар. 11Өссө атын кулутун ыыппыт, үлэһиттэр ону эмиэ үлтү сынньан, атаҕастаан баран, туга да суох үүрэн ыыппыттар. 12Онтон үһүс кулутун ыыппытын эмиэ бааһырдан-эчэтэн баран, үүрэн кэбиспиттэр[+].

13Дьэ онно виноградник хаһаайына: „Хайыамый? Таптыыр уолбун ыытыым, баҕар, кыбыстан киниэхэ биэриэхтэрэ“, – диэбит[+].

14Үлэһиттэр уолу көрөн: „Нэһилиэнньик иһэр. Баран кинини өлөрүөҕүҥ – нэһилиэстибэтэ биһиэхэ тиксиэ“, – дэспиттэр[+]. 15Итиэннэ кинини виноградник таһыгар таһааран өлөрөн кэбиспиттэр. Маннык түбэлтэҕэ виноградник хаһаайына кинилэри хайдах гыныан сөбүй[+]? 16Кини ити үлэһиттэри өлөртөөн баран, винограднигын атыттарга туттарыа».

Маны истибиттэр: «Оннук эрэ буолбатын!» – дэспиттэрэ[+].


Тутааччылар бырахпыт таастара

17Иисус кинилэр диэки көрөн баран эппитэ: «„Тутааччылар бырахпыт таастара муннук тутаах тааһа буолла“ диэн Суруйуулар тугу этэллэрий[+]? 18Бу таастан иҥнэн охтубут киһи үлтү түһэн өлүөҕэ, оттон бу таас түспүт киһитэ хам баттатан өлүөҕэ».

19[•]Архиерейдар[†] уонна сокуонньуттар[†] Иисус бу домоҕунан кинилэри сирэйдээн кэпсээбитин өйдөөн, Кинини тутуохтарын баҕарбыттара да, норуоттан куттаммыттара.


Ыраахтааҕы түһээнэ

20Онон кинилэр Иисуһу кэтэһэ-манаһа сылдьан, хайдах эмэ тылыттан иҥиннэрэн баран тойотторго уонна баһылык суутугар тутан биэрээри, көнө дьон буолан кубулуммут куомуннаахтарын ыыппыттара[+]. 21Олор кэлэн Иисустан ыйыппыттара: «Үөрэтээччи! Эн сөптөөҕү этэргин-үөрэтэргин, киһини кимиттэн-тугуттан көрбөккүн, чахчы Таҥара суолугар үөрэтэргин билэбит. 22Биһиги ыраахтааҕыга түһээн төлүүрбүт көҥүллэнэр дуу, суох дуу?»[+]

23Иисус, кинилэр кубулуналларын билэн, эппитэ:[+] 24«Миигин тоҕо үтэн-анньан көрөҕүт? Динарийда[†] Миэхэ көрдөрүҥ: бу ким мөссүөнэ, ким суруга баарый?»

«Рим ыраахтааҕытын киэнэ», – дэспиттэрэ.

25«Оннук буоллаҕына, ыраахтааҕы киэнин ыраахтааҕыга, Таҥара киэнин Таҥараҕа биэриҥ», – диэбитэ Иисус[+].

26Кинилэр дьон иннигэр Иисуһу кыайан тылыттан иҥиннэрбэтэхтэрэ, хоруйун сөҕөн, саҥата суох барбыттара.


Өлбүттэр тиллиилэрин туһунан ыйытыы

27[•]Өлбүттэр тиллиэхтээхтэрин итэҕэйбэт саддукейдартан[†] хас да киһи кэлэн Киниттэн ыйыппыттара:[+] 28«Үөрэтээччи! Моисей[†] биһиэхэ хаалларбыт суруйуутунан, ким эрэ ойох ылан баран оҕото суох сылдьан өллөҕүнэ, кини удьуорун салгыыр туһуттан, быраата кини огдооботун ылыахтаах. 29Сэттэ бырааттыылар бааллара. Улахан убайдара ойох ылан баран, оҕото суох сылдьан өлбүтэ. 30Иккис бырааттара эмиэ ол дьахтары ойох ылбыта да, оҕо төрөппөккө өлбүтэ. 31Үһүс бырааттара эмиэ ол дьахтары ойох ылбыта. Ити курдук, бары сэттиэн кинини ыла сылдьыбыттара да, оҕото суох сылдьан өлбүттэрэ. 32Барыларын кэнниттэн дьахтар өлбүтэ. 33Кэлин бары тилиннэхтэринэ, кини хайаларын ойоҕо буолуоҕай? Кинини сэттиэн ыла сылдьыбыттара эбээт».

34Иисус кинилэргэ эппитэ: «Бу үйэ дьоно эрэ ойох ылаллар, эргэ бараллар; 35оттон өлүүттэн тиллэн Кэнэҕэс Үйэ олоҕор тиксибит дьон ойох да ылбаттар, эргэ да барбаттар[+]. 36Кинилэр, Аанньал курдук буолан, аны өлбөттөр, итиэннэ өлүүттэн тиллэн Таҥара оҕолоро буолаллар. 37Оттон өлбүттэр тиллиэхтээхтэрин Моисей[†] умайа турар талах туһунан кэпсииригэр көрдөрбүтэ. Кини онно Айыы Тойону Авраам[†] Таҥарата, Исаак Таҥарата, Иаков Таҥарата диэн ааттыыр[+]. 38Таҥара өлбүттэр Таҥаралара буолбатах, тыыннаахтар Таҥаралара. Киниэхэ бары тыыннаахтар».

39Маны истэн сокуонньуттартан сорохторо: «Үөрэтээччи, Эн бэркэ да эттиҥ!» – дэспиттэрэ. 40Бу кэннэ Киниттэн тугу эмэ ыйытыахтарын толлубуттара[+].


Христос ким Уолай?

41[•]Иисус кинилэргэ эппитэ: «Христоһу тоҕо Давид[†] Уола диэн ааттыылларый[+]? 42-43Саалтыыр кинигэтигэр Давид[†] этэр: „Айыы Тойон мин Тойоммор өстөөхтөргүн, үктэл оҥостон олорор гына Эйиэхэ самнаран биэриэхпэр диэри, Мин уҥа өттүбэр олор диэбитэ“ диэн[+]. 44Давид Кинини Тойонум диэн ааттыыр буоллаҕына, оччоҕо Кини хайдах Давид Уола[†] буоларый?»

45Бар дьон Кинини истэн турдаҕына, Иисус үөрэнээччилэригэр эппитэ: 46«Уһун таҥаһы таҥналларын, болуоссаттарга уруйданалларын, синагогаларга[†] инники эрээккэ олороллорун, ыҥырыылаах малааһыннарга бастыҥ олоххо өттүгэстээн сыталларын сөбүлүүр сокуонньуттартан сэрэнэр буолуҥ;[+] 47кинилэр огдооболор дьиэлэрин хорон сииллэрин, дьон көрөрүгэр өр үҥэллэрин иһин, саамай ыар буруйга тиксиэхтэрэ».

### 21


Огдообо сиэртибэтэ

1[•]Иисус харчы иһиттэригэр бэлэхтэрин угар баайдары көрбүтэ;[+] 2онно биир дьадаҥы огдообо дьахтар кэлэн, икки алтан харчыны укпутун көрөн, 3эппитэ: «Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: бу дьадаҥы огдообо барыларынааҕар элбэҕи укта; 4атыттар бары бэйэлэриттэн ордору эрэ Таҥараҕа[*] биэрбиттэрэ, оттон кини айаҕын ииттэр кырыымчык харчытын олоччу укта»[+].


Бүтэр уһук бэлиэлэрэ

5[•]Сорохтор Таҥара Дьиэтэ[†] күндү тааһынан тутуллубутун, баай бэлэҕинэн киэргэтиллибитин туһунан кэпсэппиттэригэр, Иисус эппитэ: 6«Манна көрөргүт барыта таастан таас хаалбат гына урусхалланар кэмэ кэлиэҕэ»[+].


Кэнэҕэски сойуолааһын туһунан

7Киниттэн ыйыппыттара: «Үөрэтээччи! Ити эппитиҥ хаһан туолуоҕай? Ону туох бэлиэнэн билэбит?»

8Кини эппитэ: «Сэрэхтээх буолуҥ, ким да албыныгар киирэн биэрбэт курдук, сылдьыҥ. Үгүстэр Мин ааппынан ааттанан кэлэн, бу – Мин, кэм кэлэн эрэр диир буолуохтара. Эһиги кинилэри батыһаайаҕыт[+]. 9Араас сэрии, өрө туруу буолбутун иһиттэххитинэ эмиэ уолуйбат буолуҥ. Ол барыта буолуохтаах эрээри, өссө да бүтэр уһук буолбатах». 10Итиэннэ эппитэ: «Норуот норуоту, саарыстыба саарыстыбаны утары туруоҕа;[+] 11онон-манан күүстээх сир хамсааһыннара буолуталыахтара, сир устун сут, өлүү сутула туруо, халлааҥҥа дьулаан суоллар, сүдү бэлиэлэр көстүөхтэрэ[+]. 12Бу барыта буолуон иннинэ, эһигини сойуолаһыахтара, тутан ылаттыахтара; синагогаларга[†] дьүүллүөхтэрэ, хаайыыга угуохтара, Мин туспуттан ыраахтааҕылар, тойоттор иннилэригэр туруоруохтара[+]. 13Оччоҕо эһиги кинилэргэ Миигин туоһулуур тоҕоостонуоххут. 14Өйдөөн кэбиһиҥ: кинилэргэ тугу хоруйдуургутун эрдэттэн тобула сатаамаҥ: 15Мин эһиэхэ утарылаһааччыларгыт тугу да булан утары эппэт, самнарбат тылларын, муударай өйдөрүн биэриэҕим[+]. 16Оннооҕор төрөппүттэргит, убайдаргыт-бырааттаргыт, урууларгыт, доҕотторгут эһигини таҥнарыахтара, сороххутун өлөртүөхтэрэ; 17бары эһигини Мин аатым туһуттан абааһы көрүөхтэрэ, 18ол гынан баран эһигиттэн биир баттах түһүө суоҕа[+]. 19Тулуурдаах буолуҥ – тулуургут эһигини быыһыаҕа.


Иерусалим урусхалланарын өтө көрүү

20[•]Иерусалимы сэрииһиттэр иилии эргийбиттэрин көрдөххүтүнэ, урусхалланара чугаһаабытын өйдүөххүт. 21Оччоҕо Иудеяҕа баар дьон хайаҕа куоттуннар, Иерусалим иһинээҕилэр куораттан таҕыстыннар, оттон чугас дэриэбинэлэргэ сылдьар дьон куоракка киирбэтиннэр. 22Тоҕо диэтэххэ, ол – Суруйууларга этиллибит барыта туоларын туһугар кэлбит иэстэбил кэмэ буолар. 23Ыарахан да буолуо ол саҕана оһоҕостоох дьахталларга, эмиийдээх оҕолоох ийэлэргэ: сир үрдүгэр улуу кутурҕан буолуоҕа, бу норуокка Таҥара уора-кылына түһүөҕэ[+]. 24Норуот болоттон охтуоҕа, араас омукка билиэн барыаҕа. Таҥараны билбэт омуктар кэмнэрэ ааһыар диэри, Иерусалим кинилэргэ тэпсилгэн буолуоҕа[+].


Киһи Уолун[†] кэлиитэ

25[•]Күҥҥэ, ыйга, сулустарга дьикти бэлиэлэр көстүөхтэрэ; муора ньирилиириттэн, барылас баалланарыттан ыгылыйан, сир норуоттара санаалара түһүөҕэ, 26дьон, аан дойдуга ааҥнаан эрэр алдьархайы кэтэһэн өлөрдүү куттаныахтара; халлаан күүстэрэ ол курдук айгырыахтара. 27Дьэ оччоҕо Киһи Уола[†] улуу күүстэнэн, кэрэмэн килбиэннэнэн былыкка уйдаран кэлэн иһэрин көрүөхтэрэ. 28Бу этиллибит туолан бардаҕына, эһиги сүһүөххүтүгэр туран санньыйбыт төбөҕүтүн өрө көтөхтөххүтүнэ, быыһанар кэмҥит чугаһаабытын көрүөххүт».


Смоковница[†] холобура

29[•]Итиэннэ маннык домоҕу кэпсээбитэ: «Бу үүнэн турар смоковницаны[†] уонна атын да мастары ылан көрүҥ. 30Сэбирдэхтэрэ тыллан эрэллэрин көрдөххүтүнэ, эһиги сайын чугаһаабытын билэҕит. 31Син ол кэриэтэ бу этиллибит барыта туолан эрэрин көрдөххүтүнэ, Таҥара Саарыстыбата чугаһаабытын билиэххит. 32Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: субу көлүөнэ эстэ да илигинэ, Мин эппитим барыта туолуоҕа[+]. 33Сир-халлаан суола суох симэлийиэҕэ, оттон Мин тылым симэлийиэ суоҕа[+].


Сэргэх буолуу

34Сүрэххит көртөн-нартан, арыгыттан, олох түбүгүттэн бэрдийбэтин, ити эппит Күнүм күүппэтэх кэмҥитигэр соһуччу тиийэн кэлбэтин туһугар, эһиги бэйэҕитин көрүнэ сылдьыҥ: 35ол Күн сир үрдүгэр олорооччуларга барыларыгар, илим түһэринии, соһуччу кэлиэҕэ. 36Онон сэргэх буолуҥ, бу буолаары турар алдьархайтан быыһанан Киһи Уолун иннигэр турар туһугар, өрүү үҥэ сылдьыҥ»[+].

37Күнүһүн Кини Таҥара Дьиэтигэр үөрэтэрэ, оттон киэһэтин Елеон хайатыгар тахсан, түүнүн онно хаалара[+]. 38Бар дьон сарсыарда бэрт эрдэ Кинини истэ Таҥара Дьиэтигэр кэлэллэрэ.

### 22


Иуда Иисус Христоһу таҥнарарга быһаарынар

1[•]Паасха[†] диэн ааттанар Көтөхтөрүүтэ суох Килиэп бырааһынньыга чугаһаабыта[+]. 2Архиерейдар[†] уонна сокуонньуттар[†] норуоттан чаҕыйар буолан, Иисуһу хайдах эмэ гынан биллибэтинэн өлөрөр сылтаҕы көрдүү сатаабыттара. 3Дьэ ол саҕана Искариот диэн ааттаах Иудаҕа, Уон Иккиэлэртэн биирдэстэригэр, сатана киирбитэ[+]. 4Иуда архиерейдарга[†] уонна Таҥара Дьиэтин[†] харабылын тойотторугар тиийэн, Иисуһу хайдах тутан биэрэр туһунан кэпсэппитэ. 5Кинилэр үөрэн харчы төлүөх буолбуттара. 6Иуда кинилэргэ тылын биэрэн, Иисуһу дьон көрбөт кэмигэр туттараары, тоҕоостоох түгэни көрдүү сатыы сылдьыбыта[+].


Паасхаҕа бэлэмнэнии

7[•]Көтөхтөрүүтэ суох Килиэп бырааһынньыгар, Паасхаҕа,[†] анаммыт бараан оҕото[†] өлөрүллэр күнэ үүммүтэ[+]. 8Иисус Петрдаах Иоанны: «Баран, биһиэхэ паасханы[*] бэлэмнээҥ», – диэн соруктаан ыыппыта.

9«Паасханы ханна бэлэмниэхпитин баҕараҕыный?» – кинилэр ыйыппыттара.

10Иисус эппитэ: «Куоракка киирэн иһэн, купсууннаах ууну илдьэ иһэр киһини көрсүөххүт. Кинини батыһан, ханна киирэр да, онно киирсээриҥ; 11дьиэҕэ киирэн, хаһаайыҥҥа „Үөрэтээччи үөрэнээччилэрин кытта Паасха аһын аһыахтаах хоһо ханнатын ыйыттарар“ диэтэххитинэ, 12кини эһиэхэ бырааһынньыкка анаан хайыы-үйэ толору тэриллибит киэҥ-куоҥ үөһээҥҥи хоһу көрдөрүөҕэ, онно бэлэмнээриҥ».

13Кинилэр куоракка тиийэн, Иисус тугу эппитин барытын булан паасханы бэлэмнээбиттэрэ.


Айыы Тойон Аһылыга

14[•]Кэмэ кэлбитигэр Иисус онно тиийэн Апостолларын[†] кытта аһаары өттүгэстээн сыппыта. 15Кини эппитэ: «Эрэйи-буруйу көрө иликпинэ, эһигини кытта бииргэ бу Паасха аһын аһыахпын олус баҕарбытым. 16Эһиэхэ этэбин: бу Паасха аһылыгын, аны Таҥара Саарыстыбатыгар буолуор диэри, Мин аһыам суоҕа»[+].

17Итиэннэ иһити ылан Таҥараҕа махтанан баран, эппитэ: «Маны ылан үллэстэн иһиҥ. 18Эһиэхэ этэбин: Таҥара Саарыстыбата кэлиэр диэри, Мин аны виноград арыгытыттан испэппин».

19Итиэннэ килиэби ылан, Таҥараҕа махтанан баран, тоһутан кинилэргэ биэрбитэ уонна эппитэ: «Бу – эһиги тускутугар бэриллэр Мин Этим-сииним; Миигин ахтан-санаан туран, эһиги маннык гынар буолуҥ»[+].

20Аһылык кэнниттэн кинилэргэ иһити биэрэн баран, эппитэ: «Бу иһит – эһиги тускутугар тохтор Мин Хааным бигэргэппит Саҥа Кэс Тыла[†][+]. 21Миигин таҥнарар киһи Миигинниин биир остуолга олорор;[+] 22Киһи Уола[†] анаммытынан баран иһэр, ол эрээри Кинини таҥнарааччыны сор-муҥ кэтэһэр»[+]. 23Үөрэнээччилэр бэйэ-бэйэлэрин икки ардыгар ким оннук быһыыланыан[†] сөбүн кэпсэтэн барбыттара.


Ким саамай улаханый?

24[•]Үөрэнээччилэр кинилэртэн хайалара ордук улахан аатырыахтааҕын туһунан мөккүспүттэрэ. 25Иисус эппитэ: «Ыраахтааҕылар норуоттары баһылыыллар, бастаахтар үтүөнү оҥорооччуларбыт дэнэллэр. 26Оттон эһиэхэ оннук буолуо суохтаах: улахаҥҥыт – кыраҕыт курдук буоллун, баһылыккыт – үлэһиккит курдук буоллун[+]. 27Хайалара улаханый: аһаары өттүгэстээн сытааччы дуу, эбэтэр кинини аһатар үлэһитэ дуу? Өттүгэстээн сытааччы буолбатах дуо? Оттон Мин эһиэхэ үлэһиккит кэриэтэбин[+].

28Миигин тургутар бары ыарахан суолларга эһиги Миигинниин бииргэ сылдьыбыккыт,[+] 29онон Аҕам Миэхэ биэрбит Саарыстыбатын Мин эһиэхэ биэрэбин[+]. 30Мин Саарыстыбабар эһиги Миигинниин биир остуолга аһыаххыт, бүрүстүөлгэ олорон Израиль уон икки аҕатын ууһун дьүүллүөххүт»[+].


Петр мэлдьэһиитин өтө көрүү

31[•]Онтон Айыы Тойон эппитэ[*]: «Симон! Симон! Сатана эһигини сэлиэһинэй бурдугунуу сиксийээри, көрдөспүтэ, 32ол эрээри Мин, эн итэҕэлиҥ энчирээбэтин туһугар, үҥпүтүм. Эн эмиэ кэлин, эргиллэн кэллэххинэ, бырааттаргын бөҕөргөтөөр»[+].

33«Тойонуом! – диэбитэ Петр. – Мин Эйигин кытта хаалларга да, өлөргө да бэлэммин»[+].

34Иисус эппитэ: «Эйиэхэ этэбин, Петр: бүгүн бөтүүк хаһыытыан иннинэ, эн Миигин билбэппин диэн үстэ мэлдьэһиэҥ».


Кумааһынньык, матаҕа уонна батас

35Онтон үөрэнээччилэригэр эппитэ: «Мин эһигини кумааһынньыга да, матаҕата да, атах таҥаһа да суох ыыппыппар эһиги туох эмэ кыһалҕаҕа ыллара сылдьыбыккыт дуо?»

«Суох, туох да кыһалҕаны билбэтэхпит», – дэспиттэрэ[+].

36Иисус эппитэ: «Оттон билигин ким кумааһынньыктаах – онтун угуннун, матаҕатын эмиэ ыллын; оттон ким онтуката суох, ол сонун атыылаан батас атыыластын. 37Эһиэхэ этэбин: Суруйууларга „Кинини хара дьайдаахтарга тэҥнээбиттэрэ“ диэн Мин туспунан этиллибит туолуох тустаах. Мин туспунан суруллубута барыта туолан эрэр».

38Кинилэр эппиттэрэ: «Тойоммуот, манна икки батас баар».

«Сөп буолуо», – диэбитэ Иисус.


Елеон хайатыгар

39[•]Кини мантан тахсан, үгэһинэн Елеон хайатыгар барбыта, үөрэнээччилэрэ кэнниттэн батыспыттара. 40Онно тиийэн баран, кинилэргэ эппитэ: «Тургутууну тулуйар туһугар, үҥүҥ»[+]. 41Итиэннэ Бэйэтэ, бырахтахха, таас тиийэр сиригэр баран, сөһүргэстээн туран үҥпүтэ: 42«Аҕаа! Оо, арай Эн бу эрэй-буруй иһитин Миигин тумуннарарыҥ буоллар! Ол эрээри Мин көҥүлбүнэн буолбатын, Эн көҥүлгүнэн буоллун»[+].

43Халлаантан Аанньал көстөн, Кинини бөҕөргөппүтэ[+]. 44Иисус ис-иһиттэн муунтуйан, ордук кыһаллан үҥпүтэ, Кини көлөһүнэ сиргэ саккырыы тохтор хаан курдуга[*].

45Үҥэн бүтэн баран, үөрэнээччилэрин кэлэн көрбүтэ, санааҕа хам баттатан, утуйа сыталлара. 46«Тоҕо утуйа сытаҕыт? – диэбитэ Кини. – Тургутууну тулуйар туһугар, туран үҥүҥ».


Иисус Христоһу тутуу

47[•]Арай бу этэ турдаҕына, дьон кэлэн иһэрэ көстүбүтэ, инники Уон Иккиэлэртэн биирдэстэрэ Иуда иһэрэ. Кини Иисуһу уураары, ыкса тиийэн кэлбитэ. Иуда «мин кими ууруубун да, ол Иисус буолуоҕа» диэн дьоҥҥо эрдэттэн бэлиэ биэрбит этэ[+].

48Иисус киниэхэ эппитэ: «Иуда! Эн Киһи Уолун уурааҥҥын таҥнараҕын дуу?»

49Онуоха үөрэнээччилэр туох буолан эрэрин өйдөөн: «Тойоммуот! Батаһынан охсуһабыт дуо?» – диэн ыйыппыттара[+]. 50Биир үөрэнээччитэ архиерей кулутун уҥа кулгааҕын быһа охсубута.

51«Түксү, тохтооҥ», – диэбитэ Иисус итиэннэ кулут кулгааҕын тарбаҕынан таарыйан үтүөрдэн кэбиспитэ. 52Онтон Кинини утары мустубут архиерейдарга, Таҥара Дьиэтин харабылын тойотторугар уонна аҕа баһылыктарга[†] эппитэ: «Ороспуойу тутарга дылы, эһиги Миэхэ болоттонон, үөрбэлэнэн кэлбиккит. 53Мин эһигини кытта күн аайы Таҥара Дьиэтигэр сылдьар этим да, эһиги Миигин тыыппатаххыт; оттон билигин – эһиги кэмҥит, хараҥа былааһа»[+].


Петр мэлдьэһиитэ

54[•]Иисуһу тутан архиерей дьиэтигэр илдьибиттэрэ. Петр ыраахтан батыһан испитэ. 55Тиэргэн ортотугар кулуһун оттубуттарыгар дьон уот тула олорбуттара, Петр кинилэр аттыларыгар олорбута. 56Биир чаҕар кыыс кини уот таһыгар олордоҕуна, одуулаһан баран: «Бу киһи эмиэ Кинини кытта сылдьара», – диэбитэ.

57«Мин Кинини билбэппин», – диэн Петр кыккыраччы мэлдьэспитэ.

58Чочумча буолан баран аны атын киһи кинини көрөн эппитэ: «Эн эмиэ итилэр киһилэринэҕин».

«Эчи суох!» – диэбитэ Петр.

59Чаас кэриҥинэн өссө биир киһи дьаныһан турбута: «Бу Галилея киһитэ, чахчы, Кинини кытта сылдьара».

60Ол эрээри Петр: «Эн ити тугу этэргин билбэппин», – диэн эмиэ мэлдьэһэн кэбиспитэ. Бу этэ турдаҕына, бөтүүк хаһыытаабыта. 61Онуоха Айыы Тойон эргиллэн, Петр диэки көрбүтэ; Петр киниэхэ Айыы Тойон «бөтүүк хаһыытыан иннинэ эн миигиттэн үстэ аккаастаныаҥ» диэн эппитин өйдөөн кэлбитэ[+] 62уонна таска тахсан уйа-хайа суох ытаабыта.


Иисус Христоһу кырбааһын

63[•]Иисуһу тутан турар дьон Кинини үөҕэн, кырбаан барбыттара. 64Хараҕын саба баайан баран, сирэйгэ охсуолуу-охсуолуу: «Пророк[†], эт: ким Эйигин оҕуста?» – дииллэрэ. 65Уонна араас элбэх куһаҕан тылынан үөхпүттэрэ-түүрбүттэрэ.


Синедриоҥҥа

66[•]Саҥа күн үүнээтин кытта, норуот аҕа баһылыктара,[†] архиерейдар, сокуонньуттар[†] түмсэн баран, Кинини синедрион[†] иннигэр туруорбуттара. 67«Эн Христоскун дуо? – диэн ыйыппыттара. – Биһиэхэ эт!»

Иисус эппитэ: «Эттэхпинэ даҕаны, эһиги итэҕэйиэххит суоҕа; 68оттон ыйыттахпына, Миэхэ хоруйдуоххут суоҕа уонна Миигин босхолуоххут суоҕа[*]. 69Мантан ыла Киһи Уола[†] Күүстээх Таҥара уҥа өттүгэр олоруоҕа»[+].

70Маныаха бука бары: «Ол аата Эн Таҥара Уолунаҕын дуо?» – дии түспүттэрэ.

«Ону бэйэҕит эттигит», – диэбитэ Кини.

71«Бу кэннэ биһиэхэ өссө туох туоһута нааданый? – дэспиттэрэ. – Тугу эппитин бэйэбит иһиттибит!»[+]

### 23


Пилакка илдьии

1[•]Мунньах дьоно бука бары туран, Кинини Пилакка илдьэн,[+] 2буруйдаан барбыттара: «Биһиги Кини буруйун арыйдыбыт: Бэйэтин Христос Ыраахтааҕыбын дэнэн норуоппутун иирдэр, император түһээнин төлөөмөҥ диир»[+].

3Пилат Киниттэн: «Эн, кырдьык, иудей Ыраахтааҕытынаҕын дуо?» – диэн ыйыппыта.

«Эн итинник этэҕин», – Иисус хоруйдаабыта[+].

4Архиерейдарга[†] уонна мустубут дьоҥҥо Пилат: «Мин көрдөхпүнэ, бу Киһи туох да буруйу оҥорботох», – диэбитэ[+].

5Оттон кинилэр биири этэ турбуттара: «Кини бүтүн Иудея устун үөрэтэн, Галилеяттан маныаха диэри норуоту иирдэр».


Иродка илдьии

6Галилея туһунан истэн, Пилат: «Бу Галилея киһитэ дуо?» – диэн ыйыппыта.

7Кини Иисуһу, Ирод уобалаһыттан төрүттээҕин билэн, ол кэмҥэ Иерусалимҥа кэлэ сылдьар Иродка ыыппыта[+].

8Ирод, Кини туһунан элбэхтик истэн, уруккуттан көрүөн баҕарара, онон Иисуһу көрөн улаханнык үөрбүтэ, туох эмэ дьиктини көрдөрөрө буоллар диэн, иһигэр эрэнэ саныыра[+]. 9Ирод элбэҕи ыйыталаспытын үрдүнэн, Иисус киниэхэ тугу да хоруйдаабатаҕа. 10Архиерейдар[†] уонна сокуонньуттар[†] Кинини дьаныардаахтык буруйдаабыттара. 11Ирод буойуннарыныын Иисуһу атаҕастаан, дуоһуйуор диэри күлүү-элэк оҥостон баран, маанытык таҥыннаран, Пилакка төттөрү ыыппыта. 12Бу күнтэн ыла урут өстөөх дьон Пилаттаах Ирод доҕордуу буолбуттара.


Өлөрөргө ууруу

13[•]Пилат архиерейдары, аҕа баһылыктары[†] уонна норуоту мунньан баран, 14эппитэ: «Эһиги бу Киһини норуоту иирдэр диэн, буруйдаан, миэхэ аҕалбыккыт. Мин эһиги бэйэҕит көрөн турдаххытына, Кинини доппуруостаатым да, ити этэр буруйгутуттан биири даҕаны булбатым; 15Кинини Иродка ыыта сылдьыбыппар Ирод эмиэ тугу да булбата[*]. Өлөрөргө ууруллар ханнык эмэ буруйу оҥорбута көстүбэтэ, 16онон накаастатан баран, босхолуом».

17Бырааһынньыкка Пилат кинилэргэ биир хаайыылааҕы босхолуохтааҕа[*].

18Норуот күргүөмүнэн: «Кини өллүн! Биһиэхэ Варавваны босхолоо!» – диэн үөгүлээн барбыта. ( 19Варавва, куоракка өрө турууну тэрийэн, киһини өлөрөн, хаайыыга сытара.) 20Пилат Иисуһу босхолуон баҕаран, кинилэртэн хат ыйыппыта. 21Кинилэр биири үөгүлүү турбуттара: «Кириэскэ тиир, кириэскэ тиир – Кинини!»

22Пилат үсүһүн эппитэ: «Кини туох куһаҕаны оҥорбутай? Өлөрөргө ууруллар буруйу оҥорботох, онон накаастаан баран – босхолуом».

23Онуоха күүстэрин муҥунан хаһыытаһан, Иисуһу кириэскэ тиирэри модьуйбуттара; онон кинилэр уонна архиерейдар хаһыылара[*] баһыйан, 24Пилат көрдөһүүнү толорорго быһаарыммыта. 25Көрдүүр киһилэрин – аймалҕаны таһаарбытын, киһини өлөрбүтүн иһин хаайыллыбыт Варавваны – Пилат босхолообута, оттон Иисуһу кинилэр илиилэригэр биэрбитэ.


Кириэскэ тиирии[†]

26[•]Кинини өлөрө илдьэн иһэннэр, Киринеяттан төрүттээх Симон диэн киһини, ходуһаттан истэҕинэ, Иисус кириэһин сүктэрээри, аара тутан ылбыттара. 27Иисуһу үтүмэн үгүс киһи батыһан иһэрэ, дьахталлар, Кинини аһынан, түөстэрин кырбана-кырбана, ытаһаллара. 28Иисус кинилэргэ хайыһан эппитэ: «Иерусалим кыргыттара! Миигиттэн ытаһымаҥ, бэйэҕититтэн уонна оҕолоргутуттан ытаһыҥ. 29„Оҕоломмоттор, төрөөбөт киэлилээхтэр, эмтэрбэт эмиийдээхтэр дьоллоохтор!“ – диир күннэрэ кэлэн иһэллэр[+]. 30Оччоҕо хайаларга: „Үрдүбүтүгэр сууллуҥ!“, булгунньахтарга: „Биһигини саһыарыҥ!“ – диир буолуохтара[+]. 31Киил маһы маннык кэбилиир буоллахтарына, хаппыт мас хайдах буолуой?»

32Кинини кытта икки икки киһини, буруйдаахтары, өлөрө илдьибиттэрэ. 33«Бас уҥуоҕа» диэн ааттаах сиргэ кэлэн, Иисуһу уонна буруйдаахтары тиирбиттэрэ: биирдэрин Кини уҥа өттүгэр, атынын – хаҥас өттүгэр.

34Иисус эппитэ: «Аҕаа! Бырастыы гын кинилэри – тугу гыналларын билбэттэр».

Түөрэх бырахсаннар, таҥаһын үллэстибиттэрэ[+]. 35Маны норуот көрөн турбута. Аҕа баһылыктар[†] элэк оҥостон этэллэрэ: «Атыттары быыһыыра дии, Таҥара талбыт Христоһа буоллаҕына Бэйэтин быыһаннын!»[+]

36Буойуннар эмиэ күлүү гынан, уксууһу уоһугар үҥүлүтэ-үҥүлүтэ: 37«Иудей Ыраахтааҕыта буоллаххына, Бэйэҕин быыһан!» – дэһэллэрэ.

38Кириэскэ Кини үрдүнэн: «Бу иудей Ыраахтааҕыта», – диэн гректии, латыынныы, еврейдии[*] сурук турара.

39Кириэскэ ыйаабыт буруйдаахтарыттан биирдэстэрэ Кинини: «Эн, Христос буоллаххына, Бэйэҕин уонна биһигини быыһаа!» – дии-дии үөҕэ турбута.

40Атына киһитин буойан этэрэ: «Бэйэҥ эмиэ итинник буруйданан баран, Таҥараттан куттаммаккын дуо? 41Биһиги сөпкө буруйданныбыт, тугу оҥорбуппутугар сөптөөҕү ыллыбыт, оттон Кини буоллаҕына туох да куһаҕаны оҥорботоҕо»[+]. 42Онтон Иисустан көрдөспүтэ: «Тойонуом, Саарыстыбаҕар тиийдэххинэ, миигин санаар!»

43Иисус киниэхэ эппитэ: «Кырдьыгы эйиэхэ этэбин: эн күн бүгүн Миигинниин ырайга буолуоҥ».


Иисус Христос өлүүтэ

44[•]Күнүс алта чаас саҕана сир үрдүнэн им балай хараҥа бүрүүкээн, тоҕуска диэри[*] ыаһыран турбута: 45күн хараара өлбүтэ, Таҥара Дьиэтин[†] иһинээҕи таҥас быыс ортотунан хайа барбыта[+].

46Иисус улаханнык: «Аҕаа! Тыыммын Эйиэхэ туттарабын», – диэт, тыына быстыбыта[+].

47Туох буолбутун барытын көрөн турбут сотник Таҥараны айхаллаан баран: «Чахчы да бу Кырдьыксыт Киһи эбит!» – диэбитэ.

48Кэлбит дьон буолбуту көрөн, айманан, түөстэрин кырбана-кырбана, тарҕаспыттара[+]. 49Маны Иисуһу билэр дьон бары уонна Кинини Галилеяттан ыла батыһан кэлбит дьахталлар ыраахтан көрөн турбуттара[+].


Иисус Христоһу харайыы

50[•]Биир үтүө санаалаах, кырдьыгы тутуһар олорор Иосиф диэн ааттаах Сүбэ чилиэнэ – 51кинилэр куомуннаһыыларыгар кыттыгаһа суох, бэйэтэ эмиэ Таҥара Саарыстыбатын кэтэһэр киһи – 52Пилакка кэлэн, Иисуһу ылаары көрдөспүтэ. 53Көҥүллэтэн баран, Кинини кириэстэн арааран таҥаһынан суулаабыта уонна очуоска оҥо хаһан оҥоһуллубут, ким да харайылла илик хаспах хоруобугар сытыарбыта. 54Ол бээтинсэ күн киэһэтэ, субуота[†] үүнэн эрэр кэмэ этэ. 55Галилеяттан кэлсиспит дьахталлар батыһан тиийэн, Иисуһу харайалларын көрбүттэрэ; 56ол кэнниттэн төннөн кэлэн, үчүгэй сыттаах арыыларын, оҕунуохтарын бэлэмнээбиттэрэ; Сокуон[†] быһыытынан[†] ити кэннэ субуотаҕа[†] тугу да гымматахтара[+].

### 24


Тиллии

1[•]Нэдиэлэ бастакы күнүгэр бэрт эрдэ, бэлэмнээбит үчүгэй сыттаах арыыларын ылан, дьахталлар хоруопка[†] кэлбиттэрэ; кинилэри кытта атыттар эмиэ бааллара[*]. 2Арай көрбүттэрэ, хаспах айаҕын сабыы тааһа туора анньыллан турара. 3Кинилэр иһирдьэ киирэннэр, Айыы Тойон Иисуһу булбатахтара. 4Туох буолбутун өйдөөбөккө турдахтарына, иннилэригэр сандаархай маҥан таҥастаах икки киһи баар буолбута[+].

5Олор, дьахталлар кутталларыттан умса көрбүттэригэр, эппиттэрэ: «Тыыннааҕы тоҕо өлбүттэр ортолоругар көрдүүгүт? 6Кини манна суох – тиллибитэ! Өссө Галилеяҕа сылдьан эһиэхэ тугу эппитин өйдөөҥ: 7Киһи Уола[†] аньыылаах дьон илиитигэр бэриллэн тиириллэн баран, үһүс күнүгэр тиллиэхтээх диэбитин»[+].

8Дьэ онно Кини тугу эппитин өйдөөн кэлбиттэрэ;[+] 9хоруоптан[†] төннөн кэлэн, тугу көрбүттэрин Кини уон биир үөрэнээччилэригэр уонна атыттарга барыларыгар кэпсээбиттэрэ. 10Бу Мария Магдалина, Иоанна, Иаков ийэтэ Мария этилэр. Кинилэри кытта бииргэ сылдьыбыт дьахталлар эмиэ Апостолларга[†] ситинник эппиттэрэ[+]. 11Апостоллар[†] кинилэр тылларын сымыйарҕаан итэҕэйбэтэхтэрэ[+]. 12Арай Петр туран хаспахха сүүрбүтэ; тиийэн иһирдьэ өҥөйбүтэ, сууламмыт таҥас эрэ сытара; кини ону көрөн, сөҕө-махтайа саныы-саныы, төттөрү барбыта.


Эммаус суолугар

13[•]Ол күн икки үөрэнээччитэ, Иерусалимтан көстөн ордук ыраах Эммаус диэн дэриэбинэҕэ баран иһэн, 14бу буолбут түбэлтэ туһунан кэпсэппиттэрэ. 15Ол кэпсэтэ истэхтэринэ, Иисус чугаһаан кэлэн, кинилэрдиин аргыстаһан барбыта. 16Кинилэр, харахтара бааллан, Иисуһу билбэтэхтэрэ[+].

17«Бу туох туһунан кэпсэтэ иһэҕит, туохтан санаарҕаатыгыт?» – диэн ыйыппыта Иисус.

18Клеопа диэн ааттаах киһи эппитэ: «Бу күннэргэ Иерусалимҥа туох буолбутун Эн эрэ билбэккэ сылдьаҕын быһыылаах».[†][+]

19«Туох буолбутун?» – диэн ыйыппыта Иисус.

«Назарет[†] Иисуһун туһунан этэбит, – диэбиттэрэ. – Кини Таҥараҕа уонна бар дьоҥҥо тылынан-өһүнэн да, дьайыытынан да кыаҕын биллэрбит Пророк[†] этэ. 20Ону биһиги архиерейдарбыт[†], тойотторбут тутан ылан, өлөрөргө ууран, кириэскэ тиирбиттэрэ[+]. 21Биһиги буоллаҕына Кинини, Израилы босхолуохтаах диэн, эрэнэ саныырбыт. Ол эрээри өссө маннык баар: бу түбэлтэ буолбута үһүс күнүгэр барда, 22оттон бүгүн сорох дьахталларбыт биһигини сөхтөрдүлэр: сарсыарда эрдэ хоруобар тиийэн, 23Бэйэтин булбатахтар; онтон төннөн кэлэн, онно Аанньаллары көрбүттэрин кэпсээтилэр. Аанньаллар Кинини тыыннаах диэбиттэр. 24Биһиги сорох дьоммут хоруопка бара сылдьыбыттара – кырдьык, барыта дьахталлар кэпсээбиттэрин курдук этэ: Кинини Бэйэтин көрбөтөхтөр».

25Иисус эппитэ: «Оо, толкуйа да суох дьоҥҥут! Пророктар[†] эппиттэрин барытын итэҕэйэргит дьэ ыарахан буолар эбит. 26Христос ити курдук эрэйи-буруйу көрөн баран, албан аатырыахтаах этэ буолбат дуо?»[+]

27Иисус, Моисейтан[†] уонна бары пророктартан саҕалаан, Суруйууларга Кини туһунан этиллибити барытын быһаара испитэ[+]. 28Тиийиэхтээх дэриэбинэлэригэр чугаһаан кэлбиттэрэ; Кини хайдах эрэ ааһа барыах курдук гыммыта. 29Онуоха аргыстара Кинини тохтотон: «Күн киэһэрдэ, биһигини кытта манна хаал», – диэбиттэрэ. Онон дьиэҕэ киирсэн, үөрэнээччилэри кытта хаалбыта. 30Аһаары олорбуттарыгар килиэби ылан алҕаан баран, тоһутан кинилэргэ биэрбитэ[+]. 31Дьэ онуоха харахтара аһыллан, Кини Кимин билбиттэрэ, ол гынан баран Иисус кинилэргэ көстүбэт буолан хаалбыта.

32«Ол да иһин, аара суолга биһиэхэ кэпсии, Суруйуулары быһаара истэҕинэ, сүрэхпит өрүкүйбэтэҕэ этэ дуо?» – дэһиспиттэрэ. 33Онон сонно туран Иерусалимҥа төннүбүттэрэ; тиийэн уон биир Апостол уонна атын үөрэнээччилэр түмсүбүт дьиэлэригэр киирбиттэригэр, 34анарааҥҥылар: «Айыы Тойон чахчы тиллибит, аны Симоҥҥа көһүннэ», – дии тоһуйбуттара[+]. 35Онуоха кинилэр эмиэ аара суолга туох буолбутун, ол кэннэ килиэп тоһута турдаҕына, Кинини билбиттэрин кэпсээбиттэрэ.


Иисус Христос үөрэнээччилэригэр көстүүтэ

36[•]Бу туһунан кэпсэтэ олордохторуна, Иисус үөрэнээччилэр ортолоругар Бэйэтинэн баар буолан: «Эһиэхэ эйэ буоллун!» – диэбитэ. 37Кинилэр, тыыны көрдүбүт дии санаан, уолуйа куттаммыттара[+].

38«Тоҕо куттанаҕыт? – диэбитэ Иисус. – Тоҕо саарбахтыы саныыгыт? 39Илиибин-атахпын да көрүҥ: бу Мин Бэйэбинэн турабын. Кэлиҥ, таарыйан да көрүҥ: тыын этэ-сиинэ, уҥуоҕа суох, оттон Мин хайдахпыный?»[+] 40Инньэ диэн баран, кинилэргэ илиитин, атаҕын көрдөрбүтэ. 41Үөрбүттэрэ бэрдиттэн итэҕэйбэккэ, бэркиһии турдахтарына, Иисус: «Манна туох эмэ астааххыт дуо?» – диэн ыйыппыта[+]. 42Үтүллүбүт балык кырбаһа уонна мүөт[*] баарын ылан биэрбиттэрин, 43көрөн турдахтарына, ылан сиэбитэ.

44«Өссө эһигини кытта сылдьан Моисей[†] Сокуонугар[†], Пророктарга, Саалтыырга Мин туспунан суруллубут туолуохтаах диэн эппитим бу туолла», – диэбитэ Иисус. 45Итиэннэ Суруйуулары өйдүүр гына өйдөрүн арыйан баран, эппитэ:[+] 46«Суруйууларга этиллибитинэн, Христос эрэйи-буруйу көрөн өлөн баран, үһүс күнүгэр тиллиэхтээх этэ;[+] 47Иерусалимтан ыла саҕалаан, аньыыны-хараны бырастыы гыннарарга, аньыыны билинэн Таҥараҕа эргиллэргэ бары омуктары Кини аатыттан үөрэтиллиэхтээх. 48Маныаха барытыгар эһиги туоһу буолаҕыт[+]. 49Аҕам тугу биэриэх буолбутун Мин эһиэхэ ыытыаҕым; онон үөһэттэн күүс ылыаххытыгар диэри, эһиги Иерусалимҥа сылдьыҥ»[+].


Иисус Христос халлааҥҥа барыыта

50[•]Иисус үөрэнээччилэрин куораттан таһааран Вифанияҕа[†] илдьибитэ; онно тиийэн баран, икки илиитин өрө уунан туран, кинилэри алҕаабыта[+]. 51Алгыы туран, улам тэйдэр-тэйэн, халлааҥҥа өрө тахсан барбыта. 52Үөрэнээччилэрэ Киниэхэ сүгүрүйэн баран, улуу үөрүүнү үөрэн, Иерусалимҥа төннөн кэлбиттэрэ[+]. 53Кинилэр Таҥараҕа айхал, алгыс этэн, өрүү Таҥара Дьиэтигэр[†] сылдьаллара. Аминь[†][*][+].

## Иоанн

### Иоанн

Иоанн


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]


### 1


ИОАНТАН СИБЭТИЭЙ ЕВАНГЕЛИЕ


Тыл Киһи буолан кэлбитэ

1Аан бастаан Тыл[*] баара, Тыл Таҥараҕа баара, Тыл Таҥара этэ[+]. 2Кини аан бастааҥҥыттан Таҥараҕа этэ. 3Туох барыта Киниттэн саҕаламмыта, Кинитэ суох туох да саҕаламматаҕа[+]. 4Кини олох төрдө этэ, оттон олох киһи аймах сырдыга этэ[+]. 5Сырдык хараҥаҕа да сырдатар, хараҥа сырдыгы кыайар кыаҕа суох[*].

6Таҥара ыыппыт киһитэ кэлбитэ, аата Иоанн диэн этэ[+]. 7Бары киниттэн истэн итэҕэйэллэрин туһугар, кини дьоҥҥо сырдык туһунан кэрэһиттии кэлбитэ[+]. 8Кини бэйэтэ сырдык буолбатах этэ, сырдык туһунан кэрэһиттии кэлбитэ.

9Бу аан дойдуга кэлэр хас биирдии киһини сырдатар дьиҥнээх сырдык баара[*][+]. 10Сырдык бу дойдуга баара, бу дойду Киниттэн саҕаламмыта, арай бу дойду дьоно Кинини билбэтэхтэрэ; 11Бэйэтин дойдутугар кэлбитэ эрээри, Бэйэтин дьоно ылымматахтара;[+] 12оттон ылыммыттарга, Кинини итэҕэйээччилэргэ, Кини Таҥара оҕолоро буолар быраабы биэрбитэ[+]. 13Кинилэр хаантан, эттэн-сиинтэн, эр киһи баҕатыттан буолбакка, Таҥараттан төрөөбүттэрэ[+].

14Тыл Киһи буолан Киниэхэ толору баар илгэлээх үтүөнэн[†], кырдьыгынан сыдьаайан, биһигини кытта олорбута, онон биһиги Кини кэрэмэн килбиэнин, Аҕа Төрөппүт соҕотох Уолун килбиэнин, көрбүппүт[+].

15Иоанн Кинини кэрэһиттээн этэрэ: «„Кэннибиттэн Кэлэн Иһээччи иннибэр буолла, тоҕо диэтэххэ, мин иннибиттэн баара“ диэн, мин бу Кини туһунан эппитим!»[+]

16Киниэхэ толору баар илгэлээх үтүө[†] баайтан биһиги бары бииртэн биир алгыһы ылбыппыт. 17Сокуону[†] Таҥара Моисейынан[†] бэрдэрбитэ, оттон тапталы уонна кырдьыгы Иисус Христос аҕалбыта[+]. 18Таҥараны ким да хаһан да көрбөтөҕө, арай Аҕатыгар баар Кини Төрөппүт соҕотох Уола[*] биһиэхэ Таҥараны көрдөрбүтэ[+].


Иоанн Сүрэхтээччи кэрэһиттээһинэ

19[•]Иоанн маннык кэрэһиттээбитэ. Иудей тойотторо Иерусалимтан Иоаҥҥа аҕабыыттары[†] кытта левиттэри[†] ыытан: «Эн кимҥиний?» – диэн ыйыттарбыттара.

20Иоанн куотуна барбатаҕа, аккаастаммакка аһаҕастык эппитэ: «Мин Христос буолбатахпын»[+].

21«Оччоҕо кимҥиний, – диэбиттэрэ. – Илияҕын дуо?»

«Суох», – диэбитэ кини.

«Пророккун[†] дуо?»

«Суох», – диэн хоруйдаабыта[+].

22«Оччоҕо кимҥин эт, – диэбиттэрэ. – Биһигини ыыппыт дьоҥҥо тиэрдиэхпитин бэйэҥ тускунан тугу этэҕин?»

23Иоанн эппитэ: «Исайя[†] пророк[†] эппитин курдук, мин „Айыы Тойоҥҥо көнө суолла солооҥ“ диэн кураайы куйаарга[†] үөгүлээччи саҥатынабын».

24Онуоха фарисейдар[†] ыыппыт дьонноро ыйыппыттара: 25«Эн Христос да, Илия да, Пророк да буолбатах буоллаххына, тоҕо сүрэхтиигин?»

26«Мин ууга сүрэхтиибин, – диэбитэ Иоанн. – Оттон эһигини кытта Ким турарын эһиги билбэккит: 27Кини кэннибиттэн иһэрэ да, билигин иннибэр буолла. Мин Кини атаҕын таҥаһын да быатын сүөрэргэ сөбө суохпун». 28Бу Иоанн сүрэхтиир сиригэр, Иордан аттыгар Вифаварга[*], буолбута.


Аан дойду аньыытын Бэйэтигэр ылынар Бараан Оҕото[†]

29Сарсыныгар Иоанн киниэхэ кэлэн иһэр Иисуһу көрөн эппитэ: «Аан дойду аньыытын-харатын Бэйэтигэр ылынар Таҥара Бараанын Оҕото[†] бу иһэр[+]. 30„Кэннибиттэн Кэлэн Иһээччи иннибэр буолла, тоҕо диэтэххэ, мин иннибиттэн баара“ диэн бу Кини туһунан эппитим. 31Мин Кинини билбэт этим гынан баран, Кини Израильга биллэрин туһугар ууга сүрэхтии кэлбитим»[+].

32Онтон Иоанн маннык туоһулаабыта: «Тыын холууп курдук халлаантан Киниэхэ түһэрин көрбүтүм[+]. 33Мин Кинини урут билбэт этим, ол гынан баран ууга сүрэхтэтэ миигин Ыытааччы миэхэ Тыын үөһэттэн түһэн Кимиэхэ тохтуур да, Ол – Сибэтиэй Тыынынан Сүрэхтээччи буолар диэбитэ[+]. 34Мин ону көрбүт буолан, Таҥара Уола бу Кини диэн туоһулуубун!»


Маҥнайгы үөрэнээччилэр

35Сарсыныгар Иоанн икки үөрэнээччитин кытта эмиэ ол сиригэр турбута[+]. 36Кини Иисус кэлэн иһэрин көрөөт: «Таҥара Бараанын Оҕото бу иһэр!» – диэн саҥа аллайбыта[+].

37Маны истэн, үөрэнээччилэрэ иккиэн Иисуһу батыһан барбыттара. 38Иисус кэннин хайыһан көрөн: «Эһиги тугу көрдүүгүт?» – диэн ыйыппыта.

«Равви[†] (ол аата «Үөрэтээччи»), Эн ханна олороҕунуй?» – диэн кинилэр хардары ыйыппыттара[+].

39«Барсыҥ, оччоҕо көрүөххүт», – диэбитэ Иисус. Бу уон чаас[*] саҕана этэ. Үөрэнээччилэр барсан, Иисус ханна олорорун көрбүттэрэ, итиэннэ киэһэриэр диэри, Киниэхэ олорбуттара.

40Иоантан истэн Иисуһу батыспыт икки киһиттэн биирдэстэрэ Симон Петр быраата Андрей этэ[+]. 41Андрей убайын Симоны бастакынан булан ылан эппитэ: «Биһиги Мессияны (ол аата Христоһу) буллубут»[+]. 42Итиэннэ кинини Иисуска илдьэ кэлбитэ. Симон диэки көрөн баран Иисус: «Эн Иона[*] уола Симоҥҥын, – диэбитэ. – Аны мантан инньэ Кифа диэн ааттаныаҥ». (Ол аата Петр, «таас» диэн суолталаах аат.)[+]


Филиптээх Нафанаилы ыҥырыы

43Нөҥүө күнүгэр Иисус Галилеяҕа барардыы быһаарынан, Филиби булан: «Миигин батыс», – диэбитэ.

( 44Филипп Вифсаидаттан, Андрейдаах Петр куораттарыттан, төрүттээҕэ.)[+] 45Филипп Нафанаилы булан этэр: «Биһиги Моисей[†] Сокуонугар[†] уонна Пророктарга Суруллубуту – Назареттан[†] төрүттээх Иосиф уолун Иисуһу – буллубут»[+].

46«Ол Назареттан туох эмэ үтүө тахсыан сөп үһү дуо?» – Нафанаил саарбахтыыр.

«Бараҥҥын көр», – диэн хоруйдуур Филипп.

47Иисус Киниэхэ кэлэн иһэр Нафанаилы көрөн этэр: «Бу туох да албына-көлдьүнэ суох дьиҥ чахчы Израиль киһитэ»[+].

48«Эн миигин хантан билэҕиний?» – Нафанаил дьиктиргиир.

«Мин эйигин, Филипп өссө ыҥыра илигинэ, смоковница[†] анныгар көрбүтүм», – диэн хоруйдуур Иисус.

49«Равви![†] – Нафанаил саҥа аллайа түһэр. – Эн Таҥара Уолунаҕын, Израиль Ыраахтааҕытынаҕын!»[+]

50«Эйигин смоковница[†] анныгар көрбүтүм диэбитим иһин, Миигин итэҕэйэҕин; аны маннааҕар өссө улаханы көрүөҕүҥ, – диир Иисус 51уонна салгыы этэр: – Дьиҥ кырдьыгы эһиэхэ этэбин: мантан инньэ эһиги халлаан арылларын уонна Таҥара Аанньаллара Киһи Уолугар[†] кэлэллэрин-баралларын көрүөххүт»[+].

### 2


Канаҕа буолбут уруу

1Үһүс күнүгэр Галилея Канатыгар уруу буолбута, онно Иисус Ийэтэ сылдьыбыта[+]. 2Иисус үөрэнээччилэриниин урууга эмиэ ыҥырыллыбыттара. 3Арыгы бүппүтүн көрөн, Иисус Ийэтэ Киниэхэ: «Арыгылара суох», – диэн этэр.

4«Эн биһикки онно туохпут кыһалҕатай? – диир Киниэхэ Иисус. – Мин кэмим өссө да кэлэ илик»[+].

5Ийэтэ чаҕардарга: «Эһиги Кини тугу этэр да, ону толоруҥ», – диир.

6Манна иудейдар ыраастаналларыгар аналлаах иккилии эбэтэр үстүү мээрэй уу киирэр алта таас купсууна турара[+].

7Иисус чаҕардарга: «Иһиттэргэ уута толору кутуҥ», – диэн соруйар. Тобус-толору гына уу куталлар.

8«Билигин мантан баһан ылан, урууну салайааччыга илдьэн биэриҥ», – диир Иисус. Арыгыны илдьэн биэрэллэр. 9Урууну салайан ыытааччы бу арыгы хантан кэлбитин билбэт этэ, арай ууну баспыт чаҕардар эрэ билэллэрэ, онон кини бу арыгыга кубулуйбут ууну амсайаат, күтүөтү ыҥыран ылан: 10«Хайа да киһи бастаан арыгытын бастыҥын, онтон ыалдьыттар итирдэхтэринэ, мөлтөҕүн туруорар, – диэбитэ. – Эн буоллаҕына баччааҥҥа диэри үчүгэй арыгыны харыстаан олорбуккун».

11Ити курдук Иисус Галилея Канатыгар дьикти бэлиэни аан маҥнай оҥорон, Бэйэтин килбиэнин көрдөрүөҕүттэн ыла үөрэнээччилэрэ Кинини итэҕэйбиттэрэ.

12Бу кэнниттэн Иисус Ийэтиниин, бырааттарыныын уонна үөрэнээччилэриниин Капернаумҥа[†] кэлэн, хас да күн буолбуттара[+].


Таҥара Дьиэтин[†] ырааһырдыы

13[•]Иудей Паасхата[†] чугаһаан, Иисус Иерусалимҥа кэлбитэ[+]. 14Ол кэлэн көрбүтэ, Таҥара Дьиэтин тиэргэнигэр оҕус, бараан, холууп атыылааччылар, харчы уларытааччылар олороллоро. 15Иисус, быанан кымньыы оҥостон, барааннары, оҕустары – барыларын Таҥара Дьиэтиттэн үүртэлээн таһаартаабыта, харчы уларытааччылар остуолларын түҥнэритэ анньыталаан, харчыларын ыһыталаан кэбиспитэ. 16Уонна холууп атыылааччыларга эппитэ: «Балары мантан киэр гыныҥ! Мин Аҕам Дьиэтин эргиэн дьиэтэ оҥостумаҥ!»[+] 17Онуоха үөрэнээччилэрэ «Эн Дьиэҕэр тапталым Миигин уоттуу сиэҕэ» диэн Суруйууларга этиллибитин өйдөөн кэлбиттэрэ[+].

18Оттон иудей тойотторо Киниэхэ эппиттэрэ: «Маннык быһыыланар[†] бырааптааххын Эн биһиэхэ ханнык дьикти бэлиэни көрдөрөн итэҕэтэҕин?»[+]

19«Бу Таҥара Дьиэтин үрэйиҥ, Мин ону үс күнүнэн чөлүгэр түһэриэм», – диэн хоруйдаабыта Иисус[+].

20Маны истэн иудейдар абарбыттара: «Бу Таҥара Дьиэтэ[†] түөрт уон алта сыл тухары тутуллубута, ону Эн үс күн иһигэр тутуоҥ үһү дуо?» 21Оттон Кини Таҥара Дьиэтэ диэн Бэйэтин этин-сиинин эппитэ. 22Үөрэнээччилэрэ кэлин, Иисус өлөн баран тиллибитин кэннэ, Кини итини эппитин өйдөөн, Суруйуулары итиэннэ Кини эппит тылын итэҕэйбиттэрэ[+].


Иисус Христос дьону курдат билэр

23Иисус Иерусалимҥа Паасха[†] бырааһынньыгар сылдьан оҥорор дьикти дьайыыларын көрөн, үгүс дьон Кинини итэҕэйбиттэрэ[+]. 24Оттон Кини барыларын билэр буолан, кинилэр итэҕэллэригэр эрэммэт этэ, 25итиэннэ киһи кимин-тугун атын киминэн эмэ туоһулатарга кыһаллыбат этэ; киһи ис дууһатын Кини Бэйэтэ курдат билэрэ.

### 3


Иисус Христос уонна Никодим

1Иудейдар биир аҕа баһылыктара[†] Никодим диэн ааттаах фарисей баара[+]. 2Кини түүн Иисуска кэлэн эппитэ: «Равви[†]! Эн Таҥара ыыппыт Үөрэтээччитэ буоларгын билэбит. Ким да, Таҥара кинини кытта бииргэ буолбатаҕына, бу Эн көрдөрөр дьиктилэргин оҥорор кыаҕа суох».

3«Дьиҥ кырдьыгы эйиэхэ этэбин, – диэбитэ Иисус, – киһи үөһэттэн хаттаан[*] төрөөбөтөҕүнэ Таҥара Саарыстыбатын көрөр кыаҕа суох».

4«Киһи кырдьан баран хайдах саҥаттан төрүөҕэй? Ийэтин иһигэр төннөн иккиһин төрүүр кыахтаах үһү дуо?» – диэбитэ Никодим.

5Иисус эппитэ: «Дьиҥ кырдьыгы эйиэхэ этэбин: ууттан уонна Тыынтан төрөөбөтөх киһи Таҥара Саарыстыбатыгар киирэр кыаҕа суох;[+] 6эт-хаан эти-хааны, оттон Тыын тыыны төрөтөр. 7Эйиэхэ үөһэттэн төрүөх тустааххыт диэн эппиппин дьиктиргээмэ. 8Тыын[*] ханна баҕарбыт сиригэр тыынар, саҥатын истэҕин эрээри, хантан кэлэрин, ханна барарын билбэккин. Тыынтан төрөөбүт хас биирдии киһиэхэ оннук буолар».

9«Хайдах оннук буолар баҕайытай?» – диэбитэ Никодим.

10Иисус эппитэ: «Израиль үөрэтээччитэ эрээригин, итини билбэккин дуу? 11Дьиҥ кырдьыгы эйиэхэ этэбин: Биһиги тугу билэрбитин этэбит, тугу көрбүппүтүн кэрэһилиибит, оттон эһиги Биһиги кэрэһилиирбитин ылыммаккыт. 12Мин эһиэхэ сирдээҕи туһунан эппиппин итэҕэйбэт буоллаххытына, халлааннааҕы туһунан эттэхпинэ, хайаан итэҕэйиэххитий? 13Халлааҥҥа баар[*], Халлаантан түһэн кэлбит Киһи Уолуттан[†] ураты атын ким да онно тахса сылдьыбатаҕа[+].

14-15Моисей[†] кураайы куйаарга[†] сылдьан алтан моҕойу өрө анньан таһаарбытыныы, Киһи Уола,[†] бары Киниэхэ итэҕэйээччи өлбөтүн, бараммат олохтонорун туһугар, үөһэ таһаарыллыахтаах[+]. 16Таҥара бу аан дойдуну ол курдук таптаан, Бэйэтин Төрөппүт Соҕотох Уолун, Кинини итэҕэйэр ханнык баҕарар киһи өлбөтүн, бараммат олохтонорун туһугар, биэрбитэ»[+].

17Таҥара Уолун аан дойдуну дьүүллэтэ ыыппатаҕа, аан дойду Кининэн быыһанарын туһугар ыыппыта[+]. 18Кинини итэҕэйэр киһи дьүүллэммэт, оттон итэҕэйбэт киһи, Таҥара Төрөппүт соҕотох Уолун аатын итэҕэйбэтэх буолан, хайыы-үйэ дьүүллэнэн турар[+]. 19Оттон дьүүл маннык: сырдык бу аан дойдуга кэлбитэ, ол гынан баран дьон хара дьайдаахтык быһыыланар[†] буолан, сырдыктааҕар хараҥаны ордорбуттара[+]. 20Куһаҕаны оҥорор киһи сырдыгы абааһы көрөр, куһаҕаным арыллыа диэн куттанан сырдыкка барбат;[+] 21оттон кырдьыгынан сылдьар киһи, тугу оҥорбута барыта Таҥара эппитинэн буолара көстөрүн туһугар, сырдыкка талаһар[*].


Иисус Христос уонна Иоанн Сүрэхтээччи

22Бу кэнниттэн Иисус үөрэнээччилэрин кытта Иудея сиригэр кэлбитэ; онно кинилэрдиин бииргэ олорон дьону сүрэхтиир этэ[+]. 23Иоанн эмиэ Салим таһынааҕы элбэх уулаах сиргэ – Еноҥҥа – сүрэхтиирэ; дьон киниэхэ кэлэн сүрэхтэнэн бараллара. ( 24Иоанн өссө хаайылла илигэ.)[+]

25Ол саҕана кини үөрэнээччилэрэ иудейдары[*] кытта ыраастаныы сиэрин-туомун туһунан мөккүспүттэрэ[+]. 26Кинилэр Иоаҥҥа кэлэн эппиттэрэ: «Равви![†] Били эйигин кытта Иордан уҥуор сылдьыбыт, эн кэрэһиттээбит Киһиҥ кэлэн сүрэхтии сылдьар, бары Киниэхэ баран эрэллэр»[+].

27Иоанн хоруйдаабыта: «Халлаантан бэриллибэтэх буоллаҕына, киһи бэйэтэ тугу да ылсар кыаҕа суох[+]. 28„Мин Христос буолбатахпын, Кини иннигэр ыытыллыбытым“ диэн эппиппин эһиги бэйэҕит бигэргэтэр кыахтааххыт[+]. 29Кыыс кэпсэтиилээх киһитэ – күтүөт; оттон күтүөт доҕоро, кини аттыгар туран, доҕорун саҥатын истэн үөрэр эрэ. Ол үөрүүм билигин дьэ толору ситтэ[+]. 30Кини улаатан, оттон мин аччаан иһиэхтээхпин».


Үөһэттэн Кэлээччи

31Үөһэттэн Кэлээччи барыларыттан үрдүк, оттон сирдээҕи сир киһитин быһыытынан сирдээҕини саҥарар; Халлаантан Кэлээччи барыларыттан үрдүк; 32Кини тугу көрбүтүн, тугу истибитин туоһулуур, арай Кини туоһулуурун ким да ылыммат. 33Кини туоһутун ылыммыт киһи Таҥара кырдьыктааҕын бигэргэтэр,[+] 34тоҕо диэтэххэ, Таҥара Ыыппыта Таҥара тылын этэр: Таҥара Киниэхэ Тыыны кэмэ суох биэрэр. 35Аҕата Уолун таптыыр буолан, тугу барытын Киниэхэ туттарбыта[+]. 36Уолун итэҕэйэр киһи бараммат олохтоох, оттон Уолун итэҕэйбэт киһи олоҕу көрүө суоҕа[*]: Таҥара уора-кылына киниттэн үйэлэр тухары араҕыа суоҕа[+].

### 4


Иисус Христос уонна Самария дьахтара

1Иисус Иоаннааҕар элбэх үөрэнээччилэнэн эрэрин, кинитээҕэр элбэхтик сүрэхтиирин туһунан сурах фарисейдарга[†] тиийбитин билэн 2(дьиҥэр, Кини Бэйэтэ буолбатах, үөрэнээччилэрэ сүрэхтииллэрэ),[+] 3Иудеяттан араҕан Галилеяҕа төннүбүтэ[+]. 4Барар суола Самариянан ааһара[+].

5Кини Самарияҕа Сихарь куоракка, Иаков былыр уолугар Иосифка биэрбит өлбүгэ сирин кытыытыгар кэлбитэ[+]. 6Онно Иаков холуодьаһа баара. Иисус айантан сылайан, холуодьас аттыгар сынньана олорбута. Күн ортотун саҕана этэ.

7Биир Самария дьахтара холуодьастан уу баһа кэлбитэ. «Уугуттан иһэрт эрэ», – диэбитэ Иисус. 8Үөрэнээччилэрэ куоракка ас атыылаһа киирбит кэмнэрэ этэ.

9«Миигиттэн, Самария дьахтарыттан, уу көрдүүгүн дуу? – дьахтар соһуйбута. – Эн иудейгын буолбат дуо?» (Иудейдар Самария дьонун иһиттэриттэн аһаабаттар.)

10Иисус эппитэ: «Таҥара тугу бэлэхтиирин, Ким эйиэхэ уугуттан иһэрт диирин билэриҥ эбитэ буоллар, Киниттэн бэйэҥ көрдөһүөҥ этэ, оччоҕо Кини эйиэхэ өлбөт мэҥэ уутун биэриэ этэ»[+].

11«Тойон! – диэбитэ дьахтар. – Эн уу баһар иһитэ суоххун, холуодьас буоллаҕына дириҥ, ол кэннэ өлбөт мэҥэ уута эйиэхэ хантан баар буолуой? 12Эн ама бу холуодьаһы биһиэхэ биэрбит, мантан уолаттарыныын испит, сүөһүлэрин уулаппыт аҕабытынааҕар, Иаковтааҕар, улахан үһүгүн дуо?»

13«Бу холуодьастан иһэр киһи сотору син биир утатыаҕа, – диэбитэ Иисус. – 14Оттон Мин биэрэр уубун иһэр киһи үйэ-саас тухары утатыа суоҕа. Мин биэрэр уум киниэхэ киирэн, бараммат олоххо сүүрүгүрэ устар дьүүктэ уута буолуоҕа»[+].

15Дьахтар эппитэ: «Тойонуом! Миэхэ ол уугуттан бэрсибэккин ээ. Ону иһэн, аны утаппат буолар буоллахпына, манна уу баһа кэлиэм суоҕа этэ».

16«Баран эргин ыҥыран кэл», – диэбитэ Иисус.

17«Мин эрэ суохпун», – диэн хоруйдаабыта дьахтар.

«Эрэ суохпун диэн кырдьыгы эттиҥ, – диэбитэ Иисус. – 18Эн биэстэ эрдэнэ сылдьыбытыҥ, билигин эмиэ эйигин кытта олорооччу эриҥ буолбатах. Ити кырдьыгы эттиҥ».

19«Тойонуом, мин көрдөхпүнэ, Эн пророк[†] эбиккин, – диэбитэ дьахтар. –[+] 20Биһиги аҕаларбыт бу хайаҕа тахсан Таҥараҕа сүгүрүйэллэрэ, оттон эһиги сүгүрүйэр сир Иерусалимҥа баар диигит»[+].

21Иисус эппитэ: «Мин тугу этэрбин итэҕэй: эһиги аны Аҕаҕа сүгүрүйээри бу хайаҕа тахсаргыт да, Иерусалимҥа бараргыт да уурайар кэмэ кэлэн иһэр. 22Эһиги туохха сүгүрүйэргитин билбэккит, оттон биһиги билэбит – быыһабыл иудейдартан кэлиэҕэ[+]. 23Ол эрээри Аҕаҕа дьиҥ сүгүрүйээччилэр Тыын күүһүнэн дьиҥнээхтик сүгүрүйэр кэмнэрэ кэлэн иһэр, хайыы-үйэ кэллэ даҕаны. Аҕа оннук сүгүрүйүүнү кэтэһэр[+]. 24Таҥара – Тыын, онон Таҥараҕа сүгүрүйээччилэр Тыын күүһүнэн дьиҥнээхтик Киниэхэ сүгүрүйүөх тустаахтар»[+].

25Дьахтар эппитэ: «Мессия (ол аата Христос) кэлэрин билэбин. Кини кэлэн барытын биһиэхэ быһаарыа»[+].

26«Ол – Мин, бу эйигин кытта Кэпсэтэ Олорооччу буолабын», – диэбитэ Иисус[+].


Үөрэнээччилэр куораттан кэлэллэр

27Бу кэмҥэ үөрэнээччилэрэ тиийэн кэлэн, Кини дьахтары кытта кэпсэтэрин көрөн дьиктиргээбиттэрэ; ол да буоллар «Эн киниттэн тугу ирдиигин?» эбэтэр «Кинини кытта тугу кэпсэттиҥ?» диэн ким да ыйыппатаҕа.

28Дьахтар уулаах иһитин хаалларан, куоракка киирбитэ. 29Онно киирэн дьоҥҥо: «Олохпор тугу гыммыппын барытын бэйэбэр этэн биэрбит Киһини баран көрүҥ, – диэбитэ. – Кини Христос буолбатаҕа буолуо дуо?» 30Дьон куораттарыттан тахсан Киниэхэ барбыттара.

31Ол кэмҥэ үөрэнээччилэрэ: «Равви[†], аһаа!» – диэн көрдөспүттэрэ.

32«Миэхэ эһиги билбэт аһылыккыт баар», – диэбитэ Иисус. 33Онуоха үөрэнээччилэрэ бэйэлэрин икки ардыларыгар: «Ким эрэ ас аҕалан биэрбитэ буолуо дуо?» – дэһиспиттэрэ.

34Иисус эппитэ: «Мин аһылыгым Миигин Ыытааччы көҥүлүн толоруу уонна Кини үлэтин ситэрии буолар[+]. 35Эһиги аны түөрт ыйынан бурдук быһыыта[†] саҕаланыа дэһэҕит буолбат дуо? Оттон Мин эһиэхэ этэбин: төбөҕүтүн көтөҕөн, бурдуктаах бааһыналар хайдах курдук сырдаабыттарын, быһарга уолдьаспыттарын көрүҥ![+] 36Бурдук быһааччы төлөбүр да ылар, бараммат олоххо анаан үүнүү да хомуйар, онон быһааччы да, хомуйааччы да иккиэн тэҥҥэ үөрүөхтэрэ[+]. 37Биирэ бурдук ыһар, атына үүнүүтүн хомуйар диэн өс хоһооно сөпкө этэр. 38Мин эһигини бэйэҕит эрэйдэнэн үүннэрбэтэххитин быстара ыыттым: онно атыттар үлэлээбиттэрэ, оттон эһиги кинилэр үлэлэрин түмүгүн үллэстэҕит».

39Бу Самария куоратын үгүс олохтоохторо «Олохпор тугу гыммыппын барытын бэйэбэр кэпсээн биэрдэ» диэбит дьахтары истэн, Иисуһу итэҕэйбиттэрэ. 40Онон Киниэхэ кэлэн өссө хаала түһэригэр көрдөспүттэрэ, ол иһин Кини бу куоракка икки күн буолбута.

41Этэр тылын истэн баран, өссө элбэх киһи итэҕэйбитэ, 42онон дьахтарга этэллэрэ: «Билигин эн эрэ кэпсээҥҥиттэн итэҕэйэр буолбатахпыт, аны бэйэбит иһиттибит, биллибит, Кини чахчы аан дойдуну Быыһааччы[†], Христос эбит»[+].


Тойон уолун үтүөрдүү

43Икки күн буолан баран Иисус Самария сириттэн тахсан, Галилеяҕа барбыта. 44Кини пророк[†] бэйэтин дойдутугар хаһан да чиэстэммэт диэн этэрэ[+]. 45Галилеяҕа кэлбитигэр Иерусалимҥа бырааһынньыкка сылдьыбыт олохтоохтор, Иисус оҥорбут дьиктилэрин барытын көрбүт буолан, Кинини үчүгэйдик көрсүбүттэрэ[+].

46Иисус ууну арыгыга кубулуппут сиригэр Галилея Канатыгар эргиллэн кэлбитэ. Онно ыраахтааҕы үрдүк сололоох үлэһитэ кэлэ сылдьара. Кини уола Капернаумҥа[†] ыалдьа сытара[+]. 47Иисус Иудеяттан Галилеяҕа төннөн кэлбит сураҕын истэн, кини Иисуска кэлэн, өлөөрү сытар уолун үтүөрдэригэр көрдөспүтэ.

48«Туох эмэ бэлиэни, дьиктини көрө иликкитинэ, эһиги итэҕэйиэххит суоҕа», – диэбитэ Иисус киниэхэ[+].

49«Тойонуом! Оҕом өлө илигинэ, тиийэ оҕус», – ыраахтааҕы үлэһитэ көрдөспүтэ.

50«Дьиэҕэр төнүн, уолуҥ өлүө суоҕа», – диэбитэ Иисус. Киһи Иисус эппитин итэҕэйэн, дьиэтигэр барбыта. 51Чаҕардара кинини аара суолга көрсөн, уола үтүөрбүтүн туһунан эппиттэрэ. 52Оҕото төһөҕө үтүөрэн барбытын ыйыппытыгар: «Этэ умайара бэҕэһээ сэттэ чаас[*] саҕана ааспыта», – диэбиттэрэ.

53Оҕо аҕата маны истэн, Иисус уолуҥ өлүө суоҕа диэбит кэмигэр оҕото үтүөрбүтүн билбитэ, онон бэйэтэ да, дьиэлээхтэрэ да бука бары Кинини итэҕэйбиттэрэ[+].

54Иисус бу иккис бэлиэ дьиктини, Иудеяттан Галилеяҕа төннөн кэлэн баран, оҥорбута[+].

### 5


Вифездаҕа ыарыһаҕы үтүөрдүү

1Бу кэнниттэн иудей бырааһынньыга буолбутугар Иисус Иерусалимҥа кэлбитэ. 2Иерусалимҥа Барааннар Ааннарын чугаһыгар еврейдии Вифезда[*] диэн ааттаах биэс колоннадалаах хаһыы көлүйэ баар. 3Ол колоннадаларга бэрт элбэх ыарыһах – хараҕа суох, доҕолоҥ, босхоҥ дьон – уу долгуйарын кэтэһэн сыталлара. 4Арыт Айыы Тойон Аанньала көлүйэҕэ түһэн ууну бүллүгүрэтэрэ, оччоҕо, уу долгуйаатын кытта, ууга урут киирбит ханнык да ыарыылаах киһи үтүөрэн хаалара[*]. 5Манна отут аҕыс сыл устата ыалдьыбыт киһи сытара. 6Иисус кинини көрөн, уһуннук ыалдьыбытын билэр буолан: «Үтүөрүөххүн баҕараҕын дуо?» – диэн ыйыппыта.

7«Тойонуом, баҕарабын! – дии түспүтэ ыарыһах. – Ол гынан баран, уу долгуйдаҕына, ууга киллэрэр киһим суох; хаһан бэйэм тиийиэхпэр диэри, атын киһи иннибэр киирбитэ баар буолар».

8«Туран тэллэххин ылан бар», – диэбитэ Иисус[+]. 9Сонно тута киһи үтүөрэн хаалбыта, туран тэллэҕин ылан бэйэтэ хааман барбыта.

Бу субуота[†] күн этэ. 10Ол иһин иудейдар тойотторо үтүөрбүт киһиэхэ: «Бүгүн субуота,[†] онон тэллэххин тута сылдьарыҥ көҥүллэммэт»[*], – диэбиттэрэ[+].

11Кини эппитэ: «Миигин үтүөрдүбүт Киһи тэллэххин тутан бар диэбитэ».

12«Эйигин тэллэххин тутан бар диэбит хайа киһиний?» – иудейдар ыйыппыттара.

13Иисус хайыы-үйэ хойуу дьон быыһынан киирэн баран хаалбыт буолан, киһи Кини кимин билбэтэх этэ.

14Кэлин кинини, Таҥара Дьиэтигэр[†] сылдьарын көрсөн[*] Иисус: «Дьэ бу үтүөрэн чэгиэн буолан сылдьаҕын, – диэбитэ. – Аны аньыыны оҥорума – оҥордоххуна эйиэхэ итиннээҕэр куһаҕан буолуо». 15Киһи иудейдарга тиийэн, кинини Иисус үтүөрдүбүтүн туһунан кэпсээбитэ.


Таҥара Уолун былааһа

16Субуотаҕа итинник дьайыылары оҥорорун иһин, иудейдар Иисуһу сойуолаһан, өлөрөр түгэни көрдөөбүттэрэ[+]. 17Иисус буоллаҕына кинилэргэ этэрэ: «Аҕам өрүү үтүөнү оҥорор, онон Мин эмиэ үтүөнү оҥоробун». 18Субуотаны кэһэрин ааһан, өссө Таҥараҕа тэҥнэһэн Кинини Аҕам диир диэннэр, иудейдар Иисуһу өлөрүөхтэрин ордук сэтэрэн туран баҕарбыттара[+].

19Ол иһин Иисус кинилэргэ эппитэ: «Дьиҥ кырдьыгы эһиэхэ этэбин: Уола, Аҕата тугу оҥорорун көрө илигинэ, Бэйэтин көҥүлүнэн тугу да оҥорор кыаҕа суох: Аҕата тугу оҥорор да, Уола эмиэ ону оҥорор. 20Аҕата Уолун таптыыр буолан, тугу оҥорорун барытын Уолугар көрдөрөр; оннооҕор да улахан эһигини сөхтөрөр дьайыылары Уолугар көрдөрүөҕэ[+]. 21Аҕата өлбүттэри тилиннэрэн, олоҕу биэрэринии, Уола эмиэ кими баҕарбытын тилиннэрэр[+]. 22-23Аҕата кими да дьүүллээбэт: бука бары Аҕатын ытыктыылларын курдук, Уолун эмиэ ытыктаатыннар диэн, дьүүлү барытын Уолугар биэрбитэ. Ким Уолун ытыктаабат, ол Кинини ыыппыт Аҕатын эмиэ ытыктаабат[+][+].

24Дьиҥ кырдьыгы эһиэхэ этэбин: Мин этэр тылбын истэр, Миигин Ыыппыты итэҕэйэр киһи бараммат олохтоох; кини өлөр өлүүттэн туораан бараммат олоххо киирбит буолан, дьүүлгэ турбат[+]. 25Дьиҥ кырдьыгы эһиэхэ этэбин: өлбүттэр Таҥара Уола этэрин истэр итиэннэ истэн баран тиллэр кэмнэрэ кэлэн иһэр, хайыы-үйэ кэллэ даҕаны[+].

26Аҕа, Бэйэтэ олох төрдө буоларыныы, Уолун эмиэ олох төрдө гыммыта,[+] 27Кини Уола – Киһи Уола[†], ол иһин Кини дьүүллүүр быраабы Уолугар биэрбитэ. 28Бу эппиппин дьиктиргээмэҥ. Хоруопка[†] сытааччылар бука бары Таҥара Уола этэрин истэр кэмнэрэ кэлэн эрэр[+]. 29Оччоҕо үтүөнү оҥорбуттар Олоххо тиксээри, куһаҕаны оҥорбуттар Дьүүлгэ тураары тиллэн, хоруоптарыттан[†] тахсан кэлиэхтэрэ. 30Мин Бэйэм көҥүлбүнэн тугу да оҥорор кыаҕым суох. Хайдах истэбин да, оннук дьүүллүүбүн, онон Мин дьүүлүм кырдьыктаах: Мин Бэйэм көҥүлбүн буолбакка, Миигин Ыыппыт Аҕам көҥүлүн толорорго дьулуһабын[+].


Иисус Христос туһунан туоһулааһын

31Бэйэбин Бэйэм эрэ туоһуланар буоллахпына, Мин туоһум дьиҥэ суох[+]. 32Миигин туоһулуур Атын Туоһу баар, Кини Мин туспунан этэрэ кырдьыктааҕын билэбин. 33Эһиги Иоаҥҥа киһи ыыта сылдьыбыккытыгар Иоанн кырдьыгы туоһулаабыта[+]. 34Ол эрээри Мин киһиттэн туоһу эрэйбэппин, маны барытын эһиги быыһанаргыт туһугар этэбин.

35Иоанн умайан сыдьаайа сырдата турар сибэтиилинньик этэ, ол гынан баран эһиги кылгас кэмҥэ эрэ кини сырдыга эһигини үөрдүөн баҕарбыккыт[+]. 36Оттон Миэхэ Иоантан ордук улахан туоһу баар: Аҕам Миэхэ оҥорторо биэрбит дьайыылара, Мин тугу оҥорорум – ол барыта Миигин Аҕам ыыппытын туоһулуур[+]. 37Миигин ыыппыт Аҕам Бэйэтинэн Мин туспунан туоһулаабыта, оттон эһиги Кини саҥатын да истэ, дьүһүнүн да көрө иликкит; 38итиэннэ Кини Ыыппытын итэҕэйбэт буолаҥҥыт, Кини тылын сүрэххитигэр иҥэриммэккит. 39Эһиги Суруйуулары ааҕан, бараммат олоххо тиксиэхпит диигит, ол иһин барытын кыһаллан туран чинчийэҕит. Оттон Суруйуулар Мин туспунан туоһулууллар эбээт[+]. 40Ол эрээри эһиги Олоххо тиксэр туһугар Миэхэ кэлиэххитин баҕарбаккыт.

41Мин дьонтон Бэйэбэр албан ааты эрэйбэппин[+]. 42Эһиги сүрэххитигэр Таҥараҕа таптал суоҕун билэбин. 43Мин Аҕам аатыгар кэлбитим гынан баран, эһиги Миигин ылыммаккыт, оттон ким эмэ атын бэйэтин аатыгар тиийэн кэллэҕинэ, кинини ылыныаххыт[+]. 44Бэйэ-бэйэҕититтэн хайҕал ылсар, оттон Таҥараттан хайҕал ыларга дьулуспат буоллаххытына, эһиги хайдах итэҕэйэр кыахтаныаххытый[+]?

45Аҕатын иннигэр биһигини буруйдуо дии санаамаҥ: эрэнэр Моисейгыт[†] эһигини буруйдуоҕа. 46Моисейы[†] итэҕэйэргит эбитэ буоллар, Миигин эмиэ итэҕэйиэ этигит: кини Мин туспунан суруйбута. 47Оттон кини суруйбутун итэҕэйбэт буоллаххытына, Мин этэрбин хайдах итэҕэйиэххитий?»

### 6


Биэс тыһыынча киһини аһатыы

1[•]Бу кэнниттэн Иисус Галилея муоратын[†] уҥуоргу кытылыгар, Тивериада уобалаһыгар барбыта. 2Ыарыһахтары дьиктитик үтүөрдэрин көрөн, Кинини элбэх киһи батыспыта. 3Иисус үөрэнээччилэрин кытта хайаҕа тахсан олорбута. 4Иудей бырааһынньыга Паасха[†] чугаһаан турар кэмэ этэ[+].

5Иисус төбөтүн өндөтөн, элбэх киһи кэлэн иһэрин көрөн, Филипкэ эппитэ: «Дьону аһатарга хантан килиэп атыылаһабытый?» ([+] 6Кинилэри тургутан көрөн итинник ыйыппыта, дьиҥэр, тугу гынарын Бэйэтэ билэр этэ.)

7«Икки сүүс динарийга[†][*] атыыластахха даҕаны син биир барыларыгар тиийбэт, – диэбитэ Филипп. – Киһи аайы тооромос да тиксиэ суоҕа».

8Үөрэнээччилэриттэн биирдэстэрэ, Симон Петр быраата Андрей, Иисуска эппитэ:[+] 9«Манна биир уолчаан биэс дьэһимиэн килиэптээх, икки балыктаах эбит. Бачча элбэх дьоҥҥо ол ас үһү дуо?»

10«Дьону олордуталааҥ», – диэбитэ Иисус. (Хойуу оттоох сир этэ.) Барыта биэс тыһыынча кэриҥэ киһи олорбута. 11Иисус килиэби ылан Таҥараҕа махтанан баран, үөрэнээччилэригэр үллэрбитин кинилэр олорор дьоҥҥо түҥэппиттэрэ; балыгы эмиэ ким төһөнү баҕарарынан үллэрбиттэрэ[+].

12Топпуттарын кэннэ, Иисус үөрэнээччилэригэр эппитэ: «Ордубут аһы тугу да хаалларбакка, хомуйан ылыҥ». 13Онон биэс дьэһимиэн килиэптэн туох ордубутун хомуйан, уон икки тымтайы толорбуттара.

14Иисус дьиктини оҥорбутун көрөн олорбут дьон: «Бу дойдуга кэлиэхтээх Пророк[†] чахчы бу Кини эбит!» – диэн түмүккэ кэлбиттэрэ[+]. 15Кэлэн Кинини тутан ылан баран, норуокка «Бу – биһиги ыраахтааҕыбыт» диэри гыналларын билэн, Иисус эмиэ соҕотоҕун хайаҕа тахсыбыта.


Уу устун хаамыы

16[•]Киэһэрбитин кэннэ, үөрэнээччилэрэ муораҕа киирбиттэрэ, 17оҥочолоругар олорон, уҥуор баар Капернаумҥа[†] устубуттара. Хараҥаран эрэрэ, Иисус буоллаҕына өссө да кэлэ илигэ. 18Күүстээх тыал түһэн, муора бааллыран барбыта. 19Көс аҥаарын курдугу устан баран, Иисус муора устун хааман иһэрин, оҥочолоругар чугаһаабытын көрөн уолуйа куттаммыттара. 20«Куттанымаҥ, бу – Мин», – диэбитэ Иисус. 21Кинини олордоору гыммыттара да, оҥочолоро ол кэмҥэ тиийиэхтээх кытылыгар тиксэ охсон хаалбыта.

22Нөҥүө күнүгэр муора уҥуоргу кытылыгар хаалбыт дьон онно Кини үөрэнээччилэрэ киирбит соҕотох оҥочолоруттан ураты атын оҥочо суоҕун, Иисус[*] үөрэнээччилэрин кытта олорсубатаҕын, кинилэр бэйэлэрэ эрэ устан барбыттарын көрбүттэрэ. 23Ол ыккардыгар Айыы Тойон алҕаабыт килиэбин сиэбит сирдэрин аттыгар Тивериадаттан эбии атын оҥочолор кэлитэлээбиттэрэ. 24Иисус Бэйэтэ да, үөрэнээччилэрэ да манна суохтарын көрөн, кэлбит дьон оҥочолоругар олорон, Иисуһу көрдүү Капернаумҥа устубуттара.


Олох килиэбэ

25Кини муора уҥуоргу кытылыгар сылдьарын булан, дьиктиргээн: «Равви[†]! Эн манна хаһан кэлбиккиний?» – диэн ыйыппыттара.

26«Дьиҥ кырдьыгы эһиэхэ этэбин, – диэбитэ Иисус, – эһиги Мин оҥорбут дьиктилэрбин өйдөөн буолбакка, килиэби тото сиэбит буолаҥҥыт, Миигин көрдүүгүт. 27Эһиги курсуйар аска буолбакка, бараммат олоххо тиксэрэр аска кыһаллар буолуҥ. Оннук аһы эһиэхэ Киһи Уола[†] биэриэҕэ: Аҕата Таҥара Кинини Бэйэтин бэчээтинэн бэлиэтээбитэ».

28Кинилэр Иисустан: «Таҥара сөбүлүүр дьайыыларын оҥорор туһугар биһиги тугу гынабытый?» – диэн ыйыппыттара.

29«Таҥара Ыыппытын итэҕэйиҥ, ол буолуо – Таҥара сөбүлүүр дьайыытын оҥоруу», – диэбитэ Иисус[+].

30«Биһиги көрөн итэҕэйэрбит туһугар, Эн биһиэхэ туох дьикти бэлиэни көрдөрүөххүн сөбүй? – кинилэр ыйыппыттара. – Туох эмэ дьиктини оҥорон көрдөрүөҥ дуо[+]? 31„Кинилэри аһатаары Халлаантан килиэп түһэрэн биэрдэ“ диэн суруллубутунуу, өбүгэлэрбит кураайы куйаарга[†] сылдьан Халлаантан түспүт мааннаны[†] сиэбиттэрэ дии»[+].

32Иисус эппитэ: «Дьиҥ кырдьыгы эһиэхэ этэбин: килиэби Халлаантан Моисей[†] ылан биэрбэтэҕэ, Мин Аҕам Халлаантан эһиэхэ дьиҥнээх килиэби биэрэр. 33Кини, Халлаантан Түһээччи, аан дойдуга Олоҕу Биэрээччи, Таҥара килиэбэ буолар».

34«Оо, Тойоммуот! – диэбиттэрэ. – Биһиэхэ оннук килиэби өрүүтүн биэрдэргин»[+].

35Иисус кинилэргэ эппитэ: «Мин олох килиэбинэбин. Миэхэ кэлэр киһи аччыктыа суоҕа, Миигин итэҕэйэр киһи хаһан да утатыа суоҕа[+]. 36Ол эрээри эһиги Миигин көрөн да баран, итэҕэйбэккит диэн, Мин эһиэхэ этэн турабын. 37Аҕам Миэхэ тугу биэрэрэ барыта Миэхэ кэлиэҕэ, Миэхэ кэлээччини Мин киэр үүрүөм суоҕа:[+] 38Мин Бэйэм көҥүлбүн толоро буолбакка, Миигин Ыыппыт Аҕам көҥүлүн толоро халлаантан түспүтүм[+]. 39Мин Кини биэрбититтэн тугу да сүтэриэ суохтаахпын, тиһэх күҥҥэ ону барытын тилиннэриэхтээхпин. Миигин ыыппыт Аҕам көҥүлэ итинник[+]. 40Кини Уолун көрөн итэҕэйбит киһи барыта бараммат олохтоноро – бу буолар Миигин ыыппыт Аҕам көҥүлэ; Мин ол киһини тиһэх күҥҥэ тилиннэриэҕим»[+].

41Кини «Мин Халлаантан түспүт килиэппин» диэбититтэн кыйаханан, иудейдар бэйэлэрин ыккардыларыгар мөҥүттэн барбыттара: 42«Бу Иосиф уола Иисус буолбатах этэ дуо, аҕатын да, Ийэтин да биһиги билэбит буолбаат? Уонна баран хайдах „Мин Халлаантан түспүтүм“ диирий?»[+]

43«Мөҥүттүмэҥ, – диэбитэ Иисус, – 44Миигин ыыппыт Аҕам ыҥырбатах буоллаҕына, Миэхэ ким да кэлэр кыаҕа суох; Миэхэ кэлбит киһини Мин тиһэх күҥҥэ тилиннэриэҕим[+]. 45Пророктар[†] кинигэлэригэр „Барыларын Таҥара үөрэтиэҕэ“ диэн суруллубута, онон Аҕам этэрин истэн үөрэммит киһи барыта Миэхэ кэлэр. 46Ол аата ким эрэ Аҕаны көрбүт диэн буолбатах, Таҥараттан Кэлбиттэн ураты атын ким даҕаны Аҕаны көрбөтөҕө – Кини эрэ көрбүтэ[+]. 47Дьиҥ кырдьыгы этэбин эһиэхэ: ким Миигин итэҕэйэр[*], ол бараммат олохтоох. 48Мин олох килиэбинэбин. 49Эһиги өбүгэлэргит кураайы куйаарга[†] сылдьан мааннаны[†] сиэбиттэрэ гынан баран, син биир өлбүттэрэ; 50оттон бу Халлаантан түһэр килиэп оннук буолбатах: бу килиэби сиир киһи өлүө суоҕа. 51Мин Халлаантан түспүт тыыннаах килиэппин: ким бу килиэби сиир, ол үйэлэр тухары олоруоҕа; Мин биэрэр килиэбим – Мин аан дойду олоҕун туһугар толук биэрэр Бэйэм Этим-сииним»[+].

52Онуоха иудейдар икки ардыларыгар мөккүөр саҕаламмыта. «Бэйэтин Этин ол биһиэхэ хайдах сиэтэрий?» – диэн кинилэр абарбыттара.

53Иисус кинилэргэ эппитэ: «Дьиҥ кырдьыгы эһиэхэ этэбин: эһиги Киһи Уолун Этин сиэбэт, Кини Хаанын испэт буоллаххытына, искитигэр бараммат олохтонуоххут суоҕа[+]. 54Мин Эппин сиир, Мин Хааммын иһэр киһи бараммат олохтоох – Мин кинини тиһэх күҥҥэ тилиннэриэҕим. 55Мин Этим-сииним дьиҥ аһылык, Мин Хааным дьиҥ утах буолар. 56Мин Эппин сиир, Мин Хааммын иһэр киһи Миигин кытта биир буолар, Мин эмиэ кинини кытта бииргэбин[+]. 57Олоҕу биэрэр Аҕам Миигин ыыппытын, Мин Аҕабынан олорорум курдук, Миигинэн аһылыктанааччы эмиэ Миигинэн олоруоҕа. 58Бу – Халлаантан түспүт килиэп. Кини эһиги өбүгэлэргит сиэбит маанналарын[*] курдук буолбатах: кинилэр сиэн да баран өлбүттэрэ, оттон бу килиэби сиир киһи үйэлэр тухары олоруоҕа». 59Маны Иисус Капернаумҥа синагогаҕа[†] үөрэтэригэр эппитэ.


Бараммат олох тыллара

60Үгүс үөрэнээччитэ итини истэн: «Туох муокас тылларай! Итини ким кыайан истиэҕэй?» – дэһиспиттэрэ.

61Үөрэнээччилэрэ итинник муҥатыйалларын билэн, Иисус эппитэ: «Бу эппиппин истэн дьулайдыгыт дуу? 62Арай Киһи Уола[†] урут сылдьыбыт сиригэр үөһэ тахсарын көрүҥ, оччоҕо тугуй[+]? 63Тыын олоҕу биэрэр, оттон киһиэхэ оннук кыах суох. Мин эһиэхэ этэр тылларбар олох Тыына баар[+]. 64Ол да буоллар итэҕэйбэт дьон эһиэхэ эмиэ бааллар». (Ким итэҕэйбэтин, Кинини таҥнарыахтааҕын Иисус хара маҥнайгыттан билэр этэ.)[+]

65Итиэннэ эппитэ: «Аҕабыттан бэриллибэтэх буоллаҕына, ким даҕаны Миэхэ кэлэр кыаҕа суох диэн, Мин ол иһин эһиэхэ эппитим».

66Мантан ыла бэрт элбэх үөрэнээччитэ тэйэн, Кинини кытта бииргэ сылдьыбат буолбуттара. 67Иисус Уон Иккиэлэриттэн: «Эһиги эмиэ Миигиттэн тэйиэххитин баҕарбаккыт дуо?» – диэн ыйыппыта.

68Симон Петр эппитэ: «Тойоммуот, Эйигиттэн тэйэммит кимиэхэ барыахпытый? Бараммат олох тылларын Эн билэҕин эбээт. 69Эн Христос, Тыыннаах Таҥара Уола буоларгын[*] биһиги итэҕэйдибит да, биллибит да»[+].

70«Мин эһигини Уон Иккиэҥҥитин Апостолларынан[†] талбатаҕым этэ дуо? Ол эрээри эһигиттэн бииргит – адьарай», – диэбитэ Иисус[+]. 71Кини манан Симон Искариот уолун Иуданы сирэйдээн эппитэ. Уон Иккиэлэртэн биирдэстэрэ, Иуда, Иисуһу таҥнарар санаалааҕа[+].

### 7


Иисус Христоһу бырааттара итэҕэйбэттэр

1Бу кэнниттэн Иисус Галилея устун сылдьыбыта, иудейдар өлөрөргө соруналларын иһин, Кини Иудеяҕа сылдьыан баҕарбатаҕа[+]. 2Иудей бырааһынньыга Отуу Туруоруута чугаһаабыт кэмэ этэ. 3Бырааттара Киниэхэ эппиттэрэ: «Эн бу дойдуну хаалларан, Иудеяҕа бар. Ити оҥорор дьиктилэргин үөрэнээччилэриҥ эмиэ көрдүннэр[+]. 4Дьоҥҥо биллэ-көстө сатыыр хайа да киһи бэйэтин дьайыыларын кистээбэт. Эн, итинник дьиктилэри оҥорор кыахтаах буоллаххына, дьоҥҥо-сэргэҕэ Бэйэҕин тоҕо биллэрбэккин?» 5Кинини бэл бырааттара итэҕэйбэт этилэр.

6«Мин кэмим өссө да кэлэ илик, – диэбитэ Иисус кинилэргэ, – оттон эһиэхэ ханнык баҕарар кэм табыгастаах[+]. 7Бу дойду эһигини абааһы көрүөн сатаммат, оттон Миигин, кини дьайыылара мөкүтүн туоһулуурум иһин, абааһы көрөр[+]. 8Эһиги бу бырааһынньыкка барыҥ. Мин кэмим өссө кэлэ илик, онон бырааһынньыкка барбаппын[*]». 9Маны этэн баран, Иисус Галилеяҕа хаалбыта.


Иерусалимҥа Отуу бырааһынньыгар[†]

10Бырааттара бырааһынньыкка барбыттарын кэннэ, ким да билбэтинэн Бэйэтэ эмиэ онно барбыта. 11Иудейдар тойотторо бырааһынньыкка: «Кини ханнаный?» – дии-дии Иисуһу көрдүүллэрэ.

12Мустубут дьон Кини туһунан араастаан мөккүһэллэрэ. Сорохторо «үтүө санаалаах» дииллэрэ, атыттара «норуоту албынныыр» диэн утараллара. 13Ол эрээри, иудейдартан куттанар буолан, ким даҕаны аһаҕастык кэпсэппэт этэ[+].

14Бырааһынньык хайыы-үйэ ортолоон эрдэҕинэ, Иисус Таҥара Дьиэтигэр[†] киирэн үөрэппитэ.

15«Үөрэммэтэх буолан баран, Суруйуулары ити хайдах билэрий?» – диэн иудейдар дьиктиргээбиттэрэ.

16Иисус кинилэргэ хоруйдаан эппитэ: «Мин үөрэтэр үөрэҕим Миэнэ буолбатах, Миигин Ыытааччы үөрэҕэ[+]. 17Кини көҥүлүн тутуһуон баҕарар киһи бу үөрэх Таҥараттан кэлбитин дуу, эбэтэр Мин Бэйэбиттэн үөрэтэрбин дуу билиэҕэ. 18Бэйэтин аатыттан үөрэтэр киһи бэйэтигэр албан ааты ситиһэ сатыыр, оттон ким Кинини Ыыппыты албан аатырдыан баҕарар, ол дьиҥ кырдьыктаах, Кини сымыйалаабат[+]. 19Моисей[†] эһиэхэ Сокуону[†] биэрбэтэҕэ этэ дуо? Ол үрдүнэн хайаҕыт да Сокуону[†] тутуспат. Эһиги тоҕо Миигин өлөрөр сылтаҕы көрдүүгүт?»[+]

20«Искэр абааһы киирбит дуу? – диэн дьон быыһыттан хаһыытаабыттара. – Ким Эйигин өлөрөөрү гынар үһүнүй?»[+]

21Иисус эппитэ: «Мин субуотаҕа[†] биир дьиктини оҥоруохпуттан эһиги күн бүгүҥҥэ диэри уоскуйа иликкит. 22Моисей[†] эһиэхэ быһыллыы[†] сиэрин-туомун олохтообута (дьиҥэр ону Моисей буолбатах, өбүгэлэргит олохтообуттара), ол иһин эһиги субуота[†] күн быһыы оҥороҕут. 23Моисей Сокуона кэһиллибэтин туһугар, киһи субуотаҕа да быһыллар буоллаҕына, Мин киһини бүтүн бэйэтин субуота күн үтүөрдүбүппэр эһиги абараҕыт дуо[+]? 24Таһыттан көрөн дьүүллүүргүтүн аны тохтотуҥ – кырдьыктаах дьүүлү тутуһуҥ»[+].


Иисус Христос туһунан араас мөккүөр

25Маны истэн, Иерусалимтан сылдьар сорох дьон: «Өлөрөөрү көрдүүр Киһилэрэ бу буолбатаҕа буолуо дуо? – диэн кэпсэппиттэрэ. – 26Көр, аһаҕастык саҥарар да, туох да диэбэттэр. Кини чахчы Христос буоларын тойоттор билбиттэрэ дуу? 27Ол гынан баран биһиги Кини Кимин, хантан сылдьарын билэбит, оттон Христос кэллэҕинэ, Кини хантан кэлбитин ким да билиэ суохтаах»[+].

28Иисус Таҥара Дьиэтигэр үөрэтэ туран саҥа аллайбыта: «Миигин эһиги билэҕит, хантан кэлбиппин эмиэ билэҕит: Мин Бэйэм көҥүлбүнэн кэлбэтэҕим – Миигин Дьиҥ Кырдьыктаах ыыппыта. Кинини эһиги билбэккит, 29оттон Мин, Киниттэн кэлбит, Кинини билэбин. Миигин Кини ыыппыта»[+].

30Иисуһу тутан ылар тоҕоостоох түгэни көрдүү сатаабыттара да, кэмэ уолдьаһа илик буолан, Кинини ким да туппатаҕа[+]. 31Оттон мустубут дьонтон үгүстэрэ Кинини итэҕэйбиттэрэ. Итэҕэйбит дьон: «Христос, кэллэҕинэ, ама бу Киһи оҥорбутунааҕар элбэх дьикти бэлиэни оҥороро буолуо дуо?» – дэһэллэрэ[+].


Харабыллар Иисус Христоһу тута кэлэллэр

32Дьон Иисус туһунан тугу кэпсэтэрин истэн, фарисейдар[†] архиерейдардыын[†], Кинини туттара, харабылларын[*] ыыппыттара.

33«Эһигинниин бииргэ сылдьар кэмим кылгаата, – диэбитэ Иисус. – Мин сотору Миигин Ыыппыкка барыаҕым[+]. 34Оччоҕо Миигин көрдөөн да, булуоххут суоҕа. Мин баар сирбэр эһиги кыайан тиийбэккит»[+].

35Иудейдар бэйэлэрин икки ардыларыгар: «Ити, биһиэхэ буллартарбат гына, ханна бараары сорунарый? – дэһиспиттэрэ. – Туора омуктар тарҕанан олорор сирдэригэр баран, кинилэри үөрэтээри гынара буолуо дуо? 36Миигин көрдүөххүт да, булуоххут суоҕа, Мин баар сирбэр эһиги тиийэр кыаххыт суох диэн тугу этэр быһыытай?»


Өлбөт мэҥэ уутун өрүстэрэ

37Бырааһынньык бүтэһик улуу күнүгэр Иисус дьон ортотугар туран, дорҕоонноохтук эппитэ: «Ким утаппыт, Миэхэ кэлэн утаҕын ханнарыахтын[+]. 38Миигин итэҕэйэр киһи сүрэҕиттэн, Суруйууларга этиллэринии, өлбөт мэҥэ уутун өрүстэрэ сүүрүгүрдүөхтэрэ»[+]. 39Манан Иисус Кинини итэҕэйэр дьоҥҥо бэриллэр Тыын туһунан эппитэ. Кини өссө да албан аатыра илик буолан, Сибэтиэй Тыын[*] кинилэргэ бэриллэ илигэ[+].


Дьон-сэргэ санаата хайдыһар

40Мустан турбут дьон халыҥ халҕаһатыттан үгүстэр бу тыллары истэн: «Кини чахчы Пророк[†] эбит!» – дэспиттэрэ[+].

41«Бу – Христос!» – диэбиттэрэ атыттар.

«Христос Галилеяттан кэлэр үһү дуо? – сорохторо утарбыттара. – 42Христос Давид[†] удьуоруттан, Вифлеемтэн,[†] Давид[†] төрөөбүт-үөскээбит сириттэн кэлиэ диэн Суруйууларга этиллибэтэҕэ этэ дуо?»[+] 43Ити курдук көй дьон Иисус туһуттан мөккүһэн турбуттара[+]. 44Сорохтор Кинини тутан ылыахтарын баҕараллара эрээри, Киниэхэ ким да илиитин көтөхпөтөҕө.


Иисус Христоһу итэҕэйбэтэх иудей тойотторо

45Харабыллар архиерейдарга[†] уонна фарисейдарга[†] төннөн кэлбиттэрэ.

«Хайа, тоҕо тутан аҕалбатыгыт?» – дии тоһуйбуттара анарааҥҥылар.

46«Хаһан даҕаны ким да ити Киһи этэрин этэ илигэ!» – харабыллар хоруйдаабыттара.

47«Эһигини эмиэ бутуйбуттар дуу? – диэбиттэрэ фарисейдар. – 48Аҕа баһылыктартан[†], фарисейдартан ким эмэ Кинини итэҕэйбитин эһиги көрбүккүт дуо[+]? 49Арай ити Сокуону билбэт, кырыыска турар ньүдьү-балайдар итэҕэйэллэр!»

50-51Кинилэртэн биирдэстэрэ, урут түүн Иисуска кэлэ сылдьыбыт Никодим, эппитэ: «Биһиги Сокуоммут киһини, этэр тылын истибэккэ, тугу гыммытын билбэккэ эрэ, дьүүллүүр дуо?»[+]

52Маны эппитигэр: «Эн эмиэ Галилея этиҥ буолбат дуо? – диэбиттэрэ. – Суруйуулары сирийэн көр, оччоҕо Галилеяттан Пророк[†] кэлбэтин өйдүөҥ». 53Ол кэнниттэн бары дьиэлэригэр тарҕаспыттара[*].

### 8

1Иисус Елеон хайатыгар барбыта.


Көссүүлэһэн тутуллубут дьахтар

2Сарсыарда эмиэ эрдэ Таҥара Дьиэтигэр[†] кэлбитигэр норуот бүттүүнэ Киниэхэ тиийбитэ. Иисус олорон эрэ кэлбит дьону үөрэппитэ. 3Бу кэмҥэ сокуонньуттар[†] уонна фарисейдар[†] көссүүлэһэн тутуллубут дьахтары Киниэхэ аҕалан, ортолоругар туруоран баран: 4«Үөрэтээччи! Бу дьахтар көссүүлэһэн тутулунна, – диэбиттэрэ. – 5Моисей[†] бэйэтин Сокуонугар[†] манныктары тааһынан тамнаан өлөрөргө соруйбута. Оттон Эн туох диигин?» 6Кинилэр Иисуһу буруйдуур сылтах көрдөөн, үтэн-анньан көрөн итинник эппиттэрэ.

Иисус кинилэргэ кыһаллыбакка[*] умса нөрүйэн, тарбаҕынан сиргэ тугу эрэ суруйа олорбута[+]. 7Онтон арахпакка ыйыппыттарыгар төбөтүн өндөтөн эппитэ: «Эһигиттэн хайаҕыт аньыыта суох бастакынан кинини тааһынан бырахтын»[+]. 8Итиэннэ эмиэ төҥкөйөн, суруйбутунан барбыта.

9Маны истэн кинилэр суобастара оонньоон, улаханныын-аччыгыйдыын биир-биир тарҕаһан хаалбыттара; соҕотох Иисус уонна ортоку турбут дьахтар эрэ хаалбыттара[*].

10Иисус төбөтүн өндөтөн, дьахтартан ураты атын ким да суоҕун көрөн[*]: «Буруйдааччыларыҥ ханналарый? Ким даҕаны эйигин дьүүллээбэтэ дуо?» – диэн ыйыппыта.

11«Ким даҕаны, Тойонуом», – дьахтар хоруйдаабыта.

«Мин эмиэ эйигин дьүүллээбэппин, – диэбитэ Иисус. – Чэ, дьиэҕэр бар уонна аны аньыыны оҥорума»[+].


Аан дойду сырдыга

12Иисус эмиэ норуокка туһаайан эппитэ: «Мин аан дойду сырдыгынабын. Ким Миигин батыспыт, ол хараҥаҕа сылдьыа суоҕа, олох сырдыгар сылдьыаҕа»[+].

13Маны эппитигэр фарисейдар:[†] «Эн Бэйэҕин Бэйэҥ туоһуланаҕын, онон туоһуҥ дьиҥэ суох», – диэбиттэрэ[+].

14Иисус эппитэ: «Өскөтүн Бэйэм туспунан Бэйэм туоһулуур да буоллахпына, Мин туоһум дьиҥнээх, тоҕо диэтэххэ, Мин хантан кэлбиппин уонна ханна баран иһэрбин билэбин; оттон эһиги Мин хантан кэлбиппин да, ханна баран иһэрбин да билбэккит[+]. 15Эһиги дьон куолутунан дьүүллүүгүт, оттон Мин кими да дьүүллээбэппин[+]. 16Өскөтүн дьүүллүүр да буоллахпына, Мин дьүүлүм дьиҥнээх: Мин соҕотох буолбатахпын, Миигин Ыыппыт Аҕам Миигин кытта баар[+]. 17Оттон эһиги Сокуоҥҥутугар икки киһи туоһута дьиҥнээх туоһу диэн суруллан сылдьар. 18Бэйэм туспунан Мин Бэйэм туоһулуубун, итиэннэ Миигин ыыппыт Аҕам эмиэ Мин туспунан туоһулуур»[+].

19Маныаха Киниттэн: «Аҕаҥ ханна баарый?» – диэн ыйыппыттара.

«Эһиги Миигин да, Аҕабын да билбэккит. Миигин билэргит эбитэ буоллар, Аҕабын эмиэ билиэ этигит», – диэбитэ Иисус[+].

20Кини бу тыллары Таҥара Дьиэтигэр харчы угар иһиттэр турар сирдэрин аттыгар үөрэтэ олорон эппитэ. Кэмэ кэлэ илик буолан, ким даҕаны Кинини тутан ылбатаҕа[+].


Мин барар сирбэр эһиги кыайан тиийбэккит

21Иисус кинилэргэ өссө төгүл эппитэ: «Мин сотору барабын. Эһиги Миигин көрдөөҥҥүт да, син биир аньыылаах өлүөххүт. Мин барар сирбэр эһиги кыайан тиийбэккит»[+].

22Иудей тойотторо маны истэн: «Ама Бэйэтигэр тиийинээри гынара буолуо дуо? – дэспиттэрэ. – Тоҕо Мин барар сирбэр эһиги кыайан тиийбэккит диирий?»

23Иисус кинилэргэ эппитэ: «Эһиги алларааҥҥылартан, оттон Мин үөһээҥҥилэртэн буолабын. Эһиги бу дойду дьоноҕут, оттон Мин бу дойду буолбатахпын[+]. 24Ол иһин аньыылаах-харалаах өлүөххүт диэн эттим. Өскөтө бу Мин буоларбын итэҕэйбэтэххитинэ, эһиги аньыылаах өлүөххүт».

25«Эн кимҥиний?» – диэн ыйыппыттара кинилэр.

Иисус эппитэ: «Эһиэхэ этэрим курдук, Мин аан бастааҥҥыттан баарбын[*]. 26Эһиги тускутунан элбэҕи этиэм да, дьүүллүөм да этэ; ол эрээри Кини – Миигин Ыыппыт – кырдьыгы эрэ этэр, онон Мин Киниттэн тугу истибиппин бу дойдуга этэбин»[+].

27Кини Аҕатын туһунан этэрин өйдөөбөтөхтөрө. 28Ол иһин эппитэ: «Киһи Уолун[†] үөһэ таһаардаххытына, бу Мин буоларбын итиэннэ Бэйэбиттэн тугу да оҥорбоппун, Аҕам үөрэппитин курдук этэрбин билиэххит[+]. 29Миигин Ыыппыт Аҕам Миигин кытта бииргэ баар. Мин өрүүтүн Кини сөбүлүүрүн эрэ оҥорорум иһин, Аҕам Миигин хаһан да соҕотохтуу хаалларбат»[+]. 30Маны эппитигэр элбэх киһи Кинини итэҕэйбитэ[+].


Көҥүл дьон уонна кулуттар

31Оттон итэҕэйбит иудейдарга Кини эппитэ: «Мин тылбыттан тахсыбат буоллаххытына, эһиги дьиҥ чахчы Мин үөрэнээччилэрим буолаҕыт. 32Эһиги кырдьыгы билиэххит, оччоҕо кырдьык эһигини босхолуо»[+].

33«Биһиги Авраам[†] удьуордарынабыт, – диэн хардарбыттара, – хаһан да кимиэхэ да кулут буолбатахпыт. Оччоҕо Эн тоҕо босхолонуоххут диигиний?»[+]

34Иисус кинилэргэ эппитэ: «Дьиҥ кырдьыгы эһиэхэ этэбин: аньыыны оҥорор киһи барыта – аньыы кулута[+]. 35Ол гынан баран кулуттара ыал дьиэтигэр куруук олорбот, уоллара үйэ тухары олорор[+]. 36Онон эһиги, Уола босхолоотоҕуна эрэ, дьиҥнээхтик көҥүл буолуоххут. 37Эһиги Авраам[†] удьуордара буоларгытын Мин билэбин. Ол эрээри эһиги Мин этэр тылбын ылыммат буолаҥҥыт, Миигин өлөрөр сылтаҕы көрдүүгүт[+]. 38Мин Аҕабар тугу көрбүппүн эһиэхэ кэпсиибин; оттон эһиги эмиэ бэйэҕит аҕаҕытыгар тугу көрбүккүтүн[*] – ону оҥороҕут».


Эһиги аҕаҕыт – адьарай

39«Биһиги аҕабыт – Авраам!» – диэбиттэрэ кинилэр.

Иисус эппитэ: «Эһиги Авраам оҕолоро эбиккит буоллар, Авраам суолунан сылдьыа этигит[+]. 40Билигин эһиги Миигин, Таҥараттан истибит кырдьыкпын эһиэхэ эппиппэр өлөрөөрү гынаҕыт. Авраам итинник быһыыламмат[†] этэ. 41Эһиги бэйэҕит аҕаҕыт курдук быһыыланаҕыт».

Бу тыллары истэн: «Биһиги булумньу оҕолор буолбатахпыт! – диэбиттэрэ. – Биир Аҕалаахпыт, биһиги Аҕабыт – Таҥара!»

42Иисус эппитэ: «Таҥара эһиги Аҕаҕыт эбитэ буоллар, эһиги Миигин, Таҥараттан кэлбитим уонна билигин манна баарым иһин, таптыа этигит. Мин Бэйэм көҥүлбүнэн кэлбэтэҕим – Кини Миигин ыыппыта. 43Мин этэрбин тоҕо өйдөөбөккүтүй? Кыайан истибэккит, ол иһин өйдөөбөккүт. 44Адьарай аҕалаах буолаҥҥыт, кини баҕатын толоруоххутун баҕараҕыт, оттон кини хара маҥнайгыттан өлөрүөхсүт этэ. Кырдьык диэн киниэхэ суох, онон кини кырдьыкка тирэҕирбэтэҕэ. Сымыйаны этэригэр, бэйэтин киэнин этэр: кини сымыйаччытын ааһан, өссө сымыйа аҕата буолар[+]. 45Оттон Мин кырдьыгы этэрбин эһиги итэҕэйбэккит. 46Эһигиттэн хайаҕыт эмэ Мин аньыыны оҥорбуппун саралыа дуо? Кырдьыгы этэр буоллахпына, тоҕо Миигин итэҕэйбэккитий? 47Таҥара киһитэ Таҥара тылын истэр – эһиги Таҥара дьоно буолбатах буолаҥҥыт, истибэккит».


Иисус Христос уонна Авраам

48Маны эппитигэр иудейдар: «Эн Самария киһитинэҕин[*], искэр абааһы киирбит диэн, биһиги кырдьыгы этэр буолбаппыт дуо?» – диэбиттэрэ[+].

49Иисус эппитэ: «Мин испэр абааһы суох. Мин Аҕабын ытыктыыбын, оттон эһиги Миигин холуннараҕыт[+]. 50Ол эрээри Мин Бэйэбэр албан ааты көрдөөбөппүн: Көрдөөччү уонна Дьүүллээччи Атын[+]. 51Дьиҥ кырдьыгы эһиэхэ этэбин: Мин этэр тылбын толорор киһи хаһан да өлүө суоҕа»[+].

52«Эн искэр абааһы киирбитин билигин дьэ биллибит! – иудейдар өрүкүнэспиттэрэ. – Авраам өлбүтэ, пророктар[†] эмиэ өлбүттэрэ, Эн буоллаҕына „Мин тылбын толорор киһи өлөр өлүү диэни хаһан да билиэ суоҕа“ диигин. 53Ама Эн биһиги өлбүт аҕабытынааҕар Авраамнааҕар улахан үһүгүн дуо? Пророктар[†] эмиэ өлбүттэрэ. Бу аата Бэйэҕин Киммин дэнэҕин?»

54Иисус эппитэ: «Мин Бэйэбин Бэйэм албан аатырдынарым эбитэ буоллар, ол кураанах албан аат буолуо этэ; ол гынан баран Миигин Аҕам албан аатырдар, оттон эһиги Кинини „биһиги Таҥарабыт“ диэн ааттыыгыт[+]. 55Эһиги Кинини хаһан да билбэтэххит, оттон Мин Кинини билэбин. Билбэппин диирим буоллар, эмиэ эһиэхэ дылы сымыйаччы буолуом этэ. Ол эрээри Мин Кинини билэбин уонна Кини этэр тылын тутуһабын[+]. 56Авраам, эһиги аҕаҕыт, Мин күммүн көрөн үөрүөн баҕарбыта, итиэннэ көрөн баран үөрбүтэ даҕаны!»[+]

57Бу тыллары истэн иудейдар: «Эн өссө биэс уоҥҥун да туола иликкин, уонна Авраамы көрбүт үһүгүн дуо?» – дэспиттэрэ.

58«Дьиҥ кырдьыгы эһиэхэ этэбин, – диэбитэ Иисус, – Мин, Авраам төрүөн инниттэн, баарбын». 59Маны эппитигэр иудейдар Кинини быраҕаары, таас ылбыттара, онуоха Кини биллибэккэ быыстарынан ааһан, Таҥара Дьиэтиттэн тахсан салгыы бара турбута[*][+].

### 9


Хараҕа суоҕу үтүөрдүү

1Иисус ааһан иһэн, төрүөҕүттэн хараҕа суох киһини көрбүтэ. 2«Равви[†]! Кини тоҕо хараҕа суох буолан төрөөбүтэ буолуой? – диэн үөрэнээччилэрэ ыйыппыттара. – Хайалара аньыыны-хараны оҥорбутуй: бэйэтэ дуу, төрөппүттэрэ дуу?»[+]

3«Бэйэтин да, төрөппүттэрин да аньыыларыттан буолбатах, – диэбитэ Иисус. – Кини, Таҥара күүһэ кини олоҕор көстөрүн туһугар, хараҕа суох буолбут. 4Миигин Ыытааччы дьайыытын Мин[*] күн устата толоруох тустаахпын; сотору түүн бүрүүкээн кэлиэ, оччоҕо ону ким да оҥорор кыаҕа суох буолуо[+]. 5Мин бу дойдуга баарым тухары, бу дойду сырдыгынабын»[+]. 6Маны этээт, Кини сиргэ силлээн баран, ону буорга булкуйан, киһи хараҕын соппута,[+] 7уонна: «Силоам уутугар баран суун», – диэбитэ (Силоам – ол аата «Ыытыллыбыт» диэн). Киһи онно тиийэн суунаат, көрөр буолан төннүбүтэ[+].

8Маныаха ыаллара уонна урут кини хараҕа суоҕун билэр дьон: «Бу били умналыы олорор киһибит буолбат дуо?» – диэн дьиибэргээбиттэрэ.

9«Кини», – дииллэрэ сорохтор.

«Суох, көннөрү маарынныыр эрэ», – атыттар саарбахтыыллара.

Оттон кини бэйэтэ буоллаҕына дьоҥҥо: «Бу мин ээ», – диирэ.

10«Эн хайдах харахтанан хааллыҥ?» – киниттэн ыйыппыттара.

11«Иисус диэн Киһи буору силинэн илитэн баран, харахпын соппута уонна Силоамҥа тиийэн суун диэбитэ. Онно суунан, мин көрөр буолан кэллим».

12«Кини ханнаный?» – диэн ыйыппыттара.

«Билбэппин», – диэбитэ үтүөрбүт киһи.

13Бу уруккута хараҕа суох киһини фарисейдарга[†] илдьибиттэрэ. 14Иисус буору илитэн баран, киһи хараҕын сотон үтүөрдүбүт күнэ субуота[†] этэ[+]. 15Фарисейдар[†] эмиэ кини хайдах көрөр буолан хаалбытын ыйыппыттара.

«Харахпар инчэҕэй буору биспитэ, ону суунан баран көрөр буолбутум», – диэбитэ киһи.

16«Ол Киһи субуотаны[†] тутуспат эбит, – дэспиттэрэ сорох фарисейдар. – Онон Кини Таҥара ыыппыт Киһитэ буолуон сатаммат».

Атыттар саарбахтаабыттара: «Аньыылаах киһи маннык дьиктилэри хайдах оҥоруоҕай?» Мантан сылтаан мөккүөр күөдьүйбүтэ[+].

17Хараҕа суохтан хат ыйыппыттара: «Кини миигин көрөр гынна диигин. Эн санааҕар, Кини кимий?»

«Мин Кинини Пророк[†] дии саныыбын», – диэбитэ киһи[+].

18Иудей тойотторо кини көрбөт буола сылдьан харахтаммытын хайдах да итэҕэйбэтэхтэрэ. Онон аны төрөппүттэрин ыҥыран ылан: 19«Төрүөҕүттэн хараҕа суох диир уолгут бу дуо? Уонна хайдах көрөр буолан хаалла?» – диэн ыйыппыттара.

20«Бу уолбут буоларын, кини хараҕа суох төрөөбүтүн биһиги билэбит, – төрөппүттэрэ хоруйдаабыттара. – 21Оттон билигин хайдах көрөр буолан хаалбытын, кини хараҕын ким арыйбытын билбэппит. Бэйэтиттэн ыйытыҥ. Сааһын сиппит киһи – этиэҕэ».

22Иудейдартан куттанан, төрөппүттэрэ итинник хоруйдаабыттара. Иисуһу Христос диэн билиммит киһини синагогаттан[†] үүрэр туһунан иудейдар хайыы-үйэ бэйэлэрин икки ардыларыгар сүбэлэспиттэрэ,[+] 23ол иһин төрөппүттэрэ «сааһын сиппит киһи, бэйэтиттэн ыйытыҥ» диэбиттэрэ.

24Хараҕа суох сылдьан харахтаммыт киһини иккиһин ыҥыран ылан: «Кырдьыгы этиэм диэн андаҕай![*] – диэбиттэрэ. – Ол Киһи аньыылааҕын биһиги билэбит».

25Үтүөрбүт киһи эппитэ: «Кини аньыылааҕын-аньыыта суоҕун мин билбэппин, арай биири билэбин – урут көрбөт этим, билигин көрөбүн».

26«Кини эйигин хайдах гынна? Хараххын хайдах көрөр оҥордо?» – диэн хат лаппыйан ыйыппыттара.

27«Мин эһиэхэ эппитим да, истиэххитин баҕарбатаххыт, – диэбитэ кини. – Өссө истиэххитин баҕараҕыт дуо? Биитэр эһиги Кини үөрэнээччилэрэ буолуоххутун баҕараҕыт дуу?»

28Онуоха кинини мөҕөн баран эппиттэрэ: «Эн Кини үөрэнээччитинэҕин, оттон биһиги Моисей[†] үөрэнээччилэринэбит. 29Моисейдыын[†] Таҥара кэпсэппитин билэбит, оттон бу Киһи хантан кэлбитин да билбэппит»[+].

30Харахтаммыт киһи эппитэ: «Кини хантан кэлбитин билбэккит дьэ дьикти, оттон Кини буоллаҕына миигин көрөр гынна. 31Ол эрээри Таҥара аньыылаахтары истибэтин биһиги билэбит ээ; Кинини ытыктыыр, Кини көҥүлүн толорор киһини Таҥара истэр[+]. 32Төрүөҕүттэн хараҕа суох киһини ким эмэ көрөр гыммыта бу үйэҕэ иһиллэ илигэ. 33Таҥара ыыппатаҕа эбитэ буоллар, Кини тугу да кыайан оҥоруо суоҕа этэ».

34Фарисейдар маны истэн: «Бүтүн бэйэҥ аньыыга-хараҕа булкуллан төрөөн баран, өссө биһигини үөрэтэ тураҕын дуо?» – диэбиттэрэ. Уонна үүрэн кэбиспиттэрэ.


Дьиҥ хараҕа суохтар

35Иисус кинини үүрбүттэрин истэн баран, булан ылан: «Эн Таҥара Уолун[*] итэҕэйэҕин дуо?» – диэбитэ.

36«Тойонуом, итэҕэйиэхпин Кини кимий?» – диэн ыйыппыта киһи.

37«Урут Кинини эн көрбүтүҥ, билигин Кини эйигинниин кэпсэтэ турар», – диэбитэ Иисус[+].

38«Тойонуом, итэҕэйэбин!» – диэн саҥа аллайа түһээт, киһи Киниэхэ сүгүрүйбүтэ.

39Иисус эппитэ: «Мин бу аан дойду дьүүллэнэрин – көрбөт дьон көрөр буолалларын, көрөр дьон көрбөт буолалларын туһугар кэлбитим».

40Кини аттыгар турбут сорох фарисейдар маны истэн: «Ама биһиги эмиэ хараҕа суох үһүбүт дуо?» – дэспиттэрэ[+].

41«Хараҕа суоххут эбитэ буоллар, аньыыга киириэ суох этигит, – диэбитэ Иисус. – Ол гынан баран эһиги билигин көрөбүт диигит, онон аньыыгыт бэйэҕитигэр хаалар»[+].

### 10


Бараан үөрүн туһунан домох

1«Дьиҥ кырдьыгы эһиэхэ этэбин: бараан далыгар аанынан киирбэккэ, атын сиринэн күрүөһүлээн киирээччи – ол уоруйах уонна түөкүн, 2оттон аанынан киирээччи – барааннар маныыһыттара. 3Маныыһыкка харабыл ааны аһан биэрэр, барааннар эмиэ кини саҥатын истэллэр; оччоҕо кини барааннарын ааттарынан ыҥыртаан таһырдьа таһаартыыр. 4Барааннарын таһааран баран, иннилэригэр киирэн бара турар, барааннар кини саҥатын билэн, батыһан бараллар. 5Туора киһи саҥатын атыҥыраан, батыһыахтааҕар буолуох, хата, куотуохтара». 6Иисус бу домоҕу кинилэргэ кэпсээбитэ эрээри, кинилэр домох суолтатын өйдөөбөтөхтөрө[+].


Иисус Христос – үтүө санаалаах Маныыһыт

7Онон Кини хаттаан эппитэ: «Дьиҥ кырдьыгы эһиэхэ этэбин: Мин барааннар киирэр ааннарынабын. 8Мин иннибинэ кэлэ сылдьыбыттар бары уоруйахтар уонна түөкүттэр этилэр, кинилэри барааннар истибэтэхтэрэ. 9Мин – ааммын: ким Миигинэн киирбит, ол быыһаныа, киириэ да-тахсыа да, тахсан мэччирэҥи да булуо[+]. 10Уоруйах уора, өлөрө итиэннэ үрэйэ эрэ кэлэр, оттон Мин эһиэхэ олоҕу – толору олоҕу – биэрэ кэлбитим.

11Мин үтүө маныыһыппын: үтүө маныыһыт барааннарын туһугар олоҕун толук биэрэр[+]. 12Наймылаһан үлэлээччи – ол маныыһыт буолбатах, барааннара киниэннэрэ буолбатахтар, онон кини бөрө иһэрин көрдөҕүнэ, барааннары быраҕан атахха биллэрэр, оччоҕо барааннары бөрө тутаттаан сиир, үрүө-тараа ыһыталыыр[+]. 13Наймыласпыт маныыһыт наймылаһан үлэлиир буолан, барааннарга кыһаммакка, куотан хаалар.

14Мин үтүө маныыһыппын: Мин Бэйэм барааннарбын билэбин, кинилэр эмиэ Миигин билэллэр. 15Аҕам Миигин билэрин курдук, Мин эмиэ Аҕабын билэбин, итиэннэ олохпун барааннарым тустарыгар толук уурабын[+]. 16Миэхэ атын барааннар эмиэ бааллар, ол гынан баран билигин бу тиэргэҥҥэ кинилэр суохтар, Мин олорбун эмиэ аҕалыахтаахпын. Кинилэр саҥабын истиэхтэрэ, оччоҕо барыта биир үөр, биир Маныыһыт буолуо[+]. 17Ол иһин Миигин Аҕам – олохпун кэлин хаттаан ылаары биэрэрим иһин – таптыыр[+]. 18Мин олохпун ким да Миигиттэн былдьаан ылбат – Бэйэм биэрэбин. Мин олохпун биэрэр да, хаттаан ылар да былаастаахпын. Бу – Аҕам Миэхэ соруйбут соруга»[+].

19Маны истэн иудейдар эмиэ мөккүһэн турбуттара[+]. 20«Абааһыга буулатан өйүттэн тахсыбыт. Кинини тоҕо истэҕит?» – дииллэрэ үгүстэрэ[+].

21Атыттара утараллара: «Бу абааһыга буулаппыт киһи тыла-өһө буолбатах: абааһы көрбөтү көрөр оҥорор үһү дуо?»[+]


Иудейдар Иисус Христоһу ылымматтар

22Ол саҕана Иерусалимҥа Таҥара Дьиэтин[†] Ырааһырдыы бырааһынньыга буолбута. Кыһын этэ. 23Иисус Таҥара Дьиэтигэр, Соломон колоннадатыгар[*] сылдьыбыта[+]. 24Иудейдар тойотторо Кинини төгүрүйэн баран ыйыппыттара: «Эн биһигини туох да быһаарыыта суох төһө өр маннык сырытыннараары гынаҕын? Биһиэхэ аһаҕастык эт: Эн Христоскун дуо?»[+]

25Иисус кинилэргэ эппитэ: «Эһиэхэ эппитим даҕаны, эһиги итэҕэйбэккит. Аҕам аатынан оҥорор дьайыыларым Мин туспунан туоһулууллар[+]. 26Ол эрээри, Мин эһиэхэ эппитим курдук[*], эһиги Мин барааннарым буолбатаххыт, ол иһин Миигин итэҕэйбэккит. 27Бэйэм барааннарым Мин саҥабын истэллэр, Мин эмиэ кинилэри билэбин, онон Миигин батыһаллар. 28Мин кинилэргэ бараммат олоҕу биэрэбин: кинилэр хаһан даҕаны өлүөхтэрэ суоҕа, ким да Миигиттэн кинилэри былдьаан ылыа суоҕа[+]. 29Миэхэ кинилэри биэрбит Аҕам кимтэн да улахан, онон Аҕабыттан ким да кинилэри былдьыыр кыаҕа суох. 30Аҕам биһикки – биирбит»[+].

31Маны этээтин, иудейдар Иисуһу өлөрөөрү, эмиэ таас ылбыттара[+].

32«Мин эһиэхэ Аҕабыттан ылан, элбэх үтүөнү оҥордум, – диэбитэ Иисус. – Олортон хайаларын иһин Миигин тааһынан тамнаан өлөрөөрү гынаҕыт?»

33Иудейдар хардарбыттара: «Үтүөнү оҥороруҥ иһин буолбатах, Таҥараны холуннарарыҥ, киһи эрээригин, Бэйэҕин Таҥарабын дэнэриҥ иһин, өлөрөөрү гынабыт!»[+]

34Иисус эппитэ: «Эһиги Сокуоҥҥутугар „Мин эттим – эһиги таҥараларгыт“ диэн суруллубатаҕа дуо[+]? 35Таҥара Бэйэтин тылын туһаайбыт дьонун Суруйууларга таҥаралар диэн ааттыыр, оттон Суруйуулар көтүллүбэттэр. 36Мин Таҥара Уолунабын диэбиппэр эһиги Миигин Таҥараны холуннараҕын диигит. Оттон Аҕам Миигин Бэйэтэ талан ылан бу дойдуга ыыппыта[+]. 37Аҕам дьайыыларын оҥорбот буоллахпына, эһиги Миигин итэҕэйимэҥ, 38оттон оҥорор буоллахпына, Миигин да итэҕэйбэтэххит иһин, саатар, оҥорор дьайыыларбын итэҕэйиҥ. Оччоҕо эһиги Аҕам Миэхэ баарын, Мин Аҕабар баарбын билиэххит даҕаны, итэҕэйиэххит даҕаны[*]»[+].

39Маны эппитигэр эмиэ тутан ылаары соруммуттара гынан баран, Иисус кинилэргэ киирэн биэрбэтэҕэ[+]. 40Кини өссө төгүл Иордан уҥуор баар, урут Иоанн сүрэхтээбит сиригэр баран, төһө эрэ кэм устата онно сылдьыбыта[+]. 41Киниэхэ бэрт элбэх киһи тиийэрэ. «Иоанн биир да дьиктини оҥорботоҕо гынан баран, Кини туһунан эппитэ барыта кырдьык эбит», – дииллэрэ ол дьон[+]. 42Онно Иисуһу элбэх киһи итэҕэйбитэ[+].

### 11


Лазарь өлүүтэ

1Вифанияҕа,[†] Мария эдьиийиниин Марфалыын олорор дэриэбинэлэригэр, биир Лазарь диэн киһи ыалдьыбыта[+]. 2Мария били Айыы Тойон атаҕын үчүгэй сыттаах арыынан аҕаан баран баттаҕынан соппут дьахтар этэ. Ыалдьыбыт Лазарь кини быраата этэ[+]. 3Онон Лазарь эдьиийдэрэ Иисуска «Тойоммут, таптыыр киһиҥ ыалдьа сытар» диэн илдьит ыыппыттара.

4«Ити өлөр ыарыы буолбатах, Таҥараны албан аатырдар ыарыы, – диэбитэ Иисус, илдьити истэн баран. – Итинэн Таҥара Бэйэтин Уолун албан аатырдыахтаах».

5Иисус Марфаны, кини балтын уонна Лазары таптыыра. 6Лазарь ыалдьыбытын истэн баран, Иисус тохтообут сиригэр өссө икки күн буолбута. 7Дьэ ол кэнниттэн үөрэнээччилэригэр: «Иудеяҕа төннүөҕүҥ», – диэбитэ.

8Үөрэнээччилэрэ эппиттэрэ: «Равви[†]! Иудейдар Эйигин субу аҕай тааһынан тамнаан өлөрөргө соруммуттара дии, тоҕо онно төннөөрү гынаҕын?»[+]

9Иисус эппитэ: «Күнүскү кэм уон икки чаастаах буолбат дуо? Күнүс сылдьар киһи, бу аан дойду сырдыгын көрө сылдьан, бүдүрүйбэт,[+] 10оттон түүн сылдьар киһи, сырдыгы кытта сылдьыбат буолан, бүдүрүйэр». 11Инньэ диэн баран эппитэ: «Доҕорбут Лазарь утуйбут. Кинини уһугуннара барабын»[+].

12«Тойоммуот! Утуйбут буоллаҕына, үтүөрүөҕэ», – диэбиттэрэ үөрэнээччилэрэ. 13Лазарь өлбүтүн туһунан эппитин көннөрү утуйбутун этэр дии санаабыттара.

14Дьэ онуоха Иисус быһаччы эппитэ: «Лазарь өлбүт. 15Ол кэмҥэ онно суох буолан биэрбиппиттэн Мин эһиги тускутугар үөрэбин эрэ. Билигин эһиги итэҕэйиэххит. Киниэхэ барыаҕыҥ».

16Игирэ Аҥаара диэн ааттыыр киһилэрэ, Фома, үөрэнээччилэргэ: «Биһиги эмиэ баран Кинини кытта бииргэ өлүөҕүҥ», – диэбитэ[+].


Өлүүттэн тилиннэрэн Олоҕу Биэрээччи

17Иисус кэлиитигэр Лазары харайбыттара хайыы-үйэ түөрт хоммут этэ. 18Вифания Иерусалимтан чугас – икки биэрэстэлээх сиргэ баар. 19Марфалаах Марияҕа бырааттарын аһыытын үллэстэ элбэх иудей кэлэн олороро. 20Иисус кэлэн иһэрин истэн, Марфа Кинини көрсө утары барбыта; Мария дьиэтигэр олорон хаалбыта.

21Марфа Иисуска эппитэ: «Тойонуом! Эн манна эбитиҥ буоллар, быраатым өлүө суоҕа этэ. 22Ол гынан баран Эн Таҥараттан тугу да көрдөстөргүн, Кини сибилигин да Эйиэхэ биэриэҕин мин билэбин».

23«Быраатыҥ тиллиэ», – диэбитэ Иисус.

24«Кини тиллии кэмигэр – бүтэһик күҥҥэ тиллэрин билэбин», – диэбитэ Марфа[+].

25Иисус киниэхэ эппитэ: «Мин өлүүттэн Тилиннэрээччи уонна Олоҕу Биэрээччи буолабын. Миигин итэҕэйэр киһи, өлөн да баран, тиллиэҕэ[+]. 26Билигин баар дьон Миигин итэҕэйэр буоллахтарына өлүөхтэрэ суоҕа. Бу эппиппин эн итэҕэйэҕин дуо?»[+]

27«Тойонуом, итэҕэйэбин! – диэн хоруйдаабыта Марфа. – Эн аан дойдуга кэлэн иһэр Христос – Таҥара Уола буоларгын мин итэҕэйэбин»[+].

28Инньэ диэт, баран балтын Марияны кистээн ыҥыран ылан: «Үөрэтээччи кэллэ, эйигин ыҥырар», – диэбитэ. 29Маны истээт, Мария тура охсон, Киниэхэ барбыта. 30Иисус дэриэбинэҕэ киирэ илигэ – Марфалыын көрсүбүт сиригэр баара. 31Дьиэҕэ кутурҕан үллэстэ олорбут иудейдар, Мария тиэтэйэ-саарайа ханна эрэ тахсан баран эрэрин көрөн, быраатын уҥуоҕар ытыы бардаҕа дии санаан, кэнниттэн батыспыттара.

32Иисус баар сиригэр кэлэн, Мария сиргэ умса түһэн, Киниэхэ сүгүрүйбүтэ уонна: «Тойонуом! Эн манна баар эбитиҥ буоллар, быраатым өлүө суоҕа этэ», – диэбитэ.

33Мария уонна бииргэ кэлсибит иудейдар ытаһалларын көрөн, Иисус ис дууһатыттан курутуйан, хаана хамнаан[*]: 34«Ханна кистээтигит?» – диэн ыйыппыта.

«Тойоммуот, барыахха, көрдөрүөхпүт», – дэспиттэрэ.

35Иисус хараҕыттан уу-хаар баспыта[+].

36Маны көрөн иудейдар: «Көр, Лазары күүскэ да таптыыр эбит!» – дэһиспиттэрэ.

37Оттон сорохторо: «Хараҕа суоҕу көрөр гыммыта дии, бу да киһини өлбөт гынар кыаҕа суох этэ дуо?» – диэбиттэрэ[+].


Лазары тилиннэрии

38Иисус өссө ордук улахан кутурҕаҥҥа ылларан, Лазарь сытар хоруобугар кэлбитэ. Ол тааһынан бүөлэммит ааннаах очуос куоҥхалайа этэ[+].

39«Тааһы халбарытыҥ», – диэбитэ Кини.

Өлбүт киһи эдьиийэ Марфа эппитэ: «Тойонуом, хайыы-үйэ сыттаммыт ээ, хоруопка[†] угуллубута төрдүс күнэ».

40«Итэҕэйдэххинэ, Таҥара күүһүн көрүөҥ диэн эйиэхэ эппэтэҕим дуо?» – диэбитэ Иисус.

41Аан тааһын халбарыппыттара. Иисус халлаан диэки көрөн туран: «Аҕаа! Миигин истибитиҥ иһин, Эйиэхэ махтанабын, – диэбитэ. –[+] 42Эн Миигин өрүү истэргин билэбин эрээри, Миигин Эн ыыппыккын итэҕэйэллэрин туһугар, бу турар дьоҥҥо анаан маны эттим»[+]. 43Инньэ диэн баран, Иисус күүстээх куолаһынан: «Лазарь, таҕыс!» – диэн ыҥырбыта[+]. 44Онуоха илиитэ-атаҕа өлүнньүк таҥаһынан сууламмыт киһи тахсан кэлбитэ; сирэйэ былаатынан саба баайылла сылдьара.

«Сирэйин сабыытын сүөрүҥ, бардын», – диэбитэ Иисус турар дьоҥҥо[+].


Иисус Христоһу утары куомуннаһыы

45[•]Марияҕа кэлбит иудейдартан үгүстэрэ Иисус оҥорбут дьиктитин көрөн, Кинини итэҕэйбиттэрэ,[+] 46оттон сорохторо фарисейдарга[†] тиийэн Кини тугу гыммытын кэпсээбиттэрэ. 47Ону истэн, архиерейдар[†] уонна фарисейдар[†] синедриону[†] түмэн мунньахтаабыттара: «Тугу гынабыт? Бу Киһи элбэх дьиктини оҥорон эрэр. 48Маны аахайбакка хааллардахпытына, бары Кинини итэҕэйиэхтэрэ, оччоҕо римляннар кэлэн, биһиги ытык сирбитин[*] да, норуоппутун да былдьаан ылыахтара».

49Биирдэстэрэ, ол дьыл архиерейынан[†] анаммыт Каиафа диэн киһи, эппитэ: «Эһиги тугу да өйдөөбөккүт – 50норуот олоччу эстиэн кэриэтэ, биир киһи бар дьон туһугар өлбүтэ биһиэхэ[*] ордук!»[+]

51-52Маны кини бэйэтэ эппэтэҕэ, Иисус норуот туһугар – норуоту эрэ буолбакка, Таҥара тарҕанан хаалбыт оҕолорун барыларын бииргэ түмээри өлүөхтээҕин, ол дьыл архиерейынан талыллыбыт киһинэн – кининэн, Таҥара этиппитэ[+][+].

53Бу күн Иисус өлөрөргө ууруллубута[+]. 54Онон Кини мантан инньэ иудейдарга аһаҕастык көстүбэт буолбута, кураайы куйаар[†] аттынааҕы дойдуга, Ефраим диэн куоракка, баран үөрэнээччилэрин кытта сылдьыбыта.

55Иудей Паасхата[†] чугаһаан, бырааһынньык иннинэ ыраастанар сиэри-туому тутуһа дойду араас муннугуттан Иерусалимҥа элбэх киһи кэлбитэ[+]. 56Кинилэр Иисуһу көрдүүллэрэ уонна Таҥара Дьиэтигэр көрсүһэн: «Туох дии саныыгытый? Бырааһынньыкка кэлиэ суоҕа дуо?» – диэн кэпсэтэллэрэ. 57Оттон архиерейдар уонна фарисейдар уураах таһаарбыттара: Иисус ханна баарын билэр киһи тойотторго тыллаан Кинини туттарыахтаах[+].

### 12


Вифанияҕа арыынан аҕааһын

1[•]Паасха[†] буолуо алта күн иннинэ Иисус Вифанияҕа[†] кэлбитэ, онно Кини тилиннэрбит киһитэ Лазарь баара[+]. 2Сонно Киниэхэ киэһэ аһылык тэрийбиттэрэ: Марфа илии-атах буолбута, оттон Лазарь атыттары кытта Иисус аттыгар өттүгэстээн сыппыта[+]. 3Мария ыраас нард[*] үчүгэй сыттаах биир муунта күндү арыытынан Иисус атаҕын аҕаан баран, баттаҕынан соппута; дьиэ иһин бүтүннүү ол арыы сытынан сайбыта[+].

4Онуоха үөрэнээччилэриттэн биирдэстэрэ, Иисуһу таҥнарарга санаммыт Иуда Искариот эппитэ: 5«Бу арыыны үс сүүс динарийга[†] атыылаан баран, харчытын дьадаҥыларга түҥэтэр тоҕо сатамматаҕа эбитэй?» 6Маны кини дьадаҥыларга кыһаллан буолбакка, уоруйах буолан эппитэ – харчы угар холбукаларын илдьэ сылдьан, онно угуллар харчыттан арыт бэйэтэ туттара[+].

7«Марияны саҥарымаҥ, – диэбитэ Иисус. – Кини бу арыыны Мин хараллар күммэр анаан ууруммута. 8Дьадаҥылар эһигини кытта өрүү бииргэ буолуохтара, оттон Мин эһигини кытта өрүү бииргэ сылдьыам суоҕа».


Лазары утары куомуннаһыы

9Иудейдар үгүстэрэ Кини онно баарын билэн, Иисус туһуттан эрэ буолбакка, өссө Кини тилиннэрбит Лазарын туһуттан кэлэллэрэ[+]. 10-11Үгүстэр Лазары көрө кэлэн баран, Иисуһу итэҕэйэн төннөллөрүн иһин, архиерейдар[†] Лазары эмиэ өлөрөргө быһаарыммыттара.


Иерусалимҥа киирии

12[•]Сарсыныгар бырааһынньыкка мустубут үтүмэн үгүс киһи Иисус Иерусалимҥа баран иһэрин истэн, 13пальма лабааларын туппутунан Кинини көрсө тахсыбыттара. Кинилэр: «Осанна[†]! Израиль Ыраахтааҕыта, Айыы Тойон аатыгар кэлэн иһээччи алгыстаах!» – диэн хаһыытаһаллара[+].

14-15«Куттаныма, Сион кыыһа[*]! Эн Ыраахтааҕыҥ мииниллэ илик оселу миинэн эйиэхэ кэлиэҕэ» диэн суруллубутун курдук, Иисус осел оҕотун булан мииммитэ[+]. 16Үөрэнээччилэрэ бастаан маны өйдөөбөтөхтөрө гынан баран, кэлин, Иисус албан аатырбытын кэннэ, Кини туһунан итинник суруллубутун уонна Кинини итинник көрсүбүттэрин өйдөөн кэлбиттэрэ[+].

17Иисуһу кытта урут бииргэ сылдьыбыт дьон Кини Лазары хоруобуттан ыҥыран таһааран тилиннэрбитин кэпсэл оҥостоллоро. 18Ол иһин, Кини ити дьиктини оҥорбутун истибит буолан, бар дьон Кинини көрсө утары тахсыбыта.

19«Тугу да ситиспэтэхпитин көрбөккүт дуо? – диэн фарисейдар[†] бэйэлэрин икки ардыларыгар кэпсэтэллэрэ. – Дойду дьоно бүттүүнэ Кинини батыста!»[+]


Омуктар Иисус Христоһу көрдүүллэр

20Бырааһынньыкка Таҥараҕа үҥэ кэлбит дьонтон сорохторо атын омуктар этилэр. 21Кинилэр Галилея Вифсаидатыттан сылдьар Филипкэ тиийэн: «Тойон, биһиги Иисуһу көрүөхпүтүн баҕарабыт», – диэн көрдөспүттэрэ[+]. 22Филипп баран ол туһунан Андрейга тиэрдибитэ; оттон Андрейдаах Филипп бэйэлэрэ Иисуска эппиттэрэ.

23«Киһи Уола[†] килбиэнин көрдөрөр кэмэ кэллэ, – диэбитэ Иисус кинилэргэ. –[+] 24Дьиҥ кырдьыгы эһиэхэ этэбин: сэлиэһинэй туораҕа буорга түһэн баран өлбөтөҕүнэ, соҕотоҕун хаалар; оттон өллөҕүнэ, элбэх аһы биэрэр[+]. 25Олоҕун таптыыр киһи олоҕун сүтэриэҕэ, оттон бу дойдутааҕы олоҕун абааһы көрөр киһи олоҕун бараммат олоххо анаан быыһыаҕа[+]. 26Ким Миэхэ сулууспалыыр, ол Миигин батыстын; Мин ханна баарбын да, кини эмиэ онно буолуоҕа; Миэхэ сулууспалыыр киһини Мин Аҕам үрдүктүк тутуоҕа».


Иисус Христос өлөрүн эрдэттэн этэр

27«Билигин дууһам долгуйда. Тугу этиэмий? „Аҕаа! Бу чаастан Миигин быыһаан ыл!“ диэм дуо? Бу чаас туһугар Мин кэлбитим эбээт[+]. 28Аҕаа! Бэйэҥ ааккын албан аатырт».

Маны эппитигэр халлаантан: «Албан аатыртым, өссө даҕаны албан аатырдыам!» – диир саҥа иһиллибитэ[+].

29Онно турар дьон ити саҥаны истэн, этиҥ эттэ дэспиттэрэ, сорохторо Аанньал Кинини кытта кэпсэттэ диэн быһаарбыттара[+].

30Бу эппиттэригэр хоруйдаан Иисус: «Бу саҥа Мин туспар буолбатах, норуот туһугар иһилиннэ, – диэбитэ. –[+] 31Аан дойду дьүүллэнэр кэмэ кэллэ, билигин бу аан дойду баһылыга киэр үүрүллүөҕэ[+]. 32Онтон Миигин сиртэн үөһэ таһаардахтарына, Мин барыларын Бэйэбэр тардыаҕым»[+].

33Итини Иисус хайдах өлүөхтээҕин өйдөтөн эппитэ[+].

34«Христос үйэлэр тухары баар буоларын Сокуонтан[†] билэбит, – диэбитэ норуот, – оччоҕо Киһи Уола[†] үөһэ таһаарыллыахтаах диэн Эн хайдах этэҕиний? Киһи Уола кимий?»[+]

35Иисус эппитэ: «Сырдык эһиэхэ баар буола сылдьар кэмэ кылгаата. Эһиги, хараҥаҕа былдьаппат туһугар, сырдыкка сылдьыҥ; хараҥаҕа сылдьар киһи ханна баран иһэрин билбэт[+]. 36Сырдык эһиэхэ баарына, сырдыкка итэҕэйиҥ, оччоҕуна сырдык уолаттара буолуоххут». Маны этэн баран, Иисус баран хаалбыта. Кини ханна барбытын ким да билбэтэҕэ[+].


Иудейдар итэҕэйбэттэр

37Итиччэ элбэх дьиктини оҥорбутун үрдүнэн, кинилэр Иисуһу итэҕэйбэт этилэр. 38Онон Исайя[†] пророк[†]: «Айыы Тойон! Биһигиттэн истибитин ким итэҕэйдэ? Айыы Тойон күүһүн ким көрдө?» – диэн эппитэ туолбута[+]. 39Кинилэр итэҕэйэр кыахтара суоҕа, тоҕо диэтэххэ, Исайя[†] өссө маннык эппитэ: 40«Кини харахтарын көрбөт гыммыт, сүрэхтэрин тааһырпыт, онон харахтарынан да көрбөттөр, сүрэхтэринэн да өйдөөбөттөр; оннук буолбатаҕа эбитэ буоллар – Миэхэ эргиллиэ этилэр, оччоҕо Мин кинилэри үтүөрдүөм этэ»[+].

41Иисус кэрэмэн килбиэнин көрбүт буолан, Исайя Кини туһунан итинник эппитэ.

42Тойоттортон бэрт элбэх киһи Иисуһу итэҕэйбитэ эрээри, фарисейдартан[†] куттанан, синагогаттан[†] араарыллымаары, итэҕэйэллэрин биллэрбэттэр этэ[+]. 43Кинилэр Таҥара хайҕалынааҕар дьон хайҕалын ордорбуттара[+].


Иисус Христос эппит тыла дьону дьүүллүөҕэ

44Иисус, бары истэллэрин курдук, доргуччу эппитэ: «Ким Миигин итэҕэйэр, ол Миигин буолбатах, Миигин Ыыппыты итэҕэйэр[+]. 45Ким Миигин көрөр, ол Миигин Ыыппыты көрөр[+]. 46Биир да Миигин итэҕэйэр киһи хараҥаҕа хаалбатын туһугар, Мин, сырдык, бу аан дойдуга кэлбитим[+]. 47Оттон ким эмэ Мин этэр тылбын истэн баран, итэҕэйбэт буоллаҕына, кинини дьүүллээбэппин: Мин бу дойдуну, дьүүллүү буолбакка, быыһыы кэлбитим[+]. 48Миигин киэр анньар, Мин тылбын ылыммат киһи бэйэтэ дьүүллээччилээх: Мин эппит тылым кинини тиһэх күҥҥэ дьүүллүөҕэ. 49Тоҕо диэтэххэ, Мин тугу да Бэйэм көҥүлбүнэн эппэтэҕим – Миигин Ыыппыт Аҕам тугу хайдах эт диэбитин эппитим. 50Кини кэриэһэ бараммат олоххо тиэрдэрин Мин билэбин, онон, Аҕам Миэхэ эппитин курдук, этэбин».

### 13


Иисус Христос үөрэнээччилэрин атахтарын сууйар

1Паасха[†] бырааһынньыгын иннинэ Иисус бу аан дойдуну хаалларан, Аҕатыгар барар кэмэ кэлбитин билэр буолан, бу дойдуга баар Бэйэтин дьонун тиһэҕэр диэри уостубат тапталынан таптыырын көрдөрбүтэ[+].

2Киэһээҥҥи аһылык кэмигэр, Симон уолун Иуда Искариокка[*] Кинини таҥнарар санааны адьарай хайыы-үйэ иҥэрбитин кэннэ,[+] 3Иисус, Аҕата барытын Кини илиитигэр биэрбитин, Бэйэтэ Таҥараттан кэлбитин итиэннэ Киниэхэ баран иһэрин билэр буолан,[+] 4аһыы олорон, туран, тас таҥаһын устубута, уонна сотторун курданан баран, 5суунар тааска уу кутан, үөрэнээччилэрин атахтарын сууйан, курдаммыт сотторунан сотон киирэн барбыта[+].

6Кини Симон Петрга чугаһаан кэлбитигэр Петр: «Тойонуом! Мин атахпын Эн сууйуохтаах үһүгүн дуо?» – диэбитэ.

7Иисус эппитэ: «Мин тугу гынарбын эн билигин билбэккин, кэлин өйдүөҕүҥ».

8«Эн мин атахпын хаһан да сууйуоҥ суоҕа», – диэбитэ Петр.

Иисус эппитэ: «Сууйбатахпына, эн Миэхэ туох да сыһыана суох буолуоҥ»[+].

9«Тойонуом! – дии түспүтэ Петр. – Атахпын эрэ буолбакка, илиибин, төбөбүн эмиэ сууй!»

10Иисус киниэхэ эппитэ: «Сууммут киһи турар бэйэтэ ыраас, онон атаҕын эрэ суунуохтаах. Эһиги эмиэ ырааскыт, ол гынан баран бука бары ыраас буолбатаххыт»[+]. 11Иисус, ким таҥнарыахтааҕын билэр буолан, «бука бары ыраас буолбатаххыт» диэбитэ[+].

12Үөрэнээччилэрин атахтарын сууйан, таҥаһын таҥнан, эмиэ өттүгэстээн сытан баран эппитэ: «Бу Мин эһиэхэ анаан тугу гыммыппын билэҕит дуо? 13Эһиги Миигин Үөрэтээччибит, Тойоммут диэн сөпкө этэҕит, чахчы оннук[+]. 14Онон Мин, Тойоҥҥут уонна Үөрэтээччигит, атаххытын сууйбут эбит буоллахпына, эһиги бэйэ-бэйэҕит эмиэ атаххытын сууйсуохтааххыт[+]. 15Манан, Мин тугу гыммыппыный да – эһиги эмиэ оннук гынаргыт туһугар, эһиэхэ холобур көрдөрдүм[+]. 16Дьиҥ кырдьыгы эһиэхэ этэбин: кулут тойонунааҕар улахан буолбат, ким эмэ ыыппыт киһитэ ыыппытынааҕар улахан буолбат[+]. 17Эһиги маны билэн оҥорор буоллаххытына – алгыстааххыт[+].


Иисус Христос ким таҥнарыахтааҕын этэр

18[•]Эһиги барыгыт тускутунан эппэппин: кимнээҕи талан ылбыппын билэбин. Ол эрээри „Миигин кытта бииргэ килиэп сиэччи[*] Миигин тэпсэри оҥоһунна“ диэн Суруйууларга этиллибит туолуохтун[+]. 19Маны эһиэхэ билигин – туола илигинэ, кэлин туоллаҕына, бу Мин буоларбын итэҕэйэргит туһугар, этэбин[+]. 20Дьиҥ кырдьыгы эһиэхэ этэбин: Мин ыыппыт киһибин ылынааччы Миигин ылынар, оттон Миигин ылынааччы Миигин Ыыппыты ылынар»[+].


«Эһигиттэн биир киһи Миигин таҥнарыаҕа»

21Иисус маны этэн баран, ис-иһиттэн долгуйан кэлбитэ. «Дьиҥ кырдьыгы эһиэхэ этэбин, – диэбитэ Кини, – эһигиттэн биир киһи Миигин таҥнарыаҕа»[+].

22Үөрэнээччилэрэ Кини кими этэрин өйдөөбөккө, сирэй-сирэйдэрин көрсөн кэбиспиттэрэ. 23Иисус биир таптыыр үөрэнээччитэ Кини аттыгар өттүгэстээн сытара[+]. 24Симон Петр киниэхэ ити ким туһунан этэрин бил диэн бэлиэ биэрбитэ.

25Кини Иисуска ыкса кэлэн: «Тойонуом, ол кимий?» – диэн ыйыппыта.

26«Мин килиэби арыыга умньаан баран биэрэр киһим», – диэн хоруйдаабыта Иисус. Маны этээт, килиэп тооромоһун умньаан ылан, Симон Искариот уолугар Иудаҕа ууммута. 27Бу тооромоһу ылаатын кытта, Иудаҕа сатана киирбитэ.

Иисус киниэхэ эппитэ: «Оҥороргун оҥоро оҕус». 28Өттүгэстээн сытааччылартан ким даҕаны Иисус киниэхэ тоҕо итинник эппитин өйдөөбөтөҕө. 29Сорохтор, Иудаҕа харчылаах холбуйа баарын иһин, Иисус киниэхэ «бырааһынньыкка туттуохтаахпытын атыылас» диэбитэ, эбэтэр тугу эмэ дьадаҥыларга биэрэргэ соруйбута буолуо дии санаабыттара[+]. 30Килиэби ылаат, Иуда тахсан барбыта. Түүн этэ.


Саҥа кэриэс

31Кини тахсан барбытын кэннэ, Иисус: «Билигин Киһи Уолун[†] килбиэнэ көһүннэ, Таҥара килбиэнин эмиэ Кини көрдөрдө, – диэбитэ. –[+] 32Таҥара кэрэмэн килбиэнин Кини көрдөрбүт эбит буоллаҕына, бэрт сотору Таҥара эмиэ Кини килбиэнин көрдөрүөҕэ[+].

33Оҕолоруом! Мин эһигини кытта бииргэ сылдьар кэмим кыра хаалла: эһиги Миигин көрдүөххүт гынан баран, иудейдарга эппитим курдук, билигин эһиэхэ эмиэ этэбин: Мин барар сирбэр эһиги кыайан тиийбэккит[+].

34Мин саҥа кэриэһи эһиэхэ биэрэбин: бэйэ-бэйэҕитин таптааҥ. Мин эһигини хайдах таптаабыппыный да, эһиги эмиэ ол курдук, бэйэ-бэйэҕитин таптааҥ[+]. 35Бэйэҕит икки ардыгытыгар таптал баар буоллаҕына, оччоҕо эһиги Мин үөрэнээччилэрим буоларгытын бары билиэхтэрэ».


Петр мэлдьэһиэхтээҕин өтө көрүү

36[•]«Тойонуом! Эн ханна бараҕыный?» – диэн ыйыппыта Симон Петр.

«Мин барар сирбэр билигин эн Миигин кыайан батыһыаҥ суоҕа, – Иисус хоруйдаабыта, – ол эрээри кэлин батыһан барыаҥ».

37«Тойонуом! Мин билигин Эйигин тоҕо кыайан батыһыам суоҕай? – диэбитэ Петр. – Эн тускар мин тыыммын да толук биэриэм!»[+]

38«Мин туспар тыыҥҥын толук биэриэҥ дуо? – диэбитэ Иисус. – Дьиҥ кырдьыгы эйиэхэ этэбин: бөтүүк хаһыытыан иннинэ, эн Миигиттэн үстэ аккаастаныаҥ»[+].

### 14


Иисус Христос – Аҕаҕа тиэрдэр суол

1«Эһиги дьиксиниэ суохтааххыт. Таҥараны уонна Миигин итэҕэйиҥ![+] 2Аҕам дьиэтэ элбэх хостоох; оннук буолбатаҕа эбитэ буоллар, эһиги олорор сиргитин бэлэмнии барабын диэн этиэм этэ дуо? 3Эһиги олорор сиргитин бэлэмнээн баран, эргиллэн кэлиэм, итиэннэ эһиги эмиэ Миигин кытта бииргэ буоларгыт туһугар, эһигини Бэйэбэр ылыам[+]. 4Оттон Мин ханна барарбын эһиги билэҕит, суолун эмиэ билэҕит[*]».

5«Тойоммуот! Эн ханна бараргын биһиги билбэппит, онон барар суолгун хайдах билиэхпитий?» – диэбитэ Фома[+].

6Иисус хоруйдаабыта: «Мин Суол, Кырдьык уонна Олох буолабын; Аҕабар Миигинэн эрэ кэлиэххэ сөп, атын суол суох[+]. 7Эһиги Миигин билэргит эбитэ буоллар, Аҕабын эмиэ билиэ этигит. Аны мантан инньэ Кинини билэҕит – эһиги Кинини көрдүгүт».

8«Тойоммуот, – диэбитэ Филипп, – Аҕаҕын биһиэхэ көрдөрөрүҥ эбитэ буоллар! Биһиги онон сөп буолуо этибит»[+].

9«Бачча тухары Мин эһигинниин бииргэ сырыттым, ол тухары эн Миигин билбэтэххин дуу, Филипп? – диэбитэ Иисус. – Ким Миигин көрбүт, ол Аҕабын көрбүт. Биһиэхэ Аҕаҕын көрдөр диэн хайдах эн этэҕин[+]? 10Мин Аҕабар баарбын, Аҕам Миэхэ баарын эн итэҕэйбэккин дуо? Мин эһиэхэ этэр тылбын Бэйэм көҥүлбүнэн этэр буолбатахпын: бу барыта – Миэхэ баар Аҕам дьайыыта[+]. 11Эһиги Мин Аҕабар баарбын, Аҕам Миэхэ баарын итэҕэйиҥ; оттон Миигин итэҕэйбэт буоллаххытына, оччоҕо дьайыыларбын көрөн итэҕэйиҥ[+]. 12Дьиҥ кырдьыгы эһиэхэ этэбин: Миигин итэҕэйэр киһи Мин оҥорор дьайыыларбын оҥоруоҕа, өссө оннооҕор да улаханнары оҥоруоҕа, тоҕо диэтэххэ, Мин Аҕабар барабын[+]. 13Итиэннэ Мин ааппын ааттаан туран, Аҕабыттан тугу баҕарар көрдөстөххүтүнэ, Мин – Аҕа Уолунан албан аатырарын туһугар – эһиги көрдөспүккүтүн толоруом. 14Өскөтүн Мин ааппын ааттаан туран, тугу баҕарар көрдөстөххүтүнэ[*], ону толоруом[+].


Сибэтиэй Тыыны биэриэх буолан эрэннэрии

15Миигин таптыыр буоллаххытына, Мин кэриэстэрбин толоруҥ[+]. 16Мин Аҕабыттан көрдөһүөм, оччоҕо Аҕам эһиэхэ атын Уоскутааччыны – Кини кэлэн үйэлэр тухары эһигини кытта бииргэ буоларын туһугар – биэриэ[+]. 17Аҕам эһиэхэ Кырдьык Тыынын – бу дойду көрбөт да, билбэт да буолан, ылынар кыаҕа суох Тыынын – ыытыа; оттон эһиги Кинини билэҕит – Кини эһигини кытта баар, Кини эһиги искитигэр буолуоҕа[+].

18Мин кэлиэм – эһигини тулаайах хаалларыам суоҕа. 19Бэрт кылгас кэминэн бу дойду Миигин аны көрүө суоҕа, оттон эһиги көрүөххүт, тоҕо диэтэххэ, Мин тыыннааҕым курдук, эһиги эмиэ тыыннаах буолуоххут[+]. 20Ол күн эһиги Мин Аҕабар, эһиги Миэхэ, Мин эһиэхэ баарбын билиэххит. 21Ким Мин кэриэстэрбин толорор – ол Миигин таптыыр; оттон Миигин таптыыр киһини Аҕам таптыаҕа, Мин эмиэ ол киһини таптаан, Бэйэм киниэхэ көстүөҕүм»[+].

22Иуда (Искариот буолбатах) ыйыппыта: «Тойонуом! Аан дойдуга көстүбэккэ, эһиэхэ көстүөхпүн баҕарабын диэн ити хайдаҕый?»[+]

23Иисус киниэхэ эппитэ: «Миигин таптыыр киһи Мин этэр тылбын толоруоҕа. Аҕам эмиэ кинини таптыаҕа, оччоҕо Биһиги бииргэ кэлэммит, киниэхэ дьиэлэниэхпит[+]. 24Миигин таптаабат киһи Мин тылбын толорбот, оттон эһиги истэр тылгыт Миэнэ буолбатах, Миигин ыыппыт Аҕам киэнэ. 25Маны, эһигини кытта бииргэ эрдэхпинэ, эттим. 26Оттон Сибэтиэй Тыын, Мин туспар Аҕам эһиэхэ ыытыахтаах Уоскутааччыта, эһигини барытыгар үөрэтиэҕэ, Мин эһиэхэ тугу эппиппин барытын өйдөтүөҕэ[+].

27Мин эһиэхэ эйэни хаалларабын, Бэйэм эйэбин эһиэхэ биэрэбин; Мин бу дойду биэрэриттэн атыннык биэрэбин. Эһиги дьиксиниэ, дьулайыа суохтааххыт[+]. 28Эһигиттэн барыам итиэннэ эһиэхэ эмиэ кэлиэм диэн эппиппин иһиттигит. Эһиги Миигин таптыыргыт эбитэ буоллар, Аҕабар барабын диэбиппиттэн үөрүө этигит: Мин Аҕам Миигиннээҕэр улахан[+]. 29Бу туһунан Мин эһиэхэ ол өссө туолуон иннинэ – кэлин туоллаҕына, Миигин итэҕэйэргит туһугар – эттим[+]. 30Мин эһигини кытта кэпсэтэр кэмим кыччаата – бу дойду баһылыга чугаһаата. Кини Мин үрдүбүнэн ханнык да былааһа суох[+]. 31Ол эрээри бу аан дойду Аҕабын таптыырбын билэрин туһугар, Мин Аҕам Миэхэ тугу соруйбутун толоробун: туруҥ, мантан барыаҕыҥ.

### 15


Иисус Христос – виноград умнаһа

1Мин дьиҥнээх виноград умнаһынабын, оттон Аҕам – виноград үүннэрээччи. 2Мин ас биэрбэт хас биирдии лабаабын Кини быһан ылан быраҕар, оттон ас биэрэр хас биирдии лабаабын, өссө элбэх аһы биэрдин диэн, ыраастыыр[+]. 3Мин эһиэхэ эппит тылбын ылынан, эһиги хайыы-үйэ ырааһырдыгыт[+]. 4Эһиги Миэхэ буолуҥ, Мин эмиэ эһиэхэ буолуом. Лабаа умнаска буолбатаҕына, бэйэтэ астамматын курдук, эһиги Миэхэ буолбатаххытына, эмиэ кураанах буолуоххут[+].

5Мин умнаспын, оттон эһиги лабааларгыт. Миэхэ баар киһи, Мин эмиэ киниэхэ буоллахпына, элбэх аһы биэрэр. Эһиги Миигинэ суох тугу да гынар кыаххыт суох[+]. 6Ким Миэхэ буолбатах – лабаа курдук, киэр быраҕыллан куура хатыаҕа; оннук лабааны хомуйан ылан, уокка быраҕаллар[+]. 7Оттон Миэхэ буоллаххытына, Мин этэр тылбын сүрэххитигэр иҥэриннэххитинэ, эһиги тугу баҕараргытын көрдөһүҥ – ол барыта эһиэхэ бэриллиэҕэ[+]. 8Эһиги элбэх аһы биэрдэххитинэ, Мин үөрэнээччилэрим буоллаххытына, Аҕам онон албан аатырыаҕа.


Бэйэ-бэйэҕитин таптааҥ

9Аҕам Миигин таптаабытын курдук, Мин эмиэ эһигини таптаабытым: эһиги Мин тапталбар олоруҥ[+]. 10Мин Аҕам ыйбытын толороммун Кини тапталыгар олорорум курдук, эһиги эмиэ Мин ыйбыппын толордоххутуна, Мин тапталбар олоруоххут. 11Маны – Мин үөрүүм эһиэхэ бэриллэн, эһиги сүрэххитин толорорун туһугар – эттим[+].

12Бу баар Мин кэриэһим: Мин эһигини таптаабытым курдук, эһиги эмиэ бэйэ-бэйэҕитин таптааҥ[+]. 13Саамай улахан таптал – киһи доҕотторун туһугар олоҕун толук уурара[+]. 14Эһиги Мин кэриэспин толорор буоллаххытына, Миэхэ доҕотторум буолаҕыт[+]. 15Тойоно тугу гынарын кулута билбэт, онон аны эһигини кулуттарым диэбэппин, Мин, Аҕабыттан тугу истибиппин барытын эһиэхэ эппит буолан, эһигини доҕотторум диэтим[+]. 16Миигин эһиги талбатаххыт – Мин Бэйэм эһигини талан ылбытым; баран туһаны аҕаларгыт, ол туһаҕыт үйэлэргэ барарын туһугар, итиэннэ Мин ааппын ааттаан туран Аҕабыттан тугу баҕарар көрдөстөххүтүнэ, Кини ону биэрэрин туһугар, Мин эһигини туруорбутум[+]. 17Мин кэриэһим бу баар: эһиги бэйэ-бэйэҕитин таптааҥ[+].


Бу дойду эһигини абааһы көрүөҕэ

18Бу аан дойду эһигини абааһы көрөр буоллаҕына, кини маҥнай Миигин абааһы көрбүтүн эһиги билиэх тустааххыт[+]. 19Эһиги бу дойду эбиккит буоллар, кини бэйэтин дьонун таптыа этэ; бу дойду буолбатаххыт иһин, мантан эһигини Мин талан ылбытым иһин, кини эһигини абааһы көрөр[+]. 20Кулут тойонуттан улахан буолбат диэн эппиппин өйдүү сылдьыҥ. Миигин сойуоласпыт буоллахтарына, эһигини эмиэ сойуолаһыахтара; Мин тылбын толорбут буоллахтарына, эһиги тылгытын эмиэ толоруохтара[+]. 21Ол эрээри кинилэр Миигин Ыыппыты билбэт буоланнар, Мин аатым туһуттан эһиэхэ итинник сыһыаннаһыахтара. 22Мин бу дойдуга кэлэн кинилэргэ эппэтэҕим буоллар, кинилэр аньыыга буруйданыахтара суоҕа этэ, оттон билигин аньыыларын ааһынар кыахтара суох[+]. 23Миигин абааһы көрөр киһи Аҕабын эмиэ абааһы көрөр[+]. 24Атын ким да кыайан оҥорботун Мин кинилэргэ оҥорботоҕум буоллар, кинилэр аньыыга киириэ суох этилэр; оттон билигин ону барытын көрөн да баран, Миигин да, Аҕабын да абааһы көрбүттэрэ[+]. 25Ол эрээри кинилэр Сокуонна[†]рыгар Миигин туох да оруна суох абааһы көрдүлэр диэн суруллубут туолуох тустаах[+].

26Аҕабыттан ыытар Уоскутааччым, Аҕабыттан кэлэр Кырдьык Тыына, эһиэхэ кэллэҕинэ, Мин туспунан туоһулуоҕа[+]. 27Хара маҥнайгыттан Миигин кытта бииргэ сылдьыбыт буолан, эһиги эмиэ Миэхэ туоһу буолуоххут[+].

### 16

1Маны Мин эһиэхэ итэҕэлгит энчирээбэтин туһугар эттим. 2Эһигини синагогалартан[†] үүртэлиэхтэрэ; оннооҕор эһигини өлөрөр ким баҕарар манан Таҥараҕа туһалыыбын дии саныыр кэмэ кэлэн иһэр[+]. 3Кинилэр Мин Аҕабын да, Миигин да билбэт буолан, оннук быһыыланыахтара.[†][+] 4Ол кэм кэллэҕинэ, эһиэхэ ол туһунан тугу эппиппин өйдүүргүт туһугар итини эттим. Эһигинниин бииргэ сылдьар буолан урут эппэтэҕим[+].


Сибэтиэй Тыын соруга

5Оттон билигин Мин Миигин Ыыппыкка барабын; эһигиттэн ким да Миигиттэн „Ханна бараҕын?“ диэн ыйыппат[+]. 6Ол гынан баран маны эппитим кэннэ, эһиги сүрэххит курус санаанан туолла. 7Кырдьык этэбин: барарым эһиэхэ ордук буолуо; барбатахпына, Уоскутааччы кэлиэ суоҕа, оттон бардахпына, Мин Кинини эһиэхэ ыытыаҕым,[+] 8оччоҕо Кини кэлэн, аан дойду дьоно аньыы, кырдьык уонна дьүүл туһунан сыыһа өйдөбүллээхтэрин саралыаҕа: 9аньыы туһунан – Миигин итэҕэйбэттэрин иһин;[+] 10кырдьык туһунан – Мин Аҕабар барарым итиэннэ эһиги аны Миигин көрбөккүт иһин; 11дьүүл туһунан – бу аан дойду баһылыга дьүүллэммитин иһин[+].

12Өссө да элбэҕи этэрдээхпин эрээри, эһиги билигин ону барытын өйдүүр кыаххыт суох. 13Оттон Кини, кырдьык Тыына, кэллэҕинэ, эһигини бары кырдьыкка барытыгар үөрэтиэҕэ: Кини тугу этэрэ, ол Бэйэтин этиитэ буолуо суоҕа, Кини тугу истэрин эрэ этэн эһиэхэ кэнэҕэски кэми иһитиннэриэҕэ[+]. 14Кини Мин этэрбин эһиэхэ иһитиннэрэн, Миигин албан аатырдыаҕа. 15Аҕабар туох баара барыта – Миэнэ, ол иһин Мин этэрбин эһиэхэ иһитиннэриэҕэ диэтим[+].


Санаарҕабыл уонна үөрүү

16Сотору кэминэн эһиги Миигин көрүөххүт суоҕа, онтон сотору буолан баран эмиэ көрүөххүт, тоҕо диэтэххэ, Мин Аҕабар барабын[*]»[+].

17Маныаха сорох үөрэнээччилэрэ: «Сотору кэминэн эһиги Миигин көрүөххүт суоҕа, онтон сотору буолан баран эмиэ көрүөххүт уонна Мин Аҕабар барабын диэн ити тугу этэрий?» – дэһиспиттэрэ. 18Онон кинилэр: «Сотору диэн тугу этэрий? Тугу этэрин өйдөөбөппүт», – диэн кэпсэппиттэрэ.

19Кинилэр тугу ыйытыахтарын баҕаралларын билэн, Иисус эппитэ: «Эһиги бэйэ-бэйэҕититтэн сотору кэминэн эһиги Миигин көрүөххүт суоҕа, онтон сотору буолан баран эмиэ көрүөххүт диэбиппин ыйыталаһаҕыт дуо? 20Дьиҥ кырдьыгы эһиэхэ этэбин: эһиги ытаһыаххыт, кутурҕаҥҥа ылларыаххыт, оттон аан дойду үөрүөҕэ; ол эрээри эһиги төһө да санаарҕаабыккыт иһин, санаарҕабылгыт үөрүүгэ кубулуйуоҕа[+]. 21Дьахтар, төрүүр кэмэ кэллэҕинэ, эрэйи көрөр, оттон оҕолонноҕуна, күн сиригэр саҥа киһи кэлбит үөрүүтүттэн эрэйин сонно умнан кэбиһэр. 22Ол курдук эһиги эмиэ билигин санааргыыгыт эрээри, Мин эһигини иккистээн көрүстэхпинэ, сүрэххит үөрүүнэн туолуоҕа, оччоҕо эһиги үөрүүгүтүн ким да былдьаан ылыа суоҕа[+]. 23Ол күн Миигиттэн тугу да ыйыта барыаххыт суоҕа. Дьиҥ кырдьыгы эһиэхэ этэбин: Аҕабыттан Мин ааппар тугу баҕарар көрдөстөххүтүнэ, Кини ону биэриэҕэ[+]. 24Билиҥҥэ диэри эһиги Мин ааппар тугу да көрдөһө иликкит; көрдөһүҥ, оччоҕо ылыаххыт, оччоҕо үөрүүгүт толору буолуоҕа[+].


Бу дойдуну хотуу

25Баччааҥҥа диэри маны барытын эһиэхэ таайтаран, домохторунан кэпсээн кэллим, ол эрээри аны Аҕам туһунан домоҕо суох аһаҕастык этэр кэмим кэлэн иһэр[+]. 26Ол күн эһиги Киниттэн Мин ааппын ааттаан туран көрдөһүөххүт, эһиги тускутугар Аҕабыттан Мин көрдөһүөм диэн эппэппин. 27Эһиги Миигин таптаабыккыт, Мин Таҥараттан кэлбиппин итэҕэйбиккит иһин, Аҕам эһигини таптыыр[+]. 28Мин Аҕабын хаалларан бу дойдуга кэлбитим, аны билигин бу дойдуну хаалларан Аҕабар барабын»[+].

29Үөрэнээччилэрэ эппиттэрэ: «Бу билигин ханнык да домоҕунан кэпсээбэккэ, аһаҕастык этэҕин. 30Билигин биһиги Эн тугу барытын билэргин, киһи Эйигиттэн ыйытарыгар наадыйбаккын билэн, Таҥараттан кэлбиккин итэҕэйэбит»[+].

31«Билигин итэҕэйэҕит дуо? – диэбитэ Иисус. – 32Кэм-кэрдии уолдьаһан эрэр, хайыы-үйэ уолдьаста даҕаны: эһиги, Миигин соҕотохтуу хаалларан, хас биирдиигит бэйэҕит суолгутунан барыаххыт; ол эрээри, Мин соҕотох буолбатахпын, Миигин кытта Аҕам баар[+].

33Маны Мин эһиэхэ, эһиги Миигинниин биир буолан, эйэҕэ тиксэргит туһугар, эттим. Бу дойдуга эһиги эрэйи көрүөххүт, ол эрээри эрдийиҥ: Мин бу аан дойдуну баһыйдым»[+].

### 17


Иисус Христос үҥүүтэ

1Иисус маны этэн баран, халлаан диэки үөһэ көрөн туран: «Аҕаа! Кэм-кэрдии уолдьаста, – диэбитэ. – Уолуҥ Эн кэрэмэн килбиэҥҥин көрдөрөрүн туһугар, Эн эмиэ Уолуҥ килбиэнин бу дойдуга көрдөр[+]. 2Эн Киниэхэ бүтүн киһи аймах үрдүнэн былааһы биэрбитиҥ курдук, Кини эмиэ Эн Киниэхэ биэрбит дьоҥҥор бараммат олоҕу биэриэҕэ[+]. 3Эйигин, соҕотох дьиҥнээх Таҥараны, уонна Эн ыыппыт Иисус Христоскун билии – бу баар бараммат олох.

4Мин сиргэ Эн кэрэмэн килбиэҥҥин көрдөрдүм, Эн соруйуугун толордум. 5Аны билигин, Аҕаа, Мин Эйиэхэ эрдэхпинээҕи, аан дойду айыллыан инниттэн баар килбиэмминэн Миигин албан аатырт[+].

6Эн бу дойдуттан Миэхэ биэрбит дьоҥҥор Эн ааккын Мин арыйдым; кинилэр Эйиэннэрэ этилэр, кинилэри Миэхэ Эн биэрбитиҥ, кинилэр Эн тылгын толордулар. 7Эн Миэхэ биэрбитиҥ барыта Эйиэнэ буоларын кинилэр билигин дьэ өйдөөтүлэр; 8Эн Миэхэ биэрбит тылларгын Мин кинилэргэ тиэртим; кинилэр ону ылынан, Мин Эйигиттэн кэлбиппин дьиҥнээхтик өйдөөтүлэр, Миигин Эн ыыппыккын итэҕэйдилэр[+].

9Мин кинилэр тустарыгар көрдөһөбүн: бүтүн аан дойду туһугар буолбатах, Миэхэ Эн биэрбит дьонуҥ туһугар көрдөһөбүн – кинилэр Эйиэннэрэ буолаллар эбээт[+]. 10Миэнэ барыта – Эйиэнэ, Эйиэнэ эмиэ Миэнэ; Мин албан аатым килбиэнин кинилэр көрдөрдүлэр[+].

11Мин хайыы-үйэ бу дойдуга буолбатахпын, Эйиэхэ баран иһэбин, оттон кинилэр бу дойдуга хаалаллар. Сибэтиэй Аҕаа! Эн Биһикки биирбит курдук, кинилэр эмиэ биир сомоҕо буолалларын туһугар, кинилэри, Миэхэ биэрбит дьоҥҥун, Бэйэҥ аатыҥ күүһүнэн араҥаччылаа[*][+]. 12Мин бу дойдуга[*] кинилэрдиин бииргэ сылдьан, кинилэри Эн аатыҥ күүһүнэн араҥаччылаатым; кинилэри, Эн Миэхэ биэрбит дьоҥҥун, Мин харыстаан илдьэ сырыттым, онон өлөргө анаммыттан ураты кинилэртэн ким да өлбөтө. Суруйууларга этиллибит туолла[+].

13Билигин Мин Эйиэхэ баран эрэбин, онон кинилэр Мин толору үөрүүбүн үллэстэллэрин туһугар, маны, бу дойдуга эрдэхпинэ, этэбин[+]. 14Мин кинилэргэ Эн тылгын тиэртим; Мин бу дойду буолбатаҕым курдук, кинилэр эмиэ бу дойду буолбатахтарын иһин, аан дойду кинилэри абааһы көрдө[+]. 15Бу дойдуттан кинилэри ыл диэн көрдөспөппүн – кинилэри хара дьайтан араҥаччылаа диэн көрдөһөбүн[+]. 16Мин бу дойду буолбатаҕым курдук, кинилэр эмиэ бу дойду буолбатахтар. 17Эн кинилэри Бэйэҥ кырдьыгыҥ күүһүнэн сибэтии гын: Эн тылыҥ дьиҥ кырдьыктаах[+]. 18Эн Миигин бу дойдуга ыыппытыҥ курдук, Мин эмиэ кинилэри бу дойдуга ыыттым[+]. 19Кинилэр тустарыгар – Эн кырдьыгыҥ кинилэри сибэтии гынарын туһугар, Мин Бэйэбин Эйиэхэ аныыбын.

20Мин кинилэр тустарыгар эрэ буолбатах, кинилэртэн истэн Миигин итэҕэйээччилэр тустарыгар эмиэ көрдөһөбүн; 21бары биир буоллуннар, Аҕаа, Эн Миэхэ, Мин Эйиэхэ баарым курдук, кинилэр эмиэ Биһиэхэ биир сомоҕо буоллуннар – Эн Миигин ыыппыккын аан дойду итэҕэйиэхтин. 22Эн Биһикки биирбит курдук кинилэр эмиэ биир буолалларын туһугар, Эн Миэхэ биэрбит килбиэҥҥин Мин кинилэргэ биэрдим[+]. 23Мин кинилэргэ баарбын, Эн Миэхэ бааргын; кинилэр эмиэ эҥкилэ суох биир сомоҕо буоллуннар; Эн Миигин ыыппыккын, итиэннэ Миигин таптыырыҥ курдук, кинилэри таптыыргын бу аан дойду билиэхтин.

24Аҕаа! Эн Миэхэ биэрбит дьонуҥ Мин баар сирбэр Миигинниин бииргэ буолуохтарын баҕарабын; Эн Миигин бу аан дойду айыллыан инниттэн таптаан биэрбит албан аатыҥ килбиэнин кинилэр көрдүннэр[+]. 25Кырдьыктаах Аҕаа! Бу аан дойду Эйигин билбэтэх; оттон Мин Эйигин билэбин, кинилэр эмиэ Эн Миигин ыыппыккын биллилэр[+]. 26Мин кинилэр сүрэхтэригэр баарым курдук, Эн Миигин таптаабыт тапталыҥ эмиэ кинилэр сүрэхтэригэр баар буоларын туһугар, Мин кинилэргэ Эн ааккын арыйбытым уонна арыйыам даҕаны»[+].

### 18


Иисус Христоһу туталлар

1[•]Иисус маны этэн баран, үөрэнээччилэрин кытта, Кедрон үрүйэтин уҥуордаан, саад баар сиригэр тиийэн киирбиттэрэ[+]. 2Кини үөрэнээччилэриниин онно үгүстүк мустубут буолан, Кинини таҥнарыахтаах Иуда эмиэ ол сири билэрэ[+]. 3Онон Иуда Рим буойуннарын этэрээтин, архиерейдар[†], фарисейдар[†] ыыппыт харабылларын илдьэ, банаарданан, уоттанан, сэптэнэн-сэбиргэллэнэн онно тиийэн кэлбиттэрэ[+].

4Иисус, Кинини туох күүтэрин билэ-билэ, утары тахсан: «Кими көрдүүгүт?» – диэн ыйыппыта[+].

5«Иисус Назорейы», – дэспиттэрэ кэлбит дьон.

«Мин бу баарбын», – диэбитэ Иисус. Кинини таҥнарбыт Иуда эмиэ олору кытта турара. 6Иисус «Мин бу баарбын» диэбитигэр кинилэр кэннилэринэн чугурус гынан, сууллан түспүттэрэ.

7Иисус иккиһин: «Кими көрдүүгүт?» – диэн ыйыппыта.

«Иисус Назорейы», – диэбиттэрэ.

8«Эһиэхэ эттим ээ: Мин бу баарбын, – диэбитэ Иисус. – Миигин көрдүүр буоллаххытына, атыттары тыытымаҥ, бардыннар». ( 9Онон Кини «Миэхэ биэрбит дьоҥҥуттан хайаларын да сүтэрбэтим» диэн эппитэ туолбута.)[+] 10Симон Петр илдьэ сылдьар батаһын кыыныттан таһааран, архиерей[†] кулутун уҥа кулгааҕын быһа охсубута. Кулут аата Малх диэн этэ[+].

11«Батаскын кыыныгар ас, – диэбитэ Иисус Петрга. – Аҕам Миэхэ биэрбит иһититтэн Мин ама иһиэм суоҕа дуо?»[+]


Иисус Христоһу архиерейга илдьэллэр

12[•]Рим буойуннара тойоннорун уонна иудей харабыллары кытта, бары бииргэ саба түһэн, Иисуһу кэлгийбиттэрэ. 13Кинини бастаан Аннаҕа, ол сыл архиерей буолбут Каиафа аҕа кынныгар, илдьибиттэрэ[+]. 14Каиафа буоллаҕына били иудейдарга норуот туһугар биир киһи өлбүтэ ордук диэн сүбэлээбит киһи этэ[+].


Петр бастакы мэлдьэһиитэ

15Симон Петр атын биир үөрэнээччини кытта Иисуһу батыһан барбыттара; ол үөрэнээччи архиерейы билэр буолан, кини Иисуһу кытта архиерей тиэргэнигэр киирсибитэ; 16[•]Петр тиэргэҥҥэ киирэр халҕан аан таһыгар туран хаалбыта. Онтон архиерейы билэр үөрэнээччи тахсан аан харабыла дьахтарга этэн, Петры иһирдьэ киллэртэрбитэ.

17Халҕан ааны харабыллыыр кулут дьахтар Петртан: «Эн эмиэ ити Киһи үөрэнээччитэ этиҥ буолбат дуо?» – диэн ыйыппыта.

«Эчи суох», – диэбитэ Петр.

18Тымныы этэ. Кулуттар харабыллары кытта чоҕунан кулуһун уотун күөдьүтэн иттэ тураллара. Петр эмиэ кинилэр аттыларыгар иттэ турбута.


Архиерей Иисус Христоһу доппуруостуур

19[•]Архиерей Иисустан үөрэнээччилэрин уонна үөрэтэр үөрэҕин туһунан ыйыппыта.

20«Мин барытын дьоҥҥо аһаҕастык этэрим, – диэн хоруйдаабыта Иисус. – Иудейдар бары мунньустар сирдэригэр – синагогаларга[†] уонна Таҥара Дьиэтигэр[†] үөрэтэрим. Мин тугу да кистээн үөрэппэтэҕим[+]. 21Тоҕо Миигиттэн ыйытаҕын? Истибит дьонтон ыйыт; тугу эппиппин кинилэр билэллэр».

22Инньэ диэбитигэр чугас турар харабыл: «Архиерейга итинник хоруйдуугун дуо?» – диэн баран, Иисуһу сирэйгэ охсубута[+].

23Иисус киниэхэ эппитэ: «Сыыһа эппит буоллахпына, сыыһабын ый, оттон сөпкө эппит буоллахпына, Миигин тоҕо охсоҕун?»

24Анна Кинини, кэлгиэтин сүөрбэккэ эрэ, Каиафа архиерейга ыыппыта.


Петр иккис уонна үһүс мэлдьэһиитэ

25Симон Петр тиэргэҥҥэ иттэ турбута. Ол турдаҕына: «Эн эмиэ Кини үөрэнээччитэ этиҥ буолбат дуо?» – диэн ыйыппыттара.

Петр мэлдьэһэн: «Эчи суох», – диэн хоруйдаабыта.

26Архиерей биир кулута, били Петр батаһынан кулгааҕын быһа охсубут киһитин уруута: «Эн Кинини кытта саад иһигэр тураргын көрбүтүм буолбат дуо?» – диэбитэ[+]. 27Петр эмиэ мэлдьэспитэ, сонно тута бөтүүк хаһыытаабыта[+].


Пилат дыбарыаһыгар

28[•]Каиафаттан Иисуһу Рим анаабыт баһылыгын дыбарыаһыгар илдьэ барбыттара. Сарсыарда этэ. Паасха[†] аһын аһыахтаах иудейдар, киртийимээри, дыбарыаска киирбэтэхтэрэ[+]. 29Пилат утары тахсан: «Бу Киһини туохха буруйдуугутуй?» – диэн ыйыппыта[+].

30«Буруйу оҥорботоҕо эбитэ буоллар, биһиги Кинини эйиэхэ аҕалыахпыт суоҕа этэ», – диэн хоруйдаабыттара.

31«Кинини Бэйэҕит ылан, сокуоҥҥут ирдэбилинэн дьүүллээҥ», – диэбитэ Пилат.

«Биһиги кими да өлөрөрбүт көҥүллэммэт», – иудейдар утарбыттара. ( 32Ити курдук Иисус Бэйэтэ хайдах өлүөхтээҕин өтө көрөн эппитэ туолар буолбута.)[+]

33Пилат дыбарыаска төттөрү киирэн Иисуһу ыҥыран ылан: «Эн, кырдьык, Иудей Ыраахтааҕытынаҕын дуо?» – диэн ыйыппыта[+].

34«Бэйэҥ маннык ыйытаҕын дуу, атыттар эйиэхэ Мин туспунан итинник эппиттэрэ дуу?» – диэн хоруйдаабыта Иисус.

35«Мин иудей үһүбүн дуо? – диэбитэ Пилат. – Эйигин миэхэ Бэйэҥ норуотуҥ, архиерейдар тутан биэрдилэр. Эн тугу оҥорбуккунуй?»

36«Мин Саарыстыбам бу дойду Саарыстыбата буолбатах, – Иисус хоруйдаабыта. – Бу дойду киэнэ эбитэ буоллар, дьонум Миигин иудейдарга биэрбэт туһугар туруулаһыа этилэр. Ол гынан баран Мин Саарыстыбам билигин манна буолбатах»[+].

37«Ол аата Эн Ыраахтааҕы буоллаҕыҥ дии?» – Пилат ыйыппыта.

«Ыраахтааҕыгын диэн эн этэҕин, – диэбитэ Иисус. – Мин кырдьык туһунан туоһулаары төрөөбүтүм, ол туһугар бу дойдуга кэлбитим; кырдьыгы таптыыр киһи Мин саҥабын истэр»[+].

38«Кырдьык диэн тугуй?» – диэбитэ Пилат.


Өлөрөргө ууруу

Инньэ диэн баран, эмиэ иудейдарга тахсан: «Кини туох да буруйдааҕын булбатым, – диэбитэ. –[+] 39Эһиги Паасха[†] аайы миэхэ биир киһини босхолотторор үгэстээххит, онон эһиэхэ иудей Ыраахтааҕытын босхолуохпун баҕараҕыт дуо?»[+]

40Бары эмиэ күргүөмүнэн: «Ити Киһини буолбатах, Варавваны босхолоо!» – диэн үөгүлэспиттэрэ. Варавва ороспуой этэ.

### 19

1[•]Пилат Иисуһу таһыйалларыгар дьаһайбыта. 2Буойуннар хатыылаах ыарҕаттан бөнүөк өрөн, Кини төбөтүгэр кэтэрдибиттэрэ, санныгар кыһыл сону саба бырахпыттара уонна: 3«Иудей Ыраахтааҕыта, туругур!» – дии-дии, сирэйгэ охсуолаабыттара.

4Пилат дьоҥҥо эмиэ утары тахсан эппитэ: «Туох да буруйу булбатахпын билэргит туһугар, Кинини бу эһиэхэ таһаарабын»[+]. 5Онуоха төбөтүгэр хатыылаах ыарҕаттан өрүллүбүт бөнүөктээх, кыһыл сону бүрүммүт Иисус тахсыбыта. «Дьэ бу Киһи!» – диэбитэ Пилат дьоҥҥо.

6Архиерейдар[†] уонна харабыллар Кинини көрөн: «Кириэскэ тиир, кириэскэ тиир – Кинини!» – диэн үөгүлэспиттэрэ.

Пилат кинилэргэ: «Бэйэҕит ылан Кинини тиириҥ, – диэбитэ. – Туох буруйдааҕын мин була иликпин».

7Иудейдар Пилакка хардарбыттара: «Биһиэхэ Сокуон[†] диэн баар! Биһиги Сокуоммут быһыытынан[†] бу Таҥара Уолунабын дэнэр Киһи өлүөхтээх»[+].

8Пилат бу тылы истэн, өссө улаханнык куттаммыта. 9Онон эмиэ дыбарыаска киирэн Иисустан: «Эн хантан кэлбиккиний?» – диэн ыйыппыта. Иисус саҥарбатаҕа[+].

10«Миэхэ хоруйдаабаккын дуо? – диэбитэ Пилат. – Мин Эйигин кириэскэ тиирэр да, босхолуур да былаастаахпын билбэккин дуо?»

11Иисус эппитэ: «Эйиэхэ үөһэттэн бэриллибэтэҕэ буоллар, Эн Мин үрдүбүнэн ханнык да былааһа суох буолуоҥ этэ; онон Миигин тутан эйиэхэ биэрбит киһи ордук улахан аньыылаах»[+].

12Мантан ыла Пилат Кинини хайдах босхолууру тобула сатаабыта. Иудейдар үөгүлэһэ тураллара: «Кинини босхолуур буоллаххына, эн император доҕоро буолбатаххын! Ыраахтааҕыбын дэнэр киһи императоры утары барар!»[+]

13Пилат маны истэн, Иисуһу таһырдьа таһаарбыта уонна бэйэтэ «Лифостротон» («Таас Муоста»), оттон еврей тылынан «Гаввафа» диэн ааттанар сиргэ турар дьүүллүүр кириэһилэтигэр олорбута. 14Бу Паасха[†] иннинээҕи бээтинсэ күн ортотун диэки этэ.

«Эһиги Ыраахтааҕыгыт бу баар!» – диэбитэ Пилат иудейдарга.

15«Киэр гын, киэр гын! Кириэскэ тиир – Кинини!» – диэн үөгүлэспиттэрэ.

«Ыраахтааҕыгытын кириэскэ тиирэбин дуо?» – диэбитэ Пилат.

Архиерейдар[†] хардарбыттара: «Биһиги императортан атын ыраахтааҕыбыт суох!»[+] 16Онуоха дьэ Пилат Иисуһу тиирдэрэ биэрбитэ.


Голгофа[†]

Буойуннар Иисуһу илдьэ барбыттара. 17[•]Кириэһин сүгэн, Кини «Бас уҥуоҕа», еврей тылынан «Голгофа»[†] диэн ааттанар сиргэ тахсыбыта. 18Онно Кинини кириэскэ тиирбиттэрэ: Иисуһу ортоку, икки өттүгэр икки атын киһини.

19Пилат хаптаһыҥҥа сурук суруйтаран баран кириэскэ саайтарбыта. Онно «Иисус Назорей, иудей Ыраахтааҕыта» диэн суруллубут этэ. 20Иисус кириэскэ тиириллибит[†] сирэ куораттан чугас буолан, бу еврей, грек, латыын тылынан суруллубут суругу иудей үксэ кэлэн аахпыта[+]. 21Иудей архиерейдара Пилакка эппиттэрэ: «Иудей Ыраахтааҕыта диэн суруйума, иудей Ыраахтааҕытабын дэнээччи диэн суруй».

22«Суруйбутум суруллубутунан турдун», – диэбитэ Пилат.

23Иисуһу тиирбит буойуннар Кини таҥаһын ылан түөрт аҥыы, хас биирдиилэригэр тиксэрин курдук, үллэстибиттэрэ, хитонун эмиэ ылбыттара. Хитон тигии буолбатах, бүтүннүүтэ үөһэттэн сиигэ суох гына өрүү таҥас этэ. 24Буойуннар: «Маны хайытымыаҕыҥ, хата түөрэх быраҕан, кимиэхэ тиксэрин быһаарыаҕыҥ», – дэһиспиттэрэ. «Таҥаспын үллэстибиттэрэ, таҥаспын ылаары түөрэх бырахсыбыттара» диэн Суруйууларга этиллибит ити курдук туолбута. Буойуннар үкчү оннук быһыыламмыттара[+].

25Иисус кириэһин аттыгар Ийэтэ, Ийэтин балта, Клеопа кэргэнэ Мария итиэннэ Мария Магдалина тураллара[+]. 26Иисус, Ийэтин уонна кини аттыгар турар таптыыр үөрэнээччитин көрөн, Ийэтигэр: «Бу – Эн уолуҥ», – диэбитэ[+].

27Оттон үөрэнээччитигэр: «Бу – эн Ийэҥ», – диэн эппитэ. Мантан ыла үөрэнээччитэ Кини Ийэтин бэйэтигэр ылан олордубута.


Иисус Христос өлүүтэ

28[•]Бу кэнниттэн Иисус барыта хайыы-үйэ туолбутун билэр буолан, Суруйууларга этиллибит ситэрин туһугар: «Утаттым», – диэбитэ[+].

29Онно толору уксуустаах купсуун турара. Буойуннар уксууһу гуупкаҕа оботторон ылан, иссоп лабаатыгар[*] иилэн баран, уоһугар үҥүлүппүттэрэ. 30Иисус уксууһу амсайан баран: «Туолла!» – диэбитэ. Уонна төбөтүн хоҥкутан, тыынын Таҥараҕа биэрбитэ.

31Бу бээтинсэ күн этэ. Ол иһин иудейдар, тиириллибиттэри субуотаҕа[†] – улуу күҥҥэ – кириэскэ хаалларымаары, сотолорун уҥуоҕун тоһуталаан баран кириэстэриттэн уһултарарыгар Пилаттан көрдөспүттэрэ.

32Буойуннар кэлэн, бастакы киһи сототун уҥуоҕун, онтон Иисустуун сэргэстэһэ тиириллибит иккис киһи сототун үлтүрүтэ охсуолаабыттара. 33Иисуһу кэлэн өлбүтүн көрөн, сототун уҥуоҕун тоһуппатахтара. 34Ол гынан баран биир буойун Кини ойоҕоһун үҥүүнэн анньыбытыгар сонно бааһыттан хааннаах уу тохтубута[+].

35Ону эһиги итэҕэйэргит туһугар тус бэйэтинэн көрбүт киһи туоһулуур, кини чахчыны этэрин билэр буолан, туоһута кырдьыктаах[+]. 36Суруйууларга «Кини уҥуоҕа тостуо суоҕа» диэн этиллибит ити курдук туолбута[+]. 37Өссө атын кэрчиккэ «Кими супту анньыбыттарын көрүөхтэрэ» диэн этиллэр.


Иисус Христоһу харайыы

38[•]Бу кэнниттэн Иисуһу, иудейдартан куттанан Киниэхэ кистээн үөрэммит Аримафеяттан төрүттээх Иосиф кириэстэн устаары, көрдөспүтүн Пилат көҥүллээбитэ. Онон Иосиф кэлэн, Кинини кириэстэн устубута[+]. 39Иисуска урут түүн сылдьыбыт Никодим эмиэ кэлбитэ, кини үчүгэй сыттаах сүүс муунта кэриҥэ арыыны – смирналаах алоэны[*] – аҕалбыта[+]. 40Иккиэн Иисуһу ылан, иудейдар харайар үгэстэринэн үчүгэй сыттаах арыынан сотон баран, таҥаска суулаабыттара[+]. 41Кинини кириэскэ тиирбит сирдэригэр саад баара, онно ким да өссө харайылла илик саҥа таас хаспаҕа баар этэ. 42Иудейдар субуотаҕа[†] бэлэмнэнэр күннэрэ – бээтинсэ буолан, Иисуһу чугастыы ол хоруопка[†] укпуттара[*].

### 20


Кураанах хоруоп[†]

1[•]Нэдиэлэ бастакы күнүгэр[*] Мария Магдалина сарсыарда эрдэ, халлаан өссө сырдыан иннинэ, хаспахха кэлэн көрбүтэ – арай ааны бүөлээбит таастара халбарытыллан хаалбыт этэ[+]. 2Кини Симон Петрга итиэннэ Иисус таптыыр биир үөрэнээччитигэр сүүрэн тиийэн: «Тойоммутун хоруобуттан ылан барбыттар, ханна гыммыттарын билбэппит», – диэбитэ[+].

3Сонно тута Петр ол үөрэнээччилиин тахсан, хоруопка[†] барбыттара. 4Иккиэн бииргэ сүүрбүттэрэ да, үөрэнээччи Петрдааҕар түргэнник сүүрэн, урут тиийбитэ. 5Кини хаспах иһин өҥөйөн, таҥас сытарын көрбүтэ, ол гынан баран иһирдьэ киирбэтэҕэ. 6Кэнниттэн тиийбит Симон Петр иһирдьэ киирэн таҥас сытарын, 7итиэннэ Иисус төбөтүн саппыт былааттара, таҥаһы кытта буолбакка, туспа сууланан сытарын көрбүтэ.

8Дьэ онтон хаспахха бастакынан кэлбит үөрэнээччи киирэн, бэйэтэ барытын көрөн, итэҕэйбитэ. 9Иисус өлөн баран тиллиэхтээҕин туһунан Суруйууларга этиллибитин кинилэр өссө да өйдүү иликтэрэ[+]. 10Онон үөрэнээччилэр дьиэлэригэр төннүбүттэрэ.


Иисус Христос Мария Магдалинаҕа көстөр

11[•]Оттон Мария хаспах таһыгар ытыы турбута; ытыы-ытыы, төҥкөйөн иһирдьэ өҥөйөн көрбүтэ, 12арай Иисус сыппыт сиригэр маҥан таҥастаах икки Аанньал – биирдэрэ бас диэки, атына атах диэки өттүгэр – олороллоро[+].

13«Тоҕо ытыыгыный?» – кинилэр ыйыппыттара.

«Тойоммун ылан барбыттар, ханна гыммыттарын билбэппин», – диэбитэ Мария. 14Инньэ диэн баран кэннин хайыһан, Иисус турарын көрбүтэ, ол эрээри бу Кини буоларын билбэтэҕэ[+].

15«Тоҕо ытыыгыный? Кими көрдүүгүнүй?» – Иисус ыйыппыта.

Саад көрөөччү буоллаҕа дии санаан, Мария: «Тойонуом! – диэбитэ. – Кинини мантан Эн таһаарбыт буоллаххына, ханна гыммыккын миэхэ эт, мин баран Кинини ылыам этэ»[+].

16«Мария!» – диэбитэ Иисус.

Эргиллэ түһээт, Мария еврей тылынан: «Раввуни[†]!» (ол аата «Үөрэтээччим!») – диэн саҥа аллайбыта.

17Иисус эппитэ: «Мин Аҕабар өссө тахса иликпин, онон Миигин таарыйыма. Бырааттарбар баран Мин этэрбин тиэрт: Мин Бэйэм Аҕабар уонна эһиги Аҕаҕытыгар, Бэйэм Таҥарабар уонна эһиги Таҥараҕытыгар тахсабын»[+]. 18Мария Магдалина баран Айыы Тойону көрбүтүн, Кини тугу эппитин үөрэнээччилэргэ кэпсээбитэ.


Иисус Христос үөрэнээччилэригэр көстөр

19[•]Ол күн, нэдиэлэ бастакы күнүн киэһэтигэр, үөрэнээччилэр иудейдартан куттанан, түмсэр дьиэлэрин аанын хатанан олордохторуна, Иисус киирэн ортолоругар туран эппитэ: «Эһиэхэ эйэ буоллун!» 20Инньэ диэн баран, үөрэнээччилэригэр илиитин-атаҕын[*], ойоҕоһун көрдөрбүтэ. Үөрэнээччилэрэ Айыы Тойону көрөн, үөрэ түспүттэрэ.

21«Эһиэхэ эйэ буоллун! – диэбитэ Иисус иккиһин. – Аҕам Миигин ыыппытын курдук, Мин эмиэ эһигини ыытабын»[+]. 22Маны этэн баран, салгыны үрбүтэ уонна: «Сибэтиэй Тыыны ылыҥ! – диэбитэ. –[+] 23Ким аньыытын бырастыы гынаҕыт да, ол аньыыта бырастыы буолуоҕа; ким аньыытын бырастыы гыммаккыт да, ол аньыыта бырастыы буолуо суоҕа»[+].


Иисус Христос уонна Фома

24Уон Иккиэлэртэн биирдэстэрэ, Игирэ Аҥаара диэн ааттаах Фома, Иисус кэлэ сылдьыбыт кэмигэр суох этэ[+]. 25Үөрэнээччилэр Фомаҕа: «Биһиги Айыы Тойону көрдүбүт», – диэн кэпсээбиттэрэ.

Фома эппитэ: «Илиитигэр тоһоҕо суолун көрө иликпинэ, бааһыгар тарбахпын, ойоҕоһугар илиибин уга иликпинэ, итэҕэйиэм суоҕа».

26Аҕыс хонон баран үөрэнээччилэр эмиэ дьиэҕэ олорбуттара, Фома кинилэри кытта баара. Аан халҕана хатанан турдаҕына, арай Иисус киирэн ортолоругар туран баран: «Эһиэхэ эйэ буоллун!» – диэбитэ. 27Онтон Фомаҕа туһаайан эппитэ: «Сөмүйэҕин аҕал, уонна бу икки илиибин көр, илиигин ойоҕоспор ук. Уонна аны итэҕэйбэт буолума, итэҕэйэр буол».

28«Айыы Тойонум, Таҥарам!» – диэбитэ Фома[+].

29Иисус эппитэ: «Эн көрөҥҥүн итэҕэйдиҥ, көрбөккө эрэ итэҕэйбиттэр алгыстаахтар»[+].


Бу кинигэ соруга

30Уонна да атын үгүс дьиктини Иисус үөрэнээччилэригэр көрдөрбүтэ да, ол туһунан бу кинигэҕэ суруллубата[+]. 31Оттон бу суруллубут барыта – Иисус Мессия, Таҥара Уола буоларын итэҕэйэргит итиэннэ итэҕэйэҥҥит Кини аатынан Олоххо тиксэргит туһугар, сурулунна[+].

### 21


Тивериада кытылыгар

1Бу кэнниттэн Иисус үөрэнээччилэригэр аны Тивериада муоратын кытылыгар көстүбүтэ. Ол маннык этэ[+]. 2Симон Петр, Игирэ Аҥаара диэн ааттаах Фома, Галилея Канатыттан сылдьар Нафанаил, Зеведей уолаттара уонна өссө икки атын үөрэнээччи буолан бары бииргэ сылдьыбыттара[+]. 3Симон Петр кинилэргэ: «Мин балыктыы барабын», – диэбитэ.

«Биһиги эмиэ эйигин кытта барсабыт», – дэспиттэрэ анарааҥҥылар. Баран сонно оҥочонон киирэн балыктаабыттара да, ол түүн устата тугу да ылбатахтара.

4Онтон сарсыарда тыҥ хатыыта Иисус кэлэн кытылга турбута, ол гынан баран үөрэнээччилэрэ Кинини билбэтэхтэрэ[+].

5«Оҕолоор! Балык тутта дуо?» – Иисус ыйыппыта.

«Мэлигир», – дэспиттэрэ[+].

6«Илимҥитин оҥочоҕут уҥа өттүгэр түһэриҥ, оччоҕо тутуоҕа», – диэбитэ Кини. Илимнэрин түһэрбиттэрэ – аһары элбэх балык кэлэн, кыайан хостооботохторо[+].

7Иисус таптыыр үөрэнээччитэ Петрга: «Ити Айыы Тойон!» – диэбитэ.

Симон Петр ити Айыы Тойон буоларын истээт, таҥаһын ылан курданан баран (тас таҥаһын устан баран сылдьара) муораҕа ыстаммыта[+]. 8Оттон атын үөрэнээччилэр оҥочонон балыктаах илимнэрин состорбутунан кытылга устан кэлбиттэрэ. Кытылтан ырааҕа суох, сүүсчэкэ хаамыы кэриҥэ эрэ тэйиччи сылдьыбыттара. 9Сиргэ үктэнээт, чох күөдьүтэн уот оттуллубутун, уот кытыытыгар үтүллүбүт балык, килиэп сытарын көрбүттэрэ.

10«Ити ылбыт балыккытыттан аҕалыҥ эрэ», – диэбитэ Иисус. 11Симон Петр баран сүүс биэс уон үс бөдөҥ балык иҥнибит илимин кытылга соһон таһаарбыта. Итиччэ элбэх балыктааҕын үрдүнэн, илим хайа барбатаҕа.

12«Кэлэн аһааҥ», – Иисус ыҥырбыта. Үөрэнээччилэртэн ким да, бу Айыы Тойон буоларын билэн, санаата буолан «Эн Кимҥиний?» диэн ыйыппатаҕа. 13Иисус кэлэн килиэби, онтон балыгы ылан, кинилэргэ биэртэлээбитэ. 14Бу тиллэн баран үөрэнээччилэригэр үһүс көстүүтэ этэ[+].


Иисус Христос уонна Петр

15Аһыы олордохторуна, Иисус Симон Петртан ыйыппыта:

«Иона уола Симон![*] Эн Миигин кинилэрдээҕэр ордук таптыыгын дуо?»

«Таптыыбын, Айыы Тойон, – диэбитэ Петр. – Мин Эйигин таптыырбын Эн билэҕин».

Иисус эппитэ: «Мин барааннарым оҕолорун манаа».

16Онтон иккиһин ыйыппыта: «Иона уола Симон! Эн Миигин таптыыгын дуо?»

«Таптыыбын, Айыы Тойон, – диэбитэ Петр. – Мин Эйигин таптыырбын Эн билэҕин».

«Мин барааннарбын манаа», – диэбитэ Иисус[+].

17Онтон үсүһүн ыйыппыта: «Иона уола Симон! Эн Миигин таптыыгын дуо?»

Кини үсүһүн «Эн Миигин таптыыгын дуо?» диэбититтэн санньыйан, Петр эппитэ: «Айыы Тойон! Эн барытын билэҕин. Мин Эйигин таптыырбын Эн билэҕин».

Иисус киниэхэ эппитэ: «Мин барааннарбын манаа. 18Дьиҥ кырдьыгы эйиэхэ этэбин: эдэргэр эн, бэйэҥ курданаҥҥын, ханна баҕарбыт сиргэр барарыҥ, оттон кырыйдаххына, икки илиигин быластыы уунуоҕуҥ, оччоҕо эйигин атын киһи курдаан, баҕарбат сиргэр илдьэ барыаҕа». 19Кини маны Петр, хайдах өлөн, Таҥараны албан аатырдыахтааҕын өйдөтөн эппитэ. Инньэ диэн баран, киниэхэ: «Миигин батыс», – диэбитэ[+].


Иисус Христос уонна Кини таптыыр үөрэнээччитэ

20Петр эргиллэн, кини кэнниттэн били киэһээҥҥи аһылыкка Иисус түөһүгэр сыстан «Тойонуом! Эйигин таҥнарааччы кимий?» диэбит Иисус таптыыр үөрэнээччитэ иһэрин көрбүтэ[+]. 21Кинини көрөн, Петр Иисустан: «Айыы Тойон! Оттон кини хайдах буолуоҕай?» – диэн ыйыппыта.

22«Кини, Мин кэлиэхпэр диэри, баар буолуон баҕарар буоллахпына, онно эн тугуҥ кыһалҕатай? – диэбитэ Иисус. – Эн Миигин батыс!»[+]

23Бу кэнниттэн ол үөрэнээччи өлбөт үһү диэн тыл кинилэр ортолоругар тарҕаммыта. Ол эрээри Иисус Петрга кини өлүө суоҕа диэн эппэтэҕэ, «Кини, Мин кэлиэхпэр диэри, баар буолуон баҕарар буоллахпына, онно эн тугуҥ кыһалҕатай?» диэбитэ.

24Бу туһунан ол үөрэнээччи бэйэтэ туоһулаан маны суруйда. Кини туоһута кырдьыктааҕын биһиги билэбит[+].

25Иисус мантан да атыны элбэҕи оҥорбута; ону барытын сиһилии суруйар буоллар, суруллубут кинигэ барыта бүтүн аан дойдуга да кыайан батыа суох этэ дии саныыбын. Аминь[†][*][+].

## Апостоллар

### Апостоллар

Апостоллар


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]


### 1


СИБЭТИЭЙ АПОСТОЛЛАР ДЬАЙЫЫЛАРА


Киирии тыл

1-2Бастакы кинигэбэр, Феофил, мин Иисус тугу оҥорбутун, туохха үөрэппитин барытын аан маҥнайгыттан ыла саҕалаан, талан ылбыт Апостолларыгар[†] Сибэтиэй Тыынынан ыйыы-кэрдии биэрэн баран Халлааҥҥа ылыллыбыт күнүгэр диэри сэһэргээн суруйбутум[+]. 3Кириэскэ муҥнанан баран, Кини түөрт уон хонук устата үөрэнээччилэригэр көстөн, Таҥара Саарыстыбатын туһунан кэпсээн, Бэйэтэ тыыннааҕын элбэх итэҕэтиилээх чахчыларынан кэрэһилээн көрдөрбүтэ[+].

4Биирдэ Апостоллар[†] түмсэн олордохторуна, Кини эппитэ: «Иерусалимтан ханна да барбакка, Миигиттэн истибиккитин – Аҕам эрэннэрбитин – кэтэһиҥ[+]. 5Иоанн уунан сүрэхтиирэ, оттон эһиги бу кэннэ аҕыйах хонугунан Сибэтиэй Тыынынан сүрэхтэниэххит»[+].


Иисус Христос Халлааҥҥа барыыта

6Ол иһин бары мустан, Киниттэн ыйыппыттара: «Айыы Тойон, Эн Израиль Саарыстыбатын субу кэмҥэ чөлүгэр түһэрэҕин дуо?»[+]

7Иисус эппитэ: «Аҕам Бэйэтин былааһынан ханнык болдьоҕу, кэми-кэрдиини анаабытын эһиги билэр кыаххыт суох[+]. 8Ол эрээри Сибэтиэй Тыын үөһэттэн түһэн эһиэхэ киирдэҕинэ, эһиги күүс ылан, Иерусалимҥа да, бүтүн Иудея, Самария да устун – сир бары уһугар тиийэ Мин кэрэһиттэрим буолуоххут»[+].

9Кини маны этэн баран, көрөн турдахтарына, улам үөһэ тахсан барбыта уонна былыкка куустаран, көстүбэт буолбута[+]. 10Баран эрэр сирин батыһа халлааны одуулаан турдахтарына, эмискэ кинилэр иннилэригэр маҥан таҥастаах икки киһи баар буола түспүтэ[+].

11«Галилея дьоно! – диэбиттэрэ кинилэр. – Тоҕо халлааны одуулаан турдугут? Бу Иисус халлааҥҥа ылыллан эһигиттэн хайдах баран эрэрин көрөҕүт да, ол курдук эмиэ эһиэхэ эргиллэн кэлиэҕэ»[+].


Иуда оннугар атын киһини талыы

12Апостоллар Иерусалимтан биир биэрэстэлээх[*] Елеон диэн ааттаах хайаттан Иерусалимҥа төннөн кэлэн, 13дьиэлэнэр үөһээҥҥи хосторугар тахсыбыттара. Бу Петр, Иаков , Иоанн, Андрей, Филипп, Фома, Варфоломей, Матфей, Алфей уола Иаков, Симон Зилот итиэннэ Иаков быраата Иуда этилэр[+]. 14Кинилэр дьахталлары, Иисус Ийэтэ Марияны, Кини бырааттарын кытта бары өрүү бииргэ үҥэллэрэ[+].

15Биир оннук күн Петр үөрэнээччилэр ортолоругар туран (барыта сүүс сүүрбэччэ киһи мустубута) эппитэ: 16«Бырааттарым! Иисуһу тутар дьону сирдээбит Иуда туһунан Сибэтиэй Тыын Суруйууларга эрдэттэн Давидынан[†] этиппитэ туолуохтаах этэ[+]. 17Иуда биһиги кэккэбитигэр киирэн, Апостол сулууспатыгар тиксибитэ[+] 18гынан баран, хара дьайыыны оҥорон манньа ылбыт харчытыгар сир атыыласпыта; онтон ол сиригэр төбөтүнэн үөһэттэн түһэн, өрөһөтө хайдан иһэ-үөһэ барыта ыһыллыбыта; 19Иерусалим олохтоохторо бары ону истэн, ол сири бэйэлэрин тылларынан „Акелдама“, ол эбэтэр „Хааннаах хонуу“ диэн ааттаабыттара[+]. 20Саалтыыр кинигэтигэр „Кини тиэргэнэ иччитэхсийдин, икки атахтаах онно олохсуйбатын“ диэн суруллубут. Өссө „кини солотун атын киһи ылыахтын“ диэн баар[+]. 21-22Онон Иуда оннугар биһиэхэ атын киһи холбоһуон наада. Кини Иоанн сүрэхтиириттэн саҕалаан Айыы Тойон Иисус биһигиттэн үөһэ ылыллыбыт күнүгэр диэри, өрүү биһигини кытта бииргэ сылдьан, Кинини арыалласпыт киһи буолуохтаах. Кини эмиэ, бу биһиги курдук, Иисус тиллибитин туоһулуохтаах»[+].

23Икки киһини – Иуст диэн ааттаах Иосибы (кинини өссө Варсава диэн ааттыыллара) уонна Матфийы –[+] 24-25туруоран баран, Таҥараттан көрдөспүттэрэ: «Айыы Тойон, Эн киһи сүрэҕин курдаттыы көрөҕүн. Бу иккиттэн кими талан ылбыккын, Иуда барыахтаах сиригэр бараары сүтэрбит Апостоллыыр сулууспатын кинилэртэн хайаларыгар биэрэргин ыйан көрдөр»[+]. 26Хайалара ылыахтааҕын билээри, сэрэбиэй бырахпыттарыгар сэрэбиэйдэрэ Матфийга түбэһэн, кини уон биир Апостолга холбоһор буолбута[+].

### 2


Сибэтиэй Тыын түһүүтэ

1Биэс уонус күн үүнүүтэ бары эмиэ биир санаанан түмсүбүттэрэ[+]. 2Эмискэ дьиэ иһигэр халлаантан күүстээх тыал түһэн эрэрин санатар тыас иһиллибитэ. 3Онтон уот тылыгар маарынныыр сарбынньахтар кэлэн, арахсыһан киһи-киһи аайы тохтообуттарыгар,[+] 4бары, Сибэтиэй Тыынынан туолан, араас омук тылларынан саҥаран барбыттара. Тыын кинилэргэ оннук дьоҕуру биэрбитэ[+].

5Бу – аан дойду норуоттарыттан барыларыттан мустубут иудейдар, Таҥараҕа сүгүрүйэр дьон Иерусалимҥа кэлэ сылдьар кэмнэрэ этэ. 6Ити тыас тыаһаабытыгар киһи бөҕөтө үмүөрүспүтэ; иһиттэхтэринэ, Апостоллар[†] кинилэр төрөөбүт тылларынан саҥараллара, дьон онтон соһуйан суугунаһа түспүттэрэ. 7Бары сөрү диэн сөхпүттэрэ: «Бу саҥара турааччылар бары Галилея дьоно этилэр буолбат дуо? 8Оччоҕо бу тугу-тугу истэбитий? Кинилэр биһиги төрөөбүт тылбытынан саҥараллар дии? 9Биһиги Парфия, Мидия дьоно, эламиттар, Месопотамия, Иудея, Каппадокия, Понт, Асия[†], 10Фригия, Памфилия, Египет олохтоохторо, Ливия Киринеяҕа сыста сытар уобаластарыттан, Римтэн кэлбиттэр, иудейдар уонна иудей итэҕэлин ылыммыт атын омуктар, 11Крит арыы олохтоохторо, арабтар – бука бары истэрбитигэр кинилэр Таҥара улуу дьайыыларын туһунан биһиги төрөөбүт тылбытынан кэпсииллэр»[+].

12Бары сөҕөн-махтайан, дьиибэргээн бэйэ-бэйэлэриттэн: «Бу аата тугуй?» – диэн ыйыталаһаллара.

13Сорохторо эҕэлээхтик: «Ээ, минньигэс арыгыны тото испиттэр», – дэһэллэрэ[+].


Петр тыл этиитэ

14Петр уон биир Апостолы[†] кытта бииргэ туран дьоҥҥо туһаайан доргуччу эппитэ: «Иудея дьоно, Иерусалим олохтоохторо бука бары! Бу туох буолбутун билиэххитин баҕарар буоллаххытына, мин этэрбин болҕойон истиҥ! 15Эһиги саныыргыт курдук, кинилэр итирик буолбатахтар, билигин баара-суоҕа үс эрэ чаас[*] буолла. 16Бу көрөргүтүн барытын хаһан эрэ Иоиль пророк[†] төлкөлөөбүтэ: 17„Бу тиһэх күннэргэ буолуоҕа, – диир Таҥара: – Мин киһи аймахха Бэйэм Тыыммын ыыттахпына, эһиги уолаттаргыт-кыргыттаргыт Мин этэрбин тиэрдиэхтэрэ, эдэр уолаттаргыт көрүү көрүөхтэрэ, кырдьаҕастаргыт дириҥ суолталаах түүллэри түһүөхтэрэ. 18Мин Бэйэм Тыыммын кулуттарбар – эр дьоҥҥо, дьахталларга даҕаны – ыыттахпына, кинилэр бар дьоҥҥо Мин этэр тылбын тиэрдиэхтэрэ. 19Үөһэ халлааҥҥа дьиктилэри, аллара сиргэ сөҕүмэр бэлиэлэри – хааны, уоту, будулҕан буруону – көрдөрүөҕүм[+]. 20Айыы Тойон килбиэннээх улуу Күнэ үүнүөн иннинэ, күн өлбөөдүйэ өлүө, ый хаанныы кыыһыа[+]. 21Дьэ, оччоҕо Айыы Тойону аатын ааттаан ыҥырбыт киһи барыта быыһаныа“[+].

22Израиль дьоно! Бу этэрбин болҕойон истиҥ: Таҥара эһиги көрөргүтүгэр Иисус Назорейга улуу дьайыылары, дьиктилэри, араас бэлиэлэри оҥорторон, Кинини туоһулаан турар. Ону бэйэҕит билэҕит[+]. 23Таҥара эрдэттэн анаан оҥкуллаабытын курдук, Иисуһу эһиэхэ тутан биэрбиттэрин эһиги, Таҥараны билбэт омуктарга биэрэн, кириэскэ хам хараҕалатан өлөртөрбүккүт[+]. 24Ол эрээри Таҥара өлөр өлүү бохсубутун үрэйэн, Кинини тилиннэрбитэ: өлүү Кинини хайдах да бохсон илдьэ хаалар кыаҕа суоҕа[+]. 25Иисус туһунан Давид[†] этэр: „Иннибэр өрүүтүн Айыы Тойону көрөрүм – туохтан да толлон турбатым туһугар, Кини мин уҥа өттүбэр сылдьар[+]. 26Онтон сүрэҕим үөрэр, уоспар өрөгөй тыллара киирэллэр, төһө да өлөр оҥоһуулаах буолларбын, эрэлим бөҕөргөтөр – 27миигин анараа дойдуга хаалларыаҥ суоҕа, сибэтиэйиҥ этин-сиинин симэлитиэҥ суоҕа[+]. 28Эн миэхэ олох суолун ыйбытыҥ, онон Бэйэҥ иннигэр туруоран сүрэхпин үөрүүнэн толоруоҥ“[+].

29Бырааттарым! Эһиэхэ быһа бааччы этэрбин көҥүллээҥ: өбүгэбит Давид[†] өлбүтэ, хараллыбыт хоруоба биһиэхэ күн бүгүҥҥэ диэри турар[+]. 30Давид пророк[†] этэ, онон Таҥара Христоһу кини эт-хаан удьуордарыттан бүрүстүөлгэ олордуох буолан андаҕайбытын билэрэ[+]. 31„Дууһата аадка хаалларыллыбатаҕа, этэ-сиинэ симэлийэн сүппэтэҕэ“ диэн Христос тиллиэхтээҕин кини эрдэттэн өтө көрөн эппитэ[+]. 32Дьэ онон Таҥара Кинини, Иисуһу, тилиннэрбитин биһиги бары туоһулуубут. 33Кини үөһэ, Таҥара уҥа өттүгэр, ылыллан, Аҕата эрэннэрбитин – Сибэтиэй Тыыны – биһиэхэ ылан ыытта. Ону эһиги бу билигин көрдүгүт-иһиттигит[+]. 34-35Давид бэйэтэ Халлааҥҥа ытта сылдьыбатаҕа гынан баран этэр: „Айыы Тойон мин Тойоммор өстөөхтөргүн үктэл оҥостон олорор гына Эйиэхэ самнаран биэриэхпэр диэри, Мин уҥа өттүбэр олор диэбитэ“ диэн[+].

36Онон, Израиль норуота, бигэтик өйдүөх тустааххын: Иисуһу – эһиги кириэскэ тиирэн өлөрбүккүтүн – Таҥара Айыы Тойон уонна Быыһааччы[†] гыммыта».


Апостолларга 3000 кэриҥэ киһи холбоһор

37Маныаха дьон сүрэхтэригэр ыттаран, Петртан уонна атын Апостоллартан: «Бырааттарбыт, оччоҕо тугу гынабыт?» – диэн ыйыппыттара[+].

38Петр эппитэ: «Аньыыгытын билинэн Таҥараҕа эргиллиҥ! Эһиги хас биирдии бэйэҕит – аньыыгытын-буруйгутун бырастыы гыннарар туһугар – Иисус Христос аатыгар сүрэхтэниҥ, оччоҕо эһиги Сибэтиэй Тыын бэлэҕин ылыаххыт[+]. 39Таҥара тугу эрэннэрбитэ эһиэхэ, эһиги оҕолоргутугар да, ыраах сылдьар да дьоҥҥо – Айыы Тойон Таҥарабыт ыҥырбыт дьонугар – бука барыгытыгар ананар»[+].

40Уонна да атын элбэх тылынан өйдөтөн: «Бу содур көлүөнэттэн быыһаныҥ», – диэн ыҥырбыта. 41Онон Петр тылын улгумнук ылыммыт дьон сүрэхтэнэн, ол күн барыта үс тыһыынча кэриҥэ итэҕэйээччи эбиллибитэ.


Итэҕэйээччилэр олохторо

42Кинилэр Апостоллар үөрэтэллэрин тиһигин быспакка болҕойон истэллэрэ, бука бары бииргэ аһыыллара, бииргэ үҥэллэрэ. 43Апостоллар Иерусалимҥа[*] элбэх дьиктини, бэлиэни көрдөрөннөр, хас биирдии киһи ис дууһатыттан Таҥараттан толлор буолбута.

44Итэҕэйээччилэр биир ньыгыл сомоҕо этилэр, бары уопсай бас билиилээхтэрэ[+]. 45Баайдарын-дуолларын, бас билиилэрин барытын атыылаан баран, ким туох кыһалҕалааҕынан көрөн үллэрэллэрэ. 46-47Хас күн аайы биир санаанан Таҥара Дьиэтигэр[†] сылдьаллара, дьиэлэригэр түмсэн килиэп тоһутан, Таҥараны айхаллаан туран истиҥник үөрэ-көтө аһыыллара. Бар дьон кинилэри таптыыра, оттон Айыы Тойон Сиэркэпкэ саҥаттан саҥа быыһанааччылары күннэтэ аҕалан ахсааннарын эбэн иһэрэ.

### 3


Босхоҥ умнаһыты үтүөрдүү

1Биирдэ Петрдаах Иоанн иккиэйэҕин Таҥара Дьиэтигэр[†] тоҕус чаастааҕы[*] үҥүүгэ баран испиттэрэ. 2Таҥара Дьиэтин «Кэрэ Аан» диэн ааттанар олбуорун аанын аттыгар биир төрүөҕүттэн босхоҥ киһи олороро. Кинини күн аайы, көтөҕөн аҕалан ааҥҥа олордон кэбиһэллэрэ, онно олорон, кини киирэр дьонтон умналыыра[+]. 3Петрдаах Иоанн киирэн эрэллэрин көрөн, кини ытыһын тоһуйбута. 4Киһини болҕомтолоохтук көрөн баран, иккиэн: «Биһигини көр эрэ», – диэбиттэрэ.

5Тугу эрэ биэриэхтэрэ дии санаан, умнаһыт өрө көрө түспүтэ.

6«Үрүҥ да, кыһыл да көмүһэ суохпун, – диэбитэ Петр, – ол гынан баран туох баардаахпыттан эйиэхэ бэрсэбин: Иисус Христос Назорей аатынан этэбин – туран хаамп!»[+] 7Уонна уҥа илиититтэн өрө тардан туруорбутугар, киһи, икки тобугун сүһүөҕэ эмискэ бөҕөргөөн, тирэҕирэ түспүтэ,[+] 8ойон туран хаампытынан барбыта; онон, Таҥараны уруйдаан-айхаллаан, кинилэри кытта бииргэ хаамсан, Таҥара Дьиэтигэр дьиэрэҥкэйдээн киирбитэ[+]. 9Кини Таҥараны айхаллаабытынан хааман киирбитин дьон барыта көрбүтэ. 10Бу били Кэрэ Аан таһыгар умналыыр босхоҥ үтүөрэн хаалбытын көрөн, олус диэн сөхпүттэрэ-дьулайбыттара.


Соломон колоннадатыгар

11Үтүөрбүт киһи Петрдаах Иоанны батыһа сылдьарын көрө бэркиһээн, бары кинилэргэ, Соломон колоннадата[*] диэн сиргэ, саба сырсан кэлбиттэрэ[+]. 12Маны көрөн, Петр мустубут дьоҥҥо эппитэ: «Израиль дьоно! Биһигини тоҕо дьиктиргээбиттии одуулаһан тураҕыт? Биһиги бэйэбит күүспүтүнэн дуу, үтүөбүтүнэн дуу кинини хаамар гыммыт буолбатахпыт. 13Аҕаларбыт – Авраам[†], Исаак уонна Иаков – Таҥаралара Уолун Иисуһу албан аатырдыбыта, оттон эһиги Кинини туттаран тойотторго биэрбиккит, Пилат босхолуурга санаммытын үрдүнэн, Киниттэн киэр хайыспыккыт[+]. 14Сибэтиэйтэн, Кырдьыксыттан аккаастанан, өлөрүөхсүтү босхолууругар Пилаттан көрдөспүккүт[+]. 15Эһиги Олох Баһылыгын өлөрбүккүт гынан баран, Таҥара Кинини тилиннэрбитэ. Кини тиллибитин туоһулара биһиги баарбыт. 16Бу көрөр, бэркэ билэр ыарыһах киһигитин Иисус аата, Кини биэрбит итэҕэлэ сибилигин, бары көрөн турдаххытына, үтүөртэ. 17Ол эрээри, бырааттарым, эһиги, тойотторгут курдук, эмиэ билбэккэҕит, итинник быһыыламмыккытын[†] мин өйдүүбүн[+]. 18Христос эрэйи-буруйу көрүөхтээҕин туһунан Таҥара эрдэттэн Бэйэтин бары пророктарынан[†] этиттэрбитэ ити курдук туолбута.

19Онон аньыыгыт-хараҕыт сотулларын туһугар, аньыыгытын билинэн, Таҥараҕа эргиллиҥ; 20оччоҕо Айыы Тойон эһиэхэ биэрэр уоскулаҥ кэмэ кэллэҕинэ, Таҥара эһиэхэ анаабыт Иисус Христоһун ыытыаҕа. 21Таҥара тугу барытын чөлүгэр түһэрэрин туһунан Бэйэтин сибэтиэй пророктарынан[†] этиттэрбит кэмэ кэлиэр диэри, Христос Халлааҥҥа сылдьыахтаах[+]. 22Моисей[†] өбүгэлэрбитигэр[*] этэн турар: „Айыы Тойон Таҥараҕыт, миигин ыыппытын курдук, эһиэхэ бэйэҕит бырааттаргытыттан Пророгу ыытыа. Кини тугу этэрин барытын эһиги толорон иһиэхтээххит[+]. 23Ол Пророк тылын истибэтэх киһи, норуотуттан туораан, имири эстиэҕэ“. 24Пророктар – Самуилтан саҕалаан кэлиҥҥи пророктарга тиийэ – бука бары бу күннэр тустарынан иһитиннэрэллэрэ. 25Оттон эһиги ол пророктар удьуордарынаҕыт, онон Таҥара өбүгэлэргитин кытта оҥорсубут сөбүлэһиитэ эһиэхэ чопчу сыһыаннаах. Бу туһунан Таҥара Авраамҥа:[†] „Сир омуктара бары эн удьуоруҥ өҥөтүнэн үтүө алгыска тиксиэхтэрэ“, – диэн эппитэ[+]. 26Таҥара Уолун, Иисуһу, тилиннэрэн баран – эһигини хас биирдиигитин аньыыттан-хараттан киэр хайыһыннаран үтүө алгыска тиксэрээри – бастакынан эһиэхэ ыыппыта».

### 4


Петрдаах Иоанн хаайыллаллар

1Кинилэр иккиэн норуоту кытта кэпсэтэ турдахтарына, аҕабыыттар[†], Таҥара Дьиэтин[†] харабылын тойоно уонна саддукейдар[†] тиийэн кэлбиттэрэ[+]. 2Норуоту үөрэтэллэрин уонна Иисус тиллиитэ өлбүттэр тиллиэхтээхтэрин кэрэһилиир диэн кэпсииллэрин истэн, улаханнык абаран-сатаран, 3иккиэннэрин тутан ылбыттара; ол гынан баран киэһэ буолан сарсыардааҥҥа диэри хаайан кэбиспиттэрэ[+]. 4Таҥара тылын истибиттэр үгүстэрэ итэҕэйбиттэрэ; итэҕэйбит эр дьон биэс тыһыынча кэриҥэ этэ.


Петр синедрион[†] иннигэр тыл этиитэ

5Сарсыныгар Иерусалимҥа иудей тойотторо, аҕа баһылыктар[†] уонна сокуонньуттар[†] мустубуттара. 6Анна архиерей[†], Каиафа, Иоанн, Александр итиэннэ кинилэр атын да хаан-уруу аймахтара бааллара[+]. 7Кинилэр Апостоллары[†] ортолоругар киллэрэн туран: «Бу туох күүһүнэн, ким аатынан эһиги итини оҥордугут?» – диэн ыйыппыттара[+].

8Онуоха Сибэтиэй Тыынынан туолан, Петр эппитэ: «Норуот салайааччылара, Израиль аҕа баһылыктара![†][+] 9Өскөтүн биһигиттэн бүгүн босхоҥ киһиэхэ оҥорбут үтүөбүт туһунан туоһулаһар, кини хайдах үтүөрбүтүн ыйыталаһар эбит буоллаххытына,[+] 10эһиги да, Израиль норуота да – бары биллэххит буоллун: эһиги кириэскэ тиирэн өлөрбүккүт кэннэ, Таҥара тилиннэрбит Иисус Христос Назорейын аата 11бу киһини үтүөрдэн, кини эһиги иннигитигэр турар. Иисус туһунан этиллэр: „Эһиги, тутааччылар, киэр бырахпыт тааскыт муннук тутаах тааһа буолла“[+]. 12Биһигини быыһыыр Киниттэн атын ким да суох; Кини аатыттан ураты – биһиги быыһанарбытыгар бэриллибит атын аат – бу күн сиригэр суох!»[+]

13Петрдаах Иоанн хорсуннарын көрөн уонна үөрэҕэ суох боростуой дьон буолалларын билэн, аҕа баһылыктар дьиибэргээбиттэрэ гынан баран, Иисуһу кытта бииргэ сылдьыбыттарын сэрэйбиттэрэ. 14Үтүөрдүбүт киһилэрэ субу турар буолан, синедрион[†] чилиэннэрэ тугу да булан утары эппэтэхтэрэ[+]. 15Онон синедрионтан тахса түһэллэригэр дьаһайан баран, бэйэлэрэ сүбэлэспиттэрэ: 16«Бу дьону хайдах гынабыт? Илэ-чахчы дьиктини оҥорбуттарын Иерусалим олохтоохторо бука бары билэллэр, ону мэлдьэһэр кыахпыт суох. 17Аны сурах-садьык норуокка салгыы тэнийиэ, онон Иисус аатын кимиэхэ да ааттаамаҥ диэн сэрэтэн, букатын бобуохха».

18Апостоллары[†] ыҥыран ылан, аны Иисус аатын төрүт ааттаабакка, им-дьим сылдьалларыгар бирикээстээбиттэрэ. 19Петрдаах Иоанн эппиттэрэ: «Бэйэҕит санаан көрүҥ, Таҥаратааҕар эһигини ордук истэрбит Таҥара иннигэр төһө сөптөөх буолуой[+]? 20Биһиги тугу көрбүппүтүн-истибиппитин кэпсээбэккэ сылдьар кыахпыт суох».

21Оҥорбут дьиктилэрин иһин бар дьон барыта Таҥараны айхаллыыр буолан, буруйдуур тоҕоос булбакка, саанан баран, Апостоллары ыытан кэбиспиттэрэ[+]. 22Дьиктитик үтүөрбүт киһи сааһа түөрт уонуттан тахсыбыт этэ.


Итэҕэйээччилэр махтанан үҥүүлэрэ

23Босхолонон баран, Петрдаах Иоанн дьонноругар кэлэн, архиерейдар[†] уонна аҕа баһылыктар туох диэбиттэрин барытын кэпсээбиттэрэ. 24Ону истэн, бары биир санаанан Таҥараҕа үҥпүттэрэ: «Сири-халлааны, муораны уонна онно баары барытын айбыт Улуу Баһылык Таҥара![*][+] 25Эн Бэйэҥ кулутуҥ, биһиги өбүгэбит Давид[†] уоһунан Сибэтиэй Тыыны этиппитиҥ: „Тоҕо норуоттар айманаллар, тоҕо омуктар кураанахха куомуннаһаллар? 26Сир ыраахтааҕылара өрө турдулар, баһылыктар Айыы Тойону уонна Кини Христоһун утары куомуннастылар“[+]. 27-28Дьэ дьиҥ чахчы, Эн модун кыаххынан эрдэттэн эппитиҥ туолуон иһин, бу куоракка Ирод, Понтий Пилат[†], иудейдар, атын да норуоттар Эн сибэтиэй Уолгун Иисуһу утарса мустубуттар[+]. 29Онон билигин, Айыы Тойон, кинилэр суоһурҕаналларын көр-иһит уонна биһиэхэ, кулуттаргар, Эн тылгын туохтан да куттаммакка, хорсуннук тиэрдэрбитигэр күүстэ салҕаа,[+] 30эмтиир-үтүөрдэр илиигин утары уун итиэннэ Сибэтиэй Уолуҥ Иисус аатынан бэлиэлэри, дьиктилэри оҥорон көрдөр!»

31Үҥэн бүтэллэрин кытта, түмсүбүт дьиэлэрэ дьигиһийэн ылбыта, Сибэтиэй Тыын сүрэхтэрин толорон, бука бары, иҥнэн-толлон турбакка, Таҥара тылын иһитиннэрэн барбыттара[+].


Итэҕэйээччилэр бырааттыы тапталлара

32Итэҕэли ылыммыттар бары биир сүрэхтээхтэрэ, биир дууһалаахтара; ким да бэйэтин бас билиитин бэйэм эрэ киэнэ диэбэккэ, барытын бииргэ бас билэн олорбуттара[+]. 33Апостоллар Айыы Тойон Иисус Христос[*] тиллибитин туһунан бар дьоҥҥо уһулуччу күүстээхтик туоһулаабыттара; Таҥара Бэйэтин илгэлээх үтүөтүн[†] кинилэргэ өлгөмнүк биэрэрэ. 34Быстар, кыаммат киһи кинилэргэ суоҕа: ким сирдээх сирин, дьиэлээх дьиэтин атыылаан киллэрбит үптэрин[+] 35аҕалан, Апостоллар иннилэригэр ууран биэрэллэрэ, ону киһи аайы, туох кыһалҕалаахтарынан көрөн, үллэрэллэрэ. 36Ол курдук Иосия, Апостоллар Варнава (ол аата «бөҕөргөтөөччү») диэн ааттаабыт киһилэрэ, Кипр арыыттан төрүттээх левит,[+] 37бас билэр сирдээҕин атыылаан, харчытын аҕалан Апостоллар атахтарыгар ууран биэрбитэ.

### 5


Ананиялаах Сапфира

1-2Биир Анания диэн киһи, баайын атыылаан баран, ойоҕунуун Сапфиралыын сүбэлэһэн, үбүн сороҕун кистээбитэ итиэннэ ордугун аҕалан, Апостоллар[†] иннилэригэр уурбута.

3Онуоха Петр эппитэ: «Анания! Эн, бу хайдах сатанаҕа бэринэн, Сибэтиэй Тыыҥҥа сымыйалыыгын, сириҥ атыытыттан сороҕун кистиигин? 4Тугу бас билэриҥ барыта бэйэҥ киэнэ этэ, атыылаан ылбыт үбүҥ эмиэ бэйэҥ дьаһалгар киирбитэ буолбат дуо? Уонна хайдах маннык санааҕа кэллиҥ? Эн дьоҥҥо буолбакка, Таҥараҕа сымыйалаатыҥ»[+].

5Маны истээт, Анания тыына быстан охтон түспүтэ. Бу туһунан истибит эрэ барыта улаханнык куттаммыта. 6Эдэр уолаттар туран, кинини таҥаска суулаан баран, таһааран харайбыттара.

7Бу кэнниттэн үс чаас ааспытын кэннэ туох буолбутун билэ илик Анания ойоҕо тиийэн кэлбитэ. 8Петр киниттэн ыйыппыта: «Эт эрэ миэхэ, сиргит атыыта бачча харчыга турбута дуо?»

«Соҕордук, ситиччэҕэ», – диэн дьахтар бигэргэппитэ.

9«Бу туох буолан эһиги Айыы Тойон Тыынын холоон көрөөрү кигистигит? – диэбитэ Петр. – Көр, бу эргин харайан киирдилэр, эйигин эмиэ таһаарыахтара».

10Дьахтар эмискэ Петр аттыгар охтон түһэн өлөн хаалбыта. Киирэн кэлбит уолаттар дьахтар өлбүтүн көрөн, таһааран эрин аттыгар харайбыттара. 11Сиэркэп бүтүннүү уонна бу түбэлтэни истибиттэр бары улуу кутталга ылларбыттара.


Итэҕэйээччилэр ахсааннара үүнэ турар

12Таҥара Бэйэтин Апостолларынан[†] бар дьоҥҥо үгүс дьиктилэри, элбэх бэлиэлэри көрдөрбүтэ. Итэҕэйээччилэр бары биир санаанан Соломон колоннадатыгар түмсэллэрэ[+]. 13Атын дьон дьулайан, кинилэргэ холбоһо сатаабатахтара да, норуот кинилэри үтүө тылынан ахтара. 14Улам-улам үгүс эр дьон, дьахталлар Айыы Тойону ылынан, итэҕэйээччилэр ахсааннара үксээн испитэ. 15Ыарыһахтары, ааһан иһэр Петр, саатар, күлүгэ түстүн диэн, таһырдьа таһааран от, таҥас тэллэхтэргэ сытыартыыллара[+]. 16Чугас эргиннээҕи куораттартан киһи бөҕөтө Иерусалимҥа[*] хотоҕостуу субуспута, ыарыһахтары, быртах тыыннарга буулаппыттары аҕалтыыллара; аҕалбыт дьонноро бары үтүөрэн иһэллэрэ.


Апостоллары хаайаллар

17Архиерей[†] уонна кинини кытта бииргэ сылдьар саддукей бөлөҕүн дьоно ордугургуу санаан[+] 18Апостоллары тутан ылан куорат хаайыытыгар уктарбыттара[+]. 19Онуоха Айыы Тойон Аанньала түүн хаайыы аанын аһан, кинилэри таһаартаан баран, эппитэ:[+] 20«Барыҥ, Таҥара Дьиэтигэр[†] киирэн норуокка Олох Тылын иһитиннэриҥ».

21Маныаха Апостоллар сарсыарда эрдэ Таҥара Дьиэтигэр киирэн, үөрэтэн барбыттара. Ол ыккардыгар архиерей[†] уонна кинини кытта бииргэ сылдьааччылар мустан, синедриону[†] уонна Израиль аҕа баһылыктарын[†] барыларын ыҥыртаан баран, хаайыыттан Апостоллары аҕалтара, дьон ыыппыттара.


Синедрион мунньаҕа

22Үлэһиттэр хаайыыга тиийэн, Апостоллары булбакка, төннөн кэлэн: 23«Хаайыы үчүгэйдик хатанан турар, харабыллар аантан халбарыйбатахтар, оттон күлүүһү аһан иһирдьэ киирбиппит – ким да суох!» – диэн тыллаабыттара. 24Маны истэн, архиерейдар уонна Таҥара Дьиэтин харабылын тойоно ол туох буоллаҕай диэн санааҕа түспүттэрэ. 25Онтон биир киһи кэлэн: «Били хаайбыт дьоҥҥут Таҥара Дьиэтигэр киирэн үөрэтэ тураллар!» – диэн кэпсээбитэ. 26Онуоха харабыл тойоно үлэһиттэрин илдьэ баран, норуот биһигини тааһынан тамныа диэн куттанан, Апостоллары күһэлэҥэ суох аҕалбыта[+].

27Кинилэри аҕалан, синедрион[†] иннигэр туруорбуттарыгар архиерей эппитэ:[+] 28«Ити Киһи туһунан аны үөрэтимэҥ диэн биһиги эһигини кытаанахтык боппуппут буолбат дуо? Ону истибэккэ, бэйэҕит үөрэххитинэн Иерусалимы биир гына толордугут! Ол Киһи өлбүтүгэр өссө биһигини буруйдаары гынаҕыт»[+].

29Петр уонна Апостоллар эппиттэрэ: «Биһиги Таҥараҕа ордук бас бэриниэхтээхпит[+]. 30Эһиги Иисуһу кириэскэ ыйаан өлөрбүккүт эрээри, өбүгэлэрбит Таҥаралара Кинини тилиннэрбитэ. 31Буруйу-аньыыны билинэн бырастыы гыннарар кыаҕы Израильга бэлэхтиир туһугар, Таҥара Иисуһу Баһылык уонна Быыһааччы[†] гынан үрдэтэн, Бэйэтин уҥа өттүгэр олордубута. 32Маныаха биһиги да, Таҥара Киниэхэ бас бэринээччилэргэ биэрбит Сибэтиэй Тыына да туоһу буолабыт»[+].


Гамалиил сүбэтэ

33Кинилэр мантан уордайан, Апостоллары өлөрөргө санаммыттара[*][+]. 34Онуоха биир Гамалиил диэн ааттаах фарисей, норуот ытыктыыр сокуонньута[†], синедрион ортотугар туран, Апостоллары быстах кэмҥэ таһаара түһэллэригэр дьаһал биэрбитэ[+]. 35«Израиль олохтоохторо! – диэбитэ кини. – Бу дьону хайдах гынаргытын маҥнай үчүгэйдик толкуйдаан көрүҥ. 36Соторутааҕыта, бу эрэ иннинэ, бэйэтин ханнык эрэ улуу киһибин дэнэр Февда өрө тура сылдьыбыта, киниэхэ түөрт сүүсчэкэ киһи холбоспута. Кинини өлөрбүттэрин кэннэ, батыһааччылара бары ыһыллан, суола-ииһэ суох сүппүттэрэ. 37Февда кэнниттэн, биэрэпис саҕана, Галилеяттан төрүттээх Иуда өрө туран, төһө эмэ киһини бэйэтигэр тардыбыта эрээри, өлбүтүн кэннэ, батыһааччылара бары эмиэ ыһыллыбыттара[+]. 38Онон билигин эһиэхэ этэбин: бу дьону тыытымаҥ, босхолооҥ. Кинилэр дьыалалара дьон сүбэтинэн, тэрээһининэн эбит буоллаҕына, эһигинэ да суох бэйэтэ тохтуо, 39оттон Таҥара ыйыытынан буоллаҕына, эһиги кыайан тохтотуоххут суоҕа, хата, өссө Таҥараны утары охсуһар буолан тахсыаххыт».

40Кини тылын ылыммыттара. Апостоллары ыҥыран ылан кымньыынан таһыйтаран баран, аны Иисус аатын ахталларын бобон туран, босхолообуттара. 41Апостоллар, Айыы Тойон Иисус аатын иһин кыһарыллар дьолго тиксибиттэриттэн үөрэн-көтөн, синедрионтан тахсан барбыттара[+]. 42Кинилэр, күн аайы Таҥара Дьиэтигэр да, ыалтан-ыалга да сылдьан үөрэтэллэрин, Иисус Христос туһунан иһитиннэрэллэрин тохтоппотохторо.

### 6


Маҥнайгы диаконнар

1Ол саҕана, үөрэнээччилэр ахсааннара үксээн эрдэҕинэ, гректии саҥарар еврейдэр ортолоругар «олохтоох еврейдэр күннээҕи аһылык түҥэтигэр биһиги огдооболорбутун көйгөтүтэллэр» диэн киҥир-хаҥыр саҥарсыы буолбута[+]. 2Онон уон икки Апостол[†] үөрэнээччилэри ыҥыран ылан, эппиттэрэ: «Биһиги Таҥара тылын хаалларан, аһылык тэрээһинигэр охторбут сатаммат. 3Онон, бырааттарбыт, бэйэҕититтэн Сибэтиэй Тыыны толору ылыммыт, муударай өйдөөх, үтүө ааттаах-суоллаах сэттэ киһини талыҥ. Бу сулууспаны кинилэргэ сүктэриэхпит,[+] 4оттон бэйэбит тиһигин быспакка үҥүөхпүт, Таҥара тылын иһитиннэриэхпит».

5Кини этиитин мунньах дьоно биһирээн, итэҕэли уонна Сибэтиэй Тыыны толору ылыммыт Стефан диэн киһини, Филиби, Прохоры, Никанору, Тимону, Пармены уонна Таҥараны итэҕэйбит омук киһитин, Антиохияттан төрүттээх Николайы, талбыттара[+]. 6Кинилэри Апостоллар[†] иннилэригэр илдьэн, туруорбуттара, Апостоллар үҥэн баран, кинилэргэ илиилэрин уурбуттара[+].

7Таҥара тыла Иерусалимҥа улам тэнийэн-тарҕанан, үөрэнээччилэр ахсааннара элбээн испитэ, аҕабыыттартан[†] эмэ бэрт элбэх киһи итэҕэлгэ бас бэриммитэ[+].


Стефан тутуллуута

8Оттон итэҕэли уонна Таҥара күүһүн толору ылыммыт Стефан норуокка уһулуччулаах дьиктилэри, сөҕүмэр бэлиэлэри көрдөрбүтэ. 9«Босхоломмуттар синагогаларын[†]» сорох дьоно (онно Киринея, Александрия, Киликия, Асия[†] иудейдара сылдьаллара) Стефаны кытта мөккүһэн турбуттара; 10ол эрээри кини муударай өйдөөхтүк, Сибэтиэй Тыынынан салайтаран, этэрин хайдах да утарар кыахтара суоҕа[+]. 11Онон соруйан хас да киһини кигэн: «Моисейы[†] уонна Таҥараны холуннарарын истибиппит», – дэппиттэрэ[+]. 12Итиэннэ норуоту, аҕа баһылыктары[†] уонна сокуонньуттары[†] өрө туруоран Стефаны туттаран, синедриоҥҥа илтэрбиттэрэ. 13Сымыйа туоһулары туруортаан баран: «Бу киһи бииргэм Сибэтиэй Дьиэбитин, Сокуоммутун холуннарар, – диэн этиппиттэрэ. –[+] 14Ити Иисус Назорей туһунан Кини бу Дьиэни урусхаллыа, биһиэхэ Моисей[†] биэрбит үгэстэрин уларытыа диирин истибиппит»[+].

15Синедриоҥҥа олорооччулар бука бары Стефаны тонолуппакка одууласпыттара; кинилэр көрдөхтөрүнэ, Стефан сирэйэ Аанньал сирэйин курдуга.

### 7


Стефан тыл этиитэ

1Архиерей[†] Стефантан: «Бу чахчыны этэллэр дуо?» – диэн ыйыппыта.

2«Бырааттарым, аҕа дьонум, этэрбин болҕойон истиҥ! – Стефан этиитин саҕалаабыта. – Биһиги өбүгэбит Авраам[†] өссө Месопотамияҕа эрдэҕинэ, Харраҥҥа көһүөн иннинэ, албан ааттаах Таҥара киниэхэ көстөн:[+] 3„Сиргиттэн-уоккуттан, аймах-билэ дьоҥҥуттан, аҕаҥ дьиэтиттэн араҕан Мин ыйар сирбэр бар“, – диэн эппит[+]. 4Ол иһин Авраам[†] халдейдар дойдуларыттан араҕан, Харраҥҥа олохсуйбут. Кэлин, аҕата өлбүтүн кэннэ, Таҥара кинини манна, билигин эһиги олорор сиргитигэр, көһөрөн аҕалбыт[+]. 5Мантан киниэхэ уллуҥах да саҕа өлбүгэ сири биэрбэтэх гынан баран, Авраам өссө оҕото суох сырыттаҕына, бу сири киниэхэ уонна кини удьуордарыгар биэриэх буолан эрэннэрбит[+]. 6Таҥара киниэхэ эппит: „Эн удьуордарыҥ туора дойдуга кэлэн, түөрт сүүс сыл устата кулут буолан баттанан олоруохтара[+]. 7Ол эрээри кинилэри кулут оҥостубут норуот Мин дьүүлбэр туруоҕа. Оттон эн удьуордарыҥ ити дойдуттан тахсан, Миэхэ манна, бу сиргэ, сүгүрүйэр буолуохтара“[+]. 8Таҥара Авраамы кытта сөбүлэһии оҥорсубутун бэлиэтигэр киниэхэ быһыллыы[†] сиэрин-туомун биэрбит. Ол иһин Авраам, уола Исаак төрөөбүтэ ахсыс күнүгэр, киниэхэ быһыы оҥорбут, оттон Исаак Иаковка , Иаков буоллаҕына уон икки уолаттарыгар оҥорбуттар[+].

9Биһиги өбүгэлэрбит ордук санаан, Иосибы Египеккэ атыылаабыттар; ол гынан баран, Таҥара кинини кытта бииргэ буолан,[+] 10бары ыарахаттартан быыһаан ылан, киниэхэ муударай өйү биэрбит, Египет ыраахтааҕытын – фараонун үтүө сыһыанын бэлэхтээбит. Ыраахтааҕы Иосибы Египет сирин бүтүннүүтүн уонна бэйэтин дьиэтин-уотун дьаһайарга анаабыт[+].

11Онтон Египеккэ, Ханаан сиригэр сут туран, улуу кыһалҕа кыһарыйбытыгар, биһиги өбүгэлэрбит эмиэ аһыыр астара быстан хаалбыт. 12Египеккэ бурдук баар сураҕын истэн, Иаков өбүгэлэрбитин онно ыыппыт. Ол кинилэр Египеккэ маҥнайгы сырыылара эбит[+]. 13Иккиһин кэлбиттэригэр Иосиф убайдарыгар кинилэр бырааттара буоларын билиммит, онон кини төрдүн-ууһун фараон эмиэ билбит[+]. 14Иосиф аҕатын Иаковы, туох баар аймахтарын – барыта сэттэ уон биэс киһини бэйэтигэр ыҥыртарбыт,[+] 15онон Иаков Египеккэ көһөн тиийбит. Иаков да, өбүгэлэрбит да – бары онно олорон өлбүттэр[+]. 16Уҥуохтарын Сихемҥэ илдьэн, Авраам Сихем киһитин уола[†]ттарыттан үрүҥ көмүскэ атыылаһан ылбыт хоруобугар харайбыттар[+].

17Таҥара Авраамҥа андаҕайбыт эрэннэриитэ туолара чугаһаан истэҕин аайы, Египеккэ олорор еврей норуотун ахсаана улам үксээн-үүнэн испит[+]. 18Онтон Иосибы билбэт саҥа ыраахтааҕы былааска кэлбит[+]. 19Бу ыраахтааҕы биһиги норуоппутун туора көрөн, ыччаттара быһыннын диэн, саҥа төрөөбүт оҕолорун быраҕан иһэргэ күһэйбит[+]. 20Ол саҕана Моисей[†] төрөөбүт, кини Таҥара көрүүтүгэр сүрдээх үчүгэй оҕо эбит; оҕо үс ый устата аҕатын дьиэтигэр көрүллүбүт-харайыллыбыт;[+] 21онтон уолчааны таһырдьа хаалларбыттарыгар, фараон кыыһа, кинини булан ылан, төрөппүт уолун курдук ииппит[+]. 22Инньэ гынан Моисей[†] Египет бары муудараһын баһылаан, тылынан-өһүнэн да, үлэтинэн-хамнаһынан да уһулуччулаах киһи буола үүнэн тахсыбыт.

23Түөрт уон сааһын туолуута бырааттарын, Израиль дьонун көрсүөн баҕарар санаа кинини үүйэ-хаайа туппут. 24Биирдэ Израиль киһитин атаҕастыы туралларын көрөн, кини, ону иэстэһэн, Египет киһитин өлөрөн кэбиспит[+]. 25Моисей: „Таҥара Израиль дьонун миигинэн босхолоттороору гынарын бэйэм дьонум өйдүөхтэрэ“, – дии санаабыт даҕаны, анарааҥҥылара өйдөөбөтөхтөр. 26Нөҥүө күнүгэр кинилэр охсуһа сылдьалларын көрөн: „Эһиги бырааттыыларгыт эбээт, уонна баран тоҕо бэйэ-бэйэҕитин атаҕастыыгыт?“ – диэн эйэлэһиннэрэ сатаабыт. 27Онуоха чугастааҕытын атаҕастыы турар киһи, Моисейы киэр анньан баран: „Ким эйигин биһиэхэ баһылык, судьуйа буол диэбитэй? 28Биитэр, бэҕэһээ Египет киһитин өлөрбүтүҥ курдук миигин эмиэ өлөрүөххүн баҕараҕын дуу?“ – диэн дьорҕойбут[+]. 29Маны истэн, Моисей Египеттэн күрээн, Мадиам сиригэр[*] баран олохсуйбут; кини икки уола онно төрөөбүттэр[+].

30Ити курдук түөрт уон сыл ааспыт. Биирдэ киниэхэ Синай хайатын аттынааҕы иччитэх сиргэ умайа турар хатыылаах талах төлөнүгэр Айыы Тойон Аанньала көстүбүт[+]. 31Моисей, ону дьиктиргээн, сыныйан көрөөрү чугаһаан иһэн, Айыы Тойон саҥатын истибит: 32„Мин эн өбүгэлэриҥ Таҥаралара – Авраам, Исаак уонна Иаков Таҥарата – буолабын!“ Моисей ис-иһиттэн титирэс буола долгуйан, көрүөн да дьулайбыт[+]. 33Айыы Тойон киниэхэ эппит: „Бу үктэнэн турар сириҥ сибэтиэй сир, онон сандалияҕын уһул. 34Мин, норуотум Египет сиригэр атаҕастабылга олорорун көрөн, ыар ынчыгын истэн, кинини босхолоору түһэн кэллим. Онон, хомун, Мин эйигин Египеккэ ыытабын“[+].

35Бу Моисейы, ким эйигин биһиэхэ баһылык, судьуйа буол диэбитэй диэн киэр анньыбыт киһилэрин, Таҥара хатыылаах талах быыһыгар көстүбүт Аанньалынан этитэн, баһылык уонна босхолооччу гынан ыыппыт[+]. 36Бу кини, Моисей, норуотугар, кулуттааһынтан таһааран иһэн, Египет сиригэр, Кыһыл муораҕа уонна кураайы куйаарга[†] түөрт уон сыл устата дьиктилэри, сөҕүмэр бэлиэлэри көрдөрбүт[+]. 37Бу кини, Моисей, Израиль дьонугар: „Таҥара миигин туруорбутун курдук, бэйэҕит бырааттаргытыттан эмиэ Пророгу туруоруоҕа, Кинини истээриҥ“, – диэн төлкөлөөбүт[+]. 38Бу кинилиин, Моисейдыын, кураайы куйаарга[†] түмсүбүт дьону кытта бииргэ сырыттаҕына, Синай хайатыгар Аанньал кэпсэппит, бу кини биһиги өбүгэлэрбитин кытта бииргэ сылдьыбыт, тыыннаах тыллары ылан биһиэхэ биэрбит;[+] 39биһиги өбүгэлэрбит бу киниэхэ, Моисейга, бас бэриниэхтэрин баҕарбакка, киэр хайыһан, сүрэхтиин-быардыын төттөрү Египеккэ тардыспыттар[+]. 40Ааронтан : „Биһигини Египет сириттэн таһаарбыт Моисейбыт туохха түбэспитин билбэппит, онон сирдиир таҥараларда биһиэхэ оҥорон кулу“, – диэн көрдөспүттэр[+]. 41Итиэннэ ол күннэргэ оҕус эмэгэтин оҥостон баран, онтукаларыгар сиэртибэ биэрэн үөрүү-көтүү, көр-нар бөҕө буолбуттар[+]. 42Онон Таҥара кинилэртэн киэр хайыһан, халлаан эттиктэригэр сүгүрүйэллэрин бопсо сатаабат буолбут. Бу туһунан пророктар[†] кинигэлэригэр суруллубут: „Израиль норуота! Түөрт уон сыл усталаах-туоратын тухары кураайы куйаары кэрийэ сылдьан, эһиги Миэхэ туох бэлэҕи-туһаҕы биэрбиккитий[+]? 43Эһиги Молох отуутун, Ремфан таҥараҕыт сулуһун – сүгүрүйүөхпүт этэ диэн быһан оҥостубут эмэгэттэргитин – илдьэ сылдьыбыккыт. Онон Мин эһигини Вавилонтан[†] өссө ыраах көһөрөн илдьиэм“.

44Өбүгэлэрбит кураайы куйаарга Туоһулааһын Скиниятын[†] илдьэ сылдьыбыттар. Ол Моисейдыын Кэпсэтээччи соруйуутунан, киниэхэ көрдөрүллүбүт холобурга олоҕуран оҥоһуллубут Скиния[†] этэ[+]. 45Иисус Навины кытта бииргэ сылдьар өбүгэлэрбит Скинияны ылан, Таҥара урут биһиги өбүгэлэрбититтэн кыйдаабыт норуоттарын сирдэригэр аҕалбыттар. Скиния Давид[†] ыраахтааҕылыыр кэмигэр диэри баар эбит. 46Таҥара тапталын ылбыт Давид,[†] Иаков Таҥаратыгар дьиэ тутаары, көрдөспүт да,[+] 47дьиэни Соломон туппут. 48Ол гынан баран, Үрдүк Таҥара киһи туппут дьиэтигэр олорбот, пророк[†] эппитин курдук: „Халлаан – Мин бүрүстүөлүм,[+] 49сир – атахпын ууран олорор үктэлим. Ханнык бэйэлээх дьиэни эһиги Миэхэ тутуоххутуй, эбэтэр Мин сынньанар сирбин? – диир Айыы Тойон. – 50Бу баары барытын Мин айбытым буолбат дуо?“

51Оо, өһөс санаалаах, куҥ бүтэй сүрэхтээх, бүөлэммит кулгаахтаах дьон! Эһиги эмиэ, өбүгэлэргит курдук, мэлдьи Сибэтиэй Тыыны утараҕыт[+]. 52-53Пророктартан хайаларын эһиги аҕаларгыт сойуоласпатахтарай? Кинилэр бэл Кырдьыксыт кэлэрин өтө көрөн эппит дьону өлөрбүттэрэ. Оттон эһиги – Таҥара Аанньаллара эһиэхэ тиэрдибит Сокуонна[†]рын ылан баран тутуспатах дьон – Кырдьыксыты таҥнаран биэрэн өлөрбүккүт!»[+][+]


Стефан өлүүтэ

54Маны истэн, кинилэр уордайбыт уохтарыгар хабырынан ылбыттара[+]. 55Сибэтиэй Тыыны толору ылыммыт Стефан Халлааны анааран, Таҥара кэрэмэн килбиэнин уонна Таҥара уҥа өттүгэр турар Иисуһу көрөн,[+] 56эппитэ: «Халлаан арыллыбытын, Киһи Уола[†] Таҥара уҥа өттүгэр турарын көрөбүн»[+].

57Бары үөгүлэһэ түһээт, кулгаахтарын саба туттубуттара уонна кинини, күргүөмүнэн саба түһэн, 58куорат таһыгар таһааран, тааһынан илдьи тамнаабыттара. Туоһулара таҥастарын Савл диэн эдэр уол турар сиригэр устан бырахпыттара[+].

59Стефан, тааһынан быраҕаттыы турдахтарына: «Айыы Тойон Иисус, дууһабын ыл, – диэн үҥэ-көрдөһө турбута,[+] 60онтон сөһүргэстии түһэн күүһүн муҥунан, – Айыы Тойон, бу аньыыларын бырастыы гын!» – диэн саҥа аллайан баран, тыына быстыбыта[+].

### 8


Савл христианнары сойуолуур

1Савл Стефаны өлөрбүттэрин сөпсүүр этэ.

Бу күнтэн ыла Иерусалимнааҕы сиэркэп улууканнаах сойуолааһыҥҥа түбэспитэ, онон Апостоллартан[†] ураты атын дьон бары Иудея, Самария дэриэбинэлэринэн тарҕаспыттара[+]. 2Стефан уҥуоҕун Таҥараҕа бэриниилээх дьон көтөхпүттэрэ, кинини аһыйан ытабыл-соҥобул бөҕө буолбута.

3Оттон Савл сиэркэби муҥнуура: дьиэттэн дьиэҕэ киирэ-киирэ, эр дьону, дьахталлары, соһоттоон таһааран, хаайыыга быраҕаттыыра[+].


Самарияҕа Евангелиены[†] иһитиннэрии

4Тарҕанан барбыт дьон Таҥара тылын сир-сир аайы сылдьан иһитиннэрэллэрэ[+]. 5Филипп Самария куоратыгар кэлэн, Христос туһунан кэпсээбитэ[+]. 6Кини этэр тылын иһитиннэрэн, араас дьиктини көрдөрөн, дьон-сэргэ болҕомтотун түмэ тарпыта. 7Быртах тыыҥҥа буулаппыт үгүс дьонтон тыыннар үөгүлэспитинэн тахсан бараллара, элбэх босхоҥ, доҕолоҥ киһи үтүөрбүтэ[+]. 8Бу куоракка улуу үөрүү буолбута.

9Манна уруккуттан Самария норуотун абынан-хомуһунунан сөхтөрөр Симон диэн биир улуутумсуйар киһи баара. 10Кини этэрин бары, кыратыттан улаханыгар тиийэ, сэргээн истэн: «Таҥара сүдү күүһэ диэн дьэ бу кини сылдьар!» – дэһэллэрэ.

11Өр кэм устата хомуһунунан сөхтөрөн, дьон кинини истэр этилэр. 12Онтон Таҥара Саарыстыбатын уонна Иисус Христос туһунан Евангелиены[†] иһитиннэрэр Филиби итэҕэйэн, бары – эр дьон да, дьахталлар да – сүрэхтэммиттэрэ. 13Симон бэйэтэ эмиэ итэҕэйбитэ, сүрэхтэнэн баран, Филиби батыһа сылдьар буолбута, кини сүдү күүстээх дьайыыларын, дьиктилэрин олус сөҕө көрөрө[+].

14Самария олохтоохторугар[†], Таҥараны ылыммыттарын истэн, Иерусалимҥа баар Апостоллар[†] Петрдаах Иоанны ыыппыттара;[+] 15кинилэр кэлэн итэҕэйээччилэр, Сибэтиэй Тыыны ылыналларын туһугар, үҥпүттэрэ[+]. 16Тыын кинилэргэ өссө түһэ илигэ – Айыы Тойон Иисус аатыгар сүрэхтэммит эрэ этилэр[+]. 17Петрдаах Иоанн кинилэргэ илиилэрин ууран туран үҥпүттэригэр, бу дьон Сибэтиэй Тыыны ылыммыттара[+].

18Апостоллар илиилэрин уурдахтарына, Таҥара Тыына бэриллэрин көрөн, Симон харчылаах кэлэн 19эппитэ: «Илиибин уурбут киһим Сибэтиэй Тыыны ыларын туһугар, Миэхэ эмиэ, маннык кыахта кулуҥ эрэ».

20«Таҥара бэлэҕин харчыга атыылаһарга санаммытыҥ иһин, көмүскүн туппутунан өлүөҥ, – диэбитэ Петр. – 21Биһиги сулууспабытыгар эн ханнык да кыттыгаһыҥ, кыттар быраабыҥ да суох: маныаха сөбө суох сүрэхтээххин Таҥара көрөн турар. 22Онон бу аньыыгын билинэн Айыы Тойонтон көрдөс, оччоҕо, баҕар, ити санааҕын бырастыы гыныаҕа[+]. 23Эн, аһыы үөһүнэн туолаҥҥын, аньыыга бохсуттарбыккын».

24Онуоха Симон: «Бу эппиккититтэн биирэ да туолбатын туһугар, Айыы Тойонтон мин туспар көрдөһүҥ», – диэбитэ[+].

25Апостоллар кэрэһиттээн, Айыы Тойон тылын иһитиннэрэн баран, Иерусалимнаабыттара, аара элбэх Самария дэриэбинэлэригэр сылдьан, Евангелиены иһитиннэрбиттэрэ[+].


Филипп уонна Эфиопия үрдүк сололооҕо

26Филипкэ Айыы Тойон Аанньала эппитэ: «Туран Иерусалимтан Газаҕа барар соҕуруу суолга тиий». (Билигин бу суолунан сылдьыбаттар.)[+] 27Филипп туран ол суол диэки баран испитэ. Арай көрдөҕүнэ: биир аттакы эфиоп, Эфиопия Кандакиятын[*] (атыннык эттэххэ, сарыыссатын) хааһынатын тутар үрдүк сололоох үлэһитэ, Таҥараҕа үҥэн-сүгүрүйэн баран, 28Иерусалимтан төннөн иһэрэ. Кини колесницаҕа олорон, Исайя[†] пророгу ааҕа иһэрэ. 29Тыын Филипкэ: «Колесницаҕа чугаһаан аргыстаһан бар», – диэбитэ[+].

30Филипп ситэн кэлэн, киһи Исайя[†] кинигэтин саҥа таһааран ааҕарын истэн: «Тугу ааҕаргын өйдүүгүн дуо?» – диэн ыйыппыта.

31«Киһи быһаарыыта суох хантан өйдүөмүй?» – диэбитэ анарааҥҥыта, уонна Филиби колесницаҕа тахсан сэргэстэһэ олороругар ыҥырбыта[+]. 32Аттакы Суруйуулартан маннык кэрчиги ааҕа иһэрэ: «Кинини, бараан курдук, өлөрө илдьибиттэрэ; түү кырыйааччы иннигэр бараан оҕото[†] чуумпуран турарыныы, Кини ылы-чып турбута. 33Кинини атаҕастаабыттара, кырдьыгынан сууттаабатахтара. Сиргэ олорор олоҕо түмүктэммитэ – оччотугар Кини удьуордарын туһунан ким кэпсиэҕэй?»

34Аттакы Филиптэн ыйыппыта: «Көрдөһөбүн, быһаар эрэ, пророк[†] бу ким туһунан этэрий: бэйэтин туһунан дуу, атын ким эрэ туһунан дуу?»

35Онуоха Филипп, Суруйуулар бу кэрчиктэриттэн саҕалаан, Иисус туһунан кэпсээбитэ[+]. 36Ол ыккардыгар, айаннаан, уулаах сиргэ тиийэн кэлбиттэрэ. «Хор, бу уу баар эбит. Мин сүрэхтэнэрбин туох мэһэйдиирий?» – диэбитэ аттакы.

37Филипп эппитэ: «Ис сүрэххиттэн итэҕэйэр буоллаххына, сүрэхтэниэххин сөп».

Киһи хоруйдаабыта: «Иисус Христос Таҥара Уола диэн итэҕэйэбин»[*]. 38Уонна колесницаны тохтоторго дьаһайбыта. Филиптээх аттакы иккиэн ууга киирбиттэрэ; Филипп кинини сүрэхтээбитэ. 39Ууттан тахсыбыттарыгар аттакыга Сибэтиэй Тыын түһэн киирбитэ[*], оттон Филиби Айыы Тойон Аанньала илдьэ барбыта. Аттакы кинини хараҕын далыттан сүтэрэн да кэбистэр, салгыы үөрэ-көтө айанныы турбута. 40Филипп буоллаҕына Азокка баар буолан хаалбыта; Кесарияҕа тиийиэр диэри, сылдьыбыт куораттарыгар барыларыгар Евангелиены иһитиннэрэ испитэ.

### 9


Савл итэҕэли ылыныыта

1Савл, өссө да өһүнэн-сааһынан тыынан, Айыы Тойон үөрэнээччилэрин өлөртүөх буолан суоһурҕанан, архиерейга[†] кэлбитэ:[+] 2киниттэн көрдөһөн, бу үөрэҕи тутуһааччылары буллар эрэ – эр киһи буоллун, дьахтар буоллун – барыларын кэлгийэн Иерусалимҥа аҕаларын көҥүллүүр суругу Дамаск синагогаларын[†] аатыгар суруйтаран ылбыта. 3Дамаска чугаһаан истэҕинэ, аара суолга эмискэ халлаантан киниэхэ сырдык сандаара түспүтэ[+]. 4Кини сиргэ охтон түһэн баран: «Савл, Савл, тоҕо Миигин сойуолаһаҕын?» – диир саҥаны истибитэ.

5«Кимҥиний Эн, Айыы Тойон?» – диэн ыйыппыта Савл.

Онуоха Айыы Тойон эппитэ: «Мин эн сойуолаһар Иисуһуҥ буолабын[*]. Үөрбэни утары барарыҥ эйиэхэ ыарахан буолуо».

6Савл титирэстиэр диэри, уолуйа куттанан ыйыппыта: «Айыы Тойон, тугу оҥор диэн дьаһайаҕын?»

Онуоха Айыы Тойон: «Туран куоракка тиий, тугу гынаргын онно этиэхтэрэ», – диэбитэ.

7Аргыстара сөҕөн тылларыттан маппыттара: саҥа иһиллэрэ эрээри, ким да баара көстүбэт этэ. 8Савл турбута – арай хараҕа тугу да көрбөт буолан хаалбыт этэ. Онон кинини, илиититтэн сиэтэн, Дамаска илдьибиттэрэ. 9Үс күн устата кини икки хараҕынан көрбөт буолбута, тугу да аһаабатаҕа да, испэтэҕэ да.

10Дамаска Анания диэн Иисус үөрэнээччитэ баара; арай кини көрүү көрдөҕүнэ, Айыы Тойон: «Анания!» – диэн ыҥырбыта.

«Бу баарбын, Айыы Тойонум!» – дии түспүтэ кини[+].

11Онуоха Айыы Тойон эппитэ: «Туран Көнө диэн ааттанар уулуссаҕа таҕыс; онно Иуда дьиэтигэр тиийэн, Савл диэн Тарс куораттан кэлэ сылдьар киһини ыйыт. Кини билигин үҥэ турар; ол үҥэ туран,[+] 12Анания диэн киһи кэлэн, хараҕынан көрөр буоларын туһугар, киниэхэ илиитин уурбутун көрдө».

13Анания буоллаҕына эппитэ: «Айыы Тойон! Ол киһи Иерусалимҥа Эн сибэтиэйдэргэр[†] төһөлөөх куһаҕаны оҥорбутун мин үгүс дьонтон истэн турабын; 14манна даҕаны кини Эн ааккын ааттааччылары тутарга архиерейдартан[†] көҥүл ылан кэлбитэ».

15Айыы Тойон эппитэ: «Кини – Мин Бэйэм ааппын араас норуоттарга, ыраахтааҕыларга уонна Израиль норуотугар иһитиннэрэргэ талан ылбыт киһим. Онон баран эт[+]. 16Мин аатым туһугар төһө муҥнаныахтааҕын Бэйэм киниэхэ көрдөрүөҕүм»[+].

17Анания баран, ол дьиэҕэ киирэн, Савлга илиитин ууран туран эппитэ: «Быраатым Савл! Эн көрөр буоларыҥ, Сибэтиэй Тыыны толору ылынарыҥ туһугар, эйиэхэ миигин Айыы Тойон – кэлэн истэххинэ, суолгар көстүбүт Иисус – ыытта»[+]. 18Савл, сонно хараҕыттан балык хатырыга түһэр курдук гынаатын, эмискэ көрөр буолан хаалбыта; онон туран сүрэхтэнэн баран, 19аһаан сэниэ киллэриммитэ[+].


Савл Дамаска Евангелиены[†] иһитиннэрэр

20Савл үөрэнээччилэри кытта Дамаска хас да күн буолбута; уталыппакка, синагогалары[†] кэрийэ сылдьан, Иисус туһунан, Кини Таҥара Уола буолар диэн иһитиннэрэн барбыта. 21Истибиттэр бука бары дьиибэргииллэрэ: «Иисус аатын ааттааччылары Иерусалимҥа сойуоласпыт кини буолбатах этэ дуо? Манна даҕаны кинилэри архиерейдарга тутаттаан илдьээри кэлбитэ буолбат дуо?»[+]

22Савл улам бөҕөргөөн, Иисус дьиҥ Христос буоларын дакаастаан, Дамаска олорор иудейдары муннукка ыкпыта[+].


Савл өлөртөн быыһанар

23Онтон ыла балайда кэм ааспыта[+]. 24Иудейдар, сүбэлэһэн баран, Савлы өлөрөргө санаммыттара. Ол гынан баран тугу соруммуттарын Савл билбитэ: кинини өлөрөөрү, куораттан тахсар ааны күннэри-түүннэри маныыллара. 25Ол иһин үөрэнээччилэр түүн кинини, тымтайга олордон баран, куорат истиэнэтин тас өттүгэр түһэрбиттэрэ[+].


Савл Иерусалимҥа сырыыта

26Савл Иерусалимҥа кэлэн үөрэнээччилэргэ холбоһо сатаабыта да, бары киниттэн куттанар этилэр, үөрэнээччи буолбутун ким да итэҕэйбэтэҕэ. 27Онон Варнава, кинини Апостолларга[†] илдьэ кэлэн, Савл, Дамаска баран иһэн Айыы Тойону көрбүтүн, Айыы Тойон киниэхэ тугу эппитин, кини, Дамаска сылдьан, Иисус аатын хорсуннук иһитиннэрбитин кэпсээбитэ[+]. 28Онон Савл аны кинилэрдиин бииргэ сылдьар буолбута, уонна туохтан да чаҕыйбакка, Иерусалим устун сылдьан, Айыы Тойон Иисус аатынан үөрэтэрэ. 29Грек тыллаах еврейдэр, Савлы, утарыласпытын иһин, өлөрөргө санаммыттара[+]. 30Ону билэн, бырааттара Савлы Кесарияҕа илдьибиттэрэ, онтон Тарска ыыппыттара[+].

31Иудея, Галилея уонна Самария устун баар сиэркэптэргэ[*] уоскулаҥ кэмэ үүммүтэ. Кинилэр улам үүнэн-бөҕөргөөн, Айыы Тойону дириҥник ытыктыыр, Киниттэн толлор буоланнар, Сибэтиэй Тыын көмөтүнэн ахсааннара элбии турбута.


Эней уонна Тавифа

32Петр сир-сири кэрийэн Лиддаҕа олорор сибэтиэйдэргэ[†][*] тиийэн кэлбитэ. 33Онно босхоҥноон сыппыта аҕыс сыл буолбут Эней диэн киһини көрсүбүтэ.

34«Эней! Иисус Христос эйигин үтүөрдэр, туран тэллэххин хомуй», – диэбитэ Петр. Эней сонно туран кэлбитэ[+]. 35Лидда, Сарон олохтоохторо бука бары, маны көрөн, Айыы Тойоҥҥо эргиллибиттэрэ.

36Иоппияҕа[*] биир Тавифа (Серна) диэн ааттаах үөрэнээччи дьахтар баара, кини өрүү үтүөнү оҥороро, дьадаҥыларга көмөлөһөрө[+]. 37Ол күннэргэ Тавифа ыалдьан өлөн хаалбыта. Кинини сууйан баран, үөһээ хоско сытыарбыттара. 38Лидда Иоппияттан чугас, онон Петр Лиддаҕа баарын истэн, үөрэнээччилэр суһаллык кэлэ оҕустун диэн икки киһинэн илдьит ыыппыттара. 39Петр ол дьону кытта барсыбыта; тиийбитигэр кинини үөһээҥҥи хоско таһаарбыттара; онно огдооболор төгүрүйэн туран, ытыы-ытыы, Серна тыыннааҕар тикпит ырбаахыларын, онтон да атын таҥаһын көрдөрбүттэрэ.

40Петр барыларын хостон таһааран баран, сөһүргэстээн туран Таҥараҕа үҥпүтэ, онтон бокуонньукка туһаайан: «Тавифа, тур!» – диэбитэ. Дьахтар хараҕа аһыллан, Петры көрөн баран, оронугар олоро түспүтэ[+]. 41Петр, киниэхэ илиитин уунан, турарыгар көмөлөспүтэ уонна итэҕэйээччилэри, огдообо дьахталлары барыларын ыҥыран ылан, Тавифаны кинилэр иннилэригэр туруорбута[+]. 42Бу сурах Иоппияны биир гына тарҕанан, бэрт үгүс киһи Айыы Тойону итэҕэйбитэ. 43Петр Иоппияҕа Симон имииһиккэ элбэх хоммута.

### 10


Петр уонна Корнилий

1Кесарияҕа биир Корнилий диэн киһи баара. Кини Италия когортатын сотнига этэ. 2Корнилий дьиэтин кэргэттэрин барыларын кытта Таҥараны итэҕэйэрэ, Киниттэн толлоро; дьадаҥыларга өлгөмнүк көмөлөһөрө, өрүүтүн үҥэ сылдьара[+]. 3Биирдэ тоҕус чаас саҕана, Корнилий көрдөҕүнэ, Таҥара Аанньала кини дьиэтигэр киирэн: «Корнилий!» – диэн ыҥырбыта[+].

4Кини, Аанньалы көрөн, куттанан: «Тугуй, Айыы Тойон?» – дии түспүтэ.

Аанньал эппитэ: «Таҥара эн үҥпүт үҥүүгүн, дьоҥҥо көмөҕүн өйдөөн кэллэ[+]. 5Онон билигин Иоппияҕа дьону ыытан, Петр диэн ааттанар Симоны ыҥыртар. 6Кини билигин муора кытыытыгар дьиэлээх биир Симон диэн имииһиккэ ыалдьыттаан олорор. Эһиги бүтүн дьиэ кэргэнинэн быыһанар тылгытын эйиэхэ кини этиэҕэ»[+].

7Кэпсэппит Аанньала барбытын кэннэ, Корнилий икки чаҕарын уонна Таҥараны итэҕэйэр буойунун ыҥыран ылбыта; 8итиэннэ кинилэри, барытын быһааран биэрэн баран, Иоппияҕа ыыппыта.


Петр дьиктини көрүүтэ

9Нөҥүө күнүгэр, илдьиттэр айаннаан куоракка чугаһаан истэхтэринэ, алта чаас саҕана[*] Петр дьиэ үрдүгэр үҥэ тахсыбыта[+]. 10Кини эмискэ аччыктаан аһыан баҕаран кэлбитэ. Аһы бэлэмнии сырыттахтарына, ис-иһиттэн көтөҕүллэн, 11Халлаан арыллан турарын көрбүтэ: Халлаантан түөрт муннуга баайыылаах кэтит таҥас курдук туох эрэ иһит сиргэ түһэн эрэрэ; 12иһиккэ сир үрдүгэр баар кыыл-сүөл, эриэн үөн эгэлгэтэ, кынаттаах көтөр арааһа хааламмыт этэ.

13«Петр, туран, мантан өлөрөн сиэ!» – диэн ыҥырар саҥа иһиллибитэ.

14«Суох, туох да иһин сиэбэппин, Айыы Тойон. Мин хаһан даҕаны быртаҕы, кирдээҕи сиэбэтэҕим», – диэбитэ Петр.

15Били саҥа киниэхэ иккистээн эппитэ: «Таҥара ыраастаабытын кирдээх диэмэ»[+].

16Бу маннык саҥа үстэ иһиллибитин кэннэ, иһит төттөрү[*] Халлааҥҥа тахсыбыта.

17Кини, бу туох суолталаах көстүү буолуой диэн толкуйга түһэн олордоҕуна, били Корнилий ыыппыт дьоно, имииһит Симон дьиэтин ыйдаран, олбуорун ааныгар кэлэн, тохтообуттара.

18«Петр диэн ааттаах Симон манна баар дуо?» – диэн үөгүлээбиттэрэ кинилэр.

19Тугу көрбүтүн өйдүү сатыы олордоҕуна, Тыын Петрга: «Көр, ол үс киһи эйигин көрдүү сылдьаллар, – диэбитэ. –[+] 20Аллара түһэн, кыратык да саараҥнаабакка, ити дьоннуун барыс – кинилэри эйиэхэ Мин ыыппытым».

21Кини, аллара түһэн, Корнилий ыыппыт дьонугар: «Көрдүүр киһигит бу баарбын, – диэбитэ. – Туох соруктаах кэллигит?»

22Анарааҥҥылар эппиттэрэ: «Биһигини Корнилий сотник ыытта. Корнилий Таҥараттан толлор үтүөкэн киһи, иудей норуота кинини сөбүлүүр. Сибэтиэй Аанньал киниэхэ: „Петры дьиэҕэр ыҥыран этэр тылын иһит“, – диэн соруйбут үһү»[+]. 23Петр дьону, дьиэҕэ ыҥыран киллэрэн, күндүлээбитэ.


Корнилий дьиэтигэр

Нөҥүө күнүгэр Петр кинилэри кытта айаҥҥа туруммута; сорох Иоппиятааҕы бырааттара эмиэ барсыбыттара. 24Сарсыныгар Кесарияҕа кэлбиттэрэ. Корнилий, урууларын-аймахтарын, чугас доҕотторун мунньан, күүтэн олороро. 25Петр дьиэҕэ киирэн истэҕинэ, Корнилий утары кэлэн, сөһүргэстии түһэн, сүгүрүйбүтэ[+].

26Петр кинини туруоран: «Тур, доҕор, мин эмиэ киһибин ээ», – диэбитэ[+].

27Иккиэн, кэпсэтэ-кэпсэтэ, дьиэҕэ киирбиттэрэ: элбэх киһи мустан олороро. 28Петр кинилэргэ эппитэ: «Иудей киһитэ атын омук дьонун кытта чугасаһара, кинилэргэ сылдьара бобулларын эһиги билэҕит; ол эрээри Таҥара миэхэ кими да кирдээх, куһаҕан дии санаама диэн эппитэ[+]. 29Онон ыҥырбыккытыгар мин биир тылы утары эппэккэ кэллим. Миигин туох дьыалаҕа ыҥыртардыгыт?»

30Корнилий кэпсээбитэ: «Түөрт хонуктааҕыта, эмиэ баччаҕа диэри постанан баран[*], тоҕус чааска дьиэбэр үҥэ турдахпына, арай иннибэр сандаархай таҥастаах киһи көстөн кэлэн эттэ: 31„Корнилий, эн үҥэриҥ тиийдэ, дьадаҥыларга көмөҕүн Таҥара өйдөөн кэллэ, 32онон Иоппияҕа киһитэ ыытан Симон Петры ыҥыртар; кини муора кытылыгар имииһит Симон дьиэтигэр ыалдьыттыы олорор; кини, кэлэн, эйиэхэ барытын этиэҕэ[*]“. 33Мин сонно эйигин ыҥыртара ыыппытым. Дьэ онон кэлбитиҥ олус үчүгэй. Таҥара[*] эйиэхэ тугу соруйбутун сиһилии истээри, билигин бу биһиги Кини иннигэр турабыт».


Петр тыл этиитэ

34«Таҥара кими да чорбоппотун дьэ дьиҥ-чахчы биллим, – диэн саҕалаабыта Петр этэр тылын. –[+] 35Таҥара хайа да норуокка Киниттэн толлор, кырдьыгы тутуһар дьону сөбүлүүр[+]. 36Кини, Иисус Христос биэрэр эйэтин туһунан Евангелиены[†] иһитиннэртэрэн, Израиль норуотугар Бэйэтин тылын тиэрдибитэ. Туох баар барытын Айыы Тойоно Иисус буолар. 37-38Иоанн сүрэхтэнэргэ ыҥырбытын кэнниттэн, Галилеяттан саҕалаан бүтүн Иудея устун туох буолбутун эһиги бэйэҕит билэҕит: Таҥара Назарет[†] Иисуһун Сибэтиэй Тыынынан уонна сүдү күүһүнэн бэлиэтээбитэ, Кини, Таҥараны кытта бииргэ буолан, сир-сир аайы үтүөнү оҥороро, адьарайга бохсуттарбыттары барыларын үтүөрдэрэ[+][+]. 39Иисус Иудея дойдутугар уонна Иерусалимҥа тугу оҥорбутун туоһулара бу биһиги баарбыт. Онтон Кинини кириэскэ ыйаан өлөрбүттэрэ. 40-41Өлбүтэ үһүс күнүгэр Таҥара Кинини тилиннэрэн баран, норуокка барытыгар буолбакка, Бэйэтэ эрдэттэн талан ылбыт туоһуларыгар эрэ, ол аата өлөн баран тиллибитин кэннэ, Кинилиин бииргэ аһаан-сиэн сылдьыбыт дьоҥҥо – биһиэхэ эрэ – көрдөрбүтэ. 42Уонна Кини тыыннаахтары да, өлбүттэри да дьүүллүүргэ анаабыт Судьуйата Иисус буоларын дьоҥҥо иһитиннэрэрбитигэр, туоһулуурбутугар соруйбута[+]. 43Пророктар[†] бары Кини туһунан туоһулууллар: Иисуһу итэҕэйэр ханнык баҕарар киһи аньыыта-буруйа Кини аатынан бырастыы буолуоҕа»[+].


Омуктар Сибэтиэй Тыыны ылыналлар

44Петр өссө этэн бүтэ илигинэ, кинини истээччилэргэ барыларыгар Сибэтиэй Тыын киирбитэ. 45-46Петры кытта кэлсибит итэҕэйэр еврейдэр бу дьон, араас атын тылларынан саҥаран, Таҥараны айхаллыылларын истэн, Сибэтиэй Тыын бэлэҕэ атын омуктарга эмиэ бэриллибитин көрөн, олус сөхпүттэрэ. Онуоха Петр эппитэ:[+] 47«Сибэтиэй Тыыны эмиэ биһиги курдук ылыммыт дьон уунан сүрэхтэнэллэрин ким туорайдаһыан сөбүй?»[+]

48Инньэ диэн баран Иисус Христос аатыгар сүрэхтэнэллэригэр соруйбута. Кинилэр Петртан өссө да аҕыйах хонукка хаала түс диэн көрдөспүттэрэ[+].

### 11


Петр Иерусалим сиэркэбигэр тыл этэр

1Таҥара тылын омуктар эмиэ ылыммыттарын Апостоллар[†] уонна Иудея итэҕэйээччилэрэ истибиттэрэ. 2-3Петр Иерусалимҥа кэлбитигэр итэҕэйбит еврейдэр кинини: «Эн баран, быһыллыбатах дьону кытта бииргэ аһаабыккын», – диэн хомуруйбуттара[+][+].

4Туох буолбутун Петр кинилэргэ саас-сааһынан кэпсээн барбыта: 5«Мин Иоппия куоракка, үҥэ тураммын, ис-испиттэн өрө көтөҕүллэн кэлбитим. Ол туран көрдөхпүнэ, арай, түөрт муннугуттан тиирэ тардыллыбыт улахан таҥаска майгынныыр туох эрэ иһит халлаантан түһэн кэлэн аттыбар тохтообута[+]. 6Иһин өҥөйөн көрбүтүм: онно түөрт атахтаах арааһа, адьырҕа кыыллар, эриэн үөннэр, көтөрдөр бааллара. 7Арай онтон саҥа иһиллэн: „Тур, Петр, мантан өлөрөн сиэ“, – диэбитэ.

8„Суох, Айыы Тойон, туох да быртах, кирдээх мин айахпар хаһан да киирэ илик“, – диэн хоруйдаабытым. 9„Таҥара ыраастаабытын кирдээх диэмэ“, – били саҥа халлаантан иккиһин иһиллибитэ[+]. 10Бу курдук үс төгүл хатыламмыта, онтон барыта халлааҥҥа төттөрү тахсан барбыта. 11Арай сонно мин олорор дьиэм[*] иннигэр Кесарияттан сорукка ыыппыт үс киһилэрэ кэлэн тохтообуттара. 12Тыын кинилэрдиин саараҥнаабакка барсарбар эппитэ. Миигин кытта бу алта бырааттарым барсыбыттара. Баран киһибит дьиэтигэр киирбиппит[+]. 13-14Хаһаайыммыт дьиэтин иһигэр сибэтиэй Аанньалы көрбүтүн, Аанньал киниэхэ „Иоппияҕа дьонно ыытан, Петр диэн ааттанар Симоны ыҥыртар, кини эйиэхэ бэйэҕин уонна дьиэ кэргэҥҥин бүтүннүүтүн быыһыыр тыллары этиэҕэ“ диэн эппитин кэпсээбитэ[+].

15Мин саҥардыы кэпсээн эрдэхпинэ, урут биһиэхэ курдук, Сибэтиэй Тыын кинилэргэ эмиэ түһэн киирбитэ[+]. 16Онуоха мин: „Иоанн уунан сүрэхтиирэ, эһиги буоллаҕына Сибэтиэй Тыынынан сүрэхтэниэххит“, – диэн Айыы Тойон урут биһиэхэ этэрин өйдөөн кэлбитим[+]. 17Өскөтүн Таҥара биһиэхэ, Айыы Тойон Иисус Христоһу итэҕэйбиттэргэ, биэрбит бэлэҕин кинилэргэ эмиэ бэлэхтиир буоллаҕына, Таҥараҕа мэһэйдэһэр ол мин кимминий?»[+]

18Кинилэр маны истэн уоскуйан: «Ол аата омуктар олоххо тиксэллэрин туһугар, аньыыны билинэр кыах кинилэргэ эмиэ бэлэхтэммит буоллаҕа», – диэн Таҥараҕа айхал эппиттэрэ.


Антиохия христианнара

19Стефан өлбүтүн кэннэ саҕаламмыт сойуолааһынтан куоппут дьон Финикияҕа, Кипргэ уонна Антиохияҕа тиийбиттэрэ. Кинилэр Таҥара тылын еврейдэргэ эрэ иһитиннэрэллэрэ[+]. 20Ол эрээри сорохторо, Кипртэн, Киринеяттан төрүттээхтэрэ, Антиохияҕа кэлэн, Айыы Тойон Иисус туһунан атын омуктарга кэпсээбиттэрэ. 21Айыы Тойон күүстээх илиитинэн көмөлөһөн, үтүмэн үгүс киһи, итэҕэли ылынан, Айыы Тойоҥҥо эргиллибитэ.

22Бу туһунан сурах Иерусалим сиэркэбигэр тиийбитигэр кинилэр Варнаваны Антиохияҕа барарга сорудахтаабыттара[+]. 23Варнава онно тиийэн, Таҥара кинилэргэ биэрбит илгэлээх үтүөтүн[†] көрөн, үөрбүтэ уонна барыларын ис сүрэххититтэн Айыы Тойоҥҥо итэҕэллээх буолуҥ диэн ыҥырбыта. 24Кини Сибэтиэй Тыыны уонна итэҕэли толору ылыммыт үтүөкэн киһи этэ, онон бэрт элбэх киһи Айыы Тойоҥҥо кэлбитэ[+].

25Бу кэнниттэн Варнава Савлы көрдүү Тарска аттаммыта, кинини, онтон булан ылан, Антиохияҕа илдьэ барбыта[+]. 26Кинилэр сылы быһа сиэркэпкэ сылдьан, элбэх дьону мунньан үөрэппиттэрэ. Үөрэнээччилэр «христианнар» диэн аан бастаан Антиохияҕа ааттаммыттара.

27Ол саҕана Антиохияҕа Иерусалимтан пророктар[†] кэлбиттэрэ[+]. 28Олортон биирдэстэрэ, Агав диэн ааттаах киһи, туран, Сибэтиэй Тыын күүһүнэн өтө көрөн, аан дойду үрдүнэн улуу сут буолуохтааҕын эппитэ (ол сут Клавдий император саҕана кэлбитэ)[+]. 29Онон үөрэнээччилэр кыахтара тиийэринэн Иудеятааҕы бырааттарыгар көмө ыытарга быһаарыммыттара. 30Хомуйбут үптэрин Варнавалаах Савлынан пресвитердэргэ ыыппыттара.

### 12


Петр хаайыыттан дьиктитик босхолонуута

1Ол саҕана Ирод ыраахтааҕы күөмчүлээн, сиэркэп сорох дьонун сойуолаһан барбыта. 2Кини Иоанн быраатын Иаковы болотунан кэртэрэн өлөртөрбүтэ[+]. 3Иудейдар санаалара көнньүөрбүтүн көрөн, Петры эмиэ хаайбыта. Бу Көтөхтөрүүтэ суох Килиэп бырааһынньыгын саҕана этэ[+]. 4Кини Петры, туттаран, хаайыыга уктарбыта уонна Паасха[†] кэнниттэн норуот иннигэр дьүүлгэ таһаараары, түөртүү киһилээх түөрт симиэнэ харабылы туруоран, маныырга дьаһайбыта[+]. 5Петр хааллан олорор кэмигэр сиэркэп, кыһаллан туран, кини туһугар Таҥараҕа үҥпүтэ[+].

6Ирод кинини дьүүллүү таһаарыахтаах күнүн иннинээҕи түүн Петр, икки буойун ыккардыгар икки сыабынан бохсуллан, утуйа сыппыта, харабыллар ааҥҥа манаан тураллара. 7Эмискэ Айыы Тойон Аанньала баар буолбута, хаайыы иһигэр сырдык сыдьаайбыта. Аанньал Петры өттүккэ анньан уһугуннаран баран: «Тура оҕус», – диэбитэ. Петр илиитин бохсубут сыаптар төлө барбыттара[+].

8«Кургун баан, атаххын кэт», – диэбитэ Аанньал.

Петр кини эппитин толорбута. Онтон Аанньал: «Таҥнан миигин батыс», – диэбитэ.

9Аанньал тугу гынара дьиҥнээҕин-дьиҥэ суоҕун билбэккэ эрэ, көннөрү көстүү эрэ быһыылаах[†] диэн саныы-саныы, Петр тахсан батыһан испитэ. 10Бастакы икки харабылы ааһан, куоракка тахсар тимир ааҥҥа тиийэн кэлбиттэригэр аан бэйэтэ аһылла биэрбитэ. Тахсан куорат биир уулуссатын ааһалларын кытта, Аанньал эмискэ суох буолан хаалбыта[+].

11Дьэ онно Петр өйдөнөн кэлбитэ: «Билигин чахчы көрдүм: Айыы Тойон Аанньалын ыытан, миигин Ирод илиититтэн уонна иудей норуота эрэммит былаҕайыттан быыһаан ылла»[+].

12Тула өттүн көрүнэн баран, кини Марк диэн ааттаах Иоанн ийэтэ Мария дьиэтигэр элбэх киһи мустан үҥэ олороругар тиийбитэ[+]. 13Петр олбуор аанын тоҥсуйбутугар Рода диэн дьиэ үлэһитэ кыыс ким кэлбитин билэ тахсыбыта. 14Кыыс Петр куолаһын билэн, үөрүүтүттэн олбуор аанын да аспакка, дьиэҕэ төттөрү сүүрэн киирэн: «Таһырдьа Петр турар!» – диэбитэ.

15Онуоха анарааҥҥылар: «Өй-мэй буолбуккун ээ», – дэспиттэрэ. Кыыс эппитин этэ турбута. «Аанньала сылдьар эбит», – диэбиттэрэ онуоха[+].

16Петр тохтообокко тоҥсуйа турбута. Ааны дьэ аһан, кинини көрөн бары олус соһуйбуттара. 17Кини саҥарымаҥ диэн илиитинэн бэлиэ биэрэн баран, Айыы Тойон хайдах кинини хаайыыттан таһаарбытын кэпсээбитэ итиэннэ: «Бу туһунан Иаковка уонна бырааттарбытыгар иһитиннэрээриҥ», – диэт, тахсан атын сиргэ барбыта[+].

18Сарсыарда, Петр мэлийэн, буойуннар аймалҕан бөҕө буолбуттара. 19Ирод, Петры көрдөөн булбакка, харабыллары, доппуруостаан баран, өлөрөргө уурбута. Бу кэнниттэн кини Иудеяттан Кесарияҕа баран олорбута.


Ирод өлүүтэ

20Ирод Тирдээх Сидон олохтоохторугар улаханнык уордайбыта. Кинилэр аһы-үөлү ыраахтааҕы уобалаһыттан ылар буолан, бары биир санаанан киниэхэ тиийбиттэрэ уонна үрдүкү үлэһитин, Власты, бэйэлэрин диэки тардан, эйэлэһэргэ көрдөспүттэрэ.

21Болдьохтоох күнүгэр Ирод ыраахтааҕылыыр таҥаһын кэтэн, торуонугар олорон баран, олохтоохторго тыл эппитэ. 22«Бу киһи этиитэ буолбатах, Таҥара этиитэ!» – диэн норуот саҥа аллайа турбута. 23Таҥара албан аатын бэйэтигэр ылыммытын иһин, сонно Айыы Тойон Аанньала ыарыынан сууһаран, Ирод чиэрбэҕэ быһа сиэтэн өлбүтэ[+].

24Таҥара тыла улам үүнэн, тарҕанан-тэнийэн испитэ[+]. 25Варнавалаах Савл соруктарын толорон, Марк диэн ааттаммыт Иоанны илдьэ Иерусалимтан Антиохияҕа төннүбүттэрэ[+].

### 13


Варнавалаах Павелы сорукка ыытыы

1Антиохиятааҕы сиэркэпкэ пророктар[†] уонна үөрэтээччилэр бааллара: Варнава, Нигер диэн хос ааттаах Симон, Киринеяттан төрүттээх Луций, Ирод[*] ыраахтааҕылыын бииргэ иитиллибит Манаил уонна Савл[+]. 2Кинилэр Айыы Тойоҥҥо сулууспалыы, постана сылдьар кэмнэригэр Сибэтиэй Тыын эппитэ: «Мин ыҥырар дьыалабын толороллоругар Варнавалаах Савлы иккиэннэрин туспа арааран ылыҥ»[+]. 3Онон постанан туран үҥэн, иккиэннэригэр илиилэрин ууран баран, айаҥҥа атаарбыттара.

4Сибэтиэй Тыын сорукка ыыппыт дьоно – Варнавалаах Савл, Селевкияҕа барбыттара, онтон Кипргэ устубуттара; 5Саламиҥҥа сылдьан, иудейдар синагогаларыгар[†] Таҥара тылын иһитиннэрбиттэрэ; Иоанн көмөлөһөөччү буолан, кинилэри кытта бииргэ сылдьыбыта[+].

6Арыыны бүтүннүүтүн кэрийэн баран, Пафоска тиийэн биир сымыйа пророгу, Вариисус диэн хомуһуннаах иудей киһитин, көрсө түспүттэрэ[+]. 7Кини Сергий Павел диэн проконсулу – улахан өйдөөх киһини – кытта сылдьара. Сергий Павел Варнавалаах Савлы ыҥыртаран ылан, Таҥара тылын истиэн баҕарбыта.

8Аптаах Элима (бу аат суолтата «аптаах» диэн) уобалас баһылыгын итэҕэлтэн тэйитээри кинилэргэ туорайдаһа сатаабыта. 9Савл (Павел), Сибэтиэй Тыынынан туолан, кинини утары көрөн туран, эппитэ:[+] 10«Араас албынынан, хара дьайынан туолбут адьарай уола, кырдьык өстөөҕө! Айыы Тойон көнө суолуттан туората сатыыргын хаһан тохтотоҕун? 11Көр бу, Айыы Тойон эйиэхэ илиитин көтөҕөр: эн, кэмэ кэлиэр диэри, хараҕа суох буолуоҥ, күн сырдыгыттан матыаҥ».

Сонно Элима им балай хараҥаҕа саба бүрүйтэрэн, сирдьит көрдөөн эргичиҥнии түспүтэ. 12Уобалас баһылыга, маны көрөн, Айыы Тойон үөрэҕин сөҕөн, итэҕэли ылыммыта.


Писидия Антиохиятыгар

13Пафостан уунан айаннаан, Павел аргыстарыныын Памфилия Пергатыгар кэлбиттэрэ. Манна Иоанн, кинилэртэн арахсан, Иерусалимҥа төннүбүтэ[+]. 14Кинилэр, Пергаттан салгыы айаннаан, Писидия Антиохиятыгар тиийэн, субуота[†] күн синагогаҕа[†] киирэн олорбуттара. 15Сокуонтан[†] уонна Пророктартан[†] ааҕан баран, синагога салайааччылара кинилэргэ дьон ыытан: «Бырааттарбыт, норуокка этэрдээх-үөрэтэрдээх буоллаххытына, тылла этиҥ», – диэн илдьиттээбиттэрэ[+].

16Павел, туран илиитинэн бэлиэ биэрэн баран, эппитэ: «Израиль дьоно уонна Таҥараны ытыктааччылар бука бары, истиҥ! 17Израиль норуотун Таҥарата биһиги өбүгэлэрбитин талан ылан баран, өссө Египеккэ олордохторуна, кинилэри өрө тутан, күүстээх илиитинэн ол сиртэн сиэтэн таһаарбыт[+]. 18Кини норуоту, Египеттэн таһааран баран, кураайы куйаарга[†] түөрт уонча сыл устата аһатан-сиэтэн илдьэ сылдьыбыт,[+] 19онтон Ханаан сиригэр олорор сэттэ норуоту имири эһэн баран, сирдэрин Израиль дьонугар үллэрэн биэрбит. 20Бу кэнниттэн, түөрт сүүс биэс уон сыл кэриҥэ ааспытын кэннэ, кинилэргэ Самуил пророкка тиийэ араас судьуйалары биэртэлээбит. 21Онтон өбүгэлэрбит ыраахтааҕы көрдөөбүттэригэр, Таҥара кинилэргэ ыраахтааҕыны – Вениамин аҕатын ууһуттан төрүттээх Кис уолун Саулу – биэрбит. Ити курдук түөрт уон сыл ааспыт. 22Таҥара кэлин, Саулу туоратан баран, ыраахтааҕынан Давиды[†] аныырыгар кини туһунан маннык туоһулаан эппит: „Мин сүрэҕим сөбүлүүр киһитин, Иессей уолун Давиды,[†] буллум, онон тугу соруйбуппун барытын кини толоруо“[+]. 23Таҥара эрэннэрбитин толорон, Израилы Быыһааччыны[†] – Иисуһу – Давид удьуордарыттан таһаарбыта. 24Кини кэлиэн аҕай иннинэ, Иоанн Израиль норуотун бүтүннүүтүн аньыыны билинии бэлиэтигэр сүрэхтэнэргэ ыҥырбыт[+]. 25Иоанн суолун түмүктүүрүгэр: „Эһиги миигин ким буолуо дии саныыгытый? – диэбит. – Мин эһиги кэтэһэргититтэн атыммын. Кини мин кэннибиттэн кэлэн иһэр, мин Кини атаҕын таҥаһын быатын да сүөрэргэ сөбө суохпун“[+].

26Бырааттарым, Авраам[†] удьуордара уонна Таҥараҕа сүгүрүйэр атын да дьон! Бу быыһабыл туһунан илдьит эһиэхэ ыытылынна. 27Иерусалим олохтоохторо уонна тойотторо Кинини, билбэккэлэр, хас субуота[†] аайы ааҕыллар Пророктар тылларыгар хайдах этиллибитэй да, сол курдук дьүүллээбиттэрэ[+]. 28Өлөрөргө төрүөт буолар ханнык да буруйу булбаккалар, Кинини өлөрөрүгэр Пилаттан көрдөспүттэрэ[+]. 29Суруйууларга этиллибити барытын толорон баран, Кинини кириэстэн устан хоруопка[†] сытыарбыттара[+]. 30Ол эрээри Таҥара Кинини өлөр өлүүттэн тилиннэрбитэ[+]. 31Иисус Галилеяттан Иерусалимҥа Кинини кытта бииргэ кэлсибит дьоҥҥо – билигин норуокка Кини туһунан туоһулааччыларга – элбэх күн устата көстүбүтэ[+].

32Биһиги эмиэ эһиэхэ үөрүүлээх илдьити иһитиннэрэбит: Таҥара биһиги өбүгэлэрбитигэр эрэннэрбит тылын толордо, биһиэхэ, кинилэр удьуордарыгар, Иисуһу тилиннэрдэ[+]. 33Бу туһунан иккис псаломҥа „Эн Миэхэ Уолум буолаҕын, бүгүн Мин Эйиэхэ Аҕа буоллум“ диэн этиллэр. 34Оттон Кинини өлүүттэн тилиннэрэн, Кини этэ-сиинэ симэлийэн сүппэтин туһунан „Давидка биэриэх буолан эрэннэрбит үтүө суолларбын эйиэхэ экчи биэриэм“ диэн этэр[+]. 35Ол иһин атын псаломҥа „Сибэтиэйгин ииҥҥэ симэлитиэҥ суоҕа“ диэн этии эмиэ баар[+].

36Давид бэйэтин кэмигэр Таҥара соруйбут соругун толорон баран, уһун уутун утуйбута; уҥуоҕа өбүгэлэрин аттыгар хараллан, сири кытта сир буолбута[+]. 37Оттон Иисуһу Таҥара өлөр өлүүттэн тилиннэрбитэ, онон Кини кэхтиини билбэтэҕэ.

38Бырааттарыам, эһиги аньыыгыт-буруйгут Кини туһугар бырастыы буоларын билиэх тустааххыт[+]. 39Кинини итэҕэйэр ханнык баҕарар киһи Моисей[†] Сокуона[†] кыайан босхолооботох туох баар аньыытыттан-буруйуттан Кини көмөтүнэн босхолонор[+]. 40-41Пророктар: „Көрүҥ бу, күлүү-элэк оҥостооччулар! Бэркиһээбитинэн сүтүҥ, дьүгэлийиҥ! Кэпсээбиттэрин да иһин итэҕэйбэт суолгутун Мин эһиги үйэҕитигэр оҥоробун“, – диэн эппиттэрэ. Онон кинилэр эппит тыллара эһиэхэ тиийбэтин туһугар, сэрэнэн сылдьыҥ».

42Иудей синагогатыттан[*] тахсан истэхтэринэ, омуктар кинилэртэн, аныгыскы субуотаҕа эмиэ кэлэн, бу туһунан кэпсииллэригэр көрдөспүттэрэ. 43Мустубут дьон тарҕаспытын кэннэ, үгүс иудейдар уонна иудей итэҕэлин ылынан Таҥараҕа сүгүрүйэр омук дьоно Павеллаах Варнаваны кэннилэриттэн батыһан барбыттара. Апостоллар[†], кинилэри кытта кэпсэтэн, Таҥара илгэлээх үтүөтүгэр[†] бас бэринэн олоруҥ диэн, үөрэппиттэрэ-өйдөппүттэрэ[+].

44Аныгыскы субуотатыгар куорат барыта кэриэтэ Таҥара тылын[*] истээри тоҕуоруспута. 45Норуот мустубутун көрөн, иудейдар ордук санааннар, тыл быраҕан, үөҕэн, Павел этэрин барытын утарсан барбыттара[+]. 46Павеллаах Варнава чаҕыйбатахтара: «Биһиги Таҥара тылын бастакынан эһиэхэ тиэрдиэхтээх этибит. Ону киэр анньар, бараммат олоххо тиксэргитин бэйэҕитигэр сөбө суох диир буоллаххытына, бу тылы атын омуктарга иһитиннэрэр буолуохпут[+]. 47Айыы Тойон биһиэхэ: „Эн сир уһуктарыгар тиийэ быыһабылы аҕаларыҥ туһугар, Мин Эйигин бары омуктарга сыдьаайар сырдык оҥордум“, – диэн кэс тылын этэн турар»[+].

48Омук дьоно, маны истэн үөрэн-көтөн, Айыы Тойон тылын айхаллаан, бараммат олоххо анаммыт өттүлэрэ бары итэҕэйбиттэрэ.

49Айыы Тойон тыла дойду бүттүүнүн устун тэнийэн-тарҕанан испитэ. 50Ол эрээри иудейдар, таҥараһыт баай дьахталлары, куорат бас-көс дьонун кучуйан, Павеллаах Варнаваны, сойуолатан, бэйэлэрин сирдэриттэн үүрдэрэн кэбиспиттэрэ[+]. 51Павеллаах Варнава буоллаҕына, атахтарын быылын тэбээн баран, Иконияҕа барбыттара[+]. 52Оттон үөрэнээччилэр бары, Сибэтиэй Тыынынан туолан, үөрэ-көтө сылдьыбыттара[+].

### 14


Иконийга

1Иконийга кэлэн, үгэстэринэн, иудей синагогатыгар[†] киирэн, көй элбэх иудейдар да, омук дьоно да итэҕэйэрин курдук, ылыннарыылаахтык үөрэппиттэрэ[+]. 2Ол эрээри итэҕэйбэт иудейдар омук дьонун өйүн-санаатын сүһүрдэн, кинилэри бырааттыыларга утары туруорбуттара. 3Ону ол диэбэккэ, Апостоллар[†], манна өссө да өр хаалан, Айыы Тойон туһунан хорсуннук кэпсээбиттэрэ. Айыы Тойон Бэйэтин илгэлээх үтүөтүн[†] туһунан үөрэтэр тылы туоһулаан, кинилэр илиилэринэн бэлиэлэри, араас дьиктилэри оҥороро[+]. 4Куорат дьоно икки аҥыы хайдыбыта: сорохторо иудейдар диэки охтубуттара, атыттара Апостоллар[†] диэки буолбуттара[+]. 5Омуктар иудей тойотторун кытта куомуннаһан Павеллаах Варнаваҕа саба түһэн, тааһынан тамнаан өлөрөргө санаммыттарын 6билэн, Апостоллар Ликаония куораттарыгар Листраҕа, Дербаҕа баран биэрбиттэрэ уонна ол эргин атын сирдэринэн сылдьан[+] 7Евангелиены[†] иһитиннэрбиттэрэ.


Листраҕа уонна Дербаҕа

8Листраҕа биир төрүөҕүттэн босхоҥ, хаһан да хаамар диэни билбэтэх киһи баара;[+] 9кини Павел этэр тылын истэ олорбута. Павел киниэхэ хараҕын хатаан, бу киһи итэҕэлэ кинини үтүөрдэр кыахтааҕын көрөн,[+] 10доргуччу эппитэ: «Айыы Тойон Иисус Христос аатыгар эйиэхэ этэбин: сүһүөххэр тур!» Киһи сонно ойон туран хаампытынан барбыта[+].

11Мустубут дьон, Павел тугу гыммытын көрөн, Ликаония тылынан: «Киһи дьүһүнүн-бодотун ылынан, биһиэхэ таҥаралар түспүттэр!» – диэн хаһыытаспыттара[+]. 12Онон Варнаваны Зевс, оттон Павелы, үксүн кини саҥарарын иһин, Гермес диэн ааттаабыттара. 13Зевс храмын үлэһитэ (храма куорат таһыгар баара), куорат ааныгар оҕустардаах, өрүллүбүт бөнүөктэрдээх кэлэн, норуоту кытта бииргэ сиэртибэ биэрэрдии оҥостубута.

14Ону истэн, Апостоллар, Павеллаах Варнава, таҥастарын хайыта тыыттан баран, дьон ортотугар ойон киирэн:[+] 15«Доҕоттор! Бу туох ааттааҕы быһыыланан[†] эрэҕит? – диэн күөмэйдэрин муҥунан саҥаран тохтото сатаабыттара. – Биһиги эмиэ эһиги курдук дьоммут ээ! Эһиги сымыйа таҥаралартан киэр хайыһаҥҥыт сири-халлааны, муораны уонна онно баары барытын айбыт Тыыннаах Таҥараҕа эргиллэргит туһугар, биһиги эһиэхэ Евангелиены[†] иһитиннэрэбит[+]. 16Ааспыт көлүөнэлэргэ Кини хас биирдии норуот бэйэтин суолунан сылдьарын бопсубатаҕа эрээри, 17өрүү үтүөнү оҥорон, биһиэхэ халлаантан ардаҕы ыытан, сайынын өлгөм үүнүүнү биэрэн, аһыыр аспытын хааччыйан, сүрэхпитин үөрүүнэн толорон, Бэйэтин туһунан туоһулуура»[+]. 18Инньэ гынан кинилэргэ сиэртибэ биэрэ сатыыр норуоту бэрт эрэйинэн тохтотон дьиэлэригэр ыыталаабыттара.

Манна хаалан үөрэтэ сырыттахтарына, 19Антиохияттан уонна Иконийтан иудейдар тиийэн кэлбиттэрэ. Ол иудейдар, хорсуннук үөрэтэ сылдьар Апостоллары «кырдьыгы тугу да эппэттэр, барыта сымыйаны саҥараллар» диэн утаран, норуоту кинилэртэн тэйитэр курдук тылларыгар киллэрбиттэрэ. Итиэннэ дьону күөртээн Павелы тааһынан тамнатан баран, өллө диэн, куорат тас өттүгэр соһон кэбиспиттэрэ[+]. 20Тулатыгар үөрэнээччилэрэ үмүөрүспүттэригэр Павел туран куоракка киирбитэ; онтон нөҥүө күнүгэр Варнавалыын Дербаҕа барбыта.


Сирия Антиохиятыгар төннүү

21Бу куоракка Евангелиены иһитиннэрэн, бэрт элбэх киһи үөрэнээччи буоларын ситиһэн баран, төттөрү Листранан, Иконийынан, Антиохиянан барбыттара; 22суолларын былаһын тухары үөрэнээччилэр санааларын бөҕөргөтө, итэҕэллэрин ыһыктыбаттарыгар такайа, «Таҥара Саарыстыбатыгар биһиги элбэх эрэйи көрсөн киириэхтээхпит» диэн үөрэтэ испиттэрэ;[+] 23сиэркэптэргэ сылдьан пресвитердэри анаталаабыттара уонна постанан туран үҥэн баран, кинилэри барыларын итэҕэйбит Таҥараларын көрүүтүгэр-истиитигэр туттарбыттара[+]. 24Онтон Писидияны ааһан, Памфилияҕа кэлбиттэрэ, 25Перга дьонугар Айыы Тойон тылын[*] иһитиннэрэн баран, Атталияҕа барбыттара. 26Кинилэр Антиохияҕа – бу түмүктээбит үлэлэрин саҥа саҕалыылларыгар бырааттара кинилэри Таҥара үтүө кыһамньытыгар туттарбыт сирдэригэр – уунан айаннаабыттара[+]. 27Онно тиийэн сиэркэби түмэн, Таҥара кинилэргэ тугу оҥорбутун, хайдах атын омуктарга итэҕэл аанын тэлэйэн биэрбитин кэпсээбиттэрэ. 28Кинилэр үөрэнээччилэри кытта Антиохияҕа өссө да өр буолбуттара.

### 15


Иерусалимҥа буолбут Сүбэ Мунньах (Собор)

1Иудеяттан ханнык эрэ дьон Антиохияҕа кэлэн, итэҕэйээччилэри: «Моисей[†] сиэрин-туомун толорон быһыллыбатаххытына, эһиги быыһанар кыаххыт суох буолуо», – диэн үөрэппиттэрэ. 2Павел да, Варнава да ону кытта сөбүлэспэккэлэр, улахан мөккүөр саҕаламмыта. Онон Павеллаах Варнаваны уонна бэйэлэриттэн хас да киһини талан, кинилэри Иерусалимҥа ыытан Апостолларга[†] уонна пресвитердэргэ бу дьыаланы быһаартарарга сүбэлэспиттэрэ[+].

3Сиэркэп ыыппыт дьоно Финикиянан, Самариянан ааһан иһэн, атын омуктар итэҕэли ылыммыттарын туһунан кэпсээн, бырааттарын барыларын үөрдүбүттэрэ. 4Иерусалимҥа тиийбиттэригэр оннооҕу сиэркэп да, Апостоллар,[†] пресвитердэр да бары үөрэ көрсүбүттэрэ; тиийбит дьон кинилэргэ Таҥара тугу оҥорбутун, атын омуктарга итэҕэл аанын тэлэччи аспытын кэпсээбиттэрэ.

5Онуоха фарисейдар[†] бөлөхтөрүттэн итэҕэйбит дьон туран: «Итэҕэйбит омук дьоно быһыллыах тустаахтар; кинилэртэн Моисей[†] Сокуонун[†] тутуһалларын ирдэниллиэхтээх», – диэбиттэрэ.

6Апостоллар уонна пресвитердэр бу дьыаланы дьүүллэһээри мустубуттара. 7Уһун быһаарсыы кэнниттэн Петр туран эппитэ: «Бырааттарым! Омук дьоно Евангелиены[†] миигиттэн истэн итэҕэли ылыналларын туһугар, Таҥара хара маҥнайгыттан миигин эһигиттэн талан ылбытын билэҕит[+]. 8Киһи сүрэҕин курдат билэр Таҥара син биир биһиэхэ курдук кинилэргэ эмиэ Сибэтиэй Тыыны бэлэхтээн, кинилэри ылынарын көрдөрбүтэ[+]. 9Сүрэхтэрин итэҕэлинэн ыраастаабыт буолан, кинилэри да, биһигини да туох да диэн араарбатаҕа[+]. 10Оччотугар эһиги тоҕо өбүгэлэрбит да, бэйэбит да кыайан көтөхпөтөх бурҕалдьыбытын үөрэнээччилэргэ кэтэрдэн, Таҥараны үтэн-анньан көрөҕүт[+]? 11Биһиги эмиэ кинилэр курдук Иисус Христос Айыы Тойон үтүөтүнэн быыһанарбытын итэҕэйэбит»[+].

12Онуоха мунньах бүтүннүү ах барбыта. Бары чуумпуран олорон, Варнавалаах Павел кэпсээннэрин – Таҥара омук дьонугар кинилэринэн көрдөрбүт дьиктилэрин, сөҕүмэр бэлиэлэрин туһунан – истибиттэрэ.


Иаков тыл этиитэ

13Кэпсээн бүппүттэрин кэннэ тылы Иаков ылбыта: «Бырааттарым! Аны миигин истиҥ[+]. 14Таҥара Бэйэтин аатыгар омуктартан норуот талан, кинилэргэ үтүө кыһамньытын көрдөрбүтүн Симон быһааран биэрдэ. 15Пророктар[†] этиилэрэ эмиэ итиннэ сөп түбэһэр; Суруйууларга этиллэр: 16„Кэлин эргиллэн кэлэммин, Давид[†] сууллубут дьиэтин хат туруоруом, урусхал быыһыттан таһааран, чөлүгэр түһэриэм. 17Оччоҕо атыттар, Мин ааппын истибит норуоттар бары Айыы Тойону көрдүүр буолуохтара, – диир Айыы Тойон, маны барытын Оҥорооччу“. 18Бу туһунан былыр-былыргыттан биллэрбит Таҥара этиитэ итинник.

19Онон Таҥараҕа хайыһан эрэр омук дьонугар туорайдаспат сөп дии саныыбын. 20-21Биһиги кинилэргэ сурукта суруйуоҕуҥ. Моисей Сокуона[†] былыр-былыргыттан хас куорат аайы үөрэтиллэрин, субуота[†] ахсын синагогаларга[†] ааҕылларын быһыытынан,[†] эһиги эмэгэт таҥараларга сиэртибэлэнэн киртийбит астан, содур быһыыттан, муомахтанан өлбүт кыыл-сүөл этиттэн, хаантан туттунуҥ, тугу бэйэҕитигэр баҕарбаккытын атыттарга оҥорумаҥ[*] диэҕиҥ»[+].


Апостоллар суруктара

22Апостоллар уонна пресвитердэр сиэркэби бүтүннүүтүн кытта сүбэлэһэн, бэйэлэрин ортолоруттан хас да киһини талан Павеллаах Варнаваны кытта Антиохияҕа ыытарга быһаарбыттара. Онон бырааттары салайар дьону – Варсава диэн ааттаах Иуданы уонна Силаны – талан,[+] 23маннык суругу ыыппыттара:

«Антиохияҕа, Сирияҕа, Киликияҕа баар омук бырааттарбытыгар Апостоллартан, пресвитердэртэн уонна бырааттаргытыттан эҕэрдэ.

24Биһиги кэккэбититтэн тахсыбыт сорох дьон биһигиттэн туох да ыйыы-кэрдии ылбакка эрэ, „эһиги быһыллыы сиэрин-туомун толоруохтааххыт, Сокуону тутуһуохтааххыт“[*] диэн симитиннэрэн санааҕытын түһэрбиттэрин иһиттибит. Онон бары түмсэн сүбэлэһэммит,[+] 25биир санаанан хас да киһини талан, таптыыр бырааттарбытын Варнавалаах Павелы кытта эһиэхэ ыытарга быһаардыбыт. 26Кинилэр Айыы Тойоммут Иисус Христос аатын туһугар олохторун да харыстаабат дьон. 27Онон Иудалаах Силаны эһиэхэ ыытабыт, кинилэр бу маны быһааран биэриэхтэрэ. 28Сибэтиэй Тыын да, биһиги да быһаарыыбытынан, уһулуччу суолталаахтан атын тугу да эһиэхэ сүктэрбэт сөп. Онон[+] 29эмэгэттэргэ сиэртибэлэммит астан, хаантан, муомахтаммыт сүөһү этиттэн туттунуҥ, содурдук быһыыланымаҥ, бэйэҕитигэр баҕарбаккытын атыттарга оҥорумаҥ. Маны тутуһар буоллаххытына, бэрт сөпкө гынаҕыт. Этэҥҥэ буолуҥ».

30Онон, ыыппыт дьонноро Антиохияҕа тиийэн, дьону мунньан, суругу туттарбыттара. 31Суругу ааҕан баран, анарааҥҥылар сүбэ-ама ылан үөрбүттэрэ. 32Иудалаах Сила бэйэлэрэ эмиэ пророк[†] дьон быһыытынан, бырааттарын өйдөтөн, күүстэрин бөҕөргөтөн бэрт элбэҕи кэпсээбиттэрэ[+]. 33Манна балай да сылдьа түспүттэрин кэннэ, бырааттара кинилэри ыыппыт дьонноругар төттөрү эйэни кытта атаарбыттара. 34Ол эрээри Сила манна хааларга быһаарыммыта. Иуда Иерусалимҥа төннүбүтэ[*].

35Павеллаах Варнава Антиохияҕа олорон, үгүс атын дьону кытта Айыы Тойон тылын үөрэппиттэрэ, бар дьоҥҥо иһитиннэрбиттэрэ[+].


Павеллаах Варнава арахсаллар

36Төһө эрэ кэм ааспытын кэннэ, Павел Варнаваҕа: «Төннөммүт Айыы Тойон тылын иһитиннэрбит куораппыт аайы бырааттарбытыгар тааарыйан ааһыахха, хайдах олороллорун көрүөххэ», – диэн тыл киллэрбитэ. 37Варнава буоллаҕына Марк диэн ааттаах Иоанны эмиэ илдьэ барыан баҕарара[+]. 38Ол эрээри Павел кинилэри Памфилияҕа хаалларан араҕан барбыт, үлэлэрин салҕаспатах киһини илдьэ барбат санаалааҕа[+]. 39Онтон сылтаан хомойсуу тахсан тус-туспа барбыттара: Варнава Маркы илдьэ Кипргэ устубута, 40оттон Павел Силаны талан ылан, бырааттара кинини Таҥара[*] үтүө кыһамньытыгар туттарбыттарыгар, айаҥҥа туруммута[+]. 41Кинилэр иккиэн Сирия уонна Киликия устун сиэркэптэри бөҕөргөтө испиттэрэ.

### 16


Павеллаах Силаҕа Тимофей холбоһор

1Онтон Павел Дербанан Листраҕа тиийбитэ; онно биир Тимофей диэн ааттаах үөрэнээччи баара. Кини ийэтэ итэҕэйэр иудей дьахтара, аҕата грек этэ[+]. 2Листраҕа да, Иконийга да баар биир итэҕэллээхтэрэ Тимофей туһунан үчүгэйи эрэ этэллэрэ. 3Павел кинини илдьэ барыан баҕарбыта, онон, аҕата грек буоларын олохтоох иудейдар билэллэрин иһин, киниэхэ быһыы[†] сиэрин-туомун оҥорбута[+]. 4Кинилэр куораттары кэрийэ сылдьан, итэҕэйээччилэри Апостоллар[†] уонна пресвитердэр Иерусалимҥа ылыммыт быһаарыныыларын бигэтик тутуһуҥ диэн өйдөтөллөрө[+]. 5Сиэркэптэр, итэҕэллэрэ бөҕөргөөн, күннэтэ ахсааннара элбээн испитэ[+].


Павелы Македонияҕа ыҥырыы

6Кинилэр Фригиянан уонна Галатия дойдутунан ааспыттара; Таҥара тылын Асияҕа[†] үөрэтэллэрин Сибэтиэй Тыын көҥүллээбэтэҕэ[+]. 7Мисия кыраныыссатыгар тиийэн баран Вифинияҕа ааһарга холонон көрбүттэрэ да, Тыын[*] эмиэ көҥүллээбэтэҕэ[+]. 8Онон, Мисияны ааһан, Троадаҕа барбыттара[+].

9Арай Павел түүн көрүү көрдөҕүнэ, биир Македония киһитэ: «Македонияҕа кэлэн биһиэхэ көмөлөс!» – диэн ааттаһа турара. 10Киниэхэ бу көстөөтүн, биһиги Айыы Тойон Евангелиены[†] иһитиннэрэргэ ыҥырда диэн түмүккэ кэлэн, сонно Македониялыырга быһаарыммыппыт.


Филиппыга кэлии

11Онон Троадаттан уунан устан, быһа Самофракия арыыга тиийэн баран нөҥүө күнүгэр Неапольга аттаммыппыт, 12онтон Филиппыга тиийбиппит. Филиппы – Рим холуонньата, Македония уобалаһын киин куората. Бу куоракка биһиги хас да күн буолбуппут[+]. 13Субуота[†] күн куораттан тахсан, өрүс кытылыгар, иудейдар үгэстэринэн бииргэ түмсэн үҥэр сирдэригэр[*], тиийбиппит. Онно олорон мустубут дьахталлары кытта кэпсэппиппит. 14Фиатира куораттан сылдьар, күндү кыһыл таҥаһынан эргинэр Лидия, Таҥараны ытыктыыр дьахтар, биһиги кэпсэтэрбитин иһиллээн олорбута. Айыы Тойон Лидия сүрэҕин арыйан биэрэн, кини Павел этэрин бэркэ болҕойон истибитэ[+]. 15Онтон бэйэтэ да, дьиэтин дьоно да бары сүрэхтэммиттэрин кэннэ, биһигиттэн: «Миигин Айыы Тойоҥҥо эрэллээх диэн билиммит буоллаххытына, мин дьиэбэр олоруҥ», – диэн көрдөһөн тылын ылыннарбыта[+].


Павеллаах Сила хаайыллаллар

16Биирдэ биһиги үҥэр сиргэ баран иһэммит, көрбүөччүлүүр тыыҥҥа буулаппыт, инникини этэн биэрэн тойотторугар баһаам барыһы киллэрэр чаҕар кыыһы көрсө түспүппүт. 17Кини Павелы уонна биһигини батыһа сылдьан: «Бу дьон Үрдүктэн Үрдүк Таҥара кулуттара! Кинилэр биһиэхэ[*] быыһанар суолу иһитиннэрэллэр!» – диэн хаһыытыыра. 18Хас да күнү быһа кэлиилии кэппитигэр абаран, Павел кэннин хайыһан туран, тыыҥҥа: «Иисус Христос аатынан эйигин киниттэн таҕыс диэн соруйабын!» – диэбитэ. Сонно куһаҕан тыын тахсан барбыта[+]. 19Барыс киллэринэр эрэллэрэ сүппүтүн көрөн, кыыс хаһаайыттара Павеллаах Силаны тутан ылан, куорат болуоссатыгар тойотторго илдьибиттэрэ. 20Куорат дьаһалтатыгар аҕалан: «Бу дьон иудей эрээрилэр, биһиги куораппытын аймыыллар, – диэн үҥсүбүттэрэ. – 21Кинилэр биһиги, Рим дьоно, ылыныа да, толоруо да суохтаах сиэрбитин-туоммутун тарҕаталлар»[+].

22Норуот эмиэ Павеллаах Силаҕа утары буолбута. Куорат тойотторо кинилэри таҥастарын ньылбы тартаран баран тайаҕынан таһыйалларыгар дьаһайбыттара[+]. 23Иккиэннэрин үлтү сынньан баран, хаайыыга бырахпыттара, харабылга кытаанахтык маныырыгар дьаһал биэрбиттэрэ. 24Оннук дьаһалы ылан, харабыл кинилэри түгэх түрмэҕэ укпута, атахтарыгар мас адаҕа кэтэрдибитэ[+].


Павеллаах Сила дьиктитик быыһаныылара

25Түүн үөһүн саҕана Павеллаах Сила Таҥараҕа үҥэн айхал ырыаларын ыллаабыттара; атын хаайыылаахтар бары кинилэр ыллыылларын истэн олорбуттара[+]. 26Эмискэ күүстээх сир хамсааһына буолан, хаайыы төрдүттэн түөрэҥнээбитэ; сонно ааннар бары тэлэллэ түспүттэрэ, хаайыылаахтар хандалылара төлүтэ барбыттара[+]. 27Хаайыы харабыла уһуктан, ааннар бары аһаҕастарын көрөн, хаайыылаахтар күрээбиттэр дии санаан болотун хаба тардан ылан, бэйэтигэр тиийинээри гыммыта[+]. 28Ону көрөн Павел: «Куһаҕаны оҥостума, биһиги бары баарбыт!» – диэн хаһыытыы түспүтэ.

29Харабыл уот аҕалтаран баран, Павеллаах Силаҕа сүүрэн киирбитэ уонна тип-титирэс буола долгуйан, иннилэригэр сөһүргэстии түспүтэ[+]. 30Онтон кинилэри таһаартаан баран: «Тойотторуом! Быыһанар туһугар тугу гынабын?» – диэн ыйыппыта[+].

31Кинилэр эппиттэрэ: «Айыы Тойон Иисус Христоһу итэҕэй, оччоҕо бэйэҥ да, дьиэҥ дьоно да бары быыһаныаххыт»[+]. 32Уонна киниэхэ, кини дьиэтин кэргэттэригэр бука барыларыгар Айыы Тойон тылын иһитиннэрбиттэрэ. 33Харабыл сонно түүн кинилэри хаайыыттан таһааран баастарын сууйан баран, дьиэтин кэргэттэрин кытта бииргэ сүрэхтэммитэ[+]. 34Кини Павеллаах Силаны дьиэтигэр аҕалан күндүлээбитэ, бэйэтэ да, дьоно да бары Таҥараны итэҕэйбиттэриттэн үөрбүттэрэ-көппүттэрэ[+].

35Сарсыарда куорат салалтата киниэхэ үлэһиттэрин ыытан: «Били дьону босхолоо», – диэн илдьиттээбитэ. 36Хаайыы харабыла Павелга илдьити тиэрдибитэ: «Тойоттортон дьаһал кэллэ. Эһигини босхолуур үһүбүн. Онон тахсан эйэни кытта барыҥ».

37Ол эрээри Павел кэлбит дьоҥҥо эппитэ: «Биһигини, Рим гражданнарын[*], бар дьон көрөн турдаҕына, туох да суута суох кырбаан хаайыыга бырахпыттара. Итиэннэ билигин кэлэн ким да билбэтинэн киэр утаараары гыналлар дуо? Оннук эрэ буолуо суоҕа! Бэйэлэрэ кэлэн таһаардыннар»[+].

38Үлэһиттэрэ бу тылы тириэрдибиттэригэр, анарааҥҥылар Павеллаах Сила Рим гражданнара буолалларын истэн, улаханнык куттаммыттара. 39Онон бэйэлэринэн кэлэн бырастыы гынарга көрдөһөн баран, хаайыыттан таһаарбыттара уонна куораттан баралларыгар көрдөспүттэрэ[+]. 40Кинилэр хаайыыттан тахсан, Лидия дьиэтигэр тиийбиттэрэ. Онно бырааттарын көрсөн санааларын көтөҕөн баран, салгыы айаннаабыттара[+].

### 17


Фессалоникаҕа буолбут аймалҕан

1Амфиполу, Аполлонияны ааһан, кинилэр иудей синагогата[†] баар Фессалоника куоратыгар кэлбиттэрэ[+]. 2Павел үгэһинэн синагогаҕа[†] киирэн, үс субуота[†] тухары дьону кытта Суруйуулары ырыппыта[+]. 3Кини Христос сору-муҥу көрөн өлөн баран тиллиэхтээҕин өйдөтөн-дакаастаан: «Бу – Мин эһиэхэ кэпсиир Иисус Христоһум буолар», – диирэ[+]. 4Кинилэртэн сорохторо – Таҥараны ытыктыыр бэрт элбэх омук дьоно да, үгүс биллэр-көстөр хотуттар да – итэҕэйэн, Павеллаах Силаҕа холбоспуттара.

5Ол эрээри итэҕэйбэтэх иудейдар Апостоллары[†] ордук санаан, баһаартан күн көдьүүһэ суох нэгэй дьону хомуйан, норуоту түмэ тардан, куораты аймаабыттара, Иасон дьиэтигэр кэлэн Павеллаах Силаны норуот мунньаҕар таһаараары ыкпыттара-түүрбүттэрэ[+]. 6Итиэннэ кинилэри булбакка, Иасону уонна сорох итэҕэйээччилэри тутан, куорат тойотторугар илдьибиттэрэ. «Бу аан дойду үрдүнэн айдааны тардыбыт дьон аны манна тиийэн кэлбиттэр! – диэн хаһыытаабыттара. – 7Иасон өссө кинилэри дьиэтигэр олордор! Кинилэр бука бары Иисус диэн атын ыраахтааҕы баар дэһэллэр, онон император сокуонна[†]рын утараллар, толорботтор»[+]. 8Бу буруйдааһынтан дьон-сэргэ да, куорат тойотторо да бары аймаммыттара. 9Кинилэр Иасону уонна атын итэҕэйээччилэри күһэйэн туран, толук харчы төлөтөн эрэ баран, ыыталаабыттара.


Верияҕа эмиэ ыарахаттары көрсөллөр

10Павеллаах Силаны бырааттара, сэрэхэдийэн, сол түүн Верияҕа атаарбыттара; Верияҕа тиийээт, кинилэр синагогаҕа барбыттара. 11Маннааҕылар Фессалоника дьонунааҕар быдан сайаҕас этилэр: Таҥара тылын ис сүрэхтэриттэн ылынан, бу этиллибит төһө чахчылааҕын билээри, күн аайы Суруйуулары ырыталлара. 12Ол түмүгэр үгүстэрэ – ытыктанар грек дьахталлара да, эр дьон да – итэҕэйбиттэрэ.

13Фессалоника иудейдара Павел Таҥара тылын Верияҕа эмиэ үөрэппитин истэн, аны онно тиийэн дьону булкуйан, утары туруоран барбыттара. 14Онон бырааттара Павелы суһаллык муораҕа атаарбыттара. Силалаах Тимофей Верияҕа хаалбыттара. 15Павел аргыстара кинини Афиныга диэри атааран баран, Силалаах Тимофейга «төһө кыалларынан түргэнник миэхэ кэллиннэр» диэн Павел илдьитин илдьэ төттөрү айаннаабыттара.


Афиныга

16Афиныга тиийэн дьонун кэтэһэ сылдьан, куорат эмэгэтинэн туолбутун көрөн, Павел ис-иһиттэн абарбыта[+]. 17Кини синагогаҕа иудейдары уонна Таҥараны ытыктыыр атын да омуктары кытта сэһэргэһэрин таһынан, өссө күн аайы болуоссатынан ааһар дьоннуун кэпсэтэрэ. 18Биирдэ кинини кытта эпикуреецтар уонна стоиктар мөккүспүттэрэ. Сорохторо: «Бу хой баһын туойааччы манан тугу этиэн баҕарарый?» – дииллэрэ. Атыттара, кини Иисус итиэннэ тиллии[*] туһунан кэпсиирин иһин: «Арааһа, туора таҥаралар үөрэхтэрин тарҕатар быһыылаах»,[†] – диэн сабаҕалыыллара.

19Кинини Ареопаг[*] мунньаҕар аҕалан: «Бу эн туох саҥа үөрэҕин тарҕатаргын биһиги билиэхпитин сөп дуо? – диэн ыйыппыттара. –[+] 20Туох эрэ бэрт дьиктини иһитиннэрэҕин ээ. Бу тугун-ханныгын билиэхпитин баҕарабыт». 21Афины олохтоохторо уонна манна олорор омук дьоно туох эмэ саҥаны-сонуну кэпсэтэн, эбэтэр истэн күнү-дьылы атааралларын туохтан да ордороллоро.

22Павел Ареопаг ортотугар туран эппитэ: «Афины олохтоохторо! Барытыттан сылыктаан көрдөхпүнэ, эһиги итэҕэли туох да олус ытыктыыр дьон эбиккит. 23Ити оннооҕор ааһан иһэн, ытык сирдэргитин кэрийэ сылдьан, „Биллибэт Таҥараҕа“ диэн суруктаах сиэртибэнньиги булан ыллым ээ. Дьэ ол Кини – эһиги кимин да билбэккэ эрэ сүгүрүйэр Таҥараҕыт – туһунан мин эһиэхэ иһитиннэриэхпин баҕарабын.

24Бу аан дойдуну бүтүннүүтүн, аан дойдуга баары барытын айбыт Таҥара сирдээх халлаан Айыы Тойоно буолан, киһи тутан биэрбит дьиэтигэр олорбот,[+] 25дьон Киниэхэ илиитинэн тутан-хабан үлэлиирин эрэйбэт, тоҕо диэтэххэ, Кини хаһан да тугунан да тутахсыйбат, төттөрүтүн, Бэйэтэ туохха барытыгар олоҕу, тыынар тыыны – тугу барытын биэрэр[+]. 26Таҥара биир киһиттэн киһи-аймаҕы үөскэтэн сир көхсүн устун олохсуппута, ыйаахтаах кэмнэрин-кэрдиилэрин, олорор сирдэрин чэрчитин ыйан-быһан биэрбитэ[+]. 27Ити барыта дьон Таҥараны көрдүүрүн, хас биирдиибититтэн ырааҕа суоҕун сэрэйэн-билэн, Кинини булан ылалларын туһугар этэ. 28Кининэн биһиги олоробут, Кининэн хамсыыбыт, Кининэн тыыннаах сылдьабыт. Эһиги сорох хоһоонньуттаргыт эмиэ: „Биһиги бары Кини ууһунабыт“, – диэн этэн тураллар.

29Онон, биһиги Таҥара ууһа эбит буоллахпытына, Таҥараны кыһыл дуу, үрүҥ дуу көмүһүнэн эбэтэр таастан киһи бэйэтэ сатабыллаах уус илиитинэн кыһан эбэтэр өйүттэн айан оҥорбут мөссүөнүгэр холуу саныа суохтаахпыт. 30Урут хараҥаҕа муна сылдьыбыппытын буруйга туруорбат эрээри, Таҥара билигин киһи барыта аньыытын-харатын билинэн, Киниэхэ эргиллэригэр ыҥырар[+]. 31Кини бу аан дойдуну кырдьыктаахтык дьүүллүүр күнүн хайыы-үйэ болдьоон, Судьуйатын анаан турар. Дьэ ол иһин, бу туһунан бар дьоҥҥо туоһулаан, Таҥара Кинини өлүүттэн тилиннэрбитэ»[+].

32Өлбүттэр тиллиилэрин туһунан истэн, сорохтор эҕэлээхтик күлсүбүттэрэ, оттон атыттара: «Бу туһунан эйигин өссө истэ кэлиэхпитин баҕарабыт», – дэспиттэрэ. 33Павел тахсан барбыта. 34Сорохтор, ол иһигэр Дионисий Ареопагит[*] уонна Дамарь диэн ааттаах дьахтар, онтон да атыттар, итэҕэйэннэр, киниэхэ холбоспуттара.

### 18


Павел Коринф куоракка кэлэр

1Павел Афиныттан Коринф куоракка барбыта; 2онно Клавдий иудейдары Римтэн барарга дьаһайбытын иһин, ойоҕунуун Прискиллалыын соторутааҕыта Италияттан көһөн кэлбит Понт уобалаһыттан төрүттээх Акила диэн иудейы көрсүбүтэ. Кинилэргэ кэлэн,[+] 3бэйэтин курдук балаакка оҥорор идэлээхтэрин билэн, хаалан бииргэ үлэлэспитэ. 4Хас субуота[†] аайы кини синагогаҕа[†] үөрэтэрэ, иудейдары уонна атын омуктары өйдөтө, тылын ылыннара сатыыра[+].

5Онтон Македонияттан Силалаах Тимофей кэлбиттэригэр Павел аны атын туохха да аралдьыйбакка эрэ, иудейдарга Иисус дьиҥ Христос буоларын туһунан Тыын салайыытынан[*] туоһулаабыта[+]. 6Иудейдар кинини утарсан үөҕэн барбыттарыгар, Павел таҥаһын быылын тэбэнэн баран, эппитэ: «Өлөр суолу талар буоллаххытына, чэ, бэйэҕит буруйдааххыт, мин ырааспын; аны мантан инньэ атын омуктарга барабын»[+].

7Бу кэннэ тахсан синагога[†] таһыгар дьиэлээх Тит Иуст диэн Таҥараны ытыктыыр киһиэхэ тиийбитэ. 8Синагога тойоно Крисп бүтүн дьиэ кэргэттэрин кытта Айыы Тойону итэҕэйбиттэрэ; Коринф олохтоохторуттан үгүстэрэ, Павел этиитин истибит дьон, эмиэ итэҕэли ылынан сүрэхтэммиттэрэ[+].

9Биирдэ Айыы Тойон түүн Павелга көстөн: «Куттаныма, салгыы үөрэтэ сырыт, саҥата суох сылдьыма, – диэбитэ. – 10Мин эйигинниин бииргэбин, онон ким да эйиэхэ туох да куһаҕаны оҥоруо суоҕа – бу куоракка Мин киһим элбэх». 11Павел онно биир сыл алта ый устата олорон дьону Таҥара тылыгар үөрэппитэ.


Иудейдар Павелы дьүүлгэ тардаллар

12Галлион Ахайя уобалаһын баһылыга буолбутугар, иудейдар куомуннаһан, Павелы тутан ылан, суукка аҕалбыттара уонна: 13«Бу киһи Таҥараҕа Сокуонтан[†] атыннык сүгүрүйэргэ үөрэтэр», – диэн үҥсүбүттэрэ.

14Павел тыл кыбытыан да иннинэ, Галлион иудейдарга эппитэ: «Иудейдар, истиҥ эрэ! Өскөтүн буруйу оҥоруу тахсыбыта эбэтэр хара дьайдаах суолга сананыы баара буоллар, мин эһигини истэр төрүөттээх буолуом этэ. 15Оттон бэйэҕит үөрэххит, ааккыт-суолгут уонна Сокуоҥҥут туһунан мөккүһэр буоллаххытына, ону миигинэ суох быһаарсыҥ. Мин оннугу дьүүллүөхпүн баҕарбаппын»[+]. 16Уонна барыларын сууттан үүрэн таһаарбыта.

17Гректэр[*] бары синагога тойонун Сосфены тутан ылан, сууттуур сир таһыгар кырбаабыттара да, Галлион кымаардаан да көрбөтөҕө.


Прискилла, Акила уонна Аполлос

18Павел өссө да элбэх күн сылдьан баран, бырааттарын кытта бырастыылаһан Сирияҕа устубута, Прискиллалаах Акила эмиэ барсыбыттара. Павел Кенхрейгэ кэлэн, Таҥараҕа мэктиэ тылын биэрбитин бэлиэтигэр төбөтүн бириэйдэппитэ[+]. 19Эфескэ кэлбиттэригэр, аргыстарын хаалларан баран, синагогаҕа тиийэн иудейдары кытта кэпсэппитинэн барбыта[+]. 20Бу куоракка өссө тохтуу түһэригэр көрдөспүттэрин сөбүлэммэтэҕэ, 21бараары бырастыылаһа туран эппитэ: «Бу кэлэр бырааһынньыгы мин хайаан да Иерусалимҥа ылыахтаахпын. Таҥара биэрдэҕинэ, эһиэхэ эргиллэн кэлиэм». Эфестэн Павел хараабылга олорсон айаннаабыта[+]. 22Кесарияҕа сылдьан баран Иерусалимҥа тиийбитэ уонна сиэркэби эҕэрдэлээт, быһа Антиохияҕа ааспыта. 23Онно балайда буолан баран, Павел Галатия дойдутун, Фригияны кэрийэн, үөрэнээччилэри бөҕөргөтөн салгыы айаннаабыта[+].

24Эфескэ биир Аполлос диэн Александрияттан төрүттээх, устар ууну сомоҕолуур уус тыллаах, Суруйуулары үчүгэйдик билэр еврей киһитэ тиийэн кэлбитэ[+]. 25Кини Иоанн сүрэхтээһинин эрэ билэр эрээри, Айыы Тойон Суолугар үөрэммит буолан, Айыы Тойон туһунан итийэн-кутуйан туран, сөпкө үөрэтэрэ[+]. 26Аполлос синагогаҕа хоодуоттук үөрэтэн барбыта. Үөрэтэрин истэн баран, Акилалаах Прискилла кинини дьиэлэригэр илдьэн, Айыы Тойон Суолун[*] киниэхэ чуолкайдаан, быһааран биэрбиттэрэ[+].

27Аполлос Ахайяҕа барарга быһаарыммытыгар бырааттара сөбүлэһэн, үөрэнээччилэргэ кинини үчүгэйдик көрсүҥ диэн сурук суруйбуттара. Кини онно тиийэн Таҥара илгэлээх үтүөтүнэн[†] итэҕэли ылыммыт дьоҥҥо улаханнык туһалаабыта:[+] 28Иисус диэн Христос буоларын бар дьон иннигэр Суруйууларынан итэҕэтиилээхтик дакаастаан, иудейдары самнарбыта[+].

### 19


Эфескэ

1Аполлос Коринфка сырыттаҕына, Павел хаптал хайалаах дойдуларынан айаннаан, Эфескэ кэлбитэ. Онно хас да үөрэнээччи баарын булан:[+] 2«Эһиги итэҕэйэргитигэр Сибэтиэй Тыыны ылыммыккыт дуо?» – диэн ыйыппыта.

«Сибэтиэй Тыын баарын да истэ иликпит», – диэбиттэрэ үөрэнээччилэр.

3«Оччоҕо хайдах сүрэхтэммиккитий?»

«Иоанн эппитин курдук, сүрэхтэммиппит»[+].

4«Иоанн аньыыны билинии бэлиэтигэр сүрэхтиирэ, – диэбитэ Павел. – Кини кэнниттэн Кэлээччини – Христос Иисуһу – итэҕэйэллэригэр ыҥырара»[+].

5Маны истэн үөрэнээччилэр Айыы Тойон Иисус аатыгар сүрэхтэммиттэрэ[+]. 6Павел кинилэргэ илиитин уурбутугар Сибэтиэй Тыын түһэн, урут билбэт тылларынан саҥарар буолбуттара, Таҥара этэрин дьоҥҥо тиэрдэр кыахтаммыттара[+]. 7Бу дьон барыта уон иккиэ этилэр.


Эфес сиэркэбин олохтооһун

8Онтон Павел синагогаҕа[†] барбыта. Кини ол синагогаҕа[†] үс ый устата сылдьан, Таҥара Саарыстыбатын туһунан итэҕэтиилээхтик, хорсуннук үөрэппитэ[+]. 9Ол эрээри сорохтор тыйыһыран, кинини истибэккэ, итэҕэйбэттэрин биллэрэн, дьон ортотугар Айыы Тойон Суолун туһунан араас куһаҕаны саҥарбыттарыгар Павел кинилэртэн тэйэн, үөрэнээччилэрин туспа арааран ылбыта уонна күн аайы Тиранн оскуолатыгар үөрэппитэ. 10Бу курдук икки сыл устата Айыы Тойон Иисус кэс тыла Асия[†] олохтоохторугар: иудейдарга да, омуктарга да – барыларыгар тиийбитэ.


Скева сэттэ уола

11Таҥара Павелга элбэх дьиктини оҥорторор буолан, 12дьон кини таарыйбыт былааттарын, таҥастарын ыарыһахтарга курдуу баайаллара, оччоҕо ол бааммыт дьон бары үтүөрэн хаалаллара, куһаҕан тыыннар кинилэртэн тахсан бараллара[+].

13Бэл сорох устугас иудейдар, тыыннары үтэйээччилэр, куһаҕан тыыннарга буулаппыт дьоҥҥо Айыы Тойон Иисус аатын ааттаан холонон көрөллөрө. Кинилэр: «Эһигини Павел үөрэтэр Иисуһун аатынан үтэйэбит», – дииллэрэ[+]. 14Иудей архиерейа[†] Скева сэттэ уола эмиэ оннук холонон көрбүттэр. 15Ол гынан баран, куһаҕан тыын кинилэргэ хардарбыт: «Иисуһу мин билэбин, Павелы да билэбин, оттон эһиги кимнээхтэргитий?»[+] 16Инньэ диэт, куһаҕан тыыҥҥа буулаппыт киһи үрдүлэригэр түспүт уонна күүһүнэн баһыйан утарылаһар кыах биэрбэккэ, үлтү кырбаталаан, дьиэттэн сыгынньах куоттартаабыт. 17Эфескэ олорор иудейдар да, омуктар да бары маны истэ дьулайан, Айыы Тойон Иисус аатын сэрэнэн ааттыыр буолбуттара.

18Итэҕэйбиттэртэн үгүстэрэ кэлэн, туох куһаҕаны оҥорбуттарын барытын аһаҕастык билинэллэрэ[+]. 19Абынан-хомуһунунан дьарыктаммыт үгүс дьон бэйэлэрин кинигэлэрин хомуйан аҕалан, бар дьон көрөн турдаҕына, уоттаабыттара. Умайбыт кинигэ сыанатын ааҕан көрбүттэрэ – биэс уон тыһыынча үрүҥ көмүс драхма[*] буолбута. 20Айыы Тойон үөрэҕэ итинник кимиэллээхтик үүнэн-тэнийэн, кыаҕыран иһэрэ[+].


Эфескэ буолбут өрө туруу

21Павел, манна барытын бүтэрэн-оһорон баран, Македониялаах Ахайянан Иерусалимҥа барарга быһаарыммыта. «Онно сылдьан баран, Рим куораты эмиэ көрүөхтээхпин», – диирэ[+]. 22Кини икки көмөлөһөөччүтүн, Тимофейдаах Ераһы Македонияҕа ыытан баран, бэйэтэ өссө аҕыйах кэмҥэ Асияҕа[†] хаала түспүтэ[+].

23Ол кэмҥэ Айыы Тойон Суолун утарар улахан аймалҕан тахсыбыта. 24Үрүҥ көмүстэн Артемида храмын[*] кутан атыылаан, олохтоох уустарга кырата суох барыһы киллэрэр Димитрий диэн ааттаах көмүс ууһа 25бэйэтин биир идэлээхтэрин мунньан, эппитэ: «Доҕоттор! Биһиги олохпут уйгута бу идэбититтэн быһаччы тутулуктааҕын бэйэҕит билэҕит. 26Эһиги көрө да, истэ да сылдьаҕыт: бу Павел Эфескэ эрэ буолбатах, бүтүн Асия үрдүнэн үгүс киһи өйүн сүүйдэ, итэҕэтэн бэйэтигэр тарта. Кини үөрэтэринэн, дьон бэйэлэрин илиилэринэн тутан-хабан оҥорбут таҥаралара ханнык да таҥара буолбатах үһүлэр. 27Ол аата биһиги идэбит аанньа ахтыллыбат буоларын ааһан, өссө улуу таҥара Артемида храма кытта суолтатын олоччу сүтэрэригэр тиийэр. Онон Артемида бүтүн Асияҕа, аан дойдуга дьон-сэргэ сүгүрүйэр таҥарата буолар албан аата өлбөөдүйүөн сөп».

28Маны истэн, дьон уордайан: «Эфес Артемидата – улуу таҥара!» – диэн хаһыытаабыттара. 29Сотору куорат бүтүннүүтэ оргуйан турбута. Олохтоохтор Павел аргыстарын – Македония дьонун Гаийдаах Аристархы – туппутунан театрга тоҕо анньан тиийбиттэрэ[+]. 30Павел норуокка тахсаары гыммытын үөрэнээччилэрэ бопсубуттара. 31Асия сорох тойотторо, Павел доҕотторо, театрга кэлбэтин диэн көрдөһөн киниэхэ киһи ыыппыттара.

32Мустубут дьон аамы-саамы буолбуттара, бары түҥ-таҥ хаһыытаһаллара; үгүстэрэ тоҕо мустан туралларын да билбэт этилэр. 33Иудейдар тыл киллэриилэринэн норуоттан Александры ыҥыран таһаарбыттара; Александр тыл этээри, болҕомто көрдөөн, илиитин өрө ууммута. 34Ол эрээри, кини иудей буоларын билэн, бары икки чаас кэриҥэ: «Эфес Артемидата – улуу таҥара!» – диэн хаһыытаан ньиргитэ турбуттара.

35Куорат тойоно дьону чуумпурдан баран эппитэ: «Эфес олохтоохторо! Эфес куорат улуу Артемида таҥараҕа уонна кини халлаантан түспүт ытык мөссүөнүгэр сүгүрүйэрин ким билбэтий? 36Бу туһунан ханнык да мөккүөр суох буоллаҕына, эһиги уоскуйуохтааххыт, толкуйа суох быһыыланыа[†] суохтааххыт. 37Бу дьонтон хайалара да Артемида храмын халаабатах, эһиги таҥараҕытын холуннарбатах, ол үрдүнэн кинилэри манна тутан аҕалбыккыт. 38Димитрий биир идэлээхтэрин кытта кими эмэ үҥсэрдээх буоллахтарына, суут да, салалта да баар: олорго тиийэн үҥүстүннэр. 39Өссө атын туох эмэ быһаарсардаах буоллаххытына, ол барыта туһааннаах мунньах көрүүтүгэр киириэҕэ. 40Оттон бу бүгүҥҥү быһыыбыт иһин биһиги өрө турбут аатын ылан буруйга тиксиэхпитин сөп. Туохтан бу үлүгэр айманан мустубуппутун биһиги хайдах да кыайан быһаарыахпыт суоҕа». Маны этэн баран, кини мустубут дьону тарҕаппыта.

### 20


Павел Македониянан уонна Ахайянан айана

1Аймалҕан хаптайбытын кэннэ, Павел үөрэнээччилэри ыҥыран сүбэлээн-амалаан баран, быраһаайдаһан, Македонияҕа аттаммыта[+]. 2Аара суолга сир-сир аайы сылдьан, үөрэнээччилэри бэрт элбэххэ үөрэтэн баран, Грецияҕа тиийбитэ. 3Онно кини үс ый буолбута. Сирияҕа субу устаары аҕай сылдьан, иудейдар кинини утары куомуннаспыттарын истэн төттөрү Македониянан айанныырга күһэллибитэ[+].

4Павелы кытта Асияҕа[†] диэри[*] Верия куораттан сылдьар Пирр уола Сопатр, Фессалоника олохтоохторо Аристарх, Секунд, Дервияттан кэлбит Гаий, Тимофей уонна Асия[†] дьоно Тихиктээх Трофим барсыбыттара[+]. 5Кинилэр урут тиийэн, биһигини Троадаҕа көһүппүттэрэ[+]. 6Оттон биһиги Көтөхтөрүүтэ суох Килиэп бырааһынньыгын кэнниттэн Филиппыттан хараабылынан айаннаан, биэс хонугунан кинилэргэ Троадаҕа тиийбиппит. Онно сэттэ күн буолбуппут[+].


Павел Троадаҕа тиһэх сырыыта

7Нэдиэлэ маҥнайгы күнүгэр үөрэнээччилэр килиэп тоһутуутугар түмсүбүттэрэ. Сарсыныгар барыахтаах буолан, Павел дьону кытта түүн үөһүгэр диэри кэпсэппитэ[+]. 8Үөһэ, биһиги мустубут хоспутугар, элбэх сибэтиилинньик умайан турара. 9Евтих диэн биир эдэр киһи түннүк сыҥаһатыгар олорбута. Павел өр кэпсээбитигэр, кини дириҥник утуйан хаалан, утуйбутунан үһүс мэндиэмэнтэн таһырдьа сууллубута; сүүрэн түспүттэрэ, уол өлө сытара. 10Павел аллара түһэн, уолу ыга кууһан баран: «Айманымаҥ, уолгут тыыннаах», – диэбитэ. 11Уонна үөһэ тахсан килиэп тоһутан ылан сиэн баран, күн тахсыар диэри, өссө да өр кэпсэппитэ, дьэ онтон сарсыарда айаҥҥа туруммута. 12Уолларын дьиэтигэр этэҥҥэ атааран, бары сүргэлэрэ улаханнык көтөҕүллүбүтэ.


Троадаттан Милет куоракка айан

13Биһиги Павелы кэтэһэ барбакка хараабылга олорон, кинини ыла Аска устубуппут; сатыы айаннаары кини бэйэтэ итинник соруйбута. 14Аска көрсүбүтүгэр биһиги, кинини хараабылга ылан, Митиленэҕэ устан кэлбиппит. 15Онтон Митиленэттэн араҕан, сарсыныгар Хиос утарытыгар кэлэн тохтообуппут, нөҥүө күнүгэр Самоска тиксибиппит, ол кэнниттэн Трогиллияҕа сылдьан баран, өссө биир күнүнэн Милет куоракка кэлбиппит. 16Павел Иерусалимҥа тиэтэйэр буолан, Асияҕа тардыллымаары, Эфескэ таарыйбакка ааһарга быһаарыммыта. Табылыннаҕына, Биэс уонус күн бырааһынньыгар[†] кини Иерусалимҥа буолуон баҕарара[+].


Эфес пресвитердэрин кытта көрсүһүү

17Павел Милеттэн дьону ыытан, Эфес пресвитердэрин ыҥыртарбыта; 18тиийэн кэлбиттэригэр эппитэ: «Мин, Асияҕа үктэниэхпиттэн ыла, манна хайдах олорбуппун эһиги билэҕит[+]. 19Иудейдар туорайдаһалларыттан араас эрэйи да көрүстэрбин, Айыы Тойон иннигэр үрдүктүк санаммакка, хараҕым уутун бараан туран, сулууспалаабытым. 20Эһиэхэ туһалаах буолуо диэбиппин тугу да көтүппэккэ, бар дьон да иннигэр, дьиэлэргитинэн да сылдьан, үөрэтэрим. 21Таҥара иннигэр аньыыны билиниини уонна биһиги Айыы Тойоммутугар Иисус Христоска[*] итэҕэли иудейдарга да, омуктарга да иһитиннэрэрим.

22Аны билигин миигин туох көрсөрүн билбэтэрбин даҕаны, Сибэтиэй Тыын угуйуутунан бу Иерусалимнаан иһэбин. 23Арай Сибэтиэй Тыын миигин хаайыы, эрэй-кыһалҕа күүтэрин туһунан хас куорат аайы туоһулуур[+]. 24Ол эрээри мин туохтан да торуттан турбаппын, олохпун да биэрэрбин кэрэйбэппин. Биэтэккэ эрэ тиийдэрбин, Айыы Тойон Иисустан ылбыт сулууспабын толорон, Таҥара илгэлээх үтүөтүн[†] туһунан Евангелиены[†] иһитиннэрдэрбин диэн эрэ баҕалаахпын![+]

25Таҥара Саарыстыбатын туһунан үөрэппит дьоммуттан – эһигиттэн – ким даҕаны аны миигин көрбөтүн билэбин. 26-27Онон бүгүн кэрэһилиибин: мин суобаһым ыраас, мин эһиэхэ Таҥара көҥүлүн тугу да энчирэппэккэ биллэрдим, онон хайаҕыт да хааныгар буруйум суох. 28Эһиги бэйэҕитигэр уонна Сибэтиэй Тыын эһиэхэ көрдөрө-маната биэрбит бараанын үөрүгэр болҕомтолоох буолуҥ, Таҥара Уола Бэйэтин Хаанынан толуйан ылбыт дьонун – Айыы Тойон уонна Таҥара Сиэркэбин[*] – туһугар кыһаныҥ[+]. 29Мин барбытым кэннэ эһиги ортоҕутугар бараан үөрүн аһыммат торҕон бөрөлөр киириэхтэрин билэбин[+]. 30Эһигиттэн бэйэҕититтэн эмиэ, үөрэнээччилэри тардар туһугар, кырдьыгы токурутан кэпсиир дьон тахсан кэлиэхтэрэ[+]. 31Онон сэрэхтээх буолуҥ, үс сыл тухары күннэри-түүннэри утумун быспакка сэрэппиппин, хас биирдиигитин хараҕым уутун тоҕон туран үөрэппиппин умнумаҥ[+].

32Аны билигин эһигини Таҥараҕа уонна Кини эһигини бөҕөргөтөр, Бэйэтин бары дьонун кытта тэҥҥэ нэһилиэстибэ биэрэр кыахтаах илгэлээх үтүө[†] тылыгар туттарабын[+]. 33Мин кимтэн да үрүҥ да, кыһыл да көмүһүн эрэйбэтэҕим:[+] 34бэйэм да, аргыстарым да кыһалҕаларын бу харым күүһүнэн толуйан олорбуппун бэйэҕит билэҕит[+]. 35Тугу да гыммытым иһин, барытыгар маннык үлэлээн-хамсаан кыамматтарга көмөлөһүөхтээхпитин, Айыы Тойон Иисус „ылардааҕар биэрэр ордук алгыстаах“ диэн Бэйэтинэн эппит тылларын умнуо суохтаахпытын холобур буолан көрдөрбүтүм»[+].

36Маны этэн баран, Павел сөһүргэстээн барыларын кытта бииргэ Таҥараҕа үҥпүтэ[+]. 37Бары ытаһа-ытаһа, кинини моонньуттан кууһан туран уурууллара. 38Ордук Павел аны хаһан даҕаны миигин көрүөххүт суоҕа диэбититтэн хараастыбыттара. Онтон кинини хараабылга диэри атааран биэрбиттэрэ.

### 21


Павел Иерусалимҥа айана

1Кинилэри кытта быраһаайдаһан баран, биһиги муораҕа тахсан, быһа Коска кэлбиппит. Нөҥүө күнүгэр Родоска тиийбиппит, онтон Патараҕа барбыппыт; 2Патараттан Финикияҕа бараары турар хараабылы булан, салгыы онно олорсон айаннаабыппыт. 3Кипр кытылын кыйа баран (арыы хаҥас өттүбүтүгэр хаалбыта), Сирияҕа устубуппут. Тиргэ хараабылбыт таһаҕаһын сүөкэниэхтээҕэ, онон биһиги кытылга тахсан, 4олохтоох үөрэнээччилэри булан кинилэргэ сэттэ күн буолбуппут. Үөрэнээччилэр Тыын этэрин истэн, Павелы Иерусалимҥа барыма диэн тылларыгар киллэрэ сатаабыттара[+]. 5Айанныыр кэммит кэлэн, биһиги суолга туруммуппут. Бары кэргэттэрин, оҕолорун кытта куорат таһыгар тахсан, биһигини атаарбыттарыгар, кытылга сөһүргэстээн туран, Таҥараҕа үҥпүппүт[+]. 6Быраһаайдаһан баран, биһиги хараабылбытыгар ыттыбыппыт, кинилэр дьиэлэригэр төннүбүттэрэ.

7Биһиги бу Тиртэн саҕалаабыт муоранан айаммытын Птолемаидаҕа тиийэн түмүктээбиппит; онно бырааттарбытын көрсөн, ол күн кинилэри кытта бииргэ сылдьыбыппыт. 8Нөҥүө күнүгэр Павел уонна биһиги, кини аргыстара, суолга туруммуппут. Кесарияҕа кэлэн, Иерусалимҥа талыллыбыт сэттэ диаконтан биирдэстэрин – Евангелиены[†] иһитиннэрэр Филипп – дьиэтигэр түспүппүт[+]. 9Кини эргэ бара илик түөрт пророк[†] кыргыттардааҕа[+].

10Хас да хоммуппут кэннэ, Иудеяттан биир Агав диэн пророк[†] кэлбитэ[+]. 11Кини биһиэхэ киирэн, Павел курун ылан илиитин-атаҕын кэлгиммитэ уонна эппитэ: «Сибэтиэй Тыын этэр – Иерусалим иудейдара бу куру курданааччыны маннык кэлгийэн баран, омуктар илиилэригэр биэриэхтэрэ». 12Маны истэн, биһиги да, олохтоох христианнар да Павелы Иерусалимҥа барыма диэн ааттаспыппыт[+].

13«Бу туох буолан хараххыт уутунан суунан сүрэхпин аймаатыгыт? – диэбитэ Павел. – Айыы Тойон Иисус туһугар мин Иерусалимҥа хаайыллыахтааҕар буолуох, өлөрбүн да кэрэйбэппин»[+].

14Кинини кыайан тылбытыгар киллэрбэккэ: «Айыы Тойон көҥүлэ буоллун!» – диэн баран, дьэ уоскуйбуппут. 15Манна хас да хонон баран, хомунан Иерусалимҥа барбыппыт. 16Кесарияттан хас да үөрэнээччи барсыбыта. Кинилэр биһигини түһүөхтээх дьиэбитигэр – Кипртэн төрүттээх Мнасоҥҥа – тиэрдэн биэрбиттэрэ. Мнасон эрдэтээҥҥи үөрэнээччилэртэн биирдэстэрэ этэ.


Иерусалимҥа

17Иерусалимҥа кэлбиппитигэр бырааттарбыт үөрэ-көтө көрсүбүттэрэ. 18Нөҥүө күнүгэр биһиги Павелы кытта Иаковка барбыппыт, онно пресвитердэр эмиэ мустубуттара[+]. 19Павел кинилэри эҕэрдэлээн баран, Таҥара атын омуктарга кинини сулууспалатан тугу оҥорторбутун барытын сиһилии кэпсээбитэ.

20Кини кэпсээнин истэн, Таҥараҕа айхал этэн баран: «Бырааппыт, хас тыһыынча иудей итэҕэли ылыммытын бэйэҥ көрөҕүн, – диэбиттэрэ. – Кинилэр бары Сокуону[†] кыһанан туран тутуһаллар[+]. 21Оттон эн тускунан иудейдары Моисей[†] Сокуонуттан[†] туоруурга үөрэтэр, уол оҕолоругар аны быһыллыы[†] сиэрин-туомун оҥорторботторугар, ханнык да биһиги үгэспитин тутуспаттарыгар ыҥырар диэн сураҕы истибиттэр[+]. 22Оччотугар хайыыбыт? Кэлбиккин истэн, дьон хайаан да мустуо[*]. 23Онон биһиги тылбытын ылынаргар сүбэлиибит: манна андаҕар биэрбит түөрт киһилээхпит, 24олору илдьэ бараҥҥын ыраастаныы сиэрин-туомун толорон баран, төбөлөрүн бириэйдэнэр харчыларын төлүүрүҥ буоллар. Оччоҕо ити тарҕатар сурахтара сымыйатын, эн Сокуону тутуһа сылдьаргын бары көрүөхтэрэ[+]. 25Оттон итэҕэйбит омук дьонун туһунан этэр буоллахха, кинилэргэ атын тугу да боппокко[*], арай эмэгэттэргэ сиэртибэлэммит астан, хаантан уонна муомахтанан өлбүт сүөһү этиттэн туттунуҥ, содурдук быһыыланымаҥ диэн суруйдубут»[+].

26Нөҥүө күнүгэр Павел ол дьону ылан, кинилэрдиин бииргэ ыраастаныы сиэрин-туомун толорон баран, Таҥара Дьиэтигэр[†] киирэн, аньыыттан ыраастанар кэмнэрэ хаһан бүтэрин, итиэннэ хас биирдиилэрин иһин сиэртибэ бэриллэрин биллэрбитэ.


Павелы тутуу

27Бу сэттэ күн бүтэн эрдэҕинэ, Асиятааҕы[†] иудейдар Павел Таҥара Дьиэтигэр сылдьарын көрөн, бүтүн норуоту аймаан кинини тутан ылбыттара.

28«Израиль дьоно, көмөлөһүҥ! – диэн үөгү-хаһыы бөҕөтүн түһэрбиттэрэ. – Бу киһи сир-сири кэрийэ сылдьан биһиги норуоппутун, Сокуоммутун уонна сибэтиэй сирбитин утарарга үөрэтэр. Аны Таҥара Дьиэтигэр туора омуктары киллэрэн, сибэтиэй сири киртиппит!»[+] 29Бу иннинэ аҕай Павел куоракка Трофим диэн Эфес киһитин кытта сылдьарын көрөннөр, Таҥара Дьиэтигэр кинини бука аҕала сылдьыбыт буолуохтаах диэн бүтэйдии сэрэйэн көрөн итинник эппиттэрэ[+].

30Куорат барыта аймаммыта, дьон бөҕө үмүөрүспүтэ. Павелы тутан ылан, Таҥара Дьиэтиттэн соһон таһаарбыттара, ааны кэнниттэн саба охсон кэбиспиттэрэ. 31Өлөрөөрү гынан эрдэхтэринэ, бүтүн Иерусалим үрдүнэн айдаан буолбут сураҕа Рим тыһыынча киһилээх сэриитин тойонугар тиийбитэ. 32Кини буойуннарын уонна сотниктарын ылан аймалҕан тахсыбыт сиригэр сүүрбүтэ. Сэрии тойонун, буойуннары көрөн, дьон Павелы кырбыылларын тохтоппуттара.

33Сэрии тойоно тиийэн кэлэн, Павелы икки сыабынан бохсуттаран баран, аатын-суолун, тугу оҥорбутун туоһуласпыта[+]. 34Мустубут дьонтон сорохторо биири, атыттара атыны хаһыытаспыттара. Айдаана бэрдиттэн тойон тугу да кыайан истибэккэ, Павелы кириэппэскэ[*] илдьэргэ дьаһайбыта[+]. 35Буойуннар кинини кирилиэскэ тиэрдэн баран, дьон ыга анньан турар буолан, салгыы көтөҕөн барарга күһэллибиттэрэ. 36Кэннилэриттэн халҕаһалыы анньан иһээччилэр: «Өллүн!» – диэн хаһыытаһаллара.

37Кириэппэскэ киирэн иһэн, Павел тойоҥҥо эргиллэн: «Эйиэхэ аҕыйах тылы этиэхпин сөп дуо?» – диэн ыйыппыта.

«Хайа эн гректии саҥарар эбиккин дуу? – анарааҥҥыта соһуйа түспүтэ. – 38Үнүр өрө турууну күөртээн кураайы куйаарга[†] түөрт тыһыынча бандьыыты илдьэ барбыт Египет киһитэ эн дуо?»

39Павел эппитэ: «Мин еврейбин, Киликия биллэр куоратыттан Тарстан төрүттээхпин. Бука диэн норуокка тыл этэрбин көҥүллээ эрэ, көрдөһөбүн»[+].

40Сэрии тойоно көҥүллээбитигэр Павел кирилиэскэ туран илиитин уунан, норуокка бэлиэ биэрбитэ. Уу чуумпу буолбутугар кини еврейдии тыл эппитэ:

### 22


Павел Иерусалим иудейдарыгар тыл этиитэ

1«Бырааттарым уонна аҕа дьонум! Билигин эһиги иннигитигэр көмүскэнэр тылбын истиҥ».

2Павел еврейдии саҥарбытын истэн, өссө ордук чуумпурбуттара.

3«Мин Киликия Тарс куоратыгар төрөөбүт еврейбин, – диэбитэ Павел. – Бу куоракка олорон, өбүгэлэрбит Сокуонна[†]рыгар Гамалиил салайыытынан кичэйэн туран үөрэммитим. Син биир бу бүгүҥҥү эһиги курдук мин эмиэ Таҥара иннигэр толоруохтаах эбээһинэспин ис сүрэхпиттэн дьулуһан туран толорорум[+]. 4Бу үөрэҕи тутуһааччылары харса-хабыра суох, бэл, өлүөхтэригэр диэри, сойуолаһарым, дьахталлары, эр дьону кэлгийэн хаайыыга быраҕаттыырым[+]. 5Ол туһунан архиерей[†] да, аҕа баһылыктар[†] да бигэргэтиэхтэрин сөп. Биирдэ кинилэртэн Дамаска олорор иудей бырааттарым ааттарыгар сурук суруйтаран ыламмын, Дамаска аттаммытым. Мин оннооҕу христианнары тутан аҕалан, Иерусалимҥа накаастатар соруктааҕым[+].

6Аара суолга, Дамаска чугаһаан истэхпинэ, күн ортотун саҕана тулабар эмискэ халлаантан чаҕылхай сырдык сандаарбыта[+]. 7Мин сиргэ охтон түспүтүм. Онтон: „Савл, Савл, эн тоҕо Миигин сойуолаһаҕын?“ – диир саҥаны истибитим.

8Мин хардары: „Кимҥиний Эн, Айыы Тойон?“ – диэн ыйыппытым.

Кини миэхэ: „Эн сойуолаһар Иисус Назорейыҥ буолабын“, – диэбитэ. 9Аргыстарым сырдыгы көрөн уолуйа куттаммыттара[*], ол эрээри миигин кытта Кэпсэтээччи саҥатын истибэтэхтэрэ.

10„Айыы Тойон, тугу гынабын?“ – диэн ыйыппытым мин.

Айыы Тойон миэхэ эппитэ: „Туран Дамаска бар, тугу гыныахтааххын барытын онно этиэхтэрэ“. 11Чаҕылхай сырдыктан хараҕым саатан, олох тугу да көрбөт буолан хаалбытым, онон аргыстарым илиибиттэн сиэтэн куоракка тиэрдибиттэрэ.

12Онтон Дамаска олорор биир Анания диэн, Сокуону[†] эҥкилэ суох тутуһар, иудейдар бары үтүө тылынан ахтар киһилэрэ[+] 13миэхэ кэлэн: „Быраатым Савл! Хараххын көр“, – диэбитэ. Мин сонно кинини дьэҥкэтик көрөн кэлбитим.

14Кини миэхэ эппитэ: „Өбүгэлэрбит Таҥаралара эйигин, Кини көҥүлүн билэриҥ итиэннэ Кырдьыксыты көрөн Кини этэрин истэриҥ туһугар, талан ылла. 15Онон эн тугу көрбүккэр-истибиккэр бар дьон иннигэр Кини туоһута буолуоҥ[+]. 16Тоҕо уталытыаххыный? Туран сүрэхтэн, Айыы Тойон Иисус аатын ааттаан, аньыыгын-хараҕын суун“[+].

17Иерусалимҥа төннөн кэлэн баран, Таҥара Дьиэтигэр[†] үҥэ туран, мин ис-испиттэн өрө көтөҕүллэн кэлбитим[+]. 18Онно миэхэ Иисус көстөн кэлэн эппитэ: „Кытаат тиэтэй, Иерусалимтан бара оҕус: манна Мин туспунан туоһулуургун ылыныахтара суоҕа“».

19Мин эппитим: «Айыы Тойон! Мин Эйигин итэҕэйээччилэри хаайталаабыппын, синагогаларга[†] кырбаабыппын кинилэр билэллэр; 20Эн туоһуҥ Стефан хаана тохторугар мин эмиэ баарым, кинини өлөрөллөрүн сөпсөһөммүн, тааһынан тамнааччылар таҥастарын манаан турбутум»[+].

21Онуоха Кини эппитэ: «Мин эйигин ыраах олорор омуктарга ыытыам – онно барыаҥ».


Павел – Рим гражданина

22Баччааҥҥа диэри болҕойон туран баран, бу тыллары истэн, эмиэ хаһыы бөҕөнү түһэрбиттэрэ: «Маннык киһини сир сирэйиттэн имири сотуҥ, тыыннаах хаалара сатаммат!» 23Итинник хаһыытаһа, таҥастарын уста-уста өрө быраҕаттыы, буору ыһа турдахтарына, 24сэрии тойоно Павелы кириэппэскэ илдьэллэригэр уонна таһыйан туран, кинини утары туохтан итинник хаһыытаспыттарын билэллэригэр дьаһайбыта. 25Остуолбаҕа курунан кэлгийэн эрдэхтэринэ, Павел аттыгар турар сотникка: «Рим гражданинын таһыйар эһиэхэ көҥүллэнэр этэ дуо, өссө буолаары буолан туох да силиэстийэтэ суох?» – диэбитэ[+].

26Маны истэн, сотник сэрии тойонугар тиийэн: «Бу тугу гынан эрэҕин? Ити киһи Рим гражданина эбит», – диэбитэ.

27Тойон тиийэн кэлэн: «Миэхэ эт, эн чахчы Рим гражданинаҕын дуо?» – диэн ыйыппыта.

«Чахчы», – диэбитэ Павел.

28«Мин улахан харчыны кутан туран, маннык бырааптаммытым», – диэбитэ тойон.

«Оттон мин төрүөхпүттэн маннык бырааптаахпын», – Павел хоруйдаабыта.

29Кинини доппуруостаары сорунан турбут дьон сонно тэйэн биэрбиттэрэ. Рим гражданинын кэлгийбиттэрин билэн, сэрии тойоно улаханнык куттаммыта.


Павел синедрион[†] иннигэр

30Нөҥүө күнүгэр кини, иудейдар туохха буруйдуулларын чопчу билээри, Павел хандалытын уһултаран баран, архиерейы[†] уонна синедриону[†] бүтүннүүтүн мунньубута. Павелы синедриоҥҥа аҕалан иннилэригэр туруорбута.

### 23

1Синедрион[†] чилиэннэрин кэриччи көрөн баран, Павел эппитэ: «Бырааттарым! Мин олоҕум тухары, күн бүгүнүгэр диэри, Таҥара иннигэр ыраас суобастаах олорон кэллим»[+].

2Анания архиерей[†], маны истэн, Павел иннигэр турар дьоҥҥо: «Ылыҥ, уоһун ибили охсон биэриҥ!» – диэн бирикээстээбитэ[+].

3«Таҥара бэйэҕин охсуоҕа, испиэскэлээх истиэнэ! – диэбитэ Павел. – Манна Сокуон[†] хараҕынан дьүүллээри олорор ааттааххын уонна өссө Сокуону[†] кэһэн, миигин охсорго бирикээстиигин!»

4Аттыгар турааччылар: «Таҥара архиерейын[†] үөҕэҕин дуо?» – диэбиттэрэ[+].

5«Бырааттарым, кини архиерейын билбэтэҕим, – диэбитэ Павел. – Кырдьык, „норуотуҥ баһылыктарын үөҕүмэ“ диэн этиллэн турар»[+].

6Манна мустан олорооччулартан сорохторо фарисейдар[†], сорохторо саддукейдар[†] буолалларын Павел билэрэ, онон кини дорҕоонноох куолаһынан эппитэ: «Бырааттарым! Мин фарисейбын, дьонум эмиэ фарисейдар.[†] Өлбүттэр тиллиэхтээхтэрин итэҕэйэрим иһин, миигин бу дьүүллүү тураллар»[+].

7Маны эппитигэр фарисейдар саддукейдары[†] кытта мөккүһэн турбуттара, мунньах икки аҥыы хайдыбыта. ( 8Саддукейдар өлбүттэр тиллиэхтэрэ суоҕа, Аанньаллар да, тыыннар да суохтар дииллэр, оттон фарисейдар ону барытын билинэллэр.)[+]

9Хаһыы-үөгү бөҕө буолбута; фарисейдар өттүлэриттэн сокуонньуттар[†] туран: «Бу киһи туох да куһаҕаны оҥорбутун көрбөтүбүт. Баҕар, кинини кытта чахчы Аанньал дуу, тыын дуу кэпсэппит буоллун? Таҥараҕа утарылаһымыаҕыҥ», – диэн мөккүспүттэрэ[+]. 10Мөккүөр өссө күөртэммитигэр сэрии тойоно аны Павелы тырыта тыытан кэбиһиэхтэрэ диэн сэрэхэдийэн, буойуннарыгар «аллара түһэн, кинини дьон быыһыттан таһааран кириэппэскэ илдьиҥ» диэн бирикээс биэрбитэ.

11Түүн Павелга Айыы Тойон көстөн: «Эрдий, Павел! – диэбитэ. – Мин туспунан, Иерусалимҥа туоһулаабытыҥ курдук, аны Римҥэ туоһулуох тустааххын»[+].


Павелы утары куомуннаһыы

12Сарсыарда иудейдартан сорохторо киксэн баран, Павелы өлөрүөхтэрин иннинэ ас да аһыа, утах да иһиэ суох буолан андаҕайбыттара. 13Барыта түөрт уонтан тахса киһи куомуннаспыта. 14Кинилэр архиерейдарга уонна аҕа баһылыктарга[†] кэлэн эппиттэрэ: «Биһиги Павелы өлөрүөхпүт иннинэ, аһыа да, уу да иһиэ суох буолан андаҕайдыбыт. 15Онон эһиги уонна синедрион[†] чилиэннэрэ сэрии тойонугар илдьиттээҥ: Павелы эһиэхэ таһаардын. Иудейдар кини дьыалатын иҥэн-тоҥон көрөргө быһаарбыттар үһү диэҥ. Биһиги кинини аара суолга өлөрүөхпүт».

16Бу куомуннаһыы туһунан Павел балтын уола истэн, кириэппэскэ тиийэн кинини сэрэппитэ.

17Павел биир сотнигы ыҥыран: «Бу уолу сэрии тойонугар илт. Кини туох эрэ этэрдээх», – диэбитэ.

18Анарааҥҥы киһи уолу тойоҥҥо илдьэн биэрбитэ: «Хаайыылаах Павел миигин ыҥыран ылан, бу уолу эйиэхэ аҕаларбар көрдөстө. Эйиэхэ этэрдээх үһү».

19Тойон уолу тэйиччи сиэтэн илдьэн: «Тугу этэрдээххиний?» – диэн ыйыппыта.

20Эдэр киһи эппитэ: «Иудейдар Павел дьыалатын иҥэн-тоҥон чуолкайдыахпыт диэн сылтаҕыран, кинини сарсын синедрион иннигэр таһаараргар эйигиттэн көрдөһөрдүү кигистилэр. 21Эн кинилэри төрүт истимэ: түөрт уонтан тахса киһи кинини тоһуурга кэтэһэн сыталлар. Ол дьон Павелы өлөрүөхтэрин иннинэ, аһыа да, иһиэ да суох буолан андаҕайбыттар. Билигин бэлэм олороллор, эн эрэ дьаһалгын күүтэллэр».

22Сэрии тойоно: «Бу миэхэ кэпсээбиккин кимиэхэ да этимэ», – диэн баран, уолу ыытан кэбиспитэ.


Павелы Кесарияҕа илдьэллэр

23Онтон икки сотнигын ыҥыран, дьаһал биэрбитэ: «Икки сүүс сатыы буойуну, сэттэ уон аттаах киһини итиэннэ икки сүүс үҥүүлээх дьону бэлэм гыныҥ. Кинилэр бу түүн үс чааска[*] Кесарияҕа барыахтара. 24Оселларда бэлэмнээҥ, Павелы олордон Феликс баһылыкка тириэрдиэххит»[+].

25Кини маннык ис хоһоонноох сурук суруйбута:

26«Үрдүк сололоох Феликс баһылыкка Клавдий Лисийтэн эҕэрдэ.

27Бу киһини иудейдар тутан өлөрөөрү турдахтарына, мин буойуннарбын кытта кэлэн, Рим гражданина буоларын билэн, быыһаан ылбытым[+]. 28Кинини туохха буруйдуулларын билээри, бэйэлэрин синедрионнарыгар илдьибитим да,[+] 29буруйдааһыннара барыта Сокуоннарын мөккүөрдээх өрүттэригэр сыһыаннааҕа, онон өлөрөргө ууруллар эбэтэр хаайыыга угуллар буруйу көрбөтөҕүм[+]. 30Бу киһини утары куомуннаспыттарын туһунан миэхэ тириэрдибиттэригэр, кинини тута эйиэхэ ыыттым уонна буруйдааччыларга кинини туохха буруйдуулларын эмиэ эн иннигэр этэллэригэр дьаһайдым. Этэҥҥэ буол[*]»[+].

31Онон буойуннар кини бирикээһин толорон, Павелы түүн Антипатридаҕа илдьэ барбыттара. 32Нөҥүө күнүгэр аттаах дьон Павелы илдьэ Кесарияҕа айаннаабыттара, атыттара кириэппэскэ төннүбүттэрэ. 33Кесарияҕа барбыт дьон суругу баһылыкка тириэрдээт, Павелы киниэхэ туттарбыттара. 34Феликс суругу ааҕан баран, Павелтан ханнык уобаластан сылдьаҕын диэн ыйыппыта. Киликияттан сылдьарын билэн:[+] 35«Буруйдааччыларыҥ кэллэхтэринэ, дьыалаҕын истиэм», – диэбитэ. Итиэннэ кинини Ирод дыбарыаһыгар манабылга туталларыгар дьаһал биэрбитэ.

### 24


Феликс дьыаланы көрөр

1Биэс хонон баран Анания архиерей[†] хас да аҕа баһылыгы уонна Тертулл диэн адвокаты кытта кэлбитэ. Кинилэр баһылыкка Павелы үҥсэллэрэ[+]. 2Павелы ыҥыран киллэрбиттэригэр Тертулл буруйдуур тылын маннык саҕалаабыта: 3«Үрдүк сололоох Феликс! Биһиги эн өҥөҕүнэн, эн муударайдык салайаҥҥын, бу эйэлээх олоххо олоробут. Эн биһиги норуоппутугар элбэх саҥа үтүө уларытыылары киллэрбиккин хаһан баҕарар, ханна баҕарар биһиги дириҥ махталынан ылынабыт. 4Ол эрээри эйигин сылатыахпын баҕарбаппын, онон кылгастык кэпсиирбитин үгэскинэн тулуурдаахтык истэргэр көрдөһөбүн.

5Биһиги көрдөхпүтүнэ, бу киһи дьоҥҥо-сэргэҕэ чумаатааҕар кутталламмыт; кини аан дойду үрдүнэн иудейдар өрө турууларын күөдьүтээччи, Назорей сымыйа үөрэҕин тутуһааччы буолар[+]. 6Бу киһи бэл Таҥара Дьиэтин[†] киртитэргэ сананан турар! Биһиги кинини тутан ылан, Сокуоммут хараҕынан дьүүллүөхпүтүн баҕарбыппыт да,[+] 7сэрии тойоно Лисий кэлэн, хара күүһүнэн былдьаан ылан, эйиэхэ ыыппыта. 8Биһигини, буруйдааччылары эмиэ, эйиэхэ барарбытыгар дьаһайбыта. Бу киһини доппуруостаатаххына, биһиги буруйдааһыммыт барыта кырдьыктааҕын бэйэҥ да өйдүөҥ».

9Иудейдар барыта чахчыны этэр диэн буруйдааччыны өйөөбүттэрэ.


Павел көмүскэнэн тыл этиитэ

10Тыл этэрин көҥүллээн, баһылык бэлиэ биэрбитигэр Павел этиитин маннык саҕалаабыта: «Эн бу норуоту үгүс сыл устата дьүүллээн кэлбиккин билэбин, онон көмүскэнэр тылбын холкутук этиэм. 11Мин Иерусалимҥа Таҥараҕа сүгүрүйэ кэлбитим баара-суоҕа уон икки эрэ хоммутун эн бэрт дэбигистик билиэххин сөп. 12Ол тухары ким да мин кимниин эмэ Таҥара Дьиэтигэр мөккүһэрбин, синагогаҕа[†], эбэтэр куоракка атын сиргэ сылдьан норуоту аймыырбын көрбөтөҕө. 13Онон бу сибилигин миигин буруйдуу турар суоллара кырдьыктааҕын дакаастыыр кыахтара суох. 14Ол эрээри өбүгэлэрбит Таҥараларыгар мин бу дьон „сымыйа үөрэх“ диэн ааттыыр үөрэхтэрин тутуһан сүгүрүйэрбин билинэбин. Мин Сокуоҥҥа[†] уонна Пророктар[†] кинигэлэригэр суруллубуту барытын итэҕэйэбин, 15онон син биир бу кинилэр эрэнэллэрин курдук, мин эмиэ үтүөлэр да, мөкүлэр да бары тиллиэхтэрэ диэн Таҥараҕа эрэллээхпин[+]. 16Мин эмиэ кинилэр курдук, суобаһым Таҥара да, дьон да иннигэр өрүүтүн ыраас буоларыгар дьулуһабын[+].

17Сылдьыбатаҕым элбэх сыл буолан баран, мин Иерусалимҥа бэйэм норуоппар көмө харчы аҕала уонна сиэртибэ биэрэ эргиллэн кэлбитим[+]. 18Кинилэр миигин, Таҥара Дьиэтигэр ыраастаныы сиэрин-туомун оҥорбутум кэннэ, булан ылбыттара; онно туох да дьон тоҕуоруһуута, айдаан-куйдаан суоҕа[+]. 19Арай Асияттан[†] сылдьар хас да иудей баара. Миигин туохха эмэ буруйдуурдаах буоллахтарына, кинилэр бүгүн манна эн иннигэр турар буолуохтарын сөп этэ. 20Эбэтэр бу турааччылар этиэх тустаахтар: кинилэр миигин синедрион[†] иннигэр туруоран, туох буруйу оҥорбуппун дакаастаабыттарай? 21Арай, кинилэр ортолоругар туран улаханнык: „Бүгүн эһиги миигин өлбүттэр тиллиилэрин итэҕэйэрим иһин, дьүүллүүгүт“, – диэн эппиттээхпин»[+].


Павел Кесария хаайыылааҕа

22Маны истэн баран, Феликс, Айыы Тойон Суолун туһунан атыттардааҕар ордук билэр буолан, дьыаланы тохтотон кэбиспитэ. «Сэрии тойоно Лисий кэллэҕинэ, дьыалаҕытын көрүөҕүм», – диэн быһаарбыта. 23Уонна сотникка Павелы манабылга тут, ол эрээри көҥүлүн наһаа хааччахтаама, доҕотторо кини туһугар кыһаллалларын бобума диэн дьаһайбыта.

24Хас да хонон баран Феликс ойоҕун Друзилланы кытта (ойоҕо еврей дьахтара этэ) тиийэн кэлэн, Павелы ыҥыртаран ылан, Христос Иисуска итэҕэл туһунан кэпсиирин истибитэ. 25Ол эрээри Павел кинилэргэ кырдьыгы тутуһан олоруу, бэйэни кыатаныы уонна кэнэҕэс Дьүүл туһунан кэпсиириттэн дьиксинэн: «Чэ, бар, бүгүн сөп буолуо. Кэлин бириэмэлэннэхпинэ, ыҥыртара сылдьыам», – диэбитэ[+]. 26Босхолоттороору, харчы биэриэ диэн эрэнэ саныыр буолан, кини Павелы сотору-сотору ыҥыртаран ылан кэпсэтэрэ.

27Икки сыл ааспытын кэннэ, Феликс оннугар Порций Фест олорбута. Иудейдар санааларын табаары, Феликс Павелы хаайыыттан таһаарбатаҕа.

### 25


Павел император дьүүлүн модьуйар

1Уобаласка кэлэн үс хонон баран, Фест Кесарияттан Иерусалимҥа аттаммыта. 2Онно тиийбитигэр архиерей[†] уонна куорат бас-көс дьоно кэлэн, Павелы үҥсэн бараннар: 3«Үтүөтэ оҥор, кинини Иерусалимҥа ыҥыртар», – диэн көрдөспүттэрэ. Бэйэлэрэ буоллаҕына кинини аара суолга өлөрөр санаалаахтара[+]. 4Фест кинилэргэ: «Павел Кесарияҕа манабыллаах олорор, мин бэйэм эмиэ сотору онно барыахтаахпын», – диэн эппитэ. 5«Барсар кыахтаах дьоҥҥут миигин кытта барыстыннар. Онно тиийэн, буруйдаатыннар», – диэбитэ кини. 6Итиэннэ аҕыс дуу, уон дуу эрэ хонон баран Фест Кесарияҕа төннүбүтэ.

Нөҥүө күнүгэр Фест дьүүллүүр кириэһилэтигэр олорон, Павелы аҕалалларыгар дьаһайбыта. 7Павел киирбитигэр Иерусалимтан кэлбит иудейдар тула туран, кинини бэрт элбэх ыар суолга буруйдаабыттара да, онтукалара төһө кырдьыктааҕын кыайан дакаастаабатахтара.

8Павел көмүскэнэригэр: «Мин иудей Сокуонун[†] да, Таҥара Дьиэтин[†] уонна императоры да утары ханнык да буруйу оҥорботоҕум», – диэбитэ.

9Фест иудейдарга үчүгэй буолан: «Иерусалимҥа барсан, бу буруйдааһыннарынан мин дьүүлбэр туруоххун баҕараҕын дуо?» – диэн ыйыппыта.

10«Мин император дьүүлүн иннигэр турабын, – диэбитэ Павел, – онон дьүүллэнэрбэр да манна дьүүллэниэхтээхпин. Иудейдары мин тугунан да атаҕастаабатаҕым, ону бэйэҥ бэркэ билэҕин[+]. 11Өскөтүн мин туох эмэ сыыһаны этэр уонна өлөрөргө ууруллар буруйу оҥорбут буоллахпына, өлөртөн акаастаммаппын. Оттон бу дьон сымыйаны этэр буоллахтарына, ким да миигин кинилэргэ биэрэр кыаҕа суох. Мин император дьүүллүүрүгэр модьуйабын[*]».

12Фест сүбэһиттэрин кытта кэпсэтэн баран: «Император дьүүллүүрүгэр модьуйар буоллаххына, императорга барыаҥ», – диэн түмүктээбитэ[+].


Павел Агриппаны кытта көрсүһүүтэ

13Хас да күн буолан баран сэттэ уобалаһы салайар Агриппа ыраахтааҕы Вереникалыын Фесты эҕэрдэлии Кесарияҕа кэлбиттэрэ. 14Онно элбэх күн буолбуттарыгар Фест Агриппаҕа Павел дьыалатын кэпсээбитэ: «Манна Феликс хаайыыга хаалларбыт киһитэ баар. 15Иерусалимҥа сырыттахпына, архиерейдар[†] уонна иудей аҕа баһылыктара[†] кинини буруйдаан, суукка тардарга модьуйбуттара. 16Мин кинилэргэ: „Рим үгэһэ баар: хайа да киһини, буруйдааччыларын кытта сирэй көрсөн туран көмүскэнэ илигинэ, өлөртөрө биэрэр табыллыбат“, – диэн хоруйдаабытым. 17Онон иудейдар манна кэлбиттэригэр мин уталыппакка нөҥүө күнүгэр дьүүллүүр кириэһилэбэр олорон, ол киһини бэйэбэр аҕалтарбытым. 18Буруйдааччылар кинини сирэй көрсөн туран, мин күүтэ санаабыт биир да буруйбун ааттаабатахтара; 19арай кинини кытта бэйэлэрин итэҕэллэрин уонна ханнык эрэ өлбүт Иисус туһунан мөккүһэн барбыттара. Павел ол Киһини тыыннаах диэн туоһулуура[+]. 20Бу дьыаланы хайдах быһаарыахпын билбэккэ, Павелтан: „Иерусалимҥа тиийэн онно дьүүллэниэххин баҕараҕын дуо?“ – диэн ыйыппытым. 21Ол гынан баран кини император дьүүллүүрүгэр модьуйбутун иһин, императорга ыытар кыах көстүөр диэри, манабылга тутан олороллоругар дьаһайбытым».

22Агриппа: «Мин эмиэ ол киһини истиэхпин баҕарабын», – диэбитэ.

«Сарсын истиэҥ», – диэн Фест эрэннэрбитэ.

23Сарсыныгар Агриппалаах Вереника сэрии тойотторугар, куорат бастыҥ дьонугар арыаллатан, бэрт мааны быһыыга-майгыга[†] суут буолар киэҥ саалатыгар киирбиттэрэ. Фест Павелы аҕалалларыгар дьаһал биэрбитэ.

24«Агриппа ыраахтааҕы уонна манна биһигини кытта бииргэ олорооччулар! – диэбитэ Фест. – Иерусалимҥа да, манна да баар элбэх ахсааннаах иудейдар бука бары миэхэ үҥсэр, тыыннаах хаалыа суохтаах диэн туруорсар киһилэрэ бу билигин эһиги иннигитигэр турар[+]. 25Ол гынан баран кини өлөрөргө ууруллар ханнык эмэ буруйу оҥорбутун мин булбатым. Бэйэтэ император дьүүллүүрүгэр модьуйбутун быһыытынан, кинини онно ыытарга быһаарбытым[+]. 26Ол эрээри күн судаарга туох да быһаарыылааҕы суруйарым суох буолан, чинчийэн баран суруйаары, бүгүн эһиги, ордук эн Агриппа ыраахтааҕы иннигэр, кинини таһаарарга дьаһал биэрдим. 27Хаайыылааҕы, туохха буруйдуулларын ыйбакка эрэ, ыытары толкуйа суох быһыы курдук көрөбүн».

### 26


Павел көмүскэнэр этиитэ

1«Дьыалаҕын быһааран биэрэриҥ көҥүллэнэр», – диэбитэ Агриппа Павелга.

Павел болҕойоллоругар көрдөһөн аҥаар илиитин өрө уунан баран, көмүскэнэр тылын саҕалаабыта:[+] 2«Агриппа ыраахтааҕы! Бүгүн эн иннигэр туран көмүскэнэр кыахтанаммын, бэйэбин дьоллоохпун дэнэбин. 3Эн иудейдар туох баар үгэстэрин, мөккүһэр өрүттэрин барытын үчүгэйдик билэҕин. Онон миигин бука диэн тулуйан истэргэр көрдөһөбүн.

4Мин эдэр сааспыттан төрөөбүт норуотум ортотугар Иерусалимҥа хайдах олорбуппун иудейдар бары билэллэр[+]. 5Кинилэр миигин өрдөөҥүттэн билэллэр, онон баҕараллара эбитэ буоллар, биһиги итэҕэлбит саамай кытаанах бөлөҕүн ыйыытынан фарисей быһыытынан[†] олорбуппун бэйэлэрэ да туоһулуо этилэр[+]. 6Билигин мин Таҥара өбүгэлэрбитигэр эрэннэрбитин толоруо диэн эрэнэрим иһин, бу дьүүллэнэ турабын. 7Ол туоларын эрэнэн биһиги норуоппут уон икки аҕа ууһа күннэри-түүннэри кыһанан туран, Таҥараҕа үҥэллэр. Дьэ бу эрэлим иһин, Агриппа ыраахтааҕы, иудейдар миигин буруйдууллар[+]. 8Таҥара өлбүттэри тилиннэрэр кыахтааҕын эһиги тоҕо кыаллыбат суол дии саныыгытый[+]?

9Мин эмиэ Иисус Назорей аатын утаран элбэҕи оҥоруохтаахпын дии саныырым[+]. 10Ол санаабын мин Иерусалимҥа ситиспитим: архиерейдартан[†] көҥүл ылан, элбэх сибэтиэйи хаайыыга бырахтарбытым, кинилэри өлөрөллөрүгэр куоласпын биэрэрим[+]. 11Синагогалары[†] барытын кэрийэ сылдьан, итэҕэллэриттэн тэйитэ сатаан муҥнуурум, Иисуһу холуннартара сатыырым, утарар уордаах санаам батарбакка, бэл омук куораттарыгар сойуолаһа барарым[+].

12Биирдэ эмиэ оннук архиерейдартан[†] боломуочуйа уонна сорудах ылан, Дамаска аттаммытым[+]. 13Күн ортотун саҕана аара суолга айаннаан истэхпинэ, үрдүк сололоох, миигин уонна аргыстарбын тула күннээҕэр чаҕылхай сырдык сандаарбыта. 14Биһиги бары сиргэ охтон түспүппүт. Онтон мин еврей тылынан ыҥырар саҥаны истибитим. „Савл, Савл! Эн тоҕо Миигин сойуолаһаҕын? Үөрбэни утары барарыҥ кытаанах буолуо“, – диэбитэ ол саҥа. 15Мин: „Кимҥиний Эн, Айыы Тойон?“ – диэн ыйыппытым. Кини эппитэ: „Мин эн сойуолаһар Иисуһуҥ буолабын. 16Сиртэн тур. Мин эйигин Бэйэбэр үлэһитинэн талаары итиэннэ бүгүн тугу көрбүккэр уонна инники көрүөхтээххэр туоһу гынаары, эйиэхэ көһүннүм. 17Эйигин Израиль дьонуттан уонна атын омуктартан араҥаччылаан туран кинилэргэ ыыттахпына 18эн кинилэр харахтарын арыйыаҥ, хараҥаттан сырдыкка, сатана былааһыттан Таҥараҕа эргилиннэриэҥ, оччоҕо кинилэр Миэхэ итэҕэллэринэн аньыылара-харалара бырастыы буолан Таҥара норуотугар киириэхтэрэ“[+]. 19Онон, Агриппа ыраахтааҕы, мин халлаантан миэхэ көстүбүтү утары барбатаҕым. 20Бастаан Дамаск уонна Иерусалим, онтон бүтүн Иудея олохтоохторун, кэлин атын омуктары аньыыларын билинэн Таҥараҕа эргиллэллэригэр уонна ол билиммиттэрин олохторунан туоһулууларыгар ыҥырбытым[+]. 21Ол иһин иудейдар миигин, Таҥара Дьиэтигэр[†] сырыттахпына, тутан ылан өлөрөргө соруммуттара[+]. 22Ол гынан баран Таҥара миэхэ көмөлөһөн, мин бүгүҥҥэ диэри кыраларга да, улууларга да туоһулаан кэллим; пророктар[†] уонна Моисей[†] кэнэҕэс туох буолуохтааҕын туһунан өтө көрөн эппиттэриттэн атын тугу да эппэппин, 23Христос сору-муҥу көрөн баран, өлбүттэртэн бастакынан тиллээт, иудейдарга да, атын норуоттарга да сырдык кэлбитин биллэриэхтээҕэ диэн иһитиннэрэбин»[+].

24Павел маннык көмүскэнэ турдаҕына, Фест саҥата көбдьүөрүйэ түспүтэ: «Павел, эн өйө суох киһилии тыллаһан эрэҕин! Аһара үөрэхтэнэҥҥин, өйгүнэн булкуллубуккун!»

25«Суох, ытыктабыллаах Фест, мин өйбүнэн булкулла иликпин, – диэн хоруйдаабыта Павел. – Кырдьыктаах чөл тыллары этэбин. 26Ыраахтааҕы ону билэр, ол иһин мин кини иннигэр иҥнибэккэ кэпсиибин. Туох буолбутун кини билбэккэ-истибэккэ хаалбытын мин хайдах да итэҕэйбэппин: барыта, ханна эрэ түҥкэтэх муннукка буолбатах, хараҕын далыгар ааспыта. 27Агриппа ыраахтааҕы, эн пророктары[†] итэҕэйэҕин буолбат дуо? Итэҕэйэргин билэбин».

28«Миигин христианин гынарыҥ түргэнэ бэрт буолаарай?» – диэбитэ Агриппа.

29Павел эппитэ: «Түргэн буоллун, бытаан буоллун, эн эрэ буолбатах, бүгүн миигин истэн олорооччулар бука бары бу хандалыттан ураты бүтүннүүтүгэр миэхэ холоонноох буолалларын туһугар, мин Таҥараттан көрдөһүөм этэ»[+].

30Маны эппитигэр ыраахтааҕы, баһылык, Вереника уонна кинилэри сэлэлээн олорооччулар бука бары туран, тахсан барбыттара. 31Саалаттан тахсан баран, бэйэлэрин икки ардыларыгар: «Бу киһи өлөрөргө да, хаайылларга да сөптөөх туох да буруйу оҥорботох», – диэн кэпсэппиттэрэ[+].

32Агриппа Фесткэ эппитэ: «Императорга тиийэр санаалааҕын биллэрбэтэҕэ эбитэ буоллар, кинини күн бүгүн да босхолуохха сөп эбит»[+].

### 27


Римҥэ айан

1Италияҕа барарбыт быһаарыллыбытыгар Павелы уонна атын хаайыылаахтары Август сэриитин сотнигар Юлийга туттарбыттара[+]. 2Биһиги Адрамиттий хараабылыгар олорон, Асия[†] сирдэрин кыйа устар санаалаах айаҥҥа туруммуппут. Биһигини кытта Фессалоникаттан сылдьар Македония киһитэ Аристарх барсыбыта[+].

3Нөҥүө күнүгэр Сидоҥҥа тиийбиппит. Юлий Павелга амарах сыһыаннаах буолан, доҕотторугар сылдьан, туох кыһалҕалааҕын толуйтарарын көҥүллээбитэ. 4Сидонтан тахсан баран, тыала утарыта бэрт буолан, Кипргэ тиксибиппит, 5онтон Киликиялаах Памфилия аттынан ааһан, муораны туораан, Миры диэн Ликия куоратыгар кэлбиппит. 6Сотник Италияҕа устуохтаах Александрия хараабыла турарын булан, биһигини онно көһөрбүтэ[+]. 7Хас да күн устата бытааннык устан, Книд куоракка тиийбиппит, онтон тыалыттан мэһэйдэтэн, барыахтаах хайысхабытынан барбакка, Крит арыыга Салмон тумуһах туһаайыытынан чугаһаабыппыт. 8Бу сири эрэйинэн ааһан, Ласея куорат таһынааҕы Чуумпу Хомо диэн ааттанар сиргэ кэлбиппит.

9Элбэх күммүт баранан, Пост[*] да ааһан, салгыы устарбыт улам кутталланан барбыта, онон Павел сүбэлээбитэ: 10«Доҕоттоор! Айаммыт мантан инньэ кутталланыыһы; таһаҕаска, хараабылга эрэ буолбатах, бэйэбитигэр да сэрэхтэниэх чинчилээх».

11Ол эрээри сотник Павеллааҕар куормаһыты уонна хараабыл хаһаайынын ордук итэҕэйэр этэ. 12Бу бириистэн кыстыырга табыгаһа суох буолан, үгүстэрбит муораҕа тахсан, кыаллар буоллаҕына, Финиккэ тиийэ сатыырга сүбэлээбиттэрэ (Финик – соҕуруулуу-арҕаа уонна хотугулуу-арҕаа диэки хайыһа сытар Крит арыы бириистэнэ).


Буурҕа

13Соҕурууҥҥу тыал үрбүтүгэр кинилэр күүппүппүт дьэ кэллэ дии санаан, баарыстарын туруоран, Крит кытылын кыйа устубуттара. 14Чочумча буолаат, арыы диэкиттэн «эвроклидон» диэн ааттанар хотугулуу-илиҥҥи күүстээх тыал түспүтэ[+]. 15Хараабылбыт тыалга саба оҕустаран, хайдах да утарылаһар кыаҕа суох буолбута, онон биһиги долгуҥҥа быһа бэринэн, тыал ханна кыйдыырынан устубуппут. 16Клавда диэн кыракый арыыны тыалтан арыый хаххалаах өттүнэн ааһан иһэн, быһылааҥҥа туттуохтаах оҥочобутун кыл мүччү быыһаан, кытаатыннаран биэрбиппит. 17Оҥочону көтөҕөн таһааран баран, аны хараабылбыт эркиннэрин ханаатынан эпсэри тардан кэлгийбиппит; Сирт кумаҕар[*] чаарга олоруохпут диэн сэрэхэдийэн баарыһы түһэрэн, тыал хайа диэки үүрэринэн дьулуруйан испиппит. 18Нөҥүө күнүгэр буурҕа өссө ордук күүһүрбүтүгэр таһаҕаһы сүөкээн барбыппыт,[+] 19оттон үһүс күммүтүгэр туттар малбытын кытары ууга бырахпыппыт. 20Халлааммыт хас эмэ күнү быһа күнэ да, сулуһа да көстүбэт буола болоорон турбута, силлиэ мөлтүөх быһыыта[†] биллибэтэҕэ. Быыһанар эрэлбит улам симэлийэн испитэ.

21Аһаабатахтара быданнаабыт дьон ортотугар туран, Павел эппитэ: 22«Доҕоттор! Мин сүбэбин ылынан Криттэн тахсыбатаххыт эбитэ буоллар, маннык эрэйи, сүтүгү көрсүө суох этигит. Оттон билигин, көрдөһөбүн, эрдийиҥ, эһигиттэн ким да өлүө суоҕа, хараабылбыт эрэ алдьаныа. 23Мин бас бэринэр, сүгүрүйэр Таҥарам Аанньала бөлүүн миэхэ көстөн[+] 24эттэ: „Куттаныма, Павел! Эн император иннигэр туруохтааххын, онон бу хараабылынан бииргэ устан иһэр аргыстаргын Таҥара эйиэхэ бэлэхтиир“, – диэтэ[+]. 25Онон, доҕотторуом, эрдийиҥ, Кини миэхэ эппитэ туолуо диэн, мин Таҥараҕа эрэнэбин. 26Биһигини хайаан да ханнык эрэ арыыга тиксэриэхтээх»[+].

27Уон төрдүс түүммүтүгэр Адриатическай муора устун дьулуруйан испиппит. Түүн үөһүн саҕана мотуруостар ханнык эрэ сир чугаһаабыт сибикитин билэн, 28уу дириҥин кэмнээн көрбүттэрэ – арай сүүрбэ саһаан буолбута; онтон кыратык бара түһээт, кэмнээбиттэрэ – уон биэс саһааҥҥа тиийбитэ. 29Аны хараабылбытын тааска таһааран сабыа диэн сэрэнэн, түөрт кутурук дьаакыры түһэрэн баран, халлаан сырдыырын кэтэспиппит. 30Мотуруостар күрүүргэ сананан, тумус дьаакыры быраҕабыт диэн ааттаан, оҥочону муораҕа түһэрэн эрдэхтэринэ, 31Павел сотникка уонна буойуннарга: «Кинилэр хараабылга хаалбатахтарына, эһиги быыһанар кыаххыт суох буолуо», – диэбитэ. 32Онуоха буойуннар оҥочо кэлгиллибит быатын быһыта кэрдибиттэрэ – оҥочо ууга баран түспүтэ.

33Сырдыан иннинэ, Павел барыларын аһаан сэниэтэ киллэриниҥ диэн көрдөспүтэ: «Аһаабатаххыт бүгүн уон төрдүс күнэ буолла, тугу да амсайан көрө иликкит. 34Онон аһыыргытыгар көрдөһөбүн, оччоҕо эрэ тыыннаах хаалыаххыт эбээт. Баскытыттан биир баттах түһүө суоҕа»[+]. 35Инньэ диэн баран, килиэби ылан, бары көрөн турдахтарына, Таҥараҕа махтаммыта уонна тутан сиэн барбыта[+]. 36Онтон эгди буолан бары аһаабыппыт. 37Хараабылга барыта икки сүүс сэттэ уон алта киһи этибит. 38Тото аһаан баран, хараабылбытын чэпчэтэн, тиэллэн иһэр сэлиэһинэй бурдугу муораҕа сүөкээбиппит.

39Сарсыарда буолбутугар мотуруостар хайа да сирин кыайан быһаарбатахтара, арай ханнык эрэ кумах кытыллаах хомону көрөн, кыаллар буоллаҕына, хараабылы онно тиксэрэргэ санаммыттара. 40Дьаакырдары таһааран баран, бааллан турбут урууллары сүөртэлээн, кыра баарыһы туруоран кытыл диэки устубуппут. 41Ол иһэн хараабылбыт харгыга оҕустаран чаардаан хаалбыта. Тумсунан кумахха дириҥник анньыллан, олорон хаалбыт хараабыл куорматын долгун тоҕута охсон алдьаппыта. 42Буойуннар хаайыылаахтары, аны харбаан тахсан куотан хаалыахтара диэн, өлөртүүргэ быһаарыммыттара. 43Ол гынан баран сотник Павелы быыһыан баҕарар буолан, буойуннары тохтоппута уонна сатаан харбааччылар бастакынан ууга ыстанан сири булалларыгар,[+] 44оттон атыттар хаптаһыҥҥа, хараабыл сэмнэҕэр уйдаран усталларыгар дьаһал биэрбитэ. Инньэ гынан, бары этэҥҥэ сири булбуппут.

### 28


Мальта арыытыгар

1Быыһанан баран билбиппит: арыыбыт аата «Мальта» диэн этэ. 2Олохтоохтор биһиэхэ олус амарахтык сыһыаннаспыттара; ардах түһэ турар буолан, силбик баҕайы этэ, онон кинилэр кутаа оттон баран, биһигини барыбытын кэлэн иттиҥ диэн ыҥырбыттара. 3Павел амынньыар бөҕөнү хомуйан аҕалан, уокка бырахпытыгар – төлөҥҥө салаппыт дьааттаах эриэн үөн хатанан тахсан, илиитигэр ыйана түспүтэ. 4Олохтоохтор кини илиитигэр эриэн үөн иилистэ сылдьарын көрөн: «Бу киһи чахчы өлөрүөхсүт эбит. Муораҕа өлбөтөҕүн үрдүнэн, иэстэбил таҥарата ситэн ылла, тыыннаах ордорбот буолла», – дэспиттэрэ. 5Павел эриэн үөнү уокка илгэн кэбиспитэ, туох да буолбатаҕа[+]. 6Дьон, кини этэ иһэн тахсарын эбэтэр эмискэ өлөн түһэрин кэтэһэн баран, туох да куһаҕан буолбатаҕын көрөн, аны санаалара уларыйан, «бу киһи хайа эрэ таҥара эбит» диэн түмүккэ кэлбиттэрэ[+].

7Бу сиртэн чугас арыы баһылыга Публий уһаайбата баара. Кини биһигини дьиэтигэр ыҥыран илдьэн үс күн устата бэрт үтүөтүк ыалдьыттаппыта. 8Публий аҕата иһэ ыалдьан этэ умайа сытара; Павел киниэхэ киирэн, Таҥараҕа үҥэн баран илиитин ууран үтүөрдүбүтэ[+]. 9Бу түбэлтэ кэнниттэн арыыга баар атын ыарыһахтар кэлэн, эмиэ үтүөрбүттэрэ, 10онон биһиэхэ улахан ытыктабыллаахтык сыһыаннаспыттара, барарбытыгар туох кыһалҕалаахпытын барытын толору хааччыйан ыыппыттара.


Римҥэ айан

11Үс ый буолан баран биһиги бу арыыга кыстаабыт «Диоскурдар»[*] диэн ааттаах Александрия хараабылыгар олорсон барбыппыт;[+] 12онтон Сиракузыга кэлэн, үс күн турбуппут. 13Сиракузыттан тахсан кытылы кыйа устан, Регийгэ тиийбиппит; ол өйүүнүгэр соҕурууҥҥу тыал түһэн, икки күнүнэн Путеолга кэлбиппит. 14Онно бырааттарбытын булан, кинилэр көрдөһүүлэринэн сэттэ күн буолбуппут, онтон Римҥэ барбыппыт.

15Римнээҕи бырааттарбыт биһиги иһэрбитин истэн, сорохторо Аппий болуоссатыгар, атыттара Үс Таверна аттыгар көрсө тахсыбыттара. Кинилэри көрөн, Павел Таҥараҕа махтаммыта, сүргэтэ көтөҕүллүбүтэ. 16Римҥэ кэлбиппитигэр сотник хаайыылаахтары сэрии тойонугар туттарбыта[*], оттон Павелы туһунан анал харабыллаах олорорун көҥүллээбитэ.


Павел Римҥэ үөрэтиитэ

17Үс хоноот, Павел бас-көс иудейдары ыҥыртаран ылан баран, бары бииргэ түмсүбүттэригэр эппитэ: «Бырааттарым! Миигин, бэйэм норуотум, өбүгэлэрбит үгэстэрин утары тугу да оҥорботоҕум үрдүнэн, Иерусалимҥа сырыттахпына, тутан ылан, римляннарга биэрбиттэрэ. 18Кинилэр миигин доппуруостаан баран, өлөрөргө ууруллар туох да буруйа суохпун билэн, босхолоору гыммыттарын[+] 19иудейдар утарбыттара; онон император суутун модьуйарга күһэллибитим. Ол эрээри мин ол суукка да тиийэн, норуоппун буруйдуур санаам суоҕа. 20Дьэ ол иһин, Израиль Эрэлин иһин хандалыга бохсуллубут буолан, эһигини, сирэй көрсөн кэпсэтээри, ыҥыртардым».

21Кинилэр эппиттэрэ: «Биһиги эн тускунан ханнык да суругу Иудеяттан туппатахпыт; кэлэ сылдьар бырааттарбытыттан хайалара да эн тускунан тугу да иһитиннэрбэтэҕэ, туох да куһаҕаны эппэтэҕэ. 22Ол эрээри санааҕын истиэхпитин баҕарабыт. Ити үөрэх туһунан сир-сир аайы мөккүһэллэрин истэ сылдьабыт».

23Онон көрсөр күннэрин болдьоһон, үлэхтээх күннэригэр Павел түһэн олорор дьиэтигэр бэрт элбэх киһи тиийэн кэлбитэ. Кини кэлбит дьоҥҥо сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри Таҥара Саарыстыбатын туһунан кэпсээн, Иисус туһунан этиллибит барыта кырдьыктааҕын Моисей[†] Сокуонугар[†] уонна Пророктарга[†] олоҕуран, өйдөтөн-быһааран биэрбитэ[+]. 24Сорохторо кини этэр тылын ылыммыттара, сорохторо итэҕэйбэтэхтэрэ. 25Бэйэ-бэйэлэрин кытта кыайан тыл тылларыгар киирсибэккэлэр, тарҕаһан эрдэхтэринэ, Павел эппитэ: «Сибэтиэй Тыын өбүгэлэрбитигэр[*] Исайя[†] пророгунан үчүгэйдик да этиттэрбит эбит:[+] 26„Бу норуокка тиийэн эт: кулгааххытынан истиэххит эрээри, өйдүөххүт суоҕа, хараххытынан көрүөххүт эрээри, булан көрүөххүт суоҕа. 27Ол курдук бу дьон сүрэҕэ таастыйбыт, кулгаахтарынан да куһаҕаннык истэллэр, харахтарын да быһа симпиттэр; онтон атын эбитэ буоллар, харахтарынан көрөн, кулгаахтарынан истэн, сүрэхтэринэн өйдөөн, Миэхэ эргиллиэ этилэр, оччоҕо Мин кинилэри үтүөрдүөм этэ диэн“[+]. 28Онон Таҥара быыһабылын туһунан Илдьит Тыл атын омуктарга ыытыллыбытын эһиги биллэххит буоллун. Кинилэр истиэхтэрэ»[+].

29Маны эппитигэр иудейдар, бэйэлэрин икки ардыларыгар улаханнык мөккүһэ-мөккүһэ, тарҕаспыттара[*].

30Павел бүтүн икки сыл тухары бары кыһалҕатын бэйэтэ уйунан, куортамҥа олорбута; киниэхэ кэлээччини барытын үөрэ көрсөрө. 31Кини хорсуннук, туохтан да чаҕыйбакка, Таҥара Саарыстыбатын туһунан кэпсиирэ уонна Айыы Тойон Иисус Христос туһунан үөрэтэрэ[+].

## Иаков

### Иаков

Иаков


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


### 1


СИБЭТИЭЙ ИАКОВ АПОСТОЛ ИЛДЬИТ СУРУГА

1Омуктар ортолоругар тарҕанан олорор уон икки аҕа ууһугар Таҥара уонна Айыы Тойон Иисус Христос кулуттарыттан – Иаковтан эҕэрдэ[+].


Итэҕэл уонна муударас

2-3Бырааттарыам, итэҕэлгитин тургутуу тулууру үөскэтэрин билэн туран, эһигини холоон көрөр араас ыарахаттар күһэйдэхтэринэ, ону барытын улуу үөрүүнэн көрсөр буолуҥ[+][+]. 4Эһиги бары өттүнэн ситэн-хотон, туох да итэҕэһэ суох буоларгыт туһугар, тулуургутун тиһэҕэр тиийэ мүччүрүтүө суохтааххыт[+]. 5Өскөтүн эһигиттэн хайаҕыт эмэ муудараһа тиийбэт буоллаҕына, ону кини Таҥараттан көрдөстүн, оччоҕо барыларыгар дьэллэмник, сэмэтэ-суҥхата суох биэрэр Таҥара киниэхэ муударай өйү биэриэҕэ[+]. 6Ол эрээри кини Таҥараттан көрдөһөрүгэр, кыратык да саарбахтаабакка, дириҥник итэҕэйэн туран көрдөстүн. Саарбахтыыр киһи муора долгунун курдук: тыал кинини таптаабытынан ытыйар, уҥа-хаҥас быраҕаттыыр[+]. 7Оннук киһи Айыы Тойонтон тугу эмэ ылыам этэ диэн санамматын даҕаны[+]. 8Бигэ санаата суох киһи бары суолугар барытыгар мунаах буолар.

9Биир итэҕэллээх дьадаҥы бырааттарбыт – Таҥара кинилэри үрдэтэриттэн үөрүөхтээхтэр,[+] 10оттон баай киһи – Таҥара кинини намтатарыттан үөрүөх тустаах, тоҕо диэтэххэ, кини баайа-дуола, сибэкки от курдук, кылгас үйэлээх. 11Күн тахсан өҥүрүк куйаас түстэҕинэ, сибэкки умнаһа куура хатан, кэрэ бэйэтэ кэхтэрин, сибэккитэ түһэрин курдук, баай киһи эмиэ түбүгүн үгэнигэр кэхтиэҕэ[+].

12Аньыыга анньар моһоллору тулуурдаахтык туораабыт киһи алгыстаах: оннук киһи тургутууну тулуйан баран, Айыы Тойон[*] Кинини таптыыр дьоҥҥо биэриэх буолан эрэннэрбит олоҕун мэнньиэһин ылыаҕа[+]. 13Аньыы угаайытыгар киирэн биэрээччи «Миигин Таҥара угуйар» диэбэтин: Таҥара куһаҕаҥҥа умсугуйбат уонна кими да аньыыга уккуйбат. 14Ханнык баҕарар киһи бэйэтин аньыылаах баҕатын батыһан, ол умсулҕаныгар ылларан, аньыы угаайытыгар киирэн биэрэр; 15имэҥнээх баҕа санаа аньыыны үөскэтэн төрөтөр, оттон аньыы, улааттар-улаатан, өлүүгэ тиэрдэр[+].

16Онон, таптыыр бырааттарым, бэйэҕитин албыннанымаҥ[+]. 17Сиргэ баар бары үтүөнү, эҥкилэ суох үчүгэй бэлэҕи барытын күнү, ыйы, сулустары айбыт Аҕа Таҥара бэлэхтиир; Кини хаһан да кубулуйбат, Киниэхэ уларыйыы күлүгэ да түспэт[+]. 18Таҥара биһигини, Кини саҥа айымньыларыттан бастакылара буоларбыт туһугар, кырдьыктаах тыл көмөтүнэн төрөппүтэ[+].


Таҥара тылын истии уонна толоруу

19Онон, таптыыр бырааттарым[*], хайаҕыт да истэргэ чуор, саҥарарга бытаан, уордайарга нэс буолуохтаах[+]. 20Уордайар киһи Таҥара кырдьыгын оҥорор кыаҕа суох. 21Онон бары кири-хары, сөҥөн сылдьар өс санааны киэр анньан, бу сүрэххитигэр олордуллан дууһаҕытын быыһыыр кыахтаах тылы улгумнук ылыныҥ[+]. 22Истибиккитинэн эрэ муҥурданан, бэйэҕитин албыннанымаҥ, истибит тылгытын тутуһуҥ[+]. 23Таҥара тылын истэр эрээри, толорбот киһи сиэркилэҕэ көрүнэр киһи курдук: 24кини күлүгүн көрүнэ түһэн баран – тэйдэ да, сонно дьүһүнүн-бодотун умнан кэбиһэр. 25Оттон киһиэхэ көҥүлү биэрэр эҥкилэ суох сокуон[†] ис дьиҥин сыныйан өйдүүр уонна ону толорор киһи умнуган истээччи буолбатах, кини истибит тылын толорор, онон тугу гынарыгар барытыгар алгыстаах буолуо[+].

26Эһигиттэн хайаҕыт эрэ Таҥараҕа бэриниилээхпин дэнэ сылдьан, тылын кыана туттубат буоллаҕына, ол аата бэйэтин албыннанар – кини Таҥараҕа бэриниилэммитэ туохха да турбат[+]. 27Кыһалҕа кыһарҕана хаарыйар тулаайахтарыгар, огдооболоругар көмөлөһүү, бэйэни аньыылаах дойду кириттэн харыстаныы – бу баар Аҕа Таҥара иннигэр ыраас, омсото суох дьиҥ бэриниилээх буолуу[+].

### 2


Сирэй көрбөх буолууттан сэрэтии

1Бырааттарым! Килбиэннээх Айыы Тойоммутун Иисус Христоһу итэҕэйэр дьон сиэринэн эһиги киһиэхэ барытыгар биир тэҥ үтүө сыһыаннаах буолуҥ[+]. 2Арай мустан олордоххутуна, тарбаҕын аайы кыһыл көмүс биһилэхтээх сиэдэрэй бэйэлээх баай киһи уонна илбирийбит таҥастаах дьадаҥы киһи киирдиннэр. 3Эһиги баайдык таҥныбыт киһини көрөн: «Баһаалыста, манна кэлэн олор», – диэн ыҥыран баран, дьадаҥыга: «Эн антах тур» биитэр «Кэл бэттэх, атаҕым аттыгар олор», – диэтэххитинэ, 4искитигэр араарсыыны таһааран, мөкү судьуйалыы быһыыланаҕыт[†] буолбатах дуо?

5Истиҥ эрэ, таптыыр бырааттарым, Таҥара дьадаҥы дьону – итэҕэлинэн байытаары, Кинини таптыыр дьоҥҥо эрэннэрбит Саарыстыбатыгар киллэрээри – талан ылбыта этэ буолбатах дуо[+]? 6Эһиги буоллаҕына дьадаҥылары сэнээтигит. Баайдар эһигини атаҕастыыллар, суукка биэрэллэр буолбат дуо? 7Эһиги итэҕэйэн ылыммыт үтүөкэн ааккытын баһааҕырдааччылар эмиэ кинилэр буолбатахтар этэ дуо? 8Өскөтүн эһиги Суруйууларга этиллибит «Чугастааҕыгын, бэйэҕин таптыырыҥ курдук, таптаа» диэн үрдүкү сокуону[†] толорор буоллаххытына, үтүө суолу тутуһаҕыт. 9Оттон киһини кимиттэн-тугуттан көрөн сыһыаннаһар буоллаххытына, эһиги аньыыны оҥороҥҥут, Сокуон[†] иннигэр буруйдаах буолан тахсаҕыт[+]. 10Сокуону бүттүүнүн тутуһар эрээри, бииригэр эмэ аньыыны оҥорор киһи барытыгар буруйдаах буолар[+]. 11«Көссүүлэһимэ» диэбит Таҥара «өлөрүмэ» диэн эмиэ эппитэ, онон эн көссүүлэспэт эрээри, өлөрөр түбэлтэҕэр син биир Сокуону кэһэҕин[+]. 12Эһиги тылгыт-өскүт, быһыыгы[†]т-майгыгыт, тугу гынаргыт барыта көҥүл Сокуонунан дьүүллэниэхтээх дьон сиэринэн буолуохтаах[+]. 13Амараҕа суох дьон бэйэлэрэ амараҕа суохтук дьүүллэниэхтэрэ; оттон амарах быһыы дьүүлгэ турбат[+].


Итэҕэл уонна дьайыы

14Бырааттарыам, итэҕэйэбин диир киһи итэҕэлэ олорор олоҕуттан көстүбэт буоллаҕына, кини итэҕэйбитэ туох көдьүүстээх буолуой? Ол итэҕэлэ кинини өрүһүйүөн сөп дуо? 15Өскөтүн биир итэҕэллээх быраата дуу, балта дуу таҥнар таҥаһа биитэр аһыыр аһа суох буола сылдьалларын көрө-көрө, 16хайаҕыт эмэ «Чэ, эйэни кытта барыҥ, ичигэстик таҥна, үчүгэйдик аһыы-сии сылдьыҥ» диэн баран, аһыылларыгар ас, таҥналларыгар таҥас бэрсибэтэҕинэ, ити эппитэ туох туһалаах буолуой[+]? 17Син ол кэриэтэ итэҕэл эмиэ туох да үтүө дьайыыта суох аҥаардас буоллаҕына – өлбүт итэҕэл.

18Баҕар, ким эрэ: «Сороххо итэҕэйэр кыах, оттон сороххо үтүөнү оҥорор кыах бэриллэр», – диэҕэ. Оччоҕо мин киниэхэ этиэм: «Ол дьайыыта суох итэҕэлгин миэхэ көрдөр, оттон мин итэҕэлбин эйиэхэ олохпунан көрдөрүөм»[+]. 19Эн Таҥара биир диэн итэҕэйэҕин. Бэрт сөп, абааһылар эмиэ итэҕэйэллэр, бэл кутталларыттан салыбырас буолаллар[+]. 20Оттон эн, оттомо суох киһи, дьайыыта суох итэҕэл өлбүт[*] итэҕэл буоларын билиэххин баҕараҕын дуо? 21Өбүгэбит Авраам[†] уолун Исаагы сиэртибэнньиккэ ууран Таҥара биһирэбилин ылбыта буолбат дуо[+]? 22Итэҕэлэ кини дьайыытыгар көмөлөспүтүн, оттон дьайыыта итэҕэлин муҥутуурдук ситэрэн-хоторон биэрбитин эн көрбөккүн дуо[+]? 23Итинэн Суруйууларга этиллибит туолбута: «Авраам[†] Таҥараны итэҕэйбитэ, ол иһин Таҥара кинини кырдьыксыт киһи диэн билиммитэ». Онон Авраам Таҥара доҕорунан ааттаммыта[+]. 24Киһи аҥаардас итэҕэлинэн эрэ буолбакка, дьайыытынан эмиэ быыһанарын көрбөккүт дуо? 25Содур дьахтар Раав эмиэ, чуҥнуу кэлбит Израиль дьонун дьиэтигэр саһыаран баран, атын суолунан куоттаран биэрэн быыһаммыта буолбат дуо? 26Киһи тыына быһыннаҕына, этэ-сиинэ өлүк эрэ буолан хааларын курдук, үтүө дьайыыта суох итэҕэл эмиэ – өлбүт итэҕэл.

### 3


Тылы кыана туттуу туһунан

1Бырааттарым, бары үөрэтээччи буоларга дьулуһумаҥ. Билэргит курдук, биһиги, үөрэтэр дьон, ордук кытаанахтык дьүүллэниэхпит,[+] 2тоҕо диэтэххэ аньыыны бука бары элбэхтик оҥоробут. Ким аньыыны саҥарбат – ол бүтүн бэйэтин үүннүүр-тэһиинниир сиппит-хоппут киһи[+]. 3Холобур, биһиги аты айааһаары айаҕар үүн кэтэртэхпитинэ, бүтүн бэйэтин салайар кыахтанабыт[+]. 4Эбэтэр хараабылы ылан көрүҥ: хайдахтаах курдук улаханый, хайдахтаах күүстээх тыал кинини хамсатарый! Ол эрээри итинник сүүнэ хараабыл биир кыракый уруулга салайтаран, куормаһыт ханна баҕарбытын хоту устар. 5Киһи тыла эмиэ ситигирдик: кып-кыракый эрээри, арбанара хара баһаам. Санаан көрүҥ: быычыкаайык уот кыыма түһэн, төһөлөөх элбэх ойууру сиирий! 6Тыл эмиэ уот, биһиги эппитигэр-хааммытыгар баар аньыы-хара эйгэтэ; тылбыт бүтүн бэйэбитин киртитэр, гееннаттан[†] умайар буолан, олохпут эргимтэтин бүтүннүүтүн уоттуур[+]. 7Ханнык баҕарар кыыл-сүөл, көтөр, үөн-көйүүр уонна байҕал харамайдарын айылҕатын киһи айылҕата сыһытар кыахтаах, сыһыппыта даҕаны, 8арай бэйэтин тылын ким да сыһытар кыаҕа суох: бу – өлөрөр сүлүһүнү толору иҥэриммит, туохха да кыайтарбат хара дьай[+]. 9Тылбытынан биһиги Аҕа Таҥараны[*] айхаллыыбыт, эмиэ тылбытынан Таҥараҕа холоонноон айыллыбыт дьону кырыыбыт[+]. 10Биир киһи уоһуттан алгыс да, кырыыс да суккуллар. Бырааттарыам, хайдах да итинник буолуон сатаммат. 11Биир дьүүктэттэн икки араас уу – аһыы туустаах[†] уонна ньулуун уу – тэҥҥэ сүүрүө дуо? 12Бырааттарыам, смоковницаҕа[†] маслина, виноградка смоква үүммэтин курдук, туустаах уонна ньулуун уу биир дьүүктэттэн сүүрбэт.


Үөһэттэн бэриллэр муударас

13Эһигиттэн хайаҕыт муударай өйдөөҕүй, дириҥ толкуйдааҕый? Кини ону үтүөкэн олоҕунан, муударай өйө үөскэппит көрсүө-сэмэй майгытынан көрдөрдүн[+]. 14Оттон сүрэххитигэр бэрт былдьаһар хара санааны иҥэринэн, киҥҥит-хааҥҥыт холло сылдьар буоллаҕына, хайҕана барымаҥ, кырдьыгы балыйан сымыйалаамаҥ. 15Ол үөһэттэн түһэр муударас буолбатах, сирдээҕи өй, киһи муудараһа, абааһы өйө[+]. 16Ханна ордугурҕааһын, киҥнэнии баар да, онно хайаан да сатарыйыы, бары куһаҕан барыта баар буолар. 17Оттон үөһэттэн түһэр муударас, бастатан туран, ыраас, ол кэннэ эйэ дэмнээх, сэмэй, истигэн, өрүүтүн амарах, өрүүтүн үтүөнү оҥорор, кырдьыгы тутуһар, истиҥ-иһирэх буолар. 18Эйэни олохтуур дьон эйэ дэмнээхтик ыспыт сиэмэлэриттэн кырдьык үүнүүтүн өлгөмнүк ылыахтара[+].

### 4


Бу дойдулуун доҕордоһуу – Таҥараҕа өстөнүү

1Эһиги өстөһүүгүт, иирсээҥҥит барыта хантан күөдьүйэн тахсарый? Эккитигэр-хааҥҥытыгар охсуһар кыдьыктаргытыттан буолбатах дуо[+]? 2Тугу эрэ баҕараҕыт да, баҕарбыккыт эһиэхэ кэлбэт, суох, ол иһин эһиги өлөрсөҕүт. Ордугургуугут да, кыайан ситиспэккит; иирсэҕит, өстөһөҕүт да, Таҥараттан көрдөспөт буолаҥҥыт, туоххут да суох. 3Көрдөһөргүтүгэр эһиги үтүөҕэ дьулуһан буолбакка, таҕылгытын тарҕатаары көрдөһөҕүт, ол иһин эһиэхэ бэриллибэт[+]. 4Оо, содурдар! Бу аньыылаах дойдулуун доҕордоһуу Таҥараҕа өстөнүү буоларын билбэт үһүгүт дуо? Онон, ким бу аньыылаах дойдуну кытта доҕордоһуон баҕарар, ол Таҥараҕа өстөөх буолар[+]. 5Эбэтэр «Таҥара биһиги испитигэр олохсуппут Тыына, күнүүлүөҕэр диэри, таптыыр» диэн Суруйууларга этиллибит тыл өскүөрүтүн эрэ тыл дии саныыгыт дуу[+]? 6Ол эрээри соччонон Таҥара өлгөм илгэлээх үтүөнү[†] биэрэр. «Таҥара үрдүктүк сананааччыларга утарылаһар, сэмэйдэргэ үтүөтүк сыһыаннаһар» диэн ол иһин этиллибитэ[+].

7Онон Таҥараҕа бас бэриниҥ, адьарайга утарылаһыҥ, оччоҕо адьарай эһигиттэн тэскилиэ[+]. 8Таҥараҕа чугаһааҥ, оччоҕо Таҥара эһиэхэ эмиэ чугаһыа. Аньыылаахтар, илиигитин ыраастаныҥ, халбаҥнааччылар, сүрэххитин көннөрүнүҥ[+]. 9Кэмсиниҥ, ытааҥ, аймаһыйыҥ – күлүүгүт ытабылга, үөрүүгүт кутурҕаҥҥа кубулуйуохтун. 10Айыы Тойон иннигэр сыһыйыҥ, оччоҕо Кини эһигини үрдүктүк тутуо.

11Бырааттарыам, бука диэн бэйэ-бэйэҕитин холуннарсыбат буолуҥ. Быраатын холуннарар, дьүүллүүр киһи Сокуону[†] холуннарар, Сокуону[†] дьүүллүүр; ол аата эн Сокуону толорооччу буолбакка, хайыы-үйэ бэйэҥ судьуйа буолан хаалаҕын[+]. 12Сокуон Таһаарааччы уонна Судьуйа биир эрэ баар: Кини эрэ өрүһүйэр, Кини эрэ өлөрөр кыахтаах. Оттон эн атын киһини дьүүллүүр кимҥиний-туоххунуй[+]?


Улаханнык сананааччылары сэрэтии

13Билигин эһиги, «бүгүн-сарсын маннык куоракка баран, сыл буолан, эргинэн барыс киллэриниэхпит» дэһээччилэр, миигин истиҥ! 14Эһигини бэл сарсын туох күүтэрин билбэккит буолбат дуо? Эһиги олоххут диэн тугуй? Быстах кэмҥэ тахса түһэн баран, уостан хаалар паар буолбатах дуо[+]? 15Оттон эһиги буоллаҕына «Айыы Тойон биэрдэҕинэ, тыыннаах буоллахпытына, ону да оҥоруохпут, маны да ситэриэхпит» диир оннугар,[+] 16бэрдимсийэр идэҕитинэн киһиргэнэҕит: итинник киһиргэнии барыта аньыы буолар. 17Онон үтүөнү хайдах оҥорору билэ-билэ, ону оҥорбот киһи аньыыны оҥорор[+].

### 5


Баайдары сэрэтии

1Аны билигин, баайдар, миигин истиҥ! Эһиги ытааҥ-соҥооҥ, аймаһыйыҥ: эһиэхэ аана суох алдьархай ааҥнаан иһэр[+]. 2Муспут баайгыт-дуолгут барыта илдьи сытыйбыт, таҥаскытын-сапкытын көйүүр сиэбит,[+] 3кыһыл да, үрүҥ да көмүскүт дьэбин буолбут – ол дьэбинэ эһигини утары туоһу буолан, эккитин-сииҥҥитин уот курдук түрүтэ сиэҕэ. Эһиги тиһэх күҥҥүтүгэр анаан кылаат мунньуммуккут![+] 4Бааһынаҕытын көрбүт-харайбыт үлэһиттэргит хамнастарын төлөөбөккөҕүт, ити энэлийэр саҥалара эҥсиллэр, кинилэр энэлгэннэрэ хайыы-үйэ Айыы Тойон Саваоф[*] кулгааҕар тиийдэ! 5Эһиги сиргэ байан-тайан олорбуккут, дуоһуйуоххутугар диэри көччүйбүккүт, идэһэ буолардыы, сүрэххит сыаланыар диэри, уойбуккут. 6Эһиги кырдьыксыттары дьүүллээн өлөрбүккүт. Кинилэр эһиэхэ утарыласпатахтара.


Тулуурдаах буолуу уонна Таҥараҕа үҥүү

7Онон, бырааттарыам, Айыы Тойон кэлиэр диэри, мөлтөөн-ахсаан биэримэҥ, тулуурдаах буолуҥ. Көрбөккүт дуо бурдук сирин оҥорооччу, сиртэн күүтүүлээх үүнүүтүн ылыар диэри, күһүҥҥү да, сааскы да ардаҕы хайдах курдук тулуурдаахтык күүтэрин! 8Эһиги эмиэ ол курдук тулуурдаах буолуҥ, кытаанах санааланыҥ – Айыы Тойон кэлэрэ чугаһаата[+]. 9Дьүүлгэ турбат туһугар, бырааттарыам, бэйэ-бэйэҕитин сэмэлэспэт-суҥхаласпат буолуҥ: Судьуйа хайыы-үйэ субу ааҥҥа кэлэн турар[+]. 10Бырааттарым, Айыы Тойон аатынан эппит-үөрэппит пророктары[†] эрэйи-кыһалҕаны тулуйуу холобура оҥостуҥ[+]. 11Билэргит курдук, биһиги тиһэҕэр диэри тулуйбут дьону алгыстаахтар диэн ааттыыбыт. Иов эрэйи-муҥу хайдах тулуйбутун туһунан эһиги истибиккит, итиэннэ амарах сүрэхтээх, аһыныгас санаалаах Айыы Тойон киниэхэ тиһэҕэр хайдах сыһыаннаспытын эмиэ билэҕит[+].

12Уонна, бырааттарым, хаһан да андаҕайбат буолуҥ, халлаанынан да, сиринэн да, атын тугунан даҕаны андаҕайымаҥ; эһиги сөп диэбиккит чахчы сөп буоллун, суох диэбиккит чахчы суох буоллун, оччоҕо дьүүлгэ туруоххут суоҕа[+].

13Ким эһигиттэн эрэйи көрөр – Таҥараҕа үҥтүн. Ким үөрэр-көтөр – псаломнары ыллаатын[+]. 14Ким ыалдьар, ол Сиэркэп пресвитердэрин ыҥырдын, оччоҕо кинилэр кэлэн ыарыһаҕы елей арыынан сотон баран, кини туһугар Айыы Тойон аатынан үҥтүннэр[+]. 15Итэҕэл үҥүүтэ ыарыһаҕы үтүөрдүө, Айыы Тойон кинини сүһүөҕэр туруоруо; аньыыны-буруйу оҥорбут буоллаҕына, ол аньыыта бырастыы буолуо. 16Онон үтүөрэр туһугар, бэйэ-бэйэҕитигэр аньыыгытын этинэр, бэйэ-бэйэҕит туһугар үҥэр буолуҥ. Үтүө киһи күүстээх үҥүүтэ үгүһү оҥорор кыахтаах[+]. 17Илия эмиэ биһиги курдук киһи этэ гынан баран, ардах түспэтин диэн үҥпүтүгэр, сиргэ үс сыл алта ый устата ардах түспэтэҕэ,[+] 18онтон эмиэ үҥпүтүгэр – халлаан ардаҕын түһэрбитэ, сир үүнүүтүн биэрбитэ.

19Бырааттарыам! Өскөтүн эһигиттэн хайаҕыт эрэ кырдьыктан туораабытын ким эмэ көнө суолугар төнүннэрдэҕинэ,[+] 20кини билиэх тустаах: аньыылааҕы албын суолуттан эргилиннэрбит киһи дууһатын өлөр өлүүттэн быыһыаҕа, үгүс аньыытын-харатын бырастыы гыннарыаҕа[+].

## 1 Петр

### 1 Петр

1 Петр


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


### 1


СИБЭТИЭЙ ПЕТР АПОСТОЛ БАСТАКЫ ИЛДЬИТ СУРУГА

1-2Атын дойдуларга кый бырах тарҕанан, Понт, Галатия, Каппадокия, Асия[†] уонна Вифиния сирдэригэр олорооччуларга, Аҕа Таҥара эрдэттэн анаабытынан, Тыын сибэтии гыныытынан, Иисус Христоһу истэргэ уонна Кини Хаанынан ыраастанарга талыллыбыттарга бука барыларыгар – Иисус Христос Апостола[†] Петртан.

Эһиэхэ бары илгэлээх үтүөнү[†] кытта эйэ-ил үүнэ-үксүү туруохтун![+][+]


Тыыннаах эрэл

3Иисус Христоһу өлөр өлүүттэн тилиннэрэн, муҥура суох үтүө санаатынан биһигини саҥалыы төрөппүт Таҥараҕа, Айыы Тойоммут Иисус Христос Аҕатыгар, алгыс буолуохтун! Биһиги онтон тыыннаах эрэллэнэммит,[+] 4-5эһиэхэ, Таҥара тиһэх кэмҥэ арыллыахтаах быыһабылга анаан сүдү күүһүнэн араҥаччылыыр дьонугар, бэриллэрдии халлааҥҥа ууруллубут, сүппэт-симэлийбэт, ыраас кэхтибэт нэһилиэстибэҕэ тиксэрбитин кэтэһэбит[+][+]. 6Итэҕэлгитин тургутар араас ыарахаттартан быстах кэмҥэ эрэйдэнэр да эбит буоллаххытына, эһиги ол кэнэҕэс кэлэри өйдөөн-санаан үөрэр-көтөр буолуҥ[+]. 7Уотунан ыраастаннар даҕаны, син биир кэбириир-алдьанар хайа да кыһыл көмүстээҕэр эһиги тургутууну ааспыт итэҕэлгит ордук күндү буолан тахсыахтаах. Оччоҕо эһиги Иисус Христос кэлэр Күнүгэр Кини хайҕалын ылыаххыт, үрдүк чиэскэ, албан аакка тиксиэххит[+]. 8-9Эһиги Кинини көрбөтөргүт да, таптыыгыт, билиҥҥэ диэри көрө илик да буолларгыт, итэҕэйэҕит, уонна итэҕэлгит соругун – дууһаҕыт быыһанарын – ситиһэн, киһи тылынан кыайан эппэт улуукан үөрүүтүн үөрэҕит[+].

10Эһиэхэ анаммыт илгэлээх үтүөнү[†] төлкөлөөбүт пророктар[†] бу быыһабылга сыһыаннааҕы барытын ымпыгар-чымпыгар тиийэ үөрэппиттэрэ,[+] 11кинилэргэ баар Христос Тыына Кини эрэйи-муҥу көрөн баран, албан аатырыахтааҕын төлкөлүүрүгэр ханнык уонна хайдах кэми эппитин иҥэн-тоҥон чопчулаабыттара[+]. 12Урут кинилэр тугу өтө көрөн эппиттэрэ (ону билигин – Евангелиены[†] иһитиннэрэр дьонунан – халлаантан ыытыллыбыт Сибэтиэй Тыын эһиэхэ биллэрбитэ) – ол барыта бэйэлэрин эрэ тустарыгар буолбакка, эһиги тускутугар буоларын Таҥара кинилэргэ арыйбыта. Бу кистэлэҥи бэл халлааҥҥа баар Аанньаллар кытта өҥөйөн көрүөхтэрин баҕараллар[+].


Сибэтиэй олоххо ыҥырыы

13Онон өйгүтүн-санааҕытын түмүнэн, сэргэх сылдьан, Иисус Христос эргиллэн кэлэригэр эһиэхэ бэриллиэхтээх илгэлээх үтүөҕэ бигэтик эрэниҥ[+]. 14Истигэн оҕолор буоларгыт быһыытынан,[†] урут Таҥараны билбэт кэмҥитинээҕи дьаллыккытынан салайтарымаҥ,[+] 15эһигини ыҥырбыт Сибэтиэй холобурунан бэйэҕит эмиэ тугу гынаргытыгар барытыгар сибэтиэй буолуҥ[+]. 16Суруйууларга «Мин сибэтиэйбин, онон эһиги эмиэ сибэтиэй буолуҥ» диэн этиллэр.

17Өскөтүн эһиги хас биирдии киһини, кимиттэн-тугуттан тутулуга суох, тугу оҥорбутунан көрөн дьүүллүүр Судьуйаны Аҕабыт диир буоллаххытына, бу сирдээҕи олоххут кэмин Киниттэн толлон-торуттан туран атаарыҥ[+]. 18Билэргит курдук, эһиги өбүгэлэргититтэн утумнаабыт сүпсүктээх олоххутуттан алдьанар-кэбириир үрүҥ да, кыһыл да көмүскэ атыылаһыллыбыт буолбатаххыт,[+] 19ханнык да эҥкилэ суох ыраас Бараан Оҕотун курдук буолбут Христос күндү Хаанынан толуйуллан ылыллыбыккыт. 20Кини өссө аан дойду айыллыан инниттэн ананан, эһиги тускутугар бу тиһэх кэмҥэ кэлбитэ[+]. 21Кини баар буолан, эһиги Кинини тилиннэрбит, албан аатырдыбыт Таҥараны итэҕэйэҥҥит, итэҕэлгит да, эрэлгит да – барыта Таҥараҕа түмүллүбүтэ.

22Онон, бырааттарыам, кырдьыкка Тыын көмөтүнэн[*] истигэн буолан, дууһаҕытын ыраастанан, бырааттыы дьоҥҥутун өрүү ыраас ис сүрэххититтэн таптааҥ[+]. 23Эһиги өлөр-сүтэр сиэмэттэн буолбакка, өлбөт-сүппэт сиэмэттэн – Таҥара үйэлэр тухары тыыннаах тылыттан хат төрөөбүккүт[+]. 24Суруйууларга этиллэр: «Киһи аймах – от кэриэтэ, киһи албан аата – сибэкки кэриэтэ: от хагдарыйа хатан, сибэккитэ иинэн түһэр, 25оттон Айыы Тойон тыла үйэлэр тухары өлбөт-сүппэт». Бу эһиэхэ иһитиннэриллибит Евангелие[†] туһунан этиллэр[+].

### 2


Тыыннаах таас уонна сибэтиэй норуот

1Онон бары өс санааны, уодаһыны, сирэй көрбөх быһыыны,[†] ордук санаһыыны, холуннарсыыны киэр анньан,[+] 2быыһанар курдук үүнэн тахсар туһугар, саҥа төрөөбүт кыһыл оҕолуу, Таҥара тылын ыраас үүтүн иһэргэ дьулуһуҥ[+]. 3Айыы Тойон хайдахтаах курдук үтүөтүн эһиги хайыы-үйэ билбиккит[+]. 4Онон кэлиҥ, чугаһааҥ Киниэхэ – дьон киэр анньыбыт, оттон Таҥара талан ылбыт күндү Тыыннаах Тааһыгар![+] 5Уонна бэйэҕит эмиэ тыыннаах таастар буолаҥҥыт, Таҥара сөбүлүүр духуобунай сиэртибэтин Иисус Христоһунан биэрэр Кини сибэтиэй үлэһиттэрэ буолар туһугар, духуобунай дьиэ буола үүнэн-үрдээн иһиҥ[+]. 6Суруйууларга этиллэр: «Көр бу, муннук тутаах тааһын – талыллыбыт, күндү тааһы – Мин Сиоҥҥа олук ууран эрэбин; Кинини итэҕэйэр киһи кыбыстыыга киириэ суоҕа»[+]. 7Кини эһиэхэ, итэҕэйээччилэргэ, – күндү таас, оттон итэҕэйбэттэргэ – «тутааччылар бырахпыт таастара»; ол эрээри бу таас кэлин «муннук тутаах тааһа буолла»; өссө этиллэр: «Бу – дьон иҥнэр тааһа, охтор очуоһа» диэн[+]. 8Онон Таҥара тылын истэр эрээри, бас бэриммэт дьон бүдүрүйэллэр – кинилэр анабыллара оннук[+].

9Оттон эһиги талыллыбыт аймах – Ыраахтааҕы дьиэтин кэргэнэ, Таҥара үлэһиттэрэ, сибэтиэй норуот, эһигини хараҥаттан килбиэннээх сырдыгар ыҥырбыт Таҥара үтүөкэн дьайыыларын биллэрэргэ талыллыбыт Кини Бэйэтин тус дьоно – буолаҕыт[+]. 10Хаһан эрэ эһиги норуот буолбатах этигит, оттон билигин Таҥара норуота буоллугут; хаһан эрэ Таҥара аһыныгас сыһыанын билбэт этигит, оттон билигин ону биллигит[+].


Таҥара кулуттара

11Таптыыр бырааттарыам! Бу дойдуга эһиги кэлии дьон, ааһан иһэр айанньыт эрэ буоларгыт быһыытынан, көрдөһөбүн: дууһаҕытыгар утары турар эт-хаан кыдьыктарыттан тэйэ туттуҥ,[+] 12Таҥараны итэҕэйбэт дьон ортолоругар үтүөкэн олоҕунан олоруҥ; оччоҕо, үтүөнү оҥороргутун көрдөхтөрүнэ, эһигини хара санаалаахтар диэн үөхпүттэрин да иһин, Таҥараны кэлэр Күнүгэр айхаллыахтара[+].

13Онон дьон олохтообут ханнык баҕарар салалтатыгар Айыы Тойон туһугар бас бэриниҥ: үрдүкү былааска – ыраахтааҕыга да,[+] 14буруйу оҥорооччулары буруйдуур, үтүөнү оҥорооччулары көҕүлүүр Кини баһылыктарыгар даҕаны[+]. 15Өйө суох ньүдьү-балай дьон ону-маны тыллаһыытын биһиги үтүөнү оҥорон тохтоторбутугар Таҥара баҕарар, 16онон көҥүл дьон быһыытынан олоруҥ, көҥүлү туһанан мөкү быһыыны кистэнэрдии буолбакка, Таҥара кулуттарыныы[+]. 17Барыларын ытыктааҥ, бырааттаргытын таптааҥ, Таҥараттан толлуҥ, ыраахтааҕыга ытыктабыллаахтык сыһыаннаһыҥ[+].


Эрэйи-муҥу көрбүт Христос холобура

18Эһиги, үлэһиттэр, үтүө, сымнаҕас тойотторгутун эрэ буолбатах, хаҕыстары эмиэ ытыктаан, кинилэргэ бас бэриниҥ[+]. 19Олоҕо суох атаҕастабылга түбэһэн баран, Таҥараны санаан эрэйи-муҥу тулуйар киһи, Кини хайҕалын ылыаҕа[+]. 20Оҥорбут буруйгут иһин кырбанаргытын тулуйар буоллаххытына, эһиэхэ туох хайҕала кэлиэхтээҕий? Оттон үтүөнү оҥоро сылдьан эрэйдэнэргитин тулуйар буоллаххытына, Таҥара алгыһын ылыаххыт. 21Таҥара эһигини тулуурдаах буоларга ыҥырбыта, тоҕо диэтэххэ, Христос эмиэ, Кини суолунан барарбыт туһугар биһиэхэ[*] холобур көрдөрөн, биһиги туспутугар эрэйдэммитэ[+]. 22«Кини туох да аньыыны-буруйу оҥорботоҕо, биир да сымыйа тылы саҥарбатаҕа». 23Үөҕүллэ сылдьан үөхсүүнэн хардарбатаҕа, эрэйи-муҥу көрө сылдьан кими да саамматаҕа – ону барытын Кырдьыктаах Судьуйаҕа эрэнэн туттарара[+]. 24Биһиги аньыыттан босхолонон кырдьык иһин олорорбут туһугар, Кини биһи аньыыбытын-буруйбутун санныгар сүгэн кириэскэ таһаарбыта: Кини бааһыран, эһиги үтүөрбүккүт[+]. 25Хаһан эрэ эһиги Маныыһыта суох муна-тэнэ сылдьар барааннар курдук этигит, оттон билигин Маныыһыкка – дууһаҕытын Араҥаччылааччыга – төнүннүгүт[+].

### 3


Эр-ойох сыһыанын туһунан

1-2Ол курдук, Таҥара тылын ылыммат эрдээх дьахталлар эмиэ, эрдэргит эһиги Таҥараттан толлор ыраас олоххутун көрөн, биир тылы этиппэккэ, итэҕэли ылыналларын туһугар, кинилэргэ бас бэриниҥ[+]. 3Тас көстүүгүт – баттаххыт чочуонай оҥоһуута, кыһыл көмүс симэххит, сиэдэрэй таҥаскыт-сапкыт – эһиги киэргэлгит буолбатын, 4ол оннугар сүрэххит ис дьиҥэ, сымнаҕас холку майгыгыт кэхтибэт кэрэтэ эһигини киэргэттин. Бу буолар – Таҥара иннигэр күндү киэргэл[+]. 5Ол курдук урут Таҥараҕа эрэнэр сибэтиэй дьахталлар эмиэ эрдэригэр бас бэринэн, бэйэлэрин итинник киэргэтинэллэрэ. 6Сарра Авраамы[†] тойонум диэн ааттаан, киниэхэ бас бэринэрэ. Эһиги эмиэ туохтан да чаҕыйан турбакка үтүөнү оҥорор буоллаххытына, кини оҕолоро буолаҕыт[+].

7Ол курдук, эһиги эр дьон эмиэ, кэргэттэргит уйаннарын өйдөөн туран, кинилэргэ үтүөтүк сыһыаннаһыҥ; кэргэттэргит эмиэ эһиги курдук илгэлээх олоххо киирэллэрин быһыытынан,[†] үҥэр үҥүүгүт мэһэйэ суох буоларын туһугар, кинилэри ытыктааҥ[+].


Кырдьык иһин эрэйдэнии

8Тиһэҕэр, бары биир өйдөөх-санаалаах, аһыныгас, бэйэ-бэйэҕитин таптыыр, амарах, эйэҕэс[*], сэмэй буолуҥ;[+] 9куһаҕаҥҥа куһаҕанынан, үөхсүүгэ үөхсүүнэн хардарымаҥ; төттөрүтүн, алгыһы ыларга ыҥырыллыбыккытын билэ сылдьан, эһигини атаҕастааччылары алҕааҥ[+]. 10«Олоҕу таптыыр, үтүө күннэри көрүөн баҕарар киһи куһаҕаны саҥарартан, албыны тыллаһартан туттуннун; 11куһаҕантан тэйэн биэриҥ, үтүөнү оҥоруҥ, эйэни көрдөөҥ, эйэҕэ дьулуһуҥ. 12Айыы Тойон хараҕа кырдьыктаах дьоҥҥо туһуланар, кулгааҕа кинилэр үҥэллэрин истэр, оттон хара дьайдаахтык быһыыланааччыларга Айыы Тойон утары турунар»[+].

13Өскөтүн эһиги үтүө дьыала иһин кыһаллар-мүһэллэр буоллаххытына, ким эһиэхэ куһаҕаны оҥоруоҕай? 14Оттон кырдьык туһугар эрэйдэнэр да буоллаххытына, эһиги алгыстааххыт; онон кинилэртэн куттанымаҥ, симиттэн турумаҥ[+]. 15Айыы Тойон Таҥараны[*] ис сүрэххитинэн ытыктааҥ; эһиги эрэлгитин туоһулаһааччыларга көрсүөтүк, ытыктабыллаахтык хоруйдуурга өрүүтүн бэлэм буолуҥ[+]. 16Үтүө суобастаахтык олоруҥ, оччоҕо эһигини хара санаалаахтар диэн үөҕэллэриттэн Христоһу итэҕэйэр үтүө олоххутун баһааҕырдааччылар бэйэлэрэ кыбыстыахтара[+]. 17Ол эбэтэр, куһаҕаны оҥорон эрэйдэниэхтээҕэр, Таҥара көҥүлүнэн буоллаҕына, үтүөнү оҥоро сылдьан эрэйдэммит ордук;[+] 18Христос эмиэ биирдэ букатыннаахтык, биһигини Таҥараҕа аҕалаары, Бэйэтэ Кырдьыксыт эрээри, аньыылаахтар биһиги туспутугар, биһиги буруйбутун боруостаан, эрэйи-муҥу көрбүтэ; этин-сиинин өлөрбүттэрэ эрээри, Кини тыынынан тиллибитэ,[+] 19уонна эмиэ тыынынан аллара түһэн, хараҥаҕа хаайылла сытар өлбүттэргэ Таҥара тылын иһитиннэрбитэ[+]. 20Ол хаһан эрэ Таҥараҕа бас бэриммэтэх дьон этилэр, Таҥара кинилэри Ной аала тутуллан бүтүөр диэри тулуурдаахтык көһүппүтэ да, аал иһигэр киирбит аҕыйах киһи, аҕыс эрэ дууһа, тыыннаах орпута. 21Бу барыта – эһигини быыһыыр сүрэхтэнии уобараһа. Сүрэхтэнии – эт кирин суунуу буолбатах, Таҥараҕа үтүө суобаһы эрэннэрии – Иисус Христос тиллиитинэн биһигини быыһыыр[+]. 22Кини билигин халлааҥҥа Таҥара уҥа өттүгэр олорор; Киниэхэ Аанньаллар, халлааннааҕы былаастар, күүстэр – бука бары бас бэриммиттэрэ[+].

### 4


Итэҕэйээччилэр олохторо чыҥха атын буолуохтаах

1-2Онон, Христос биһиги туспутугар этинэн-хаанынан эрэйдэммитин курдук, эһиги эмиэ соннук санаанан сэбилэниэхтээххит. Этэ-хаана эрэйдэнэр киһи сиргэ олороро хаалбыт кэмин имэҥ кыдьыгар биэрбэккэ, Таҥара ыйарынан олоруохтаах, аньыыны оҥорорун тохтотуохтаах[+][+]. 3Урут, олоххут ааспыт кэмигэр, Таҥараны билбэт омуктар курдук кирдээх олоххо, араас дьаллыкка, арыгыга ылларан – искит уйарынан аһаан-сиэн, эмэгэттэргэ сүгүрүйэн түктэри быһыылана[†] сылдьыбыккыт да сөп буолуо. 4Итэҕэйбэт дьон аны билигин эһиги кинилэрдиин содурдук быһыыламмат буолбуккутун дьиибэргииллэр, ол иһин эһигини үөҕэллэр[+]. 5Кинилэр бэрт сотору өлбүтү-тыыннааҕы барытын дьүүллүүр Судьуйаҕа эппиэттиэхтэрэ[+]. 6Дьэ ол иһин, эттэнэн-хааннанан олорбут олохторугар дьон быһыытынан дьүүллэнэн баран, Таҥара көҥүлүн хоту тыыннарынан олороллорун туһугар, Евангелие[†] өлбүт дьоҥҥо кытта иһитиннэриллибитэ.

7Ол эрээри туох барыта бүтэр уһуга чугаһаата. Онон эһиги өйдөөхтүк-төйдөөхтүк олоруҥ, сэргэхтик үҥэ сылдьыҥ[+]. 8Туохтааҕар да бэйэ-бэйэҕитин ис сүрэххититтэн таптааҥ. Таптал үгүс аньыыны-хараны бырастыы гыннарар[+]. 9Ханнык да муҥатыйыыта суох бэйэ-бэйэҕитигэр ыалдьытымсах буолуҥ[+]. 10Таҥара биэрэр араас дьоҕурунан үтүөнү оҥорорго анаан туруоруллубут дьон быһыытынан, биирдии бэйэҕит Киниттэн ылбыт ураты дьоҕургутунан бэйэ-бэйэҕитигэр туһалаһыҥ[+]. 11Ким тылын иһитиннэрэр, үөрэтэр дьоҕурдаах, ол Таҥара тылын иһитиннэрдин; ким сулууспалыыр, ол Таҥара биэрэр кыаҕынан сулууспалаатын. Барыта Иисус Христоһунан Таҥара албан аатырарын туһугар буолуохтаах. Киниэхэ үйэттэн үйэҕэ албан аат буолуохтун, Кини былааһа туругура туруохтун! Аминь[†][+].


Христос эрэйин үллэстии

12Таптыыр бырааттарым! Эһигини уотунан тургутар быһыыга-майгыга түбэстэххитинэ, дьиктиргээмэҥ, атаарҕыы санаамаҥ,[+] 13хата ол оннугар, Христос эрэйин-муҥун үллэстэбит диэн үөрэр буолуҥ, оччоҕо Кини килбиэннээх кэлиитигэр эһиги өрөгөйдүү үөрүөххүт[+]. 14Христос аатын туһуттан эһигини үөҕэр-хомуруйар буоллахтарына, эһиги алгыстанаҕыт: ол аата эһиэхэ албан ааттаах Тыын, Таҥара Тыына баар. Анарааҥҥылар Кини аатын баһааҕырдаллар, оттон эһиги Кинини албан аатырдаҕыт[+]. 15Эһигиттэн ким да киһини өлөрөн, уоран, куһаҕаны оҥорон эбэтэр атын киһи бас билиитигэр суудайан[*] эрэ сору көрбөтөр; 16оттон христианин быһыытынан эрэйи-кыһалҕаны көрөртөн кыбыстымаҥ, хата Христос аатын сүгэбит диэн, Таҥараҕа махтаныҥ[+]. 17Дьүүллээһини Таҥара Бэйэтин дьонуттан саҕалыаҕа; өскөтүн дьүүл маҥнай биһигиттэн саҕаланар буоллаҕына, Таҥара Евангелиетын[†] ылыммат дьону дьэ ханнык бүтэр уһук күүтэрэ буолуой[+]? 18«Бэл, кырдьыксыт эрэйинэн быыһанар, оччоҕо итэҕэлэ суох аньыылаах киһи хайдах буолуоҕай?»[+]

19Онон Таҥара көҥүлүнэн эрэйи көрөр дьон үтүөнү оҥорон, Киниэхэ, эппит тылын толорор эрэбиллээх Айааччыга, олохторун туттардыннар[+].

### 5


Таҥара норуотугар кыһамньы

1Эһиги пресвитердэргититтэн, мин бэйэм эмиэ пресвитер, Христос тулуйбут эрэйин-муҥун туоһута, субу көстүөхтээх кэрэмэн килбиэҥҥэ бииргэ тиксиэхтээҕим быһыытынан,[†] көрдөһөбүн:[+] 2Таҥара эһиги көрүүгүтүгэр-харайыыгытыгар туттарбыт бараанын үөрүн күһэлэҥ кыһайыытынан буолбакка, Таҥараны үөрдэрдии, бэйэҕит үтүө баҕаҕытыттан, барыстанар сааттаах санааттан буолбакка, ис сүрэххититтэн көрүҥ-истиҥ[+]. 3Эһиги харалтаҕытыгар бэриллибит үөргэ тойорҕообокко, бэйэҕитинэн туохха барытыгар холобур буолуҥ[+]. 4Дьэ оччоҕо Үрдүкү Маныыһыт тиийэн кэллэҕинэ, эһиги албан аат кэхтибэт мэнньиэһин кэтиэххит[+].

5Эһиги, эдэрдэр эмиэ, пресвитердэргит тылларын истиҥ. Бука бары бэйэ-бэйэҕитигэр бас бэринэр сытыары майгылаах сэмэй буолуҥ, тоҕо диэтэххэ, «Таҥара үрдүктүк сананааччыларга утарылаһар, оттон сэмэйдэргэ үтүөтүк сыһыаннаһар»[+].

6Онон кэмэ кэллэҕинэ Таҥара эһигини үрдүктүк тутарын туһугар, Киниэхэ улгумнук бас бэриниҥ. 7Кини эһиги тускутугар кыһаллар, онон туох баар кыһалҕаҕытын барытын Киниэхэ сүктэриҥ[+]. 8Өйдөөн-төйдөөн сылдьыҥ, сэрэхтээх буолуҥ: өстөөххүт адьарай кими эмэ булан мэҥиэстээри тула эргийэ, хахайдыы хаһыытыы сылдьар[+]. 9Биир итэҕэллээх бырааттаргыт аан дойду үрдүнэн эмиэ маннык эрэйи көрсөллөрүн билэн туран, киниэхэ, адьарайга, бигэ итэҕэлгитинэн утарылаһыҥ[+]. 10Биһигини, Христос Иисуһу итэҕэйбиттэри, үйэлэргэ өлбөөдүйбэт килбиэннээх сырдыгар ыҥырбыт Таҥара – бары илгэлээх үтүөнү[†] Биэрээччи – эһигини, быстах кэмҥэ эрэйдэммиккит кэннэ, Бэйэтинэн эҥкилэ суох гынан бөҕөргөтүөхтүн, күүс-сэниэ киллэрэн халбаҥнаабат оҥоруохтун[*][+]. 11Киниэхэ үйэттэн үйэлэр тухары албан аат буолуохтун, Кини былааһа туругура туруохтун! Аминь[†][+].

12Бу кылгас сурукпун эһигини бөҕөргөтөөрү, манна эппитим барыта Таҥара дьиҥ илгэлээх үтүөтэ[†] буоларын бигэргэтээри, бэриниилээх диэн эрэнэр киһим, бырааккыт Силуан, көмөтүнэн суруйдум. Онон маны бигэтик тутуһуҥ[+].

13Эмиэ эһиги курдук талыллыбыт Вавилоннааҕы[†] балтыгыт уонна уолум Марк эһиэхэ эҕэрдэ ыыталлар[+]. 14Бэйэ-бэйэҕитин таптал уураһыытынан эҕэрдэлэһиҥ. Эһигинниин, Христос Иисустуун[*] биир буолбуттардыын бука барыгытыныын, эйэ эҥээрдэһиэхтин. Аминь[†][*][+].

## 2 Петр

### 2 Петр

2 Петр


[1]

[2]

[3]


### 1


СИБЭТИЭЙ ПЕТР АПОСТОЛ ИККИС ИЛДЬИТ СУРУГА

1Таҥарабыт уонна Быыһааччыбыт[†], кырдьыгы тутуһар Иисус Христос, эмиэ биһиэхэ биэрбитин курдук, күндүттэн күндү итэҕэли биэрбит дьонугар – Иисус Христос кулута уонна Апостола[†] Симон[*] Петртан[+].

2Таҥараны уонна Христос Иисус[*] Айыы Тойоммутун билэн истэххит аайы, эһиэхэ бары илгэлээх үтүөнү[†] кытта эйэ-ил үүнэ-үксүү туруохтун![+]


Дьиҥ билии туһунан

3Биһигини кэрэмэн килбиэнинэн, үтүө быһыытынан[†] ыҥырбыт Таҥараны биллэрэн, Кини дьиҥ итэҕэл олоҕор ирдэнэри барытын Бэйэтин Таҥара күүһүнэн биһиэхэ толору биэрбитэ. 4Эһиги Таҥара айылҕатын кытыктаахтара буолаҥҥыт, аан дойдуну сатарыппыт араас имэҥ сутулуттан быыһанаргыт туһугар, Кини улууттан улууну, күндүттэн күндүнү биэриэх буолан эрэннэрэр тылын эппитэ[+]. 5Онон эһиги туох баар кыһамньыгытын ууран, итэҕэлгитинэн үтүө быһыыгы[†]тын-майгыгытын, үтүө быһыыгытынан билиигитин көрдөрөргө дьулуһуҥ; 6билиигитинэн бэйэни кыатаныыны, бэйэни кыатаныынан тулууру, тулуургутунан Таҥараҕа бэриниилээх буолууну,[+] 7бэриниилээх буолуугутунан бэйэ-бэйэҕитигэр бырааттыы истиҥ сыһыаҥҥытын, истиҥ сыһыаҥҥытынан тапталы көрдөрүҥ[+]. 8Өскөтүн бу барыта эһиэхэ толору баар, эбиллэ-үүнэ турар буоллаҕына, эһиги Айыы Тойоммутун Иисус Христоһу билиигит ситиһиилээх, үтүө түмүктээх буолуоҕа[+]. 9Оттон кимиэхэ эмэ бу суох буоллаҕына, ол киһи хараҕынан көрбөт биитэр харалҕан кэриэтэ: кини урукку аньыытыттан-харатыттан ырааһырбытын таһы-быһа умнубут[+]. 10Онон, бырааттарым, Таҥара эһигини ыҥырбыта, талан ылбыта өссө ордук итэҕэтиилээх буолан иһэр гына олорорго кыһаллыҥ; оннук олордоххутуна, эһиги хаһан да иҥниэххит суоҕа[+]. 11Быыһааччы[†] Айыы Тойоммут Иисус Христос бараммат үйэлээх Саарыстыбатыгар көҥүллүк киирэр аан биһиги иннибитигэр ити курдук тэлэччи аһыллыаҕа[+].

12Төһө да итини билэн, дьиҥ кырдьыкка тирэҕирбиккит иһин, мин эһиэхэ өрүү саната туруом[+]. 13-14Айыы Тойоммут Иисус Христос миэхэ арыйбытын курдук, сотору бу дойдуттан аттаныахтаахпын билэбин, онон тыыннааҕым тухары, итини барытын өйдөтө-саната сылдьарым сөп дии саныыбын[+]. 15Барбытым да кэннэ, бу эппиппин өрүүтүн өйдүү сылдьаргыт туһугар, мин бары күүспүн ууруом.


Христос кэрэмэн килбиэнин кэрэһиттэрэ

16Айыы Тойоммут Иисус Христос сүдү күүстээх кэлиитин туһунан эһиэхэ иһитиннэрэрбитигэр биһиги була сатаан оҥоһуллубут үһүйээннэргэ олоҕурбатахпыт, Кинини улуукан Бэйэтин уу харахпытынан көрбүт буоламмыт кэпсээбиппит[+]. 17«Мин көҥүлбүн толорор Тапталлаах Уолум бу баар» диир саҥа Киниэхэ килбиэннээх халлаантан сатараан түспүтүгэр Кини Аҕа Таҥараттан үрдүк чиэһи, албан ааты ылбыта[+]. 18Ол халлаантан иһиллибит саҥаны биһиги Кинини кытта сибэтиэй хайа үрдүгэр туран истибиппит.

19Онон пророктар[†] тыллара чахчылааҕын биһиги бигэтик билбиппит. Күн улам сырдаан, сүрэххитигэр сарсыардааҥҥы сулус сыдьаайыар диэри, эһиги бу тылга, хараҥа сиргэ сырдатар сибэтиилинньиккэ курдук, олус сөпкө тардыһаҕыт[+]. 20Туох ханнык иннинэ эһиги биири билиэх тустааххыт: Суруйууларга этиллэр пророктар[†] өтө көрүүлэрин киһи бэйэтэ хайдах да быһаарар кыаҕа суох. 21Биир да өтө көрүү киһи баҕатынан этиллибэтэҕэ, ону Сибэтиэй Тыын Таҥара дьонунан этиппитэ[+].

### 2


Сымыйа үөрэҕи тарҕатааччылар

1Израиль норуотугар сымыйа пророктар[†] баар буола сылдьыбыттарын курдук, эһиэхэ эмиэ сымыйаны үөрэтээччилэр баар буолан, дьон итэҕэлин үрэйэр эмсэҕэлээх үөрэхтэри киллэриэхтэрэ, кинилэри толуйан ылбыт Айыы Тойонтон аккаастанан, сотору өлөллөрүн оҥостуохтара[+]. 2Үгүстэр кинилэр содур суолларын батыһан, дьоҥҥо Кырдьык Суолун баһааҕырдар сылтах биэриэхтэрэ. 3Бу оботтоох санаалаах дьон эһигини албыннарыгар үктэтиэхтэрэ; ол эрээри кинилэр бириигэбэрдэрэ тахсыбыта ыраатта – кинилэри өлөр өлүү кэтэһэр[+].

4Таҥара аньыыны оҥорбут аанньаллары бэл харыһыйбатаҕа: кинилэри үтүгэн түгэҕин им балай хараҥатыгар хаайан, Дьүүл Күнүн кэтэһиннэрэн сыаптаан сытыарбыта;[+] 5Кини былыргы аан дойдуну да харыһыйбатаҕа: Таҥараны билиммэт дьонноох аан дойдуга улуу мотуогу аҕалбыта, көнө суолга ыҥырбыт Ной дьиэ кэргэниттэн эрэ аҕыс дууһаны тыыннаах хаалларбыта[+]. 6Содомнаах Гоморра куораттарын имири эһэргэ ууран, күл-көмөр гынан, кэнэҕэс үөскүүр бас бэриммэт дьоҥҥо сэрэтэр холобуру көрдөрбүтэ,[+] 7оттон үүнэ-тэһиинэ суох барбыт содур дьон ортотугар олороруттан ыар санааҕа баттатан сылдьар кырдьыксыт Лоту Кини быыһаан ылбыта[+] 8(бу көнө киһи, бар дьон суута-сокуона[†] суох быһыыланарын[†] күннэтэ көрө-истэ сылдьан, иһигэр олус эрэйдэнэрэ)[+]. 9-10Оччотугар, биллэн турар, Айыы Тойон бэриниилээх дьону аньыы угаайытыттан хайдах быыһыыры, оттон суута-сокуона[†] суохтары, ордук эт-сиин түктэри кыдьыгар ылларбыттары, Айыы Тойон былааһын билиммэт, баламат, таптаабыттарынан аам-дьамаан сылдьар, үөһээҥҥилэри үөҕэртэн саллыбат дьону, Дьүүл Күнэ үүнэн буруйданыахтарыгар диэри, хайдах тутары-хабары билэр[+][+]. 11Оннооҕор Аанньаллар кинилэри күүстэринэн-кыахтарынан төһө эмэ баһыйар эрээрилэр, Айыы Тойон иннигэр этэн-сэмэлээн буруйдаабаттар, 12оттон итилэр буоллаҕына бэйэлэрэ да өйдөөбөт суолларын үөҕэллэр. Кинилэр ситэн ылан өлөрүллэр, айылҕалара тардарынан эрэ сылдьар дьиикэй кыыл курдук имири эстиэхтэрэ[+]. 13Суута-сокуона суохтары сэт-сэлээн ситиэҕэ. Кинилэр күрүлүүр күнүстэри көрүлээн-нарылаан көччүйэллэр, бииргэ асаһан, эһигини албыннаан дуоһуйаллар. 14Харахтара биир кэм имэҥ уотунан умайар, аньыыга баҕарыылара хаһан да хаммат. Бу ситэ-хото илик дууһалаахтары дэҥ үктэтэр, сии-аһыы үөрэммит торҕон дьон кырыыска тураллар. 15Кинилэр көнө суолтан туорааннар, аньыыны оҥорон манньа ыларын ордорбут Восор уолун Валаам суолунан баран муммуттар[+]. 16Ол эрээри, Валаам суута-сокуона суох быһыыта сараланан турар: миинэн иһэр тыһы осела киһилии саҥаран, өйө суох быһыыланан эрэр пророгу тохтоппут.

17Бу – куура хаппыт сүлбэлэр, буурҕа кыйдыыр былыттара; кинилэри хаһан да дьайҕарбат им балай кэтэһэр[+]. 18Бу дарбааннаах, хойгур тыллаах-өстөөх дьон муна-тэнэ сылдьааччылартан сабыс-саҥа тэйэн эрээччилэри эт-хаан имэҥэр, содур олоххо төттөрү уккуйаллар[+]. 19Бэйэлэрэ аньыы-хара кулуттара эрээрилэр, көҥүлү биэриэх буолан эрэннэрэллэр. Ким кимиэхэ хотторор да, киниэхэ кулут буолар[+]. 20Айыы Тойону, Быыһааччыбытын[†] Иисус Христоһу, билэн бу аньыылаах дойду кириттэн-харыттан быыһанан баран, хат онно батыллар, хат баһыйтарар дьон уруккуларынааҕар ордук куһаҕан туруктаналлар[+]. 21Кырдьык суолун билэн баран, кинилэргэ бэриллибит сибэтиэй кэриэстэн киэр хайыһан таҥнарыахтарын кэриэтэ, бу суолу олох да билбэтэхтэрэ буоллар ордук буолуох этэ[+]. 22Кинилэр буоллаҕына, «ыт кулгуйбут сиригэр төннөр», «сибиинньэ, сууйбут да иһин, бадарааныгар булкуллар» диэн бэргэн өс хоһоонноругар этиллибитин курдук, быһыыланаллар[+].

### 3


Айыы Тойон Күнэ

1-2Таптыыр бырааттарыам! Бу хайыы-үйэ иккис сурукпун эһиэхэ суруйабын. Суруктарбар хайатыгар да эһиги өйгүтүгэр ыраас санааны уһугуннаран, сибэтиэй пророктар[†] урут өтө көрөн эппиттэрин итиэннэ эһиэхэ бэйэҕит Апостолларгыт[†] тиэрдибиттэрин – Быыһааччы[†] Айыы Тойон кэриэһин – өйдүү сылдьаргыт туһугар, санаттым[+][+]. 3Туох ханнык иннинэ эһиги биири билиэх тустааххыт: тиһэх кэмҥэ аньыылаах баҕаларын эрэ батыһар дьон баар буолуохтара; кинилэр эһигини элэк оҥостон: 4«Кини кэлиэх буолан эрэннэрбитэ ханна баарый? Өбүгэлэрбит өлүөхтэриттэн, аан дойду айыллыаҕыттан ыла, туох да уларыйбыта көстүбэт, барыта уруккутунан», – дэһиэхтэрэ. 5Маннык саныыр дьон сир-халлаан Таҥара тылынан ууттан уонна уунан айыллыбытын билбэттэр[+]. 6Ууттан айыллыбыт оччотооҕу аан дойду ууттан эстибитэ,[+] 7оттон бу эмиэ Таҥара тыла араҥаччылыыр билиҥҥи сирэ-халлаана Дьүүл Күнүгэр, Таҥараны билиммэт дьон өлөрүгэр, уокка умайарга ананан турар.

8Таптыыр бырааттарым, эһиги биир суолу умнуо суохтааххыт: Айыы Тойоҥҥо биир күн тыһыынча сыл кэриэтэ, оттон тыһыынча сыл биир күн кэриэтэ[+]. 9Сорохтор бытаарар дииллэр эрээри, Айыы Тойон эрэннэрбитин толороругар бытаарбат. Кини ким да өлүөн баҕарбат буолан, киһи барыта аньыытын билинэн Таҥараҕа эргиллэрин туһугар, биһиэхэ[*] тулуурдаахтык сыһыаннаһар[+].

10Айыы Тойон Күнэ, түүн уоруйах кэлэрин курдук, кэлиэҕэ. Ол күн халлаан лүһүгүрээбитинэн көстө сүтүөҕэ, куйаар бары эттиктэрэ умайан урусхалланыахтара, сир уонна сир үрдүгэр баар барыта уокка умайыаҕа[+].

11-12Туох барыта ити курдук урусхалланыахтаах эбит буоллаҕына, уотунан күлүбүрээбит халлаан сүтүөхтээх, куйаар бары эттиктэрэ умайан ууллуохтаах күннэрэ – Таҥара Күнэ – кэлэрин баҕаран туран кэтэһээччилэр, эһиги, Таҥараҕа бэриниилээх сибэтиэй олоххутугар хайдахтаах буолуох тустааххытый[+][+]? 13Ол эрээри, Кини эрэннэрбитин хоту, биһиги кырдьыктаах быһыы[†] олохсуйбут саҥа халлаанын, саҥа сирин көһүтэбит[+].

14Дьэ ол иһин, таптыыр бырааттарым, ону күүтэргитигэр, Кини иннигэр ыраас, эҥкилэ суох, эйэ-дэмнээх буолан турар туһугар, бары күүскүтүн ууруҥ[+]. 15Уонна Айыы Тойоммут өр тулуйарын биһиэхэ быыһанар кыаҕы биэрэр дии саныыр буолуҥ; бу туһунан таптыыр бырааппыт Павел, Таҥара киниэхэ биэрбит муудараһын туһанан, эһиэхэ суруйбут суруктарыгар барытыгар этэр[+]. 16Маны кини хас суругун аайы этэр эрээри, өйдүүргэ ыарахан суоллары суруйар буолан, сорох-сорох итэҕэлгэ тирэҕирбэтэх ньүдьү-балай дьон өлөллөрүн оҥостон, ону эмиэ атын Суруйуулары курдук түктэри тойоннууллар[+].

17Онон, эһиги, таптыыр бырааттарым, бу туһунан хайыы-үйэ билэргит быһыытынан, суута-сокуона[†] суох дьон муммут суолугар туораабат, бигэ тирэххитин сүтэрбэт туһугар, сэрэхтээх буолуҥ, 18Айыы Тойоммутун уонна Быыһааччыбытын[†] Иисус Христоһу билэн, Кини илгэлээх үтүөтүн[†] иҥэринэн, үүнэн-үрдээн иһиҥ. Киниэхэ билигин да, үйэттэн үйэҕэ да албан аат! Аминь[†][+].

## 1 Иоанн

### 1 Иоанн

1 Иоанн


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


### 1


СИБЭТИЭЙ ИОАНН АПОСТОЛ БАСТАКЫ ИЛДЬИТ СУРУГА


Олох Тыла

1Биһиги эһиэхэ аан бастааҥҥыттан Баары: Кими истибиппитин, илэ харахпытынан көрбүппүтүн, анаарбыппытын, илиибитинэн таарыйбыппытын – Олох Тылын иһитиннэрэбит[+]. 2Бу Олоҕу биһиэхэ Таҥара көрдөрбүтэ: биһиги Ону көрбүт буоламмыт, туоһулуубут уонна Аҕаҕа баар бараммат Олох биһиэхэ көстүбүтүн туһунан эһиэхэ иһитиннэрэбит[+]. 3Эһиги биһигинниин бодоруһаргыт туһугар, биһиги тугу көрбүппүтүн-истибиппитин эһиэхэ иһитиннэрэбит, оттон биһиги Аҕалыын уонна Кини Уола Иисус Христостуун бодоруһабыт[+]. 4Бу туһунан эһиэхэ, үөрүүгүт[*] толору буоларын туһугар, суруйабыт[+].


Сырдыкка сылдьыы

5Биһиги Киниттэн истэн, эһиэхэ тиэрдэр үөрүүлээх илдьиппит маннык: Таҥара – сырдык, Киниэхэ ханнык да хараҥа суох[+]. 6Өскөтүн биһиги Кинилиин бодоруһабыт диир эрээрибит, хараҥаҕа сылдьар буоллахпытына, ол аата сымыйалыыбыт, кырдьыгынан олорбоппут;[+] 7оттон Кини сырдыкка баарын курдук, биһиги эмиэ сырдыкка сылдьар буоллахпытына, оччоҕо бэйэ-бэйэбитин кытта бодоруһабыт, оччоҕо Кини Уолун Иисус Христос Хаана биһигини бары аньыыттан-хараттан ыраастыыр[+]. 8Өскөтүн аньыыта суохпут дэнэр буоллахпытына, бэйэбитин албыннанабыт, ол аата биһиги сүрэхпитигэр кырдьык кыыма да суох[+]. 9Оттон аньыыбытын-буруйбутун Таҥара иннигэр билинэр буоллахпытына, Кини эрэллээх уонна кырдьыктаах буолан, биһигини бырастыы гыныаҕа, бары куһаҕантан ыраастыаҕа[+]. 10Аньыыны оҥорботохпут дэнэр буоллахпытына, биһиги Кинини сымыйаччы курдук көрдөрөбүт, ол аата Кини тыла биһиги сүрэхпитигэр суох[+].

### 2

1Оҕолоруом! Маны мин эһиэхэ аньыыны оҥорботуннар диэн суруйабын; оттон өскөтүн ким эмэ аньыыга киирдэҕинэ, биһиги туспутугар Аҕа иннигэр Көрдөһөөччү: Иисус Христос – Кырдьыксыт баар;[+] 2Кини – биһиги аньыыбыт-буруйбут иһин, биһиги эрэ буолбатах, бүтүн аан дойду аньыытын-буруйун иһин толук буолбут сиэртибэ[+].

3Биһиги Кинини билбиппитин Кини кэриэстэрин тутуһарбытынан билэбит[+]. 4«Кинини биллим» дии сылдьан, Кини кэриэстэрин толорбот киһи – сымыйаччы, оннук киһи сүрэҕэр кырдьык диэн суох;[+] 5оттон Кини тылын толорор киһи сүрэҕэр Таҥара таптала дьиҥ чахчы сиппит-хоппут: бу мантан биһиги билэбит Кинилиин биир буолбуппутун[+]. 6Кинини кытта биир буоллум диир киһи, Кини олорбутун курдук, олоруохтаах.

7Таптыыр бырааттарым! Мин эһиэхэ саҥа кэриэһи буолбакка, эһиги аан маҥнайгыттан билэр, былыргы кэриэскитин суруйабын. Былыргы кэриэс – эһиги хара маҥнайгыттан истибит тылгыт[+]. 8Ол гынан баран эмиэ да саҥа кэриэһи суруйабын; бу кэриэс кырдьыктааҕа Киниттэн да, эһигиттэн да ырылыччы көстөр: хараҥа ааһан, дьиҥнээх сырдык хайыы-үйэ тыган эрэр[+].

9Сырдыкка сылдьабын диир эрээри, быраатын абааһы көрөр киһи өссө да хараҥаттан тахса илик[+]. 10Быраатын таптыыр киһи сырдыкка сылдьар, онон кини туохтан да иҥнибэт;[+] 11оттон быраатын абааһы көрөр киһи хараҥаттан тахса илик – им балайга былдьатан, хайа да диэки баран иһэрин билбэт.

12Оҕолор, мин эһиэхэ суруйабын: эһиги аньыыгыт-буруйгут Кини аатын туһугар бырастыы буолбута[+].

13Аҕалар, мин эһиэхэ суруйабын: эһиги аан бастааҥҥыттан Баары билбиккит.

Эдэрдэр, мин эһиэхэ суруйабын: эһиги хара дьайдааҕы кыайбыккыт.

Эрдэҕэс оҕолор, мин эһиэхэ суруйабын: эһиги Аҕаны биллигит[+].

14Аҕалар, мин эһиэхэ суруйдум: эһиги аан бастааҥҥыттан Баары билбиккит.

Эдэрдэр, мин эһиэхэ суруйдум: эһиги күүстээххит, эһиги Таҥара тылын сүрэххитинэн ылынан, хара дьайдааҕы кыайбыккыт.


Бу аньыылаах дойдуну таптаамаҥ

15Бу аньыылаах дойдуну да, бу дойдуга баары да таптаамаҥ: бу дойдуну таптыыр киһи сүрэҕэр Аҕа таптала суох[+]. 16Бу дойдуга баар барыта: аньыылаах киһи имэҥэ-кыдьыга, хараҕын абылаҥа, бу олоххо тугунан киэн туттара – Аҕаттан кэлбэт, бу дойдуттан бэйэтиттэн көбөн тахсар. 17Бу дойду имэҥниин-кыдьыктыын симэлийэ сүтүөҕэ, оттон Таҥара көҥүлүн толорор киһи үйэлэр тухары олоруоҕа[+].


Христоһу утарааччылартан сэрэтии

18Оҕолоор! Бу тиһэх кэм кэллэ. Антихрист кэлиэхтээҕин эһиги истэн тураҕыт. Тиһэх кэм кэлбитин биһиги Христоһу утарааччы хайыы-үйэ үксээбитинэн билэбит[+]. 19Кинилэр бэйэбит ортобутуттан тахсыбыттара эрээри, биһиэннэрэ буолбатах этилэр: биһиэннэрэ эбиттэрэ буоллар, биһигини кытта хаалыа этилэр, онон, бараннар, биһиэннэрэ буолбатахтара көстөн тахсыбыта[+]. 20Оттон эһиэхэ Сибэтиэй Таҥара Тыына баар буолан, эһиги тугу барытын билэҕит[+]. 21Мин эһиэхэ кырдьыгы билбэккит диэн суруйар буолбатахпын, кырдьыгы билэргит, ханнык да сымыйа кырдьыктан тахсыбатын өйдүүргүт иһин суруйдум. 22Онон сымыйаччы диэн кимий? Ол – Иисуһу, Кини Христос буоларын, мэлдьэһээччи. Антихрист Аҕаны да, Уолу да мэлдьэһэр[+]. 23Ким Уолун ылыммат, ол Аҕата суох, ким Уолун билинэр, ол Аҕалаах[+]. 24Онон аан маҥнайгыттан тугу истибиккитин тутуһан олоруҥ. Маҥнайгыттан истибиккитин тутуһа сырыттаххытына, эһиги Уолун да, Аҕатын да кытта бииргэ буолуоххут[+]. 25Бараммат олох – бу баар Кини биһиэхэ биэриэх буолан эрэннэрбитэ!

26Маны эһигини дэҥ үктэтээччилэр тустарынан суруйдум[+]. 27Оттон эһиги тускутунан этэр буоллахха, эһиэхэ Таҥара Тыына баар буолан, эһиги ким да үөрэтэригэр наадыйбаккыт – Тыын Бэйэтэ эһигини барыга-барытыгар үөрэтэр. Ол үөрэтэрэ барыта дьиҥ кырдьыктаах, ханнык да албына суох, онон, Кини тугу үөрэтэрий да, эһиги ону тутуһан олоруҥ[+].


Таҥара оҕолоро

28Онон, оҕолоор, Кини кэллэҕинэ куттаммат, саакка-суукка киирбэт туһугар, Кинилиин биир буолуҥ[+]. 29Кини кырдьыксытын билэр буоллаххытына, кырдьыгы оҥорор киһи барыта Киниттэн төрөөбүтүн эмиэ билиэхтээххит[+].

### 3

1Аҕабыт биһиэхэ хайдахтаах курдук тапталы бэлэхтээбитий! Биһиги Таҥара оҕолорунан ааттанабыт. Кырдьык, биһиги Кини оҕолоро буоллубут; бу дойду Кинини билбэт буолан, биһигини билбэт[+]. 2Таптыыр бырааттарыам! Биһиги билигин Таҥара оҕолорунабыт, оттон кэлин өссө хайдах уларыйарбыт биһиэхэ ситэ арыллан биллэ илик. Арай биири чуолкай билэбит: ол арылыннаҕына, биһиги Кинини дьиҥ Бэйэтин көрөммүт, Кини курдук буолуохпут[+]. 3Киниэхэ итинник эрэллээх киһи Кини ырааһын иһин, бэйэтин ыраастанар[+].

4Аньыыны оҥорор киһи Таҥара Сокуонун[†] кэһэр; аньыы – суута-сокуона[†] суох быһыыланыы.[†] 5Кини биһиги буруйбутун-аньыыбытын киэр илдьээри кэлбитин, Бэйэтэ туох да аньыыта суоҕун билэҕит[+]. 6Кинилиин биир буолбут киһи аньыыны оҥорбот, оттон аньыыны оҥорор киһи Кинини көрбөтөх да, билбэтэх да[+]. 7Оҕолоор! Эһиги кимиэхэ да албыннатымаҥ. Кырдьыгынан сылдьар киһи Кини курдук кырдьыктаах[+]. 8Аньыыны оҥорор киһи – адьарай киһитэ, тоҕо диэтэххэ, аньыыны хара маҥнайгыттан адьарай оҥорбута; ол иһин Таҥара Уола кини оҥорбутун үрэйэ кэлбитэ[+]. 9Таҥараттан төрөөбүт киһиэхэ Таҥара сиэмэтэ баар, онон кини аньыыны оҥорбот, Таҥараттан төрөөбүт буолан, аньыыны оҥорор кыаҕа суох[+]. 10Ким кырдьыгынан сылдьыбат, ол быраатын таптаабат киһи курдук, эмиэ Таҥара киһитэ буолбатах. Ким Таҥара оҕото, ким адьарай оҕото буоларын биһиги итинэн араарабыт[+].


Бэйэ-бэйэҕитин таптааҥ

11Бу баар – эһиги аан маҥнайгыттан истибит кэриэс тылгыт: биһиги бэйэ-бэйэбитин таптыахтаахпыт,[+] 12быраатын өлөрбүт, хара дьайдаах төрүөҕэ Каин курдук буолуо суохтаахпыт. Туох иһин кини быраатын өлөрбүтэй? Бэйэтэ мөкүнү, быраата үтүөнү оҥорорун иһин буолбатах этэ дуо[+]?

13Бырааттарыам, бу дойду эһигини абааһы көрөр буоллаҕына, эһиги ону дьиктиргээмэҥ[+]. 14Биһиги өлөр өлүүттэн туораан олоххо киирбиппитин билэбит, тоҕо диэтэххэ, бырааттарбытын таптыыбыт; быраатын[*] таптаабат киһи өлөр өлүү кытаҕаһыттан өссө да мүччүрүйэ илик[+]. 15Быраатын абааһы көрөр киһи – өлөрүөхсүт, оттон эһиги билэргит курдук, ханнык да өлөрүөхсүт бараммат олохтоммот, кини сүрэҕэр бараммат олох суох[+].

16Иисус Христос биһиги туспутугар олоҕун толук ууран, биһиги тапталы билбиппит, онон бэйэбит эмиэ бырааттарбыт тустарыгар олохпутун кэрэйиэ суохтаахпыт[+]. 17Оттон баҕарара барыта баар үскэм олохтоох эрээри, биир итэҕэллээх быраата тиийиммэтин көрө-көрө, киниттэн хайыҥ охсунар киһиэхэ Таҥара таптала хайаан баар буолуоҕай[+]? 18Оҕолоруом! Кыһыл тылбытыгар, кэпсээммитигэр эрэ таптыыр буолумуоҕуҥ, дьиҥнээхтик таптыырбытын олорор олохпутунан көрдөрүөҕүҥ[+].

19Биһиги дьиҥнээх кырдьык дьоно буоларбытын итинтэн билэбит[*], итинэн Кини иннигэр суобаспытын[*] уоскутунабыт. 20Оттон өскөтүн бэйэлээх бэйэбит суобаспыт биһигини дьүүллүүр буоллаҕына, биһиги суобаспытынааҕар улахан, тугу барытын билэр Таҥара биһигини дьүүллээбэт буолуо дуо! 21Таптыыр бырааттарыам, өскөтүн суобаспыт дьүүллүүрүн оҥорбот буоллахпытына, биһиги Таҥараҕа эрдээхтик чугаһыыбыт,[+] 22уонна Кини кэриэстэрин тутуһар, сөбүлүүрүн оҥорор буоламмыт, тугу баҕарар көрдөһөн, Киниттэн ылабыт[+]. 23Оттон Кини кэриэһэ – Уолун Иисус Христос аатыгар итэҕэл уонна, биһиэхэ ыйбытын курдук, бэйэ-бэйэҕэ таптал[+]. 24Кини кэриэһинэн олорор киһи Кинини кытта биир буолар, кини сүрэҕэр Таҥара баар. Оттон Таҥара биһиги сүрэхпитигэр баарын Кини биһиэхэ биэрбит Тыыныттан билэбит[+].

### 4


Таҥара Тыына уонна антихрист тыына

1Таптыыр бырааттарым! Бу аан дойдуга сымыйа пророк[†] элбээтэ, онон эһиги киһини эрэ барытын итэҕэйбэт буолуҥ, киниэхэ Таҥара Тыына баар дуу, атын дуу диэн, кинилэри тургутан көрөр буолуҥ[+]. 2Таҥара Тыынын маннык арааран билиэххит: Киһи буолан кэлбит Иисус Христоһу билинэр дьоҥҥо Таҥара Тыына баар,[+] 3оттон Киһи буолан кэлбит Иисус Христоһу[*] билиммэт киһиэхэ Таҥара Тыына буолбатах, антихрист тыына баар; ол антихрист кэлиэхтээҕин эһиги истэн тураҕыт, кини бу дойдуга билигин хайыы-үйэ баар буолбут[+].

4Оҕолоор! Эһиги, Таҥараттан төрөөбүт дьон, кинилэри баһыйбыккыт: эһиэхэ Баар бу дойдуга баардааҕар улахан. 5Кинилэр бу дойду буоланнар, бу дойдулуу саҥараллар, онон дойдулара кинилэри истэр[+]. 6Оттон биһиги Таҥара дьонобут; Таҥараны билэр киһи биһигини истэр, Таҥараны билбэт киһи биһигини истибэт. Кырдьык тыынын уонна албын тыынын биһиги итинэн арааран билэбит[+].


Таҥара – таптал

7Таптыыр бырааттарым! Бэйэ-бэйэбитин таптыаҕыҥ. Таптал Таҥараттан кэлэр, онон таптыыр киһи барыта Таҥараттан төрөөбүт буолан, Кинини билэр[+]. 8Таҥара – таптал. Таптаабат киһи Таҥараны билбэт. 9Таҥара биһигини таптыырын бу аан дойдуга соҕотох Уолун, биһиги Кининэн олоххо тиксэрбит туһугар, ыытан биллэрбитэ[+]. 10Биһиги Таҥараны таптаабыппыт иһин буолбатах, Таҥара Бэйэтэ биһигини таптаан, аньыыттан-хараттан толуйан ылаары, биһиги туспутугар Уолун ыыппыта. Дьиҥнээх таптал диэн бу баар[+].

11Таптыыр бырааттарым! Таҥара биһигини ситигирдик таптаабытын кэннэ, биһиги эмиэ бэйэ-бэйэбитин таптыах тустаахпыт. 12Таҥараны ким да хаһан да көрбөтөҕө, ол гынан баран, бэйэ-бэйэбитин таптыыр буоллахпытына, биһиги сүрэхпитигэр Таҥара баар, ол аата Кини таптала биһиэхэ дьиҥ чахчы сиппит-хоппут[+].

13Кинилиин биир буолбуппутун, Кини эмиэ биһиги сүрэхпитигэр баарын Бэйэтин Тыынын биһиэхэ биэрбитинэн билэбит[+]. 14Ону биһиги, Кинини көрбүт дьон, Аҕата Уолун аан дойдуну быыһатаары ыыппыта диэн туоһулуубут[+]. 15Иисус Таҥара Уола буоларын билинэр киһи сүрэҕэр Таҥара баар, онон кини Таҥараны кытта өрүү бииргэ сылдьар[+]. 16Биһиги, Таҥара биһигини таптыырын билэн, Кини тапталын итэҕэйбиппит.

Таҥара – таптал, онон таптыыр киһи Таҥараны кытта биир буолар: кини сүрэҕэр Таҥара баар. 17Таптал биһиги сүрэхпитигэр оннук ситэн-хотон, биһиги бу дойдуга, Кини олорбутун курдук олорор буоламмыт, Дьүүл Күнүн бигэ эрэмньилээх көрсөр кыахтаахпыт[+]. 18Таптал куттанары билбэт – сиппит-хоппут таптал кутталы киэр кыйдыыр. Куттанар киһи эрэйи көрөр, кини таптала ситэтэ суох.

19Онон, доҕотторуом, Таҥара биһигини бастакынан таптаабытын быһыытынан,[†] биһиги эмиэ Кинини таптыаҕыҥ[*]. 20«Таҥараны таптыыбын» диир эрээри, быраатын абааһы көрөр киһи – сымыйаччы: хараҕын далыгар сылдьар быраатын таптаабат киһи хайдах хараҕар көстүбэт Таҥараны таптыаҕай?[*][+] 21Оттон Кини биһиэхэ биэрбит кэриэһэ этэр: Таҥараны таптыыр киһи быраатын эмиэ таптыахтаах[+].

### 5


Таҥара Уолугар итэҕэл

1Иисус Мессия буоларын итэҕэйэр киһи Таҥараттан төрөөбүт; оттон Төрөппүтү таптыыр киһи Киниттэн Төрөөбүтү эмиэ таптыыр[+]. 2Биһиги Таҥара оҕолорун таптыырбытын маннык билэбит: өскөтүн Таҥараны таптыыр, Кини эппитин тутуһар буоллахпытына, ол аата Кини оҕолорун эмиэ таптыыбыт[+]. 3Таҥараҕа таптал диэн Кини кэриэстэрин тутуһуу буолар, оттон Кини кэриэстэрэ тутуһарга ыарахана суохтар[+]. 4Таҥараттан төрөөбүт ханнык баҕарар киһи бу дойдуну кыайар; бу аан дойдуну баһыйбыт күүс – биһиги итэҕэлбит[+]. 5Иисус Таҥара Уола буоларын итэҕэйэр киһиттэн ураты бу аньыылаах дойдуну ким кыайыаҕай[+]?


Таҥара Бэйэтин Уолун туоһулааһына

6Бу Кини буолар: уунан, хаанынан уонна Тыынынан, уунан эрэ буолбакка, хаанынан эмиэ кэлбит Иисус Христос. Тыын эмиэ Кини туһунан туоһулуур, тоҕо диэтэххэ, Тыын – кырдьык[+]. 7Халлааҥҥа үс туоһу баар: Аҕа, Тыл, Сибэтиэй Тыын. Бу Үс биир сомоҕолор. 8Сиргэ эмиэ үс туоһу баар: тыын, уу уонна хаан, бу үс бары биири этэллэр[*]. 9Өскөтүн биһиги киһи туоһутун ылынар буоллахпытына, Таҥара туоһута оннооҕор быдан күүстээх: Уолун туһунан Кини Бэйэтинэн туоһулуур[+]. 10Таҥара Уолун итэҕэйэр киһиэхэ бу туоһу сүрэҕэр баар, оттон Таҥараны итэҕэйбэт киһи, Таҥара Бэйэтин Уолун туһунан туоһулаабытын итэҕэйбэт буолан, Кинини сымыйаччы курдук көрдөрөр[+]. 11Кини туоһута маннык: Таҥара биһиэхэ бараммат олоҕу биэрбитэ, оттон бу олох Кини Уолугар баар[+]. 12Уолун ылынар киһи – олоҕу ылынар, Уолун ылыммат киһи – олоҕу ылыммат.


Таҥараҕа үҥүү күүһэ

13Бу маны мин эһиэхэ, Таҥара Уолун аатыгар итэҕэйээччилэргэ, эһиги Кинини итэҕэйэн бараммат олохтоноргутун билэргит туһугар, суруйдум[+]. 14Ол иһин биһиги, Таҥара көҥүлүн хоту тугу да көрдөстөхпүтүнэ, Кини биһигини истэригэр бигэ эрэллээхпит[+]. 15Оттон Кини биһиги көрдөһөрбүтүн барытын истэрин билэр буоллахпытына, көрдөһөрбүтүн биэрэрин эмиэ билэбит.

16Өскөтүн ким эмэ биир итэҕэллээх быраата аньыыны оҥорорун көрдөҕүнэ (онто өлөр аньыы буолбатах буоллаҕына), быраатын туһугар үҥтүн, оччоҕо Таҥара ол киһиэхэ олоҕу биэриэҕэ (өлөр аньыыны оҥорбот киһиэхэ). Өлөр аньыы диэн баар, ол туһугар үҥтүн диэбэппин[+]. 17Мөкү быһыы[†] барыта аньыы, ол эрээри өлөр аньыы буолбатах.

18Таҥараттан төрөөбүт киһи аньыыны оҥорботун биһиги билэбит; Таҥараттан төрөөбүт киһи бэйэтин харыстанар, онон хара дьайдаах кинини таарыйбат[+]. 19Биһиги Таҥара дьоно буоларбытын, оттон аан дойду бүтүннүүтэ хара дьайга хам ылларан сытарын билэбит[+]. 20Итиэннэ Таҥара Уола кэлэн, биһиги дьиҥнээх Таҥараны билэрбит, Кини Уолун Иисус Христоһу кытта бииргэ буоларбыт туһугар, биһиэхэ сырдыгы[*], өйдүүр кыаҕы биэрбитин эмиэ билэбит. Кини баар дьиҥнээх Таҥара уонна бараммат олох[+].

21Оҕолоор! Сымыйа таҥаралартан харыстаныҥ! Аминь[†][*][+].

## 2 Иоанн

### 2 Иоанн

2 Иоанн


[1]


### 1


СИБЭТИЭЙ ИОАНН АПОСТОЛ ИККИС ИЛДЬИТ СУРУГА

1-2Мин эрэ буолбатах, дьиҥ кырдьыгы билбиттэр бука барыбыт, биһиги сүрэхпитигэр иҥэн сылдьар, үйэлэр тухары биһигинниин буолар кырдьык туһугар, дьиҥ тапталынан таптыыр хотуммутугар эйиэхэ, Таҥара талыылааҕар, уонна эн оҕолоргор – миигиттэн, кырдьаҕастан[*], эҕэрдэ[+].

3Аҕа Таҥара уонна Кини Уола Иисус Христос Айыы Тойон[*] илгэлээх үтүөлэрэ[†], аһыныгас сыһыаннара, иллэрэ-эйэлэрэ бары кырдьыгы уонна тапталы кытта эһигинниин эҥээрдэһиэхтин![+]


Кырдьык уонна таптал

4Аҕаттан ылбыт кэриэспитин толорон, кырдьыгы бэриниилээхтик тутуһа сылдьар дьон эн оҕолоруҥ ортолоругар баалларын көрөн, мин улаханнык үөрдүм[+]. 5Онон, күндү хотун, билигин саҥа кэриэһи буолбакка, хара маҥнайгыттан истибит кэриэспитин тоһоҕолоон туран, бэйэ-бэйэбитин таптыаҕыҥ диэн эһигиттэн көрдөһөбүн[+]. 6Таптал – Кини кэриэстэринэн олоруу. Бу кэриэһи тутуһуохтааххыт туһунан эһиги хара маҥнайгыттан истибиккит[+].

7Киһи буолан кэлбит Иисус Христоһу билиммэт албын-көлдьүн дьон бу аан дойдуга элбээтилэр: кинилэр албыннарын ааһан, Христоһу утараллар[+]. 8Онон кытаатан бэйэҕитин көрүнэ сылдьыҥ: үлэбит[*] түмүгүн үрэйэн-сарайан кэбиспэккэ, толору төлөбүрү ыларга дьулуһуҥ[+]. 9Христос үөрэҕин кэһэн туора хаамар, бу үөрэҕи тутуспат киһи Таҥарата суох, оттон Христос үөрэҕин тутуһан олорор киһиэхэ Аҕата да, Уола да баар[+]. 10Эһиэхэ кэлэр эрээри, бу үөрэҕи илдьэ кэлбэт киһини дьиэҕитигэр киллэримэҥ, эҕэрдэлээн көрсүмэҥ[+]. 11Эҕэрдэлээн көрсөр киһи кини мөкү дьайыытыгар кыттыгастанар.


Түмүк тыл

12Бэрт элбэҕи суруйуом этэ гынан баран, эһигини кытта кумааҕынан-чэрэниилэнэн кэпсэтиэхпин баҕарбаппын; үөрүүгүт толору буоларын туһугар, бэйэҕитигэр тиийэн сирэй көрсөн олорон кэпсэтиэм диэн эрэнэ саныыбын[+].

13Эйиэхэ эдьиийиҥ, Таҥара талыылааҕын, оҕолоро эҕэрдэлэрин ыыталлар. Аминь[†][*].

## 3 Иоанн

### 3 Иоанн

3 Иоанн


[1]


### 1


СИБЭТИЭЙ ИОАНН АПОСТОЛ ҮҺҮС ИЛДЬИТ СУРУГА

1Күндүтүк саныыр Гаийбар – эйигин ис сүрэҕиттэн таптыыр кырдьаҕастан[+].

2Таптыыр оҕом, мин эн тускар – барыга бары ситиһиилээх буоларгар, дууһаҥ чөлүн курдук, доруобуйаҥ эмиэ чэгиэн-чэбдик буоларыгар – Таҥарабыттан көрдөһөбүн. 3Бырааттарбыт кэлэн, эн кырдьыгы эрэллээхтик тутуһарыҥ туһунан кэпсээбиттэригэр улаханнык үөрдүм. 4Оҕолорум кырдьыгы тутуһан олороллорун истэртэн ордук улахан үөрүү миэхэ суох[+].

5Таптыыр оҕом, бырааттаргар да, айан дьонугар да көмөлөһөргөр барытыгар дьиҥ итэҕэллээх киһи быһыытынан[†] кыһаллаҕын[+]. 6Эн кинилэри таптыыргын сиэркэпкэ бырааттарыҥ туоһулаабыттара. Тоойуом, дьоҥҥун Таҥара туһугар сөптөөҕүнэн көрөн тэрийэн ыыттаргын бэрт буолуо этэ. 7Итилэриҥ айаҥҥа туруналларыгар итэҕэлэ суохтартан тугу да ылбакка эрэ, Кини аатын туһугар туруммуттара. 8Онон кырдьык иһин бииргэ үлэлиир туһугар, биһиги итинник дьоммутун өйүөх-убуох тустаахпыт[+].

9Сиэркэпкэ суруйбутум гынан баран, бастыыр баҕалаах Диотреф биһигини билиммэт. 10Чэ, тиийдэхпинэ, тугу оҥорбутун санатыам. Биһигини кырыктаах тылынан үөҕэригэр сөп буолбакка, өссө бырааттарбытын киллэрбэтин таһынан, киллэрэр баҕалаахтары кытта бобор, бэл, сиэркэптэн үүртэлиир.

11Таптыыр оҕом, эн куһаҕан холобуру батыһыма, үтүө холобуру батыс. Үтүөнү оҥорор киһи – Таҥара киһитэ, оттон куһаҕаны оҥорор киһи Таҥараны билбэт[+].

12Димитрий туһунан ким барыта, оннооҕор дьиҥ кырдьык бэйэтинэн туоһулаабыта; биһиги эмиэ туоһулуубут, оттон биһиги этэрбит кырдьыктааҕын эһиги бэйэҕит билэҕит[+].

13Бэрт элбэҕи суруйуом этэ гынан баран, бөрүөнэн-чэрэниилэнэн кэпсэтиэхпин баҕарбаппын;[+] 14сотору бэйэҕэр тиийэн, сирэй көрсөн олорон сэһэргэһиэм диэн эрэл санаалаахпын.

15Эйиэхэ эйэни баҕара хаалабын. Доҕотторуҥ эҕэрдэлэрин ыыталлар; эн эмиэ доҕотторбутугар бука барыларыгар эҕэрдэтэ тириэрт. Аминь[†][*].

## Иуда

### Иуда

Иуда


[1]


### 1


СИБЭТИЭЙ ИУДА[*] АПОСТОЛ ИЛДЬИТ СУРУГА

1Аҕа Таҥара сибэтии гыммыт[*], Иисус Христос араҥаччылаабыт ыҥырыылаах дьонугар – Иисус Христос кулута, Иаков быраата Иудаттан [+].

2Эһиэхэ Таҥара аһыныгас санаата, эйэтэ, таптала үүнэ-үксүү туруохтун![+]


Сымыйанан үөрэтээччилэр

3Таптыыр бырааттарым! Эһиэхэ барыбыт быыһаныыбыт туһунан суруйардыы ис сүрэхпиттэн соруна сылдьан, сибэтиэйдэргэ[†][*] биирдэ букатыннаахтык бэриллибит итэҕэл иһин туруулаһаргытыгар ыҥыран суруйары уталыппат сөп дии санаатым[+]. 4Былыр-былыргыттан бу Дьүүлгэ анаммыт, Таҥараны билиммэт дьон биһиги кэккэбитигэр биллибэтинэн-көстүбэтинэн өтөн киирдилэр. Кинилэр содур олохторун көмүскэнэн, Таҥарабыт илгэлээх үтүө[†] тапталын токурутан кэпсииллэр, соҕотох Улуу Баһылык Таҥараны[*], Айыы Тойоммутун Иисус Христоһу, билиммэттэр[+].

5Төһө да итини хайыы-үйэ билбиккит иһин, мин эһиэхэ биир суолу санатыахпын баҕарабын: Айыы Тойон Бэйэтин норуотун Египет сириттэн быыһаан таһааран баран, итэҕэйбэтэхтэри кэлин имири эспитэ;[+] 6оттон дьоһун былаастарын харыстаабакка, олорор эйгэлэрин хаалларан барбыт аанньаллары, Дьүүл улуу Күнэ үүнүөр диэри, алларааҥҥы им-балай түгэҕэр үйэлэр тухары сыаптаан сытыарар[+]. 7Кинилэр курдук эмиэ содур быһыыламмыт,[†] түктэри дьалыҥҥа ылларбыт Содом, Гоморра уонна ол эргиннээҕи куораттар олохтоохторо, сэттэригэр умуллубат уокка умайаннар, сэрэтэр холобур буолбуттара[+].

8Олор курдук бу «көрүүлэнээччилэр» эмиэ бэйэлэрин киртитэллэрин ааһан, Айыы Тойон былааһын билиммэттэр итиэннэ килбиэннээх Аанньаллары үөҕэллэр[+]. 9Бэл, Михаил Архангел өлбүт Моисей[†] этин-сиинин туһуттан адьарайдыын мөккүһэллэригэр буруйдуур-хомуруйар тылы туттубатаҕа, арай: «Айыы Тойон эйигин бобуохтун!» – эрэ диэбитэ[+]. 10Балар буоллаҕына оннооҕор тугу билбэттэрин кытары үөҕэллэр; оттон дьиикэй кыыл курдук айылҕалара тардарынан эрэ билэр суоллара кинилэргэ алдьанар-сатарыйар төрүөттэрэ буолбут[+]. 11Сор-муҥ күүтэр бу Каин суолун кэтэр, барыстанар баҕаттан Валаам курдук аньыыга-хараҕа батыллар, Корей курдук өрө туран өлөр дьону![+] 12Таптал Аһылыгар түмсэргитигэр кинилэр эһиэхэ моһол төрдө буолаллар; бу бэйэлэрин эрэ көрүнэр маныыһыттар, саатар диэни билбэккэ, эһиэхэ аһыы эрэ кэлэллэр. Бу – тыал кыйдыы сылдьар кураан былыттара, ас биэрбэтэх, икки төгүл өлбүт, төрдүлэриттэн түөрүллүбүт күһүҥҥү мастар;[+] 13сааттаах быһыыларынан күүгэн аллар байҕал суостаах долгуннара, үйэлэргэ халбарыйбат халыҥ хараҥа кэтэһэр муна-тэнэ сылдьар сулустара.

14Бу кинилэр тустарынан Адам кэнниттэн сэттис сүһүөх Енох эмиэ өтө көрөн эппитэ: «Көр бу, Айыы Тойон аата-ахса биллибэт сибэтиэй Аанньалларыныын кэлэн иһэр![+] 15Айыы Тойон тиийэн кэлэн, барыларын дьүүллүөҕэ, итиэннэ кинилэр ортолоругар баар суута-сокуона[†] суох быһыыланааччылар Таҥараны билиммэккэ тугу быһыыламмыттарын, Кинини билиммэт аньыылаахтар туох дьэбир тылынан утаран саҥарбыттарын бүтүннүүтүн саралыаҕа!»

16Бу биир кэм саҥалаах сылдьар, туохха да сөп буолбат, аньыылаах баҕаларын батыһар дьон дарбааннаахтык тыллаһаллар, туһанар баҕаттан сирэй көрбөх быһыыланаллар[+].


Ыйыы-кэрдии, сэрэтии

17Оттон эһиги, таптыыр бырааттарыам, Айыы Тойоммут Иисус Христос Апостоллара[†] тугу өтө көрөн эппиттэрин өйдүү сылдьыҥ[+]. 18Кинилэр: «Тиһэх кэм кэллэҕинэ, Таҥараны билиммэккэ, эҥин кыдьыктарын хоту кэрээнэ суох быһыыланар күлүү-элэк оҥостооччулар баар буолуохтара», – диэн эһиэхэ этэллэрэ. 19Бу хайдыһыыны таһаарар, аньыылаах дойду сиэринэн олорор дьоҥҥо Таҥара Тыына суох[+].

20Оттон эһиги, таптыыр бырааттарым, сибэтиэй итэҕэлгитинэн бэйэҕитин бөҕөргөтүнэн, Сибэтиэй Тыынынан үҥэн,[+] 21Айыы Тойоммут Иисус Христос амарах санаатыттан биэрэр бараммат олоҕун кэтэһэн, Таҥара тапталыгар бигэ эрэлгитин энчирэппэккэ олоруҥ[+]. 22Сорохторго, өйдөөн-дьүүллээн туран, амарахтык сыһыаннаһыҥ, 23оттон сороҕу улуу сэрэҕинэн уоттан өрүһүйэн таһаарыҥ, кинилэр имэҥнээх эттэрэ киртиппит таҥаһын да таарыйартан дьиксинэн туран, аньыыларын саралыыр буолуҥ[*][+].


Алгыс

24Эһигини охтууттан өрүһүйэн, эҥкилэ суох оҥорон, Бэйэтин Кэрэмэн Килбиэнин иннигэр үөрдэ-көтүтэ туруорар күүстээх[+] 25соҕотох Муударай[*] Таҥара – Иисус Христос Айыы Тойоммутунан биһигини Быыһааччы[†] – айхаллаах албан аата, улуу кыаҕа, сүдү күүһэ, бараммат былааһа бары үйэ инниттэн, билигин итиэннэ үйэттэн үйэлэр тухары туругура туруохтун! Аминь[†].

## Рим христианнарыгар

### Рим христианнарыгар

Рим христианнарыгар


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


### 1


СИБЭТИЭЙ ПАВЕЛ АПОСТОЛ РИМ ХРИСТИАННАРЫГАР ИЛДЬИТ СУРУГА

1Таҥара Евангелиетын[†] бар дьоҥҥо иһитиннэрэргэ талыллан ыҥырыллыбыт Апостолтан[†], Иисус Христос[*] кулута Павелтан.

2-4Киһи айылҕатынан Давид[†] удьуора буолан төрөөбүт, оттон сибэтиэй буолуу тыынынан Таҥара Уола буолара өлөн баран тиллибитигэр толору күүстээхтик арыллыбыт Айыы Тойоммут Иисус Христос туһунан Евангелиены[†] Таҥара Бэйэтин пророктарынан[†] бэрт өрдөөҥҥүттэн этиттэрэн, Сибэтиэй Суруйууларга эрэннэрбитэ[+][+]. 5Бары норуоттары итэҕэлгэ бас бэринэргэ Кини аатынан ыҥырар туһугар, Апостол[†] буолар үрдүк быраабы Таҥара биһиэхэ Кининэн бэрдэрбитэ[+]. 6Эһиги, Иисус Христос ыҥырбыт дьоно, эмиэ бу норуоттар ортолоругар бааргыт.

7Эһиэхэ, Таҥара таптыыр дьонугар, сибэтиэй буоларга ыҥырыллыбыттарга – Рим христианнарыгар бука барыгытыгар Аҕа Таҥарабытыттан уонна Айыы Тойон Иисус Христостан бары илгэлээх үтүөнү[†] кытта эйэ-ил тосхойо туруохтун![+]


Павел Римҥэ сылдьар баҕата

8Бастатан туран, бүтүн аан дойдуга эһиги итэҕэлгит иһиллэ турарын иһин, барыгыт тускутугар Иисус Христоһунан Таҥарабар махтанабын[+]. 9-10Кини Уолун Евангелиетын иһитиннэрэн, өйбүн-сүрэхпин түмэн сулууспалыыр Таҥарам миигин үтүө көҥүлүнэн кэмниэ-кэнэҕэс, билигин, эһиэхэ тиэрдэрэ буоллар диэн, өрүү эһигини өйдөөн-санаан туран үҥэрбин Бэйэтинэн туоһулуо[+][+]. 11-12Туох эмэ духуобунай бэлэҕи үллэстэн эһигини бөҕөргөтөөрү, биир итэҕэлбитинэн – эһиэнинэн да, миэнинэн да – хардарыта өйөһөөрү, эһигини көрүөхпүн олус да баҕарабын. 13Бырааттарыам, эһиги билиэххитин баҕарабын: атын норуоттарга курдук эмиэ тиийэн туох эмэ туһаны аҕалаары, эһиэхэ барардыы элбэхтик санаммытым гынан баран, билиҥҥэ да диэри үгүс мэһэйи көрсөбүн[+].

14Мин араас норуокка – греккэ да, варварга да, муударайга да, хараҥаҕа да – барыларыгар иэстээхпин[+]. 15Онон, бэйэм туспунан этэр буоллахха, мин Евангелиены эһиэхэ, Рим олохтоохторугар, эмиэ иһитиннэрэргэ ис сүрэхпиттэн дьулуһабын. 16Христос Евангелиетыттан мин сааппаппын: бу – хас биирдии итэҕэйэр киһи, бастатан туран, иудей, ол кэннэ атын омук, быыһанарыгар анаммыт Таҥара күүһэ[+]. 17Суруйууларга «кырдьыксыт итэҕэлинэн тыыннаах буолуоҕа» диэн этиллибитин курдук, бу Евангелиеҕа Таҥара киһини итэҕэл маҥнайгы кэрдииһиттэн үрдүкү кэрдииһигэр тиэрдэр кырдьыга арыллар[+].


Киһи аймах буруйа

18Кырдьыгы аньыынан тууйар дьон ханнык баҕарар буруйдарыгар-аньыыларыгар, төттөрү быһыыларыгар[†] халлаантан Таҥара уора-кылына түһэрэ субу кэллэ[+]. 19Таҥара туһунан киһи тугу билиэн сөбө барыта кинилэргэ аһаҕастык көстөн турар, ону Таҥара кинилэргэ көрдөрбүтэ[+]. 20Аан дойду айыллыаҕыттан ыла Кини харахха көстүбэт өрүттэрэ: үйэлэргэ уҕараабат күүһэ-күдэҕэ, Таҥара айылҕата – Кини айбытын барытын сыныйан көрдөххө-иһиттэххэ, ырылыччы көстөн турар, онон «билбэтэхпит» диэн ким да куотунар кыаҕа суох[+].

21Ол гынан баран кинилэр Таҥара туһунан билэн да баран, Таҥараҕын диэн айхаллаабатахтара, махтамматахтара, хата ол оннугар өйдөрө-санаалара сүпсүккэ ылларан, ньүдьү-балай сүрэхтэрэ эбии ыаһырбыта;[+] 22муударайбыт диэн хайҕана сылдьан, өйдөрүттэн тахсаннар,[+] 23өлбөт үйэлээх Таҥара кэрэмэн килбиэнин өлөр үйэлээх киһи, араас көтөр-сүүрэр, үөн-көйүүр дьүһүнүнэн солбуйбуттара[+].

24Дьэ ол иһин Таҥара кинилэри, сүрэхтэрин аньыылаах баҕатын хоту, кирдээх быһыы-майгы көҥүлүгэр биэрэн, бэйэлэринэн эттэрин-сииннэрин киртитиммиттэрэ,[+] 25Таҥара кырдьыгын сымыйанан солбуйбуттара, Айбыкка тус Бэйэтигэр (Киниэхэ үйэлэр тухары алгыс буолуохтун, аминь[†].) сүгүрүйэр оннугар, Кини айбыт араас харамайыгар үҥэр-сүктэр буолбуттара. 26Ол иһин Таҥара кинилэри араас сааттаах имэҥ көҥүлүгэр биэрбитэ: дьахталлара эр дьону кытта айылҕа сиэринэн сыһыаннаһыыларын киһи айылҕатын утарар сыһыаннаһыынан солбуйбуттара;[+] 27эр дьонноро эмиэ, дьахталлардыын айылҕа сиэринэн олоруохтаах олохторун хаалларан, бэйэ-бэйэлэригэр имэҥирэр буолбуттара; эр дьон эр дьону кытта сааттаахтык быһыыланан, муммуттарын иэстэбилигэр сэккэ-сэлээҥҥэ түбэһэллэрин оҥостоллор.

28Таҥараны үтүө өйдөрүнэн билиниэхтэрин баҕарбатахтарын иһин, Таҥара кинилэри оҥоһуллуо суохтааҕы оҥорорго уккуйар сатарыйбыт өйдөрүн көҥүлүгэр биэрбитэ: 29кинилэр араас аньыыга, содур[*], куһаҕан быһыыга, харам санааҕа, өһүөҥҥэ, ордук санаһыыга хам ылларбыттара, ол иһин кинилэр өлөрсөллөр, атааннаһаллар, албынныыллар, куһаҕан майгыннаналлар, 30дьону хобулууллар, холуннараллар, Таҥараны абааһы көрөллөр, бэйэ-бэйэлэрин атаҕастаһаллар, киһиргэнэллэр, үрдүктүк сананаллар, куһаҕаҥҥа сатабыллаахтар, төрөппүттэригэр бас бэриммэттэр, 31толкуйа суохтар, эппит тылларын толорботтор, тоҥ сүрэхтээхтэр, эйэлэһимтиэтэ суохтар[*], аһыныгас буолуу диэн тугун билбэттэр[+]. 32Итинник быһыылаах-майгылаах дьон Таҥара кырдьыктаах дьүүлүнэн өлөр аналлаахтарын билэ-билэлэр, бэйэлэрэ ситигирдик быһыыланалларын ааһан, өссө атыттары тэптэрэн биэрэллэр[+].

### 2


Таҥара кырдьыктаах дьүүлэ

1Онон эн, атыттары дьүүллүүр ханнык баҕарар киһи, буруйтан хайдах да куотунар кыаҕыҥ суох: атын киһини дьүүллээҥҥин эн бэйэҕин дьүүллэнэҕин, тоҕо диэтэргин, атыттары омнуолуу сылдьан, бэйэҥ кинилэр курдук быһыыланаҕын.[†][+] 2Оттон итинник быһыыланааччылары бука барыларын Таҥара кырдьыктаах дьүүлэ күүтэрин биһиги билэбит. 3Оо, киһи! Атыттары омнуолуу сылдьан, бэйэҥ кинилэр курдук быһыыланар буолан баран, Таҥара дьүүлүттэн мүччү түһүөм дии саныыгын дуо? 4Эбэтэр, Таҥара үтүө санаата эйигин аньыыгын-хараҕын билинэргэр сирдиирин билбэт буолаҥҥын, Кини муҥура суох үтүө, уйугас сыһыанын, кэмэ суох тулуурун аанньа ахтыбаккын дуу[+]? 5Өһөскүнэн, кэмсинэри билбэт сүрэххинэн, эн Таҥара кырдьыктаах дьүүлэ арыллар уордаах күнэ кэлэригэр буруйгун эбии хаҥатына сылдьаҕын[+]. 6Таҥара «хас биирдии киһиэхэ кини тугу оҥорбутунан көрөн төлүөҕэ»:[+] 7өрүүтүн үтүөнү оҥорон Таҥараттан дьиҥнээх албан ааты, үрдүк чиэһи, өлбөт үйэни ыларга дьулуспуттары бараммат олоххо тиксэриэҕэ, 8оттон бэйэлэрин эрэ билинэр, кырдьыкка бас бэриммэт, аньыыны батыһар дьэбир дьоҥҥо уорун-кылынын биллэриэҕэ.

9Куһаҕаны оҥорор киһи, бастатан, иудей, ол кэннэ атын омук дьонун дууһаларыгар курутуйуу, кыараҕастыйыы ыган кэлэр,[+] 10оттон үтүөнү оҥорор киһиэхэ, бастатан, иудейга, ол кэннэ атын омукка, албан аат, чиэс итиэннэ эйэ-ил тиксэр[+]. 11Таҥара кими да чорбоппот[+].

12Суруллубут Сокуона[†] суох сылдьан аньыыны оҥорбут дьон Сокуон[†] дьүүлүгэр турбакка өлүөхтэрэ, оттон Сокуоннаах сылдьан аньыыны оҥорбут дьон Сокуон хараҕынан дьүүллэниэхтэрэ ([+] 13тоҕо диэтэххэ, Сокуону истээччилэр буолбакка, Сокуону тутуһааччылар Таҥара иннигэр кырдьыктаах дьонунан билиниллиэхтэрэ[+]. 14Сокуона суох норуоттар Таҥара Сокуона этэрин айылҕаларынан оҥорор буоллахтарына, төһө да Сокуона суох олорбуттарын иһин, бэйэлэригэр бэйэлэрэ сокуон буолаллар; 15инньэ гынан кинилэр Таҥара Сокуона сүрэхтэригэр суруллан сылдьарын көрдөрөллөр; сороҕор буруйдаан, сороҕор көмүскээн, ону суобастара да, санаалара да эмиэ туоһулуур)[+]. 16Мин иһитиннэрэр Евангелиебар[†] этиллэринэн, дьон кистэлэҥ дьайыытын Таҥара Иисус Христоһунан[*] дьүүллүүр Күнүгэр эмиэ ситинник буолуоҕа.


Иудейдар уонна Сокуон

17Оттон эн иудейбын дэнэҥҥин, Сокуоҥҥа[†] эрэнэҕин, Таҥараҕа чугаскынан хайҕанаҕын;[+] 18Кини көҥүлүн билэр буолаҥҥын, Сокуонтан үөрэнэҥҥин, сөптөөх суолу сатаан талаҕын; 19-20итиэннэ билии-көрүү, дьиҥ кырдьык толору түмүллүбүт Сокуонун билэр буолаҥҥын, хараҕа суохтары сирдиибин, хараҥаҕа сылдьааччылары сырдатабын, ньүдьү-балайдары такайабын, кыра оҕолору үөрэтэбин диэн бэйэҕэр бүк эрэнэҕин[+]. 21Оччотугар атыттары үөрэтэр эрээригин, хайаан бэйэҥ үөрэммэккин? «Уорбат куолу» диэн үөрэтэ сылдьан, тоҕо бэйэҥ уораҕын[+]? 22«Көссүүлэһимэ» дии сылдьан, тоҕо бэйэҥ көссүүлэһэҕин? Эмэгэттэн сиргэнэбин диигин, оччоҕо тоҕо храмнары халыыгын[+]? 23Сокуонунан киэн туттар эрээри, тоҕо бэйэҥ Сокуону кэһэҥҥин, Таҥара чиэһин киртитэҕин? 24«Эһигиттэн сылтаан атын омуктар Таҥара аатын баһааҕырдаллар». Суруйууларга инньэ диэн этиллэр.

25Сокуон тугу этэрин барытын толорор эрэ буоллаххына, иудей бэлиэтинэн быһыллыбытыҥ эйиэхэ туһалыыр, оттон Сокуону кэһэр буоллаххына, син биир быһыллыбатаҕыҥ тэҥэ[+]. 26Онон быһыллыбатах киһи Сокуон этэрин толорор буоллаҕына, Таҥара кинини быһыллыбыт киһилии көрүө суоҕа дуо[+]? 27Оччоҕо атын норуот киһитэ, быһыллыбатах гынан баран, Сокуон ирдэбилин тутуһааччы, – эйигин, суруллубут Сокуоннаах, быһыллыбыт бэлиэлээх эрээри Сокуону кэһээччини, – сэмэлиэ суоҕа дуо[+]? 28Этигэр быһыы оҥорторбут тас көрүҥүнэн эрэ иудей – ол өссө иудей буолбатах[+]. 29Сүрэҕэр-быарыгар быһыы оҥорторон, ис дууһатыттан иудей буолбут киһи – дьиҥнээх иудей: киниэхэ быһыыны Сокуон буукубата буолбакка, Таҥара Тыына оҥорор. Бу киһиэхэ хайҕал дьонтон буолбакка, Таҥараттан тиксэр[+].

### 3


Таҥара мэлдьи эрэбил

1Онон иудей буолуу тугунан ордугуй, эбэтэр быһыллыы[†] сиэрэ-туома туох туһалааҕый[+]? 2Бары өттүнэн ордук, тоҕо диэтэххэ, Таҥара Бэйэтин тылын туох хайа иннинэ кинилэргэ эрэнэн иһитиннэрбитэ. Оччоҕо хайдаҕый[+]? 3Кинилэртэн ким эмэ итэҕэйбэтэх буоллаҕына, итэҕэлэ суохтар диэн, Таҥара эмиэ кинилэргэ эрэннэрбитин толоруо суоҕун сөп дуо[+]? 4Хайдах да оннук буолбат. Ким барыта дьэҥкэтик өйдүөхтүн: Таҥара бигэ тыллаах, оттон киһи сымыйаччы. Ол иһин Суруйууларга этиллэр: «Эн этэриҥ барыта кырдьыктаах, онон сууккар кыайыылаах Эн тахсыаҥ»[+].

5Оттон биһиги аньыылаах быһыыбыт-майгыбыт Таҥара кырдьыктааҕын өссө ордук ырылыччы көрдөрөр буоллаҕына, тугу диибитий? Баҕар, Таҥара биһиэхэ сыыһа уордайара буолаарай? (Мин дьон куолутунан ыйытабын.) 6Биллэн турар, оннук буолбатах. Итинтэн атыннык Таҥара бу аан дойдуну хайдах дьүүллүөҕэй? 7Ким эрэ, баҕар, этиэ: «Арай мин сымыйабыттан Таҥара кырдьыга ырылыччы көстөн, Кини онтон өссө ордук албан аатырар буоллаҕына, миигин аньыылаах-буруйдаах киһи быһыытынан дьүүллүөххэ сөп дуо?»[+] 8Бу этии «үтүөнү ситиһэр туһугар, куһаҕаны оҥор» диэбиккэ тэҥнээх; итинник үөрэтэллэр диэн холуннаран, сорох-сорохтор биһигини бэл үөҕэллэр. Оннуктар дьүүллэнэллэрэ саамай сөптөөх[+].


Биир да кырдьыксыт суох

9Онон туох түмүккэ кэлэбит? Биһиги, иудейдар, атын омуктардааҕар ордук балаһыанньаҕа сылдьабыт дуо? Суох, туох да ордукпут суох. Иудей да, атын омук да – бука бары аньыы хабалатыгар сылдьалларын биһиги хайыы-үйэ быһаардыбыт[+]. 10Суруйууларга этиллибитин курдук: «Кырдьыксыт киһи суох, биир да суох; 11өйдөөх киһи мэлигир, Таҥараҕа ким да кыһаллыбат; 12суолтан бары туораабыттар, бары туһата суох буолбуттар, үтүөнү оҥорор ким да суох[+]. 13Бэлэстэрэ – иин маҥалайа; тыллара ааһар албын; айахтара толору моҕой дьаата,[+] 14тыллара-өстөрө – кырыыс, аһыы-аба;[+] 15хааны тоҕорго быһыйдара дьэ киирэр; 16кинилэр ааспыт суоллара барыта – алдьатыы-кээһэтии, ыһыы-тоҕуу; 17эйэлээх суолу билбэттэр[+]. 18Таҥараттан толлор санаа кинилэргэ кылам да гыммат»[+].

19-20Сокуон[†] тугу этэрэ барыта киниэхэ бас бэринэр эрэ дьоҥҥо туһаайыллар, онон ким даҕаны көмүскэнэн хардарар кыаҕа суох: Таҥара иннигэр аан дойду бүтүннүүтэ буруйдаах. Сокуону[†] тутуһан биир да киһи Кини иннигэр кырдьыктааҕынан билиниллиэ суоҕа, – Сокуон дьоҥҥо аньыы диэн тугун өйдөтөр эрэ[+].


Итэҕэлинэн буруйтан быыһаныы

21Оттон билигин Таҥара киһини быыһыыр суола Сокуонтан тутулуга суох арылынна. Бу туһунан урут Сокуон да, Пророктар[†] да туоһулууллара[+]. 22Бу – Иисус Христоһу итэҕэйэн быыһаныы итэҕэйээччилэргэ барыларыгар аналлаах. Манна туох да уратылаһыы суох, 23тоҕо диэтэххэ, бары аньыыны оҥорбуттара, бары Таҥара килбиэннээх сырдыгыттан маппыттара,[+] 24ол эрэн бука бары, бэйэлэрин үтүөлэринэн-өҥөлөрүнэн буолбатах, Кини эрэ үтүөтүнэн, кинилэри толуйан ылбыт Христос Иисус өҥөтүнэн буруйдарыттан быыһаналлар[+]. 25-26Итэҕэйбиттэр бука бары Кини Хаанынан ыраастанныннар диэн, Таҥара аньыыттан толуйар сиэртибэ буоларга Кинини анаабыта; онон Таҥара, урут киһи аймаҕы өр тулуйбут кэмигэр оҥоһуллубут аньыыны-буруйу накаастаабакка хаалларан, кырдьыгы тутуспутун көрдөрбүтэ. Манан Кини Бэйэтин кырдьыктаах быһыытын-майгытын таһынан өссө Иисуһу итэҕэйээччилэри буруйтан быыһыырын көрдөрөр[+].

27Оччоҕо хайҕанарбыт туох хааларый? Туох да хаалбат. Ханнык Сокуоҥҥа[†] олоҕуран? Дьайыылары ирдиир Сокуоҥҥа дуо? Суох, итэҕэли ирдиир Сокуоҥҥа олоҕуран[+]. 28Киһи Сокуону тутуһан буолбакка, итэҕэлинэн быыһанарын биһиги билинэбит[+]. 29Ама, Таҥара иудейдар эрэ Таҥаралара үһү дуо, атын норуоттарга эмиэ Таҥара буолбатах үһү дуо? Биллэн турар, Кини бары норуоттар Таҥаралара[+]. 30Таҥара биир эрэ, Кини быһыллыбыт да, быһыллыбатах да омугу, итэҕэйдэхтэринэ, хайаларын да буруйдарыттан быыһыыр[+]. 31Ол аата биһиги итэҕэли өрө тутан Сокуону көтүрэбит дуо? Биллэн турар, көтүрбэппит! Биһиги Сокуону бөҕөргөтөбүт[+].

### 4


Авраам[†] холобура

1Оччоҕо төрүт өбүгэбит Авраам[†] туһунан тугу диибитий?[*] 2Авраам үтүө дьайыыларын иһин кырдьыксыт киһинэн билиниллибит буоллаҕына, биллэн турар, онон киэн туттуон сөп этэ, ол эрээри Таҥара иннигэр буолбатах. 3Суруйуулар туох дииллэрий? «Авраам Таҥараны итэҕэйбитэ, ол иһин Таҥара кинини кырдьыксыт киһи диэн билиммитэ»[+]. 4Үлэлиир киһиэхэ туох төлөнөрө бэлэх буолбакка, аахсан ылар хамнаһа буолар. 5Ол эрээри киһи бэйэтин үтүөтүгэр-өҥөтүгэр эрэммэккэ, буруйдааҕы буруйуттан быыһыыр Таҥараны итэҕэйэр буоллаҕына, Таҥара кини итэҕэлин кырдьыктаах көнө быһыы[†] диэн билинэр[+]. 6Ол курдук эмиэ туох да өҥөтө суоҕун үрдүнэн, Таҥара кырдьыксыт диэн билиммит киһитин Давид[†] алгыстааҕынан ааттыыр:[+] 7«Буруйдара бырастыы гыныллыбыттар, аньыылара сотуллубуттар – алгыстаахтар. 8Айыы Тойоҥҥо аньыыта-харата буруйга турбатах киһи алгыстаах»[+].

9Оттон бу алгыстаныы быһыллыбыт иудейдарга эрэ аналлаах дуу, быһыллыбатах атын норуоттарга эмиэ ананар дуу? Биһиги «Авраам Таҥараны итэҕэйбитэ, ол иһин, Таҥара кинини кырдьыксыт киһи диэн билиммитэ» диибит[+]. 10Хаһан билиммитэй: Авраам быһыллыан иннинэ дуу, быһыллыбытын кэннэ дуу? Быһыллыан иннинэ, кэлин буолбатах. 11Кини Таҥараны итэҕэйэн кырдьыктаах киһи диэн билиниллибитин бэлиэтигэр, ону бигэргэтэр бэчээт быһыытынан, быһыы сиэрин-туомун оҥорторбута. Онон Таҥара быһыллыбатах дьону эмиэ итэҕэллэрин иһин кырдьыктаах көнө дьон диэн билинэрин туһугар, Авраам бары итэҕэйээччилэр аҕалара буолбута[+]. 12Быһыллыбыттарга эмиэ – тас сиэри-туому эрэ тутуһааччыларга буолбакка, аҕабыт Авраам өссө быһыллыан инниттэн ылыммыт итэҕэлин олук түһэрсэн итэҕэйээччилэргэ кини аҕалара буолар.


Авраамҥа эрэннэрии

13Таҥара аан дойдуну бас билиэҥ диэн Авраамҥа уонна кини удьуордарыгар эрэннэриитэ Сокуону[†] тутуһууга туох да сыһыана суоҕа, итэҕэлинэн быыһаныыга эрэ сыһыаннааҕа[+]. 14Бу эрэннэрии Сокуону[†] тутуһааччыларга сыһыаннааҕа эбитэ буоллар, итэҕэл туох да туһата суох буолуо этэ, эрэннэрии эмиэ кураанах буолуо этэ:[+] 15Сокуон уордаах-кылыннаах дьүүлтэн ураты атын тугу да эрэннэрбэт, тоҕо диэтэххэ, сокуон суох сиригэр эрэ сокуону кэһии диэн суох[+].

16Онон Таҥара тугу эрэннэрбитэ үтүө бэлэх буолан, Авраам удьуордарыгар: Сокуоҥҥа[†] бас бэринээччилэргэ да, Авраам итэҕэлин олук уурсааччыларга да – барыларыгар бэриллэрин туһугар, бу эрэннэрии итэҕэлгэ олоҕурар. Оттон Авраам биһиги барыбыт духуобунай аҕабыт буоларын[+] 17туһунан Суруйууларга «Эйигин Мин элбэх норуот аҕата оҥордум» диэн этиллэр, онон өлбүтү да тилиннэрэр, суоҕу да баар курдук ыҥырар Таҥаратын – итэҕэйбит Таҥаратын – иннигэр Авраам биһиги аҕабыт буолар[+]. 18Кини эрэл кыыма да суоҕун үрдүнэн, эрэнэн туран итэҕэйэн, «эн удьуоруҥ үтүмэн үгүс буолуо» диэн суруллубутунан, үгүс норуоттар аҕалара буолбута[+]. 19Ол кэннэ итэҕэлин энчирэппэккэ, сүүсчэкэ саастаах бэйэтэ: «Этим-сииним эмэхсийбитэ ыраатта, кырдьаҕас Саррабар оҕо үөскүүр кыаҕа суох», – дии санаабатаҕа[*],[+] 20-21Таҥара эрэннэрбитин саарбахтыы барбатаҕа, хата бигэ итэҕэлин энчирэппэккэ, Кинини айхаллаабыта. 22Онон бу итэҕэлин иһин Таҥара Авраамы кырдьыксыт көнө киһи диэн билиммитэ[+]. 23Ол гынан баран Суруйууларга баар «кырдьыксыт киһи диэн билиммитэ» диэн этии киниэхэ эрэ буолбатах, 24биһиэхэ – Айыы Тойоммутун Иисус Христоһу өлөр өлүүттэн тилиннэрбит Таҥараны итэҕэйээччилэргэ эмиэ туһааннаах[+]. 25Иисус Христос биһиги аньыыбытын-буруйбутун боруостуур туһугар, өлөр өлүү илиитигэр бэриллибитэ, биһигини быыһыыр туһугар, тиллибитэ[+].

### 5


Буруйтан быыһаныы түмүгэ

1Онон итэҕэлбитинэн буруйбутуттан быыһанаммыт, билигин биһиги Айыы Тойоммут Иисус Христос өҥөтүнэн Таҥараны кытта эйэлээхпит[+]. 2Кини биһигини бу билиҥҥи алгыстаах олохпутугар итэҕэл суолунан тиэрдэн, биһиги Таҥара килбиэннээх сырдыгар тиксэр эрэллэммиппитинэн киэн туттабыт[+]. 3Итинэн эрэ буолбатах, эрэй-кыһалҕа тулууру үөскэтэрин билэр буолан, эрэйи көрөрбүтүнэн эмиэ хайҕанабыт[+]. 4Тулуурдаах киһи үөрүйэх буолар, үөрүйэх киһи эрэмньилэнэр, 5оттон эрэмньибит, биһиэхэ бэриллибит Сибэтиэй Тыынынан сүрэхпитигэр Таҥара таптала кутуллар буолан, биһигини кыбыстыыга киллэрбэт[+].

6Христос, биһиги өссө мөлтөх эрдэхпитинэ, анаммыт кэмигэр аньыылаахтар тустарыгар өлбүтэ. 7Кырдьыксыт да туһугар ким эмэ өлө барара саарбах, арай үтүөнү оҥорторбут киһитин туһугар, биир эмэ киһи өлөргө быһаарыныа эбитэ дуу. 8Оттон Христос биһиги өссө аньыылаах дьон эрдэхпитинэ, биһиги туспутугар өлбүтэ. Итинэн Таҥара биһиэхэ Бэйэтин тапталын көрдөрбүтэ[+]. 9Онон билигин буруйтан-аньыыттан Кини Хаанынан быыһаммыт дьон, биһиги, Таҥара уордаах-кылыннаах дьүүлүттэн эмиэ Кининэн быыһаныахпыт[+]. 10Ол эбэтэр, биһиги, Таҥараҕа өстөөх сылдьыбыт дьон, Кини Уола өлөн Таҥараны кытта эйэлэспит буоллахпытына, билигин Кини Уолун олоҕунан өссө ордук быыһаныахпыт[+]. 11Ол эрээри итинэн эрэ бүппэт: Таҥараны кытта биһигини эйэлэһиннэрбит Айыы Тойоммут Иисус Христос үтүөтүнэн биһиги билигин Таҥаранан киэн туттабыт.


Адам уонна Христос

12Аньыы-хара киһи аймахха биир киһинэн, Адамынан, киирэн, кини аньыытыттан өлөр өлүү баар буолбута, онон дьон барыта аньыыланан, өлүү бар дьоҥҥо барытыгар тарҕаммыта[+]. 13Сокуон[†] инниттэн да бу аан дойдуга аньыы-хара баара гынан баран, Сокуон[†] суоҕар аньыы буруйга турбат этэ[+]. 14Ол да буоллар өлөр өлүү, Адамтан Моисейга[†] диэри кэм усталаах-туоратыгар аҥаардастыы баһылаан, бэл Адам аньыытыгар холоонноох аньыыны оҥорботох дьону бэйэтигэр бас бэриннэрбитэ.

Адам буоллаҕына Атыны, аан дойдуга Кэлиэхтээҕи, сирэйдээн көрдөрөр уобарас буолар[+]. 15Ол эрээри Таҥара бэлэҕин Адам буруйун кытта тэҥниир табыллыбат. Биир киһи буруйуттан элбэх киһи өлбүт буоллаҕына, Таҥара илгэлээх үтүөтэ[†], биир Киһинэн – Иисус Христоһунан – элбэх киһиэхэ тиксэрбит үтүө бэлэҕэ, хайдахтаах курдук сүҥкэн буолуой![+] 16Таҥара үтүө бэлэҕин биир киһи аньыытын содулун кытта тэҥниир табыллыбат: ол саҕана соҕотох биир аньыы иһин буруйдуур дьүүл уурааҕа тахсыбыта, оттон билигин Таҥара үтүө бэлэҕэ үгүс буруйу бырастыы гыннарда. 17Өлөр өлүү аҥаардас биир киһи соҕотох буруйунан баһылыыр былааһы ылбыт эбит буоллаҕына, Таҥара буруйтан быыһыыр өлгөм илгэлээх үтүөтүн[†] бэлэх ылбыт дьон эмиэ, биир Иисус Христоһунан Таҥараны кытта бииргэ олоххо баһылыыллара биллэн турар[+].

18Онон биир киһи буруйунан бүтүн киһи аймах дьүүлгэ турбутунуу, соҕотох биир Киһи кырдьыктаах быһыыта[†] дьону барытын буруйтан быыһаан, олоҕу бэлэхтиир[+]. 19Биир киһи истигэнэ суоҕа элбэх киһини аньыыга тэппитинии, соҕотох биир Киһи истигэнэ элбэх дьону быыһыаҕа[+].

20Сокуон кэлбитигэр Сокуону кэһии үксүү түспүт буоллаҕына, аньыы үксээбитигэр Таҥара илгэлээх үтүөтэ эмиэ хас эмэ төгүл күүһүрбүтэ,[+] 21онон өлөр өлүү төрүөтэ буолбут аньыы хайдах баһылаабытай да, ол курдук Таҥара илгэлээх үтүөтэ биһигини кырдьыксыт дьон оҥорон, Иисус Христос Айыы Тойоммут көмөтүнэн бараммат олоххо киллэрээри, эмиэ баһылаабыта[+].

### 6


Христос биһиэхэ дьиҥнээх олоҕу биэрбитэ

1Онон туох диибитий? Таҥара илгэлээх үтүөтэ[†] күүһүрэн истин диэн, эмиэ уруккубут курдук, аньыыбытын ыһыктыбакка сылдьабыт дуо? Олох оннук буолуо суохтаах! 2Биһиги, өлөн аньыы былааһыттан тахсыбыт дьон, аньыылаах олоҕунан хайаан салгыы олоруохпутуй[+]? 3Эбэтэр биһиги, Христос Иисустуун биир буолаары сүрэхтэммиттэр, Кини өлүүтүгэр сүрэхтэммиппитин эһиги билбэккит дуу? 4Онон өлүүгэ сүрэхтэнэн, Кинилиин бииргэ көмүллэммит, Аҕатын килбиэннээх күүһүнэн өлбүттэртэн тиллибит Христос курдук билигин биһиги эмиэ саҥа олоҕу олорор кыахтаахпыт[+].

5Биһиги Кини өлбүтүн курдук өлөн Кинилиин холбостохпутуна, эмиэ Кини курдук тиллиэхтээхпит[+]. 6Эппит-хааммыт араас кыдьыктан босхолонон, аны аньыы-хара кулута буолбаппыт туһугар, биһиги эргэ киһибит Кинини кытта кириэскэ тиириллибитин[†] билэбит,[+] 7оттон өлбүт киһи аньыыттан босхолонор[+]. 8Өскөтүн биһиги Христоһу кытта өлбүт буоллахпытына, эмиэ Кинилиин бииргэ олоруохпут диэн итэҕэйэбит[+]. 9Биһиги билэбит: Христос өлбүттэртэн тиллэн баран аны өлбөт, онон өлөр өлүү Кини үрдүнэн аны ханнык да былааһа суох[+]. 10Кини биһигини аньыыттан биирдэ букатыннаахтык босхолуур туһугар өлбүтэ, оттон билигин Таҥара туһугар олорор[+]. 11Ол курдук, эһиги эмиэ Христос Иисуһу – Айыы Тойоммутун[*] кытта биир буолаҥҥыт, аньыы туһа кэллэҕинэ, өлбүппүт, Таҥара туһа кэллэҕинэ, тыыннаахпыт дии саныыр буолуҥ.

12Онон эһиги өлөр оҥоһуулаах эккитин-сииҥҥитин аньыы-хара аны бас билбэтин, эт-хаан кыдьыгар эһигини баһылаппатын[+]. 13Эккитин-сииҥҥин аньыыга ончу туран биэримэҥ, хара дьайга туһаннарымаҥ, ол оннугар өлөн баран тиллибит дьон быһыытынан[†] бэйэҕитин Таҥараҕа туттарыҥ, оччоҕо эккит-сииҥҥит бүтүннүүтэ үтүөнү оҥорон Киниэхэ сулууспалыа[+]. 14Аньыы аны эһигини салайыа суохтаах: эһиги Сокуон[†] былааһыгар буолбакка, Таҥара илгэлээх үтүөтүн[†] былааһыгар олороҕут.


Кырдьык кулуттара

15Оччоҕо тугуй? Сокуон[†] былааһыгар буолбакка, Таҥара илгэлээх үтүөтүн былааһыгар олоробут диэн, аньыыны оҥоробут дуо? Хайдах да оннук буолуо суохтаах! 16Кимиэхэ эмэ баскытын бэринэн, бары этиитин толорорго бэлэм буоллаххытына, кини кулута буоларгытын ама өйдөөбөккүт дуо: эһиги өлүүгэ анньар аньыы кулуттара эбэтэр Таҥараны кытта эйэлэһиннэрэр истигэн буолуу кулуттара буолаҕыт[+]. 17Хаһан эрэ эһиги аньыы кулуттара этигит, оттон билигин, Таҥараҕа махтал, ылыммыт үөрэххитигэр ис сүрэххитинэн бас бэриннигит, 18аньыыттан босхолонон, кырдьыктаах быһыы кулуттара буоллугут[+].

19Киһи өйүгэр дэбигис түһэ охсубатын иһин, тиийимтиэ буоллун диэн бу курдук этэбин. Хаһан эрэ мөкүтүк быһыыланаары кирдээх быһыы-майгы, бары куһаҕан кулута буолбуккут курдук, билигин, аны сибэтиэйдик олорор туһугар, үтүө быһыы-майгы кулуттара буолуҥ. 20Урут аньыы кулуттара эрдэххитинэ, эһиги үтүөҕэ бас бэриммэт «көҥүл» дьон этигит. 21Ол сылдьан туох ситиһиилээх этигитий? Онтукаҕытыттан билигин бэйэҕит саатаҕыт: эһиги «ситиһиигит» түмүгэ өлөр өлүү этэ. 22Оттон билигин, аньыыттан босхолонон Таҥараҕа кулут буолбуккут кэннэ, эһиги ситиһиигит – сибэтиэй буолуу, оттон олоххут түмүгэ – бараммат олох[+]. 23Аньыы төлөбүрэ – өлүү, оттон Таҥара бэлэҕэ – Христос Иисус Айыы Тойоммутун кытта биир буолан тиксэр бараммат олохпут[+].

### 7


Эр-ойох буолуу холобура

1Ама эһиги, бырааттарым, (сокуону[†] билэр дьоннуун кэпсэтэбин дии саныыбын) киһи тыыннааҕын тухары эрэ, сокуон[†] кини үрдүнэн былаастааҕын билбэккит дуо? 2Холобура, эрдээх дьахтар, эрэ тыыннааҕын тухары, кинини кытта сокуонунан холбоһо сылдьар, оттон эрэ өллөҕүнэ, эрин кытта холбообут сокуонтан босхолонор[+]. 3Онон эрэ тыыннааҕар атын киһини кытта олорор буоллаҕына, көссүүлэспитинэн ааҕыллар; оттон эрэ өллөҕүнэ, ол сокуонтан төлөрүйэн, атын киһиэхэ эргэ бардаҕына да, көссүүлэспитинэн ааҕыллыбат[+].

4Син ол кэриэтэ, бырааттарым, Христос өлбүтүн быһыытынан[†] эһиги эмиэ өлбүккүт, онон Атыҥҥа – өлбүттэртэн Тиллибиккэ – бас бэринэр туһугар, Сокуонтан босхолонон мантан инньэ Таҥара иннигэр туһалаах олоҕу олоруоххут[+]. 5Урут сатарыйбыт айылҕабыт аньыылаах баҕатынан олорор эрдэхпитинэ, Сокуон уһугуннарбыт араас имэҥэ-кыдьыга эппитигэр-сииммитигэр дьайа сылдьара, онон биһиги өлөр өлүүгэ тиэрдэр мөкү дьайыылары оҥорорбут. 6Оттон билигин, Христоһу кытта бииргэ өлөн, биһигини хааччахтыы сылдьыбыт Сокуонтан босхолоннубут, онон мантан инньэ уруккубут курдук Сокуон хараҕын аахпакка, саҥалыы – Сибэтиэй Тыынынан – Таҥараҕа сулууспалыыбыт[+].


Испитигэр баар аньыы содула

7Онон туох диибитий? Сокуон аньыылаах дуо? Хайдах да инньэ диир кыахпыт суох. Ол эрээри, аньыы диэн тугун мин Сокуон баар эрэ буолан билбитим. Сокуон «баҕарыма» диэбэтэҕэ буоллар, баҕарар диэн тугун өйдүөм да суоҕа этэ[+]. 8Ол гынан баран аньыы-хара, кэриэстэн тэптэн, мин испэр араас аньыылаах баҕа санааны үөскэппитэ. Сокуон суоҕар аньыы өлүк эрэ буолар[+]. 9Хаһан эрэ мин Сокуона суох олорбутум, онтон Таҥара кэриэһэ кэлбитигэр – аньыы эмиэ тиллэн кэлбитэ, 10мин буоллаҕына өлбүтүм; ити курдук олоххо тиэрдиэхтээх кэриэс миигин өлүүгэ тиэрдибитэ: 11аньыы, кэриэстэн тэптэн, миигин албыҥҥа үктэппитэ уонна эмиэ кэриэһи туһанан миигин өлөрбүтэ. 12Онон Сокуон сибэтиэй, кини ыйыыта-кэрдиитэ эмиэ барыта үтүө, сибэтиэй уонна кырдьыктаах[+].

13Оччоҕо үтүө суол миигин ама өлөргө тиэртэ дуо? Суох, оннук буолбатах. Аньыы миигин өлөр өлүүгэ тиэрдэн бэйэтин ис дьиҥин көрдөрдө. Аньыы, миигин өлөрөөрү, үтүөнү туһаммыта, онон кэриэс баар буолан, аньыы хайдах курдук аньыылааҕа өссө ордук ырылыччы көстөн тахсыбыта.

14Сокуон духуобунайын биһиги билэбит, оттон мин аньыы кулута буоларга атыыламмыт эт-хаан айылҕалаахпын. 15Тугу гынарбын бэйэм да өйдөөбөппүн: тугу баҕарарбын оҥорбоппун, тугу абааһы көрөрбүн оҥоробун[+]. 16Оттон тугу баҕарбаппын оҥорор буоллахпына, Сокуон үтүө диэн этиигэ сөбүлэһэбин,[+] 17онон ити мин дьайыым буолбатах, мин испэр баар аньыы дьайыыта. 18Миэхэ (мин сатарыйбыт айылҕабар) туох да үтүө суоҕун билэбин; үтүөнү оҥорор баҕа баар да, ону оҥорбутум көстүбэт[+]. 19Баҕарар үтүөбүн оҥорбоппун, баҕарбат куһаҕаммын – ону дьэ хото оҥоробун[+]. 20Оттон тугу баҕарбаппын оҥорор буоллахпына, ону мин буолбатах, испэр баар аньыы оҥорор.

21Онон мин испэр маннык сокуон дьайарын көрөбүн: үтүөнү оҥоруохпун баҕардахпына, миэхэ куһаҕан эрэ табыллар эбит. 22Өйбүнэн-сүрэхпинэн Таҥара Сокуонун биһириибин[+] 23эрээри, эппэр-хааммар адьас туора сокуон дьайа сылдьар: ол сокуон өйүм-санаам биһириир Сокуонун кытта утарсан, миигин эппэр-хааммар иҥэ сылдьар аньыы сокуонун хаайыылааҕа гынар[+]. 24Оо, сордоох киһибин! Бу өлөр оҥоһуулаах эппиттэн-хааммыттан миигин ким босхолуой? 25Таҥарабар махтанабын: Кини миигин Иисус Христоска – Айыы Тойоммутугар – босхолоппута.

Ити аата мин өйбүнэн Таҥара Сокуонугар, оттон этим-хааным айылҕатынан аньыы сокуонугар сулууспалыыбын.

### 8


Сибэтиэй Тыын салайар олоҕо

1Онон билигин, Христос Иисустуун биир буолан, сатарыйбыт айылҕаларынан олорбокко, Тыын ыйарынан олорор дьон[*] ханнык да дьүүлүнэн дьүүллэммэттэр – 2Христос Иисуска баар олох Тыынын сокуона[†] биһигини аньыы уонна өлүү сокуонуттан[†] босхолообута[+]. 3Биһиги сатарыйбыт эт-хаан айылҕабыт утарылаһарыттан мөлтөөбүт Сокуон кыайан оҥорботоҕун Таҥара оҥорбута: Кини Бэйэтин Уолун киһи аньыылаах этигэр-сиинигэр холоонноох этттээн-сииннээн дьон аньыытын боруостуур сиэртибэҕэ ыыппыта, онон Кини киһиэхэ дьайа сылдьар аньыыга бүтэһиктээх бириигэбэр таһаарбыта[+]. 4Бу, аньыылаах айылҕалара тардарынан буолбакка, Тыын ыйарынан олорор дьон, биһиги, билигин Сокуон кырдьыктаах ирдэбилинэн олорорбут туһугар буолбута[+].

5Аньыылаах айылҕаларынан олорооччулар аньыыга тардыһаллар, оттон Тыын ыйыытынан олорооччулар – духуобунайга дьулуһаллар[+]. 6Аньыыга тардыһар киһи өйө-санаата кинини өлүүгэ тиэрдэр, оттон Тыынынан салаллар духуобунай өй-санаа киһини эйэлээх олоххо тиксэрэр. 7Аньыылаах өй-санаа Таҥараҕа кыр өстөөх – кини Таҥара Сокуонугар бас бэриммэт, бэринэр кыаҕа да суох[+]. 8Онон сатарыйбыт айылҕаларынан салаллар дьон Таҥара санаатын табар кыахтара суох.

9Оттон эһиги, Таҥара Тыына эһиэхэ баарын быһыытынан[†] аньыылаах айылҕаҕытынан буолбакка, Тыын үөрэтэринэн олороҕут; оттон Христос Тыына суох киһитэ Киниэнэ буолбатах[+]. 10Өскөтүн Христос эһиги сүрэххитигэр баар буоллаҕына, төһө да эккит-сииҥҥит аньыы содулуттан өлөр оҥоһууламмытын иһин, Таҥараны кытта эйэлэһэҥҥит дууһаҕыт тыыннаах. 11Иисуһу өлүүттэн тилиннэрбит Таҥара Тыына эһиэхэ баар буоллаҕына, Кини – Христоһу Тилиннэрбит – эһиэхэ баар Бэйэтин Тыынынан эһиги өлөр эккитин-сииҥҥитин эмиэ тилиннэриэҕэ[+].

12Онон, бырааттарыам, биһиги эт-хаан айылҕабытыгар иэспит суоҕун быһыытынан, эппит-хааммыт тугу баҕарбытынан сылдьыа суохтаахпыт; 13сатарыйбыт айылҕаҕыт баҕатын батыһан олордоххутуна, эһиги өлүөххүт, оттон айылҕаҕыт аньыылаах дьайыыларын Тыын көмөтүнэн өһөрдөххүтүнэ, олоххо тиксиэххит[+]. 14Таҥара Тыынынан салайтарааччылар бука бары Таҥара уолаттара буолаллар[+]. 15Кутталга хат олорорго күһэйэр кулут тыынын эһиги ылымматаххыт эбээт, эһигини Таҥара уолаттара оҥорор Тыыны ылынан, Кини этитэн: «Авва[†], Аҕаа!» – диэн ыҥыраҕыт[+]. 16Биһиги Таҥара оҕолоро буоларбытын бу Тыын биһиги сүрэхпитигэр кэрэһилиир[+]. 17Оттон Таҥара оҕолоро буоллахпытына, ол аата Кини нэһилиэнньиктэрэбит, Христоһу кытта бииргэ нэһилиэстибэ ылабыт – Кинини кытта бииргэ эрэйдэнэр буоллахпытына, Кинини кытта бииргэ кэрэмэн килбиэҥҥэ тиксиэхпит[+].


Килбиэннээх албан аат

18Бу билигин быстах кэмҥэ эрэйдэнэрбит, биһиэхэ кэнэҕэс арыллыахтаах килбиэҥҥэ холоотоххо, букатын туох да суолтата суох дии саныыбын[+]. 19Сиргэ-халлааҥҥа баар барыта Таҥара Бэйэтин уолаттарын хаһан аһаҕастык көрдөрөрүн эрэнэн туоххаһыйа көһүтэр; 20-21(айыллыбыт барыта сүпсүккэ бэйэтин көҥүлүнэн бэриммэтэҕэ, Бас Бэриннэрээччи көҥүлүнэн бэриммитэ); айыллыбыт эрэ барыта эрэнэр эрэлэ – өлөр өлүү хабалатыттан босхолонон, Таҥара оҕолорун килбиэннээх көҥүллэрин үллэстии[+]. 22Таҥара айбыта барыта күн бүгүҥҥэ диэри төрүүр талыыта киирбиттии ынчыктыырын, энэлийэрин билэбит; 23кини эрэ муҥнанар буолбатах, биһиги эмиэ, саҥа олох саҕаланыытын кэрэһилиир Тыыны ылбыттар, хаһан Таҥара уолаттара буоларбытын, эппит-сииммит толуйулларын кэтэһэн, испитигэр энэлийэбит[+]. 24Ол аата биһиги эрэлбитинэн быыһанан сылдьабыт. Биһиэхэ эрэннэриллибити хайыы үйэ көрөн турарбыт эбитэ буоллар, кэлбити тоҕо эмиэ кэтэһиэ этибитий[+]? 25Оттон өссө көрө иликпитин эрэнэр буоллахпытына, ону тулуурдаахтык күүтэбит.

26Тыын эмиэ биһигини, мөлтөхтөрү, бөҕөргөтөр; биһиги хайдах үҥүөхтээхпитин да билбэппит, ол гынан баран Тыын, киһи тылынан да кыайан эппэттии, дириҥник өрүтэ тыынан, Бэйэтэ биһиги туспутугар Таҥара иннигэр көрдөһөр. 27Киһи сүрэҕин курдаттыы Көрөөччү эмиэ Тыын туох санаалааҕын билэр – Тыын Таҥара көҥүлүнэн сибэтиэйдэр[†][*] тустарыгар көрдөһөр[+].

28Оттон Таҥараны таптыыр, Кини көҥүлүнэн ыҥырыллыбыт дьоҥҥо туох барыта үтүөнэн эргийэрин биһиги билэбит. 29Тоҕо диэтэххэ, Кини Уола элбэх бырааттыылартан улаханнара буоларын туһугар, Таҥара эрдэттэн, өссө төрүү да иликтэриттэн, билбит дьонун Бэйэтин Уолугар холоонноох буоларга анаабыта[+]. 30Онон Кини кими анаабытын ыҥырбыта, кими ыҥырбытын буруйтан быыһаабыта, оттон буруйтан быыһаабыт дьонун албан аатырдыбыта[+].


Таҥара таптала

31Бу кэннэ өссө тугу этиэхпитин сөбүй? Өскөтүн Таҥара биһиги диэки буоллаҕына, ким биһигини утарыаҕай[+]? 32Кини, Бэйэтин Уолун харыһыйбакка биһиги туспутугар толук биэрбит Таҥара, Уолун кытта атыны барытын биһиэхэ хайдах бэлэхтиэ суоҕай[+]? 33Таҥара талбыт дьонун ким буруйдуоҕай? Буруйтан быыһыыр Таҥара дуо[+]? 34Ким дьүүллүөҕэй? Ким да дьүүллүүр кыаҕа суох! Өлөн баран тиллибит Христос Иисус, Таҥара уҥа өттүгэр олорон, Бэйэтинэн биһиги туспутугар көрдөһөр[+]. 35Туох биһигини Таҥара[*] тапталыттан араарыаҕай: эрэй-муҥ дуу, араас кыһарыйыы, сойуолааһын дуу, аас-туор олох, дьадайыы, куттал суоһааһына дуу, болот дуу? Суруйууларга этиллэр: 36«Эн тускуттан биһигини күннэтэ өлөртүүллэр, өлөрүллэр бараан кэриэтэ көрөллөр»[+]. 37Ол эрээри биһиги маны барытын биһигини таптыыр Таҥара күүһүнэн кыайабыт[+]. 38Мин бигэтик итэҕэйэбин: өлөр өлүү да, олох да, Аанньаллар да, халлааҥҥа баар дьаһалталар, күүстэр да, билиҥҥи да, кэнэҕэски да кэм,[+] 39үөһээҥҥи үрдүк эйгэ да, алларааҥҥы үтүгэн да түгэҕэ, ханнык баҕарар атын айыллыбыт да биһигини Таҥара биһиэхэ Христос Иисус Айыы Тойоммутунан көрдөрбүт тапталыттан араарар кыаҕа суох.

### 9


Таҥара талбыт норуота

1Христос иннигэр кырдьыгы этэбин, сымыйалаабаппын, ону миэхэ Сибэтиэй Тыынынан суобаһым да бигэргэтэр –[+] 2улуукан кутурҕаҥҥа ылларан ааспат-бүппэт эрэйтэн мин сүрэҕим ыалдьар: 3хаан-уруу бырааттарым тустарыгар кырыыска туран, бэйэм Христостан араарылларбын ордоруом этэ![+] 4Кинилэри, Израиль дьонун, Таҥара Бэйэтин уолаттарынан ааттаабыта, кинилэргэ кэрэмэн килбиэнин көрдөрбүтэ, кинилэри кытта сөбүлэһии оҥорсубута, кинилэргэ Сокуону[†] биэрбитэ, Таҥараҕа дьиҥнээхтик сүгүрүйэр суолу арыйбыта, уонна эрэннэрэр тылларын кинилэргэ эппитэ; 5кинилэр улуу төрүттэрдээхтэр, үйэттэн үйэҕэ алгыстаах, баартан барытыттан үрдүк Таҥара – Христос – эмиэ кинилэр ортолоругар төрөөбүтэ, аминь[†].

6Ол эрээри Таҥара Израиль туһунан этиитэ хайдах да бэйэтин күүһүн ыһыктыбатаҕа. Израиль киһитэ эрэ барыта дьиҥ Израиль киһитэ буолбатах,[+] 7итиэннэ «Исаак ыччата эн ааккын ааттатыа» диэн этиллибитин быһыытынан[†] Авраамтан[†] үөскээбит эрэ барыта кини оҕото буолбатах[+]. 8Ол аата Авраам[†] оҕото эрэ барыта Таҥара оҕото дэммэт, арай Таҥара эрэннэриитинэн төрөөбүт эрэ оҕолор Кини оҕолоро дэнэллэр[+]. 9Оттон ол эрэннэрии тыла маннык этэ: «Бу кэмҥэ эмиэ кэлиэм, онно Сарра уолланыаҕа»[+].

10Итинэн эрэ бүппэт. Ревекка оҕолоро эмиэ биир аҕаттан, биһиги өбүгэбититтэн Исаактан, үөскээбиттэрэ[+]. 11Игирэлэр өссө төрүөхтэрин инниттэн (ол аата үтүөнү да, мөкүнү да оҥоруохтарын иннинэ, Таҥара талара туохтан да тутулуга суох көҥүлүн –[+] 12киһи дьайыытыттан буолбакка, Таҥара ыҥырарыттан эрэ тутулуктааҕын – көрдөрөөрү), Ревеккаҕа «улахана кыратыгар үлэһит буолуоҕа» диэн этиллибитэ. 13Онон «Иаковы Мин талан ыллым, оттон Исавы туораттым» диэн Суруйууларга этиллибит туолбута.

14Оччоҕо туох диибитий? Таҥара кырдьыгы көрбөт диибит дуо? Хайдах да инньэ диир кыахпыт суох. 15Таҥара Моисейга[†] этэр: «Үтүөнү оҥоруохпун баҕарар киһибэр үтүөнү оҥоруом, аһынарбын аһыныам»[+]. 16Онон Таҥара үтүөнү оҥороро ким да баҕатыттан, дьаныарыттан буолбакка, Таҥараттан Бэйэтиттэн эрэ тутулуктаах. 17Суруйууларга Таҥара фараоҥҥа: «Күүспүн эйигинэн көрдөртөрөөрү, Мин аатым сир үрдүнэн биллэрин ситиһээри эйигин үрдэппитим», – диир[+]. 18Онон Таҥара үтүөтүк сыһыаннаһыан баҕарбыт киһитигэр үтүөтүк сыһыаннаһар, өсөһүннэриэн баҕарбыт киһитин өсөһүннэрэр.


Таҥара уора-кылына уонна үтүө сыһыана

19«Оччоҕо туох иһин Кини киһини буруйдууруй? Ким кини көҥүлүн утары барыаҕай?» – диэҥ эн миэхэ[+]. 20Оо, эн, киһи, Таҥараны кытта мөккүһэр бу кимҥиний? Иһит оҥорор ууска оҥорбут иһитэ ама: «Тоҕо эн миигин маннык оҥордуҥ?» – диэн өрөлөһөн туруо дуо[+]? 21Көһүйэ охсооччу биир туойтан мааныга да, күннэтэ да туттуллар көһүйэни, хайатын да оҥороро көҥүлэ буолбатах дуо[+]?

22Арай оттон Таҥара Бэйэтин кырдьыктаах уорун-кылынын, сүдү күүһүн көрдөрөөрү, уордайбыт дьонун – имири эстиэхтээхтэри – өр тулуйбут буоллун, оччоҕо тугуй[+]? 23Албан аатырарга бэлэмнээбит, амарахтык сыһыаннаспыт дьонугар Бэйэтин албан аата хайдахтаах муҥура суох улуутун көрдөрөөрү оннук гыммыт буоллаҕына, оччоҕо тугуй? Оттон Кини амарахтык сыһыаннаспыт дьоно биһиги буолабыт эбээт! 24Кини биһигини, иудейдартан эрэ буолбакка, атын норуоттартан эмиэ ыҥырбыта;[+] 25ол туһунан Кини Осия кинигэтигэр этэр: «Атын норуоту Бэйэм норуоппунан ааттыам, таптаабатахпын тапталлааҕым диир буолуом[+]. 26Эһиги Мин норуотум буолбатаххыт диэбит сирбэр кинилэри Тыыннаах Таҥара уолаттара диэн ааттыахтара».

27Оттон Израиль туһунан Исайя[†] бу курдук өрө күүрүүлээхтик эппитэ: «Израиль уолаттара муора кумаҕыныы элбээбиттэрин да иһин, сорохторо эрэ быыһаныаҕа; 28Айыы Тойон туох да уталытыыта суох бэрт сотору сир дьонун бириигэбэрин таһаарыаҕа». 29Исайя[†] эрдэттэн эппитинии: «Өскөтүн Айыы Тойон Саваоф[*] аҕыйах дьон удьуорун биһиэхэ ордорботоҕо буоллар, биһиги Содомнаах Гоморра кэриэтэ буолуо этибит».


Израиль итэҕэлэ суоҕа

30Онон туох түмүккэ кэллибит? Таҥара кырдьыгын көрдөөбөтөх норуоттар итэҕэйэн кырдьык суолугар үктэннилэр,[+] 31оттон кырдьык сокуонун[†] көрдөөбүт Израиль ону булбата[+]. 32-33Киниэхэ тоҕо кыаллыбата? Тоҕо диэтэххэ кини итэҕэли буолбакка, Сокуон дьайыыларын[*] эрэммитэ. «Көр бу, Сиоҥҥа таас уурабын – бу таастан дьон иҥнэр буолуоҕа, очуос тааһы туруорабын – бу таастан охтор буолуоҕа. Ол эрээри Кинини итэҕэйэр киһи кыбыстыыга киириэ суоҕа» диэн Суруйууларга этиллибитин курдук, кинилэр «харгыс таастан» иҥнэн бүдүрүйбүттэрэ[+].

### 10

1Бырааттарыам! Сүрэҕим баҕарар баҕата, Таҥараҕа үҥэр үҥүүм – Израиль быыһаныыта[*]. 2Мин бэйэбинэн туоһулуубун: кинилэр Таҥара көҥүлүн ис сүрэхтэриттэн дьулуһан туран толоруохтарын баҕараллар, ол гынан баран бу дьулуһуулара дьиҥнээх билиигэ олоҕурбат[+]. 3Таҥара кырдьыгын билбэккэ, бэйэлэрин кырдьыктарын бигэргэтэ сатыыр буоланнар, кинилэр Таҥара кырдьыктаах көҥүлүгэр бас бэриммэтэхтэрэ[+]. 4Оттон Сокуон[†] бүтэр уһуга – Христос: онон билигин хас биирдии Кинини итэҕэйээччи кырдьыктаах көнө киһи буолар кыахтанар[+].


Быыһанар суол киһиэхэ барытыгар аһаҕас

5Сокуону[†] тутуһан быыһаныы туһунан Моисей[†] бу курдук суруйар: «Сокуон ирдэбилин барытын толорбут эрэ киһи олоххо тиксиэҕэ»[+]. 6Оттон итэҕэлинэн быыһаныы маннык этэр: «Ким халлааҥҥа тахсыай?» – диэн бэйэҕиттэн ыйытыма (Христоһу сиргэ түһэрэ сатаабыттыы). 7Эбэтэр: «Ким үтүгэн түгэҕэр түһүөй?» – диэмэ (Христоһу өлбүттэртэн таһаара сатаабыттыы)[+]. 8Оттон Суруйуулар туох дииллэрий? «Таҥара тыла эйиэхэ чугас: тылгар да баар, сүрэххэр да баар». Бу – итэҕэл тыла, биһиги үөрэтэр-иһитиннэрэр тылбыт. 9Иисуһу Айыы Тойон диэн тылгынан аһаҕастык билинэр уонна Таҥара Кинини өлбүттэртэн тилиннэрбитин ис сүрэххиттэн итэҕэйэр буоллаххына, быыһаныаҥ:[+] 10ким сүрэҕинэн итэҕэйэр – кырдьыксыт киһи диэн билиниллиэ, ким итэҕэлин аһаҕастык билинэр – быыһаныа. 11Суруйууларга «Кинини итэҕэйэр киһи кыбыстыыга киириэ суоҕа» диэн этиллэр[+]. 12Бу – туох да уратылаһыыта суох иудейдарга да, атын норуоттарга да барыларыгар туһуланар этии, тоҕо диэтэххэ Айыы Тойон барыбытыгар биир, Кини ыҥырар дьону барытын өлгөмнүк алгыыр[+]. 13«Айыы Тойону аатын ааттаан ыҥырбыт ханнык баҕарар киһи быыһаныа»[+].

14Оттон итэҕэйбэтэх дьон Кинини хайдах ыҥырыахтарай? Истибэтэх дьон хайдах итэҕэйиэхтэрэй? Иһитиннэрэр-кэпсиир киһи суох буоллаҕына, Кини туһунан хайдах истиэхтэрэй[+]? 15Үөрэҕи тарҕаттара ыыппатах буоллахтарына, хайдах баран кэпсиэхтэрэй? Суруйууларга этиллэр: «Эйэҕэ[*], үтүөҕэ үөрэтэр Евангелиены[†] иһитиннэрээччилэр кэлэллэрэ хайдах дьикти үчүгэйий!» 16Ол гынан баран истибит эрэ барыта ону ылыммыт буолбатах. «Айыы Тойон! Биһигиттэн истибитин ким итэҕэйдэ?» – диир Исайя[†][+]. 17Онон, итэҕэл Евангелиены[†] истииттэн үөскүүр, оттон Евангелиены Таҥара тылын[*] иһитиннэрээччилэр аҕалаллар[+]. 18Ол эрээри эһигиттэн ыйытыам этэ: кинилэр ама истибэтэхтэр үһү дуо? Биллэн турар, истибиттэрэ! «Кинилэр саҥалара бүтүн сир үрдүнэн дуораһыйбыта, эппит тыллара сир-халлаан сиксигэр тиийэ иһиллибитэ»[+].

19Өссө манныгы ыйытыам этэ: Израиль ама билбэтэх үһү дуо? Моисей[†] бастакынан эппитэ: «Норуот диэбэт норуоккутунан эһигини күнүүлэтиэм, Миигин өйдөөбөт хараҥа норуотунан эһигини абардыам». 20Исайя[†] буоллаҕына өссө ордук хорсуннук этэр: «Миигин көрдөөбөтөх дьон булан ыллылар, ыйыппатах дьоҥҥо Мин Бэйэбин биллэрдим». 21Оттон Израиль туһунан кини маннык диир: «Истигэнэ суох, өһөс норуокка уһун күнү быһа икки илиибин уунан турбутум».

### 11


Таҥара Израильга амарах сыһыана

1Манан тугу этиэхпин баҕарабыный? Ама Таҥара Бэйэтин норуотун киэр аста дуо? Биллэн турар, киэр аспат! Мин эмиэ Израиль киһитинэбин, Авраам[†] удьуорунабын, Вениамин аҕатын ууһуттан төрүттээхпин[+]. 2Суох, Таҥара эрдэттэн билбит норуотун киэр анньыбатаҕа. Суруйууларга Илия туһунан туох дэммитин билбэккит дуо? Кини Таҥараҕа:[+] 3«Айыы Тойон! Пророктаргын[†] өлөртөөтүлэр, сиэртибэнньиктэргин урусхаллаатылар. Соҕотох мин эрэ хааллым, аны билигин мин тыыммар турунан эрэллэр», – диэн Израилы үҥсүбүтүгэр 4Таҥара туох диэн хоруйдууруй? «Мин Ваал иннигэр сөһүргэстээбэтэх сэттэ тыһыынча киһини Бэйэбэр ордоруммутум», – диир. 5Ол курдук билигин эмиэ Таҥара Бэйэтин илгэлээх үтүөтүнэн[†] талан ылан ордоруммут дьоно бааллар[+]. 6Таҥара үтүөтүнэн буоллаҕына, ол аата киһи өҥөтүнэн буолбатах, онтон атын эбитэ буоллар Таҥара үтүөтэ үтүөнэн ааттаныа да суоҕа этэ; оттон бэйэҥ үтүө дьайыыгынан буоллаҕына, ол аата Таҥара үтүөтүнэн буолбатах, онтон атын эбитэ буоллар, эн үтүө дьайыыҥ хайыы-үйэ үтүөнэн ааттаныа суоҕа этэ[*].

7-8Оччоҕо хайдаҕый? Израиль дьулуспут сыалын ситиспэтэх. Ол сыалы сорохтор эрэ, Таҥара талбыт дьоно, ситиспиттэр, уоннааҕылара, итэҕэйбэккэ, эбии тыйыһырбыттар. Суруйууларга этиллибитин курдук, «Таҥара кинилэргэ улугуруу тыынын ыытан, күн бүгүҥҥэ диэри харахтара көрбөт, кулгаахтара истибэт»[+]. 9Давид[†] эмиэ этэр: «Малааһыннара бэйэлэригэр оҕуур, угаайы уонна туһах буоллун – сэттэрэ-сэлээннэрэ ситиэхтин; 10харахтара тугу даҕаны көрбөт гына бүрүлүннүн, систэрэ үйэ-саас тухары көммөтүн»[+].


Самсаммыт лабаалар

11Оччоҕо маннык ыйытыы үөскүүр: ама Израиль турбаттыы бүдүрүйбүтэ буолуо дуо? Биллэн турар, оннук буолбатах! Ол эрээри кинилэр охтоннор, кинилэргэ күнүүнү уһугуннараары, атын норуоттарга быыһабыл кэллэ. 12Онон кинилэр охтубуттарын түмүгэр аан дойду дьоно дэлэй алгыска тиксибит, кинилэр тутайбыттарын түмүгэр атын омуктар байбыт буоллахтарына, кэлин Израиль бүтүннүүтэ Таҥараҕа эргилиннэҕинэ, ол эргиллиитэ эмиэ аан дойдуга төһөлөөх элбэх үтүөнү тосхойуой!

13-14Билигин эһиэхэ, атын норуоттарга, туһаайан этэбин. Мин, норуоттар Апостоллара[†], Бэйэм хаан-уруу норуоппар күнүүнү уһугуннараммын, саатар, сорохторун эмэ быыһаан ылаайабыный диэн эрэл санаабын ыһыктыбакка Таҥараҕа сулууспалыырбынан киэн туттабын[+]. 15Бэйэм норуотум киэр анньыллыыта Таҥараны кытта бүтүн аан дойдуну эйэлэһиннэрбит эбит буоллаҕына, Таҥара кинилэри ылыныыта туохха холоонноох буолуой? Өлөн баран тиллиигэ тэҥнэһиэ суоҕа дуо[+]? 16Бастакы үүнүү быһыытынан[†] Таҥараҕа анаммыт тиэстэ сороҕо сибэтиэй буоллаҕына, тиэстэ бүтүннүүтэ сибэтиэй буолар. Силиһэ сибэтиэй буоллаҕына, лабаалара эмиэ сибэтиэйдэр[†].

17Сорох лабаалара тостубуттарыгар эн, дьиикэй маслина, кинилэр оннуларыгар самсанаҥҥын, дьиҥнээх маслина силиһин сүмэһинин үллэстэр буоллаххына,[+] 18лабаалартан үрдүктүк сананыма. Үрдүктүк сананар буоллаххына, сэрэн – силиһи эн туппаккын ээ, силис эйигин тутар. 19«Миигин сыһыннын диэн лабаа тостубута», – диэҥ, баҕар. 20Сөп, үчүгэй. Ол гынан баран кинилэр итэҕэйбэт буоланнар тостон түспүттэрэ, оттон эн итэҕэлгинэн тутуллан тураҕын: онон улаханнык сананыма, хата сэрэнэ сырыт. 21Таҥара төрүт-уус лабаалары харыһыйбатах буоллаҕына, көр, эйигин да харыһыйыа суоҕа[+]. 22Эн Таҥара үтүө да, кытаанах да сыһыанын көрөҕүн: тостон түспүккэ Кини кытаанах, оттон эйиэхэ, Таҥара үтүө санаатыгар эрэнэриҥ тухары, үтүө сыһыаннаах; уларыйдаххына – эн эмиэ кэрдиллиэҥ. 23Ол эрээри анарааҥҥылар, итэҕэйдэхтэринэ хат самсаныахтара: Таҥара төттөрү самсыыр күүстээх. 24Эн, дьиикэй маслинаттан быһыллан бараҥҥын, айылҕаҕын утаран, атын олордуу маслинаҕа самсаммыт буоллаххына, бу мас төрүт-уус лабаата төрөөбүт маһыгар самсанара, биллэн турар, быдан дөбөҥ буолуо.


Израиль бүтүннүүтэ быыһаныа

25Бырааттарыам! Улаханнык санамматыннар диэн, мин эһиэхэ биир кистэлэҥи арыйыахпын баҕарабын: Израиль дьоно быстах эрэ кэмҥэ, омуктар туһааннаах ахсааннара Таҥараҕа кэлиэр эрэ диэри, итэҕэйбэт тыйыс санааламмыттар. 26«Сионтан Быыһааччы[†] кэлэн, Иаков удьуордарын аньыыларын киэр гыныаҕа. 27Аньыыларын-буруйдарын суох гыннахпына, кинилэри кытта сөбүлэһии оҥорсуом», – диэн суруллубутун курдук, Израиль бүтүннүүтэ быыһаныаҕа.

28Кинилэр Евангелиены[†] ылыммакка, эһиги тускутугар Таҥараҕа өстөөхтөр, оттон талыллыбыт норуот быһыытынан – өбүгэлэрин туһуттан Таҥара таптыыр норуота буолаллар. 29Таҥара биэрбит бэлэҕин туура тутан ылбат, ыҥырыытын уларыппат. 30Эһиги, хаһан эрэ Таҥараҕа бас бэриммэт дьон, билигин, кинилэр бас бэриммэккэлэр, Таҥараҕа бырастыы гыннарбыккыт курдук,[+] 31кинилэр эмиэ, Таҥара эһигини бырастыы гыммытын иһин, Киниэхэ бырастыы гыннараары, тылын истибэттэр. 32Таҥара кэлин барыларын бырастыы гынар туһугар, бука барыларын истигэнэ суох буолуу билиэнигэр ылбыта.

33Оо, Таҥара баайа, муударай өйө, тугу барытын билэрэ-көрөрө муҥура да суох буоллаҕа! Таайыллыбат да буоллаҕа Кини дьүүлэ, өйдөммөт да буоллаҕа Кини суола-ииһэ![+] 34«Ким Айыы Тойон өйүн ситэн өйдөөбүтэ баарай? Ким Киниэхэ сүбэһит-амаһыт буолбута баарай[+]? 35Ким тугу биэрбиттээх буолан Киниттэн төлөбүр эрэйиэҕэй?» 36Туох барыта Киниттэн кэлэр, туох барыта Кининэн турар, туох барыта Киниэхэ ананар. Киниэхэ үйэттэн үйэҕэ албан аат, аминь[†]![+]

### 12


Христос биэрэр саҥа олоҕо

1Онон, бырааттарым, Таҥара амарах санаатын туһугар эһигиттэн көрдөһөбүн: бэйэҕитин бүүс-бүтүннүү Киниэхэ сөбүлэтэр тыыннаах сибэтиэй сиэртибэ быһыытынан[†] Таҥараҕа бэриниҥ – ол буолуо эһиги Киниэхэ дьиҥ духуобунай сулууспаҕыт[+]. 2Бу аньыылаах дойду сиэрин-майгытын батыһымаҥ, ол оннугар Таҥара көҥүлүн, Кини тугу үтүө, сөптөөх, эҥкилэ суох үчүгэй диирин билэр туһугар, өйдүүн-санаалыын төрдүттэн уларыйыҥ[+].

3Апостол[†] буолар алгыстаах бырааптаммыт киһи быһыытынан, эһиэхэ барыгытыгар этэбин: бэйэҕитин үрдүктүк санаммат буолуҥ, Таҥара хас биирдиигитигэр биэрбит итэҕэлинэн көрөн сөптөөхтүк сыаналаныҥ[+]. 4Холобура, бу бэйэбит эппитин-сииммитин да ылан көрүөҕүҥ: биир бэйэбит элбэх миэстэлэрдээхпит, ол миэстэлэрбит бары тус-туспа аналлаахтарын курдук,[+] 5биһиги эмиэ элбэх да буолларбыт, Христостуун холбоһоммут бука бары биир Эт-сиин буолабыт, оттон тус-туһунан ыллахха, бары биир Эт-сиин сорҕолорунабыт[+]. 6Онон Таҥараттан араас дьоҕуру бэлэх ыламмыт, бары тус-туһунан аналлаахпыт: Таҥара этэрин дьоҥҥо тиэрдэр кыахтаах пророк[†], итэҕэлин кыаҕынан көрөн, Таҥара этэрин тиэртин,[+] 7ким сулууспалыыр – сулууспалаатын, ким үөрэтэр – үөрэттин,[+] 8ким бөҕөргөтөр – бөҕөргөттүн, ким бэрсэр – ис сүрэҕиттэн бэристин, ким салайар – кыһамньылаахтык салайдын, ким үтүөнү оҥорор санаалаах – ол үтүөнү үөрэ-көтө оҥордун[+].


Таптал

9Тапталгыт истиҥ буоллун; куһаҕантан тэйэ туттуҥ, үчүгэйи тутуһуҥ[+]. 10Бырааттыы дьон быһыытынан бэйэ-бэйэҕитин истиҥник таптааҥ, атыттары бэйэҕитинээҕэр үрдүктүк тутуҥ;[+] 11эрчимҥитин энчирэтимэҥ, сүрэххит төлөнүн сөҕүрүтүмэҥ, Айыы Тойоҥҥо сулууспалааҥ; 12эрэлинэн уоскутунуҥ, ыарахаттарга кытаанах тулуурдаах буолуҥ, тиһигин быспакка үҥүҥ;[+] 13сибэтиэйдэр[†] кыһалҕаларын үллэстиҥ; айан дьонун амарахтык көрсүҥ[+]. 14Эһигини сойуолаһар дьону алҕааҥ, кинилэри кыраабакка-таныйбакка алгыыр эрэ буолуҥ[+]. 15Үөрэри кытта үөрсүҥ, ытыыры кытта ытаһыҥ[+]. 16Бэйэҕит икки ардыгытыгар иллээх буолуҥ, үрдүктүк сананымаҥ, кыраҕа-хараҕа, кыһалҕалаахха чугас буолуҥ, бэйэҕитинэн дуоһуйумаҥ;[+] 17куһаҕаҥҥа куһаҕанынан хардарымаҥ, бар дьон иннигэр үтүөнү эрэ оҥорорго кыһаллыҥ[+].

18Эһиги өттүгүтүттэн кыаллар буоллаҕына, дьону барытын кытта эйэ-дэмнээх буолуҥ[+]. 19Доҕотторуом, хаһан да куһаҕаны иэстэспэт буолуҥ, иэстэбили Таҥараҕа хаалларыҥ. «„Иэстэбил – Миэнэ, Мин иэстэһиэҕим“, – диир Айыы Тойон» диэн суруллубута[+]. 20Онон «өстөөххүн, аччык буоллаҕына, аһат, утаппыт буоллаҕына, утаҕын ханнар, инньэ гынан эн кинини кыбыһыннарыаҥ»[+]. 21Куһаҕаҥҥа кыайтарыма, куһаҕаны үтүөҕүнэн кыай.

### 13


Былааска бас бэринии

1Ханнык баҕарар киһи үрдүкү салалтаҕа бас бэриниэхтээх. Таҥараттан бэриллибэтэх былаас диэн суох; баар былаас барыта Таҥара көҥүлүнэн олохтоммута[+]. 2Ким былааһы утарар, ол Таҥара олохтообутун утарар, онон утарылаһааччылар бэйэлэринэн дьүүлү булунуохтара. 3Салайааччылар үтүөнү оҥорор дьоҥҥо буолбакка, куһаҕаны оҥорооччуларга кутталлаахтар. Былаастаахтартан куттаммат буолуоххун баҕараҕын дуо? Үтүөнү оҥоро сырыт, оччоҕо кинилэртэн хайҕалы эрэ ылыаҥ. 4Салайааччы – эйиэхэ үчүгэй буоларын туһугар Таҥараҕа үлэлиир. Оттон куһаҕаны оҥорор буоллаххына, сэрэн, кини мээнэҕэ болоттоох сылдьыбат: салайааччы, куһаҕаны оҥорооччулары уодьуганнаан, Таҥараҕа сулууспалыыр[+]. 5Онон буруйданыам диэн куттанан эрэ буолбакка, киниэхэ суобаскынан бас бэриниэх тустааххын. 6Ол иһин эһиги нолуок төлүүгүт. Салалта дьоно күннэтэ анал үлэлэрин толороллоругар Таҥараҕа сулууспалыыллар. 7Онон кимиэхэ баҕарар тугу биэриэхтээххитин: нолуок буоллун нолуогу, түһээн буоллун түһээни, ытыктабыл буоллун ытыктабылы, чиэс буоллун чиэһи биэрэр буолуҥ[+].


Бэйэ-бэйэҕэ сыһыан

8Кимиэхэ да туох да иэстээх хаалымаҥ, эһиги бэйэ-бэйэҕитигэр таптал эрэ иэстээх буолуохтааххыт. Чугастааҕытын таптыыр киһи Сокуон[†] ирдэбилин барытын толорбут[+]. 9Ол эбэтэр «көссүүлэһимэ», «өлөрүмэ», «уорума», «сымыйанан туоһулаама»[*], «атын киһи киэнигэр баҕарыма» диэн кэриэстэр бары атын кэриэстэри кытта «чугастааҕыгын, бэйэҕин таптыырыҥ курдук, таптаа» диэн этиигэ түмүллэллэр[+]. 10Таптал чугастааҕытыгар куһаҕаны оҥорбот, онон таптал Сокуон[†] бүттүүнүн туолуута буолар[+].

11Кэм-кэрдии кэмчитин билэр дьон сиэринэн олоруҥ: утуйбут уубутуттан уһуктар чааспыт[*] хайыы-үйэ кэллэ, быыһанарбыт бастаан итэҕэйбит кэммитинээҕэр билигин ордук чугаһаата[+]. 12Түүн ааһан, күн сырдаан эрэр. Онон хараҥа дьайыыларын киэр илгэммит, сырдыгынан сэбилэниэҕиҥ[+].

13Күнүскү кэм сиэринэн – дэлэй-былас көччүргээбэккэ, арыгылаабакка, имэҥирбэккэ, содурҕаабакка, иирсибэккэ, ордук санаспакка – үтүө быһыылаахтык[†] сылдьыаҕыҥ;[+] 14Айыы Тойоммутун Иисус Христоһу куйах оҥостуҥ, эппит-сииммит иннигэр кыһамньыны имэҥҥэ кубулутумаҥ[+].

### 14


Мөлтөх уонна күүстээх

1Итэҕэлэ бөҕөргүү илик киһини кытта, мөккүспэккэ эрэ сыһыаннаһар буолуҥ[+]. 2Холобура, биир киһи тугу барытын сиэххэ сөп дии саныыр, оттон итэҕэлэ бөҕөргүү илик киһи оҕуруот аһын эрэ аһыыр[+]. 3Аһыыр киһи аһаабаты сэниэ суохтаах, аһаабат киһи аһыыры сэмэлиэ суохтаах – Таҥара кинини эмиэ, эйигин ылыммытын курдук, ылыммыта[+]. 4Атын киһи кулутун сэмэлиир эн кимҥиний? Кулута охтубутун-охтубатаҕын Айыы Тойоно Бэйэтэ быһаарыа. Охтубут да буоллаҕына, туруоҕа – Таҥара[*] кинини туруорар күүстээх[+].

5Сорох киһи ханнык эрэ күнү ордук суолталыыр, оттон сороххо күн эрэ барыта тэҥ курдук. Хас биирдии киһи бэйэтэ хайдах өйдүүрүнэн салайтарыахтаах[+]. 6Ханнык эрэ күнү ордук суолталыыр киһи Айыы Тойон туһугар суолталыыр, оттон суолталаабат киһи – Айыы Тойон туһугар суолталаабат. Ким аһыыр, ол Таҥараҕа махтанан, Айыы Тойон туһугар аһыыр, ким аһаабат, ол эмиэ Таҥараҕа махтанан, Айыы Тойон туһугар аһаабат[+]. 7Биһигиттэн хайабыт да олороругар бэйэтин туһугар олорбот, өлөрүгэр бэйэтин туһугар өлбөт[+]. 8Олорор буоллахпытына, Айыы Тойон туһугар олоробут, өлөр буоллахпытына, Айыы Тойон туһугар өлөбүт: онон өлбүппүт да, тыыннаахпыт да иһин, өрүүтүн Айыы Тойон бас билиитигэр баарбыт[+].

9Христос өлбүттэри да, тыыннаахтары да баһылаары, өлөн баран олоххо төннүбүтэ[+]. 10Оччоҕо тоҕо эн бырааккын одуу быһа олороҕунуй? Оттон эн тоҕо бырааккын сэниигиний? Христос[*] дьүүлүгэр бары туруохпут[+]. 11Ол эбит буоллаҕына, «Олохпунан андаҕайабын, – диир Айыы Тойон, – сүһүөхтээх эрэ барыта Миэхэ сүгүрүйүөҕэ, тыллаах эрэ барыта Таҥараны билиниэҕэ», – диэн суруллубута[+]. 12Онон хас биирдиибит бэйэтин туһугар Таҥараҕа эппиэттиэҕэ[+].


Дьону аньыыга киллэримэ

13Онон аны бэйэ-бэйэбитин дьүүллэһэрбитин-ырытыһарбытын тохтотон, туох эмэ сылтаҕынан бырааппытын бүдүрүппэт, аньыыга киллэрбэт туһугар, кыһаллыаҕыҥ[+]. 14Мин Айыы Тойон Иисуһу ылыммыт бигэ санаабар, ис-иһиттэн кирдээх ас диэн суох, арай тугу эрэ оннук дии саныыр киһиэхэ эрэ ол ас кирдээх буолар[+]. 15Аһыыр аскын көрөн быраатыҥ хомойор буоллаҕына, ол аата эн хайыы-үйэ таптал сокуонун[†] кэспиккин. Аһыыр аскынан киһини өлөрүмэ – кини туһугар Христос өлбүтэ[+].

16Эһиги үчүгэй дииргитин атын дьон үөхпэттэрин курдук олоруҥ. 17Таҥара Саарыстыбата ас да, утах да буолбатах – Сибэтиэй Тыын үөскэтэр кырдьыктаах быһыыта,[†] эйэтэ, үөрүүтэ[+]. 18Христоска итинник сулууспалыыр киһи Таҥараҕа сөбүлэтэр уонна бар дьон ытыктабылын ылар.

19Онон эйэ дэмнээх буолуоҕуҥ, итэҕэлбитин бөҕөргөтүһэргэ дьулуһуоҕуҥ[+]. 20Таҥара оҥоһуутун ас туһуттан үрэйимэ. Ас барыта ыраас, ол эрээри аһыыр аскынан киһини аньыыга киллэрэр буоллаххына, сыыһа быһыыланаҕын[+]. 21Эн эт сииргиттэн, арыгы иһэргиттэн, биитэр өссө тугу эрэ гынаргыттан быраатыҥ бүдүрүйэр, аньыыга киирэр, итэҕэлэ мөлтүүр буоллаҕына, онтон аккаастаммытыҥ ордук. 22Ити туһунан бэйэҥ туох итэҕэл санаалааххын искэр тута сырыт, ону Таҥара эрэ биллин. Дьиҥ ис санаатынан олороругар бэйэтин сэмэлэммэт киһи алгыстаах. 23Оттон саарбаҕалыы-саарбаҕалыы аһыыр киһи хайыы-үйэ дьүүллэммит, тоҕо диэтэххэ искэр эрэммэккэ эрэ оҥороруҥ барыта – аньыы.

24-25Мин иһитиннэрэр Евангелием[†] уонна Иисус Христос туһунан итэҕэл тыла үөрэтэринэн, итиэннэ үйэлэр тухары кистэнэн баран, билигин пророктар[†] суруйууларыгар өлбөт үйэлээх Таҥара соруйуутунан, бары норуоттары итэҕэлгэ бас бэринэллэрин туһугар арыллыбыт кистэлэҥ кырдьык этэринэн, эһигини бөҕөргөтөр кыахтаах[+][+] 26соҕотох муударай Таҥараҕа үйэлэр тухары Иисус Христоһунан албан аат буолуохтун! Аминь[†][*][+].

### 15

1Биһиги күүстээхтэр бэйэбитин эрэ харана сатаабакка, мөлтөхтөргө сүгэһэрдэрин чэпчэтиһиэх тустаахпыт[+]. 2Хас биирдиибит чугастааҕытын итэҕэлин күүһүрдэр туһугар, киниэхэ үчүгэй буолаарай диэн, кинини үтүөҕэ үөрэтэргэ кыһаныахтаах[+]. 3«Эйигин үөҕээччилэр үөҕэр тыллара Миэхэ түстэ» диэн суруллубутун курдук, Христос эмиэ Бэйэтин туһун көрүммэтэҕэ[+]. 4Оттон урут суруллубут барыта, биһиги Суруйуулартан тулууру, уоскулаҥы сомсоммут эрэлбитин энчирэппэппит туһугар, биһигини өйдөтөн суруллубута[+].

5-6Киһиэхэ тулууру үөскэтэр, уоскулаҥы биэрэр Таҥара эһиги Христос Иисус холобурун батыһан, бука бары биир санаанан, биир куолаһынан Таҥараны, Айыы Тойоммут Иисус Христос Аҕатын айхаллыыргыт туһугар, эһиэхэ биир өйү-санааны үөскэтиэхтин[+].


Евангелие[†] бары норуоттарга туһуланар

7Онон Таҥара албан аатын туһугар бэйэ-бэйэҕитин, Христос эһигини ылыммытын курдук, ылынар буолуҥ. 8-9Иисус Христос – иудейдарга – Таҥара кырдьыктааҕын көрдөрөн, кинилэр өбүгэлэригэр эрэннэриллибити толороору, оттон атын норуоттарга – үтүө сыһыанын иһин Таҥараны айхаллыыр кыахтанныннар диэн – амарах санаатыттан үлэһит буолбута. Бу туһунан Суруйууларга «Онон Эйигин, Айыы Тойон, омуктар ортолоругар айхаллыам, Эн ааккар хайҕал ырыатын ыллыам» диэн этиллэр[+]. 10Өссө маннык баар: «Омуктар, Кини норуотун кытта бииргэ үөрүҥ-көтүҥ!» 11Итиэннэ этиллэр: «Айхаллааҥ Айыы Тойону, бары норуоттар! Уруйдааҥ Кинини, бары биис уустара!»[+]

12Исайя[†] эмиэ этэр: «Иессей силиһэ үөскээн, норуоттары баһылыы кэлиэҕэ, омуктар эрэнэр эрэллэрэ Кини буолуоҕа». 13Онон эрэлгит Сибэтиэй Тыынынан эбиллэ турарын туһугар, эрэл Таҥарата эһиэхэ итэҕэлгит хоту бары үөрүүнү, эйэни толору биэриэхтин.


Павел – атын норуоттарга ыытыллыбыт Апостол[†]

14Бырааттарыам, эһиэхэ бары үтүө, бары билии барыта толору баар, онон эһиги бэйэ-бэйэҕитин хайа баҕарар үөрэтиһэр-өйдөтүһэр кыахтааххыт диэн мин испэр бүк эрэнэ саныыбын. 15-16Ол эрээри, Таҥара үтүө алгыһынан атын норуоттар тустарыгар Христос Иисуска сулууспалыырым быһыытынан,[†] бу сорох-сорох суоллары эһиэхэ санатан балачча хорсуннук суруйдум. Норуоттар Сибэтиэй Тыын көмөтүнэн ырааһыран, Таҥара сөбүлүүр бэлэҕэ буолалларын туһугар, мин кинилэргэ Евангелиены[†] иһитиннэрэммин, Таҥараҕа сулууспалыыбын[+].

17Иисус Христостуун биир буолан Таҥараҕа сулууспалыырбынан мин киэн туттар кыахтаахпын. 18-19Христос норуоттары Таҥараҕа бас бэриннэрэр туһугар тылынан да, дьайыытынан да, араас сөҕүмэр бэлиэнэн, дьикти күүһүнэн, Таҥара Тыынын кыаҕынан миэхэ тугу оҥорторбутуттан ураты атыны этэргэ соруммат буоламмын, бу курдук хорсуннук этэрим сөп дии саныыбын. Христос Евангелиетын мин Иерусалимтан Иллириккэ тиийэ иһитиннэрбитим[+]. 20-21«Сураҕын да тута иликтэр билиэхтэрэ, кулгаахтарынан да истэ иликтэр истиэхтэрэ» диэн этиллибитин курдук, мин атыттар уурбут акылааттарыгар тутумаары, Евангелиены Христос аата өссө иһиллэ илик сиригэр иһитиннэрэргэ дьулуһарым[+]. 22Дьэ субу туһуттан бэрт элбэхтик мэһэйдэтэн эһиэхэ тиийбэккэ хаалбытым[+].


Павел Римҥэ сылдьар былаана

23Аны билигин бу диэки оннук сир бүттэ, онон эһиэхэ тиийэ сылдьар өрдөөҥҥү баҕа санаабын дьэ толороммун,[+] 24Испанияҕа сылдьан баран[*], эһиэхэ тиийиэм. Саатар ааһан иһэн көрсүһэн, кылгас кэмҥэ да буоллар, эһигинниин алтыһан дуоһуйуом этэ. Ол кэннэ миигин суолбар атааран биэриэххит этэ диэн эрэнэ саныыбын. 25Оттон бу билигин сибэтиэйдэргэ[†] туһалыыр санаалаах Иерусалимнаан эрэбин[+]. 26Македониялаах Ахайя христианнара Иерусалимнааҕы дьадаҥы бырааттарбытыгар көмө ыытарга быһаарыммыттара[+]. 27Үтүөкэн быһаарыныыны ылыннылар, уонна кинилэргэ иэстээх да буоллахтара: анарааҥҥылар бэйэлэрин духуобунай баайдарын омуктары кытта үллэстибиттэрин быһыытынан, омуктар эмиэ кинилэр сирдээҕи кыһалҕаларыгар көмөлөһүөх тустаахтар[+]. 28Бу сорукпун толорон, кинилэргэ анаан хомуллубуту булгуччу тиэрдэн баран, эһиэхэ таарыйан Испанияҕа барыам. 29Эһиэхэ тиийдэхпинэ, Христос Евангелиетын алгыһын[*] толору илдьэ тиийиэм диэн эрэнэбин.

30-31Бырааттарым, мин эһигиттэн Айыы Тойоммут Иисус Христос туһугар уонна Сибэтиэй Тыын тапталын туһугар көрдөһөбүн: Иудеяҕа баар итэҕэйбэт дьонтон быыһанарым итиэннэ Иерусалимҥа илдьэр көмөбүн сибэтиэйдэр[†] үөрүүнэн ылыналларын туһугар, Таҥараҕа үҥэн миигин кытта бииргэ туруулаһыҥ[+]. 32Оччоҕо, Таҥара биэрдэҕинэ, үөрэ-көтө тиийэн эһигини кытта бииргэ уоскуйуом этэ[+]. 33Эйэ-ил Таҥарата өрүү эһигини барыгытын кытта бииргэ буолуохтун. Аминь[†][*][+].

### 16


Тус эҕэрдэлэр

1Биир итэҕэллээхпитин, Кенхрея сиэркэбин диакониссатын Фиваны, эһиэхэ мэктиэлиибин[+]. 2Айыы Тойон туһугар кинини итэҕэйээччилэр сиэрдэринэн көрсүҥ, эһиэхэ сылдьан туох эмэ кыһалҕаланнаҕына, кытаатан көмөлөһүҥ. Бэйэтэ эмиэ туох да элбэх киһиэхэ, ол иһигэр миэхэ улаханнык тирэх буолбута[+].

3Христос Иисуска бииргэ сулууспалыыр доҕотторбор Прискиллалаах Акилаҕа миигиттэн эҕэрдэтэ тиэрдиҥ[+]. 4Кинилэр мин туспар олохторун толук ууралларын да кэрэйбэт этилэр; кинилэргэ мин эрэ буолбатах, омук христианнарын сиэркэптэрэ бары махтаналлар. Кинилэр дьиэтээҕи сиэркэптэригэр эҕэрдэтэ тиэрдиҥ.

5Ахайяҕа Христоһу аан бастакынан итэҕэйбит таптыыр Епенеппэр эҕэрдэ буоллун[+].

6Биһиги туспутугар бары күүһүн ууран туран үлэлээбит Мариамҥа эҕэрдэ.

7Эҕэрдэтэ тиэрдиҥ миигин кытта хаайыыга бииргэ олорбут аймахтарбар, Апостолларга[†] киэҥник биллэр, өссө мин иннибинэ Христоһу итэҕэйбит Андрониктаах Юнияҕа[*].

8Эҕэрдэ Айыы Тойон иннигэр таптыыр Амплийбар.

9Эҕэрдэ биһигини кытта бииргэ Христоска сулууспалыыр Урбаҥҥа уонна таптыыр Стахийбар.

10Эҕэрдэ Христос эрэллээх киһитинэн биллибит Апеллеска.

Эҕэрдэ Аристовул дьиэ кэргэттэригэр. 11Эҕэрдэ буоллун аймахпар Иродиоҥҥа уонна Наркисс дьиэ кэргэттэриттэн Айыы Тойону итэҕэйээччилэргэ.

12Эҕэрдэ Айыы Тойон туһугар сулууспалыыр Трифеналаах Трифосаҕа. Эҕэрдэ Айыы Тойон туһугар күүһүн харыстаабакка үлэлээбит күндү доҕорбор Персидаҕа.

13Эҕэрдэ Айыы Тойон талыылааҕа Руфка, миэхэ эмиэ ийэ буолбут кини ийэтигэр[+].

14Эҕэрдэ Асинкрикка, Флегоҥҥа, Ермҥа, Патровка, Ермийгэ уонна кинилэри кытта баар атын бырааттарбытыгар.

15Эҕэрдэ Филологка, Юлияҕа[*], Нирейга, кини балтыгар уонна Олимпаҥҥа, итиэннэ кинилэргэ баар сибэтиэйдэргэ[†] барыларыгар.

16Бэйэ-бэйэҕитин сибэтиэй уураһыынан эҕэрдэлэһиҥ. Христос сиэркэптэрэ бары эһиэхэ эҕэрдэ ыыталлар[+].

17Бырааттарыам, эһигиттэн көрдөһөбүн: үөрэммит үөрэххитин утары баран эһиэхэ хайдыһыыны таһаарар, моһолу үөскэтэр дьонтон сэрэниҥ; кинилэртэн тэйэ туттуҥ[+]. 18Оннуктар Айыы Тойоммутугар Иисус Христоска[*] буолбакка, куртахтарыгар кулут буолаллар, өс-киирбэх дьон сүрэҕин ньуолбар саҥаларынан, уран тылларынан сүүйэллэр[+]. 19Эһиги истигэҥҥитин киһи барыта билэр, онон мин эһигиттэн үөрэбин эрэ; ол эрээри, үтүөнү оҥорорго муударай өйдөөх, мөкүнү оҥорорго муҥур өйдөөх буолуоххутун баҕарабын[+].

20Эйэ-ил Таҥарата бэрт сотору сатананы атаххыт анныгар сууһарыаҕа. Айыы Тойоммут Иисус Христос[*] илгэлээх үтүөтэ[†] эһигини эҥээрдэһиэхтин. Аминь[†][+].

21Бииргэ сулууспалыыр доҕорбуттан Тимофейтан эҕэрдэтэ тутуҥ; аймахтарым Луций, Иасон уонна Сосипатр эмиэ эҕэрдэлэрин тиэрдэллэр[+].

22Мин эмиэ, бу суругу суруйбут Тертий, эһиэхэ христианныы эҕэрдэбин ыытабын.

23Миигин да, сиэркэби да дьиэтигэр түмэр Гаий эһиэхэ эҕэрдэтин ыытар.

Куорат казначейа Ераст уонна бырааппыт Кварт эҕэрдэлэрин ыыталлар[*][+].

24Эһигинниин бука барыгытыныын Айыы Тойоммут Иисус Христос илгэлээх үтүөтэ[†] эҥээрдэһиэхтин. Аминь.[†]

## 1 Коринф христианнарыгар

### 1 Коринф христианнарыгар

1 Коринф христианнарыгар


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


### 1


СИБЭТИЭЙ ПАВЕЛ АПОСТОЛ КОРИНФ ХРИСТИАННАРЫГАР БАСТАКЫ ИЛДЬИТ СУРУГА

1-2Таҥара Коринф[*] куораттааҕы сиэркэбигэр: Христос Иисуһу итэҕэйэн Таҥараҕа анаммыттары, сибэтиэй буоларга ыҥырыллыбыттары кытта бииргэ ханна баҕарар – кинилэргэ да, биһиэхэ да, – Айыы Тойоммут Иисус Христос аатын ыҥырааччыларга бука барыгытыгар – Иисус Христос Апостола[†] буоларга Таҥара көҥүлүнэн ыҥырыллыбыт Павелтан уонна бырааккытыттан Сосфентан[+].

3Эһиэхэ Аҕа Таҥарабытыттан уонна Айыы Тойон Иисус Христостан бары илгэлээх үтүөнү[†] кытта эйэ-ил тосхойо туруохтун!


Таҥараҕа махтаныы

4Эһиги Христос Иисуһу итэҕэйэн Таҥара илгэлээх үтүөтүн[†] бэлэх ылбыккыт иһин, мин Таҥарабар өрүүтүн махтанабын. 5Христостуун биир буолан, эһиги тугу барытын – тыл уонна билии бары баайын – сомсубуккут[+]. 6Биһиги Христос туһунан туоһулаабыппыт кырдьыгын Таҥара ити курдук бигэргэппит буолан, 7эһиги билигин, Айыы Тойоммут Иисус Христос кэлэрин кэтэһэргитигэр, Сибэтиэй Тыын биэрэр ханнык да дьоҕурунан тутайбаккыт[+]. 8Айыы Тойоммут Иисус Христос Күнүн эһиги туох да буруйа-сэмэтэ суох көрсөргүт туһугар, Кини эһигини тиһэҕэр тиийэ халбаҥнаабат чиҥ гыныаҕа[+]. 9Уолун Иисус Христоһу, биһиги Айыы Тойоммутун кытта ыкса бодоруһарга эһигини ыҥырбыт Таҥара ити курдук эрэбил[+].


Итэҕэйээччилэр хайдыһыылара

10Бырааттарыам, Айыы Тойоммут Иисус Христос аатынан эһигиттэн көрдөһөбүн: бука бары сүбэҕитин түмэн биири этэр буолуҥ, бэйэ-бэйэҕит икки ардыгар ханнык да хайдыһыы ончу суох буоллун, бары биир тыынынан, биир санаанан сомоҕолоһуҥ[+]. 11Хлоя дьиэ кэргэниттэн иһиттэхпинэ, бырааттарым, эһиги бэйэҕит искитигэр мөккүөрдээх эбиккит[+]. 12Ити эһиги хас биирдиигит «мин Павел киһитэбин», «оттон мин Аполлос киэнэбин», «мин Кифаны батыһабын», «оттон мин – Христоһу» дииргитин этэбин[+]. 13Ама Христос хас да бөлөххө хайынна дуо?[*] Эбэтэр эһиги тускутугар кириэскэ Павел тиириллибитэ этэ дуу? Эбэтэр эһиги Павел аатынан сүрэхтэммиккит дуу[+]? 14Эһигиттэн Крисп уонна Гаий кэннэ атын кими да сүрэхтээбэтэҕим иһин Таҥараҕа[*] махтанабын,[+] 15онон бэйэтин аатынан сүрэхтээбитэ диэн миигин ким да этэр кыаҕа суох. ( 16Өссө Стефан дьиэ кэргэнин сүрэхтээбитим, онтон атыттары сүрэхтээбиппин өйдөөбөппүн.)[+] 17Христос миигин сүрэхтээтин диэн буолбакка, Евангелиены[†] иһитиннэрдин диэн ыыппыта, итиэннэ Христос Кириэһин күүһүн сүтэрбэтим туһугар, Кини миэхэ киһи аймах муудараһын тутуннарбатаҕа[+].


Христос – Таҥара сүдү күүһэ, муудараһа

18Кириэс туһунан үөрэтии, өлүү суолунан баран иһээччилэр истэллэригэр «өйө суох дойҕох», оттон биһиэхэ, быыһанааччыларга, Таҥара күүһэ буолар[+]. 19Суруйууларга «муударайдар муударастарын моҥкуруут ыытыам, билиилээхтэр билиилэрин билиниэм суоҕа» диэн этиллэр. 20Оччоҕо ханна баарый муударай өйдөөх? Ханна баарый дириҥ билиилээх сокуонньут[†]? Ханна баарый бу үйэ сатабыллаах мөккүһээччитэ? Бу аан дойду муудараһа олох да муударайа суоҕун Таҥара көрдөрдө буолбаат[+]? 21Бу аан дойду бэйэтин муударай өйүн күүһүнэн Таҥараны, Кини муудараһын көрөн билбэтэҕин иһин, Таҥара Кинини итэҕэйээччилэри биһиги үөрэтэр үөрэхпит «өйө суох» тылынан быыһыырга быһаарыммыта. 22Иудейдар итэҕэтэр дьикти бэлиэлэри эрэйэллэр, гректэр үрдүк муудараһы көрдүүллэр,[+] 23оттон биһиги – кириэскэ тиириллибит[†] Христос туһунан иһитиннэрэбит. Кини иудейдарга – харгыс таас, атын норуоттарга – «өйө суох дойҕох»,[+] 24оттон ыҥырыылаахтарга, кинилэр, иудей да, грек да буоллуннар, Таҥара күүһэ уонна үрдүк муудараһа – Христос – буолар;[+] 25тоҕо диэтэххэ, Таҥара «муударайа суох» курдук дьайыыта дьон дьайыытынааҕар муударай, Таҥара «мөлтөх» курдук дьайыыта дьон дьайыытынааҕар күүстээх.

26Бырааттарым, Таҥара ыҥырыылаахтара, бэйэҕитин да ылан көрүҥ: эһиги урут ким-туох дьон этигитий? Бу дойду сыанабылынан муударай дэтиэх эһиэхэ элбэҕэ көстүбэт, кыахтаах-былаастаах дэтиэх хойуута суох, үтүө төрүттээх дэтиэх эмиэ аҕыйах. 27Ол эрээри Таҥара, муударайдары саакка ыытаары, бу дойду муударайа суоҕун, кыахтаахтары кыбыһыннараары, бу дойду кыаҕа суоҕун талбыта; 28суолталааҕы суох оҥороору, бу дойду аата-суола суоҕун, биллибэтин-көстүбэтин, суолтата суоҕун талан ылбыта[+]. 29Онон хайа да киһи Таҥара иннигэр өҥнөр кыаҕа суох[+]. 30Таҥара биһигини Христос Иисустуун биир гынан, Христос биһиги муудараспыт буолбута, биһигини буруйтан быыһаабыта, Бэйэтигэр анаммыт сибэтиэй дьон гынан толуйан ылбыта[+]. 31Онон «ким эмэ тугунан эмэ хайҕаныан баҕарар буоллаҕына, Айыы Тойон дьайыытынан хайҕаннын»[+].

### 2

1Бырааттарым, мин эһиэхэ Таҥара туһунан кэрэһилии[*] кэлэрбэр этэр тылым дэгэтинэн кэрэхсэтэ, өркөн өйбүнэн сөхтөрө кэлбэтэҕим[+]. 2Эһиэхэ сылдьар кэммэр мин Иисуһу – кириэскэ тиириллибит[†] Христоһу – эрэ билэргэ, онтон атыны барытын таһыччы умнарга быһаарыммытым[+]. 3Онон эһиэхэ мөлтөөн-ахсаан, ис-испиттэн саллан, улаханнык долгуйан сылдьыбытым[+]. 4-5Эһиги итэҕэлгит киһи муудараһыгар буолбакка, Таҥара күүһүгэр тирэҕирэрин туһугар, мин этэр тылым да, үөрэтэр үөрэҕим да киһи муудараһын итэҕэтиилээх тыла буолбакка, Тыын күүһүн кэрэһитэ буолбута[+][+].


Сибэтиэй Тыын биэрэр муудараһа

6Оттон дьиҥ муудараһы биһиги сиппит-хоппут дьоҥҥо иһитиннэрэбит; биһиги бу үйэ да, бу үйэ баранар былаастаах баһылыктарын да муудараһын буолбатах,[+] 7Таҥара муудараһын – Кини биһигини албан аатырдар туһуттан, ханнык да үйэ үүнүөн инниттэн оҥкуллаан баран, кэмэ кэлиэр диэри кистии сылдьыбыт кистэлэҥин – иһитиннэрэбит[+]. 8Биһиги иһитиннэрэр муудараспытын бу үйэ баһылыктарыттан ким да билбэтэх; билбиттэрэ эбитэ буоллар, кэрэмэн килбиэн Айыы Тойонун кириэскэ тиириэ суох этилэр[+]. 9Ол гынан баран Суруйууларга этиллибитин курдук, «Таҥара Кинини таптыыр дьоҥҥо тугу бэлэмнээбитин биир эмэ киһи хараҕынан көрбүтэ, кулгааҕынан истибитэ, сүрэҕинэн сэрэйбитэ диэн суох».

10Оттон биһиэхэ Таҥара бу кистэлэҥ муудараһы Бэйэтин Тыынынан арыйбыта; Тыын ол курдук тугу барытын, бэл диэтэр, Таҥара түгэҕэ биллибэт дириҥнэрин кытта чинчийэр[+]. 11Киһи ис санаатын ким билбитэ баарай? Арай киһи бэйэтин ис тыына эрэ ону билиэн сөп. Син ол кэриэтэ Таҥара санаатын Таҥара Тыыныттан атын ким даҕаны билбэт[+]. 12Ол эрээри биһиги, Таҥара биһиэхэ тугу бэлэх биэрбитин билэр туһугар, бу дойду тыынын буолбакка, Таҥара ыыппыт Тыынын ылбыппыт[+]. 13Биһиги бу туһунан киһи аймах муудараһыттан үөрэммит тылбытынан биллэрэр буолбатахпыт, Тыын үөрэппит тылларынан духуобунайы духуобунайдык[*] быһаарабыт[+]. 14Таҥара Тыына суох киһи Таҥара Тыыныттан кэлэри ылыммат, кини ол кэлэри «өйө суох дойҕох» дии саныыр, итиэннэ өйдүүр да кыаҕа суох, тоҕо диэтэххэ ону Тыын эрэ көмөтүнэн өйдүөххэ-дьүүллүөххэ сөп[+]. 15Оттон Таҥара Тыынын ылыммыт духуобунай киһи тугу барытын өйдүүр-дьүүллүүр, арай кинини ким даҕаны дьүүллүүр кыаҕа суох. 16«Айыы Тойон өйүн ким ситэн өйдөөбүтэ баарай? Ким Киниэхэ сүбэһит-амаһыт буолбута баарай?» Оттон биһиги Христос өйүн өй гыммыппыт[+].

### 3


Биһиги Таҥараҕа бииргэ сулууспалыыбыт

1Бырааттарым, мин эһигини кытта духуобунай дьоннуун курдук кэпсэтэр кыаҕа суох буоламмын, өссө да бөҕөргүү илик дьоннуун, Христоһу итэҕэйэр олохторугар кэм да уу ньулдьаҕай сылдьар кыра оҕолордуун курдук кэпсэтэрим. 2-3Кыайан аһыыр кыаххыт суоҕун иһин, мин эһигини хоччорхой аһынан буолбатах, үүтүнэн аһаппытым. Эһиги өссө да бөҕөргүү илик буолаҥҥыт, билигин даҕаны хоччорхойу аһыыр кыаххыт суох. Бэйэҕит ыккардыгытыгар ордугурҕаһар, мөккүһэр, тыл тылгытыгар киирсибэт[*] буоллаххытына, бөҕөргүү иликкит, кэм да бу аньыылаах дойду куолутунан олороҕут буолбатах дуо[+][+]? 4Биирдэскит «мин Павел киһитэбин», атыҥҥыт «мин Аполлос киһитэбин» дэһэ сылдьар буоллаххытына, ол аата бу дойду үгэһин тутуһар буолбатаххыт дуо? 5Павел диэн кимий? Аполлос диэн кимий? Хайалара да, ону да Айыы Тойон биирдии бэйэлэригэр төһөнү биэрбитинэн, эһигини итэҕэлгэ сирдээн аҕалбыт үлэһиттэр эрэ буолаллар[+]. 6Мин үүнээйи сиэмэтин олордубутум, Аполлос уу куппута, оттон ону Таҥара үүннэрбитэ[+]. 7Ол иһин олордооччу да, уу кутааччы да туох даҕаны суолталара суох, арай ону үүннэрэр Таҥара эрэ суолталаах![+] 8Олордооччу да, уу кутааччы да биир үлэни толороллор эрээри, хайалара даҕаны төлөбүрү төһөнү үлэлээбитинэн ылыаҕа[+]. 9Биһиги Таҥараҕа бииргэ сулууспалыыр үлэһиттэрбит, оттон эһиги Таҥара сонуога, Таҥара тутуута буолаҕыт[+].

10Таҥара миэхэ биэрбит үтүө дьоҕурун туһанан, мин мындыр тутааччы быһыытынан[†] дьиэ акылаатын түһэрбитим, оттон ол үрдүгэр атын киһи салгыы тутар; ол гынан баран, хас биирдии киһи хайдах туттарын көрүнүөх тустаах[+]. 11Хайыы-үйэ түһэриллибит акылааттан атын акылааты ким даҕаны уурар кыаҕа суох; ууруллубут акылаат – Иисус Христос[+]. 12Бу акылаат үрдүгэр ким баҕарар кыһыл да, үрүҥ да көмүстэн, күндү таастан да, мастан да, оттон да, соломоттон да дьиэ туттубутун иннигэр, 13хайдах үлэлээбитэ көстөн кэлиэҕэ: ким хайдах үлэлээбитин кэнэҕэс Күн сырдатан көрдөрүөҕэ; оччоҕо барыта уотунан арыллыаҕа – хас биирдии киһи үлэтэ-хамнаһа хайдаҕын уот тургутуоҕа[+]. 14Ким туппут тутуута тулуспут – ол наҕараада ылыаҕа, 15оттон ким туппута умайбыт – хоромньуланыаҕа; бэйэтэ быыһаныа гынан баран, умайа турар уоттан өрүһүнэр курдук буолуоҕа.

16Эһиги Таҥара дьиэтэ[†] буоларгытын, искитигэр Таҥара Тыына баарын, ама, билбэккит дуо[+]? 17Таҥара дьиэтин үрэйбит киһини Таҥара бэйэтин үрэйиэҕэ: Кини дьиэтэ ол курдук сибэтиэй; оттон Кини дьиэтэ эһиги буолаҕыт![+]

18Эһигиттэн ким даҕаны бэйэтин албыннамматын. Биирдэскит эмэ бу дойду сиэринэн муударайбын дэнэр буоллаҕына, дьиҥ муударай буоларын туһугар өйө суох буолбута ордук. 19Бу дойду муудараһа Таҥара хараҕар өйө суох буолууга тэҥнэһэр. Суруйууларга этиллэр: «Кини муударай өйдөөхтөрү бэйэлэрин доҕуурдарыгар иҥиннэрэр»[+]. 20Өссө маннык баар: «Муударай өйдөөхтөр өйдөөҕүмсүйэллэрэ туох да көдьүүһэ суоҕун Айыы Тойон билэр»[+].

21Онон ким даҕаны киминэн эмэ өттөйөн хайҕанар туһунан санамматын даҕаны, тоҕо диэтэххэ, туох барыта эһиэнэ буолар: 22Павел да, Аполлос да, Кифа да, бу аан дойду да, олох да, өлөр өлүү да, билиҥҥи да, кэлэр кэм да – барыта эһиэнэ. 23Оттон эһиги – Христос киэннэрэҕит, Христос буоллаҕына – Таҥара киэнэ[+].

### 4


Христос Апостоллара[†]

1Онон ким баҕарар биһигини Таҥара кистэлэҥин биллэрэр анал соруктаах Христос үлэһиттэрин быһыытынан[†] көрүөх тустаах. 2Хас биирдии оннук үлэһиттэн эрэллээх буолара эрэйиллэр. 3Оттон бэйэм туспунан этэр буоллахпына, эһиги да, атыттар да миигин хайдах дьүүллүүргүтүгэр мин дьөрү улахан суолтаны уурбаппын; бэйэбин бэйэм да дьүүллэнэ барбаппын. 4Төһө да суобаһым ырааһын иһин, буруйа-сэмэтэ суохпун дэммэппин; мин судьуйам – Айыы Тойон[+]. 5Онон кэмин иннинэ, Айыы Тойон кэлиэр диэри, кими даҕаны дьүүллээбэт-ырыппат буолуҥ. Кини кэлэн, хараҥаҕа кистэммити сырдаттаҕына, сүрэх кистэлэҥин арыйдаҕына, дьэ оччоҕо хас биирдии киһи Таҥараттан хайҕал ылыаҕа[+].

6Бырааттарым, бу маны барытын эһиги тускутугар, суруллубуту аһары түһэн өйдөөҕүмсүйбэт буола үөрэнэргит, бэйэ-бэйэҕит иннигэр үрдүктүк санаммаккыт туһугар, бэйэбин уонна Аполлоһу холобур гынан этэбин[+]. 7Кырдьыга даҕаны, эйигин атыттартан ким чорботоруй? Таҥараттан ылбатаҕым диириҥ эйиэхэ туох баарый? Оттон ылбыт буоллаххына, тоҕо ылбатах киһиэхэ дылы хайҕанаҕын[+]?

8Хата эһиги хайыы-үйэ силиккит ситэ охсубут дии! Номнуо аһара байбыккыт, биһигинэ суох ыраахтааҕы буолбуттуу санаммыккыт. Оо, арай, биһиги эһигинниин бииргэ ыраахтааҕылыырбыт туһугар, эһиги дьиҥнээхтии ыраахтааҕы буолбуккут эбитэ буоллар дуу![+] 9Ол эрээри, биһиги бүтүн аан дойду – Аанньаллар да, киһи аймах да – хараҕар испэктээк буолбуппут; ол иһин саныыбын ээ: Таҥара биһигини, Бэйэтин Апостолларын,[†] өлөргө ууруллубут дьоннуу, аһаҕастык тиһэх миэстэҕэ туруорарга быһаарбыт[+]. 10Биһиги Христос туһугар өйө суохпут – эһиги Христостуун биир буолан өйдөөххүт; биһиги мөлтөхпүт – эһиги күүстээххит; эһиги албан ааттааххыт – биһиги сэнэбилгэ сылдьабыт[+]. 11Күн бүгүҥҥэ диэри аччыктыыбыт, утатабыт, сыгынньах сылдьабыт, холдьоҕуллабыт, сири-дойдуну кэрийэбит,[+] 12кыһыл илиибитинэн үлэлээн айахпытын булунабыт. Үөхтэхтэринэ – алгыыбыт, сойуолаатахтарына – тулуйабыт;[+] 13баһааҕыртахтарына – үтүөнэн хардарабыт; биһиги бу дойдуга бөх-сыыс кэриэтэ билиҥҥэ диэри бар дьон тэпсилгэнигэр сылдьабыт.

14Маны эһигини кыбыһыннараары буолбатах, таптыыр оҕолорбор курдук өйдөтөөрү, суруйабын[+]. 15Христоһу итэҕэйэр олоххутугар төһө да эһигини тыһыынчанан иитээччи такайбытын иһин, эһиги элбэх аҕалаах буолбатаххыт, мин эһиэхэ Христос Иисус туһугар Евангелиены[†] иһитиннэрэммин эһиги аҕаҕыт буолбутум[+]. 16Ол иһин эһигиттэн көрдөһөбүн: мин Христоһу холобур туттарым курдук, эһиги эмиэ миигин холобур туттуҥ[+]. 17Бу туһуттан эһиэхэ таптыыр уолбун, Айыы Тойон эрэллээх киһитин Тимофейы, ыыттым. Кини эһиэхэ тиийэн мин Христоһу[*] батыһар суолум-ииһим ханна да, хайа да сиэркэпкэ үөрэтэрбиттэн уҥа-хаҥас халбаҥнаабатын өйдөтүөҕэ[+].

18Миигин кэлбэт эрэ диэн, сорох-сороххут олус улаханнык санаммыт. 19Ол эрээри Айыы Тойон барар суолбун салайан биэрдэҕинэ, өтөр эһиэхэ тиийэммин, улаханнык санаммыттар тылларын буолбатах, күүстэрин тургутан көрүөҕүм[+]. 20Таҥара Саарыстыбата киһи тылыгар буолбатах, ис күүһүгэр биллэр[+]. 21Онон хайатын ордороҕут? Чыпчаххайдаах тиийэрбин дуу, сымнаҕас-сылаас таптал тыыннаах тиийэрбин дуу[+]?

### 5


Содур быһыыны саралааһын

1Бэл Таҥараны итэҕэйбэт омуктарга да баара иһиллибэтэх содур быһыы-майгы[†] эһиэхэ үөдүйбүтүн туһунан кырдьык сурах тиийэн кэллэ. Эһигиттэн бииргит аҕатын кэргэнин ылан олорор диэн иһиттим[+]. 2Итинник быһыыламмыт киһини бэйэҕит эйгэҕититтэн таһаарар, ытыыр-кэмсинэр оннугар, эһиги өссө улаханнык санана сылдьаҕыт. 3-4Төһө да эһиги ортоҕутугар суоҕум иһин, ис тыыммынан эһигинниин бииргэ буоламмын, мин хайыы-үйэ манныгы быһаардым: Айыы Тойоммут Иисус Христос[*] аатын ааттаан түмсэргитигэр, онно миигин эмиэ киллэрэн туран, итинник быһыыламмыт киһини Айыы Тойоммут Иисус Христос күүһүнэн[+] 5сатанаҕа биэриҥ: Айыы Тойоммут Иисус Христос Күнүгэр[*] дууһата быыһанарын туһугар, этэ-сиинэ эрэйдэннин[+].

6Эһиги тугунан да хайҕанар кыаххыт суох. Кыра аһытыыттан тиэстэ бүтүннүүтэ көтөҕүллэрин ама билбэт үһүгүт дуо[+]? 7Онон, аньыыттан ырааһыран саҥа тиэстэ буолар туһугар, эргэ аһытыыны кыһыйан ылан киэр быраҕыҥ; биһиги Паасхабыт[†] Христос хайыы-үйэ биһиги туспутугар сиэртибэлэнэн турар, онон эһиги аһытыыта суох ньулуун килиэп буолаҕыт[+]. 8Паасха[†] бырааһынньыгын омсо-кыдьык, куһаҕан быһыы аһытыытыгар көтөҕүллүбүт эргэ килиэбинэн буолбакка, көтөхтөрүүтэ суох ыраас быһыы, кырдьыктаах буолуу килиэбинэн ылыаҕыҥ[+].

9Эһиэхэ ыыппыт сурукпар содур дьону кытта бодоруһумаҥ диэн суруйан турабын[+]. 10Мин бу дойду содур, иҥсэ-обот, албын-түөкэй, эбэтэр эмэгэккэ сүгүрүйэр дьонун туһунан эппэтэҕим, оннук эбитэ буоллар, эһиги бу дойдуттан тахсан барбыккыт көнө буолуо этэ; 11ол оннугар, биир итэҕэллээх бырааппыт дэтэ сылдьан содур, эбэтэр иҥсэ-обот, эмэгэккэ сүгүрүйэр, эбэтэр быдьар тыллаах-өстөөх, итирэр-кутурар, уорар дьону кытта бодоруһумаҥ диэн суруйбутум; оннуктары кытта бииргэ аһаабат да буолуҥ[+]. 12-13Таска сылдьар туора дьону хайаан мин дьүүллүөмүй? Таһынааҕылары Таҥара дьүүллүүр. Оттон иһинээҕилэри эһиги бэйэҕит дьүүллүөхтээххит буолбатах этэ дуо? Онон «содур дьону бэйэҕит искититтэн туоратыҥ»[+].

### 6


Итэҕэйээччилэр бэйэ-бэйэлэрин кытта сууттаһыылара

1Эһигиттэн хайаҕыт эрэ биир итэҕэллээх быраатын кытта мөккүөрдээх буоллаҕына, ол дьыаланы сибэтиэйдэргэ[†][*] биэрэн быһаартарарын оннугар, хайдах санаата баран Таҥараны итэҕэйбэт дьоҥҥо сууттатарый[+]? 2Сибэтиэйдэр[†] бу аан дойдуну сууттуохтаахтарын эһиги билбэккит дуо? Оннук бүтүн аан дойдуну дьүүллээри сылдьан, хайаан букатын дуона суох кыра дьыаланы бэйэҕит кыайан дьүүллээбэккитий[+]? 3Биһиги кэнэҕэс бэл аанньаллары дьүүллүөхтээхпитин эһиги билбэккэ сылдьаҕыт дуо? Оччотугар күннээҕи дьыаланы-куолуну быһаарсарбыт быдан дөбөҥ буолаарай? 4Эһиги күннээҕи олоххут үҥсүүтүн-харсыытын сиэркэпкэ туох да ыйааһына суох дьонунан тоҕо быһаартараҕытый? 5Кыбыһынныннар диэн этэбин: ама биир итэҕэллээх бырааттарын дьыалаларын быһааран биэрэр кыахтаах, үтүө өйдөөх киһи бэйэҕит ортоҕутугар суох үһү дуо[+]? 6Оттон эһиэхэ быраат быраатын кытта сууттаһа сылдьар, өссө буолаары буолан итэҕэйбэт дьон иннигэр! 7Бэйэ-бэйэҕитин үҥсэ-харса сылдьаргыт даҕаны эһиги ааккытын улаханнык түһэрэр. Ити оннугар атаҕастанары тоҕо тулуйбатыгыт? Ити оннугар сүтүктэнэри тоҕо ордорботугут[+]? 8Эһиги буоллаҕына бэйэлээх бэйэҕитинэн атаҕастаан туран кинилэртэн туура тутан ылаҕыт, өссө буолаары буолан биир итэҕэллээх бырааттаргытыттан. 9Хара санаалаахтар Таҥара Саарыстыбатыгар тиксибэттэр диэни эһиги билбэккит дуо? Бэйэҕитин албыннана барымаҥ: содурдар да, эмэгэккэ сүгүрүйээччилэр да, көссүүлэһээччилэр да, бэйэ-бэйэлэригэр имэҥирэр түктэри дьалыҥҥа ылларбыт эр дьон да,[+] 10уоруйахтар да, бэригимсэхтэр, арыгыһыттар да, дьону үөҕээччилэр-холуннарааччылар да, талабырдьыттар да Таҥара Саарыстыбатыгар тиксибэттэр[+]. 11Эһиги сороххут эмиэ хаһан эрэ итинник этэ, ол эрээри сууммуккут-ырааһырбыккыт, Таҥараҕа анаммыккыт, Айыы Тойоммут Иисус Христос аатынан уонна Таҥарабыт Тыынын күүһүнэн буруйтан-сэмэттэн босхоломмуккут[+].


Содур буолуу туһунан

12«Миэхэ туох барыта көҥүллэнэр» диигит эрээри, туох барыта туһалаах буолбатах; сөп, «миэхэ туох барыта көҥүллэнэр», ол эрээри мин онтон туохха да тутулукка ылларыа суохтаахпын[+]. 13Сөп, «ас – куртахха, куртах – аска ананар»; ол эрээри Таҥара хайатын да суох гыныаҕа. Оттон киһи этэ-сиинэ содур быһыыга[†] буолбатах, Айыы Тойоҥҥо ананар, онон киһи этин-сиинин Айыы Тойон бас билэр. 14Таҥара Айыы Тойону тилиннэрбитэ, онон биһигини да Бэйэтин күүһүнэн тилиннэриэҕэ. 15Эһиги эккит-сииҥҥит Христос Этин-сиинин сорҕото буоларын, ама, билбэккит дуо? Уонна хайаан эһигини Христостан арааран ыламмын, сэлээччэх дьахтарга холбуохпунуй? Оннук эрэ буолуо суоҕа![+] 16Эбэтэр, сэлээччэх дьахтардыын хоонньоһооччу кинилиин биир эт-хаан буоларын эһиги билбэккит дуу? «Икки эт-хаан биир эт-хаан буолуохтара» диэн этиллэн турар буолбатах дуо[+]? 17Ол курдук эмиэ Айыы Тойону кытта холбоһооччу Айыы Тойоннуун биир тыын буолар[+]. 18Онон содур быһыыттан куотуҥ; киһи ханнык да аньыыны оҥорбутун иһин, ол оҥорбут аньыыта этигэр-сиинигэр сыһыана суох, оттон содур киһи бэйэтин этин-сиинин утары аньыыны оҥостор[+]. 19Эһиги эккит-сииҥҥит Таҥара эһиэхэ биэрбит Сибэтиэй Тыынын дьиэтэ буоларын, бэйэҕитин бэйэҕит бас билиммэккитин өйдөөбөккүт дуо[+]? 20Эһиги ыарахан сыанаҕа атыылаһыллыбыккыт, онон эккитин-сииҥҥитин, дууһаҕытын – бүтүн бэйэҕитин Таҥара бас билэрин быһыытынан, эккитинэн да, дууһаҕытынан да Таҥараны албан аатырдар гына олоруҥ[*][+].

### 7


Ыал буолуу туһунан

1Аны эһиги миэхэ суруйбуккут туһунан этэр буоллахха, эр киһи кэргэннэммэтэ ордук. 2Ол гынан баран содур быһыыга-майгыга[†] киирэн биэрбэт туһугар, эр киһи барыта ойохтоох, дьахтар барыта эрдээх буолуохтаах. 3Эр киһи ойоҕор үтүөтүк сыһыаннаһыахтаах, дьахтар эригэр эмиэ биир оннук буолуохтаах[+]. 4Дьахтар этин-сиинин бэйэтэ буолбатах, кини тойон эрэ бас билэр, оттон эр киһи этин-сиинин эмиэ бэйэтэ буолбатах, хотуна бас билэр. 5Бэйэ-бэйэҕититтэн куотунумаҥ, арай иккиэн сүбэлэһэн баран, поһу тутуһар[*], Таҥараҕа үҥэр кэмҥитигэр эрэ бэйэ-бэйэҕититтэн туттунар буолуҥ, ол кэнниттэн эмиэ, сатана чараас сиргитин билэн, имэҥирдэн, аньыыга уккуйбатын туһугар, бииргэ буолуҥ[+]. 6Ол эрээри маны мин модьуйбакка, көҥүллээн эрэ этэбин[+]. 7Киһи барыта бэйэм курдук сылдьыан баҕарыам этэ гынан баран, хас биирдии киһи Таҥараттан ылбыт кыаҕа тус-туһунан – сорох кыаҕа биир, иккис кыаҕа атын[+].

8Оттон аҥаардас дьоҥҥо, огдооболорго этиэм этэ: кинилэр мин курдук соҕотоҕун сылдьаллара ордук. 9Арай, кыайан туттуммат буоллахтарына, ыал буоллуннар; имэҥирэ сылдьыах кэриэтэ кэргэннэммит көнө[+].

10Оттон ыал буолбуттартан – мин буолбатах, Айыы Тойон Бэйэтэ модьуйар: дьахтар эриттэн арахсыа суохтаах,[+] 11арахсар түбэлтэтигэр соҕотох хаалыахтаах, эбэтэр эрин кытта эйэлэһиэхтээх; эр киһи ойоҕун эмиэ быраҕыа суохтаах[+].

12Оттон атыттарга – Айыы Тойон буолбатах, мин бэйэм этэбин: итэҕэйбэт ойохтоох хайа эмэ бырааппыт ойоҕо сөбүлэһэн олорор буоллаҕына, киниттэн арахсыа суохтаах. 13Итэҕэйбэт эрдээх дьахтар, эрэ сөбүлэһэн олорор буоллаҕына, эмиэ арахсыа суохтаах. 14Тоҕо диэтэххитинэ, итэҕэйбэт эр киһи итэҕэйэр ойоҕунан сибэтии буолар, оттон итэҕэйбэт дьахтар итэҕэйэр эринэн сибэтии буолар. Онтон атын эбитэ буоллар, оҕолоргут кирдээх буолуо этилэр, оттон билигин кинилэр эмиэ – Таҥараҕа анаммыт оҕолор. 15Итэҕэйбэт киһи арахсыан баҕардаҕына, араҕыстын, оннук түбэлтэҕэ биһиги биир итэҕэллээхтэрбит хааччахтамматтар: Айыы Тойон биһигини[*] эйэлээх буоларга ыҥырар. 16Эргин быыһаабаккын дьахтар хантан билэҕин? Эр киһи эмиэ ойоххун быыһаабаккын хантан билэҕин[+]?


Таҥара хайдах анаабытын хоту олоруҥ

17Ол гынан баран ханнык баҕарар киһи Таҥара киниэхэ хайдах анаабытын, Айыы Тойон туохха ыҥырбытын хоту дьаһанан олордун. Мин маны сиэркэптэргэ барыларыгар сүбэлиибин. 18Ким иудей бэлиэтинэн быһыллан баран ыҥырыллыбыт – ол чэрин сүтэрэ сатаабатын, оттон ким быһыллыбакка сылдьан ыҥырыллыбыт – быстарбатын[+]. 19Быһыллыы да, быһыллымыы да туох да суолталара суох, арай Таҥара кэриэстэрин тутуһуу эрэ суолталаах[+]. 20Хайа да киһи туох сололоох сылдьан ыҥырыллар да, ол солотун уларыппатын. 21Кулут буола сылдьан ыҥырылыннаххына, симиттимэ, оттон босхолонор кыахтаах буоллаххына, үтүө суолу туһаммытыҥ ордук. 22Тоҕо диэтэххэ, Айыы Тойон ыҥырбыт кулута Айыы Тойон көҥүл киһитэ буола түһэр; ол тэҥэ көҥүл киһи эмиэ ыҥырылынна да, Христос кулута буолар[+]. 23Таҥара эһигини ыарахан сыанаҕа атыыласпыта, онон дьон кулута буолумаҥ[+]. 24Бырааттарым, ким ханнык сололоох сылдьан ыҥырыллар да, Таҥара иннигэр ол солотунан сырыттын.


Сулумахтар уонна огдооболор

25Оттон эдэр кыргыттарга тустаах Айыы Тойонтон миэхэ туох да ыйыы-кэрдии суох эрээри, Айыы Тойон үтүөтүнэн Кини итэҕэллээх киһитэ буоламмын, манныгы сүбэлиибин[+]. 26Билиҥҥи кыһалҕалаах кэмҥэ киһи сулумах сылдьара ордук дии саныыбын. 27Кэргэннээх буоллаххына, арахса сатаама, кэргэнэ суох буоллаххына, кэргэннэнэ сатаама. 28Ол эрэн, ыал буоллаххына да, аньыыны оҥорбоккун, кыыс эргэ барара эмиэ аньыы буолбатах. Ити эрээри ыал буолааччылар бу олоххо элбэх эрэйи көрсүөхтэрэ, оттон мин эһигини эрэйтэн босхолуохпун баҕарабын.

29Бырааттарыам, бу этэр этиим сүнньүнэн маннык: бириэмэ бэрт кыра хаалла, онон кэргэннээхтэр даҕаны кэргэнэ суох курдук, 30ытаһааччылар ытаабат курдук, үөрээччилэр үөрбэт курдук, атыылаһааччылар да атыыласпатах курдук,[+] 31бу аан дойду дьарыгын дьарыктанааччылар дьарыктаммат курдук буолуохтаахтар. Ол тоҕо диэтэххэ, бу билиҥҥи аан дойду өр барыа суоҕа[+].

32Эһигини кыһалҕа кыһарыйыан мин баҕарбаппын. Сулумах киһи Айыы Тойон санаатын табаары, Айыы Тойон дьыалатыгар кыһаллар-мүһэллэр,[+] 33оттон ыал киһи кэргэнин санаатын табаары, сирдээҕи дьыаланан түбүгүрэр. Эрдээх дьахтар уонна эргэ бара илик кыыс туспалаахтар[*]: 34эрэ суох дьахтар эбэтэр кыыс Айыы Тойон туһугар кыһаллар, хайдах гынан Айыы Тойон санаатын табарын, этинэн-сиининэн, өйүнэн-санаатынан сибэтиэй буоларын туһунан саныыр, оттон эрдээх дьахтар, эрин санаатын табаары, сиргэ баарга кыһаллар. 35Мин маны, эһиги илиигитин-атаххытын баайа сатаан буолбатах, эһиэхэ туһалаах буолаарай диэн, үтүө сиэринэн тиһигин быспакка, туохха да аралдьыйбакка эрэ, Айыы Тойоҥҥо сулууспалаатыннар диэн этэбин.

36Ким эмэ кыыһа[*] сааһын ситэн баран, эргэ барбакка олорорун сиэрэ суох суол диир буоллаҕына, бэйэтэ ону хайдах саныырынан быһаардын, ол аньыы буолуо суоҕа; оннук кыыс эргэ бардын. 37Оттон сүрэҕэр халбаҥнаабат бигэ быһаарыныыны ылыммыт киһи, ким да күһэйбэт буолан, чиҥ санаатын ылынан кыыһын эргэ биэрбэккэ, ыраас хаалларардыы санаммыт буоллаҕына, сөпкө быһаарынар. 38Ол аата кыыһын эргэ биэрэр киһи сөпкө гынар, оттон эргэ биэрбэккэ санаммыт киһи быһаарыныыта өссө ордук[+].

39Дьахтар, эрэ тыыннааҕын тухары, эрин кытта сокуон[†] быһыытынан быстыбат ситимнээх; оттон эрэ өллөҕүнэ, кини холбоһуон баҕарар киһитиниин холбоһоро көҥүлэ гынан баран, ол киһитэ Айыы Тойону итэҕэйэр киһи буолуохтаах[+]. 40Ити эрээри кини эргэ барбатаҕына, ордук алгыстаныа этэ. Бу тус бэйэм санаам гынан баран, Таҥара Тыына миэхэ эмиэ баар дии саныыбын.

### 8


Эмэгэккэ сиэртибэлэммит эт

1Эмэгэккэ сиэртибэлэммит эт туһунан биһиги билэбит, этэргэ дылы, «билии биһиэхэ барыбытыгар баар». Ол эрээри, билии киһини киэмситэр, оттон таптал бөҕөргөтөр[+]. 2Ким эмэ тугу эмэ билэбин дии сананар эбит буоллаҕына, ол аата билиэхтээҕин өссө ситэри билэ илик[+]. 3Оттон Таҥараны таптыыр киһини Таҥара билэр[+].

4Онон, эмэгэккэ сиэртибэлэммит эт туһунан. Аан дойду эмэгэттэрэ туох да суолтата суохтарын, биир Таҥараттан ураты атын Таҥара суоҕун биһиги билэбит. 5Төһө да «таҥара» дэтээччилэр халлааҥҥа да, сиргэ да баалларын иһин, («таҥаралар» да элбэхтэр, «тойоттор» да аҕыйаҕа суохтар), 6биһиги биир эрэ Таҥара Аҕалаахпыт: туох барыта Киниттэн төрүттээх, биһиги эмиэ олохпутун Киниэхэ анаан олоробут; итиэннэ биир эрэ Айыы Тойон баар – Иисус Христос, туох барыта Кининэн төрүттэммитэ, биһиги эмиэ Кининэн олоробут[+]. 7Ол эрээри киһи эрэ барыта маны билэр буолбатах. Сорохтор билиҥҥэ диэри суобастарыгар эмэгэт таҥаралары билинэр буоланнар, кинилэргэ сиэртибэлэммит эти таҥараларга анаммыт сиэртибэ дии санаан сииллэр, инньэ гынан кинилэр ситэ-хото илик суобастара киртийэр[+]. 8Ас биһигини Таҥараҕа чугаһаппат: биһиги аһаан да көммөппүт, аһаабакка да сүтүктэммэппит[+].

9Ол да буоллар, эһиги бу көҥүлгүт бөҕөргүү илик итэҕэллээх дьону бүдүрүтэр сылтах буолбатын курдук, сэрэнэн сылдьыҥ. 10Ситэ-хото илик итэҕэллээх киһи эйигин, оннук билиилээх киһини, эмэгэт дьиэтигэр киирэн аһыы-сии олороргун көрдөҕүнэ, суобаһа онтон эр ылан сиэртибэ этин сииргэ сананыа суоҕа дуо[+]? 11Оччоҕо эн билиигиттэн сылтаан итэҕэлэ өссө бөҕөргүү илик быраатыҥ былаҕайга былдьатыа, оттон кини туһугар Христос өлөн турар эбээт![+] 12Онон бырааттаргытын утары итинник аньыыны оҥорон кинилэр бөҕөргүү илик суобастарын бааһырдаҥҥыт, эһиги Христоһу утары аньыыны оҥостоҕут. 13Онон, мин аһыыр аһым туһуттан быраатым аньыыга киирэн биэрэр буоллаҕына, кинини дэҥ үктэтиэм кэриэтэ, үйэбэр эт сиэм суоҕа[+].

### 9


Апостол[†] бырааба

1Мин Апостол[†] буолбатахпын дуо? Көҥүл киһи буолбатахпын дуо? Иисус Христоһу, биһиги Айыы Тойоммутун, көрбөтөҕүм этэ дуо? Эһиги Айыы Тойоннуун биир буолуугут – мин үлэм түмүгэ буолбатах дуо[+]? 2Атыттар миигин Апостол диэбэт да буоллахтарына, эһиэхэ мин Апостолбын. Мин Апостол буоларбын бигэргэтэр бэчээт – эһиги Айыы Тойоннуун биир буолуугут.

3Бу баар миигин дьүүллүүр дьоҥҥо утары этэр көмүскэниим. 4Биитэр биһиэхэ бу үлэбит иһин үссэнэр, утахпытын ханнарар быраап суох үһү дуо[+]? 5Эбэтэр, атын Апостоллар дуу, Айыы Тойон бырааттара дуу, Кифа дуу курдук, биир итэҕэллээх кэргэттэрбитин аргыс гынан илдьэ сылдьар быраап биһиэхэ суох дуу[+]? 6Биитэр соҕотох мин итиэннэ биир Варнава эрэ үлэлээн, айахпытын булунуохтаах үһүбүт дуу[+]? 7Ханнык буойун бэйэтин суотугар сэриилэһэрий? Ким виноград олордон баран, отонуттан сиэбэтий? Ким үөр сүөһүнү маныыр эрээри, үүтүттэн испэтий[+]?

8Бу туһунан күннээҕи олохтон эрэ ылан холобурдуур буолбатахпын, Сокуон[†] эмиэ итинник этэр. 9Моисей[†] Сокуонугар[†] «бурдук астыыр оҕуһу томторуктаамаҥ» диэн суруллар. Таҥара оҕуска кыһанан итинник этэрэ буолуо дуо[+]? 10Биһиэхэ анаан этэрэ биллэн турар буолбатах дуо? «Сир хорутааччы да, бурдук астааччы да үүнүүттэн өлүүлэһэр эрэллээх үлэлииллэр» диэн, биллэн турар, биһиэхэ анаан суруллар[+]. 11Эһиэхэ духуобунай сиэмэни ыһан баран, ол үүнүүтүттэн күннэтэ аһыырга-таҥнарга наадалааҕы эрэйдэхпитинэ, ама аһары элбэҕи эрэйиэхпит дуо[+]? 12Атыттар эһигиттэн оннук эрэйэр бырааптаах буоллахтарына, биһиги кинилэрдээҕэр ордук улахан бырааптаах буолуохпут суоҕа дуо?

Ол гынан баран, маннык бырааптаахпытынан биһиги туһамматахпыт, туһаныахтааҕар хата Христос Евангелиетын[†] хаамыытыгар туох да буому-моһойу таһаарбат туһугар тугу барытын тулуйабыт. 13Таҥара Дьиэтин[†] үлэһиттэрэ Таҥара Дьиэтиттэн аһыылларын, сиэртибэ биэриигэ сулууспалааччылар эмиэ сиэртибэнньиктэн өлүүлэрин ылалларын эһиги билбэккит дуо? 14Евангелиены[†] иһитиннэрээччилэргэ эмиэ Айыы Тойон итинник сулууспалаан айахтарын ииттэллэригэр соруйбута[+].

15Ол эрээри, мин бу бырааптарбыттан хайатын даҕаны туһамматаҕым. Уонна дьэ туһанардыы сананан маны суруйа олорор буолбатахпын. Мин киэн туттар суолбун ким эмэ туора сотуон кэриэтэ, өлбүтүм көнө[+]. 16Евангелиены иһитиннэрэрбэр киэн туттарым миэхэ тугум да суох. Бу – мин булгуччу толоруохтаах ытык иэһим. Миэхэ хайдахтаах эрэй-муҥ буолуо этэй арай дьоҥҥо Евангелиены иһитиннэрбэтим эбитэ буоллар![+] 17Өскөтүн бу сулууспабын бэйэм үтүө көҥүлбүнэн талан ылан толорор буоллахпына, төлөбүр ылыахпын даҕаны сөп этэ, оттон бэйэм көҥүлбүнэн буолбатах буоллаҕына, ол аата мин сүктэриллибит сорудаҕы толоробун[+]. 18Оччоҕо туох төлөбүрэ миэхэ кэлиэхтээҕий? Таҥара тылын иһитиннэрэрбэр, Христос туһунан тугу да эрэйбэккэ эрэ иһитиннэрэрим итиэннэ Евангелие биэрэр быраабынан туһамматым – бу буолар мин үрдүк наҕараадам[+].

19Төһө да көҥүлүм, ким да кулута буолбатаҕым иһин, элбэх киһини тардаары, мин барыларыгар кулут буолбутум:[+] 20иудейдары тардаары, иудейдарга иудей кэриэтэ[*], Моисей[†] Сокуонугар бас бэринээччилэри тардаары, Сокуоҥҥа бас бэринээччи кэриэтэ буолбутум;[+] 21Сокуону билбэт дьону тардаары (төһө да Таҥара Сокуонун биллэрбин, Христоска бас бэриннэрбин) Сокуону билбэт киһи кэриэтэ буолбутум;[+] 22оттон мөлтөхтөрү тардаары, мөлтөҕү кытта мөлтөх кэриэтэ буолбутум. Саатар сорохторун эмэ быыһаан ылаары, барыларыгар барыларын курдук буолбутум[+]. 23Маны барытын мин Евангелие туһугар, кини алгыһын үллэстэр баҕа санаабыттан, оҥоробун.

24Күрэс былдьаһааччылар бука бары сүүрэллэрин, ол гынан баран бириискэ биирдэстэрэ эрэ тиксэрин билбэккит дуо? Онон, доҕотторуом, бириискэ тиксэр курдук сүүрүҥ[+]. 25Бөҕөстөр бары туохха барытыгар бэйэлэрин кыатана үөрэнэллэр: кинилэр иинэр-кэхтэр бириискэ дьулуһаллар, оттон биһиги үйэлэр тухары ииммэт-кэхтибэт мэнньиэскэ дьулуһабыт[+]. 26Ол иһин мин күрэххэ сүүрэрбэр туох да соруга суох киһи курдук сүүрэр буолбатахпын, түһүлгэҕэ охсуһарбар – салгыны эрэ дайбыахха диэн охсубаппын. 27Атыттарга Евангелиены иһитиннэрэ сылдьан бэйэм сөбө суох дэтэн күрэхтэһииттэн туоратыллан хаалбатым туһугар, эппин-сииммин сыһытан туран дьулуурбар бас бэриннэрэбин.

### 10


Сымыйа таҥаралартан сэрэтии

1Бырааттарыам, өбүгэлэрбит бука бары былыт халыҥ хаххатыгар сылдьыбыттарын, бары муораны курдаттаан ааспыттарын өйдүөххүтүн баҕарабын;[+] 2кинилэр бары Моисейга[†] холбоһон былыкка уонна муораҕа сүрэхтэммиттэрэ, 3бары биир духуобунай аһы аһылыктаммыттара,[+] 4бары биир духуобунай утаҕы утахтаммыттара: ол хайдах диэтэххэ, кинилэри кытта барсан иһэр духуобунай очуос таастан утахтарын ханнараллара, оттон ол таас – Христос Бэйэтэ этэ. 5Ол эрээри Таҥара уордайар санаата бэрт үгүс киһиэхэ хоммут буолан, кинилэр өлүктэрэ иччитэх сир устун тэлгэнэн хаалбыта. 6Бу барыта биһиэхэ, кинилэр курдук куһаҕаҥҥа баҕатыйбаппыт туһугар, сэрэтии буолар[+]. 7Онон, сорох өбүгэлэрбит сүгүрүйбүттэрин курдук, эмэгэккэ сүгүрүйэр буолумаҥ; кинилэр тустарынан Суруйууларга «норуот олорон аһаан-иһэн барбыта, онтон туран эмэгэт иннигэр үҥкүү-битии тэрийбитэ» диэн этиллэр[+]. 8Кинилэртэн сорох дьонноро содурдук быһыыламмыттарын[†] курдук, биһиги эмиэ содурдук быһыыланар буолумуоҕуҥ; оннук быһыылана сырыттахтарына, соҕотох биир күн иһигэр сүүрбэ үс тыһыынча киһилэрэ суорума суолламмыта. 9Кинилэр сорохторо Христоһу[*] үтэн-анньан көрбүттэринии, биһиги Кинини оннук үтэн-анньан көрөр буолумуоҕуҥ; кинилэр инньэ гына сылдьан эриэн үөннэргэ тиктэрэн өлбүттэрэ[+]. 10Өбүгэлэрбит сорохторо кэриэлийбиттэрин курдук, кэриэлийэр буолумаҥ; кинилэри, оннук кэриэлийбиттэрин иһин, өлөрөр-өһөрөр Аанньал ходуйтаабыта. 11Бу барыта биһиэхэ сэрэтэр холобур буолбута итиэннэ тиһэх үйэлэргэ тиийбит дьону, биһигини, өйдөтөөрү, Суруйууларга киирбитэ[+].

12Онон тирэхтээхтик турабыт дии сананар дьон, охтубат туһугар, сэрэхтээх буоллуннар[+]. 13Эһиги көрсүбүт ыарахан быһыыгы[†]т-майгыгыт – киһи тулуйар тургутуута. Таҥара эппит тылын экчи толорор, онон хаһан даҕаны эһигини кыаххыт таһынан тургуттарыа суоҕа; итиэннэ тургутуллар кэмҥитигэр, тулуйаргыт туһугар, эһиэхэ күүс да биэриэҕэ, тахсар суолу да көрдөрүөҕэ[+].

14Онон, таптыыр бырааттарым, эмэгэккэ сүгүрүйэртэн куотар буолуҥ[+]. 15Мин эһигини толкуйдаах дьон курдук санааммын этэбин, онон бу тугу эппиппин ырыҥалаан көрүҥ. 16Бу махтанан туран иһэр алгыстаах иһиппит биһигини Христос Хааныгар тиксиһиннэрэр буолбатах дуо? Оттон бу тоһутан ылан сиир килиэппит биһигини Христос Этигэр-сиинигэр тиксиһиннэрэр буолбатах дуо[+]? 17Бу килиэп биир, оттон биһиги элбэх да буолларбыт биир килиэби үллэстэр буоламмыт, эмиэ биир Эт-сиин буолабыт[+].

18Израиль норуотун ылан көрүөҕүҥ: сиэртибэлэммити сиэччилэр сиэртибэнньиккэ кытыктаах буолаллар буолбатах дуо? 19Бу аата туох диэн этэр быһыыбыный? Эмэгэт таҥаралар туох эмэ суолталаахтар диэн этэбин дуу, биитэр эмэгэттэргэ бэлэх-туһах бэриллэр ас эмиэ туох эмэ суолталаах диэн этэбин дуу[+]? 20Суох, инньэ диэбэппин. Тыыннаах Таҥараны билбэт омуктар бэлэхтэрин-туһахтарын Таҥараҕа буолбакка, абааһыларга биэрэллэр диэн этэбин, оттон эһиги абааһылары кытта сибээстэһиэххитин мин баҕарбаппын[+]. 21Айыы Тойон иһититтэн иһэ сылдьан абааһы иһититтэн иһэр кыаххыт суох, Айыы Тойон аһын аһыы сылдьан абааһы аһын аһыыр кыаххыт суох[+]. 22Хайаан биһиги Айыы Тойону күнүүлэтэргэ сорунуохпутуй? Ама биһиги Кинитээҕэр күүстээх үһүбүт дуо[+]?

23«Биһиэхэ барыта көҥүллэнэр», бэрт сөп, ол эрээри барыта биһиэхэ туһалаах буолбатах, «биһиэхэ барыта көҥүллэнэр», ол эрээри барыта көмөлөөх буолбатах[+]. 24Ханнык баҕарар киһи бэйэтигэр эрэ туһалаахха буолбакка, атын киһиэхэ туһалаахха дьулуһуохтаах[+].

25Баһаарга атыыланар аһы-үөлү иҥэ-тоҥо барбакка, холку суобастаах олорон сиир буолуҥ[+]. 26Суруйууларга этиллибитин курдук, «сир уонна сир үрдүгэр баар барыта Айыы Тойон киэнэ»[+].

27Таҥараны итэҕэйбэт ханнык эмэ киһи дьиэтигэр ыалдьыттата ыҥырдаҕына, бара сылдьыаххытын баҕарар буоллаххытына, күндүлүүр аһылыгын барытын иҥэ-тоҥо барбакка эрэ, холку суобастаах олорон сиир буолуҥ[+]. 28Арай ким эмэ эһиэхэ: «Бу кэрэх этэ», – диэтэҕинэ эрэ, оннук эти ол эппит киһи туһугар, кини суобаһын туһугар сиэмэҥ. «Сир уонна сир үрдүгэр баар барыта Айыы Тойон киэнэ»[*]. 29Мин эһиги суобаскыт туһунан эппэппин, ол киһи суобаһын туһунан этэбин. Тоҕо мин көҥүлбүн атын киһи суобаһа хааччахтыахтааҕый? 30Өскөтө мин махтанан туран аһыыр буоллахпына, тоҕо махтанар аһым иһин ким эрэ миигин сэмэлиэхтээҕий[+]?

31Онон, тугу да аһаабыккыт, тугу да испиккит иһин, ол барыта Таҥараны албан аатырдыах эрэ тустаах[+]. 32-33Мин эмиэ бэйэм туһабын көрүммэккэ, үгүс дьоҥҥо туһалаах буолаарай диэн, кинилэр быыһаналларын туһугар, туохха барытыгар, киһиэхэ барытыгар санааларын табардыы сыһыаннаһарым курдук, эһиги эмиэ иудейдары да, атын омуктары да, Таҥара сиэркэбин да аньыыга киллэрбэт курдук олоруҥ[+][+].

### 11

1Мин Христоһу холобур туттарым курдук, эһиги эмиэ миигин холобур туттуҥ[+].


Дьахтар үҥэригэр төбөтүн бүрүнүөхтээҕин туһунан

2Бырааттарыам[*], мин туохха үөрэппиппин барытын өйдүү-саныы сылдьаргыт, атыттартан ылан эһиэхэ тугу тиксэрбиппин хайдах тиэрдибитим курдук тутуһаргыт иһин, эһигини хайгыыбын эрэ. 3Эһиги өссө хайа баҕарар эр киһиэхэ Христос бас буоларын, хайа баҕарар дьахтарга эрэ тойон, оттон Христоска Таҥара бас буоларын билиэххитин баҕарабын[+]. 4Эр киһи, бэргэһэтин устубакка эрэ, Таҥараҕа үҥэр, Кини этэр тылын дьоҥҥо тиэрдэр буоллаҕына, бэйэтин баһын саакка-суукка угар. 5Дьахтар, төбө сыгынньах Таҥараҕа үҥэр, Кини этэр тылын дьоҥҥо тиэрдэр буоллаҕына, бэйэтин баһын саакка-суукка угар; итинник гынара син биир баттаҕын күлтэччи ылларбытыгар тэҥнээх[+]. 6Дьахтар төбөтүн бүрүнүөн баҕарбат буоллаҕына, баттаҕын кырыйтаран кэбистин; оттон баттаҕын кырыйтарыан эбэтэр күлтэччи ылларыан кыбыстар буоллаҕына, төбөтүн бүрүннүн. 7Онон эр киһи Таҥара уобараһа, албан аата буоларын быһыытынан[†] төбөтүн саптыа суохтаах; дьахтар буоллаҕына эрин албан аата буолар[+]. 8Тоҕо диэтэххэ эр киһи дьахтартан үөскээбэтэҕэ, дьахтар эр киһиттэн үөскээбитэ;[+] 9эр киһи дьахтарга ананан айыллыбатаҕа, дьахтар эр киһиэхэ ананан айыллыбыта[+]. 10Дьэ ол иһин Аанньаллар тустарыгар, дьахтар төбөтүгэр бас бэринэр бэлиэлээх буолуохтаах. 11Ол эрээри, биһиги Айыы Тойоннуун биир буолбут олохпутугар эр киһи дьахтартан тутулуга суох буолбат, дьахтар да эр киһиттэн тутулуга суох буолбат[+]. 12Тоҕо диэтэххэ, дьахтар эр киһиттэн үөскээбитин курдук, эр киһи эмиэ дьахтартан төрүүр, оттон туох баар барыта Таҥараттан кэлэр.

13Бэйэҕит да тойонноон көрүҥ, дьахтар төбөтүн бүрүммэккэ эрэ Таҥараҕа үҥэрэ төһө сиэрдээҕий? 14-15Эр киһи баттаҕын уһатара кыбыстыылаах, оттон дьахтар баттаҕын уһатара хайҕаллаах суол диэн айылҕа бэйэтэ эһигини үөрэтэр буолбат дуо? Уһун баттах дьахтарга бүрүнэр сабыы быһыытынан бэриллибит. 16Оттон ким эмэ бу туһунан миигин кытта мөккүһүөн баҕарар буоллаҕына, биһиги да, Таҥара сиэркэптэрэ да оннук үгэспит суох.


Айыы Тойон Аһылыга

17Оттон бу маны сүбэлиирбэр эһигини хайҕаабаппын: эһиги бииргэ түмсэргит туһалыырын оннугар, эһигини айгыратар эрэ эбит. 18Бастакытынан, түмүстэргит эрэ, тус-туспа хайдыһаргыт туһунан истэбин; бу истибитим сороҕо оруннааҕын итэҕэйэбин[+]. 19Эһиги ортоҕутугар тус-туһунан суолу этии баар буолуохтаах даҕаны, оннук эрэ түбэлтэҕэ хайаҕыт ыйааһыннааҕы этэрэ биллиэн сөп[+].

20Итиэннэ эһиги түмсэр быһыыгы[†]т-майгыгыт Айыы Тойон Аһылыгар түмсүү диэн ааттанар кыаҕа суох. 21Киһи барыта ким хайа иннинэ бэйэтин аһын сии охсорго тиэтэйэр, онтон сылтаан сороххут хам аччык хаалар, сороххут тотуор диэри иһэр. 22Ама аһыырга уонна иһэргэ эһиги дьиэтэ суох үһүгүт дуо? Эбэтэр Таҥара сиэркэбин аанньа ахтыбаккыт оччо дуу, биитэр дьадаҥылары атаҕастыыр быһыыгыт оннук дуу? Бу туһунан эһиэхэ тугу диэхпиний? Хайгыам дуо? Хайҕаабатым биллэн турар[+].

23Мин Айыы Тойонтон Бэйэтиттэн билбиппин эһиэхэ тиэрдибитим: таҥнарыллыбыт түүнүгэр Иисус Айыы Тойон килиэби ылан,[+] 24Таҥараҕа махтаммыта уонна тоһутан баран эппитэ: «Маны ылан сиэҥ[*], бу эһиги тускутугар тоһутуллар Мин Этим, онон Миигин өйдөөн-санаан туран маннык гынар буолуҥ», – диэбитэ[+]. 25Онтон эмиэ аһылык кэнниттэн иһити ылан: «Бу иһит – Мин Хааным бигэргэппит саҥа кэс тыла[†]; бу иһиттэн иһэргитигэр Миигин өйдөөн-санаан туран иһэр буолуҥ», – диэбитэ[+]. 26Ол аата Кини кэлиэр диэри, бу килиэби сиэтэххит, бу иһиттэн истэххит аайы, эһиги Айыы Тойон өлбүтүн биллэрэҕит.

27Ол иһин ким сөбө суохтук бу килиэби сиэбит, Айыы Тойон иһититтэн испит, ол Айыы Тойон Этин уонна Хаанын утары буруйдаах буолар[+]. 28Ол иһин киһи бастаан бэйэтин ыараҥнатан-чинчийэн көрөн эрэ баран, бу килиэптэн сиэхтээх, бу иһиттэн иһиэхтээх. 29Ким бэйэтин тургутунан көрбөккө[*] эрэ, Айыы Тойон Этигэр уонна Хааныгар суолта биэрбэккэ[*], сөбө суохтук килиэп сиир уонна бу иһиттэн иһэр, ол бэйэтин дьүүлгэ тардардыы, аһыыр уонна иһэр. 30Ол иһин эһиги ортоҕутугар элбэх мөлтөх, ыарыһах дьон баар, ол иһин элбэх киһи өлөр. 31Биһиги бэйэбитин бэйэбит дьүүллэнэрбит эбитэ буоллар, дьүүлгэ тардыллыа суох этибит. 32Оттон Айыы Тойон дьарыйдаҕына, бу аан дойдуну кытары тэҥ дьүүлгэ туруорбат туһугар, биһигини итинник көннөрөр[+].

33Онон, бырааттарым, Аһылыкка түмсэргитигэр бэйэ-бэйэҕитин кэтэһэр буолуҥ. 34Дьүүлгэ түбэһэрдии түмсүбэт туһугар, ким аччык, ол дьиэтигэр аһаатын. Мантан атынын тиийдэхпинэ сүбэлиэм.

### 12


Сибэтиэй Тыын бэлэхтэрин туһунан

1Оттон Тыын бэлэхтэрин туһунан, бырааттарым, сыыһа өйдөбүллээх хаалыаххытын баҕарбаппын[+]. 2Эһиги бэйэҕит билэҕит, Таҥараны итэҕэйбэт эрдэххитинэ, ким эрэ эһигини тардан илдьэрин курдук, тыла суох эмэгэттэргэ бара тураргыт[+]. 3Эһиги өйдүөххүтүн баҕарабын: Таҥара Тыынынан саҥарар хайа да киһи «Иисус анафема[*]» диэн этиэ суоҕа, итиэннэ ким да Сибэтиэй Тыына суох хаһан даҕаны «Иисус – Айыы Тойон» диэн билиниэ суоҕа[+].

4Тыын бэлэхтиир духуобунай дьоҕурун арааһа элбэх гынан баран, ону барытын биир Тыын биэрэр[+]. 5Сулууспалааһын тус-туспа көрүҥнээх эрээри, барыта биир Айыы Тойоҥҥо ананар[+]. 6Дьайыы көрүҥэ атын-атын эрээри, барытыгар эмиэ биир Таҥара дьайыыны оҥорор[+]. 7Барыларыгар туһалаах буоллун диэн, хас биирдии киһиэхэ Тыын ураты көстүүтэ бэриллэр. 8Биир киһиэхэ Тыын муударай тылы этэр дьоҕуру, иккискэ эмиэ ол Тыын билиини тиэрдэр дьоҕуру, 9сороххо эмиэ ол Тыын итэҕэли, оттон атыҥҥа эмиэ ол Тыын[*] ыарыыны үтүөрдэр араас дьоҕуру биэрэр,[+] 10кимиэхэ эрэ дьиктини оҥорор, кимиэхэ эрэ Таҥара этиитин дьоҥҥо тиэрдэр пророк[†] дьоҕурун, кимиэхэ эрэ тыыннары арааран билэр, кимиэхэ эрэ араас тылларынан саҥарар, кимиэхэ эрэ ол тыллары ис хоһооннорун быһаарар кыаҕы биэрэр[+]. 11Бу маны барытын, Бэйэтэ сөбүлүүрүнэн хас биирдии киһиэхэ тус-туспа үллэрэн, барыбытыгар биир Тыын оҥорор.


Элбэх миэстэттэн турар биир Эт-сиин

12Холобур, киһини ылан көрүөҕүҥ. Киһи соҕотох гынан баран, миэстэлэрэ элбэх; биир[*] эт-сиин миэстэлэрэ, төһө да элбэхтэрин иһин, бары биир эт-сиин буолаллар, – Христос эмиэ оннук[+]. 13Биһиги бука бары: ким иудей, ким атын омук буоллун, ким кулут, ким көҥүл буоллун – биир Тыынынан биир Эт-сиин буолар туһугар сүрэхтэммиппит; биһиэхэ барыбытыгар Таҥара биир Тыыны биэрбитэ[+].

14Оттон киһи этэ-сиинэ биир эрэ миэстэттэн буолбакка, элбэх миэстэттэн турар. 15Өскөтүн атах: «Мин илии буолбатахпын, онон субу эт-сиин сорҕото буолбатахпын», – диэтэҕинэ, ол аата кини эт-сиин сорҕото буолбатах үһү дуо? 16Эбэтэр кулгаах: «Мин харах буолбатахпын, онон эт-сиин сорҕото буолбатахпын», – диэтэҕинэ, ол аата кини эт-сиин сорҕото буолбатах үһү дуо? 17Өскөтүн киһи этэ бүтүннүү харах эбитэ буоллар, хайдах истиэ этэй? Аҥардас истэрэ эрэ буоллар, тугунан сыты билиэ этэй? 18Ол эрээри, Таҥара эт-сиин хас биирдии миэстэтин Бэйэтэ сөп дииринэн оннун булларбыт. 19Арай барыта биир эрэ миэстэттэн турара эбитэ буоллар, эт-сиин ханна буолуо эбитэй? 20Ол эрээри элбэх миэстэттэн да турдар, киһи – биир эт-сиин. 21Онон харах илиигэ: «Эн миэхэ наадата суоххун», оттон бас атахха: «Эһиги миэхэ наадата суоххут», – диирэ сатаммат. 22Төттөрүтүн, эппитигэр быдан мөлтөх курдук көстөр миэстэлэрбит, ис дьиҥэр, тыын суолталаахтар; 23оттон дьоҥҥо көрдөрөрбүт бөрүкүтэ суох диир миэстэбитин хаһан баҕарар ордук кыһаллан харыстыыбыт. 24-25Онон көстөрө бөрүкүтэ суох миэстэбит үчүгэй көстүүлээх буоларын туһугар кыһаллабыт, оттон үчүгэй көстүүлээх миэстэбит оннук кистэнэргэ наадыйбат. Ол гынан баран эккэ-сииҥҥэ хайдыһыы суох буоллун, бары бэйэ-бэйэлэригэр биир тэҥник кыһалынныннар диэн, Таҥара суолталаммат миэстэлэргэ ордук улахан болҕомтону уурардыы барыларын бииргэ таҥан холбообут; 26онон биирдэрэ эрэйдэннэҕинэ, атыттара бары эрэйи көрөллөр, биир миэстэ ытыктаннаҕына, эт-сиин бүтүн бэйэтэ үөрэр[+].

27Эһиги эмиэ – Христос Этэ-сиинэ буолаҕыт, хас биирдиигит, туспа ыллахха, Эт-сиин сорҕото буолар[+]. 28Ол курдук, Таҥара сорохтору Сиэркэпкэ, бастатан туран, Апостолларынан[†] анаабыт, иккиһинэн, Кини этэрин дьоҥҥо тиэрдэр пророктары,[†] үсүһүнэн, үөрэтэр-уһуйар кыахтаах дьону туруорбут. Онтон салгыы сороххо дьиктини оҥорор, сороххо үтүөрдэр, көмөлөһөр, салайар, араас тылы билэр дьоҕуру биэртэлээбит[+]. 29Киһи барыта Апостол[†] дуо? Бары пророктар дуо? Бары үөрэтэллэр дуо? Бары кыайан дьиктини оҥороллор дуо? 30Бары эмтиир-үтүөрдэр кыахтаахтар дуо? Бары араас тылынан саҥараллар, бары ону сатаан быһаараллар дуо?

31Ол эрээри, доҕотторуом, итиннээҕэр барытынааҕар уһулуччу үрдүк дьоҕурга дьулуһуҥ! Билигин мин эһиэхэ чулууттан чулуу биир суолу көрдөрүөм[+].

### 13


Таптал

1Өскөтүн мин араас омук, бэл Аанньал да тылынан саҥарар буолан бараммын – сүрэхпэр таптала суох буоллахпына, ол аата мин – таҥкыныыр эрэ алтаммын, чылыгырыыр эрэ чуорааммын. 2Өскөтүн мин Таҥара этиитин дьоҥҥо тиэрдэр дьоҕурдаах пророк[†], бары кистэлэҥи барытын билэр, бары өттүнэн толору билиилээх итиэннэ бэл хайалары да оннуттан халбарытар күүстээх итэҕэллээх киһи буолан бараммын – сүрэхпэр таптала суох буоллахпына, ол аата мин ким да буолбатахпын[+]. 3Өскөтүн мин туох баар баайбын-дуолбун барытын дьадаҥыларга түҥэтэн, эппин-сииммин уокка уматтара биэрэн да бараммын[*] сүрэхпэр таптала суох буоллахпына, ол дьайыым миэхэ туох да туһата суох.

4Таптал тулуурдаах, амарах санаалаах, таптал ордугурҕаабат, таптал арбаммат, улаханнык санаммат, 5сүөргү быһыыламмат,[†] бэйэтин эрэ иннин көрүммэт, хоргуппат, куһаҕаны өйдүү сылдьыбат, 6куһаҕантан үөрбэт – кырдьыктан үөрэр; 7барытын уйар, барытын итэҕэйэр, барытын эрэнэр, барытын тулуйар. 8Таптал хаһан да уостубат. Таҥара этиитин дьоҥҥо тириэрдэр дьоҕур – сүтүөҕэ, атын тылынан саҥарар дьоҕур – уурайыаҕа, билии-көрүү дьоҕура эмиэ хаһан эрэ туһата ааһыаҕа. 9Билиҥҥитэ биһиги итэҕэс билиилээхпит, Таҥара этиитин тириэрдэр дьоҕурбут да ситэтэ суох, 10ол эрээри ситии-хотуу, эҥкилэ суох буолуу кэмэ кэллэҕинэ, ситэтэ суох, итэҕэс диэн аны суох буолуо.

11Мин оҕо сылдьан оҕолуу саҥарарым, оҕолуу толкуйдуурум, санаабын оҕолуу этинэрим; онтон сааспын ситэн баран, оҕолуу быһыыбын-майгыбын хаалларбытым[+]. 12Билиҥҥитэ биһиги өлбөөркөй өстүөкүлэҕэ көстөр күлүк омоонун эрэ үдүк-бадык көрөбүт, оттон кэмэ кэллэҕинэ, сирэй көрсөн турардыы көрүөхпүт; билиҥҥитэ сорҕотун эрэ мин билэбин, оттон кэмэ кэллэҕинэ, Таҥара миигин билэрин курдук, толору билиэҕим[+]. 13Оттон билигин субу үс: итэҕэл, эрэл, таптал – баар; ол эрэн таптал барыларыттан улахан.

### 14


Тыын бэлэхтэрин туһунан өссө биирдэ

1Туохтан да ордук тапталга талаһыҥ; ол эрээри Тыын атын бэлэхтэригэр эмиэ, ордук пророк[†] дьоҕуругар, дьулуһуҥ[+]. 2Ким биллибэт тылынан саҥарар, ол дьоҥҥо буолбакка, Таҥараҕа туһулаан саҥарар, тоҕо диэтэххэ кини тугу саҥарарын ким да өйдөөбөт, кини Тыын күүһүн туһанан кистэлэҥи этэр. 3Оттон Таҥара этиитин дьоҥҥо тиэрдэр пророк[†] дьону бөҕөргөтөн, өйдөтөн-сүбэлээн, уоскутан саҥарар. 4Ким биллибэт тылынан саҥарар, ол бэйэтин туһатыгар саҥарар, оттон пророк сиэркэби бөҕөргөтөр.

5Эһиги бары атын тылларынан саҥарыаххытын баҕарабын эрээри, Таҥара этиитин тиэрдибиккит ордук: атын тылынан саҥарар киһитээҕэр Таҥара этиитин дьоҥҥо иһитиннэрэр пророк быдан туһаны аҕалар (арай анарааҥҥы, сиэркэп бөҕөргүүрүн-үүнэрин туһугар эппитин быһааран биэрэр эрэ буоллаҕына, баһыйтарыа суоҕа).

6Арай, бырааттарым, мин билигин эһиэхэ тиийэн кэлэн, олох билбэт тылгытынан кутан-симэн барар буолуум. Таҥара миэхэ туох эрэ саҥаны арыйбытын эбэтэр тугу эрэ билбиппин үллэстэн, Таҥара этиитин иһитиннэрэн дуу эбэтэр үөрэтэн дуу, өйдөнөр гына саҥарбатахпына, мин эһиэхэ туох туһаны аҕалыахпыный?

7Дорҕоон таһаарар кута-сүрэ суох маллары, флейтаны эбэтэр арфаны ылан көрүөҕүҥ. Тус-туһунан наардаммыт дорҕооннору таһаарбат буоллахтарына, флейтаҕа эбэтэр арфаҕа тугу оонньуулларын биһиги хайдах билиэхпитий? 8Оттон турба чуолкайа суох тыаһы үрэн таһаарар буоллаҕына, ким кыргыһыыга бэлэмнэниэҕэй? 9Ол курдук эһиги эмиэ атын тылынан өйдөммөт гына саҥарар буоллаххытына, тугу дииргитин атыттар хайдах билиэхтэрэй? Дьоҥҥо да эппиккит, тыалга да саҥарбыккыт биир буолуо суоҕа дуо?

10Холобура, аан дойдуга төһөлөөх элбэх араас омук тыла баарый, олортон биир да тыл дорҕооно киһиэхэ өйдөммөт буолбат. 11Оттон мин, атын киһи этэр тылын өйдөөбөт буоллахпына, ол аата киниэхэ омук киһитэбин, кини эмиэ миэхэ туора дойду киһитэ буолар. 12Ол курдук эһиги эмиэ, Тыын бэлэхтиир дьоҕурдарыгар дьулуһаргытыгар, Сиэркэби бөҕөргөтөр дьоҕурдарынан бэйэҕитин байытына сатааҥ.

13Онон эн, атын тылынан саҥарар киһи, эйиэхэ быһаарар дьоҕур тиксэрин туһугар үҥэр буол. 14Тоҕо диэтэргит, мин атын тылынан үҥэр буоллахпына, төһө да ис тыыммынан үҥтэрбин, өйүм онтон тугу да туһаммат.

15Оччоҕо тугу гыныахтаахпыный? Ис тыыммынан үҥэр буоллахпына, өйбүнэн эмиэ үҥүөм; ис тыыммынан Таҥараны туойан ыллыыр буоллахпына, өйбүнэн эмиэ ыллыам[+]. 16Тоҕо диэтэххэ, эн Таҥараҕа ис тыыҥҥынан эрэ махтанар буоллаххына, аттыгар турар көннөрү киһи эн махтал тылгар хайдах «аминь[†]» диэн этиэҕэй? Эн туох дииргин кини өйдөөбөт эбээт[+]. 17Эн төһө да үчүгэйдик махтаммытыҥ иһин, атын киһи итэҕэлэ онтон бөҕөргөөбөт. 18Мин Таҥарабар махтанабын: эһигиннээҕэр хайаҕытынааҕар да элбэх атын тылынан саҥарабын; 19ол эрээри сиэркэпкэ ким да билбэт тылынан үтүмэн үгүс тылы кутан-симэн саҥарбыппынааҕар, атын дьону үөрэтэрдии, өйдөнөр гына биэс тылы эппитим ордук.

20Бырааттарым! Өйгүтүнэн-санааҕытынан кыра оҕо буолумаҥ; куһаҕаҥҥа – кыһыл оҕонон хаалыҥ, үчүгэйгэ – сиппит-хоппут өйдөнүҥ[+].

21Сокуоҥҥа[†] суруллубут: «„Атын тылынан, атын омук көмөтүнэн бу норуоту кытта кэпсэтиэм; ол гынан баран оччоҕуна да кинилэр Миигин истиэхтэрэ суоҕа“, – диир Айыы Тойон». 22Онон атын тылынан саҥарыы итэҕэйээччилэргэ буолбакка, итэҕэйбэт дьоҥҥо бэлиэ буолар, оттон пророк дьоҕура итэҕэйбэттэргэ буолбакка, итэҕэйээччилэргэ ананар[+]. 23Итэҕэйээччилэр бары бииргэ түмсэн баран, бука бары атын-атын биллибэт тылларынан саҥаран турдаххытына, ону билбэт эбэтэр итэҕэйбэт дьон киирэн кэлэн, эһигини ииримтийбиттэр диэхтэрэ суоҕа дуо[+]? 24Оттон арай бары Таҥара этэр тылын дьоҥҥо тириэрдэр буоллахтарына, онно итэҕэйбэт эбэтэр билбэт киһи түбэһэ киирдэҕинэ, ол истибитэ барыта кинини саралыыр, барыта кинини дьүүллүүр буоллаҕына, 25кини, сүрэҕин кистэлэҥэ арыллан, сиргэ сөһүргэстии түһэн Таҥараҕа сүгүрүйэн баран: «Чахчы да Таҥара эһигини кытта бииргэ эбит!» – диэн ис сүрэҕиттэн саҥа аллайыа суоҕа дуо?


Сулууспа бэрээдэктээхтик барыахтаах

26Онон, бырааттарым, туох түмүккэ кэллибит? Бары бииргэ түмсэргитигэр хас биирдиигит айхал ырыалаах, үөрэтиилээх, Таҥара арыйан биэрбит этиилээх, атын тылынан кэпсиирдээх, эбэтэр ол кэпсэммити быһаарардаах кэлэр буолуҥ. Бу барыта эһигини бөҕөргөтөр соруктаах буолуохтаах[+].

27Оттон ким эмэ атын тылынан кэпсиирдээх буоллаҕына, икки, саамай элбээбитэ, үс киһи тыл эттин, ону даҕаны тус-туһунан, ити кэннэ бииргит ону быһааран биэрдин. 28Оттон быһааран биэрээччиҥ суох буоллаҕына, сиэркэпкэ саҥарыма, бэйэҥ искэр Таҥараҕа анаан эт. 29Пророктартан эмиэ икки эбэтэр үс киһи тыл эттин, уоннааҕылар кинилэр эппиттэрин ыараҥнатан-ырытан көрдүннэр[+]. 30Оттон олорор дьонтон хайаларыгар эрэ Таҥара туох эмэ саҥаны арыйан биэрдэҕинэ, бастаан саҥарар киһи тохтоотун; 31бары үөрэнэргит, бары бөҕөргүүргүт туһугар, Таҥара этиитин бары утуу-субуу иһитиннэриэххитин сөп. 32Пророктар Таҥара этэрин дьоҥҥо тириэрдэр дьоҕурдарын кыайан кыана туттуох тустаахтар, – 33Таҥара бэрээдэгэ суох буолуу Таҥарата буолбатах, Кини – эйэ-ил төрдө.

Сибэтиэйдэр[†] сиэркэптэригэр барыларыгар буоларын курдук, 34дьахталлар сиэркэпкэ саҥарыа суохтаахтар. Сокуон[†] этэринэн, дьахтар саҥарара көҥүллэммэт, кини бас бэриниэх тустаах[+]. 35Оттон туохха эмэ үөрэниэхтэрин баҕарар буоллахтарына, ол туһунан дьиэлэригэр эрдэриттэн ыйыталастыннар; дьахтар сиэркэпкэ саҥарара омнуолаах.

36Эбэтэр Таҥара тыла эһигиттэн эрэ тахсар дуу? Эбэтэр аҥаардас эһиэхэ эрэ тиийдэ дуу? 37Өскөтө ким эрэ бэйэтин пророкпун биитэр духуобунайбын дэнэр буоллаҕына, бу мин эһиэхэ суруйарым Айыы Тойон кэриэһэ буоларын кини өйдүөх тустаах. 38Оттон ким өйдөөбөт, ол өйдөөбөтүн даҕаны[*].

39Онон, бырааттарым, Таҥара этэрин дьоҥҥо тиэрдэр пророк дьоҕуругар дьулуһуҥ, ол эрээри атын тылынан саҥаралларын бопсумаҥ[+]. 40Барыта сиэрдээхтик, бэрээдэктээхтик эрэ барыахтаах[+].

### 15


Христос тиллиитэ

1Билигин, бырааттарым, мин эһиэхэ бэйэм иһитиннэрбит Евангелиебын[†] санатыахпын баҕарабын. Эһиги бу Евангелиены[†] ылынан, олоххут халбаҥнаабат бөҕө тирэҕэ оҥостубуккут, 2эмиэ бу Евангелиенан, мин эһиэхэ үөрэппиппин чиҥник тутуһар буоллаххытына, быыһанаҕыт; оттон тутуспат буоллаххытына, – ол аата эһиги кураанахха итэҕэйбиккит[+].

3Бастатан туран, мин эһиэхэ бэйэм тугу ылыммыппын тиэрдибитим: Суруйууларга эрдэттэн этиллибитин курдук, Христос биһиги буруйбутун-аньыыбытын боруостаары өлбүтүн,[+] 4эмиэ Суруйууларга эрдэттэн этиллибитин курдук, Кини хараллан баран үһүс күнүгэр тиллибитин,[+] 5уонна бастаан Кифаҕа, онтон Уон Иккиэлэргэ,[+] 6онтон биир кэмҥэ биэс сүүстэн тахса бырааттарга көстүбүтүн (олортон үксүлэрэ билигин тыыннаахтар, сорохторо уһун ууларыгар утуйбуттара), 7ол кэнниттэн Иаковка уонна бары Апостолларга[†] көстүбүтүн,[+] 8онтон барыларын кэнниттэн миэхэ – ханнык эрэ итэҕэс төрүөххэ көстүбүтүн туһунан эһиэхэ тиэрдибитим[+]. 9Мин Апостоллартан[†] барыларыттан саамай дуона суохтарабын, Таҥара Сиэркэбин сойуолаабыт буоламмын Апостол ааттанарым да сөбө суох[+]. 10Ол эрээри Таҥара илгэлээх үтүөтүнэн[†] бүгүн мин Апостол буола сылдьабын. Кини миэхэ биэрбит үтүө дьоҕура кураанахха хаалбатаҕа, мин кинилэрдээҕэр хайаларынааҕар да элбэхтик үлэлээбитим; ити гынан баран ол мин буолбатах, Таҥара илгэлээх үтүө[†] күүһэ миигин кытта бииргэ үлэлээбитэ[+]. 11Онон, мин да буолуум, кинилэр да буоллуннар, биһиги маннык үөрэтэбит, эһиги эмиэ маны итэҕэйбиккит.


Өлбүттэр тиллиилэрэ

12Биһиги Христос өлөн баран тиллибитин туһунан иһитиннэрэ-кэпсии сырыттахпытына, хайдах эһигиттэн сорох дьон өлбүттэр тиллибэттэр диэн этэр буолалларый[+]? 13Өскөтө өлбүттэр тиллибэт эбит буоллахтарына, ол аата Христос эмиэ тиллибэтэх, 14оттон Христос тиллибэтэх буоллаҕына, ол аата биһиги сымыйа сураҕы иһитиннэрэбит, ол аата эһиги эмиэ халтайга итэҕэйэҕит[*]. 15Өлбүттэр тиллибэт буоллахтарына, биһиги Таҥара туһунан, Кини отой да тилиннэрбэтэх Христоһун тилиннэрбитэ диэн туоһулааммыт, сымыйа туоһулар буолан тахсабыт. 16Өлбүттэр тиллибэт буоллахтарына, ол аата Христос эмиэ тиллибэтэх, 17оттон Христос тиллибэтэх буоллаҕына, ол аата эһиги суоҕу итэҕэйэҕит: эһиги өссө даҕаны буруйгутун-аньыыгытын сүкпүтүнэн сылдьаҕыт[+]. 18Оччотугар Христоска итэҕэллэрин ыһыктыбакка эрэ өлбүттэр эмиэ суорума суолламмыттар[+]. 19Биһиги эмиэ бу олохпутугар эрэ Христоска эрэнэр буоллахпытына, ол аата кимнээҕэр да дьоло суох дьоммут.

20Ол эрээри Христос өлбүттэртэн тиллибитэ, уһун ууларын утуйбуттартан аан бастакынан турбута[+]. 21Тоҕо диэтэххэ, киһиттэн сылтаан өлөр өлүү кэлбит буоллаҕына, ол курдук эмиэ өлбүттэр Киһиттэн сылтаан тиллиэхтэрэ[+]. 22Адамҥа кытыктаахтар бары өлөллөрүн курдук, Христоска кытыктаахтар бары тиллиэхтэрэ. 23Хас биирдии киһи бэйэтин тустаах кэмигэр тиллиэҕэ: аан бастакынан Христос тиллибитэ, онтон Кини кэллэҕинэ, Христос дьоно тиллиэхтэрэ[+]. 24Дьэ онтон Кини Саарыстыбатын Аҕатыгар – Таҥараҕа – туттардаҕына, бары дьаһалтаны, бары былааһы, дьайар күүһү самнардаҕына, бүтэр уһук тиийэн кэлиэҕэ[+]. 25Таҥара Кини өстөөхтөрүн барыларын атаҕын анныгар самнаран биэриэр диэри Христос ыраахтааҕылыахтаах[+]. 26Онтон бүтэһик өстөөх, өлөр өлүү, бахтайыаҕа, 27тоҕо диэтэххэ, Таҥара баары бүттүүнүн Христоска бас бэриннэрэн атаҕын анныгар ууран биэрбитэ. Баары барытын Киниэхэ бас бэриннэрдэ диэн суруллубут буоллаҕына, ол аата барыны бары Киниэхэ Бэриннэрээччиттэн ураты барыта бас бэриммитэ дьэҥкэтик өйдөнөр[+]. 28Оттон Таҥара баары бүттүүнүн Киниэхэ бас бэриннэрдэҕинэ, оччоҕо аны Уола Бэйэтэ эмиэ баары бүттүүнүн Киниэхэ Бэриннэрээччигэ бас бэриниэҕэ, оччоҕо Таҥара бар дьоҥҥо барытыгар барытынан буолуоҕа[+].

29Онтон атын эбитэ буоллар, өлбүттэр тустарыгар дьон тоҕо сүрэхтэниэ этилэрэй? Өлбүттэр букатын тиллибэт буоллахтарына, оччотугар өлбүттэр тустарыгар туох инниттэн сүрэхтэнэллэрий? 30Оччотугар биһиги эмиэ туох иһин чаас аайытын алдьархай айаҕын өҥөйөбүтүй[+]? 31Бэйэм туспунан эттэххэ, өлүү айаҕын күн аайы өҥөйөбүн. Бу туһунан, бырааттарыам, Айыы Тойоммут Христос Иисус иннигэр эһигинэн киэн туттар үөрүүбүнэн туоһулуубун[+]. 32Киһи сиэринэн толкуйдаатахха, өлбүттэр тиллибэт буоллахтарына, мин Эфескэ адьырҕа кыыллары кытта охсуһаммын тугу туһаммыппыный? «Сарсын өлүөхпүт турдаҕа, онон кытаатан аһаан-иһэн хаалыаҕыҥ!» Оннук дуо? 33Албыҥҥа киирэн биэримэҥ! «Куһаҕан доҕоттордуун куодарыстахха, хаарыан быһыы-майгы[†] сатарыйар»[*]. 34Онон өйгүтүн-төйгүтүн булунан, аньыыны оҥороргутун тохтотуҥ. Баҕар, саатыаххыт да буоллар, этэбин: эһигиттэн сороххут Таҥараны билбэт[+].


Саҥа эппит-сииммит хайдах буолуой?

35Ол гынан баран ким эмэ: «Өлбүттэр хайдах тиллиэхтэрэй? Тилиннэхтэринэ, хайдах эттээх-сииннээх кэлиэхтэрэй?» – диэн ыйытыа. 36Оо, толкуйа суох! Ыһар сиэмэҥ, өлбөтөҕүнэ, тиллиэ суоҕа буолбаат[+]? 37Ыһаргар эн бүтүн үүнээйини буолбакка, сыгынньах туорааҕы, сэлиэһинэйи дуу, атын туорааҕы дуу ыһаҕын, 38ол эрээри Таҥара ол сиэмэни хайдах баҕарарынан эттиир-сиинниир, хас биирдии сиэмэҕэ туспа эти-сиини биэрэр. 39Хамныыр харамай этэ-сиинэ барыта атылыы буолбатах: киһи этэ-сиинэ туһунан, сүөһү этэ-сиинэ туһунан, балык киэнэ туһунан, көтөр киэнэ эмиэ туһунан. 40Халлаан эттиктэрэ бааллар, сир эттиктэрэ эмиэ бааллар: ол эрээри халлаан эттиктэрин килбиэнэ туспа, сир эттиктэрин килбиэнэ – эмиэ туһунан. 41Күн килбиэннээх сырдыга туһунан, ый килбиэннээх сырдыга туһунан, сулустар киэннэрэ эмиэ туһунаннар; сулус даҕаны атын сулустартан кэрэ көстүүтүнэн уратылаах буолар.

42Өлбүттэр тиллэллэригэр эмиэ ол курдук буолуоҕа: өлөн-сүтэн буорга угуллар – өлбөт-сүппэт аналлаах туран кэлэр;[+] 43буорайан-буомтуйан буорга угуллар – албан аатыран туран кэлэр; мөлтөөн-ахсаан буорга угуллар – күүһүрэн-уоҕуран туран кэлэр; 44эт-хаан айылҕалаах эттик буорга угуллар – духуобунай эттик туран кэлэр. Эт-хаан айылҕалаах эттик да баар, духуобунай эттик да баар. 45Суруйууларга «бастакы киһи Адам тыыннаах дууһа буолбута» диэн суруллубута, оттон бүтэһик Адам олоҕу биэрэр тыын буолар[+]. 46Ол эрээри духуобунай хаһан да урутаабат, маҥнай эт-хаан айылҕалаах кэлэр, ол эрэ кэнниттэн духуобунай кэлиэхтээх. 47Бастакы киһи сирдээҕи буолан сир-буор састааптааҕа; оттон иккис киһи – халлаантан кэлбит Айыы Тойон[*][+]. 48Сиртэн-буортан турар киһи хайдах этэй да, сирдээҕилэр эмиэ оннуктар; Халлаантан кэлбит хайдаҕый да, халлааннааҕылар эмиэ оннуктар; 49хайдах биһиги сирдээҕи киһи мөссүөнэ мөссүөннээх этибитий да, соннук эмиэ Халлааннааҕы мөссүөнүн ылыныахпыт[+].

50Ол гынан баран, бырааттарым, мин эһиэхэ манныгы этиэм: эттэн-хаантан турар сирдээҕи киһи хайдах да Таҥара Саарыстыбатыгар тиксибэт, өлөр оҥоһуулаах хайдах да өлбөт оҥоһуулаахха кытыктаммат. 51-52Эһиэхэ кистэлэҥи этэбин: биһиги бука бары өлөр буолбатахпыт[*], ол гынан баран, бүтэһик турба тыаһаатаҕына, эмискэ чыпчылҕан түгэнигэр бука бары дьүһүн уларыйыахпыт, тоҕо диэтэргит, ол турба тыаһаатын кытта өлбүттэр тиллэн туран кэлиэхтэрэ, оттон биһиги дьүһүн уларыйыахпыт[+][+]. 53Ол аата биһиги кэхтэр оҥоһуулаах айылҕабыт кэхтибэт айылҕаҕа кубулуйуохтаах, өлөр оҥоһуулаах айылҕабыт өлбөт-сүппэт оҥоһуулаах айылҕаҕа кубулуйуохтаах[+]. 54Оттон кэхтэр оҥоһуулаах кэхтибэт аналлаахха, муҥур үйэлээх бараммат үйэлээххэ кубулуйдаҕына, «Өлөр өлүү кыайтарда! Кыайыы күнэ үүннэ!» диэн суруллубут туолуо. 55«Өлөр өлүү! Ханна баарый эн өргөһүҥ? Үтүгэн түгэҕэ! Ханна баарый эн кыайыыҥ?»[*][+]

56Өлөр өлүү өргөһө – аньыы-буруй; оттон аньыы Сокуонтан[†] тэптэн күүһүрбүтэ[+]. 57Махтал буолуохтун Айыы Тойоммутунан Иисус Христоһунан биһиэхэ кыайыыны бэлэхтээбит Таҥараҕа![+]

58Онон, таптыыр бырааттарым, тулхадыйбат тууралаах чиҥ буолуҥ, уҥа-хаҥас халбаҥнаамаҥ; Айыы Тойоҥҥо кураанахха сулууспалаабаккытын билэн туран, Айыы Тойон дьыалатыгар мэлдьи хотуулаах буолуҥ.

### 16


Иерусалимнааҕы христианнарга ыытыллар көмө

1Аны сибэтиэйдэргэ[†] анаан хомуллар көмө туһунан этэр буоллахха, мин Галатиятааҕы сиэркэптэргэ олохтообут үгэспин тутуһар буолуҥ[+]. 2Кэлбитим кэннэ, хомуйа сатыы сылдьыбат туһугар, хас биирдиигит нэдиэлэ маҥнайгы күнүн аайы үбүттэн-хамнаһыттан төһө кыалларынан туспа уурунан иһэр буоллун[+]. 3Кэллэхпинэ, хомуйбут үтүө көмөҕүтүн Иерусалимҥа тиэрдэрдии, бэйэҕит талбыт дьоҥҥутунан суруктаан ыытыаҕым[+]. 4Оттон бэйэм барарым табыллар буоллаҕына, кинилэр миигин кытта барсыахтара.


Айан былаана

5Македонияҕа сылдьан баран эһиэхэ тиийиэҕим; суолум Македониянан ааһар[+]. 6Эһиэхэ, баҕар, тохтуу түһүөҕүм, баҕар, кыстыам даҕаны, оччоҕо барарбар эһиги миигин атааран биэриэ этигит. 7Аны эһигини кытта ааһан эрэ иһэн көрсүһүөхпүн баҕарбаппын, Айыы Тойон биэрдэҕинэ, син тохтуу түһүөм диэн эрэнэбин. 8Эфескэ Биэс уонус күн бырааһынньыгар[†] диэри сылдьыам, –[+] 9манна иннибэр улуукан киэҥ аан тэлэччи аһыллан турар, утарсааччы да баһаам.

10Тимофей тиийдэҕинэ, киниэхэ ханнык да куттал суоһаабатын курдук көрө-истэ сылдьаарыҥ; кини эмиэ мин курдук Айыы Тойон дьыалатын толоро сылдьар[+]. 11Онон ким да кинини сэнии көрүө суохтаах, хата кытаатан миэхэ кэлэр гына тэрийэн эйэнэн атааран биэрээриҥ. Манна бырааттарбыныын кинини күүтэбит.

12Оттон бырааппыт Аполлос туһунан этэр буоллахха, кинини бырааттарбытын кытары эһиэхэ ыытаарыбын бэркэ көрдөспүтүм да, билигин барыан олох баҕарбатаҕа, онон бэйэтигэр табыгастаах кэмҥэ эһиэхэ тиийиэҕэ[+].

13Эһиги сэргэх сылдьыҥ, итэҕэлгитин бигэтик тутуһуҥ, эр санааланыҥ, халбаҥнаабат бөҕө буолуҥ[+]. 14Тугу да гыммыккыт иһин, барытын таптыыр сүрэхтэн оҥоруҥ[+].


Түмүк көрдөһүү. Эҕэрдэлэри тиэрдии

15Стефан дьиэ кэргэттэрэ Ахайяҕа аан бастакынан итэҕэйбиттэрин, сибэтиэйдэргэ[†] көмөлөһөр аналы ылыммыттарын билэҕит. Онон, бырааттарым, эһигиттэн көрдөһүөм этэ:[+] 16итинник дьоҥҥо итиэннэ бииргэ сулууспалаһар, бары сыраларын биэрэр ханнык баҕарар үлэһиттэргэ истигэн буолуҥ[+].

17Стефан, Фортунат уонна Ахаик тиийэн кэлбиттэриттэн олус үөрдүм: кинилэр эһигини суохтаппатылар, 18онон барыбыт – мин да, эһиги да – сүргэбитин көтөхтүлэр. Маннык дьону ытыктааҥ.

19Асиятааҕы[†] сиэркэптэр эһиэхэ эҕэрдэ ыыталлар; Акилалаах Прискилла уонна кинилэр дьиэтээҕи сиэркэптэрэ Айыы Тойон туһугар эһигини истиҥник эҕэрдэлииллэр[+]. 20Бырааттаргыт бука бары эһиэхэ эҕэрдэ тиэрдэллэр. Сибэтиэй уураһыынан бэйэ-бэйэҕитин эҕэрдэлэһиҥ[+].

21Аны билигин бу бэйэм суруйан эрэбин: миигиттэн, Павелтан – эҕэрдэ[+]. 22Ким Айыы Тойон Иисус Христоһу таптаабат – ол анафема. Маран-афа![*][+] 23Айыы Тойоммут илгэлээх үтүөтэ[†] эһигинниин эҥээрдэһиэхтин. 24Эһигини, Христос Иисуһу итэҕэйээччилэри барыгытын кытта, мин тапталым бииргэ буолуохтун. Аминь[†][*].

## 2 Коринф христианнарыгар

### 2 Коринф христианнарыгар

2 Коринф христианнарыгар


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]


### 1


СИБЭТИЭЙ ПАВЕЛ АПОСТОЛ КОРИНФ ХРИСТИАННАРЫГАР ИККИС ИЛДЬИТ СУРУГА

1Таҥара Коринф куораттааҕы сиэркэбигэр итиэннэ Ахайя устун олорор сибэтиэйдэргэ[†][*] бука барыгытыгар – Таҥара көҥүлүн хоту Иисус Христос Апостола[†] буолбут Павелтан уонна бырааккытыттан Тимофейтан[+].

2Эһиэхэ Аҕа Таҥарабытыттан уонна Айыы Тойон Иисус Христостан бары илгэлээх үтүөнү[†] кытта эйэ-ил тосхойо туруохтун!


Таҥараҕа махтаныы

3Айыы Тойоммут Иисус Христос Аҕа Таҥаратыгар – амарах санаалаах Аҕаҕа, уоскулаҥы биэрэр Таҥараҕа – алгыс буолуохтун![+] 4Таҥара биһигини уоскутарын курдук, биһиги бэйэбит эмиэ араас эрэйгэ-муҥҥа түбэспит дьону уоскутарбыт туһугар, көрсөр бары кыһалҕабытыгар Кини биһигини уоскутар, санаабытын бөҕөргөтөр. 5Төһөнөн биһиги Христос көрсүбүт эрэйин-кыһалҕатын көрсөбүт да, соччонон Кини биһигини бөҕөргөтөр көмөтө үксээн иһэр[+]. 6Биһиги эрэйдэнэр да буоллахпытына, эһиги бөҕөргүүргүт, быыһанаргыт туһугар, эрэйдэнэбит; эһиги эмиэ биһиги тулуйар эрэйбитин тулуйан быыһанаҕыт[*][+]. 7Биһиги эһиэхэ эрэмньибит күүстээх. Таҥара биһиэхэ эһиги бөҕөргүүргүт, быыһанаргыт туһугар көмөлөһөр, тоҕо диэтэххэ биһиги эһигинниин биир эрэйи-кыһалҕаны үллэстэр эрэ буолбатахпыт, ону ааһан өссө бары биир уопсай тирэхтээхпит.

8Дьэ ол иһин, бырааттарбыт, биһиги Асияҕа[†] ыарахан быһыыга-майгыга[†] түбэһэ сылдьыбыппытын эһиги билбэккэ хаалыаххытын баҕарбаппыт. Тыыннаах хаалар эрэлбитин сүтэриэхпитигэр диэри, кыахпыт таһынан – инчэҕэй эттээх кыайан тулуйбат – ыарахаттарын көрсүбүппүт[+]. 9Өлөр бириигэбэрбит таҕыста дии санаан, бэйэбитигэр эрэммэккэ, өлбүттэри тилиннэрэр күүстээх Таҥараҕа эрэнэрбит[+]. 10-11Кини биһигини субу тирээн турар өлөр өлүүттэн быыһаан ылбыта (өрүү быыһыыр даҕаны), итиэннэ эһиги үҥэргит күүһүнэн инникитин даҕаны өрүһүйэ туруо диэн эрэнэбит. Оччоҕо бэрт элбэх дьон үҥэрин истэн биһиэхэ үтүө көмөнү ыыппытын иһин, үгүстэр Таҥараҕа махтанар буолуохтара[+][+].


Павел Коринфка сылдьар былаана уларыйар

12Биһиги бу дойдуга, чуолаан эһиги ортоҕутугар Таҥараҕа сөбүлэтэр курдук аһаҕастык, истиҥник – сирдээҕи муудараска буолбакка, Таҥара илгэлээх үтүө[†] санаатыгар салайтаран олорбуппутун суобаспыт туоһулуурунан киэн туттабыт[+]. 13-14Биһиги туох да атын хос санаата суох эһиэхэ бу ааҕаргытын, өйдүүргүтүн эрэ суруйабыт, онон суруйбуппутун барытын толору өйдүөххүт диэн эрэнэбин; Айыы Тойоммут Иисус Христос Күнэ үүннэҕинэ, биһиги бары – эһиги да, биһиги да – хардарыта бэйэ-бэйэбитинэн киэн туттуохтаахпытын төһө эмэ өйдөөбүт дьон буоллаххыт[+].

15Маннык бигэ эрэллээх буоламмын, эһигини иккистээн алгыска тигистиннэр диэн, бастаан эһиэхэ тиийэ сылдьар санаалааҕым,[+] 16онтон Македониялыахтаах, Македонияттан хат эмиэ эргиллэн кэлиэхтээх этим; оччоҕо эһиги миигин тэрийэн Иудеяҕа ыытыахтаах этигит[+]. 17Бу маннык быһаарынан мин уолҕамчытык быһыыламмытым буолуо дуо? Биитэр, бу аньыылаах дойду куолутунан «сөп, сөп» диэн сөбүлэһэ туран тылбын уларытан «суох, суох» диэн аккаастана оҕустум дуу? 18Таҥара туоһу буолуо: биһиги эһиэхэ эрэннэрэр тылбыт арыт «сөп», арыт «суох» диэн уларыйа турбат[+]. 19Биһиги – мин уонна Силуаннаах Тимофей – эһиэхэ биллэрбит Иисус Христоспут, Таҥара Уола, «сөп» дии туран, «суох» диэбэт этэ; Кини куруутун биир «сөп» диэн тыллааҕа[+]. 20Таҥара тугу эрэннэрбитин барытын толорор «сөп» диэн харда – Христос Бэйэтэ буолар! Ол иһин, Таҥараны албан аатырдар туһугар, биһиги Кинини кытта биир буоламмыт, «Дьиҥ чахчы оннук, аминь[†]!» диэн саҥа аллайабыт[+]. 21Эһигини да, биһигини да Христоһунан бөҕөргөтөөччү, ытык соругу толорорго анааччы – Таҥара; 22Кини биһигини Бэйэтин бэчээтинэн бэлиэтээн баран, кэнэҕэс кэлэри мэктиэлээн биһиги сүрэхпитигэр Сибэтиэй Тыынын олохсуппута[+].

23Таҥара мин дууһабар туоһу буолуоҕа: эһигини харыстыыр эрэ буоламмын, Коринфка баччааҥҥа диэри тиийэ иликпин[+]. 24Оннук итэҕэйиҥ, маннык итэҕэйиҥ диэн биһиги эһигини күһэйэ-модьуйа сатаабаппыт ээ, хата хайдах эмэ гынан үөрдээйэбит диэн эһиги тускутугар кыһаллабыт-мүһэллэбит; оттон эһиги итэҕэллээх эрэ буолаҥҥыт халбаҥнаабакка чиҥник тураҕыт.

### 2

1Инньэ гынан хат харааһыннарбат туһугар, эһиэхэ барбаттыы быһаарынным. 2Өскөтүн, мин эһигини хомотор буоллахпына, хомоппут киһибиттэн ураты ким миигин үөрдүөй[+]? 3Дьэ ол иһин эһиэхэ тиийдэхпинэ, миигин үөрдүөхтээх дьоммуттан хомойумаарыбын, сурукпун суруйбутум. Мин үөрүүм эһиги барыгыт үөрүүтэ буолар диэн мин бигэтик эрэнэ саныыбын. 4Сурукпун, улуукан хараастыыга ылларан, сүрэхпэр ыттаран, хараҕым уутунан сууна олорон, суруйбутум. Эһигини хомотор санаам ончу суоҕа, арай эһиэхэ иэйэр муҥура суох тапталбын билиэххитин эрэ баҕарарым[+].


Буруйдааҕы бырастыы гыныҥ

5Ким эмэ миигин хомоппут буоллаҕына, ол миигин буолбатах, хайа эрэ өттүнэн (наһаа күүркэтиэхпин баҕарбаппын) эһигини барыгытын хомоппут. 6Киниэхэ элбэх дьонтон тиксибит накаастабыл да сөп буолуо,[+] 7онон эһиги кинини, олус санаатын түһэрэн иэдэйбэтин туһугар, бырастыы гыммыккыт, уоскуппуккут ордук буолуо. 8Ол иһин киниэхэ бырааттыы тапталгытын көрдөрүҥ диэн эһигиттэн көрдөһөбүн. 9Мин эһигини тургутан көрөөрү, туохха да буолбутун иһин, төһө истигэҥҥитин билээри суруйбутум. 10Эһиги кими бырастыы гынаҕыт да, мин эмиэ кинини бырастыы гынабын; оттон кими эмэ бырастыы гыммыт буоллахпына (өскө киһи бырастыы гыныаҕа баар эбит буоллаҕына), мин кинини Христос иннигэр эһиги тускутугар бырастыы гыммытым. 11Бэйэ-бэйэбитин бырастыы гынсар эрэ буоллахпытына, сатана албыныгар киирэн биэриэхпит суоҕа. Кини уодаһыннаах сыалын-соругун биһиги билбэт-көрбөт буолбатахпыт[+].


Саҥа Кэс Тыл[†] үлэһиттэрэ

12Христос туһунан Евангелиены[†] иһитиннэрэ Троадаҕа кэлэн баран, төһө даҕаны Айыы Тойон миэхэ ааны тэлэччи аһан биэрдэр,[+] 13бырааппын Тити онно булбатахпыттан улаханнык дьиксинэн сылдьыбытым; ол иһин кинилэрдиин бырастыылаһан баран манна, Македонияҕа кэлбитим[+].

14Таҥараҕа махтал буоллун: Кини биһигини Христос өрөгөйдөөх хаамыытыгар, билиэн ылыллыбыт дьоннуу, өрүүтүн Кини кэнниттэн батыһыннаран, Христоһу билии минньигэс сытын биһигинэн сир-сир аайы тарҕаттара турар[+]. 15Быыһанар суолунан баран иһээччилэр да, өлөр өлүү суолунан иһээччилэр да ортолоругар биһиги Таҥараҕа Христос үтүөкэн сыта буолабыт[+]. 16Өлөр суолунан барааччыларга бу – өлүү дьулаан сыта, оттон быыһанааччыларга – олох кэрэнэн сайыыта буолар. Ким баарый маннык соругу толорор кыахтаах? 17Биһиги, үгүстэр[*] курдук, Таҥара тылын уларытан-тэлэритэн баран, уҥа-хаҥас эргиммэппит; суох, биһиги, Таҥара ыыппыт дьонун сиэринэн, Христостуун биир буолан, ис сүрэхпититтэн Таҥара иннигэр үөрэтэбит.

### 3

1Ама биһиги эһигинниин хат билсиһэ сатыахпыт дуо? Ама сорох-сорохтор курдук, хардарыта – биһигини эһиэхэ, эһигини биһиэхэ – мэктиэлиир суруктарга наадыйыахпыт дуо[+]? 2Эһиги бэйэҕитинэн биһиги[*] сүрэхпитигэр суруллубут мэктиэ сурук, киһи барыта көрөн билэр, ааҕар суруга буолаҕыт эбээт! 3Эһиги Христос суруйбут суругунаҕыт; бу сурук биһиги үлэбит түмүгэр чэрэниилэнэн буолбакка, Тыыннаах Таҥара Тыынынан, суорба таас ньууругар буолбакка, сүрэх-быар ньууругар суруллубутун, эһиги бэйэҕитинэн көрдөрөҕүт[+].

4Христос баар буолан, биһиги Таҥара иннигэр маннык эрэмньилээхпит. 5Бу үлэни толорор кыахтаахпыт дэниэхпитин, оннук кыахпыт суох, толорор кыаҕы биһиэхэ Таҥара биэрэр. 6Саҥа Кэс Тыл[†] үлэһиттэрэ буолар кыаҕы биһиэхэ Кини биэрбитэ; ол аата бу Кэс Тыл тыын суолтатынан буукуба, суруллубут сокуон[†] буолбат, Тыын Бэйэтинэн буолар, тоҕо диэтэххэ, суруллубут сокуон[†] өлөрөр, оттон Тыын олоҕу биэрэр[+].


Саҥа Кэс Тыл килбиэнэ

7Бэл суорба тааска суоруллубут, өлүүгэ тиэрдэр Сокуоҥҥа[†] сулууспалааһын килбиэнэ бэрдиттэн Израиль уолаттара, Моисей[†] сирэйигэр сыдьаайбыт быстах кэмнээх килбиэни тулуйбакка, кини сирэйин көрөр кыахтара суоҕа;[+] 8оннук эбит буоллаҕына, Тыын сулууспалааһына быдан ордук килбиэннээх буолуо суоҕа дуо? 9Дьүүлгэ-сэмэҕэ тиэрдэр Сокуоҥҥа сулууспалааһын оннук албан аатырар буоллаҕына, буруйтан босхолуур сулууспалааһын албан аата быдан күүстээх. 10Кырдьыга даҕаны, быдан күүстээх килбиэн сыдьаайбытыгар хаһааҥҥыта эрэ килбиэннээх Сокуон сырдыга өһөн хаалар. 11Ааһар аналлаах оннук албан аатыра сылдьыбыт буоллаҕына, ааспат аналлаах албан аата быдан күүстээх.

12Маннык бигэ эрэллээх буоламмыт, биһиги туохтан да иҥнэн-толлон турбаппыт, 13ааһар аналлаах албан аат килбиэнэ өһөрүн Израиль уолаттара көрбөтүннэр диэн сирэйин былаатынан тууна бааммыт Моисей[†] курдук буолбаппыт. 14Ол эрээри кинилэр өйдөрө-санаалара им балай хараҥаҕа муммута: Эргэ Кэс Тыл[†] кинигэлэрин ааҕалларыгар эмиэ соннук сабыы, ону Христос эрэ ылан быраҕар кыахтаах буолан, баччааҥҥа диэри өйдөрүттэн уһулла илик[+]. 15Онон Моисейы ааҕалларыгар ол сабыылара билиҥҥэ диэри сүрэхтэрин бүрүйэ сылдьар, 16«оттон Айыы Тойоҥҥо эргилиннэхтэринэ, ол сабыы аһыллар»[+]. 17Айыы Тойон – Тыын. Айыы Тойон Тыына ханна баар да, онно көҥүл баар[+]. 18Биһиги бука бары сирэйбитин саптыбакка эрэ, Айыы Тойон кэрэмэн килбиэнин сиэркилэҕэ көрөр курдук көрөн, килбиэнтэн килбиэҥҥэ ыттан, улам Киниэхэ маарыннаан иһэбит. Бу барыта Айыы Тойон Тыынын дьайыыта буолар[+].

### 4


Туой көһүйэлээх духуобунай кылаат

1Онон биһиги, Таҥара үтүө санаатыттан маннык сулууспаны эрэммит дьоно, санаабытын түһэрбэппит;[+] 2ол оннугар кистэлэҥ сааттаах дьайыылары ууратан, ханнык да албыннааһына, Таҥара тылын токурутуута суох, кырдьыгы аһаҕастык биллэрэн, Таҥара иннигэр бэйэбитин хайа баҕарар киһи суобаһын дьүүлүгэр биэрэбит[+]. 3Биһиги биллэрэр Евангелиебыт[†], кимиэхэ эмэ өйдөммөт да буоллаҕына, өлүү суолунан баран иһээччилэргэ өйдөммөт[+]. 4Таҥара уобараһа – Христос – кэрэмэн килбиэнин туһунан Евангелие[†] сырдыга сыдьаайбатын диэн, бу үйэ таҥарата кинилэр өйдөрүн хараҥардыбыт, ол иһин итэҕэйбэттэр[+]. 5Биһиги бэйэбитин биллэрэ сатаабаппыт ээ, Христос Иисуһу, Айыы Тойону биллэрэбит, оттон бэйэбит эһиэхэ Иисус туһугар – кулуттарбыт[+]. 6Тоҕо диэтэххэ, «хараҥаттан сырдык тыктын» диэбит Таҥара, Иисус Христос сирэйигэр сыдьаайбыт Бэйэтин килбиэнин биллэрэн биһигини сырдатаары, сүрэхпитигэр күндэлэс сырдыгынан сыдьаайбыта[+].

7Биһиги буоллаҕына маннык күндү кылаат угуллубут туой боччуктара эрэ буолабыт. Онон бу муҥура суох күүс биһиэнэ буолбатаҕа, Таҥара киэнэ буолара ырылыччы көстөр[+]. 8Биһигини бары өттүбүтүттэн ыгаллар-түүрэллэр эрээри, муннукка хаайтарбаппыт; эрэл эрэ быстыах туругар сылдьабыт эрээри, эрэлбит быстыбат;[+] 9сойуолууллар эрээри, Таҥара биһигини хаалларбат; самнарбыттарын да иһин, өлөн-охтон биэрбэппит[+]. 10Иисус олоҕо биһиги эппитигэр-сииммитигэр арылларын туһугар, биһиги бу өлөр оҥоһуулаах эппитигэр мэлдьи Айыы Тойон[*] Иисус өлүүтүн илдьэ сылдьабыт[+]. 11Итиэннэ биһиги тыыннаахпыт тухары, өлөр оҥоһуулаах эппитигэр-сииммитигэр Иисус олоҕо арылыннын диэн, бэйэбитин Иисус туһугар, тиһигин быспакка, өлөр өлүүгэ бэринэбит[+]. 12Онон биһиэхэ өлүү күүһэ, оттон эһиэхэ олох күүһэ дьайар.

13Ол эрээри «итэҕэйэр буоламмын Таҥараҕа айхал эппитим» диэн Суруйууларга этиллибитин курдук, биһиги эмиэ оннук итэҕэл тыынын иҥэринэммит, итэҕэйэр буоламмыт бар дьоҥҥо Евангелиены иһитиннэрэбит[+]. 14Айыы Тойон Иисуһу тилиннэрбит Таҥара биһигини эмиэ Иисуһу кытта тилиннэрэн, эһигинниин бииргэ Бэйэтин иннигэр туруоруо диэн биһиги билэбит[+]. 15Онон Таҥара өлгөм илгэлээх үтүөтэ[†] улам-улам үксээн-тэнийэн элбэх дьон сүрэҕэр махталы үөскэтэн, Кинини албан аатырдан, сүүрүктүү алларын туһугар, бу барыта эһиги туһаҕытыгар буолар.


Итэҕэлинэн олоруу

16Ол иһин биһиги санаабытын түһэрбэппит. Төһө да тас көрүҥмүт улам иинэн-кэхтэн истэр, ис олохпут күнтэн күн саҥардыллан иһэр[+]. 17Бу олоххо көрсөр быстах кэмнээх чэпчэки эрэйбит биһиэхэ ол эрэйбитин элбэх төгүл сабырыйар бараммат үйэлээх, толору ыйааһыннаах балысхан албан ааты аҕалыаҕа[+]. 18Онон биһиги харахпытын көстөр эйгэҕэ буолбакка, көстүбэт эйгэҕэ хатыыбыт. Бу көстөр эйгэ муҥур үйэлээх, оттон көстүбэт эйгэ үйэтэ муҥура суох[+].

### 5


Биһиги халлааннааҕы дьиэбит

1Биһиги бу билигин олорор отуубут – сирдээҕи эппит-сииммит – үрэлиннэҕинэ, биһиэхэ илиинэн тутуллубатах, үрэллибэт үйэлээх дьиэ халлааҥҥа Таҥараттан тиксэрин билэбит. 2Дьэ ол иһин манна сылдьан биһиги, халлааннааҕы дьиэбитигэр киириэхпитин туоххаһыйа баҕаран, ыараханнык өрө тыынабыт[+]. 3Оннук эрэ «таҥыннахпытына», сыгынньах хаалыахпыт суоҕа[+]. 4Бу сирдээҕи отуубутугар олорорбут тухары биһиги ыараханнык өрүтэ тыынабыт. Сирдээҕи дьиэбититтэн тахсыахпытын баҕаран буолбатах, өлөр оҥоһуулаах эппит-сииммит өлбөт үйэлээххэ кубулуйарын туһугар, халлааннааҕы дьиэбитигэр киириэхпитин баҕаран. 5Ол туһугар Таҥара биһигини айбыта, ол мэктиэтэ буоллун диэн, биһиэхэ Сибэтиэй Тыыны биэрбитэ[+].

6Онон биһиги өрүүтүн эрдээхтик сананабыт; бу эттээх-сииннээх сылдьарбыт тухары Айыы Тойонтон ыраахпытын билэр буоламмыт 7(биһиги харах көрөрүнэн буолбакка, итэҕэлинэн олоробут),[+] 8эрдээхтик сананабыт уонна бу эппититтэн-сииммититтэн тахсан дьиэбитигэр, Айыы Тойоҥҥо тиийэн олохсуйуохпутун баҕарабыт. 9Ол иһин «дьиэбитигэр» да буолбуппут, «туора дойдуга» да сылдьыбыппыт иһин, Кини санаатын табарга дьулуһабыт;[+] 10тоҕо диэтэххэ, биһиги бу эттээх-сииннээх сылдьан тугу гыммыппытынан – үтүөнү эбэтэр мөкүнү оҥорбуппутунан көрөн хас биирдиибит төлөбүрүн ыларбыт туһугар, бука бары Христос Дьүүлүгэр туруохтаахпыт[+].


Таҥараны кытта эйэлэһии

11Ол иһин, Айыы Тойонтон толлуу диэн тугун билэр буоламмыт, биһиги бар дьону итэҕэтэ-ааттыы сатыыбыт, оттон бэйэбит киммитин-туохпутун Таҥара көрөн турар. Эһиги да суобаскыт биһигини көрөр диэн мин эрэнэ саныыбын[+]. 12Биһиги бэйэбитин мэктиэлээн хаттаан эһиэхэ билиһиннэрэ сатаабаппыт, ол оннугар, сүрэхтэринэн буолбакка, тас сололорунан киэн туттааччыларга хардарар кыахтанаргыт туһугар, биһигинэн киэн туттар кыаҕы эһиэхэ биэрэбит[+]. 13«Өйбүтүттэн тахсыбыт» да буоллахпытына, – бука, Таҥара туһугар тахсыбыппыт буолуо, оттон өлүөр өйдөөх буоллахпытына, – эһиги тускутугар өлүөрбүт[+]. 14Христос таптала биһигини оннук үүйэ тутар буолан, биһиги биир Киһи барыларын тустарыгар өлбүт буоллаҕына, ол аата бары өлбүттэр диибит[+]. 15Оттон Христос, тыыннаахтар аны бэйэлэрин тустарыгар буолбакка, кинилэр тустарыгар өлөн баран тиллибит Христос туһугар олордуннар диэн, бар дьон туһугар өлбүтэ[+]. 16Ол иһин аны биһиги кими даҕаны киһи сыанабылынан сыаналаабаппыт; урут Христоһу оннук сыаналаабыт да буоллахпытына, билигин аны уурайдахпыт. 17Онон ким Христоһу итэҕэйбит, ол саҥа айыллыбыт киһи; урукку ааста, көр, аны билигин барыта[*] саҥа буолла[+]. 18Бу барыта биһигини Бэйэтин кытта Иисус Христоһунан[*] эйэлэһиннэрбит итиэннэ эйэлэһиннэрэр соруктаах сулууспаны биһиэхэ сүктэрбит Таҥара дьайыыта буолар[+]. 19Ол аата Таҥара, киһи аймах буруйун аахсыбакка, аан дойдуну Бэйэтин кытта Христоһунан эйэлэһиннэрэн баран, ол эйэлэһиини биллэрэр соругу биһиэхэ сүктэрбит[+]. 20Онон биһиги Христос аатыттан толору боломуочуйалаах илдьиттэр буолабыт, биһиги уоспутунан Таҥара Бэйэтэ бар дьону ылыннарыылаахтык ыҥырар; ол иһин биһиги «Таҥараны кытары эйэлэһиҥ» диэн Христос аатынан көрдөһөбүт[+]. 21Биһиги Христоска холбоһон, Таҥара иннигэр кырдьыксыт дьон буоларбыт туһугар, Таҥара Киниэхэ, аньыы диэни Билбэтэххэ, биһиги аньыыбытын-буруйбутун сүктэрбитэ[+].

### 6

1Биһиги, Таҥара үлэтин толорсор дьон, Киниттэн бэлэх ылбыт илгэлээх үтүөҕүтүн[†] халтайга хаалларымаҥ диэн, эһигиттэн көрдөһөбүт[+]. 2«Табыгастаах кэмҥэ Мин эйигин иһиттим, быыһабыл күнүгэр эйиэхэ көмөлөстүм», – диир эбээт Кини. Бу сибилигин – табыгастаах кэм кэллэ, бу сибилигин – быыһабыл күнэ үүннэ!


Павел көрсүбүт ыарахаттара

3Бу толоро сылдьар сулууспабыт сэмэлэммэтин туһугар, биһиги ким да суолугар мэһэйи үөскэппэт буоларга кыһаллабыт; 4ол иһин туохха барытыгар бэйэбитин Таҥара үлэһиттэрин быһыытынан[†] көрдөрөбүт: улуукан тулуурунан бары кутурҕаны, кыһалҕаны, эрэйи-муҥу,[+] 5кырбааһыны-сынньыыны, хаайыыны, мөрөйдөөһүнү тулуйабыт, сыралаһан үлэлиибит, утуйбаппыт, аһаабаппыт. 6Таҥара дьиҥ үлэһиттэрэ буоларбытын ыраас сигилибитинэн, билиибитинэн, киэҥ көҕүспүтүнэн, үтүө санаабытынан, Сибэтиэй Тыынынан, истиҥ тапталбытынан, 7дьиҥ кырдьык тылынан, Таҥара биэрэр күүһүнэн көрдөрөбүт. Уҥа да, хаҥас да илиибитигэр тута сылдьар сэриибит сэбэ биһиэнэ – кырдьыксыт буолуу;[+] 8ытыктыылларын да, сэнииллэрин да, үөҕэллэрин-холуннаралларын, хайгыылларын да – барытын тулуйарга бэлэммит. Биһигини сымыйаччылар курдук көрөллөр даҕаны – биһиги кырдьыгы эрэ этэбит[+]. 9Биллибэппит эрээри, биһигини көрөн билэллэр; өлбүттэринэн ааҕаллар эрээри, көрөргүт курдук, кэм да тыыннаахпыт; накаастыыллар эрээри, өлөн-сүтэн биэрбэппит;[+] 10хомотоллор эрээри, өрүү үөрэ-көтө сылдьабыт; дьадаҥыбыт эрээри, үгүстэри байытабыт; туохпут да суох эрээри, барытын бас билэбит[+].

11Коринфтааҕы доҕотторбуот, биһиги элэ-была тылбытын эһиэхэ эттибит, сүрэхпитин эһиэхэ тэлэччи астыбыт. 12Биһиги дууһабытын эһигиттэн хатаммаппыт эбээт, эһиги биһигиттэн хам хатанаҕыт. 13Оҕолорбор этэр кэриэтэ эһиэхэ этэбин – тэҥ иэйиинэн биһиэхэ иэйиҥ дуу![+]


Итэҕэйбэт дьоннуун биир бурҕалдьыны кэтимэҥ

14Итэҕэйбэт дьону кытары биир бурҕалдьыны кэтимэҥ. Хайаан көнө быһыы уонна суута-сокуона[†] суох быһыыланыы бииргэ көлүллүөхтэрэй? Сырдык уонна хараҥа туох кыттыгастаахтарый[+]? 15Христос Велиардыын[*] хайаан сөбүлэһиэхтэрэй? Итэҕэйээччи итэҕэйбэттиин туох кыттыгастаах буолуой[+]? 16Хайаан Таҥара дьиэтигэр[†] эмэгэттэр туруохтарай? «Кинилэр ортолоругар олохсуйаммын, сэргэстэһэ сылдьаммын, үҥэр Таҥаралара буолуом, кинилэр эмиэ Мин норуотум буолуохтара» диэбитин курдук, эһиги[*] Тыыннаах Таҥара Дьиэтэ[†] буолаҕыт[+]. 17Ол иһин «„Кинилэртэн тахсан туспа барыҥ, – диир Айыы Тойон. – Уонна аны кирдээҕи таарыйымаҥ, оччоҕуна Мин эһигини ылыныам, 18эһиэхэ Аҕаҕыт буолуом, Миэхэ эһиги уолаттарым-кыргыттарым буолуоххут“, – диир Барытын Тутан Олорооччу, Айыы Тойон».

### 7

1Онон, таптыыр бырааттарым, биһиги, маннык эрэннэриини истибит дьон, эппитин-сииммитин, дууһабытын киртитэр бары куһаҕантан ыраастанан, Таҥараттан толлон тураммыт, сибэтиэй олохтонуоҕуҥ[+].


Павел үөрүүтэ

2Доҕотторуом, биһигиттэн сүрэххитин хатанымаҥ. Биһиги кимиэхэ да куһаҕаны оҥорботохпут, кими да куорҕаллаабатахпыт, кимтэн да барыһыра-туһана сатаабатахпыт[+]. 3Маны эһигини сэмэлээн этэр буолбатахпын; урут эппитим курдук, этэбин: эһиги өрүү биһиги сүрэхпитигэр бааргыт, онон өлбүппүт да, тыыннаахпыт да иһин, биһиги өрүү бииргэбит[+]. 4Мин эһиэхэ эрэлим күүстээх, эһигини хайгыырым да бэрт элбэх; санаам толору уоскуйан сылдьабын, төһөлөөх да эрэйгэ-кыһалҕаҕа сырыттарбыт, үөрүүм өлгөм[+].

5Македонияҕа кэлэн да баран биһиги сынньанар диэни букатын билбэтэхпит, бары өттүттэн ыктарбыппыт: таспытыгар – утарылаһыы, испитигэр – дьиксинии[+]. 6Ол эрээри сүөм түспүтү, харыс хаалбыты уоскутар Таҥара Тити аҕалан санаабытын көтөхпүтэ[+]. 7Биһиги Тит кэлбититтэн эрэ буолбатах, эһиги кинини уоскуппуккутуттан эмиэ санаабыт көтөҕүллүбүтэ; хайдах эһиги миигин күүскэ суохтуургутун, курутуйаргытын, хайдах миигин көмүскүүргэ туруммуккутун кэпсээбитигэр үөрүүм өссө ордук үрдээбитэ.

8Онон эһигини сурукпунан харааһыннарбыт да эбит буоллахпына, аны кэмсиммэппин. Бастаан утаа кэмсинэ санаабытым гынан баран, суругум эһигини быстах кэмҥэ эрэ санаарҕаппыт эбит[+]. 9Билигин эһиги хараастыбыккытыттан буолбакка, итинник хараастан, аньыыгытын билинэн көннөрүммүккүтүттэн үөрэбин: эһиги Таҥара туһугар санаарҕаабыккыт, ол аата биһиги эһиэхэ туох да хоромньуну оҥорботох эбиппит. 10Таҥара туһугар санааҕа ылларыы мэлдьи аньыыны билиниини үөскэтэн, быыһабылга сирдиир, оттон бу дойду санаарҕабыла өлөр өлүүнү үөскэтэр[+]. 11Таҥара туһуттан санаарҕааҥҥыт, көрбөккүт дуо, төһөлөөх кыһалынныгыт-мүһэлиннигит! Төһөлөөх бырастыы гыннаран элэ-была тылгытын эттигит, буруйдаах киһиэхэ кыһыйдыгыт-абардыгыт! Төһөлөөх куттанныгыт, төһөлөөх миигин көрсүөххүтүн баҕардыгыт, айманныгыт, буруйдааҕы накаастыаххытын төһөлөөх күүскэ баҕардыгыт! Инньэ гынан, эһиги бу дьыалаҕа ырааскытын көрдөрдүгүт. 12Онон, мин эһиэхэ ол суругу суруйарбар, буруйу оҥорбут да, атаҕастаммыт да киһи туһуттан буолбатах, Таҥара иннигэр биһиэхэ хайдах курдук бэриниилээххитин бэйэҕит дьэҥкэтик өйдүүргүт туһугар суруйбутум[+]. 13Ол иһин, уоскуйбуккутун истэн, биһиги эмиэ уоскуйдубут.

Туохтааҕар да эһиги Тити үөрдүбүккүтүттэн, бука бары кинини уоскуппуккутуттан көнньүөрдүбүт. 14Онон мин, киниэхэ эһиги тускутунан дэлэй соҕустук киэн тутта кэпсэммит киһи, кыбыстыыга киирбэтим; эһиэхэ эмиэ дьиҥ кырдьыгы эрэ этэрбит курдук, Титкэ эһигини хайҕаабыппыт барыта кыларыйар кырдьык буолан таҕыста. 15Эһиги бука бары хайдах курдук истигэҥҥитин, хайдах кинини ис-искититтэн долгуйа-үөрэ көрсүбүккүтүн санаан кэллэҕинэ, кини сүрэҕэ эһиэхэ өссө күүскэ иэйэр. 16Онон туохха барытыгар эһиэхэ толору эрэниэхпин сөп диэн, мин үөрэбин эрэ.

### 8


Дьэллэм буолуу туһунан

1Бырааттарбыт, Македониятааҕы сиэркэптэргэ Таҥара хайдах курдук өлгөм илгэлээх үтүөнү[†] бэлэх биэрбитин билиэххитин баҕарабыт. 2Эрэйи эҥээрдэринэн тэлэн тургутуу үөһүгэр да сырытталлар, үөрүүлэрэ үрдүк; быстар дьадаҥытык да олордоллор, кэмэ суох дьэллэмник бэрсэллэр[+]. 3-4Кинилэр, сибэтиэйдэргэ[†] көмө оҥорор үтүө дьыалаҕа кыахтара баарынан (өссө кыахтарын таһынан диэн мин туоһулуубун) кыттаары баҕатыйан биһигиттэн ылыннарыылаахтык көрдөспүттэрэ[+][+]. 5Биһиги күүтэ санаабыппытын куоһаран, бэл бэйэлэрин да, бастатан туран, Айыы Тойоҥҥо, ол кэнниттэн, Таҥара көҥүлүн хоту, биһиэхэ биэрбиттэрэ. 6Ол иһин биһиги Тити, бу үтүө дьыаланы эһиэхэ хайдах саҕалаабытай да, ол курдук, тиһэҕэр тиэрдэригэр көрдөспүппүт[+]. 7Эһиэхэ туоххут барыта: итэҕэлгит, уус тылгыт-өскүт, билиигит, бары кыһамньыгыт, биһиэхэ тапталгыт[*] – кэмэ суох дэлэйин курдук – бу да үтүө дьыалаҕа эмиэ дэлэй буолуҥ[+]. 8Мин маны дьаһайан буолбатах, атыттар кыһамньыларын кэпсээн эһиги тапталгыт төһө истиҥин тургутан көрөбүн[+]. 9Айыы Тойоммут Иисус Христос үтүө санаалааҕын бэйэҕит билэҕит: Кини баай эрээри, дьадаҥытынан эһигини байытаары, эһиги тускутугар дьадайбыта[+].

10Мин эһиэхэ сүбэм маннык: эһиги өссө былырыыҥҥыттан саҕалаабыт дьыалаҕытын тиһэҕэр тиэрдэргит ордук буолуо. Бу дьыаланы эһиги бастакынан саҕалаабыт эрэ буолбатаххыт, өссө онуоха аан бастакынан баҕатыйбыккыт[+]. 11Дьэ онон хайдах быһаарыммыккытый да, ол курдук бэлэмнээхтик ылсан, төһө кыаххыт баарынан тиһэҕэр тиэрдиҥ. 12Бэрсэргэ чахчы бэлэм буоллаххытына, Таҥара эһиги бэлэххитин, эһиэхэ туох суоҕун буолбакка, туох баарын көрөн, ылыныа[+]. 13Онтукаҕыт атыттарга чэпчэтии, оттон эһиэхэ ыар сүгэһэр буолуохтаах диэн эппэппин – барыгытыгар биир тэҥ буолуохтаах. 14Билигин эһиги бэйэҕититтэн ордору бэрсибиккит кинилэргэ тиийбэти ситэрэн-толорон биэриэхтээх, оттон кэлин кинилэр бэйэлэрин ордуктарыттан бэрсэннэр, эһиэнин ситэрэн биэриэхтэрэ. Оччоҕо барыгытыгар тэҥ буолуо[+]. 15Суруйууларга этиллибитин курдук, «ким элбэҕи хомуйбут, ордуктамматаҕа, ким аҕыйаҕы хомуйбут – тутайбатаҕа»[+].


Тит Коринфка барар

16Эһиги тускутугар эмиэ ситинник кыһамньыны Тит сүрэҕэр иҥэрбит Таҥараҕа махтал буоллун. 17Тит, миигин көрдөстө эрэ диэн буолбатах, көмөлөһөргө бэйэтэ дьулуурдаах буолан, көҥүл өттүнэн эһиэхэ барар. 18Өссө кинини кытта Евангелиены[†] иһитиннэрэн бары сиэркэптэр биһирэбиллэрин ылбыт бырааппытын ыытабыт. 19Бу Айыы Тойону албан аатырдар, биһиги үтүө кыһамньыбытын туоһулуур амарах дьыалабытыгар көмөлөөх аргыс буолаарай диэн, сиэркэптэр кинини анаан-минээн талан ыыппыттара. 20Итиччэ элбэх үбү эрэнэн туттарбыттарын дьаһайа сылдьаммыт, кимтэн да сирэй-харах анньыллыбат туһугар кыһаллабыт. 21Биһиги Айыы Тойон эрэ иннигэр буолбатах, дьон иннигэр эмиэ көнө суоллаах-иистээх буоларга дьулуһабыт. 22Кинилэри кытта өссө биир бырааппытын, кыһамньылааҕын араас дьыалаҕа элбэхтик тургутан билбит киһибитин, ыытабыт. Кини эһиэхэ эрэнэрэ бэрт буолан, билигин хаһааҥҥытааҕар да ордук кыһаллар. 23Оттон Тит туһунан этэр буоллахха, кини – мин табаарыһым, эһиги тускутугар бииргэ үлэлиир киһим; бырааттарбыт буоллахтарына – сиэркэптэр ыыппыт илдьиттэрэ, Христоһу албан аатырдар дьон. 24Онон кинилэри таптыыргытын бары сиэркэптэргэ итэҕэтиилээхтик көрдөрүҥ. Оччоҕо эһигини хайгыырбыт кырдьыктааҕын бары билиэхтэрэ[+].

### 9


Иерусалимҥа ыытыллар көмө туһунан өссө биирдэ

1Онон сибэтиэйдэргэ[†] көмө ыытар туһунан мин эһиэхэ суруйарым наадата да суох[+]. 2Көмөлөһөргө эһиги өрүү бэлэмҥитин билэбин; Македония дьонугар эһиги тускутунан «Ахайя өссө былырыыҥҥыттан бэлэм» диэн хайҕанан кэпсэнэбин; онон эһиги көмөлөһөргө күүстээх баҕаҕыт үгүс дьону көҕүлээтэ. 3Ол эрээри бу түбэлтэҕэ мин, эһигинэн бостуой киэн туттан хайҕаммыт буолумаары, били эппитим курдук, бэлэм буоларгыт туһугар, бу бырааттарбытын ыытабын[+]. 4Миигин кытары Македония дьоно кэлсэн эһиги бэлэмэ суоххутун көрдөхтөрүнэ, биһиги, итиччэ эрэмньилээхтик хайҕаммыт[*] дьон, кыбыстыыга киириэхпит (эһиги бэйэҕит тускутунан этэ да барбаппын). 5Ол иһин, эрэннэрбит бэлэххит бэлэм буоларын туһугар, баран эрдэттэн бэлэмнии туруҥ диэн бырааттарбытыттан көрдөһөргө быһаарынным. Оччоҕо эһиги көмөҕүт күһэлэҥ тутан ылыы курдук буолбакка, баҕа өттүнэн бэриллибит алгыстаах бэлэх буолуоҕа.

6Маныаха этиэм этэ: ким сиэмэтин кэмчилээн ыспыт, ол үүнүүтэ кэмчи буолуо, ким өлгөмнүк ыспыт, ол үүнүүтэ өлгөм буолуо[+]. 7Хас биирдии киһи сүөм түһэ-түһэ эбэтэр күһэлэҥинэн буолбакка, ис сүрэҕиттэн баҕаран бэристин; үтүө баҕатынан бэрсэр киһини Таҥара таптыыр[+]. 8Оттон Таҥара эһигини мэлдьи бары өттүнэн дэлэгэйдик олороргут, үтүөнү оҥорорго дьэллэм буоларгыт туһугар, хайа баҕарар илгэлээх үтүөнэн[†] байытар күүстээх[+]. 9Суруйууларга этиллибитин курдук: «Дьадаҥыларга дэлэйдик түҥэттэ, кини үтүөтэ үйэттэн үйэҕэ умнуллуо суоҕа»[+].

10Ыһыҥ диэн сиэмэ, аһааҥ диэн килиэп биэрэр Таҥара, эһиги ыспыт сиэмэҕитин өлгөмнүк үүннэрэн, оҥорор үтүөҕүт үүнүүтүн үксэтиэҕэ; 11оччоҕо эһиги туохха барытыгар дьэллэм буолар туһугар, барытынан байыаххыт, оччоҕо эһиги биһигинэн ыытар бэлэххит иһин бэрт үгүстэр Таҥараҕа махтаныахтара[+]. 12Бу туһалаах дьыала Иерусалим сибэтиэйдэрин[†] кыһалҕаларын толуйар эрэ буолуо суоҕа, өссө элбэх киһи сүрэҕэр Таҥараҕа өлгөм махталы үөскэтиэҕэ. 13Оччоҕо кинилэр бу туһаҕытын көрөн, эһиги аһаҕастык билинэр Христос туһунан Евангелиеҕытыгар[†] бэриниилээххитин, кинилэри уонна атын да итэҕэйээччилэри кытта дьэллэмник үллэстэргитин итэҕэйэн, Таҥараны айхаллыахтара,[+] 14Таҥара илгэлээх үтүөтэ[†] эһиэхэ кэмэ суох элбэхтик тиксибититтэн иэйэн туран, эһиги тускутугар Таҥараҕа үҥүөхтэрэ. 15Бу киһи тылынан сатаан эппэт бэлэҕин иһин Таҥараҕа махтал!

### 10


Павел толорор сулууспатын көмүскүүр

1Мин, Павел, эһиги «аттыбытыгар сылдьан сэмэй, оттон ыраатта да биһигини утаран хорсунугар түһэр» диир киһигит, Христос көнө-көрсүө майгытын, үтүө санаатын туһугар, бу эһиэхэ туһаайан этэбин[+]. 2Сорох-сорохтор биһигини бу аньыылаах дойду дьонунуу быһыыланар[†] курдук сыаналыыллар. Онон, тиийдэрбин эрэ, хорсуммун кинилэргэ сорунуулаахтык көрдөрүөм диэн санаммыппын толорумаары эһигиттэн көрдөһөбүн: бука диэн миигин оннукка тиэрдимэҥ[+]. 3Төһө да бу дойдуга олорбуппут иһин, биһиги бу дойду сэриилэһэриттэн атыннык сэриилэһэбит. 4Биһиги сэриилэһэр сэппит киһи сэриитин сэбилэниитэ буолбатах, биһиэнэ – ньыгыл бөҕөргөтүүлэри урусхаллыыр кыахтаах Таҥара күүстээх сэбилэниитэ. Бу сэрии сэбинэн биһиги оҕуруктаах өй-санаа тэриниитин,[+] 5Таҥараны билиини утары турунар бары улуутумсуйууну сууһарабыт, ханнык баҕарар санааны билиэҥҥэ ылан, Христоска бас бэриннэрэбит; 6итиэннэ, эһиги Христоска эҥкилэ суох истигэн буолбуккут кэннэ, хайа баҕарар истигэнэ суох быһыыны накаастыырга бэлэммит.

7Таһыттан көрөн эһиги киһини дьүүллүүгүт дуо? Ким бэйэтин Христос киһитэбин диэн бигэ эрэллээх, ол бэйэтинэн көрөн тойонноотун, кини Христос киэнэ буоллаҕына, биһиги эмиэ Христос дьонобут[+]. 8Өскөтө мин Айыы Тойон биһиэхэ эһигини үрэйэргэ буолбакка, бөҕөргөтөргө биэрбит былааһынан баһа соҕус хайҕанар да буоллахпына, кыбыстыбаппын[+]. 9Мин эһигини сурукпунан куттуур курдук көстүөхпүн баҕарбаппын. 10Ким эрэ миигин «суругар күүстээх, кытаанах курдук буолан баран, сирэй көрүстэххэ мөлтөх, тыла-өһө да ыйааһына суох» диир;[+] 11итинник этээччи өйдүөх тустаах: ыраахтан суруйар сурукпутугар хайдахпытый да, бэйэҕитигэр тиийэн кэллэхпитинэ, онтон туох да атыммыт суох буолуо.

12Биһиги бэйэлэрин биллэрэ-көрдөрө сатыыр дьоҥҥо холоно да, тэҥнэһэ да соруммаппыт: кинилэр бэйэлэрин кээмэйдэринэн кэмнэнэн, бэйэ-бэйэлэрин кытта куоталаһа сатаан, толкуйа суох быһыыланаллар. 13Оттон биһиги кэмэ суох хайҕана барбакка, эһиэхэ эмиэ тиийэр туһугар, Таҥара кэмнээн биэрбит кэриҥинэн хайҕаныахпыт. 14Биһиги аналлаах чэрчибитин кэспэппит, эһиэхэ тиийбэтэхпит эбитэ буоллар, оннук буолуо да этэ. Оттон биһиги Христос туһунан Евангелиены[†] эһиэхэ тиэрдэн турабыт! 15Биһиги чэрчибитин аһары түһэн, атын дьон үлэтинэн хайҕаммаппыт. Эһиги итэҕэлгит үрдээн-үүнэн истэҕин аайы, бэйэбит чэрчибитин эһиги көмөҕүтүнэн кэмэ суох кэҥэтэн иһиэхпит диэн эрэллээхпит: 16оччоҕо атын дьон бэйэлэрин чэрчилэрин иһинэн бэлэмнээбиттэринэн хайҕаммакка, Евангелиены[†] өссө ыраата баран иһитиннэриэхпит. 17Суруйууларга этиллибитин курдук, «ким хайҕанар, ол Айыы Тойон дьайыытынан хайҕаннын»[+]. 18Айыы Тойон бэйэтин бэйэтэ хайҕанааччыны билиммэт, Бэйэтэ хайгыыр киһитин эрэ билинэр[+].

### 11


Павел уонна сымыйа апостоллар[†]

1Оо, мин «өйө суох быһыыбар»[†] арыый тулуурдаахтык сыһыаннаһаргыт эбитэ буоллар! Ол эрээри, эһиги өссө тулуйа сатыыгыт дии[+]. 2Эһигини Таҥара күнүүтүнэн күнүүлүүбүн эбээт: мин эһигини, ыраас кыыһы курдук, соҕотох Христоһу эрэ кытта илии охсуһуннарбытым[+]. 3Ол эрээри моҕой Еваны уодаһыннаах албыныгар үктэппитинии, эһиги эмиэ өйгүт-санааҕыт мунан, Христоска истиҥник, ыраастык бас бэринэн сылдьар көнө суолгутуттан туораан хаалыаххыт диэн дьиксинэ саныыбын[+]. 4Ким эмэ кэлэн эһиэхэ атын, биһиги иһитиннэрбэтэх Иисуспут туһунан кэпсээн бардаҕына, эһиги атын, урут ылымматах тыыҥҥытын ылынаҥҥыт, тута илик атын Евангелиеҕытын[†] тутаҥҥыт, киниэхэ олус тулуурдаахтык сыһыаннаһыах курдуккут[+]. 5Ол эрээри эһиги ити «үрдүкү апостоллар»[†] диэн ааттыыр дьоҥҥутуттан мин туохпунан да итэҕэс курдук санаммаппын:[+] 6төһө да кумахтан өтүү өрөр уус тыла суоҕум иһин, билии чааһыгар тиийдэххэ атын буолуом. Биһиги бары өттүбүтүнэн хайдахпытын эһиги бэйэҕит бэркэ билэҕит[+]. 7Мин эһиэхэ Евангелиены,[†] туох да төлөбүр эрэйбэккэ, биллэрэн, эһигини үрдэтэр соруктан бэйэбин намтатынан аньыыга киирбит буоллаҕым дуу[+]? 8Эһиэхэ туһалыырбар туттаары атын сиэркэптэр биэрэр үптэрин ыламмын кинилэри, этэргэ дылы, халыыр этим да диэххэ сөп; эһиэхэ бара сылдьан, төһө да тиийиммэтэрбин, кимиэхэ да сэлээннэммэтэҕим. 9Туохха наадыйарбын барытын Македонияттан кэлбит бырааттарбыт толору хааччыйбыттара. Мин эһиэхэ хаһан даҕаны адаҕа буолбатаҕым, буолуом да суоҕа дии саныыбын[+]. 10Христос сүрэхпэр иҥэрбит кырдьыгынан эттэхпинэ, бу киэн туттуубун Ахайя дойдуларын үрдүнэн ким да миигиттэн былдьаан ылыа суоҕа[+].

11-12Тоҕо мин инньэ гынабыный? Эһигини таптаабаппыттан буолуо дуо? Суох, таптыырбын Таҥара билэр. Таҥара үлэтин үкчү биһиги курдук оҥороллорунан хайҕанаары сылтах көрдөөччүлэргэ оннук сылтаҕы мин биэриэм суоҕа. Инникитин да бу суолбун тутуһан иһиэҕим. 13Ити сымыйа апостоллар, албын үлэһиттэр Христос Апостоллара буолан кубулуналлар[+]. 14Онно киһи дьиктиргиэҕэ туох баарый? Сатана бэйэтэ сырдык Аанньала буолан дьүһүн кубулунар буоллаҕына,[+] 15үлэһиттэрэ эмиэ кырдьык үлэһитэ буолан кубулуналлара дьикти буолбатах. Бүтэр уһугар кинилэр тугу оҥорбуттарынан дьүүллэниэхтэрэ[+].


Апостол сулууспатыгар көрсөр ыарахаттар

16Өссө төгүл эһиэхэ этэбин: миигин ким даҕаны өйө суох дии санаабатын, оттон ол кыаллыбат буоллаҕына, чэ, саатар, өйө суох киһи да курдук миигин ылыныҥ, оччоҕо, баҕар, бэйэбин кыратык эмэ хайҕана түһүөм этэ[+]. 17Бу Айыы Тойонтон ылан этэр буолбатахпын, бэйэбин маннык хайҕанан кырдьык даҕаны өйө-төйө суох тыллаһан эрэбин. 18Үгүстэр бу дойду дьонун куолутунан хайҕаналларын курдук, мин эмиэ хайҕаныым ээ[+]. 19Эһиги, итинник өйдөөх дьон, өйө суохтар тугу гыналларын барытын үөрүүнэн тулуйаҕыт[+]. 20Ким эрэ эһигини хабалаҕа хам ылар, эһиэхэ иитимньи буолар, эһигиттэн былдьаан-талаан туһанар, киэмсийэр, эһигини сирэйгэ таһыйар буоллаҕына тулуйаргыт туох да кэмэ суох[+]. 21Кыбыстыам иһин, бу чааһыгар биһиги кинилэргэ быдан баһыйтарбыппыт быһыылаах.

Оттон ким эмэ тугунан эрэ хайҕаныан баҕарар буоллаҕына, оччоҕо мин (өйө суох киһилии тыллаһан эрэбин) эмиэ хайҕанан көрүөм! 22Кинилэр еврейдэр дуо? Мин эмиэ еврейбин. Кинилэр Израиль дьоно дуо? Мин эмиэ Израиль киһитинэбин. Кинилэр Авраам[†] удьуордара дуо? Мин эмиэ Авраам[†] удьуорунабын[+]. 23Кинилэр Христос үлэһиттэрэ дуо? Өйө суохпар этэбин: мин кинилэрдээҕэр быдан улахаммын. Кинилэрдээҕэр ордук элбэхтик үлэлээбитим, аата-ахсаана суох кырбаммытым, ордук элбэхтик хаайыллыбытым, үгүстүк өлө сыспытым[+]. 24Иудейдартан биэс төгүл отут тоҕустуу таһыыры[*] ылбытым; 25Рим дьоно үс төгүл маһынан кырбаабыттара, биирдэ тааһынан илдьи тамнаабыттара; үс төгүл хараабылым тимирбитэ, олортон биирдэстэригэр түүннээх күн устата аһаҕас муораҕа булкуллубутум[+]. 26Элбэхтик айанныырым, ол тухары куттал суоһуура: өрүстэргэ суоһуура, түөкүттэртэн, хаан-уруу норуоппуттан, атын омуктартан суоһуура, куораттарга, иччитэх сирдэргэ, муораҕа суоһуура, сымыйа бырааттартан суоһуура[+]. 27Илистэ үлэлиирим, утуйар уубун өрүү да хамматым, аччыктыырым, утатарым, аас-туор олохтооҕум, тоҥорум-хатарым, сыгынньах сылдьарым[+]. 28Итини таһынан күннэтэ миэхэ дьон тоҕуоруһар, бары сиэркэп туһугар кыһаллабын-мүһэллэбин. 29Ким эмэ мөлтөөтөҕүнэ-ахсаатаҕына, мин тэбис тэҥҥэ бэйэм кытта мөлтөөбөтөҕүм-ахсаабатаҕым баарай? Ким эмэ аньыыга киирдэҕинэ, мин ууга-уокка түспэтэҕим баарай[+]?

30Хайҕанар да буоллахпына, мөлтөхпүнэн хайҕаныам. 31Айыы Тойоммут Иисус Христос үйэлэр тухары алгыстаах Аҕата – Таҥара – мин сымыйалаабаппын билэр. 32Дамаска сырыттахпына, Арета ыраахтааҕы уобалас баһылыгынан анаабыт киһитэ тутан ылаары куорат аанын манаппытыгар, миигин тымтайга уганнар куорат истиэнэтин түннүгүнэн түһэрбиттэрэ. Баһылык илиититтэн оннук быыһанан турабын[+].

### 12


Павел ырайы көрүүтэ

1Туһата суоҕун биллэрбин да, бэйэбин бэйэм хайҕанарбар тиийэбин. Аны Айыы Тойон тугу көрдөрбүтүн, тугу арыйан биэрбитин кэпсииргэ көһүүм[+]. 2Биир билэр киһим, Христос киһитэ, уон түөрт сыл анараа өттүгэр – эттэри-сииннэри эбитэ дуу, дууһата эрэ эбитэ дуу, чуолкайын бу диэн билбэтим, Таҥара билэр, – үһүс халлааҥҥа ылылла сылдьыбыт. 3Итиэннэ, мин билэрбинэн, ол киһи – эттэри-сииннэри эбитэ дуу, дууһата эрэ эбитэ дуу, ону билбэтим, Таҥара билэр, – 4ырайга ылыллан, киһи киһиэхэ сатаан кэпсээбэт этиэхтэн эриэккэс тыллары истибит. 5Оннук киһинэн хайҕаныахпын сөп, оттон бэйэбинэн хайҕаммаппын, арай мөлтөхпүнэн хайҕаныам. 6Ити эрээри хайҕаныахпын баҕарбытым да иһин син биир өйө суохтук тыллаһыам суоҕа дии саныыбын, тоҕо диэтэххэ, эһиэхэ дьиҥ кырдьыгы эрэ этэбин; ол гынан баран, ким эмэ бэйэтэ көрбүтүттэн эбэтэр бэйэбиттэн истибититтэн миигин үрдүктүк санаабатын туһугар, хайҕанартан туттунуум. 7Итинник уһулуччулаах суоллары көрөн үрдүктүк санамматым туһугар, Таҥара мин эппэр сытыы хатыыны анньыбыт, ол хатыы, сатана аанньала, олус үрдүктүк санамматым туһугар миигин дьөлүтэ кэйиэлии сылдьар. 8Миигин киниттэн быыһаа диэн, мин Айыы Тойонтон үс төгүллээн көрдөспүтүм. 9Онуоха Айыы Тойон: «Эйиэхэ Мин илгэлээх үтүөм[†] тиксибитэ да сөп, Мин күүһүм мөлтөххө ордук күүскэ дьайар», – диэбитэ. Дьэ ол иһин мин Христос күүһэ миэхэ күүскэ дьайарын туһугар, мөлтөхпүнэн хайҕанарбын быдан ордоруом. 10Ол иһин мөлтөөтөхпүнэ, атаҕастаннахпына, кыһалҕаҕа кыһарыйтардахпына, сойуолаттахпына, Христос туһуттан ыгыыга-түүрүүгэ түбэстэхпинэ үөрэбин эрэ. Мөлтөөбүт эрэ кэммэр мин күүстээхпин[+].


Павел Коринф сиэркэбин туһугар дьиксинэр

11Бэйэбин хайҕанаммын, кырдьык, өйбүттэн тахсаары гынным: эһиги миигин хайҕанарга күһэйдигит. Эһиги хайҕыаххытын сөп этэ миигин: мин ким да буолбатах эрээри, эһиги «үрдүкү апостоллар[†]» диэн ааттыыр дьоҥҥутуттан туохпунан да итэҕэһим суох[+]. 12Дьиҥ Апостол[†] буоларбын Таҥара эһиэхэ араас бэлиэлэринэн көрдөрбүтэ. Мин тулуурбун билбэт буоллаххытый! Онуоха эбии араас дьиктилэр, сөҕүмэр бэлиэлэр, күүстээх дьайыылар[+]. 13Оччоҕо, атын сиэркэптэргэ холоотоххо, мин эһигини тугунан көйгөтүппүттээхпиний? Арай эһиэхэ сүгэһэр буолбакка сылдьарбынан дуо? Оннук буруйбун бука диэн бырастыы гыныҥ[+].

14Бу үһүстээн эһиэхэ бараары сылдьабын. Тиийдэхпинэ, эһиэнин көҕүрэтиэм суоҕа: мин эһиэнигэр буолбатах, эһиэхэ бэйэҕитигэр наадыйабын. Оҕолор төрөппүттэригэр баай муспаттар, төрөппүттэр оҕолоругар баай мунньаллар[+]. 15Мин эһиги тускутугар туох баардаахпын-суохтаахпын барытын, – ону эрэ буолуо дуо, бэйэбин кытта барыырга бэлэммин. Мин эһигини бу курдук улаханнык таптыыр буоллахпына, эһиги миэхэ тапталгыт тоҕо маннык кэмчиний[+]? 16Чэ сөп, мин эһиэхэ сүгэһэр да буолбатарбын, эһиги этэргит курдук, киитэрэйдээн, албыннаан эһигини илиибэр ылбытым дуу[+]? 17Биитэр эһиэхэ ыыппыт биир эмэ киһибинэн эһигиттэн тугу эмэни көрдөтөн туһаммыттааҕым эбитэ дуу? 18Тити көрдөһөн эһиэхэ биир бырааппытын кытта ыыта сылдьыбытым: Тит эһигиттэн тугу эмэ бэйэтигэр туһаммыттааҕа дуо? Кини биһикки биир санаанан сулууспалыыр биир ыллыктаах дьон буолбатах этибит дуо[+]? 19Баҕар, эһиги биһигини көмүскэнэ сатыыллар дии саныыргыт буолуо. Биһиги Христостуун биир буолан Таҥара иннигэр этэбит: таптыыр бырааттарбыт, биһиги тугу гынарбыт барыта эһигини бөҕөргөтөр эрэ сыаллаах[+]. 20Мин бииртэн дьиксинэ саныыбын: арай биһиги эһиэхэ тиийэн кэлбиппит, хайабыт да – эһиги да, мин да – хардарыта эрэммиппититтэн чыҥха атын буолан хаалыыбыт. Арай эһиги ортоҕутугар иирсээни, күнүүнү, киҥи-наары, ордук санаһыыны, баһааҕырдыһыыны, хобу-сиби, бэрдимсийиини, үрэй-сарай барыыны булан ылыым; 21арай эһиэхэ тиийэн кэллэхпинэ, Таҥарам миигин эһигиттэн сылтаан эмиэ сүөм түһэрдин, харыс хааллардын? Оччоҕо урукку аньыыларын – кирдээхтик, содурдук, сиэрэ суох нэгэйдик быһыыланалларын[†] билинэн кэмсиммэтэх үгүс дьону аһыйан хараҕым уутунан суунарга күһэллиэм[+].

### 13


Түмүк сэрэтии

1Үһүстээн эһиэхэ баран эрэбин. Суруйууларга этиллэр: «Хайа да дьыала икки дуу, үс дуу киһи туоһулаатаҕына эрэ, көрүллэр»[+]. 2Эһиэхэ иккиһин кэлэ сылдьан сэрэппитим курдук, билигин ыраах да сылдьан суруйабын: урут аньыыга киирбиттэри итиэннэ атыттары даҕаны хаттаан кэллэхпинэ харыстыам суоҕа. 3Эһиги миигин чахчы Христос саҥардар дуу, суох дуу диэн билиэххитин баҕараҕыт. Кини эһиги тускутугар мөлтөөн-ахсаан биэрбэтэҕэ, Кини эһиэхэ күүстээх дьайыытын көрдөрөр. 4Төһө да күүһэ-күдэҕэ эстэн кириэскэ тиирилиннэр[†], Кини Таҥара күүһүнэн тиллибитэ. Биһиги эмиэ, төһө даҕаны Кинилиин бииргэ мөлтөөтөрбүт, Таҥара күүһүнэн Кинини кытта бииргэ эһиги тускутугар олоруохпут[+]. 5Бэйэҕитин тургутан көрүнүҥ: чөл итэҕэллээххит дуо? Бэйэҕитин чинчийэн көрүҥ. Биитэр бэйэҕитин – Иисус Христос эһиэхэ баарын – билбэккит дуу? Тургутууну тулуйбатах буоллаххытына эрэ билиэххит суоҕа. 6Оттон биһиги тулуйбуппутун билиэххит диэн эрэнэбин. 7Эһиги ханнык да аньыыны оҥорбоккут туһугар биһиги үҥэбит. Тургутууну тулуйбут дьон курдук көстөөрү буолбатах, эһигини үтүөнү оҥордуннар диэн. 8Биһиги кырдьыгы утары күүһэ суохпут, кырдьык иһин эрэ күүстээхпит. 9Бэйэбит мөлтөөтөхпүтүнэ, эһиги күүһүрдэххитинэ, биһиги онтон үөрэбит эрэ, биһиги үҥэр үҥүүбүт – эһиги ситэргит-хоторгут туһугар[+]. 10Тиийдэхпинэ, Айыы Тойон миэхэ, үрэйэргэ буолбакка, бөҕөргөтөргө биэрбит былааһынан эһигини кытаанахтык дьарыйымаары, өссө да ыраах сылдьан бу курдук суруйдум[+].


Түмүк эҕэрдэлэр

11Ол эрэн, бырааттарым, үөрүҥ-көтүҥ, ситэн-хотон үүнэн иһиҥ, бэйэ-бэйэҕитин бөҕөргөтүһүҥ, биир санааланыҥ, эйэлээх буолуҥ, оччоҕо таптал, эйэ-ил Таҥарата эһигини кытта бииргэ буолуо[+]. 12Бэйэ-бэйэҕитин сибэтиэй уураһыынан эҕэрдэлээҥ. Сибэтиэйдэр[†] бары эһиэхэ эҕэрдэлэрин ыыталлар[+]. 13Эһигинниин бука барыгытыныын Иисус Христос Айыы Тойоммут илгэлээх үтүөтэ[†], Аҕа Таҥара таптала эҥээрдэһиэхтин, Сибэтиэй Тыын эһигинниин бодоруһуохтун. Аминь[†][*].

## Галатия христианнарыгар

### Галатия христианнарыгар

Галатия христианнарыгар


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


### 1


СИБЭТИЭЙ ПАВЕЛ АПОСТОЛ ГАЛАТИЯ ХРИСТИАННАРЫГАР ИЛДЬИТ СУРУГА

1-2Галатия[*] сиэркэптэригэр – дьон быһаарыытынан да, киһи көҥүлүнэн да буолбакка, Иисус Христос уонна Кинини өлбүттэртэн тилиннэрбит Аҕа Таҥара көҥүллэринэн Апостол[†] буолбут Павелтан уонна манна миигин кытта баар бырааттаргытыттан барыларыттан[+][+].

3-4Аҕа Таҥараттан уонна биһигини бу хара дьайдаах үйэттэн өрүһүйэн, аньыыбытыттан босхолоору, Бэйэтин толук биэрэн Аҕа Таҥарабыт көҥүлүн толорбут Иисус Христос Айыы Тойоммутуттан[*] эһиэхэ бары илгэлээх үтүөнү[†] кытта эйэ-ил тосхойо туруохтун![+] 5Киниэхэ үйэттэн үйэҕэ албан аат! Аминь[†].


Атын Евангелие[†] суох

6Эһигини Христос илгэлээх үтүөтүнэн[†] ыҥырбыт Таҥараттан[*] итинник чэпчэкитик атын илдьит тылга көһө охсубуккутун сөҕөбүн эрэ[+]. 7Атын Евангелие[†] диэн суох эбээт, арай Христос Евангелиетын токурутуохтарын баҕаран эһигини аймааччылар бааллар[+]. 8Ол эрээри ким да буоллун, – биһиги бэйэбитинэн эһиэхэ кэлэн дуу, Халлаантан Аанньал көстөн дуу, урут үөрэппиппититтэн атыны үөрэтэн киирэн бардаҕына, киниэхэ анафема буоллун![+] 9Урут эппиппитин билигин эмиэ хатылаан этэбин: эһиги ылыммыккытыттан атыны үөрэтээчччигэ – анафема.

10Туох дии саныыгытый, мин билигин дьон биһирэбилигэр дьулуһа сатыырым буолуо дуо, Таҥара биһирэбилигэр дуу? Дьоҥҥо бэрт буола сатыырым буолуо дуо? Билиҥҥэ диэри дьон санаатын таба сатыырым эбитэ буоллар, Христос кулута буолуом суоҕа этэ[+].


Апостол буолбутун туһунан

11Бырааттарым, эһиги билиэххитин баҕарабын: мин эһиэхэ иһитиннэрбит Евангелием киһи киэнэ буолбатах, 12мин киһиттэн ылбатаҕым, киһиттэн үөрэммэтэҕим – Иисус Христос миэхэ бу Евангелиены Бэйэтинэн арыйан биэрбитэ[+].

13Мин урут иудей быһыытынан[†] хайдах олорбутум, Таҥара Сиэркэбин хайдах кырыктаахтык сойуолаабытым, үрэйбитим туһунан эһиги истибиккит[+]. 14Оччолорго мин өбүгэлэрбит үгэстэрин туохтааҕар да дьулуһан туран тутуһарым, иудей быһыытынан бэйэм аҕам ууһугар биир саастыылаахтарбыттан үгүстэриттэн чорбойорум[+].

15Дьэ онтон миигин ийэм иһигэр сылдьыахпыттан талан ылбыт, амарах санаатыттан ыҥырбыт Таҥара Бэйэтин үтүө көҥүлүнэн[+] 16атын норуоттарга Евангелиены иһитиннэрээри, миэхэ Уолун көрдөрбүтүгэр, ол саҕана кими да кытта сүбэлэһэ барбатаҕым, 17мин иннибинээҕи Апостолларга[†] Иерусалимҥа аттамматаҕым, ол оннугар Аравияҕа барбытым, онтон эмиэ Дамаска төннүбүтүм[+]. 18Үс сыл буолан баран Кифаны көрсө Иерусалимҥа тиийэ сылдьыбытым, онно киниэхэ уон биэс күн буолбутум[+]. 19Айыы Тойон быраата Иаковтан ураты атын Апостоллары кими да көрбөтөҕүм[+]. 20Бу эһиэхэ суруйарым – барыта кыларыйар кырдьык, Таҥара миэхэ туоһу буолуо[+].

21Онтон Сириянан, Киликиянан сылдьыбытым. 22Христианнар Иудеятааҕы сиэркэптэрэ миигин сирэй билэ иликтэрэ, 23арай хаһан эрэ кинилэри сойуолаһааччы киһи билигин урут имири эһэ сатаабыт итэҕэлин тарҕатар сураҕын истэллэрэ эрэ[+]. 24Онон мин туспуттан Таҥараны айхаллыыллара.

### 2


Атын Апостоллар[†] Павелы билиниилэрэ

1Онтон уон түөрт сыл буолан баран Варнаваны кытта Иерусалимҥа хат тиийэ сылдьыбытым, Тити эмиэ илдьибитим[+]. 2Онно мин Таҥара ыйыытынан барбытым. Күрэххэ халтайга сүүрбүт биитэр сүүрэр буолумаары, сиэркэп тутаах дьонун сирэй көрсөн, атын норуоттарга иһитиннэрэр Евангелиебын[†] быһааран биэрбитим[+]. 3Кинилэр бэл миигин кытта сылдьар Тити, грек киһитин, быһыллыы[†] сиэрин-туомун толорорго күһэйэ сатаабатахтара[+]. 4Оттон сымыйа бырааттар тустарынан этэр буоллахха (кинилэр Христос Иисус биһиэхэ биэрбит көҥүлүн уоран көрөн, кулут олоҕор төнүннэрээри, биһиги кэккэбитигэр сирэйдэрин саптан киирбиттэр),[+] 5эһиги Евангелие[†] кырдьыгын ыһыктыбаккыт туһугар, биһиги кинилэргэ биир да мүнүүтэҕэ иннибитин биэрбэтэхпит. 6Биллэр-көстөр дьон урут ким-туох буола сылдьыбыттарыгар мин суолта биэрбэппин, Таҥара киһини киминэн-тугунан көрөн араарбат. Бас-көс дьон эмиэ миигиттэн атын тугу да ирдээбэтэхтэрэ; ирдиэхтээҕэр 7иудейдарга Евангелиены иһитиннэрэр сорук Петрга сүктэриллибитин курдук, ону атын норуоттарга иһитиннэрэр сорук миэхэ итэҕэйиллибитин көрөн[+] 8(Петрга иудейдар ортолоругар Апостол[†] сулууспатын толороругар Көмөлөһөөччү мин омуктарга ону толорорбор көмөлөһөрө), 9миэхэ Апостол буолар алгыстаах быраап бэриллибитин билиммиттэрэ. Онон биллэр-көстөр тутаах дьон – Иаков , Кифа, Иоанн буоланнар – биһиги атын омукка, оттон кинилэр иудейдарга барар бэлиэлэригэр Варнава биһиккигэ доҕордуу илиилэрин ууммуттара[+]. 10Кинилэр биһигиттэн биири эрэ – дьадаҥылары умнубат буолуҥ диэн – көрдөспүттэрэ, мин ону өрүү кыһаллан туран толорорго дьулуһабын[+].


Павел Антиохияҕа Петры сэмэлиир

11Онтон мин Петры, Антиохияҕа кэлэ сылдьан сэмэлэнэргэ төрүөт биэрэрин көрөммүн, аһаҕастык утарбытым[+]. 12Иаков ыыппыт дьоно кэлэ иликтэринэ, кини омук христианнарын кытта бииргэ аһыыра, оттон Иаков дьоно кэлэллэрин кытта, иудейдартан сэрэнэн, кистэнэр, омуктартан тэйэ туттар буолбута[+]. 13Атын иудейдар эмиэ кинилиин сирэй көрбөх быһыыламмыттара, ону бэл Варнава батыспыта. 14Көнө суолтан – Евангелие кырдьыгыттан – туоруулларын көрөн, мин, бары истэн турдахтарына, Кифаҕа: «Эн еврей эрээригин, иудейдартан атыннык, омук дьонун курдук, олорор буоллаххына, омук дьонун тоҕо иудей үгэһин тутуһарга күһэйэҕин?» – диэбитим[+].


Иудейдар да, омуктар да итэҕэллэринэн быыһаналлар

15Биһиги «туора омук аньыылаах-харалаах дьоно» буолбатахпыт, иудей буолан төрөөбүппүт. 16Ол эрээри, киһи Сокуону[†] тутуһан буолбакка, Иисус Христоһу итэҕэйэн эрэ быыһанарын билэн, биһиги эмиэ, Сокуону[†] тутуһан буолбакка, Христоска итэҕэлбитинэн буруйбутуттан-аньыыбытыттан быыһанаары, Христос Иисуһу итэҕэйбиппит. Суруйууларга этиллэрин курдук, «Сокуон ирдэбиллэрин тутуһан биир да киһи быыһаныа суоҕа»[+]. 17Оттон Христос өҥөтүнэн буруйтан быыһанарга дьулуһа сылдьан, биһиги, иудейдар, бэйэбит эмиэ аньыылаах буолан хааллахпытына, оччоҕо ама Христос аньыыга-хараҕа сулууспалааччы буолар үһү дуо? 18Ким да инньэ диэн сатаммат. Оттон өскөтүн урут үрэйбиппин хат тута сатаатахпына, мин онон Сокуону кэспиппин эрэ көрдөрүөҕүм. 19Миигин Сокуон өлөрөн, мин аны мантан инньэ Таҥара туһугар олороору, Сокуонтан босхоломмутум. Мин Христоһу кытта бииргэ кириэскэ тиириллибитим[†],[+] 20онон аны мин суохпун, арай мин сүрэхпэр Христос баар; оттон бу сирдээҕи олохпун миигин таптаабыт, мин туспар толук буолбут Таҥара Уолугар итэҕэлбинэн олоробун[+]. 21Таҥара үтүө бэлэҕин мин киэр аспаппын; оттон өскөтүн киһи буруйуттан-аньыытыттан Сокуону тутуһан быыһанар буоллаҕына, ол аата Христос суолтата суохха өлбүт буолан тахсар.

### 3

1Оо, толкуйа суох галаттар! Эһиги Евангелиены[†] истэргитигэр Иисус Христос, көрөн турдаххытына, тиириллибит курдук ойууламмыта буолбаат! Оччотугар ким эһигини итинник абылаата? 2Эһигиттэн биири билиэхпин баҕарабын. Сибэтиэй Тыыны эһиги хайдах ылбыккытый: Сокуон[†] ирдэбиллэрин толороҥҥут дуу, биитэр истибит үөрэххитин итэҕэйэҥҥит дуу[+]? 3Ама эһиги Таҥара Тыыныттан саҕалаан баран, киһи тылынан муҥурданан хаалар быстах өйдөөххүт дуо? 4Ама итиччэ элбэҕи халтайга тулуйбуккут дуо? Хайдах да оннук буолуо суохтаах![+] 5Эһиэхэ Тыыны бэлэхтиир, араас дьиктилэри оҥорор Таҥара ону Сокуон[†] ирдэбиллэрин толороргут иһин оҥорор дуу, биитэр Евангелиены[†] истэн итэҕэйбиккит иһин дуу[+]?

6Авраамы[†] да көрүҥ. «Авраам[†] Таҥараны итэҕэйбитэ, ол иһин Таҥара кинини кырдьыксыт киһи диэн билиммитэ»[+]. 7Итэҕэйээччилэр Авраам уолаттара буолалларын эһиги өйдүөхтээххит. 8Итэҕэллэрин иһин Таҥара атын норуоттары быыһыахтааҕын Суруйуулар өтө көрбүттэрэ, онон «эйигинэн бары норуоттар алгыска тиксиэхтэрэ» диэн Евангелие тылларын аан маҥнай Авраам истибитэ[+]. 9Ол иһин итэҕэйээччилэр Таҥараны итэҕэйбит Авраамы кытта алгыһы бииргэ ылаллар. 10Оттон Сокуону тутуһууга эрэнээччилэр кырыыска тураллар, тоҕо диэтэххэ, «Сокуон кинигэтигэр суруллубуту барытын куруук тутуһа сылдьар эрэ киһи кырыыска турбат» диэн суруллубута[+]. 11Сокуону тутуһан ким да Таҥара иннигэр быыһаммата дьэҥкэтик көстөн турар – «кырдьыксыт итэҕэлинэн тыыннаах буолуоҕа»[+]. 12Оттон Сокуон итэҕэлгэ сыһыана суох, тоҕо диэтэххэ, «Сокуон ирдэбиллэрин барытын толорбут эрэ киһи олоххо тиксиэҕэ» диэн этиллэр[+]. 13Христос Сокуон кырыыһын Бэйэтигэр ылынан, биһигини кырыыстан толуйан ылбыта (тоҕо диэтэххэ, «маска тиириллибит ханнык баҕарар киһи кырыыска турар» диэн суруллубута). 14Бу Авраамҥа эрэннэриллибит алгыс Христос Иисуһунан атын норуоттарга бэриллэн, биһиги эмиэ Таҥара эрэннэрбит Тыынын итэҕэлбитинэн ыларбыт туһугар, Кини биһигини босхолообута[+].


Сокуон уонна Эрэннэрии

15Бырааттарым, күннээҕи олохтон холобурдуом: киһи быраабыланы толору тутуһан, сөпкө суруйан хаалларбыт кэриэһин ким да көтүрбэт, онно саҥаны тугу да эбии киллэрбэт. 16Оттон Авраамҥа уонна кини удьуоругар Таҥара Бэйэтинэн эрэннэрэр тылын эппитэ. Кини ол этэригэр «кэнэҕэски ыччаттаргар» диэбэккэ, Удьуоргар диэбит буолан, үгүс киһи туһунан буолбакка, биир эрэ удьуор туһунан эппит, оттон бу Удьуор – Христос[+]. 17Онон мин этиэхпин баҕарабын: Таҥара бигэргэппит Христос туһунан[*] кэс тылын күүһүн түөрт сүүс отут сыл буолан баран үөскээбит Сокуон өһүлэн көтүрэр кыаҕа суох[+]. 18Өскөтүн нэһилиэстибэ Сокуонунан бэриллэр буоллаҕына, эрэннэрии эрэ күүһүнэн ону хайдах да кыайан ылбаккын; оттон Таҥара эрэннэрбит буолан, ону Авраамҥа бэлэхтээбитэ[+]. 19Оччоҕо Сокуон туох соруктааҕый? Сокуон, буруйу оҥоруу элбэх буолан, эбии бэриллибитэ, итиэннэ Таҥара эрэннэрбит Удьуора кэлиэр эрэ диэри, дьайар күүстээҕэ. Сокуон Аанньаллар уонна тиксэрээччи киһи көмөлөрүнэн бэриллибитэ[+]. 20Ол эрээри илии охсуһар икки өрүт баар эрэ буоллаҕына, тиксэрээччи тоҕоостоох, оттон Таҥара соҕотох[+].

21Ол аата Сокуон Таҥара эрэннэриилэрин утарар дуо? Хайдах да оннук буолбат! Өскөтүн дьоҥҥо олоҕу биэрэр Сокуон бэриллибитэ буоллар, дьон аҥаардас Сокуону тутуһан быыһаныа этилэр. 22Суруйууларга этиллэринэн, аан дойду бүтүннүүтэ аньыы былааһыгар киирэн сытар, онон итэҕэйэр эрэ дьон ол эрэннэриллибити Иисус Христоска итэҕэллэринэн ылыахтара[+].

23Оттон итэҕэл кэлиэн иннинэ, итэҕэл арыллар кэмэ кэлиэр диэри, биһиги Сокуон хааччаҕар сылдьыбыппыт; 24Сокуон кытаанах иитээччи быһыытынан[†] биһиэхэ сыһыарыллыбыта. Онон Христос кэллэҕинэ, итэҕэлбитинэн буруйтан быыһанаары, Кини кэлиэр диэри, биһиги бу иитээччи көрүүтүгэр сылдьыбыппыт[+]. 25Оттон билигин, итэҕэл кэмэ кэлбитигэр, биһиги иитээччи көрүүтүттэн таҕыстыбыт.


Таҥара уолаттара

26Онон Христос Иисуска итэҕэлгитинэн эһиги бука бары Таҥара уолаттара буолаҕыт[+]. 27Христостуун биир буолаары сүрэхтэммиттэр эһиги бука бары Христос курдук буолбуккут[+]. 28Аны иудей, атын омук, кулут, көҥүл киһи, эр киһи, дьахтар диэн суох: Христос Иисуһу итэҕэйэҥҥит эһиги бука бары биир сомоҕо буоллугут[+]. 29Оттон Христос киэннэрэ буоллаххытына, ол аата эһиги Авраам удьуордарынаҕыт, эрэннэриллибиккэ тиксиэхтээх нэһилиэнньиктэргит[+].

### 4

1Өссө манныгы холобурдуум: нэһилиэнньик төһө да барытын бас билбитин иһин, сокуонна[†]й сааһын ситиэр диэри кулуттан туох да уратыта суох: 2аҕата анаабыт болдьоҕо кэлиэр диэри, кинини көрөр-истэр дьоҥҥо, дьиэ көрөөччүлэргэ бас бэринэр. 3Ол курдук биһиги эмиэ кыра сылдьан сир-халлаан күүстэригэр бас бэринэрбит; 4-5оттон туһааннаах кэмэ кэлбитигэр, Таҥара Сокуон[†] анныгар сылдьааччылары толуйан ылан, биһигини оҕолорунан ааттаары, дьахтартан төрөөбүт, Сокуоҥҥа[†] бас бэриммит Уолун ыыппыта[+][+]. 6Эһиги эмиэ Кини уолаттара буоларгыт бэлиэтигэр Таҥара эһиги сүрэххитигэр[*] «Авва[†], Аҕаа!» диэн ыҥырар Бэйэтин Уолун Тыынын ыыппыта. 7Онон эн аны кулут буолбатаххын, Кини уолунаҕын, оттон уола буоллаххына Иисус Христоһунан[*] Таҥара нэһилиэнньигэ буолаҕын.


Павел дьиксиниитэ

8Урут Таҥараны билбэт буолан, эһиги «таҥараларга» сүгүрүйэргит, дьиҥэр, ол ханнык да таҥаралар буолбатах этилэр. 9Оччоҕо билигин эһиги Таҥараны билэр дьон, ордук чуолкайдык эттэххэ, Таҥара билэр дьоно, эмиэ туох туһуттан айылҕа мөлтөх, туох да көдьүүһэ суох күүстэригэр төннөөрү, кинилэргэ хат хабалаҕа киирээри гынаҕыт[+]? 10Ханнык эрэ күнү, ыйы, кэм-кэрдии, сыл кэрдиистэрин тутуһа сатыы сылдьаҕыт![+] 11Эһиэхэ тиийэн үлэлээбитим кураанахха хааллаҕа дуу диэн кэнникинэн дьиксинэн да бардым[+].

12Бырааттарыам, көрдөһөбүн: эһиги мин курдук буолуҥ. Мин эмиэ эһигиттэн туох да атыным суох эбээт. Эһиги миигин тугунан да хомоппотоххут. 13Өйдүүр инигит, аан бастаан эһиэхэ Евангелиены[†] иһитиннэрэ кэлэрбэр төһө эмэ ыалдьа сылдьан кэпсээбитим үрдүнэн,[+] 14ыалдьар диэн сэнээбэтэххит, киэр хайыспатаххыт, хата ол оннугар Таҥара Аанньалын биитэр Христос Иисуһу көрсөр кэриэтэ көрсүбүккүт[+]. 15Хайдах курдук дьоллоох этигитий ол саҕана! Кыаллара буолар, хараххытын да оҥон ылан миэхэ биэрэргитин харыһыйбаккыт чахчы этэ. 16Дьэ уонна ити кэннэ кырдьыгы этэммин эһиэхэ өстөөххүт буолан хааллым дуу?

17Сорох-сорохтор кирдээх санааттан, бэйэлэригэр тарда сатаан, эһиги тускутугар кыһаммыта буолаллар: кэнэҕэһин бэйэлэригэр кыһалыннараары, эһигини миигиттэн тэйитэ сатыыллар. 18Сыаллара-соруктара үчүгэйэ буоллар, уонна мин баарбар эрэ буолбакка, куруук да оннуктара буоллар, үтүөнэн бэйэлэригэр тарда сатыыллара туох да олуоната суох буолуо этэ. 19Оҕолоруом! Эһиги Христоска холоонноох буолуоххутугар диэри, мин эһигини хат төрөтөр талыыга ыллардым. 20Оо, аттыгытыгар эбитим буоллар! Оччоҕо эһигинниин хайдах кэпсэтэрбин тобулуом этэ, оттон билигин эһигини хайдах өйдүөхпүн өйүм хоппот.


Агарь уонна Сарра

21Эһиги, Сокуон бурҕалдьытын кэтиэххитин баҕарааччылар, этиҥ эрэ миэхэ: ама эһиги Сокуон этэрин истибэккит дуо? 22«Авраам[†] икки уоллааҕа, биирэ – кулут дьахтартан, атына – көҥүл дьахтартан» диэн онно суруллубут буолбатах дуо[+]? 23Кулут дьахтартан төрөөбүт оҕо син оҕо барыта төрүүрүн курдук, төрөөбүтэ, оттон көҥүл дьахтартан төрөөбүт оҕо Таҥара эрэннэриитинэн төрөөбүтэ[+]. 24Бу – ханалытан этии. Икки дьахтар – икки кэс тыл (икки сөбүлэһии) бэлиэтэ: биирдэстэрэ Синай хайатыгар этиллибит кэс тыл – ол кулут буолар дьону төрөтөр Агарь[+]. 25Кини – Аравияҕа баар Синай хайата,[†] билиҥҥи Иерусалимы сирэйдээн бэлиэтиир, тоҕо диэтэххэ, Иерусалим оҕолорунуун кулут буолан олорор. 26Оттон үөһээҥҥи Иерусалим көҥүл: кини – барыбыт ийэбит[+]. 27Суруйууларга этиллэр: «Үөр-көт, оҕото суох, төрөөбөт дьахтар! Өрөгөйдөө, төрүүр талыыны билбэтэх! Быраҕыллыбыт дьахтар элбэх оҕолоох – эрдээх дьахтардааҕар оҕото элбэх».

28Бырааттарым, эһиги эмиэ Исаак курдук эрэннэриинэн төрөөбүт оҕолоргут[+]. 29Ол эрээри хаһан эрэ эттэн-хаантан төрөөбүт киһи Тыынтан төрөөбүт киһини хайдах сойуоласпытай да, билигин даҕаны ол салҕанан бара турар[+]. 30Суруйууларга туох диэн этиллэрий? «Кулут дьахтар уолун үүрэн кэбис: кулут уола көҥүл дьахтар уолун кытта хаһан да тэҥ бырааптаах нэһилиэнньик буолбат»[+]. 31Бырааттарым, биһиги кулут дьахтар оҕолоро буолбатахпыт, көҥүл дьахтар оҕолорунабыт.

### 5


Христианнар көҥүл буолуохтаахтар

1Көҥүл дьон буоларбыт туһугар, Христос биһигини босхолообута; онон чиҥник үктэнэн туруоҕуҥ, кулуттааһын бурҕалдьытын хат кэтимиэҕиҥ[+].

2Мин, Павел, эһиэхэ этэбин: быһыллыы[†] сиэрин-туомун толордоххутуна, эһиги Христостан тугу да туһаланыаххыт суоҕа[+]. 3Өссө төгүл сэрэтэбин: быһыллыбыт киһи Сокуону[†] бүтүннүүтүн тутуһуохтаах[+]. 4Сокуону[†] тутуһан быыһаныахпыт дии саныыр буоллаххытына, ол аата эһиги Христоһа суох хаалбыккыт, Таҥара үтүө бэлэҕиттэн маппыккыт;[+] 5оттон Таҥара биһигини быыһыа диэн эрэл санааны биһиэхэ Сибэтиэй Тыын итэҕэлинэн иҥэрбитэ[+]. 6Биһиги Христос Иисуһу итэҕэйбит буоллахпытына, быһыллыбыппыт-быһыллыбатахпыт туох да суолтата суох, арай тапталынан дьайар итэҕэлбит эрэ суолталаах[+].

7Эһиги сүүрэр түһүмэххитин бэрт үчүгэйдик саҕалаабыккыт эбээт. Оччоҕо бу ким эһигини тохтотон, кырдьыкка бас бэриммэт буолан хааллыгыт[+]? 8Ким эһиги санааҕытын тосту уларытта? Эһигини Ыҥырааччы буолбатаҕа чахчы. 9«Кыра да аһытыы тиэстэни бүтүннүүтүн көтөҕөр»[+]. 10Ол эрээри миигиттэн атыннык саныахтара суоҕа диэн, мин Айыы Тойонум иннигэр эһиэхэ эрэнэ саныыбын; оттон эһигини бутуйааччы, ким да буолбутун иһин, буруйга туруоҕа[+]. 11Бырааттарым, өскөтүн мин билигин даҕаны уруккум курдук быһыллыы сиэрин-туомун көмүскүү сылдьарым эбитэ буоллар, туох иһин миигин сойуолаһыа этилэрэй? Оннук эбитэ буоллар Кириэс кинилэргэ айдаан төрдө буолуо суоҕа этэ[+]. 12Оо, кинилэри бэйэлэрин быһаттаан ылан, эһигиттэн киэр быраҕаллара буоллар!

13Көҥүлгэ ыҥырыллыбыккыт эбээт эһиги, бырааттарыам! Көҥүл эбиппит диэн, аньыынан-харанан эккитин-хааҥҥытын көччүппэтэргит! Эһиги тапталынан бэйэ-бэйэҕитигэр көмөлөһүөхтээххит[+]. 14Сокуон бүтүннүүтэ «чугастааҕыгын, бэйэҕин таптыырыҥ курдук, таптаа» диэн биир этиигэ түмүллэ сылдьар[+]. 15Оттон бэйэ-бэйэҕитин тырыта тыытыһа, сиэһэ сылдьар буоллаххытына, сэрэниҥ эрэ, имири эстээйэҕит.


Сибэтиэй Тыын үлэтэ уонна киһи айылҕатын дьайыыта

16Ол иһин эһиэхэ этэбин: Тыын ыйарынан олоруҥ, оччоҕо эһиги сатарыйбыт айылгыгыт аньыылаах баҕатын толоруоххут суоҕа[+]. 17Биһиги эппит-хааммыт баҕата Тыыны утарар, оттон Тыын баҕата эппит-хааммыт баҕатын утарар: кинилэр хардарыта утарсар буоланнар, эһиги тугу баҕараргытыттан атыны оҥороҕут[+]. 18Оттон Тыыҥҥа салайтарар буоллаххытына, эһиги Сокуон кулуттара буолбатаххыт[+].

19Киһи сатарыйбыт айылгытын дьайыыта биллэр: көссүүлэһии, содур быһыы, киртийии, кэрээнтэн тахсыы,[+] 20эмэгэттэргэ сүгүрүйүү, ап-хомуһун, өстөһүү, иирсээн, ордук санаһыы, уордайыы, киҥнэнии, тыл тылга киирсибэт буолуу, хайдыһыы,[+] 21абааһы көрсүү, өлөрсүү, арыгылааһын, үүнэ-тэһиинэ суох барыы, онтон да атын. Урут сэрэппитим курдук билигин да сэрэтэбин: итинник быһыыланааччылар Таҥара Саарыстыбатыгар тиксибэттэр[+].

22Оттон Тыын биһиги сүрэхпитигэр тапталы, үөрүүнү, эйэни-или, кытаанах тулууру, үтүө санааны, амарах быһыыны, итэҕэли,[+] 23көрсүө-сэмэй майгыны, бэйэни кыатаныыны үөскэтэр. Манныгы дьүүллүүр сокуон суох[+]. 24Христос[*] үөрэнээччилэрэ эттэрин-хааннарын имэҥнэри-дьалыҥнары барытын кириэскэ тиирбиттэрэ[+]. 25Онон Тыын көмөтүнэн олорор буоллахпытына, Тыын ыйарынан сылдьыаҕыҥ. 26Бэрдимсийэр, бэйэ-бэйэбитин кыынньыыр, ордук санаһар буолумуоҕуҥ[+].

### 6


Сүгэһэрдэргитин сүксүһүҥ

1Бырааттарым, өскөтүн ким эмэ аньыыны оҥордоҕуна, кинини эһиги духуобунай дьон, аньыыга киирэн биэрбэттии сэрэнэн, көрсүөтүк көннөрөр буолуҥ[+]. 2Бэйэ-бэйэҕит сүгэһэрдэргитин сүксүһэн Христос сокуонун[†] тутуһуҥ[+]. 3Оттон ким эмэ дуона суох эрээри, улаханнык сананар буоллаҕына, ол аата бэйэтин албыннанар[+]. 4Хас биирдиигит бэйэҕит быһыыгы[†]тын-майгыгытын көрүнэр буолуҥ, оччоҕо атыттары көрө барбакка, бэйэҕит ситиһиигитинэн хайҕанар кыахтаныаххыт. 5Хас биирдии киһи бэйэтин туһугар эппиэттиэҕэ[+].

6Итэҕэлгэ уһуйуллар киһи уһуйааччытын кытта туох баардааҕынан үллэстэр буоллун[+].

7Бэйэҕитин албыннанымаҥ: Таҥараны элэк оҥостубаккын. Киһи туох сиэмэни ыһар да, ол үүнүүтүн ылар[+]. 8Сиэмэтин аньыылаах айылгытын буолагар ыспыт киһи өлөр өлүүгэ барыаҕа, оттон Тыын буолагар ыспыт киһи бараммат олоххо тиксиэҕэ[+]. 9Үтүөнү оҥорорбутун тохтотумуоҕуҥ: мөлтөөн-ахсаан биэрбэтэхпитинэ, кэмэ кэллэҕинэ өлгөм үүнүүнү ылыахпыт[+]. 10Онон бириэмэ өссө баарын тухары, бар дьоҥҥо үтүөнү оҥоро сылдьыаҕыҥ, ордук биир итэҕэллээхтэрбитигэр кыһаллыаҕыҥ[+].


Түмүк сэрэтиилэр

11Аны бу, көрөргүт курдук, бэйэм илиибинэн үгүһү суруйан эрэбин[+]. 12Дьоҥҥо бэрт буола сатааччылар Христос Кириэһин туһуттан сойуолаһыыга түбэспэт эрэ иһин, эһигини быһылларга күһэйэллэр. 13Быһыллааччылар бэйэлэрэ да Сокуону[†] тутуспат эрээри, эһигинэн хайҕанан кэпсэнээри, эһиги быһыллыаххытын баҕараллар. 14Оттон мин Айыы Тойоммут Иисус Христос Кириэһиттэн ураты атын тугунан да хайҕаныахпын баҕарбаппын. Миэхэ бу Кириэскэ аан дойду бүттүүнэ тиириллэн турарын тэҥэ, оттон бу дойду хараҕар мин эмиэ тиириллибит тэҥэбин[+]. 15Христос Иисуһу итэҕэйэр буоллаххына[*] эн быһыллыбытыҥ-быһыллыбатаҕыҥ туох да суолтата суох, Таҥара саҥа айымньыта буолбутуҥ – ол эрэ суолталаах[+]. 16Бу быраабыланы тутуһар дьоҥҥо уонна Таҥара Израилыгар эйэ-ил, аһыныгас сыһыан тосхойдун[+].

17Аны инникитин ким да миигин хомоппотун: мин эппэр Айыы Тойон Иисус бэлиэтин[*] илдьэ сылдьабын.

18Бырааттарым, Айыы Тойон Иисус Христос илгэлээх үтүөтэ[†] эһигинниин бука барыгытыныын эҥээрдэһиэхтин. Аминь[†].

## Эфес христианнарыгар

### Эфес христианнарыгар

Эфес христианнарыгар


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


### 1


СИБЭТИЭЙ ПАВЕЛ АПОСТОЛ ЭФЕС ХРИСТИАННАРЫГАР ИЛДЬИТ СУРУГА

1Эфестээҕи сибэтиэйдэргэ[†][*], Христос Иисус эрэллээх дьонугар – Таҥара көҥүлүн хоту Иисус Христос Апостола[†] буолбут Павелтан.

2Эһиэхэ Аҕа Таҥарабытыттан уонна Айыы Тойон Иисус Христостан бары илгэлээх үтүөнү[†] кытта эйэ-ил тосхойо туруохтун!


Духуобунай алгыс

3Таҥараҕа, Айыы Тойоммут Иисус Христос Аҕатыгар айхал буолуохтун! Кини биһигини, Христоһу итэҕэйээччилэри, Халлаан эйгэтигэр бары духуобунай алгыһынан алҕаабыта;[+] 4биһиги Кини иннигэр туох да дьиэгэ-омсото суох сибэтиэй буолан тапталынан олорорбут туһугар, биһигини, өссө аан дойду айыллыан инниттэн, Христоска анаан Бэйэтигэр талан ылбыта,[+] 5үтүө көҥүлүнэн Бэйэтигэр Иисус Христоһунан оҕо гынарга эрдэттэн быһаарбыта[+]. 6Онон килбиэннээх үтүөтүн – Тапталлаах Уолунан биһиэхэ биэрбит бэлэҕин иһин Таҥараны айхаллыаҕыҥ. 7Биһиги Таҥара Уолун өҥөтүнэн, Кини биһиги туспутугар тохтубут Хаанынан толуллан көҥүлгэ тахсыбыппыт, аньыыбыт-буруйбут бырастыы буолбута. Таҥара бу баай илгэлээх үтүөтүн[†][+] 8бары муудараһы, өркөн өйү кытта биһиэхэ өлгөмнүк биэрбитэ, 9хара маҥнайгыттан Христоска түмүллүбүт кистэлэҥ соругун Бэйэтин үтүө көҥүлүнэн биһиэхэ арыйбыта[+]. 10Кэм-кэрдии томточчу туолуута Кини бу соругун ситиһэн, сиргэ-халлааҥҥа баары барытын Христос баһылаатын диэн, бииргэ түмэргэ быһаарбыта[+].

11Тугу барытын Бэйэтин көҥүлүн хоту оҥорор Таҥара быһаарыытынан биһиги[*] эрдэттэн оннукка ананан, Христостуун биир буолан, Кини нэһилиэнньиктэрэ буолбуппут, 12Христоска эрдэттэн эрэммиттэр биһиги Таҥара албан аатын айхаллатарга анаммыппыт.

13Кини баар буолан эһиги[*] эмиэ дьиҥ кырдьык тылын – быыһанар Евангелиеҕытын[†] истибиккит; Кинини итэҕэйэн эһиги Таҥара эрэннэрбит Сибэтиэй Тыынын бэчээтинэн бэлиэтэммиккит[+]. 14Онон Таҥара албан аата айхалланарын туһугар, Кини Бэйэтин дьонугар толору көҥүлү биэриэр диэри, биһиги ылыахтаах нэһилиэстибэбит мэктиэтэ Сибэтиэй Тыын буолар.


Павел махтанар үҥүүтэ

15Ол иһин мин эмиэ эһиги Христос Иисуһу итэҕэйэргитин, бары сибэтиэйдэри[†][*] таптыыргытын истэммин,[+] 16үҥэрбэр эһигини өйдөөн-санаан туран өрүү барыгыт тускутугар Таҥараҕа махтанабын. 17Айыы Тойоммут Иисус Христос Таҥарата – албан ааттаах Аҕа – эһиэхэ, Кинини билэргит туһугар, муударай оҥорор, Таҥараны биллэрэр Тыыны биэриэхтин; 18Кини эһигини ыҥырбыт эрэлэ тугун, сибэтиэйдэргэ биэрэр килбиэннээх нэһилиэстибэтэ хайдах курдук баайын билэргит туһугар, сүрэххит хараҕын сырдатыахтын;[+] 19Кини сүдү күүһүн дьайыытынан итэҕэйээччилэргэ, биһиэхэ, Кини күүһэ-кыаҕа хайдах курдук муҥура суох улуутун көрдөрүөхтүн. 20Таҥара Христоһу бу сүдү күүһүнэн өлүүттэн тилиннэрэн, Халлааҥҥа Бэйэтин уҥа өттүгэр олордубута,[+] 21хайа да дьаһалтаттан, былаастан, ханнык да күүстэртэн уонна тойоттортон үөһэ таһаарбыта, Кини аатын бу да үйэҕэ, кэнэҕэс да ааттанар ханнык да ааттан-суолтан үрдүктүк туппута;[+] 22тугу барытын Киниэхэ бас бэриннэрэн атаҕын анныгар ууран биэрбитэ уонна Кинини кимнээҕэр да үрдэтэн, Сиэркэп Баһа оҥорбута,[+] 23оттон Сиэркэп – Кини Этэ-сиинэ, бары баарга барытыгар Толору Тайааччы толорута буолар[+].

### 2


Өлүүттэн – Олоххо

1Урут эһиги эмиэ буруйдаах, аньыылаах-харалаах буолаҥҥыт, Таҥара хараҕар өлбүт дьон кэриэтэ этигит,[+] 2бу дойду үгэһинэн эһиги эмиэ салгыҥҥа баһылыыр тойоҥҥо, билигин Таҥараны утарааччыларга дьайа сылдьар тыыҥҥа бас бэринэн аньыы-хара үөһүгэр олороргут[+]. 3Хаһан эрэ биһиги бары эмиэ кинилэр курдук олорон, эппит-хааммыт, өйбүт-санаабыт аньыылаах баҕатын толорон, айылҕабытынан Таҥара суостаах дьүүлүгэр туруохтаах этибит[+]. 4-5Ол эрээри муҥура суох аһыныгас санаалаах Таҥара биһигини, аньыылаах-харалаах буолан өлбүттэри, улуу тапталынан таптаан, Христоһу кытта бииргэ тилиннэрэн олоххо төнүннэрбитэ – Таҥара илгэлээх үтүөтүнэн[†] эһиги быыһаммыккыт[+][+]. 6-7Таҥара биһиэхэ Христос Иисуһунан амарахтык сыһыаннаһаары, бу кэлэр кэнэҕэски үйэлэргэ өлгөм илгэлээх үтүөтүн[†] көрдөрөөрү, биһигини Христос Иисуһу кытта бииргэ тилиннэрэн, Халлааҥҥа Кинини кытта кэккэлэһиннэрэ олордубута[+]. 8Эһиги итэҕэйэҥҥит, Таҥара илгэлээх үтүөтүнэн быыһаммыккыт, бу – эһиги үтүөҕүт-өҥөҕүт буолбатах, Таҥара бэлэҕэ;[+] 9туох эрэ үтүөнү оҥорбуккут иһин буолбатах – онон ким да хайҕанар кыаҕа суох[+]. 10Биһиги, Кини айбыт дьоно, Кини биһиэхэ оҥорторорго анаабыт үтүө дьайыыларын Христос Иисустуун биир буолан оҥорорго айыллыбыппыт[+].


Христоһу кытта биир буолуу

11Онон өйдөөҥ: хаһааҥҥыта эрэ эһигини, омук дьонун, эттэригэр илиинэн бэлиэ быстарбыт иудейдар «быһыллыбатахтар» диэн ааттыыллара;[+] 12ол саҕана эһиги Христоһа суох этигит, Израиль норуотуттан туора тураргыт; Таҥара Бэйэтин норуотугар эрэннэрбит эрэннэриилэрэ эһиэхэ туох да сыһыана суох этилэрэ. Бу дойдуга эһиги ханнык да эрэл кыыма суох, Таҥарата суох олорбуккут[+]. 13Оттон билигин Христос Иисустуун биир буолаҥҥыт эһиги, хаһааҥҥыта эрэ бэйэ-бэйэҕититтэн ыраах дьон, Христос Хаанынан чугастыы буоллугут[+]. 14Кини икки бөлөҕү бииргэ холбоон биһиэхэ эйэни олохтообута, биһигини араарар эркини үрэйэн,[+] 15өһү-сааһы Бэйэтинэн тохтоппута, икки тус-туһунан киһини биир саҥа киһи гынан Бэйэтигэр холбоон эйэни олохтоору, ыйар-кэрдэр устааптаах, быраабылалардаах Сокуону[†] уураппыта;[+] 16кириэскэ өлөн өстөһүүнү Бэйэтинэн тохтоппута, икки киһини биир эт-хаан оҥорон Таҥараны кытта эйэлэһиннэрбитэ[+]. 17Кини кэлэн эһиэхэ, ыраах да сылдьааччыларга, чугас да баардарга эйэ туһунан иһитиннэрбитэ, 18онон хайабыт да – иудейдар да, атын норуоттар да – бука бары Аҕаҕа биир Тыын көмөтүнэн чугаһыыбыт. 19Эһиги аны кэлии туора дьон буолбатаххыт, сибэтиэйдэр[†] биир дойдулаахтара, Таҥара дьиэ кэргэнэ буолаҕыт;[+] 20эһиги эмиэ Апостоллар[†] уонна пророктар[†] түһэрбит акылааттарыттан үүнэн тахсыбыккыт, муннуккут тутаах тааһа эмиэ Иисус Христос Бэйэтинэн буолар[+]. 21Кини дьиэни бүттүүнүн чиҥник ыпсаран холбоон, дьиэ Айыы Тойон сибэтиэй храма буола дьэндэйэ үүнэн иһэр[+]. 22Эһиги эмиэ Кинилиин биир буолан, Таҥара Дьиэтэ[†] буолардыы, Тыын көмөтүнэн үүнэн-бөҕөргөөн иһэҕит[+].

### 3


Павел – норуоттар Апостоллара[†]

1Дьэ ол иһин мин, Павел, эһиги атын норуоттар тускутугар Иисус Христос хаайыылааҕа буолбутум[+]. 2Таҥара эһиэхэ анаан миэхэ хайдахтаах курдук байым илгэлээх үтүөнү[†] эрэнэн туттарбытын эһиги истибиккит[+]. 3Кини миэхэ кистэлэҥи арыйбытын туһунан урут кылгастык суруйан турабын[+]. 4Ону аахтаххытына, Христос кистэлэҥин мин хайдах өйдүүрбүн билиэххит. 5Киһи аймах урукку көлүөнэлэригэр бу кистэлэҥ өссө арылла илигэ, ону билигин Тыын сибэтиэй Апостолларга,[†] пророктарга[†] арыйда. 6Бу кистэлэҥ этэринэн, атын норуоттар эмиэ – биир Эт-сиин сорҕолоро буолар нэһилиэнньиктэр, Таҥара Христос Иисуһу итэҕэйбиттэргэ биэриэх буолан Евангелиенан[†] эрэннэрбитин кинилэр эмиэ тэҥҥэ үллэстэллэр[+]. 7Таҥара илгэлээх үтүөтүнэн,[†] Кини күүһүн дьайыытынан мин бу Евангелие[†] үлэһитэ буолбутум[+]. 8Бу илгэлээх үтүө бэлэх, сибэтиэйдэртэн[†] саамай кыраларыгар, миэхэ, Христос хайдахтаах курдук баайын атын норуоттарга иһитиннэрэрим,[+] 9итиэннэ барыны барытын Иисус Христоһунан айбыт Таҥара үйэлэргэ кистээбит соруга тугун дьоҥҥо барытыгар арыйарым туһугар, бэриллибитэ[+]. 10Онон Таҥара үгүс өрүттээх муудараһа халлааннааҕы дьаһалталарга, былаастарга Сиэркэптэн көстүөхтээх[+]. 11Бу үйэлэр иннилэриттэн Таҥара торумнаабыт соругун Христос Иисус, биһиги Айыы Тойоммут, толорбута. 12Биһиги Кинилиин биир буоламмыт, Кинини итэҕэйэммит, хорсуннук, эрэллээхтик Таҥараҕа чугаһыыбыт[+]. 13Ол иһин мин эһигиттэн көрдөһөбүн: биһиги туспутугар эрэйи көрөр диэн санааҕытын түһэримэҥ, эһиги килбиэннээх сырдыкка тиксэргит туһугар мин эрэйи көрөбүн[+].


Эфес итэҕэйээччилэрин тустарыгар үҥүү

14Ол туһугар мин Иисус Христос Айыы Тойоммут Аҕатын иннигэр[*] сөһүргэстээн туран үҥэбин; 15Кини, халлааҥҥа да, сиргэ да баар хас биирдии аҕа ууһугар аат-суол биэрбит Аҕа, 16килбиэннээх баайыттан эһиэхэ күүс биэрэн, Бэйэтин Тыынынан ис туруккутун бөҕөргөтөрүн туһугар,[+] 17Христос итэҕэл аанынан киирэн сүрэххитигэр олохсуйарын, эһиги тапталтан силис тардан, тапталга тирэҕирэн,[+] 18бары сибэтиэйдэри[†] кытта тэҥҥэ киэҥ-уһун, үрдүк-дириҥ диэн тугун өйдүүргүт, 19Христос хайдахтаах да өркөн өй ситэн өйдөөбөт тапталын билэн, Таҥара айылгытын толору ылынаргыт туһугар, мин Киниттэн көрдөһөбүн[+]. 20Кинини, биһиэхэ дьайар күүһүнэн көрдөһөрбүтүнээҕэр да, баҕарарбытынааҕар да быдан элбэҕи оҥорор кыахтаах Таҥараны,[+] 21көлүөнэттэн көлүөнэҕэ, үйэттэн үйэҕэ Христос Иисустуун биир буолбут Сиэркэп албан аатырда туруохтун! Аминь[†][+].

### 4


Сиэркэп биир сомоҕо буолуута

1Онон мин Айыы Тойон туһугар хаайыллан олороммун, эһигиттэн көрдөһөбүн: Таҥара ыҥырыытыгар толору эппиэттиир дьоһун олоҕунан олоруҥ,[+] 2сэмэй, көрсүө, тулуурдаах буолуҥ, бэйэ-бэйэҕитин таптааҥ, хардарыта тулуйсуҥ,[+] 3күүскүтүн барытын ууран, Тыын эһигини биир сомоҕо оҥорбутун эйэ-ил ситиминэн өссө ордук бөҕөргөтөн иһэргэ кыһаллыҥ[+]. 4Биир Эт-сиин, биир Тыын баарын курдук, эһиги эмиэ биир эрэлгэ ыҥырыллыбыккыт[+]. 5Биир Айыы Тойон, биир итэҕэл, биир сүрэхтэнии;[+] 6барыбыт үрдүнэн турар, барыбытынан сүдү күүһүн биллэрэр, барыбытыгар баар барыбыт Аҕабыт Таҥара эмиэ биир[+].

7Биһиэхэ хас биирдиибитигэр Христос өлгөм бэлэҕиттэн өлүүлэнэн ураты бэлэх бэриллибитэ[+]. 8«Кини үөһэ тахсарыгар үгүстэри билиэн ылан барбыта, дьоҥҥо бэлэхтэри биэрбитэ» диэн ол иһин этиллибитэ[+]. 9«Үөһэ тахсарыгар» диэн Кини маҥнай сир аллараа түгэҕэр түһэ сылдьыбытын туһунан этиллэр буолбатах дуо[+]? 10Кини аллара түһэ сылдьан баран, баар эйгэни барытын Бэйэтинэн толороору халлааннар үрдүлэригэр тахсыбыта[+]. 11Кини кими Апостол[†], кими пророк[†], кими Евангелист[†], кими салайааччы, кими үөрэтээччи оҥорбута,[+] 12-13онон биһиги бука бары итэҕэлбитинэн Таҥара Уолун билэн биир сомоҕо буолуохпутугар, ситэн-хотон Христос толору сааһын томточчу туолуохпутугар диэри, кинилэр сибэтиэйдэри[†] ситии-хотуу үрдүкү кэрдииһигэр сирдээн, Христос Этин-сиинин, Сиэркэби, бөҕөргөтөн Таҥараҕа сулууспалыыллар[+][+].

14Биһиги мантан инньэ албын дьон сатабыллаах уодаһына үөскэтэр араас үөрэх долгуна, тыала-кууһа уҥа-хаҥас түөрэҥнэтэр, илин-кэлин дэллэритэр кыра оҕолорун кэриэтэ буолуо суохтаахпыт,[+] 15ол оннугар таптыыр сүрэхтэн дьиҥ кырдьыгы этэн, Христоска чугаһыырдыы үүнэн-ситэн иһиэхтээхпит. Оттон Христос Эт-сиин – Сиэркэп – Баһа[+]. 16Кини араас ситиминэн-силгэнэн чиҥник холбоммут Эти-сиини бүтүннүүтүн биир сомоҕо оҥорон, хас биирдии миэстэ бэйэтин анал соругун толорор, онон Эт-сиин бүтүн бэйэтэ үүнэн-төлөһүйэн тапталынан бөҕөргөөн иһэр.


Урукку уонна саҥа олохпут

17Онон мин эһиэхэ Айыы Тойон аатыттан өйдөтөн этэбин: мантан инньэ аны сүпсүктээх санаалаах атын норуоттар курдук быһыыланымаҥ.[†][+] 18Кинилэр ньүдьү-балайдарын, сүрэхтэрэ дьэбирин иһин, Таҥара олоҕуттан тэйитиллэн, өйдөрө-санаалара хараҥарбыт;[+] 19кыбыстар-саатар диэни умнаннар, содур олоххо бэринэн, эҥин араас кирдээхтик быһыыланан үүнэ-тэһиинэ суох бараллар[+].

20Оттон эһиги Христоһу билэн, чыҥха атыҥҥа үөрэммиккит, 21(биллэн турар, Кинини истибит, Киниттэн үөрэммит буоллаххытына, тоҕо диэтэххэ, дьиҥнээх кырдьык Иисуска баар): 22эһиги албын имэҥтэн-кыдьыктан сатарыйбыт эргэ киһигитин, урукку олоххут быһыытын-майгытын хаалларарга,[+] 23өйгүтүн, ис тыыҥҥытын саҥардынарга,[+] 24Таҥара уобараһынан дьиҥ кырдьыктаах, сибэтиэй гына айыллыбыт саҥа киһи буоларга үөрэммиккит[+].


Саҥа олох быраабылалара

25Онон бары биир Эт-сиин буоларбытын өйдөөн туран, хас биирдиигит сымыйаттан аккаастанан, «чугастааҕытыгар кырдьыгы этэр буолуҥ»[+]. 26Суруйууларга этиллибитин курдук, «уордайан да баран аньыыга кииримэҥ», уордайбыккытын, күн саҕахха киириэн иннинэ, намыратыҥ;[+] 27адьарайга киирэр суолу аһан биэримэҥ[+]. 28Ким урут уорбут, ол аны уорбатын, кыамматтарга бэрсэрдээх буолар туһугар, илиитинэн туһалааҕы оҥорон бары күүһүн ууран үлэлээтин[+]. 29Ханнык да сүөргү тылы саҥарбат буолуҥ, истээччилэргитигэр илгэлээх үтүөнү[†] иҥэрэр туһугар, кинилэр итэҕэллэрин[*] бөҕөргөтөр үтүө тыллаах-өстөөх буолуҥ[+]. 30Бүтэһиктээхтик босхолонор күҥҥүтүгэр анаан эһигини Бэйэтин бэчээтинэн бэлиэтээбит Таҥара Сибэтиэй Тыынын хомотумаҥ[+]. 31Бары кыһыыттан-абаттан, уортан-кылынтан, киҥнэнииттэн, хаһыыттан-ыһыыттан, үөхсүүттэн, бары өһүөмньүттэн букатыннаахтык төлөрүйүҥ[+]. 32Хардарыта үтүө сыһыаннаах, аһыныгас буолуҥ, Таҥара эһигини Христоһунан бырастыы гыммытын курдук, эһиги эмиэ бэйэ-бэйэҕитин бырастыы гыныҥ[+].

### 5

1Онон Таҥара тапталлаах оҕолоро буоларгыт быһыытынан,[†] Киниэхэ маарынныырга кыһаллыҥ[+]. 2Христос биһигини таптаан, биһиги туспутугар Бэйэтин сайа илгийэр кэрэ бэлэх, Таҥараҕа сөбүлэтэр сиэртибэ быһыытынан биэрбитин курдук, эһиги эмиэ тапталынан салайтаран олоруҥ[+]. 3Сибэтиэй дьон сиэринэн эһиэхэ ханнык да кирдээх, содур быһыы-майгы, иҥсэ-обот буолуу ахтыллыа да суохтаах[+]. 4Быдьар тыл-өс, кураанах куолу, сүөргү күлүү-салыы эһиэхэ эмиэ сөбө суох, ол оннугар Таҥараҕа махтана сылдьыҥ[+]. 5Эһиги биири билиэхтээххит: ханнык да содур, кирдээх биитэр иҥсэ-обот киһи (иҥсэ киһи эмэгэккэ сүгүрүйэр) Христос уонна Таҥара Саарыстыбатыгар киирэр кыаҕа суох[+].


Сырдык оҕолорун сиэринэн олоруҥ

6Эһигини ким да көлдьүн тылынан албыннаабатын; бас бэриммэт дьоҥҥо ити инники этиллибит аньыы-хара иһин Таҥара уора-кылына түһэр[+]. 7Онон кинилэргэ кыттыһымаҥ[+]. 8Хаһааҥҥыта эрэ эһиги хараҥа этигит, оттон билигин Айыы Тойону итэҕэйэҥҥит, эһиги сырдык буоллугут, онон сырдык оҕолорунуу олоруҥ,[+] 9тоҕо диэтэххэ, бары үчүгэйи-үтүөнү, көнө быһыыны уонна кырдьыгы Тыын[*] үөскэтэр. 10Таҥара тугу сөбүлүүрүн билэргэ кыһаллыҥ,[+] 11хараҥа дьонун туһата суох дьайыыларыгар кыттыһымаҥ, хата ону саралыыр буолуҥ[+]. 12Кинилэр кистээн тугу гыналларын киһи киһиэхэ кэпсиэн да кыбыстар. 13Сырдыкка таһаардахха туох барыта дьэҥкэтик көстөн кэлэр,[+] 14оттон дьэҥкэтик көстүбүт барыта сырдык буолар. Ол иһин этиллэр: «Уһугун, утуйа сытааччы! Тилин өлөр өлүүттэн! Эйиэхэ Христос сырдыга сыдьаайдын»[+].

15Онон көрүҥ, сэрэхтээх буолуҥ, толкуйа суох дьон курдук буолбакка, муударай дьон сиэринэн олоруҥ[+]. 16Бу кырыктаах кэмҥэ олорорбут быһыытынан бириэмэни күндүтүк туттуҥ. 17Онон оттомо суох буолумаҥ, Таҥара[*] көҥүлэ тугун – ону билэргэ дьулуһуҥ[+]. 18Арыгынан утахтанымаҥ, онтон содур быһыы тахсар; арыгыны иһэр оннугар Тыыны толору иҥэриниҥ[+]. 19Бэйэ-бэйэҕитин псаломнарынан, айхал ырыаларынан, духуобунай гимнэринэн бөҕөргөтүһүҥ, ис сүрэххититтэн ыллаан Айыы Тойону айхаллааҥ;[+] 20Айыы Тойоммут Иисус Христос аатыгар, туох баарга барытыгар Аҕа Таҥараҕа махтана сылдьыҥ[+].


Кэргэнниилэр сыһыаннарын туһунан

21[•]Таҥараттан[*] толлон тураҥҥыт, бэйэ-бэйэҕитигэр бас бэриниҥ.

22Дьахталлар, Айыы Тойоҥҥо курдук, эрдэргитигэр бас бэриниҥ,[+] 23тоҕо диэтэххэ, Бэйэтин Этин-сиинин, Сиэркэби, быыһаабыт Христос Сиэркэп Баһа буоларыныы, эр киһи эмиэ ойоҕор бас-көс буолар[+]. 24Сиэркэп Христоска бас бэринэринии, дьахталлар эрдэригэр барыга-барытыгар бас бэриниэхтээхтэр.

25Эр дьон кэргэттэргитин, Христос Сиэркэби таптаан, Бэйэтин кини туһугар толук уурбутун курдук, таптыыр буолуҥ[+]. 26Кини Сиэркэби уунан сууннаран баран, Бэйэтин тылын көмөтүнэн сибэтии гынаары,[+] 27биир да хара мэҥэ, дьиэгэ-омнуота, итэҕэһэ суох сибэтиэй, эҥкилэ суох кэрэ гынан, Бэйэтин иннигэр туруораары, олоҕун толук уурбута[+]. 28Онон эр дьон эмиэ, эт-сиин бэйэлэрин таптыылларын курдук, ойохторун таптыахтаахтар: ким ойоҕун таптыыр – ол бэйэтин таптыыр. 29Ол эбэтэр ким да хаһан даҕаны бэйэтин этин-сиинин абааһы көрбөт, аастык-туордук туппат, тоҥорбот – ириэрэр-сылытар. Христос эмиэ Сиэркэп туһугар ол курдук кыһаллар, 30тоҕо диэтэххэ, биһиги Кини Этэ-сиинэ – этиттэн этэ, уҥуоҕуттан уҥуоҕа буолабыт[+]. 31Ол иһин Суруйууларга «киһи ийэлээх аҕатын хаалларан, ойоҕор холбоһуо, оччоҕо иккиэн биир эт-хаан буолуохтара» диэн этиллэр[+]. 32Бу – улуу кистэлэҥ; мин Христоска уонна Сиэркэпкэ сыһыаннаан этэбин. 33Онон эһигиттэн хас биирдии киһи, бэйэтин таптыырыныы, ойоҕун таптыахтаах; оттон дьахтар эриттэн толлуох тустаах[+].

### 6


Оҕолор уонна төрөппүттэр

1Оҕолор, Айыы Тойон туһугар төрөппүттэргитигэр бас бэриниҥ. Эһиги ытык иэскит итинник[+]. 2«Ийэлээх аҕаҕын ытыктаа» диэн бастакы кэриэс эрэннэриитэ – 3«оччоҕо эйиэхэ үтүө түстэниэ, сиргэ олорор үйэҥ уһуо».

4Эһиги, аҕалар, оҕолоргутун киҥнэрин-наардарын холуннарбакка, Айыы Тойон үөрэтэринэн иитиҥ[+].


Кулуттар уонна тойоттор

5Кулуттар, сирдээҕи тойотторгутугар Христоска курдук, толлон, ытыктаан туран истиҥник бас бэриниҥ,[+] 6дьоҥҥо бэрт буола сатааччылардыы көрөллөрүгэр эрэ улгум буолбакка, Христос кулуттара буоларгытынан ис сүрэххититтэн Таҥара көҥүлүн толоруҥ;[+] 7үлэҕитин, дьоҥҥо буолбакка, Айыы Тойоҥҥо үлэлиир курдук, баҕатыйан туран толорор буолуҥ; 8хас биирдии киһи, кулут буоллун, көҥүл буоллун, төһө үтүөнү оҥорор да, соччону Айыы Тойонтон ыларын өйдүү сылдьыҥ[+]. 9Эһиги, тойоттор, кулуттаргытыгар эмиэ соннук сыһыаннаһыҥ. Эһиги да, кинилэр да үрдүлэринэн Халлааҥҥа Айыы Тойон баарын, Кини кими даҕаны чорбоппотун өйдөөн-санаан туран кулуттаргытыгар хаһан да суоһурҕаммат буолуҥ.


Хара дьайы утары сэриилэһии

10Уонна түмүкпэр этиэм этэ: бырааттарым, Айыы Тойоннуун биир буолан, Кини модун кыаҕыттан күүс-көмө ылан, бөҕөргөөн иһиҥ. 11Адьарай уодаһыныгар утарсар кыахтанар туһугар, Таҥара биэрэр сэбин-сэбиргэлин барытын толору иилиниҥ[+]. 12Биһиги дьону утары буолбакка, бу үйэ халыҥ хараҥатын дьаһалталарын, былаастарын, баһылыктарын утары, халлаан анныгар сылдьар хара дьай тыыннарын утары сэриилэһэбит[+]. 13Дьэ ол иһин, ыарахан күҥҥэ утары туран бары кытаанаҕы барытын туораан, халбаҥнаабат чиҥ буолар туһугар, Таҥара биэрэр куйаҕын толору кэтиҥ. 14Онон туруҥ, өттүккүтүн кырдьыгынан курданыҥ, көнө быһыынан[†] куйахтаныҥ;[+] 15эйэ-ил үөрэҕин киэҥник иһитиннэрэргэ бэлэм буолуу эһиги атаххыт таҥаһа буоллун;[+] 16хара дьай уоттаах оноҕосторун умуруорар итэҕэлгитин илии куйаҕа оҥостуҥ,[+] 17быыһаныы дуулаҕа бэргэһэтин төбөҕүтүгэр кэтиҥ уонна Сибэтиэй Тыын батаһын – Таҥара тылын илиигитигэр ылыҥ[+].

18Үҥэр үҥүүгүт, көрдөһүүгүт барыта хаһан баҕарар Тыын салайыытынан буоллун. Бу туһугар тиһигин быспакка, бары сибэтиэйдэр[†] тустарыгар үҥэн туран, өрүү дьаныардаах буолуҥ[+].

19Евангелие[†] кистэлэҥин хорсуннук иһитиннэрэрбэр Таҥара миэхэ тоҕоостоох этэр тылы биэрэрин туһугар, эмиэ көрдөһүҥ[+]. 20Хаайыыга да сытан, мин Таҥара тылын тиэрдиэхтээх илдьит киһи буолабын[+].


Түмүк эҕэрдэ

21[•]Хайдах сылдьарбын, тугу гынарбын билиэххитин, бука, баҕарар буолуохтааххыт. Эһиэхэ барытын таптыыр бырааппыт, Айыы Тойон итэҕэллээх үлэһитэ Тихик кэпсиэҕэ[+]. 22Биһиги туспутунан иһитиннэрэн сүрэххитин уоскуттун диэн, кинини эһиэхэ ыытан эрэбин[+].

23Бырааттарбытыгар Аҕа Таҥараттан уонна Айыы Тойон Иисус Христостан эйэ, таптал, итэҕэл тосхойо туруохтун. 24Айыы Тойоммутун Иисус Христоһу уостубат тапталынан таптыыр дьону бука барыгытын кытта Таҥара илгэлээх үтүөтэ[†] эҥээрдэһиэхтин. Аминь[†][*].

## Филиппы христианнарыгар

### Филиппы христианнарыгар

Филиппы христианнарыгар


[1]

[2]

[3]

[4]


### 1


СИБЭТИЭЙ ПАВЕЛ АПОСТОЛ ФИЛИППЫ ХРИСТИАННАРЫГАР ИЛДЬИТ СУРУГА

1Филиппытааҕы сибэтиэйдэргэ[†][*], епископтарга, диаконнарга – Христос Иисуһу итэҕэйээччилэргэ бука барыгытыгар – Иисус Христос кулуттара Павелтан уонна Тимофейтан[+].

2Эһиэхэ Аҕа Таҥарабытыттан уонна Айыы Тойон Иисус Христостан бары илгэлээх үтүөнү[†] кытта эйэ-ил тосхойо туруохтун!


Павел Таҥараҕа махтанан үҥүүтэ

3Эһигини хас санаан кэллэҕим ахсын, ис сүрэхпиттэн Таҥарабар махтанабын[+]. 4-5Мин Евангелиены[†] иһитиннэрэрбэр эһиги миэхэ хара маҥнайгыттан күн бүгүҥҥэ диэри көмөлөспүккүтүн өйдөөн-санаан, барыгыт тускутугар өрүүтүн үөрэн туран үҥэбин[+]. 6Эһиги искитигэр маннык үтүөкэн дьыаланы саҕалаабыт Таҥара бу дьыалатын Иисус Христос кэлэр Күнүгэр кыайыылаахтык түмүктүөҕэ диэн мин бигэ эрэллээхпин[+]. 7Мантан атыннык саныыр да кыаҕым суох: эһиги миэхэ ол курдук өрүү күндүгүт. Бу билигин түрмэҕэ олорор да, урут Евангелиены[†] көмүскүү, кини кырдьыгын бигэргэтэ да сылдьар кэммэр, эһиги бука бары миигинниин бииргэ Таҥара миэхэ эрэммит алгыстаах сулууспатын толорсубуккут[+]. 8Мин эһигини бука барыгытын Иисус Христос сүрэҕинэн таптыырбын Таҥара туоһулуоҕа[+].

9-10Мин эһиги тускутугар – тапталгыт улам дириҥээн, билиигит чиҥээн, мындыр санааҕыт күүһүрэн, эһиэхэ туох ордугун арааран билэргит, Христос Күнүгэр килбэгир ыраас, туох да омсото суох буоларгыт,[+] 11Иисус Христос көмөтүнэн кырдьык өлгөм үүнүүтүн ылан, Таҥараны албан аатырдаргыт, айхаллатаргыт туһугар үҥэбин.


Христос – мин олоҕум

12Бырааттарым, бу түбэспит быһыым-майгым[†] бүтэр уһугар Евангелие ситиһиилэнэригэр көмөлөөх буолан тахсыбытын билиэххитин баҕарабын. 13Христос туһугар хаайыллыбыппын дыбарыас харабыллара да, атыттар да – бука бары билбиттэр,[+] 14онон Айыы Тойоҥҥо бэриниилээх үгүс бырааттар эр ылан, Таҥара тылын[*], туохтан да чаҕыйбакка, иһитиннэрэн эрэллэр[+]. 15-16Чахчытын эттэххэ, сорох-сорохтор Христос туһунан ыраас сүрэхтэриттэн буолбакка, илин былдьаһар, мөккүһэр кэтэх санааларыттан үөрэтэн, мин хандалыбын өссө ыаратан биэриэхтэрин баҕараллар. Атыттар дьиҥ үтүө санааларыттан,[+] 17таптыыр сүрэхтэриттэн үөрэтэллэр. Таҥара миигин Евангелиены көмүскэтэ туруорбутун кинилэр билэллэр. 18Чэ, туох буолуой! Хайдаҕын да иһин, кэтэх да санааттан, ыраас сүрэхтэн да буоллун, син биир Христос туһунан иһитиннэрэллэр диэн, мин үөрэбин эрэ. 19Эһиги үҥүүгүт күүһүнэн уонна Иисус Христос Тыынын көмөтүнэн ити барыта миэхэ быыһабыллаах буоларын билэ сылдьан, мин инникитин да үөрүөм эрэ;[+] 20ис дууһабыттан дьулуһар, эрэнэр киһи быһыытынан ханнык да кыбыстыыга киириэм суоҕа дии саныыбын, инникитин даҕаны үгэспинэн туохтан да чаҕыйбакка, аһаҕастык үөрэтэммин, тыыннаах да хаалбытым, өлбүтүм да иһин, бүтүн бэйэбинэн Христоһу албан аатырдарга дьулуһуоҕум[+]. 21Олох диэн миэхэ Христос буоллаҕына, өлүү миэхэ – барыс эрэ. 22Оттон тыыннаах хааларым толорор дьыалабар туһалаах буоллаҕына, хайатын талыахпын билбэппин, 23икки баҕа санаа миигин үүйэ тутар: биир өттүттэн олохтон туораан Христостуун бииргэ буолуохпун баҕарабын (бу тэҥэ суох ордук),[+] 24оттон тыыннаах хааларым эһиэхэ ордук буолуо дии саныыбын. 25-26Онон хаалан эһигинниин бииргэ сылдьыам, итэҕэлгит үүнэн, үөрүүгүт үрдээн иһэригэр эһиэхэ туһалыам диэн чуолкай билэбин. Оччоҕо эргиллэн кэллэхпинэ, эһиги Христос Иисуһунан өссө ордук киэн туттар төрүөттэниэххит.

27Доҕотторуом, Христос Евангелиетыгар толору эппиэттиир олохтоох эрэ буолларгыт! Оччоҕо мин эһиэхэ кэллэхпинэ (кэлбэтэхпинэ да, истиэм) эһиги бары биир тыынынан халбаҥнаабакка тураргытын, бары биир санаанан Евангелиеҕа итэҕэл иһин туруулаһаргытын,[+] 28утарылаһааччыларгытыттан ончу куттаммаккытын көрүөҕүм: ити кинилэргэ өлүүнү, оттон эһиэхэ быыһабылы түстүүр бэлиэ буолар. Бу барыта – Таҥара оҥоруута. 29Христос туһугар эһиэхэ Кинини итэҕэйэр эрэ кыах буолбакка, Кини туһугар эрэйдэнэр кыах эмиэ бэриллибитэ[+]. 30Ол иһин билигин эһиги эмиэ, урут мин эһиэхэ эрдэхпинэ турууласпытым курдук, туруулаһа сылдьаҕыт. Истэргит курдук, мин билигин да түмүктүү иликпин[+].

### 2


Иисус Христос – Айыы Тойон

1Онон Христос үөрэппитин курдук, хардарыта бөҕөргөтүһэр, Кини тапталыттан үөрэр, Сибэтиэй Тыынныын бодоруһар, бэйэ-бэйэҕитигэр амарах, аһыныгас сыһыаннаах буоллаххытына, 2мин үөрүүбүн ситэрэн биэриҥ: биир өйдөөх-толкуйдаах, биир тапталлаах, биир дууһалаах, биир санаалаах буолуҥ[+]. 3Тугу даҕаны илин былдьаһар, бэрдимсийэр санааттан оҥорумаҥ, сэмэй буолуҥ, бэйэ-бэйэҕитин үрдүктүк санааҥ;[+] 4хас биирдиигит бэйэтин эрэ туһугар буолбакка, атыттар тустарыгар кыһалыннын[+]. 5Эһиги өйгүт-санааҕыт, иэйиигит барыта Христос Иисус өйүн-санаатын, Кини иэйиитин курдук буолуохтаах. 6Кини Таҥара уобараһа эрээри, Таҥара курдук буоларга дьулуспатаҕа:[+] 7үтүө көҥүлүнэн Бэйэтин аччатынан, кулут уобараһын ылынан, дьон курдук буолбута, киһи курдук көрүҥнэммитэ[+]. 8Кини Бэйэтин намтатынан, өлүөр да диэри – кириэскэ тиириллиэр[†] диэри! – истигэн этэ[+]. 9-11Ол иһин Таҥара Кинини үөһэ таһаарбыта уонна халлааҥҥа да, сиргэ да, сир анныгар да сүһүөхтээх эрэ барыта Иисус аатыгар сүгүрүйэрин, тыллаах эрэ барыта Аҕа Таҥараны айхаллыырын, Иисус Христос – Айыы Тойон диэн билинэрин туһугар, Киниэхэ ким да аатынааҕар улуу ааты биэрбитэ[+][+].


Бу дойдуга сулус буолан сыдьаайыҥ

12Таптыыр бырааттарым, эһиги өрүү да истигэн этигит. Онон баарбар эрэ буолбакка, бу суох кэммэр өссө ордук Таҥараттан толлон, иэйэн-долгуйан туран, быыһанар суолгутун тутуһан иһиҥ: 13үтүөкэн көҥүлүнэн эһигини итинник салайан биэрэн, эһиги сүрэххитигэр Таҥара Бэйэтинэн үлэлиир[+]. 14Тугу гынаргытын барытын ханнык да муҥатыйыыта, мөккүөрэ суох толорор буолуҥ, 15оччоҕо туох да омсото суох ыраас сүрэхтэнэн, бу аньыылаах содур аймах ортотугар Таҥара эҥкилэ суох оҕолоро буолан олоруоххут. Онон бу аан дойдуга сырдатар сулустар буолан сыдьаайыҥ,[+] 16Олох Тылын бигэтик тутуһуҥ. Оччоҕо мин халтайга сыраласпатахпын, кураанахха турууласпатахпын диэн Христос Күнүгэр эһигинэн киэн туттуоҕум[+]. 17Мин хааным эмиэ, эһиги Таҥараҕа биэрэр сиэртибэҕитин ситэрэн, Киниэхэ бэриллэр бэлэх буолан тохтуохтаах да эбит буоллаҕына, мин онтон үөрэбин эрэ, эһигинниин бииргэ үөрсэбин[+]. 18Доҕотторуом, эһиги эмиэ бу туһуттан үөрүҥ, мин үөрүүбүн үллэстиҥ.


Тимофейдаах Епафродит

19Айыы Тойон Иисус көҥүлэ буоллаҕына, сотору эһиэхэ Тимофейы ыытыам диэн эрэх-турах саныыбын. Хайдах олороргутун биллэхпинэ эрэ, дууһам уоскуйууһу[+]. 20Тимофейтан атын эһиги тускутугар ис сүрэҕиттэн тэҥҥэ кыһаллар киһим суоҕун кэриэтэ. 21Бука бары бастатан туран Иисус Христос туһун буолбакка, бэйэлэрин тустарын саныыллар[+]. 22Оттон Тимофей эрэбилин бэйэҕит билэҕит. Уол оҕо аҕатыгар көмөлөһөрүнүү, кини Евангелие[†] туһугар миигин кытта бииргэ сулууспалаһан, эрэбилин көрдөрбүт киһи[+]. 23Онон мантан инньэ хайдах буоларым быһаарылыннар эрэ, кинини эһиэхэ ыытыам диэн эрэл санаалаахпын. 24Айыы Тойон биэрдэҕинэ, бэйэм даҕаны сотору эһиэхэ тиийиэм диэн эмиэ эрэнэбин.

25Биир кэккэҕэ туруулаһан үлэлиир доҕорбун, миэхэ көмөлөһүннэрэ ыыппыт бырааккытын Епафродиты, эһиэхэ төттөрү ыытарым сөп дии санаатым[+]. 26Эһигини барыгытын көрүөн баҕарара туох да олус, ордук ыалдьыбыт сураҕын истибиккититтэн улаханнык санаарҕаата. 27Ыалдьан өлө сыста гынан баран, Таҥара кинини аһынна, кинини эрэ буолбатах, эрэйбэр эрэйи эбимээри, миигин эмиэ. 28Онон эһигини үөрдээри, бэйэм да эмиэ санааргыы сылдьыахпын баҕарбакка, Епафродиты эһиэхэ ыытарга тиэтэйдим. 29Бырааккытын Айыы Тойон туһугар үөрэ-көтө көрсүҥ, инникитин да маннык дьону ытыктыыр буолуҥ[+]. 30Кини Христос дьыалатын туһугар туруулаһан, эһигини солбуйан миэхэ көмөлөһөөрү, олоҕун да кэрэйбэккэ, өлө сыста.

### 3


Кырдьыктаах буолуу туһунан

1Онон, бырааттарым, Айыы Тойонтон үөрэр буолуҥ. Бу урут суруйбуппун хатылыырбыттан ыарырҕаабаппын, эһиэхэ туһалаах буоллар эрэ дии саныыбын[+].

2Ыттартан, хара санаалаахтартан, эттэрин элийтэрээччилэртэн – сэрэниҥ![+] 3Дьиҥ быһыллыбыттар – бу биһиги, Таҥараҕа Тыын күүһүнэн сулууспалыыр, Христос Иисуһунан киэн туттар уонна эт-сиин тас бэлиэтигэр эрэммэт дьон буолабыт[+]. 4Ким эрэ тас сиэргэ-туомҥа оннук эрэнэр буоллаҕына, мин кимнээҕэр да ордук эрэниэхпин сөп этэ:[+] 5төрөөбүтүм ахсыс күнүгэр быһыллыбытым, Израиль аҕатын ууһуттан, Вениамин көлүөнэтиттэн төрүттээх дьиҥ еврейбин, Сокуону[†] тутуһарбынан фарисейбын;[+] 6Таҥара Сиэркэбин дьулуһан туран сойуолаһарым, Сокуон[†] кырдьыгынан ыллахха, эҥкилэ суох киһи этим[+]. 7Ол эрээри урут тугу барыстаах диэбиппин мин билигин Христос туһугар ночооттоох эрэ диибин. 8Христос Иисуһу, Айыы Тойоммун билэрбин туохтааҕар да үрдүктүк санааммын, билигин тугу барытын солуута суох курдук көрөбүн: Кини туһугар мин туохтан барытыттан аккаастанным, Христоһу кытта бииргэ буолаары, тугу барытын бөххө-сыыска холоотум.

9Аны Кинилиин биир эрэ буолларбын дии санааммын, бэйэм күүспүнэн – Сокуон ирдэбиллэрин толоруунан – быыһана сатаабаппын; Таҥара киһини итэҕэлгэ эрэ олоҕуран быыһыырын билэммин, Христоска итэҕэлбинэн быыһанарга дьулуһабын[+]. 10-11Өлбүттэр тиллиилэригэр мин эмиэ тиллээйэбиний диэн эрэл санаалаах буоламмын, биири эрэ – Иисус Христоһу билиэхпин, Кини тиллибит күүһүн билэн, кириэскэ өлбүтүн холобур оҥостон, Кини курдук буолуохпун, эрэйин-кыһалҕатын үллэстиэхпин баҕарабын[+].


Үрдүккэ дьулуһуу

12Ситиһиэхтээхпин хайыы-үйэ ситистим, эҥкилэ суох буола ситтим-хоттум диэн эппэппин; Христос Иисус миигин ситэн ылбытын курдук, мин эмиэ ситэн ылларбын диэн инним диэки дьулуһабын[+]. 13Бырааттарыам, ситтим дэммэппин эрээри, кэннибэр хаалбыты барытын умнан тураммын, инним диэки дьүккүйэн, 14сыалбар – Таҥара биһигини Христос Иисуһунан ыҥыртарбыт Халлааннааҕы наҕараадатыгар – дьулуһабын[+]. 15Онон ким биһигиттэн толору сиппит-хоппут, ол итинник толкуйдуохтаах; оттон туох эмэ туһунан биһигиттэн атыннык саныыр буоллаххытына, Таҥара эһиэхэ ону да арыйан биэриэҕэ[+]. 16Ол эрээри тиийбит кэрдииспититтэн төттөрү түспэккэ, маннык өйбүтүн-санаабытын ыһыктыбакка, бу быраабыланы тутуһан олоруоҕуҥ[*].

17Бырааттарым, мин холобурбун батыһыҥ; итиэннэ биһиги эһиэхэ көрдөрбүт холобурбутун батыһар дьону көрөр буолуҥ[+]. 18Эһиэхэ урут да элбэхтик этэрим, сибилигин да уйадыйан туран этэбин: үгүстэр Христос кириэһигэр өстүйбүттүү тутта сылдьаллар. 19Кинилэр бүтэр уһуктара – өлүү, сүгүрүйэр таҥаралара – куртах, албан ааттара – саат-суут эрэ: өйдөрө-санаалара сиртэн өппөт[+]. 20Оттон биһиги аҕа дойдубут Халлааҥҥа баар, ол онтон биһиги Быыһааччы[†] – Иисус Христос Айыы Тойоммут – кэлэрин кэтэһэбит[+]. 21Кини тиийэн кэллэҕинэ баары барытын Бэйэтигэр бас бэриннэрэр күүһүнэн биһиги өлөр оҥоһуулаах мөлтөх эппитин уларытан, Бэйэтин килбиэннээх этигэр-сиинигэр атылыы гыныаҕа[+].

### 4

1Онон, ахтылҕаннаах таптыыр бырааттарым, үрдүк үөрүүм, кыайыым мэнньиэһэ, Айыы Тойоннуун биир буолан бу курдук туруулаһыҥ дуу, таптыыр доҕотторуом!


Тиһэх сүбэлэр

2Еводияттан көрдөһөбүн, Синтихияттан көрдөһөбүн: Айыы Тойон туһугар биир санааланыҥ[+]. 3Итиэннэ, Айыы Тойоҥҥо бииргэ үлэлиир истиҥ быраатым, эйигиттэн эмиэ көрдөһөбүн: бука диэн кинилэргэ иккиэннэригэр көмөлөс. Кинилэр эмиэ миигин, Климены уонна да атын, олох кинигэтигэр ааттаммыт дьону кытта Евангелие[†] туһугар сыраларын биэрэн туран үлэлээбиттэрэ[+].

4Айыы Тойоннуун биир буолбут олоххутугар өрүүтүн үөрэ сылдьыҥ, өссө төгүл этэбин: үөрүҥ-көтүҥ[+]. 5Эһиги көрсүө майгыгытын бука бары биллиннэр. Айыы Тойон кэлэрэ чугаһаата[+]. 6Туох да санаатыгар ылларымаҥ, үҥэргитигэр бары кыһалҕаҕытын барытын махталы кытта Таҥараҕа арыйан биэриҥ;[+] 7оччоҕо Таҥара хайа да бэйэлээх өй ситэн өйдөөбөт эйэтин эһиэхэ биэрэн, эһиги сүрэххитин, өйгүтүн-санааҕытын Христос Иисустуун биир гынан араҥаччылыаҕа[+].

8Онон, бырааттарыам, тугу дьиҥнээх, чиэһинэй, үтүө, ыраас, кэрэ, биһирэбиллээх диэбиккитин эрэ саныыр буолуҥ. 9Миигиттэн туохха үөрэммиккитин, тугу ылыммыккытын, көрбүккүтүн-истибиккитин – ону тутуһан олоруҥ, оччоҕо эйэ-ил Таҥарата эһигини кытары бииргэ буолуоҕа[+].


Көмө иһин махтаныы

10Эһиги миэхэ хайыы-үйэ хат кыһаллан-мүһэллэн эрэргититтэн мин Айыы Тойон иннигэр үөрэбин эрэ. Урут даҕаны эһиги миэхэ кыһалларгыт, тоҕоостоох түгэҥҥит эрэ көстө илигэ. 11Кыһалҕаҕа ылларан маннык этэр дии санаамаҥ – мин кыранан да дуоһуйарга үөрэммиппин[+]. 12Кырыымчык да, дэлэгэй да олоҕу билэммин, ханна даҕаны, хаһан даҕаны буоллун – тоторго, аччыктыырга, дэлэйдик олорорго, тиийиммэт буоларга – барытыгар үөрэммиппин[+]. 13Миигин бөҕөргөтөр Иисус Христос көмөтүнэн[*] мин тугу баҕарар тулуйар кыахтаахпын[+].

14Ол да буоллар, эрэйбин үллэстибиккит олус үчүгэй[+]. 15Филиппытааҕы доҕотторуом, эһиги бэйэҕит билэҕит: мин Евангелиены[†] биллэрэр сулууспабын саҕалаары Македонияттан тахсыбыппар, эһигиттэн ураты биир даҕаны сиэркэп миэхэ ылсан-бэрсэн көмөлөспөтөҕө; 16оттон эһиги бэл Фессалоникаҕа кытта (биирдэ эрэ буолбатах) кыһалҕабын толуйан миэхэ көмө ыыппыккыт[+]. 17Бу эрэйэн этэр буолбатахпын, эһиэхэ үтүөнү эргитэр туһалаах суолу тобулан этэбин[+]. 18Барытын тутан биирдэ дэлэйэ түстүм. Епафродитынан ыыппыккытын туттум, онон аны билигин тугунан да тутайбаппын. Эһиги миэхэ көмөҕүт – сайар илгэ сыттаах бэлэх, Таҥара сөбүлүүр, астынар сиэртибэтэ[+]. 19Таҥарам эһиги туох баар кыһалҕаҕытын барытын Бэйэтин килбиэннээх баайыттан ылан Христос Иисуһунан ситэрэн-толорон биэриэхтин[*][+]. 20Таҥараҕа – биһиги Аҕабытыгар – үйэттэн үйэлэр тухары албан аат! Аминь[†].


Түмүк эҕэрдэлэр

21Христос Иисуһу итэҕэйэн Таҥара сибэтиэй норуотугар киирсибиттэри бука барыларын эҕэрдэлээҥ. Манна миигин кытта баар бырааттарбыт эһиэхэ эҕэрдэлэрин ыыталлар[+]. 22Сибэтиэйдэр[†] бука бары (чуолаан император дыбарыаһыттан) эһигини эҕэрдэлииллэр[+].

23Айыы Тойоммут Иисус Христос илгэлээх үтүөтэ[†] эһигини барыгытын эҥээрдэһиэхтин. Аминь[†][*].

## Колосс христианнарыгар

### Колосс христианнарыгар

Колосс христианнарыгар


[1]

[2]

[3]

[4]


### 1


СИБЭТИЭЙ ПАВЕЛ АПОСТОЛ КОЛОСС ХРИСТИАННАРЫГАР ИЛДЬИТ СУРУГА

1-2Колосс сибэтиэйдэригэр[†], Христос Иисуһу[*] итэҕэйэр бэриниилээх бырааттарга – Таҥара көҥүлүнэн Иисус Христос Апостола[†] буолбут Павелтан уонна бырааккытыттан Тимофейтан[+].

3-4Эһиэхэ Аҕа Таҥарабытыттан уонна Айыы Тойон Иисус Христостан[*] бары илгэлээх үтүөнү[†] кытта эйэ-ил тосхойо туруохтун!


Павел Таҥараҕа махтанар үҥүүтэ

Христос Иисуһу итэҕэйэргитин, сибэтиэйдэри[†] барыларын таптыыргытын истэммит, эһиги тускутугар тиһигин быспакка үҥэрбитигэр биһиги Таҥараҕа, Айыы Тойоммут Иисус Христос Аҕатыгар, өрүүтүн махтанабыт[+]. 5Урут эһиги Евангелие[†] кырдьыктаах тыла биэрэр эрэлин билэҥҥит, итэҕэлгит, тапталгыт барыта ол Халлааҥҥа эһигини көһүтэр эрэлгэ олоҕурбута[+]. 6Эһиэхэ тиийбит Евангелиены[†] истэн, Таҥара илгэлээх үтүөтүн[†] дьиҥнээхтии билбит күҥҥүтүттэн ыла бу тыл, эмиэ эһиги олоххутун уларыппытын курдук, бүтүн аан дойду устун дьон олоҕун уларыта, тэнийэ-тарҕана турар[+]. 7Таҥара хайдах курдук үтүөтүн эһиги бастаан Епафрастан – эһиги тускутугар Христоска эрэллээхтик сулууспалыыр, биһигини кытта бииргэ үлэлиир тапталлаах бырааппытыттан истибиккит[+]. 8Сибэтиэй Тыын эһиэхэ иҥэрбит тапталын туһунан биһиэхэ эмиэ кини иһитиннэрбитэ.

9Дьэ ол иһин, итини истибит күммүтүттэн ыла, эһиги тускутугар Таҥараҕа үҥэрбитин быспакка, Кини эһиэхэ бары муудараһы, духуобунай өйү-санааны кытта Бэйэтин көҥүлүн толору билэр кыаҕы биэрэригэр көрдөһөбүт[+]. 10Эһиги Таҥараны үөрдэр курдук, оҥорор үтүөҕүтүгэр барытыгар ситиһиилээх буоларгыт, Кинини билэргит дириҥээн, Айыы Тойон үрдүк аатыгар дьүөрэлээх дьоһуннаах олоҕу олороргут,[+] 11Кини килбиэннээх сүдү кыаҕынан Киниттэн күүс ылан, бары өттүнэн бөҕөргөөн, барыга-барытыгар тулуурдаах, киэҥ көҕүстээх буоларгыт, өрүүтүн үөрэ-көтө сылдьаргыт туһугар биһиги үҥэбит[+]. 12Биһигини сырдык эйгэтигэр баар сибэтиэйдэр аналларын үллэстэргэ ыҥырбыт Аҕаҕа махталгыт уостубатын. 13Кини биһигини хара дьай былааһыттан быыһаан таһааран, Тапталлаах Уолун Саарыстыбатыгар киллэрбитэ;[+] 14Кини Уола биһигини Бэйэтин Хаанынан[*] толуйан ылан, биһиги аньыыбыт-буруйбут бырастыы буолбута[+].


Христос туһунан

15Кини – харахха көстүбэт Таҥара уобараһа, туох да айыллыан иннинэ төрөппүт Уола;[+] 16сиргэ-халлааҥҥа баар барыта, көстөр-көстүбэт: бүрүстүөллэр, тойоттор, дьаһалталар, былаастар – барыта Кининэн айыллыбыттара, туох барыта Кининэн итиэннэ Киниэхэ анаан айыллыбыта[+]. 17Кини ким да, туох да инниттэн баар, Кини тугу барытын Бэйэтинэн ыпсарар-дьүөрэлиир. 18Кини – Эт-сиин, Сиэркэп Баһа, туох баар барытын Төрдө-төрүөтэ. Туохха барытыгар бастакы буолар туһугар, Кини өлбүттэртэн бастакынан тиллибитэ,[+] 19тоҕо диэтэххэ, Таҥара Бэйэтин айылгыта Уолугар толору баар буолуон баҕарбыта[+]. 20Уола кириэскэ өлбүтүн түмүгэр, Таҥара сиргэ да, Халлааҥҥа да баары барытын кытары эйэни-или олохтоон, баары барытын Бэйэтин кытта Уолун көмөтүнэн иллэһиннэрбитэ[+].

21Кини эһигини, хаһааҥҥыта эрэ мөкүтүк быһыыланан,[†] Таҥараттан туора сылдьар, Киниэхэ өстөөх дьону,[+] 22билигин сибэтиэй, эҥкилэ суох ыраас, буруйа-сэмэтэ суох гынан Бэйэтин иннигэр туруораары, Киһи буолан кэлэн кириэскэ өлбүт Уолунан Бэйэтин кытта эйэлэһиннэрдэ[+]. 23Онон эһиги инникитин, Таҥара иннигэр турар туһугар, итэҕэл бигэ акылаатыгар тирэҕирэн, уҥа-хаҥас халбаҥнаабакка, Таҥара тыла биэрэр эрэлин энчирэтиэ суохтааххыт. Бу Евангелиены эһиги истибиккит, бу Евангелие аан дойду дьонугар барытыгар иһитиннэриллибитэ; мин, Павел эмиэ, бу Евангелие үлэһитэ буолбутум[+].


Павел Сиэркэп туһугар толорор сулууспата

24Билигин эһиги тускутугар эрэйи көрөрбүттэн үөрэбин эрэ: мин Христос көрсүбүт эрэйин эппинэн-хааммынан билэммин, Кини Этэ-сиинэ буолар Сиэркэп туһугар тулуйуллуохтаах эрэй-муҥ ситэ илик мээрэйин толорон биэрэбин[+]. 25-26Таҥара тыла туоларын туһугар, мин Сиэркэп үлэһитэ буолбутум: Кини миэхэ Бэйэтин тылын – үйэлэр тухары бары көлүөнэлэртэн кистэнэн баран, билигин Кини сибэтиэйдэригэр арыллыбыт кистэлэҥи – эрэнэн, тугу да энчирэппэккэ эһиэхэ толору тиэрдэр соругу туруорбута[+][+]. 27Кини бу кистэлэҥҥэ хайдах курдук килбиэннээх баай бары норуоттарга ананан сылдьарын Бэйэтин сибэтиэй дьонугар арыйыан баҕарбыта. Оттон бу баай кылаат – эһиги сүрэххитигэр баар Христос, эһиги кэнэҕэс килбиэннээх албан ааты үллэстэр эрэлгит[+]. 28Онон ханна да сырыттарбыт, биһиги Христос туһунан иһитиннэрэбит уонна ханнык баҕарар киһини Христос Иисустуун биир буолбут, сиппит-хоппут киһи быһыытынан Таҥара иннигэр туруораары, өйдөтөн-үөрэтэн, бары муудараска уһуйабыт. 29Дьэ ол иһин мин, бу сорукпун толорор инниттэн, миэхэ сүҥкэнник дьайар Христос сүдү күүһүнэн туруулаһан, күүспүн харыстаабакка үлэлиибин[+].

### 2

1Мин эһиги тускутугар, Лаодикиялаах Иерапольга олорооччулар уонна миигин олох көрө илик да дьон туһугар хайдах күүскэ туруулаһарбын билиэххитин баҕарабын. 2Кинилэр да, эһиги да тапталынан ситимнэспит сүрэххит уоскуйан, өйдүүр өйгүт бары өттүнэн ситэн-хотон, Таҥара – Аҕа[*] уонна Христос – кистэлэҥин билиигит – бу баар мин туруорунар соругум[+]. 3Киниэхэ, Христоска, түмүллэн сылдьар эбээт бары муударас, бары билии күндү кылаата![+] 4Маны ким даҕаны эһигини ньуолбар тылынан умсугутан албыҥҥа үктэппэтин диэн этэбин[+]. 5Төһө да аттыгытыгар суоҕум иһин, ис тыыммынан өрүү эһигинниин бииргэ буоламмын, үтүө тэриллиилээх олоххутун, Христоска бигэ итэҕэлгитин көрөн үөрэбин эрэ[+].


Христос биэрэр толору олоҕо

6-7Онон, Христос Иисуһу Айыы Тойоммут диэн ылыммыт дьон быһыытынан,[†] хайдах үөрэммиккит курдук, Киниттэн силис тардан, Кини акылаатыгар олоххутун тутан, итэҕэлгитинэн бөҕөргөтүнэн, ис сүрэххититтэн өрүү махтанан, Кинилиин биир буолуҥ[+][+].

8Бырааттарыам, ким да эһигини кураанах бөлүһүөктээһининэн, хойгур дойҕоҕунан умсугуппатын курдук, сэрэхтээх буолуҥ. Итинник бөлүһүөктээһин барыта Христоска буолбакка, дьон үһүйээннэригэр, сир-халлаан күүстэригэр олоҕурар[+]. 9Таҥара толору айылгыта Киниэхэ – сиргэ киһи буолан олорбут Христоска – баар,[+] 10онон эһиги эмиэ Кинилиин – бары дьаһалта, бары былаас Баһылыгыныын – холбоһоҥҥут, дьиҥ толору олохтоммуккут[+]. 11Кинини итэҕэйэн, эһиги киһи илиитинэн буолбакка, Христос духуобунай быһыытынан быһыллыбыккыт: Кини эһигини аньыылаах айылгыгыт былааһыттан босхолообута[+]. 12Эһиги сүрэхтэнэҥҥит Христостуун бииргэ көмүллүбүккүт уонна Кинини өлбүттэртэн тилиннэрбит Таҥара күүһүгэр итэҕэлгитинэн бииргэ тиллибиккит[+]. 13Таҥара эһигини, аньыылаах-харалаах дьону, быһыллыбакка, Таҥара норуотугар киирсибэккэ өлбүттэри, Христостуун бииргэ тилиннэрбитэ. Кини биһиги аньыыбытын-харабытын барытын бырастыы гыммыта,[+] 14биһиги Сокуон[†] ирдэбиллэрин толорботох иэспит-күүспүт испииһэгин ылан, туора сотон баран, кириэскэ хам саайан суох оҥорбута[+]. 15Онон Кини халлааҥҥа баар бары дьаһалта, бары былаас күүһүн өһүлэн, сэриилэһэр сэбин-сэбиргэлин устан ылбыта уонна барыларын аһаҕастык саакка-суукка ыытан, кыайбыт-хоппут өрөгөйдөөх суолугар билиэн ылан, батыһыннаран барбыта[+].

16Онон, эһигини ким даҕаны тугу аһыыргыт-иһэргит, ханнык эрэ бырааһынньык эбэтэр ый саҥатын көрсүү, субуота[†] туһуттан сэмэлээбэтин:[+] 17ити барыта кэнэҕэски күлүгэ эрэ, оттон баар дьиҥ – Христос Бэйэтэ[+]. 18Бэйэни түһэриммитэ буолууну, Аанньалларга сүгүрүйүүнү туруорсан, ким да эһиги наҕараадаҕытын төлө туттарбатын. Оннуктар көрбөтөх суолларыгар орооһоннор, сиртэн тэйэ илик өйдөрүнэн олоҕо суох өттөйөллөр. 19Кинилэр Эти-сиини бүттүүнүн силгэлээн, сүһүөхтээн биир сомоҕо оҥорор, күүс-сэниэ киллэрэр, Таҥара санаатын хоту үүннэрэр-төлөһүтэр Баһы кытта ситимнэрин быспыттар[+].

20-21Онон, өскөтүн эһиги Христоһу кытта өлөн, сир-халлаан хараҥа күүстэриттэн босхоломмут буоллаххытына, өссө да бу дойдуга олорор дьоҥҥо дылы, «таарыйыма», «амсайыма», «тыытыма» диэн ыйыылары тоҕо тутуһаҕытый[+][+]? 22Итинник бобуу-хаайыы барыта дьон киллэрбит ыйыыта-кэрдиитэ, үөрэҕэ буолан, тутустахха туох да туһаны аҕалбат[+]. 23Бэйэ көҥүлүнэн итинник сүгүрүйэ сатааһын, бэйэни түһэриммитэ буолуу, эти-хааны сылатыы-сындалытыы, көрдөххө эрэ, муударас гынан баран, дьиҥэр, сүрэх-быар аньыылаах баҕатын кыана туттууга тугу да туһалаабат.

### 3

1Онон өскөтүн эһиги, Христоһу кытта бииргэ тиллибит буоллаххытына, үрдүккэ – Таҥара уҥа өттүгэр олорор Христос Халлааныгар – дьулуһуҥ;[+] 2өйгүт-санааҕыт сирдээҕигэ буолбакка, үөһээҥҥигэ туһуланнын. 3Эһиги өлбүккүт, онон олорор олоххут эмиэ Кинини кытары бииргэ Таҥараҕа кистэммитэ[+]. 4Эһиги олоххут – Христос – көһүннэҕинэ, эһиги эмиэ Кинини кытта бииргэ килбиэннээх сырдыкка көстүөххүт[+].


Эргэ киһи уонна саҥа киһи

5Онон, сирдээҕи аньыылаах өрүттэргитин: содур, кирдээх быһыыны,[†] бары имэҥи-кыдьыгы, куһаҕан баҕа санааны уонна идэмэрдээх буолууну (ол эмэгэккэ сүгүрүйүүгэ холоонноох) – барытын өһөрүҥ[+]. 6Итинниги тутуһан олорор бас бэриммэт дьоҥҥо Таҥара уора-кылына түһүөҕэ[+]. 7Хаһааҥҥыта эрэ эһиги эмиэ кинилэр курдук олорор эрдэххитинэ, итинтэн туох да атына суох быһыыланаргыт[+]. 8Оттон билигин барытын: киҥи-наары, кырыгы, өһүөннээх санааны, үөхсүүнү, быдьар тыллаһыыны хааллараҥҥыт,[+] 9эргэ киһи киэбин бары кэмэлдьилэри-быһыылары устан быраҕаҥҥыт, бэйэ-бэйэҕитигэр сымыйалаабакка,[+] 10Айбытын уобараһыгар улам маарыннаан, күнтэн күн саҥардыллан, Таҥараны улам билэн иһэр саҥа киһи буолуҥ[+]. 11Аны манна грек, иудей, быһыллыбыт-быһыллыбатах, варвар, скиф[*], кулут, көҥүл буолуу туох да суолтата суох, арай Христос эрэ суолталаах, Христос барытыгар баар[+]. 12Онон эһиги, Таҥара талбыт сибэтиэй, тапталлаах дьоно, амарах майгыланыҥ, үтүө санааланыҥ, сэмэй, көрсүө, тулуурдаах буолуҥ[+]. 13Бэйэ-бэйэҕитин тулуйсуҥ, хайаҕыт эмэ кимиэхэ эмэ хоргуппуттаах да буоллаҕына, бырастыы гынсыҥ: Христос[*] эһигини хайдах бырастыы гыммытай да, эһиги эмиэ ол курдук бырастыы гыныҥ[+]. 14Итиэннэ туохтааҕар да бу этиллибит өрүттэри барытын ситимниир, ситэрэн биэрэр тапталга дьулуһуҥ[+].

15Сүрэххитигэр Таҥара биэрэр эйэтэ толору баһылаатын – Кини эһигини биир Эт-сиин оҥорон эйэлээх буоларга ыҥырбыта. Киниэхэ куруук махтана сылдьыҥ[+]. 16Христос тыла бары муудараһы кытта бииргэ эһиги сүрэххитигэр өлгөмнүк олохсуйуохтун; псаломнары, айхал ырыаларын, духуобунай гимнэри Айыы Тойоҥҥо[*] ис сүрэххититтэн махтанан туран ыллаан-туойан, бэйэ-бэйэҕитин үөрэтиһэр-өйдөтүһэр буолуҥ[+]. 17Тугу да гыммыккыт иһин – тылгыт буоллун, дьайыыгыт буоллун – барыта Кининэн Аҕа Таҥараҕа махтанан туран, Айыы Тойон Иисус Христос[*] аатыгар буолуохтаах[+].


Итэҕэйэр дьиэ кэргэн тус сыһыаннаһыыта

18[•]Дьахталлар, Айыы Тойону итэҕэйэр дьон сиэринэн эргитигэр бас бэриниҥ[+]. 19Эр дьон, кэргэттэргитин таптааҥ, кинилэргэ дьэбирдик сыһыаннаһымаҥ[+].

20Оҕолор, туохха барытыгар төрөппүттэргит тылын истиҥ, истигэн буолуу Айыы Тойону үөрдэр[+]. 21Аҕалар, оҕолоргутун кыынньаан санааларын түһэримэҥ.

22Кулуттар, сирдээҕи тойотторгутугар туохха барытыгар бас бэриниҥ, киһиэхэ бэрт буола сатааччылар курдук көрөллөрүгэр эрэ буолбакка, ис сүрэхтэн, Таҥараттан толлон туран, тылларын истиҥ[+]. 23-24Эһиги Айыы Тойон Христоска сулууспалыыгыт, онон төлөбүрүгэр Айыы Тойонтон нэһилиэстибэ ылыахтааххытын өйдөөн, тугу гынаргытын барытын, дьон туһугар буолбакка, Айыы Тойон туһугар оҥоробут диэн, ис дууһаҕытыттан толоруҥ[+]. 25Оттон ким кэрээнэ суох быһыыланар – ол сөптөөх хардатын ылыаҕа: Таҥара кырдьыгы тутуһар[+].

### 4

1Тойоттор, эһиги халлааҥҥа Тойоннооххутун билэ сылдьан, кулуттаргытыгар эмиэ сиэрдээхтик, кырдьыктаахтык сыһыаннаһыҥ.


Ыйыы-кэрдии

2Үҥэргитигэр өрүү махтанан туран, тиһигин быспакка сэргэхтик үҥэр буолуҥ[+]. 3Христос кистэлэҥин бар дьоҥҥо иһитиннэрэр кыахтанарбытыгар, этэр тылбытыгар Таҥара ааны тэлэччи аһан биэрэрин көрдөһөн, биһиги туспутугар эмиэ үҥэ сылдьыҥ. Бу туһугар үлэлээбитим-хамнаабытым иһин, мин билигин хаайыллан сытабын;[+] 4онон бу кистэлэҥи, Таҥара тыла хайдах иһитиннэриллиэхтээҕин курдук, арыйарым туһугар, үҥэ-көрдөһө сылдьыҥ.

5Итэҕэйбэт дьоҥҥо муударайдык, тоҕоостоох түгэни табатык туһанан сыһыаннаһыҥ[+]. 6Хас биирдии киһиэхэ хайдах хоруйдууру билэр туһугар, этэр тылгыт өрүүтүн ис киирбэх, бэргэн буоллун[+].


Түмүк эҕэрдэлэр

7[•]Эһиэхэ мин туспунан барытын таптыыр бырааппыт, эрэллээх үлэһиппит, Айыы Тойоҥҥо бииргэ сулууспалыыр доҕорбут Тихик кэпсиэҕэ[+]. 8Эһиги хайдах быһыыга-майгыга[†] олороргутун тиийэн биллин[*], санааҕытын көтөхтүн диэн, кинини эһиэхэ ыытан эрэбин[+]. 9Эһигиттэн кэлэ сылдьар таптыыр бырааппытын эрэллээх Онисимы кинини кытта бииргэ ыытабын. Маннааҕыны барытын эһиэхэ кинилэр кэпсиэхтэрэ[+].

10Миигин кытары бииргэ хааллан сытар Аристарх эһиэхэ эҕэрдэтин ыытар; Варнава сиэн быраата Марк эмиэ эһигини эҕэрдэлиир (кини туһунан эһиэхэ дьаһал тиийэн турар; эһиэхэ кэллэҕинэ, үчүгэйдик көрсөөрүҥ)[+]. 11Иуст диэн ааттаах Иисус эмиэ эҕэрдэ ыытар. Иудейдартан бу кинилэр эрэ, миигинниин бииргэ Таҥара Саарыстыбатын туһугар сулууспалааннар, миэхэ улахан өйөбүл буолаллар[+]. 12Эһиэннэриттэн Епафрас, Иисус Христос кулута, эһиэхэ эҕэрдэтин ыытар. Эһиги бары өттүнэн ситэн-хотон, Таҥара көҥүлүн хото толорор дьон буолан, сүһүөххүтүгэр бигэтик тураргыт туһугар, кини өрүү туруулаһан туран үҥэр[+]. 13Эһиги итиэннэ Лаодикиялаах Иерапольга олорооччулар тустарыгар кини хайдах курдук кыһалларын-мүһэллэрин туоһута мин буолабын. 14Эһиэхэ таптыыр эмчиппит Лука эҕэрдэтин ыытар; Димастан эмиэ эҕэрдэтэ тутуҥ[+]. 15Лаодикияҕа баар бырааттарбытыгар, Нимфаҥҥа уонна кини дьиэтээҕи сиэркэбигэр эҕэрдэтэ тиэрдиҥ[+]. 16Бу суругу аахтаххытына, Лаодикия сиэркэбигэр эмиэ аахтараарыҥ, оттон Лаодикияттан кэлбити эһиги эмиэ ааҕаарыҥ[+]. 17Архипка: «Кытаат, Айыы Тойонтон ылбыт соруккун толор», – диэн этиҥ[+].

18Аны бу бэйэм суруйан эрэбин: Павелтан эҕэрдэ. Хаайыыга сытарбын өйдүү сылдьыҥ. Таҥара илгэлээх үтүөтэ[†] эһигинниин бука барыгытыныын эҥээрдэһиэхтин. Аминь[†][*][+].

## 1 Фессалоника христианнарыгар

### 1 Фессалоника христианнарыгар

1 Фессалоника христианнарыгар


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


### 1


СИБЭТИЭЙ ПАВЕЛ АПОСТОЛ ФЕССАЛОНИКА ХРИСТИАННАРЫГАР БАСТАКЫ ИЛДЬИТ СУРУГА

1Аҕа Таҥараны уонна Айыы Тойон Иисус Христоһу итэҕэйээччилэр Фессалоникатааҕы[*] сиэркэптэригэр – Павелтан, Силуантан уонна Тимофейтан.

Эһиэхэ Аҕа Таҥарабытыттан уонна Айыы Тойон Иисус Христостан[*] бары илгэлээх үтүөнү[†] кытта эйэ-ил тосхойо туруохтун![+]


Фессалоника христианнарын холобурдара

2Биһиги үҥэрбитигэр эһигини өрүүтүн өйдөөн-санаан тураммыт, барыгыт иһин Таҥараҕа махтанабыт[+]. 3Эһиги итэҕэлгитин олоххутунан, тапталгытын сыралаах үлэҕитинэн, Айыы Тойон Иисус Христоска эрэлгитин кытаанах тулуургутунан көрдөрбүккүтүн биһиги Аҕа Таҥарабыт иннигэр хаһан да умнубаппыт. 4-5Бырааттарбыт, биһиги бу биллэрэр Евангелиебытын[†] эһиэхэ аҥаардас тылбытынан эрэ буолбакка, күүстээх дьайыыбытынан, Сибэтиэй Тыынынан эрэмньилээхтик тиэрдэммит, Таҥара эһигини таптыырын, талан ылбытын бигэтик билэбит. Өссө эһигини кытта бииргэ эрдэхпитинэ, эһиэхэ туһалаатарбыт диэн хайдах быһыылаахтык[†] олорбуппутун бэйэҕит өйдүүгүт[+][+]. 6Онон эһиги төһө да элбэх эрэйи көрүстэргит, Таҥара тылын Сибэтиэй Тыын биэрэр үөрүүтүнэн ылынаҥҥыт, биһигини уонна Айыы Тойону батыспыккыт[+]. 7Инньэ гынан Македониялаах Ахайя итэҕэйээччилэригэр бука барыларыгар холобур буоллугут. 8Айыы Тойон тыла эһигиттэн Македонияҕа, Ахайяҕа эрэ тарҕаммыт буолбатах, эһиги Таҥараҕа итэҕэлгит туһунан сурах сир-сиргэ барытыгар тарҕанна, онон биһиги кинилэргэ кэпсиирбит да наадата суох. 9-10Эһиги биһигини хайдах көрсүбүккүтүн, хайдах сымыйа таҥаралары хаалларан тыыннаах дьиҥ Таҥараҕа сулууспалаары, Киниэхэ эргиллибиккитин, Кини өлүүттэн тилиннэрбит Уола, биһигини кэнэҕэски уордаах Дьүүлтэн быыһыыр Иисус, Халлаантан кэлэрин күүтэргитин, ханна да тиийбиппит иһин, бэйэлэрэ кэпсии тоһуйаллар[+][+].

### 2


Павел Фессалоникаҕа сулууспата

1Бырааттарбыт, эһиэхэ тиийэ сылдьыыбыт туһата суох хаалбатаҕын бэйэҕит да билэҕит. 2Ол иннинэ Филиппыга сылдьаммыт, өйдүүргүт буолуо, элбэх эрэйи-кыһалҕаны, атаҕастабылы да көрүстэрбит, Таҥарабыт көмөтүнэн Кини Евангелиетын[†] улуу туруулаһыынан эһиэхэ хорсуннук иһитиннэрбиппит[+]. 3Биһиги үөрэтэр үөрэхпитигэр ханнык да мунуу-тэнии, кирдээх хос санаа, албыннааһын суох[+]. 4Таҥара Бэйэтин тылын биһиэхэ эрэммит буолан, биһиги дьон санаатын буолбакка, сүрэхпитин курдат билэр Таҥара санаатын табаары, бу Евангелиены[†] иһитиннэрэбит[+]. 5Биһиги хаһан да эһигиттэн тылбытынан албыннаһа, тугу эмэ туһана сатаабатахпытын билэҕит. Таҥара туоһу буолуо[+]. 6Биһиги кимтэн да – эһигиттэн да, атын дьонтон да хайҕалы эрэйбэтэхпит[+]. 7Христос Апостолларабыт[†] диэн улаханнык дархаһыйан тиийиэхпитин сөп этэ да, ийэ эмиийдиир оҕотугар уйаҕастык кыһалларын курдук, эһиэхэ бэрт чуумпутук, сэмэйдик сылдьыбыппыт. 8Эһиги тускутугар ис сүрэхпититтэн кыһаллар буоламмыт, эһиэхэ, Таҥара Евангелиетын иһитиннэрэргэ эрэ буолбакка, олохпутун кытта биэрэргэ бэлэм этибит. Ол курдук эһиги биһиэхэ күндүгүт[+]. 9Биһиги хайдах үлэлээбиппитин, сырабытын биэрбиппитин, бырааттарбыт, умнубатах буолуохтааххыт. Хайаҕытыгар да сүгэһэр буолумаары, күннэри-түүннэри үлэлии-үлэлии, Таҥара тылын иһитиннэрэрбитин өйдүүр инигит[+]. 10Эһиги, итэҕэйээччилэр, иннигитигэр биһиги сибэтиэйдик, кырдьыктаахтык, эҥкилэ суох олорбуппутун бэйэҕит туоһулуугут, Таҥара да туоһулуо. 11-12Хас биирдиигитин, аҕа оҕолорун такайарыныы өйдөтөммүт, эһигини Бэйэтин Саарыстыбатыгар, килбиэннээх сырдыгар ыҥырбыт[*] Таҥара иннигэр дьоһун олоҕу олороргутугар көрдөһөр этибит. Ону эмиэ билэҕит[+][+].

13Дьэ ол иһин, Таҥара тылын биһигиттэн истэн ылынаргытыгар, киһи этэр тыла диэбэккэ, дьиҥ баарынан – Таҥара тыла, биһиэхэ, итэҕэйээччилэргэ, дьайар сүдү күүс диэн – ылыммыккыт иһин, биһиги Таҥараҕа мэлдьи махтанабыт[+]. 14Таҥара Иудеятааҕы сиэркэптэрэ, Христос Иисуһу итэҕэйээччилэр, эмиэ иудейдартан бэрт элбэх эрэйи тулуйбуттарын курдук, бырааттарбыт, эһиги биир уустаах аймах-билэ дьоҥҥут сойуолуулларын тулуйбуккут[+]. 15Иудейдар Айыы Тойон Иисуһу уонна Кини пророктарын[†][*] өлөртөөбүттэрэ, биһигини сойуолаабыттара; кинилэр Таҥара да санаатын таппаттар, бар дьоҥҥо да утарылаһаллар;[+] 16биһиги атын норуоттар быыһанныннар диэн кэпсиирбитин туорайдаһан, буруйдарын-аньыыларын мээрэйин таһымнатан иһэллэр. Ол эрээри Таҥара уора-кылына кинилэргэ бүтэһиктээхтик түһэрэ чугаһаата[+].


Павел Фессалоникаҕа сылдьар баҕата

17Бырааттарбыт, төһө да биһигини эһигиттэн быстах кэмҥэ араарбыттарын иһин (сүрэхпитинэн хаһан да арахсыбатахпыт), эһигинэ суох тулаайахсыйаммыт, өссө ордук дьаныһан туран эһигини кытта көрсөргө дьулуспуппут[+]. 18Ол иһин биһиги, мин Павел, эһиэхэ хаста даҕаны тиийэ сылдьыахпытын баҕарбыппыт эрээри, сатана мэһэйдэһэн испитэ[+]. 19Кырдьыга даҕаны, биһиги эрэлбит, үөрүүбүт, Айыы Тойоммут Иисус Христос кэлэр Күнүгэр хайҕанар кыайыыбыт мэнньиэһэ кимий, эһиги буолбатаххыт дуо[+]? 20Эһиги буолаҕыт биһиги албан ааппыт, үрдүк үөрүүбүт!

### 3

1Онон салгыы тулуйар кыахпытыттан тахсан, Афиныга бэйэбит эрэ хааларга быһаарынаммыт,[+] 2Таҥараҕа биһигини кытта сулууспалаан, Христос Евангелиетын[†] иһитиннэрсэ сылдьар бырааппытын Тимофейы эһиэхэ ыыппыппыт. Кини эһиэхэ тиийэн итэҕэлгитин бөҕөргөтөн санааҕытын көтөхтөҕүнэ,[+] 3эһигиттэн ким да ити сойуолааһынтан чаҕыйыа суоҕа диэн эрэнэ саныырбыт. Итинник ыарахаттары тулуйуу биһиэхэ төрдүттэн анаммытын билэҕит[+]. 4Урут эһигинниин да сылдьан эрэйи-муҥу көрүөхтээхпит диэн эрдэттэн сэрэтэр этибит; ол эппиппит, билэргит курдук, бу туолла. 5Онон мин эмиэ, салгыы тулуйа барбакка, угаайылаах эһигини сыыһа үктэппэтэр, үлэбит туһата суох хаалбатар диэн, итэҕэлгит туругун билээри Тимофейы ыыппытым[+].


Тимофей үтүө сонуннаах төннүүтэ

6Бу билигин кини эһиги итэҕэлгит, тапталгыт туһунан үтүө сонуннаах төннөн кэлэн, биһигини өрүү үчүгэйдик саныыргытын, эмиэ бэйэбит курдук, биһигинниин көрсүөххүтүн баҕараргытын кэпсээтэ[+]. 7Онон, итэҕэлгит чөлүн истэн, бырааттарбыт, төһө да бэйэбит эмиэ кыһалҕаҕа сырыттарбыт, улаханнык көнньүөрдүбүт; 8Айыы Тойону кытта биир буолан халбаҥнаабакка тураргытын билэн, билигин дьэ тыын ылбыттыы сананныбыт. 9-10Эһигини көрсөн итэҕэлгитин ситэрэн-толорон биэрэр туһугар түүннэри-күннэри кыһаллан үҥэрбитигэр, Таҥарабыт иннигэр эһигиттэн үөрбүппүт иһин, хайдах гынан Киниэхэ махтаныахпыт эбитэ буолла![+]

11Онон эһиэхэ тиийэр суолбутун Аҕа Таҥарабыт уонна Иисус Христос Айыы Тойоммут салайан биэриэхтиннэр,[+] 12-13Айыы Тойон эһиги бэйэ-бэйэҕитигэр итиэннэ бар дьоҥҥо тапталгытын, эмиэ биһиги эһиэхэ тапталбытын курдук, муҥура суох күүһүрдүөхтүн, Айыы Тойоммут Иисус Христос бары сибэтиэйдэрин[†][*] кытта кэлэригэр эһиги сүрэххит Аҕа Таҥарабыт иннигэр эҥкилэ суох ыраас буоларын туһугар, эһигини бөҕөргөтүөхтүн! Аминь[†][+][+].

### 4


Таҥараны үөрдэр үтүөкэн олох

1Итиэннэ түмүкпүтүгэр, бырааттарбыт, биһигиттэн хайдах олорорго, Таҥара санаатын табарга үөрэммиккит кэннэ, өссө ордук ситиһиилээх буоларгытыгар Христос Иисус аатынан эһигини ыҥырабыт[+]. 2Биһиги Айыы Тойон Иисустан ылан ханнык кэриэстэри эһиэхэ тиэрдибиппитин билэҕит. 3Таҥара эһиги ыраас буоларгытыгар, содурдук быһыыламмаккытыгар[†] баҕарар[+]. 4Эһигиттэн хас биирдиигит бэйэтин кыатанан сибэтиэйдик, дуоспуруннаахтык олоруохтаах, 5Таҥараны билбэт омуктар курдук имэҥирэ-кыдьыгыра сылдьыа суохтаах[+]. 6Эһиги, туохха да буоллун, бырааккытын утары сокуону[†] кэһэн ымсыытык быһыыланыа суохтааххыт. Оннук быһыыланыыны барытын Айыы Тойон иэстиир. Бу туһунан биһиги эһиэхэ урут этэн, сэрэтэн турабыт. 7Таҥара биһигини кирдээх буоларга ыҥырбатаҕа, сибэтиэй буоларга ыҥырбыта[+]. 8Онон ким бас бэриммэт, ол киһиэхэ буолбакка, биһиэхэ Сибэтиэй Тыынын биэрбит Таҥараҕа бас бэриммэт.

9Бырааттаргытын таптааҥ диэн эһиэхэ суруйар да наадата суох: бэйэ-бэйэҕитин таптыырга эһигини Таҥара үөрэппитэ[+]. 10Македония устун баар бырааттаргытыгар барыларыгар амарах сыһыаннааххытын биһиги билэбит. Ол да буоллар, бырааттарбыт, эһигиттэн өссө ордук ситиһиилэниҥ, 11чуумпутук, эйэлээхтик олорорго дьулуһуҥ диэн көрдөһөбүт. Урут эппиппит курдук, эһиги хас биирдиигит бэйэтин дьыалатынан дьарыктаныахтаах, бэйэтэ үлэлээн айаҕын ииттиниэхтээх[+]. 12Оччоҕо итэҕэйбэт да дьон ытыктабылын ылыаххыт, уонна кимтэн да тутулуктаныаххыт суоҕа[+].


Айыы Тойон кэлиитэ

13Бырааттарбыт, эһиги өлбүттэр тустарынан туох да өйдөбүлэ суох хаалыаххытын, эрэнэр эрэлэ суох атын дьон курдук, кутурҕаҥҥа ылларыаххытын баҕарбаппыт[+]. 14Биһиги Иисус өлөн баран тиллибитин итэҕэйэр буоллахпытына, Иисуска итэҕэллэрин энчирэппэккэ өлбүттэри Таҥара Кинини кытта бииргэ аҕалыа диэн эмиэ итэҕэйэбит[+]. 15Маны эһиэхэ, Айыы Тойон эппитин курдук, этэбит: биһиги тыыннаах хаалбыттар, Айыы Тойон кэлэригэр хаалааччылар, өлбүттэри урутуохпут суоҕа[+]. 16Ыҥырар хаһыыны кытта Архангел саҥата иһилиннэҕинэ, Таҥара турбата оонньоотоҕуна, Айыы Тойон Бэйэтинэн халлаантан түһүөҕэ, оччоҕо Христоһу итэҕэйбитинэн өлбүттэр бастаан тиллиэхтэрэ;[+] 17онтон биһиги тыыннаахтар, кэлин хаалбыттар, Айыы Тойону салгыҥҥа көрсөөрү, кинилэрдиин бииргэ былыттарга ылыллыахпыт, уонна өрүү оннук Айыы Тойоннуун бииргэ буолуохпут[+]. 18Онон бэйэ-бэйэҕитин бу тылларынан уоскутуһа сылдьыҥ.

### 5


Бэлэм олоруҥ

1Оттон ол кэмин, болдьоҕун туһунан, бырааттарым, эһиэхэ суруйар эмиэ наадата суох[+]. 2Эһиги бэйэҕит билэҕит: Айыы Тойон Күнэ, түүн уоруйах кэлэрин курдук, кэлиэҕэ[+]. 3«Эйэ уонна куттал суох буолуута!» – дэһэр кэмнэригэр эмискэ, хат дьахтар талыыта киирэринии, өлөр өлүү кинилэри ситэн ылыаҕа, онтон хайдах да өрүһүнүөхтэрэ суоҕа[+]. 4Оттон эһиги, бырааттарбыт, хараҥаҕа сылдьар дьон буолбатаххыт, онон ол Күн эһиэхэ уоруйах курдук соһуччу тиийэн кэлиэ суоҕа[+]. 5Эһиги бука бары сырдык уолаттара, күнүскү кэм оҕолоро буолаҕыт: биһиги түүн да, хараҥа да уолаттара буолбатахпыт[+].

6Онон атыттар курдук утуйан хаалбакка, сэргэхтик өйдөөх-төйдөөх сылдьыаҕыҥ[+]. 7Утуйааччылар түүн утуйаллар, арыгылааччылар эмиэ түүн арыгылыыллар. 8Оттон биһиги, сырдык уолаттара буоларбыт быһыытынан,[†] итэҕэл уонна таптал куйаҕын, быыһанар эрэмньибит дуулаҕа бэргэһэтин кэтэммит, сэргэх сылдьыахтаахпыт[+]. 9Таҥара биһигини уордаах дьүүлгэ турарга анаабатаҕа, Иисус Христос Айыы Тойоммутунан быыһанарга анаабыта[+]. 10Оттон Иисус Христос, биһиги сэргэх да сылдьыбыппыт, утуйбуппут да иһин, өрүү Кинилиин бииргэ олорорбут туһугар, өлбүтэ[+]. 11Инникитин да бу билиҥҥигит курдук, куруутун бэйэ-бэйэҕитин өйдөтүһэ, бөҕөргөтүһэ сылдьыҥ.


Түмүк эҕэрдэлэр

12Бырааттарбыт, эһиэхэ сулууспалыыр, Айыы Тойон иннигэр эһигини салайар, өйдөтөр-сүбэлиир дьону ытыктааҥ диэн эһигиттэн көрдөһөбүт;[+] 13толорор сулууспаларын иһин кинилэргэ тапталлаахтык, улуу ытыктабылынан сыһыаннаһыҥ; бэйэҕит икки ардыгытыгар иллээх буолуҥ[+].

14Бырааттарбыт, өссө маннык көрдөһүүлээхпит: най барбыттары сэрэтиҥ, куттаҕастары уоскутуҥ, мөлтөхтөрү өйөөҥ, барыларыгар улуу тулуурдаахтык сыһыаннаһыҥ[+]. 15Ким да кимиэхэ да куһаҕанынан хардарбатын курдук, өйдөөн сылдьыҥ; бэйэ-бэйэҕитигэр уонна бар дьоҥҥо үтүөнү оҥорорго дьулуһуҥ[+].

16Өрүүтүн үөрэ-көтө сылдьыҥ,[+] 17тиһигин быспакка үҥүҥ,[+] 18туохха барытыгар махтана сылдьыҥ: Христос Иисуһу итэҕэйэр олоххутугар Таҥара эһигиттэн оннугу эрэйэр[+]. 19Сибэтиэй Тыыны сөҕүрүтүмэҥ[+]. 20Пророктар[†] этиилэрин аахайбат буолумаҥ. 21Тугу барытын тургутан көрүҥ, үтүөнү тутуһуҥ[+]. 22Куһаҕаны тугу да оҥорумаҥ.

23Оччоҕо Таҥара Бэйэтэ, эйэ Таҥарата, эһигини бары өттүнэн сибэтии гынан, Айыы Тойоммут Иисус Христос кэлэригэр бүтүн бэйэҕит – ис тыыҥҥыт, дууһаҕыт, эккит-сииҥҥит – бүтүннүү эҥкилэ суох чөл буолуо[+]. 24Эһигини Ыҥырааччы эрэбил: Кини итини барытын тиһэҕэр тиэрдиэҕэ[+].

25Бырааттарбыт! Биһиги туспутугар үҥэ сылдьыҥ[+]. 26Бырааттарбытын барыларын сибэтиэй уурааһынынан эҕэрдэлээҥ[+].

27Бу суругу сибэтиэй[*] бырааттарбытыгар барыларыгар ааҕаргытыгар Айыы Тойон аатынан көрдөһөбүн[+].

28Айыы Тойоммут Иисус Христос илгэлээх үтүөтэ[†] эһигинниин эҥээрдэһиэхтин. Аминь[†][*].

## 2 Фессалоника христианнарыгар

### 2 Фессалоника христианнарыгар

2 Фессалоника христианнарыгар


[1]

[2]

[3]


### 1


СИБЭТИЭЙ ПАВЕЛ АПОСТОЛ ФЕССАЛОНИКА ХРИСТИАННАРЫГАР ИККИС ИЛДЬИТ СУРУГА

1Аҕа Таҥарабытын уонна Айыы Тойон Иисус Христоһу итэҕэйээччилэр Фессалоникатааҕы сиэркэптэригэр – Павелтан, Силуантан уонна Тимофейтан[+].

2Эһиэхэ Аҕа Таҥарабытыттан уонна Айыы Тойон Иисус Христостан бары илгэлээх үтүөнү[†] кытта эйэ-ил тосхойо туруохтун!


Таҥараҕа махтаныы

3Бырааттарбыт, эһиги итэҕэлгит үүнэн, хас биирдиигит бэйэ-бэйэҕитигэр таптала күүһүрэн иһэрин иһин, биһиги кырдьыгы көрөр дьон сиэринэн өрүү Таҥараҕа махтана сылдьыахтаахпыт[+]. 4Дьэ ол иһин биһиги Таҥара сиэркэптэригэр эһиги хайдах тулуурдааххытын, хайдах бары сойуолааһыны, эрэйи-муҥу уйан туран итэҕэйэргитин киэн туттан кэпсиибит[+]. 5Ити барыта Таҥара Дьүүлэ кырдьыктааҕын эрэ көрдөрөр: эһиги эрэйи-муҥу көрөр дьон Таҥара Саарыстыбатыгар киирэргэ сөптөөх буолан тахсыаххыт[+]. 6Кырдьыктаах Таҥара атаҕастааччыларга эрэйинэн-муҥунан төлүөҕэ,[+] 7оттон эһигини, атаҕастаммыттары, биһигини кытта бииргэ сынньатыаҕа. Бу барыта Айыы Тойон Иисус Халлаантан күүстээх Аанньалларын кытта кэлэн,[+] 8Таҥараны билбэттэри уонна Айыы Тойоммут Иисус Христос Евангелиетыгар[†] бас бэриммэттэри суостаах уот ортотугар иэстиирин саҕана, буолуоҕа[+]. 9Оччоҕо кинилэр бүтэһиктээх өлүүнэн накаастананнар, Айыы Тойонтон, Кини килбиэннээх күүһүттэн букатыннаахтыы тэйитиллиэхтэрэ. 10Бу Кини Бэйэтин сибэтиэйдэригэр[†][*] албан аатыраары, бары Кинини итэҕэйээччилэргэ чиэстэнээри кэлбит күнүгэр буолуоҕа; эһиги эмиэ, биһиги туоһулаабыппытын итэҕэйбит дьон, кинилэри кытта бииргэ буолуоххут[+]. 11Ол иһин биһиги өрүү эһиги тускутугар үҥэбит, эһигини Бэйэтин ыҥырыытыгар толору эппиэттиир дьоһун олохтоох дьон оҥорорун, Бэйэтин сүдү күүһүнэн бары үтүө баҕаҕытын толорон, итэҕэлгит дьыалатын ситэрэрин туһугар, Таҥарабытыттан көрдөһөбүт[+]. 12Оччоҕо Таҥарабыт уонна Айыы Тойоммут Иисус Христос илгэлээх үтүөлэринэн,[†] эһиги Айыы Тойоммут Иисус Христоһу албан аатырдыаххыт, бэйэҕит эмиэ Кини албан аатын үллэстиэххит.

### 2


Хара дьайдаах киһи уонна Иисус Христос кэлиитэ

1Айыы Тойоммут Иисус Христос кэлэрин, биһиги Киниэхэ түмсэрбитин этэр буоллахха, бырааттарым, эһигиттэн көрдөһөбүт:[+] 2Христос Күнэ хайыы-үйэ үүннэ диэн ханнык да тыын, хайа да тыл, биһигиттэн диэн ааттаах сурук да кэлэн, өйгүтүн кэбэҕэстик бутуйбатын, симитиннэрбэтин. 3Ким даҕаны эһигини хайдах да быһыылаахтык[†] сыыһа үктэппэтин: Таҥараттан аккаастаныы буола илигинэ, аньыы-хара киһитэ, өлүү уола биллэ илигинэ, ол күн үүнүө суоҕа[+]. 4Ол туохтан да, Таҥараттан да, бары сибэтиэйтэн-ытыктан да үрдүктүк туттар, утарылаһар киһи кэлэн, Таҥарабын диэн, Таҥара курдук[*] Кини Дьиэтигэр киирэн олоруоҕа. 5Мин урут эһиэхэ тиийэ сылдьан, бу туһунан эппиппин өйдүүр инигит? 6Итиэннэ кэмэ кэлэн, билигин дьоҥҥо биллиэҕин-көстүөҕүн кинини туох тутарын эһиги билэҕит. 7Хара дьай хайыы-үйэ кистэлэҥинэн дьайа турар; ол эрээри маҥнай кинини харгыстаһааччы эйгэттэн ылыллыахтаах[+]. 8Хара дьайдаах киһи кимэ-туга дьэ оччоҕо биллиэҕэ. Айыы Тойон Иисус кэлэн, кинини уоһун илгиэринэн самнарыа, килбиэннээх сыдьаайынан суох оҥоруо[+]. 9Оттон ол хара дьайдаах киһи кэлэрэ – сатана үлэтин түмүгэ; ол киһи араас күүстээх дьайыылары, сөҕүмэр бэлиэлэри, албын дьиктилэри оҥорон биллиэҕэ,[+] 10өлөн эрэр дьону эҥин-араас ааһар албастарынан үктэтиэҕэ, ити барыта – кинилэр быыһаныахтарын баҕарбакка, кырдьыкка тапталы ылымматахтарыттан буолуо[+]. 11Ол иһин Таҥара мунуу-тэнии дьайыытын ыыттаҕына, кинилэр сымыйаны итэҕэйиэхтэрэ. 12Бу барыта – кырдьыгы итэҕэйэр оннугар аньыыны-хараны оҥороллорун ордорооччулар дьүүллэнэллэрин туһугар буолуоҕа.


Халбаҥнаабат чиҥ буолуҥ

13Оттон эһиги тускутугар, бырааттарбыт, Айыы Тойон таптыыр дьоно, биһиги өрүү Таҥараҕа махтана сылдьыах тустаахпыт. Таҥара эһигини, сибэтии гынар Тыынын дьайыытынан, дьиҥ кырдьыкка итэҕэлинэн быыһанаргытыгар анаан, хара маҥнайгыттан талан ылбыта[+]. 14Ол туһугар Кини, биһиги биллэрэр Евангелиебытын[†] иһитиннэрэн, эһигини Айыы Тойон Иисус Христос килбиэннээх сырдыгар ыҥырбыта[+]. 15Онон, бырааттарым, чиҥник үктэнэн туруҥ, эһиэхэ тылбытынан да, сурукпутунан да тириэрпит үөрэхпитин тутуһуҥ[+]. 16Айыы Тойоммут Иисус Христос уонна биһигини таптаан, илгэлээх үтүөтүнэн[†] хаһан да ааспат уоскулаҥы, үтүө эрэли биэрбит Таҥара, биһиги Аҕабыт,[+] 17эһиги сүрэххитин уоскутуохтуннар, эһиэхэ өрүүтүн үтүөнү оҥорор, үтүөнү этэр күүһү биэриэхтиннэр[+].

### 3


Биһиги туспутугар үҥүҥ

1-2Онон, бырааттарбыт, Айыы Тойон тыла манна эмиэ эһиэхэ курдук тарҕанарын, айхалланарын туһугар, биһиги хара санаалаах, уодаһыннаах дьонтон быыһанарбыт туһугар, үҥэ сылдьыҥ; итэҕэл киһиэхэ эрэ барытыгар баар буолбатах[+][+]. 3Ол гынан баран Айыы Тойон эрэбил: Кини эһигини бөҕөргөтөн, хара дьайдаахтан көмүскүөҕэ[+]. 4Тугу соруйбуппутун толороллор уонна толоруохтара да диэн, биһиги эһиэхэ Айыы Тойоммут иннигэр эрэллээхпит. 5Айыы Тойон эһиги өйгүтүн-санааҕытын барытын Таҥара тапталыгар, Христос тулууругар салайыахтын[+].


Сүрэҕэ суох буолууттан сэрэтии

6Бырааттарым, эһигини Айыы Тойон Иисус Христос аатыттан модьуйабыт: най баран иллэҥ сылдьар, биһигиттэн ылыммыт үөрэхтэрин тутуспат бырааттартан тэйэ туттуҥ[+]. 7Биһиги холобурбутун хайдах батыһыахтааххытын билэҕит. Эһиэхэ эрдэхпитинэ, биһиги хаһан да иллэҥ сылдьыбатахпыт,[+] 8ким да килиэбин босхо сиэбэтэхпит, хайаҕытыгар да сүгэһэр буолбат туһугар түүннэри-күннэри үлэлиирбит[+]. 9Ол көмө эрэйэр бырааба суохпутуттан буолбакка, эһиэхэ холобур буолаары, оннук олорбуппут[+]. 10Урут эһиэхэ да сылдьан этэрбит, билигин да этэбит: ким үлэлиэн баҕарбат – аһаабатын[+]. 11Ол эрээри эһиги ортоҕутугар тугу да гыммат, кураанаҕынан сүпсүгүрэр эрэ иллэҥ дьон бааллар эбит[+]. 12Оннуктары сиир килиэптэрин чуумпутук үлэлээн булуналларыгар Айыы Тойон Иисус Христос аатынан модьуйабыт. 13Оттон эһиги, бырааттарбыт, үтүөнү оҥорортон сылайымаҥ[+]. 14Бу суруйбуппутун истибэт киһини болҕомтоҕо ылыҥ уонна, кыбыстарын туһугар, кинини кытта алтыһымаҥ; 15ол эрээри өстөөххө холоомоҥ, бырааккытын өйдөтөрдүү сэрэтиҥ[+].


Түмүк тыл

16Эйэ-ил Айыы Тойоно Бэйэтинэн эһиэхэ өрүүтүн туохха барытыгар эйэни биэриэхтин. Айыы Тойон эһигини барыгытын кытта бииргэ буолуохтун![+]

17Мин, Павел, бу эҕэрдэбин бэйэм суруйабын. Бу хас биирдии сурукпар бэлиэм буолар:[+] 18Айыы Тойоммут Иисус Христос илгэлээх үтүөтэ[†] эһигинниин барыгытыныын эҥээрдэһиэхтин. Аминь[†][*].

## 1 Тимофейга

### 1 Тимофейга

1 Тимофейга


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


### 1


СИБЭТИЭЙ ПАВЕЛ АПОСТОЛ ТИМОФЕЙГА БАСТАКЫ ИЛДЬИТ СУРУГА

1-2Итэҕэлгэ дьиҥ чахчы уолум буолар Тимофейга – Быыһааччы[†] Таҥарабыт уонна биһиги эрэлбит Айыы Тойон Иисус Христос соруйууларынан Апостол[†] буолбут Павелтан.

Эйиэхэ Аҕа Таҥарабытыттан уонна Христос Иисус Айыы Тойоммутуттан бары илгэлээх үтүөнү[†] кытта аһыныгас санаа, эйэ-ил тосхойо туруохтун![+][+]


Сымыйа үөрэхтэн сэрэтии

3-4Македонияҕа барарбар эйигин Эфескэ хаалаҥҥын, сорох-сорохтортон атыны үөрэтэллэрин тохтотоллорун, үһүйээннэринэн, төрдүлэрин-уустарын кэмэ суох түөһүүнэн дьарыгырбаттарын ирдээ диэн көрдөспүтүм. Итинник дьарык мөккүөргэ эрэ тиэрдэр буолан, Таҥара итэҕэл көмөтүнэн ситиһэр соруга туоларыгар туһалаабат[+]. 5Оттон биһиги ирдэбилбит сыала-соруга – ыраас сүрэхтэн, үтүө суобастан уонна истиҥ итэҕэлтэн үөскүүр таптал[+]. 6Сорохтор итини хааллараннар, туһата суоҕу кэпсэтиинэн дьарыгырар буолбуттар[+]. 7Тугу куолулуулларын, бэл, тугу дьаныйан туран бигэргэтэллэрин даҕаны өйдөөбөт эрээрилэр, Сокуону[†] үөрэтээччи буолуохтарын баҕараллар.

8Оттон сөпкө туһанар киһиэхэ Сокуон[†] туһалааҕын биһиги билэбит[+]. 9Оннук киһи билэр: Сокуон кырдьыксыттарга буолбакка, суута-сокуона суох быһыыланааччыларга,[†] бас бэриммэттэргэ, Таҥараны билиммэт, аньыылаах-харалаах, итэҕэли утарар уонна Таҥараны холуннарар, ийэлэрин-аҕаларын тыыннарыгар турунар дьоҥҥо, өлөрүөхсүттэргэ,[+] 10содурдарга, бэйэ-бэйэлэрин кытта эр-ойох олоҕунан олорор эр дьоҥҥо, кулутунан эргинээччилэргэ, уорааччыларга, сымыйаччыларга, андаҕары кэһээччилэргэ уонна да атыннык чэгиэн үөрэҕи араастаан утарааччыларга анаан бэриллибитэ. 11Оттон бу чэгиэн үөрэх алгыстаах Таҥара миэхэ эрэнэн туттарбыт килбиэннээх Евангелиетыгар[†] этиллэринэн үөрэтэр[+].


Амарах Таҥараҕа махтаныы

12-13Миэхэ күүс укпут Христос Иисуска, Айыы Тойоммутугар, миигин, урут Кинини холуннарбыт, сойуолаабыт уонна атаҕастаабыт киһини, эрэллээх киһитинэн билинэн, Бэйэтигэр сулууспалата туруорбутун иһин, махтанабын. Оннук быһыыланыым билбэппиттэн, итэҕэйбэппиттэн тахсыбыт буолан, Таҥара миэхэ аһыныылаахтык сыһыаннаспыта;[+][+] 14онон Христос Иисустуун биир буолан иҥэринэр итэҕэлбитин, тапталбытын кытары миэхэ Айыы Тойоммут илгэлээх үтүөтэ[†] өлгөмнүк тиксибитэ[+]. 15Христос Иисус аньыылаах дьону быыһаары бу орто дойдуга кэлбитэ диэн этии дьиҥ кырдьыктаах, ким баҕарар толору ылынарыгар сөптөөх этии; оттон кинилэртэн саамай халыҥ аньыылаахтара мин буолабын[+]. 16Онон Иисус Христос, дьон Кинини итэҕэйэн бараммат олохтоноллорун туһугар, миэхэ, буор уйбат аньыылааҕар, Бэйэтин муҥура суох тулуурун көрдөрөн, миигин кинилэргэ холобур гыныахтааҕа. Ол туһугар Таҥара миигин аһыммыта-харыһыйбыта. 17Киниэхэ, үйэлэр сүдү Ыраахтааҕыларыгар, хаһан да өлбөт-сүппэт, киһи хараҕар көстүбэт, соҕотох Муударай Таҥараҕа, үйэттэн үйэлэр тухары үрдүк чиэс, албан аат буолуохтун! Аминь[†].

18-19Уолум Тимофей, эн тускунан урут төлкөлөммүтү өйдөөн туран, эйиэхэ кэриэспин этэбин. Итэҕэлгинэн, үтүө суобаскынан сэбилэнэн, ол этиллибитин курдук, хоһууннук туруулас. Сорох-сорохтор суобастарын сүтэрэн итэҕэллэрэ самныбыта;[+] 20олор ортолоругар Именей уонна Александр бааллар; мин кинилэри, Таҥараны холуннарбат буола үөрэнниннэр диэммин, сатанаҕа биэрбитим[+].

### 2


Таҥараҕа үҥүү туһунан

1-2Онон туох-хайа иннинэ эһигиттэн көрдөһөбүн: биһиги чуумпутук, эйэлээхтик, Таҥараҕа толору бэриниилээх, ыраас олоҕунан олорорбут кыалларын туһугар, эһиги Киниттэн көрдөһөргүт-ааттаһаргыт, үҥэргит, махтанаргыт, дьону көмүскэһэргит – барыта бар дьон туһугар, ыраахтааҕылар тустарыгар, былааһы тутан олорооччулар тустарыгар буолуохтаах. 3Итинник үҥэр сиэрдээх, итини Быыһааччыбыт[†], Таҥара, сөбүлүүр[+]. 4Кини дьон барыта быыһаныан, кырдьыгы билэр кыахтаныан баҕарар[+]. 5-6Тоҕо диэтэххэ, Таҥара биир, киһи аймаҕы Таҥараны кытта ситимнээччи эмиэ биир – бар дьон туһугар Бэйэтин толук биэрбит Киһи – Христос Иисус. Бу туһунан Таҥара тустаах кэмигэр туоһулаабыта[+][+]. 7Дьэ ол иһин, атын норуоттарга бу туһунан иһитиннэрэрим, кинилэри итэҕэлгэ, кырдьыкка үөрэтэрим туһугар, Таҥара миигин Апостол[†] оҥорбута. Христос иннигэр[*] кырдьыгы этэбин, сымыйалаабаппын[+].

8Онон ханна да буоллун, эр дьон ыраас илиилэрин өрө уунан, ханнык да уордайыыта, мөккүөрэ суох үҥүөхтэрин баҕарабын. 9Дьахталлар эмиэ сэмэйдик таҥныахтаахтар, баттахтарын оҥостуутунан, кыһыл көмүһүнэн, чөмчүүгүнэн, күндү таҥаһынан буолбакка,[+] 10үтүө быһыыларынан[†] симэниэхтээхтэр. Бу Таҥараҕа бэриниилээхтэрин дьоҥҥо-сэргэҕэ аһаҕастык билинэр дьахталларга сиэрдээх. 11Дьахтар саҥата-иҥэтэ суох сылдьан улгумнук үөрэниэхтээх[+]. 12Кини эр киһини үөрэтэрин да, эригэр бас-көс буоларын да көҥүллээбэппин, дьахтар саҥата-иҥэтэ суох сылдьыахтаах[+]. 13Бастаан Адам, онтон кини кэнниттэн Ева айыллыбыта;[+] 14албыҥҥа киирэн биэрээччи Адам буолбатах этэ, дьахтар албыҥҥа киирэн биэрэн, Таҥара эппитин кэспитэ;[+] 15ол гынан баран, кини итэҕэлэ энчирээбэтэҕинэ, таптала уостубатаҕына, чөлүн харанан, сибэтиэйдик олордоҕуна, оҕо төрөтөн быыһаныаҕа.

### 3


Епископтар уонна диаконнар

1Ким епископ буолуон баҕарар, ол үтүө соругу туруорунар диэн бу сөптөөх этии[+]. 2Ол гынан баран епископ эҥкилэ суох олохтоох киһи буолуохтаах; биирдэ эрэ кэргэннэммит, дириҥ толкуйдаах, чөлүн харанар[*], дуоспуруннаах, айан дьонун амарахтык көрсөр, дьону үөрэтэр-уһуйар кыахтаах,[+] 3арыгыһыта суох, илиитин көтөхпөт, бэйэтин кыана туттар, сымнаҕас, дьону-сэргэни кытта иллээх, харчыга ымсыыта суох киһи буолуохтаах[+]. 4Кини дьиэ кэргэнин үчүгэйдик салайыахтаах; тылын истэр, үтүө быһыылаах-майгылаах[†] оҕолордоох буолуохтаах. 5Бэйэтин дьиэтин-уотун кыайан салайбат киһи хайдах Таҥара Дьиэтин[†] кыайан салайыаҕай? 6Саҥардыы итэҕэйбит киһи епископ буолуо суохтаах, оннук киһи улаханнык сананан, адьарай дьүүллэммит дьүүлүгэр түбэһиэн сөп. 7Үөҕүллүбэтин, адьарай доҕууругар иҥнибэтин туһугар, кини итэҕэйбэт дьоҥҥо эмиэ үчүгэй эрэ өттүнэн ахтыллар киһи буолуохтаах[+].

8Диаконнар эмиэ дуоспуруннаах, көнө тыллаах-өстөөх, арыгыга баҕатыйбат, харчыга хараҥарбат,[+] 9итэҕэл кистэлэҥин ыраас суобастарыгар иҥэриммит дьон буолуохтаахтар. 10Кинилэри бастаан тургутан көрүллүөхтээх, дьэ ол эрэ кэнниттэн, туох да омсото суох буоллахтарына, диакон сулууспатын толороллоро көҥүллэниэхтээх. 11Дьахталлар эмиэ дуоспуруннаах, хобу-сиби тиспэт, бэйэлэрин кыана туттар, барыга бары эрэбил буолуохтаахтар[+]. 12Диакон биирдэ эрэ кэргэннэммит киһи буолуохтаах, оҕолорун, дьиэтээҕи дьонун – барыларын сатаан салайыахтаах. 13Үчүгэйдик үлэлээбит диаконнар үрдүкү кэрдиискэ ыттыахтара, Христос Иисуска итэҕэллэригэр улуу эрэмньилээх буолуохтара.


Итэҕэлбит кистэлэҥэ

14Сотору эһиэхэ тиийиэм диэн эрэннэрбин да, суруйабын. 15Баҕар, барбакка тардыллар түбэлтэбэр Таҥара Дьиэтигэр – Тыыннаах Таҥара Сиэркэбигэр – хайдах туттан-хаптан сылдьары билэргэр көмөлөөх буолуо дии саныыбын. Таҥара Дьиэтэ[†] – дьиҥ кырдьык тулхадыйбат тулааһына, халбаҥнаабат чиҥ тирэҕэ. 16Биһиги итэҕэлбит кистэлэҥэ, туох да мөккүөрэ суох, сүрдээх сүдү: «Таҥара Киһи буолан кэлэн, Сибэтиэй Тыынынан кырдьыгын туоһулаппыта, Аанньалларга Бэйэтин көрдөрбүтэ, араас норуоттарга иһитиннэриллибитэ; аан дойду дьонун итэҕэлин ылбыта, албан аатыран үөһэ ылыллыбыта»[+].

### 4


Тимофейга сүбэлэр

1Бу тиһэх кэмҥэ сорохтор араас албын тыыннары уонна абааһы үөрэҕин истэн, итэҕэлтэн тэйиэхтэрэ диэн Сибэтиэй Тыын дьэҥкэтик этэр[+]. 2Оннукка үөрэтэр хоруорбут суобастаах сирэй көрбөх албыннар 3ыал буолары уонна итэҕэйэр, кырдьыгы билэр дьон махталы кытары аһаатыннар диэн, Таҥара айбыт аһылыгын сиири боболлор[+]. 4Таҥара тугу айбыта барыта үчүгэй, онон махталы кытары аһыыр киһи туохтан да аккаастаныа суохтаах,[+] 5тоҕо диэтэххэ, итини барытын Таҥара тыла уонна үҥүү ырааһырдар[+].

6Бырааттаргын итинник өйдөтөр буоллаххына, эн итэҕэл тылынан уонна батыспыт үтүө үөрэҕиҥ сүмэтинэн иитиллэн, Иисус Христос үтүө үлэһитэ буола үүнэн тахсыаҥ. 7Күн-көдьүүһэ суох дойҕохтортон, эмээхситтэр үһү-таамах үһүйээннэриттэн дьалты туттар буол. Таҥараҕа бэриниилээх буоларга эрчилин[+]. 8Эти-хааны эрчийии туһата кыра, оттон Таҥараҕа бэриниилээх буолуу билиҥҥи да, кэнэҕэс да олоҕу эрэннэрэр буолан, барытыгар туһалаах. 9Бу кырдьыктаах, толору ылынарга бэрт сөптөөх этии[+]. 10Ол иһин биһиги тыыннаах Таҥараҕа, бар дьону, чуолаан Кинини итэҕэйээччилэри Быыһааччыга[†] эрэнэр буоламмыт, сыралаһан туран сулууспалыыбыт, ол иһин үөҕэллэрин-таныйалларын тулуйабыт[*][+].

11Маны ирдиир, маннык үөрэтэр буол. 12Эйигин ким да эдэргин диэн сэнээбэтин: итэҕэйээччилэргэ тылгынан-өскүнэн, олоххунан, тапталгынан, ис тыыҥҥынан, итэҕэлгинэн уонна ырааскынан холобур буол[+]. 13Мин кэлиэхпэр диэри, Суруйуулары ааҕыынан, өйдөтүүнэн-үөрэтиинэн дьарыктан. 14Пресвитердэр илиилэрин ууран үҥэллэригэр эйиэхэ төлкөлөнөн бэриллибит дьоҕуру ыһыктыма[+]. 15Ити туһугар кыһанар, итинэн тиһигин быспакка дьарыктанар буол, оччоҕо ситиһиигин ким баҕарар көрүө. 16Бэйэҕэр, үөрэтэр үөрэххэр болҕомтолоох буол, онтуккун хаһан да быһыма, инньэ гынан бэйэҕин да, истээччилэргин да быыһыаҥ.

### 5


Огдооболор тустарынан

1Аҕа саастаах киһини сэмэлээмэ: аҕаҕар курдук, өйдөтөр буол; эдэр дьоҥҥо бырааттаргар курдук,[+] 2аҕа саастаах дьахталларга ийэҕэр курдук, оттон эдэрдэргэ бары өттүнэн ыраастык сыһыаннаһан туран балыстаргар курдук өйдөт. 3Огдообо дьахталлары ытыктыыр буол (дьиҥ огдооболору этэбин). 4Оттон огдообо дьахтар оҕолордоох биитэр сиэннэрдээх буоллаҕына, ол оҕолоро-сиэннэрэ туох ханнык иннинэ дьиэ кэргэттэрин ытыктыы, төрөппүттэригэр, эһэлэригэр-эбэлэригэр иэстэрин төлүү үөрэнниннэр, Таҥара оннугу сөбүлүүр[+]. 5Чороҥ соҕотох хаалбыт огдообо дьахтар Таҥараны эрэнэр, түүннэри-күнүстэри үҥэн Киниттэн көрдөһөр-ааттаһар; 6оттон көччүйэн-көрүлээн олорор дьахтар тыыннаахтыы өлбүтүн кэриэтэ[+]. 7Онон туох да омсото суох буолалларын туһугар, кинилэргэ итини өйдөтөр буол. 8Бэйэтин дьонугар, чуолаан дьиэлээхтэригэр, кыһаллыбат киһи итэҕэлтэн аккаастанан, төрүт да итэҕэлэ суох киһитээҕэр мөлтүүр.

9Огдооболор испииһэктэригэр алта уонуттан итэҕэһэ суох саастаах биирдэ эрэ эргэ тахса сылдьыбыт дьахтар киллэриллиэхтээх; 10кини дьоҥҥо үтүөнү оҥорорунан эрэ биллэр, оҕолорун ииппит, ыалдьытымсах, айаннаан иһэр сибэтиэйдэр[†][*] атахтарын сууйбут, кыһалҕаҕа түбэспиттэргэ көмөлөспүт, ис сүрэҕиттэн кыһаллан туран үтүөнү оҥорбут буолуохтаах[+]. 11Эдэр огдооболору испииһэккэ киллэримэ, олор эт-хаан имэҥэр бэринэн, Христостан тэйэн эргэ тахсыахтарын баҕараллар. 12Кинилэр урукку мэктиэ тылларын кэспит буруйдаахтар. 13Ону таһынан иллэҥ буоланнар, ыалы кэрийэ үөрэнэллэр, иллэҥнэрин ааһан, хобу-сиби таһаллар, билиэ суохтарын билэ сатыыллар, саҥарыа суохтарын саҥараллар[+]. 14Онон өстөөххө үөҕэр-хоһулуур сылтах биэрбэт туһугар, эдэр огдооболор эргэ баран, оҕо төрөтөн, дьиэлэрин-уоттарын көрөн олороллоругар сүбэлиибин[+]. 15Кинилэртэн сорох-сорохторо хайыы-үйэ суолтан туораан сатананы батыһан барбыттар.

16Өскөтө итэҕэйээччи, эр киһи да, дьахтар да буоллун[*], огдообо уруулардаах буоллаҕына, онтукаларыгар көмөлөһүөхтээх, дьиҥ огдооболорго көмөлөһөр Сиэркэпкэ соҥнуо суохтаах.


Пресвитердэр тустарынан

17Сиэркэби сатаан салайар пресвитердэр, чуолаан үөрэтэр-иитэр дьон, икки бүк ытыктабылга сылдьыахтаахтар[+]. 18Суруйууларга «бурдук астыыр оҕуһу айаҕын бүөлээмэҥ» уонна «үлэһит үлэтэ сөптөөх төлөбүрү эрэйэр» диэн этиллэр[+]. 19Пресвитери буруйдаатахтарына, икки-үс туоһу бигэргэтиитэ суох ону ылыныма. 20Аньыыны оҥорооччулары, атыттар эмиэ толлоллорун туһугар, аньыыларын бары истэллэригэр саралаа[+].

21Таҥара иннигэр, Айыы Тойон Иисус Христос уонна талыллыбыт Аанньаллар көрөн турдахтарына, эн кими да чорбоппокко, кимин-тугун көрбөккө бу ыйбыппын-кэрдибиппин тутуһаргар ыҥырабын. 22Илиигин ууран туран үҥэргэ кимиэхэ да тиэтэйимэ, атын дьон аньыытыгар кыттыһыма. Ыраас буолардыы бэйэҕин харыстан[+].

23Аны аҥаардас ууну эрэ иһимэ, куртаххынан чаастатык аһааҕырар киһи виноград арыгытын кыратык амсайар буол[+].

24Сорох дьон аньыылара-харалара, ырылыччы көстө сылдьар буолан, дьүүлгэ быһа тириэрдэр, оттон сорохтор аньыылара кэнники арыллар. 25Син ол кэриэтэ үтүө дьайыы эмиэ ырылыччы көстөр; оттон көстүбэт да буоллаҕына, син биир биллибэккэ хаалбат.

### 6


Кулуттар тустарынан

1Кулут бурҕалдьытын кэтэ сылдьааччылар, Таҥара аатын, үөрэҕин ким да холуннарбатын туһугар, тойотторугар дириҥ ытыктабылынан сыһыаннаһыахтаахтар[+]. 2Итэҕэйэр тойоттордоох кулуттар биир итэҕэллээхтэрбит эрэ диэн тойотторугар аанньа ахтыбаттык сыһыаннаһыа суохтаахтар; төттөрүтүн, итэҕэйээччилэргэ, Таҥара таптыыр дьонугар, туһалыыбыт диэн, өссө ордук кыһаллан туһалыахтаахтар.


Харчыга умсугуйуу

Маны үөрэтэр, маны өйдөтөр буол[+]. 3Ким атыҥҥа үөрэтэр, уонна Айыы Тойоммут Иисус Христос өрүһүйэр күүстээх тылыттан, Таҥараҕа бэриниилээх буоларга үөрэтэр үөрэхтэн тэйэр,[+] 4ол бэйэтин улаханнык сананар, тугу даҕаны билбэт; кини араас тыл суолтатыттан сылтаан мөккүһэр-аахсар дьаллыкка сутуллубут. Итинтэн ордугурҕааһын, хайдыһыы, үөхсүү, куһаҕаҥҥа уорбалаһыы,[+] 5кураанах мөккүөр эрэ тахсар. Бу сатарыйбыт өйдөөх-санаалаах, кырдьыгы таһы-быһа умнубут дьон санааларыгар, Таҥараҕа итэҕэл – байар-тайар, барыс киллэринэр суол курдук. Итинник дьонтон тэйиччи сырыт[*][+]. 6Биллэн турар, итэҕэл олоҕо уонна туох баардааххынан толору дуоһуйуу – сүҥкэн барыс[+]. 7Бу орто дойдуга кэлэрбитигэр биһиги тугу даҕаны илдьэ кэлбэтэхпит, барарбытыгар даҕаны илдьэ барбаппыт чуолкай[+]. 8Аһыыр астаах, таҥнар таҥастаах буоллахпытына, онон дуоһуйуохтаахпыт[+]. 9Оттон ким байыан-тайыан баҕарар, ол аньыы угаайытыгар киирэн биэрэн, доҕуурга иҥнэр, дьону алдьархайга, өлөр өлүүгэ эрэ тиэрдэр өйө суох, буортулаах дьаллыкка ылларар[+]. 10Туох баар куһаҕан төрдө-төрүөтэ – харчы үлүскэнэ. Сорохтор бу үлүскэҥҥэ ылларан итэҕэлтэн туораан, үгүс муҥу-таҥы бэйэлэринэн булуммуттара[+].


Итэҕэл туруулаһыыта

11Оттон эн, Таҥара киһитэ, итинтэн барытыттан куотаҥҥын, кырдьыктаах, бэриниилээх буоларга, итэҕэйэргэ, таптыырга, тулуйарга, көрсүө майгыланарга дьулус,[+] 12итэҕэл дьоһуннаах туруулаһыытынан туруулаһан бараммат олоҕу тутус. Бараммат олоххо эн ыҥырыллыбытыҥ, бу олох иһин үгүс дьон иннигэр итэҕэлгин үтүө быһыылаахтык[†] билиммитиҥ[+]. 13Барыга барытыгар олоҕу биэрэр Таҥара иннигэр уонна бу итэҕэли Понтий Пилакка үтүө быһыылаахтык туоһулаабыт Христос Иисус иннигэр мин эйиэхэ кэриэс тылбын этэбин:[+] 14бу кэриэс тылы Айыы Тойоммут Иисус Христос кэлэр күнүгэр диэри эҥкилэ суох, сэмэҕэ-суҥхаҕа дьиэк биэрбэккэ, тутуһар буол. 15Кини кэлэрин тустаах кэмигэр соҕотох сүҥкэн күүстээх, алгыстаах Таҥара, ыраахтааҕылар Ыраахтааҕылара, тойоттор Тойонноро көрдөрүөҕэ[+]. 16Соҕотох Кини эрэ өлбөт үйэлээх, Кини ким да чугаһаабат сырдыгар олорор; Кинини ким да көрбөтөх, көрөр кыаҕа да суох. Киниэхэ албан аат буолуохтун, Кини үйэлэр тухары баһылыахтын! Аминь[†].


Баайдарга

17Бу үйэҕэ байбыт-тайбыт дьону үрдүктүк сананымаҥ, эрэбилэ суох баайгытынан тумус туттумаҥ, үөрэ-көтө олорорбут туһугар, биһиэхэ барыны барытын өлгөмнүк биэрэр тыыннаах Таҥараҕа[*] эрэниҥ диэн өйдөтө сырыт[+]. 18Кинилэр үтүөнү оҥордуннар, үтүө дьайыыларынан байдыннар, дьэллэмник бэрсэргэ өрүү бэлэм буоллуннар;[+] 19бараммат олоххо[*] тиксэр туһугар, бэйэлэригэр итинник кылааты мунньунан, инники кэскиллэрин бигэ-таҕа төрүтүн олохтоотуннар.


Тиһэх сэрэтии уонна алгыс

20Оо, Тимофей, эйиэхэ итэҕэйиллибити харыстаа дуу; Таҥараҕа туох да сыһыана суох кураанах куолуну, «билии» диэн аатырдар сымыйа үөрэхтэрин мөккүөрүн истибэт буол[+]. 21Сорохтор, оннук билиини ылбыт аатыраннар, итэҕэл суолуттан туораабыттара.

Таҥара илгэлээх үтүөтэ[†] эйигинниин эҥээрдэһиэхтин. Аминь[†][*][+].

## 2 Тимофейга

### 2 Тимофейга

2 Тимофейга


[1]

[2]

[3]

[4]


### 1


СИБЭТИЭЙ ПАВЕЛ АПОСТОЛ ТИМОФЕЙГА ИККИС ИЛДЬИТ СУРУГА

1-2Таптыыр уолбар Тимофейга – Христос Иисустуун биир буолбуттарга бараммат олох эрэннэриллибитин иһитиннэрээри, Таҥара көҥүлүнэн Иисус Христос Апостола[†] буолбут Павелтан.

Эйиэхэ Аҕа Таҥарабытыттан уонна Христос Иисус Айыы Тойоммутуттан бары илгэлээх үтүөнү[†] кытта аһыныгас санаа, эйэ-ил тосхойо туруохтун![+][+]


Бэриниилээх буолууга ыҥырыы

3Түүннэри-күнүстэри өрүү эйигин өйдөөн-санаан туран үҥэрбэр, өбүгэлэрим курдук эмиэ ыраас суобастаахтык сулууспалыыр Таҥарабар махтанабын[+]. 4Доҕоччугуом, хараххыттан уу-хаар баһан тураргын санаан кэллэхпинэ, эйигин көрсөн ис дууһабыттан үөрүөхпүн баҕарабын. 5Бу билигин эмиэ эн истиҥ итэҕэлгин өйдөөн-санаан кэллим. Маҥнай эбэҥ Лоида, онтон ийэҥ Евника сүрэхтэригэр үөскээбит итэҕэлиҥ билигин эйиэхэ эмиэ дириҥник иэнигийэн сылдьарыгар мин бигэ эрэллээхпин[+]. 6Ол иһин санатыахпын баҕарабын: эйиэхэ илиибин ууран үҥпүппэр ылбыт дьоҕургун сөҕүрүтүмэ[+]. 7Таҥара биһиэхэ биэрбит Тыына биһигини куттас оҥорбот, күүстээх оҥорор, тапталы, чөлү хараныыны иитэр[+]. 8Онон Айыы Тойоммут Иисус Христос туһунан туоһулуургуттан да, миигиттэн – Кини хаайыылааҕыттан да – саатыма, хата Таҥараттан күүс-көмө ылаҥҥын, Евангелие[†] туһугар көрсөр эрэйбин үллэһин[+]. 9Таҥара биһигини туох эрэ үтүөнү-өҥөнү оҥорбуппут иһин буолбакка, Бэйэтэ эрдэттэн быһаарбыт, ханнык да үйэ үөскүөн инниттэн биһиэхэ Христос Иисуһунан бары илгэлээх үтүөтүн[†] биэрбит буолан быыһаан ылбыта, сибэтиэй олоххо ыҥырбыта[+]. 10Онон Таҥара хайдах курдук үтүө санаалааҕын биһиги Быыһааччыбыт[†] Иисус Христос кэлэн көрдөрбүтэ. Кини өлөр өлүү күүһүн үрэйэн, Евангелие[†] сыдьаайар сырдыгар биһиэхэ олоҕу, өлбөт-сүппэт буолууну көрдөрбүтэ[+]. 11Таҥара миигин бу Евангелиены иһитиннэрдин диэн Апостол[†] гыммыта, норуоттары[*] үөрэтээччи оҥорбута[+]. 12Ол иһин билигин маннык эрэйдэнэ да сырыттарбын, кыбыстыбаппын: Кими итэҕэйэрбин билэбин. Мин Киниэхэ тугу солуок туттарбыппын Кини ол Күҥҥэ тиэрдэр кыахтааҕар бигэтик эрэнэбин[+].

13Миигиттэн истибит чэгиэн үөрэҕиҥ холобурун ыһыктыбакка, Христос Иисустуун биир буолан итэҕэли, тапталы тутуһан олор. 14Эйиэхэ итэҕэйиллибит үтүөкэн баайы биһиги сүрэхпитигэр баар Сибэтиэй Тыын көмөтүнэн харыстаан илдьэ сырыт[+].

15Асияҕа[†] бааллар бука бары, ол иһигэр Фигелл уонна Гермоген, миигиттэн тэйэн барбыттарын билэҕин[+]. 16Онисифор дьиэ кэргэнигэр Айыы Тойон амарах сыһыана тосхойдун. Кини миигин элбэхтик сэргэхсиппитэ, хаайыыга сытар диэн сааппат этэ;[+] 17саатыахтааҕар, хата Римҥэ кэлээт, дьаныһан туран ирдэһэн миигин булан ылбыта. 18Тиһэх Күҥҥэ Айыы Тойон киниэхэ аһыныылаахтык сыһыаннаһыахтын. Оттон Эфескэ сылдьан, миэхэ төһөлөөх көмөлөспүтүн бэйэҥ бэркэ билэҕин.

### 2


Иисус Христос бэриниилээх буойуна

1Онон, уолум, Христос Иисус көмөтүнэн Таҥара илгэлээх үтүөтүттэн[†] күүс ылан бөҕөргүү сырыт. 2Элбэх туоһу ортотугар миигиттэн тугу истибиккин атыттары үөрэтэр кыахтаах, эрэллээх дьоҥҥо тириэрт. 3Иисус Христос бэриниилээх буойуна буоларыҥ быһыытынан,[†] суолбутугар тоһуйар ыарахаттары тулуйарга бэлэм буол[+]. 4Сэриилэһэ сылдьар киһи күннээҕи үлэнэн-хамнаһынан дьарыгыра сатаабат; буойун санаата биир: хайдах эмэ гынан тойонум санаатын таптарбын; 5итиэннэ ханнык да бэйэлээх бөҕөс, күрэхтэһии быраабылатын кэһэр буоллаҕына, бириискэ тиксибэт;[+] 6хара көлөһүнүн тоҕон туран үлэлиир бааһынай бурдугун үүнүүтүттэн ким-хайа иннинэ амсайыахтаах[+]. 7Бу этэрбин толкуйдаан көр. Айыы Тойон эйиэхэ тугу барытын өйдүүр кыаҕы биэриэҕэ.

8Мин иһитиннэрэр Евангелиебар[†] этиллэринэн, өлбүттэртэн тиллибит Иисус Христоһу, Давид[†] Удьуорун, өрүү өйдүү-саныы сырыт[+]. 9Евангелие[†] туһугар мин бу билигин түөкүн кэриэтэ бохсуллан олоробун, оннук эрэйи көрөбүн; ол эрээри Таҥара тылын бохсор кыаллыбат![+] 10Дьэ ол иһин Таҥара талбыт дьонун туһугар, кинилэр эмиэ Христос Иисустуун биир буолан быыһаналларын, үйэлэргэ өлбөөдүйбэт килбиэннээх сырдыкка тиксэллэрин туһугар, мин тугу барытын тулуйабын[+]. 11Бу бэргэн этии баар: «Кинилиин бииргэ өллөхпүтүнэ, Кинини кытта бииргэ олоруохпут;[+] 12тулуурдаах буоллахпытына, Кинилиин ыраахтааҕылыахпыт, Киниттэн аккаастаннахпытына, Кини биһигиттэн эмиэ аккаастаныаҕа;[+] 13биһиги эрэбилэ да суохпут иһин, Кини мэлдьи эрэбил – Бэйэтиттэн аккаастанар кыаҕа суох!»[+]


Таҥара сөбүлүүр үлэһитэ

14Тыл суолтатын быһаарсан мөккүспэттэрин курдук, Айыы Тойон иннигэр сэрэтэн, кинилэргэ итини өйдөтө сырыт: оннук мөккүөр туох да туһаны аҕалбат, истээччилэри аймыыр-саймыыр эрэ[+]. 15Бары күүскүн ууран, бэйэҕин эрэллээх киһинэн, дьиҥ кырдьык тылыгар сөпкө үөрэтэн, кыбыстыыга киирбэт үлэһит быһыытынан Таҥараҕа көрдөрөргө кыһалын. 16Оттон Таҥараттан толлубакка, кураанаҕы эрдэллэрин истибэт буол; оннук куолуһуттар дьиҥ итэҕэлтэн тэйдэр-тэйэн иһиэхтэрэ;[+] 17кинилэр үөрэхтэрэ, киһи этигэр-хааныгар искэн ыарыы тарҕанарыныы, улам тэнийэн-тарҕанан, «ас тардан» иһиэҕэ. Холобур, ити Именейдээх Филит,[+] 18өлбүттэр хайыы-үйэ тиллибиттэрэ диэн үөрэтэн, дьиҥ кырдьыктан туораан, сорох-сорохтор итэҕэллэрин үрэйэллэр[+]. 19Ол эрээри «Таҥара Бэйэтин дьонун билэр» уонна «Айыы Тойон аатын итэҕэйэр ханнык баҕарар киһи куһаҕантан тэйиэхтин» диэн бэчээттээх Таҥара бөҕө акылаата халбаҥнаабат.

20Улахан хаһаайыстыбаҕа кыһыл, үрүҥ көмүс иһит эрэ баар буолбат, мас, туой иһит-хомуос эмиэ баар буолар, сороҕо мааныга-үтүөҕэ, атына мараҕа-сараҕа туттуллар[+]. 21Ким ити этиллибит аньыыттан-хараттан ырааһырбыт, ол Хаһаайыҥҥа ананан, туһаҕа таһаарыллан, Кини ханнык баҕарар үтүө сорукка туттар мааны иһитин кэриэтэ буолар.

22Эдэр саас имэҥиттэн куот; ыраас сүрэхтэн Таҥараны ыҥырааччылары барыларын кытта бииргэ кырдьыгы, итэҕэли, тапталы, эйэни-или тутуһарга дьулус[+]. 23Көҥдөй, ньүдьү-балай мөккүөргэ кыттыһыма; ити барыта иирсээҥҥэ тиэрдэрин билэҕин;[+] 24Айыы Тойон кулута кими да кытта иирсибэккэ, киһиэхэ барытыгар эйэҕэстик сыһыаннаһыахтаах, үөрэтэр кыахтаах, тулуурдаах буолуохтаах, 25утарсааччыларын көрсүөтүк көннөрүөхтээх; баҕар, Таҥара ол дьоҥҥо аньыыларын-хараларын билинэн Киниэхэ эргилиннэхтэринэ, дьиҥ кырдьыгы билэр кыаҕы биэриэҕэ,[+] 26оччоҕо өйдөнөннөр, адьарай бэйэтин баҕатын толортороору, кинилэри иҥиннэрбит оҕууруттан төлө көтөн тахсыахтарын сөп[+].

### 3


Тиһэх кэм туһунан

1Тиһэх кэмҥэ бэрт ыарахан күннэр үүнүөхтэрэ, ону билиэхтээххин[+]. 2Дьон бэйэмсэх, харчыга хараҥарар, улаханнык сананар, бэрдимсийэр, куруубай, төрөппүттэригэр бас бэриммэт, үтүөҕэ махтаммат, Таҥараны ытыктаабат буолуохтара;[+] 3кинилэр эйэлэһэри билбэт, дьону холуннарар адьынаттаах, бэйэлэрин кыана туттуммат, хаҕыс быһыылаах-майгылаах,[†] үтүөҕэ өстөөх,[+] 4таҥнарыахсыт кэмэлдьилээх, кэрээнэ суох, дьоһумсук майгыланыахтара, Таҥараны таптыырдааҕар таҕылларын тарҕаталларын ордоруохтара. 5Кинилэр итэҕэл таһын эрэ тутуһуохтара, оттон ис күүһүн ылыныахтара суоҕа. Оннук дьонтон тэйэ тутун. 6Сорохторо ыаллар итэҕэллэригэр сэмээр киирэн, аньыыга-хараҕа ылларбыт, араас кыдьыгы батыспыт дьахталлар өйдөрүн сүүйэллэр; 7оннук дьахталлар, мэлдьи үөрэнэллэр эрээри, хаһан даҕаны дьиҥ кырдьыгы билэр кыахтара суох. 8Ианнийдаах Иамврий Моисейы[†] утарбыттарын курдук, бу сатарыйбыт өйдөөх-санаалаах, тургутууну тулуйбат итэҕэллээх дьон эмиэ кырдьыгы утараллар. 9Ол эрээри ыраатыахтара суоҕа, анарааҥҥылар курдук, балар эмиэ өйө суохтук быһыыланаллара дьон иннигэр ырылыччы көстөн тахсыаҕа[+].


Тиһэх ыйыы-кэрдии

10Оттон эн туохха барытыгар – үөрэххэ, олоххо, сыалга-сорукка буоллун, итэҕэлгэ, уйугас буолууга, тапталга, тулуурга буоллун – мин суолбунан барбытыҥ; 11Антиохияҕа, Иконияҕа, Листраҕа сойуолааннар, эрэйи-муҥу көрөрбөр барытыгар миигин өрүү уҥа-хаҥас халбаҥнаабакка батыһарыҥ. Мин ол сойуолааһыны барытын тулуйбутум, барытыттан Айыы Тойон быыһаан таһаарбыта[+]. 12Христос Иисустуун биир буолан Таҥара иннигэр ыраас олоҕу олоруохтарын баҕарар дьону барыларын даҕаны сойуолаһа туруохтара[+]. 13Нэгэй, албын дьон куһаҕаҥҥа өссө өрө баран, дьону да муннарыахтара, бэйэлэрэ да мунуохтара[+].

14Оттон эн туохха үөрэммиккин билэн туран, тугу бигэтик итэҕэйбиккин мүччү тутума. 15Христос Иисуска итэҕэлгинэн быыһанаргар эйиэхэ муудараһы иҥэрэн эркээйи буолар кыахтаах Сибэтиэй Суруйуулары эн өссө оҕо эрдэххиттэн билэҕин[+]. 16Суруйуулар барылара Таҥара Тыынынан суруллубут буоланнар, киһини үөрэтэргэ, аньыытын ыйарга, көннөрөргө, кырдьыктаах олоххо түстүүргэ туһалаахтар,[+] 17онон Таҥара киһитэ бары өттүнэн ситэн-хотон, ханнык баҕарар үтүөнү оҥорорго бэлэм буолан тахсар[+].

### 4

1Таҥара иннигэр итиэннэ, ыраахтааҕылыы кэллэҕинэ, тыыннааҕы да, өлбүтү да барытын дьүүллүөхтээх Айыы Тойон Христос Иисус иннигэр[*] мин эйигиттэн көрдөһөбүн:[+] 2Таҥара тылын иһитиннэрэ сырыт, кэмэ буоллун, кэмэ буолбатын – дьаныардаах буол; итэҕэйээччилэр аньыыларын ыйа-көрдөрө, санааларын көтөҕө сырыт, үөрэтэргэр тулуурдаах буол[+]. 3Сотору дьон чэгиэн үөрэҕи ылыммат кэмэ кэлиэҕэ, оччоҕо тугу баҕаралларын эрэ истээри, санааларын табар дьону ыҥыран үөрэттэриэхтэрэ, 4инньэ гынан дьиҥ кырдьыгы истэртэн киэр хайыһан кураанах дойҕоҕу истэллэрин ордоруохтара.

5Оттон эн тугу барытын өйдөөн-төйдөөн ырыҥалаа, ыарахаттары кытаатан тулуй, Евангелиены[†] иһитиннэрээччи сулууспатын оҥоро-ситэрэ сырыт, бэйэҥ үлэҕин эҥкилэ суох толор[+]. 6Мин олоҕум хайыы-үйэ толук буолан сиэртибэнньиккэ уурулунна, аттанар кэмим кэллэ:[+] 7үтүө туруулаһыынан туруулаһан, сүүрэр түһүмэхпин түмүктээн, биэтэккэ таҕыстым, итэҕэлбин энчирэппэтим[+]. 8Онон аны билигин Айыы Тойон, Кырдьыктаах Судьуйа, ол Күҥҥэ туттарар наҕараадата – кырдьыктаах быһыы[†] мэнньиэһэ – миигин күүтэр; ону Кини миэхэ эрэ буолбакка, Кини кэлэрин таптаан күүтээччилэргэ барыбытыгар туттарыаҕа[+].

9Тоойуом, кытаатан түргэнник кэлэ сатаар. 10Димас бу үйэни ордорон, миигин хаалларан Фессалоникаҕа барбыта. Крискент Галатияҕа, Тит Далматияҕа барбыттара[+]. 11Соҕотох Лука эрэ миигинниин хаалла. Кэлэргэр Маркы илдьэ кэлээр, кини үлэбэр олус көмөлөөх буолааччы[+]. 12Тихиги Эфескэ ыыппытым[+]. 13Кэлэргэр Троадаҕа Карп дьиэтигэр хаалларбыт соммун уонна кинигэлэрбин илдьэ кэлээр (чуолаан тирии кинигэлэри)[+]. 14Алтан ууһа Александр миэхэ куһаҕаны оҥорбута элбэх. Тугу оҥорбутун Айыы Тойон киниттэн иэстэстин[*]![+] 15Эн эмиэ киниттэн сэрэн – биһиги этэрбитин олус утарылаһар.

16Суукка аан бастаан көмүскэнэрбэр, ким даҕаны миигин өйүү кэлбэтэҕэ, бары быраҕан барбыттара. Ол кинилэргэ буруй-сэмэ буолбата буоллар. 17Айыы Тойон аттыбар буолан Кини тылын ситиһиилээхтик биллэрэрбэр күүс уган, мин хахай аһыытыттан быыһаммытым[+]. 18Айыы Тойон миигин бары дьайтан быыһаан ылыаҕа, Халлаан Саарыстыбатыгар киллэрэрдии араҥаччылыаҕа диэн эрэнэбин. Киниэхэ үйэттэн үйэҕэ албан аат. Аминь[†].


Эҕэрдэ, алгыс

19Прискиллалаах Акилаҕа уонна Онисифор дьиэ кэргэнигэр эҕэрдэтэ тириэрт[+]. 20Ераст Коринфка хаалбыта; Трофимы, ыалдьыбытын иһин, Милеккэ хаалларбытым[+]. 21Кыһыҥҥа диэри тардыллыбакка, кытаатан кэлэ сатаар. Эйиэхэ Еввул, Пуд, Лин, Клавдия уонна бырааттарбыт бука бары эҕэрдэ ыыталлар.

22Айыы Тойон Иисус Христос эйигинниин бииргэ буолуохтун. Таҥара илгэлээх үтүөтэ[†] эһигинниин эҥээрдэһиэхтин. Аминь.[†]

## Титкэ

### Титкэ

Титкэ


[1]

[2]

[3]


### 1


СИБЭТИЭЙ ПАВЕЛ АПОСТОЛ ТИТКЭ ИЛДЬИТ СУРУГА

1-4Биир итэҕэллээхпитинэн дьиҥ уолум буолар Титкэ – Таҥара кулута, Иисус Христос Апостола[†] Павелтан.

Эйиэхэ Аҕа Таҥарабытыттан уонна Быыһааччыбытыттан[†] – Айыы Тойон Иисус Христостан бары илгэлээх үтүөнү[†] кытта аһыныгас санаа, эйэ-ил тосхойо туруохтун!

Таҥара талбыт дьонун итэҕэл, кырдьыгы билии, бэриниилээх буолуу суолугар сирдиирим, сүрэхтэригэр бараммат олоххо эрэли уһугуннарарым туһугар, Кини миигин бу сулууспаны толорторо ыыппыта. Сымыйаны эппэт Таҥара бараммат олоҕу өссө хайа да үйэ үөскүөн инниттэн эрэннэрэн баран, туһааннаах кэмэ кэлбитигэр, Бэйэтин тылын Быыһааччы[†] Таҥарабыт соруйуутунан миэхэ эрэниллибит итэҕэл тылынан арыйан биэрбитэ[+][+][+].


Тит толоруохтаах соруга

5Мин эйигин сиппэтэх үлэни ситэрдин, куорат аайы пресвитердэри анаатын диэн, Крит арыыга хаалларбытым. Барыта эйиэхэ ыйбытым курдук буолуох тустаах:[+] 6пресвитер туох да дьиэгэ-омсото суох, биирдэ эрэ кэргэннэммит киһи буолуохтаах; оҕолоро Таҥараны итэҕэйэр, содур быһыыга-майгыга[†] омнуоламмат, истигэн оҕолор буолуохтаахтар[+]. 7Таҥараҕа сулууспалыыр, Кини үлэтин иилээн-саҕалаан ыытар киһи быһыытынан, епископ туох да омсото, бардама, киҥэ суох, арыгыга тардыспат, сутуругар сокуонна[†]ммат, харчыга иҥсэрбэт киһи буолуохтаах;[+] 8кини ыалдьытымсах хаһаайын, үтүөнү таптыыр, чөлүн харанар, кырдьыгы көрөр, Таҥараны ытыктыыр, бэйэтин кыана туттар киһи буолуохтаах. 9Чэгиэн үөрэххэ үөрэтэр, утарсааччыларын алҕастарын ыйар кыахтанар туһугар, кини үөрэммит дьиҥ кырдьыктаах тылын бигэтик тутуһуохтаах.

10Бас бэриммэт хадаар майгылаах, хойгур тыллаах-өстөөх, албын-көлдьүн киһи бэрт элбэх. Ордук итэҕэйбит иудейдар ортолоругар[+]. 11Оннуктар сааттаах иҥсэҕэ-обокко ылларан үөрэтиэ суохтаахтарыгар үөрэтэннэр, ыалы ыалынан сутуйаллар. Кинилэри айахтарын хам бүөлүөххэ наада[+]. 12«Крит олохтоохторо өрүү сымыйаччылар, адьырҕа кыыллар, сүрэҕэ суохтар» диэн хаһан эрэ бэйэлэрин биллиилээх киһилэрэ[*] этэн турар. 13Ити чахчыны туоһулуур[+]. 14Дьэ ол иһин, итэҕэллэрэ чэгиэн буоларын, иудей үһүйээннэрин, кырдьыктан түҥнэри хайыспыт дьон ыйыытын-кэрдиитин истибэт буолалларын туһугар, кинилэри кытаанахтык саралаа[+]. 15Ыраас дьон санаатыгар туох барыта ыраас, оттон буорту буолбут, итэҕэлэ суох дьоҥҥо, өйдөрө-суобастара кирдээх буолан, ыраас диэн туох да суох[+]. 16Таҥараны билэбит диэн тыллаахтар эрээри, дьайыыларынан – сидьиҥ быһыыларынан-майгыларынан, бас бэриммэттэринэн, туох да үтүөнү оҥорор кыахтара суоҕунан – Кинини утараллар эрэ[+].

### 2


Чэгиэн үөрэххэ үөрэтии

1Оттон эн чэгиэн үөрэх ирдэбилигэр үөрэт. 2Сааһырбыт дьон сэргэх, үтүө өйдөөх-санаалаах, дьоһун майгылаах буолуох тустаахтар; итэҕэллэрэ, тапталлара, тулуурдара барыта чөл буолуохтаах. 3Сааһырбыт дьахталлар сибэтиэйдэр[†][*] сиэрдэринэн олордуннар, хобу-сиби таспатыннар, арыгыга ылларбатыннар, үтүөҕэ эрэ үөрэттиннэр:[+] 4эдэрдэри эрдэрин, оҕолорун таптыырга такайдыннар, 5чөлү харанарга, олохтоох өйдөөх-санаалаах, дьиэҕэ-уокка кыһамньылаах, үтүө майгылаах буоларга, эрдэрин тылын истэргэ үөрэттиннэр; оччоҕо ким да Таҥара тылын баһааҕырдыа суоҕа[+]. 6Эдэр дьону эмиэ кыатана туттарга үөрэт[+]. 7Туохха барытыгар үтүөнү оҥоруу холобурун бэйэҕинэн көрдөр, үөрэтэргэр истиҥ-иһирэх, дуоспуруннаах буол;[+] 8этэр тылыҥ ыйааһыннаах, лоп бааччы үтүө тыл буоллун, оччоҕо утарсааччылар биһиги туспутунан туох да дьиэктээҕи кэпсиир кыахтара суох буолан, бэйэлэрэ саатыахтара[+].

9Кулуттары туохха барытыгар тойотторугар бас бэринэллэригэр, улгум буолалларыгар, утары эппэттэригэр үөрэт;[+] 10уорбатыннар, хата, ол оннугар Быыһааччы[†] Таҥарабыт үөрэҕин өссө ордук кэрэһилиир туһугар, эргиччи эрэбил үтүөкэн дьон буоллуннар.

11Таҥара илгэлээх үтүөтэ[†] киһи аймахха барытыгар абыраллаах сырдык буолан сыдьаайда[+]. 12Кини биһигини аньыылаах-харалаах олохтон, аан дойду имэҥнээх идэмэриттэн аккаастанарга, бу билиҥҥи үйэҕэ өйдөөхтүк, кырдьыгы тутуһан, Таҥараҕа бас бэринэн олорорго,[+] 13эрэлбит туолар абыраллаах Күнүн – улуу Таҥарабыт, Быыһааччыбыт[†] Иисус Христос килбиэннээх кэлиитин – кэтэһэргэ үөрэтэр[+]. 14Христос биһигини хара дьайга кулуттааһынтан толуйан ылаары, үтүөнү оҥорорго ис дууһатыттан дьулуһар ураты норуот гына Бэйэтигэр ыраастаан ылаары, олоҕун толук уурбута[+].

15Маннык үөрэтэргэр, эйигин ким да сэнээбэтин курдук, бэйэҥ кыаххын толору туһанан туран өйдөтөр, аньыыларын саралыыр буол[+].

### 3


Үрдүкү салалтаҕа сыһыан

1Салалтаҕа, былааска бас бэриниҥ, тугу этэллэрин истиҥ, туох үтүөнү барытын оҥорорго бэлэм буолуҥ диэн кинилэри өйдөтө сырыт;[+] 2кими да куһаҕаннык саҥарбатыннар, этиһиини-иирээни иилээбэтиннэр, чуумпутук сырыттыннар, дьоҥҥо-сэргэҕэ барытыгар өрүү үтүө, сымнаҕас сыһыаннаах буоллуннар[+].

3Хаһааҥҥыта эрэ биһиги эмиэ им балай, өһөс, муна-тэнэ сылдьар дьон этибит, араас аньыылаах баҕа санаа, бары кыдьык кулуттара буоларбыт, хара санааҕа, ымсыыга быһа сиэтэн олорбуппут; биһигини абааһы көрөллөрө, биһиги эмиэ бэйэ-бэйэбитин абааһы көрсөрбүт[+]. 4Онтон Быыһааччы[†] Таҥарабыт илгэлээх үтүө[†] санаата, киһи аймахха таптала көстөн, 5биһигини туох эрэ өҥөбүт иһин буолбатах, аҥаардас Бэйэтин амарах санаатынан ууга сууннаран[*] иккистээн төрөппүтэ, Сибэтиэй Тыынынан саҥа олоҕу биэрэн өрүһүйэн ылбыта;[+] 6-7Кини илгэлээх үтүөтүнэн[†] буруйтан быыһанан, эрэммиппит хоту бараммат олоххо тиксэрбит туһугар, Быыһааччыбытынан[†] – Иисус Христоһунан Сибэтиэй Тыыны биһиэхэ өлгөмнүк биэрбитэ[+][+]. 8Бу дьиҥ кырдьыктаах тыл.

Эн бу чахчылары өрүү өйдөтө-бигэргэтэ сылдьаргар баҕарыам этэ. Таҥараны итэҕэйбит дьон үтүөнү оҥорорго дьулуурдаах буоллуннар: бу киһиэхэ эрэ барытыгар көмөлөөх, туһалаах суол[+]. 9Ол-бу акаары мөккүөртэн, ким уруута-хаана ордугун быһаарсыыттан, атааннаһыыттан, Сокуон[†] туһуттан иирсииттэн тэйэ тутун; ити туохха да турбат күн көдьүүһэ суох сүпсүк эрэ[+]. 10Оттон хайдыһыыны таһаарар киһини иккитэ-хаста өйдөтөн көрөн баран, сыһыаҥҥын быс;[+] 11оннук киһи өйө-санаата сатарыйан, бэйэтигэр бириигэбэр таһаарынан, аньыыны оҥосторун билэҕин.

12Эйиэхэ Артеманы дуу, Тихиги дуу ыыттахпына, Никопольга миэхэ кэлэ сатаар – мин онно тиийэн кыстыырга быһаарынным[+]. 13Зинас адвокаты уонна Аполлоһу, туох да кыһалҕаҕа ыллартарбат курдук, тэрийэн ыытаар[+].

14Биһиги дьоммут, туһата суох сылдьыбаттарын туһугар, эмиэ өрүү үтүөнү оҥоро, атыттарга көмөлөһө үөрэнниннэр[+].

15Манна миигин кытта баар дьоммут бары эйиэхэ эҕэрдэлэрин ыыталлар. Биһигини таптыыр биир итэҕэллээхтэрбитигэр эҕэрдэтэ тириэрт.

Таҥара илгэлээх үтүөтэ эһигинниин эҥээрдэстин. Аминь[†].

## Филимоҥҥа

### Филимоҥҥа

Филимоҥҥа


[1]


### 1


СИБЭТИЭЙ ПАВЕЛ АПОСТОЛ ФИЛИМОҤҤА ИЛДЬИТ СУРУГА

1-2Бииргэ сулууспалыыр күндү доҕорбутугар Филимоҥҥа, таптыыр[*] балтыбытыгар Апфияҕа, биир кэккэҕэ туруулаһар бырааппытыгар Архипка уонна эн дьиэҕэр түмсэр сиэркэпкэ бука барыгытыгар – Иисус Христос хаайыылааҕа[*] Павелтан уонна бырааккытыттан Тимофейтан[+][+].

3Эһиэхэ Аҕа Таҥарабытыттан уонна Айыы Тойон Иисус Христостан бары илгэлээх үтүөнү[†] кытта эйэ-ил тосхойо туруохтун!


Филимон таптала уонна итэҕэлэ

4-5Быраатым Филимон, эн Айыы Тойон Иисуска итэҕэлгин, бары сибэтиэйдэргэ[†][*] тапталгын истэммин, өрүү эйигин өйдөөн-санаан туран үҥэрбэр, Таҥарабар махтанабын;[+] 6эһиги Христос Иисуһу итэҕэйэн тиксэр бары үтүөҕүтүн дириҥник өйдүүргүтүгэр биһигинниин биир итэҕэлиҥ көмөлөөх буоллун диэн, эн тускар үҥэбин[+]. 7Бырааппыт, эн амарах тапталыҥ сибэтиэйдэр[†] сүрэхтэрин көнньүөрдүбүтүн көрөн, биһиги муҥура суох үөрдүбүт, санаабыт көтөҕүлүннэ.


Онисим туһугар көрдөһүү

8Дьэ онон, Христоска биир итэҕэллээх быраатым буоларыҥ быһыытынан,[†] миэхэ маннык иэстээххин-күүстээххин диэн харса суох соруйуохпун сөп этэ гынан баран,[+] 9эйигин таптыыр буоламмын, көрдөһөрбүн ордоробун. Ким да буолбатах, мин, Павел кырдьаҕас, оттон билигин Иисус Христос хаайыылааҕа, 10бу түрмэҕэ сытар кэммэр миэхэ уолум буолбут Онисим[*] туһугар эйигиттэн көрдөһөбүн:[+] 11хаһааҥҥыта эрэ кини эйиэхэ туһата суох этэ, оттон билигин хайабытыгар да туһалаах киһи буолла. Кинини эйиэхэ төттөрү ыытан эрэбин, 12онон бырааккын, мин эйиэхэ сүрэхпин ыыппытым курдук санаан, көрүс. 13Евангелие[†] иһин хаайыллан сытар кэммэр манна бэйэҥ оннугар туһалатаары, илдьэ хаалыахпын баҕарбытым гынан баран, 14ону эн сөбүлэҥэ суох быһаарыахпын баҕарбаппын. Үтүөнү оҥорууҥ күһэлэҥ буолбакка, баҕа өттүгүнэн буоллун. 15-16Баҕар, кэлин кулутуҥ курдук буолбакка, кулуттааҕар үрдэтэн, таптыыр быраатыҥ курдук букатыннаахтык ылынарыҥ туһугар, быстах кэмҥэ кини эйигиттэн тэйитиллэ сылдьыбыта буолуо. Миэхэ кини күндү киһим буолла, оттон эйиэхэ – киһи да быһыытынан, Айыы Тойоҥҥо биир итэҕэллээх быраатыҥ да быһыытынан – өссө ордук күндү буолуохтаах[+].

17Онон, миигин Айыы Тойоҥҥо бииргэ сулууспалыыр доҕорум дии саныыр буоллаххына, кинини, миигин бэйэбин көрсөрүҥ курдук, көрүс. 18Эйигин тугунан эмэ хомоппуттаах биитэр туох эмэ иэстээх буоллаҕына, ону барытын мин иэһим курдук санаа. 19Бу бэйэм илиибинэн суруйабын: мин, Павел, төлүөҕүм. Эн миэхэ итэҕэл иэстээххин этэ да барбаппын[+]. 20Онон, быраатым, эйигиттэн Айыы Тойон туһугар, үтүөнү эрэйэрбин көҥүллээ; Айыы Тойон иннигэр сүрэхпин уоскут.

21Тылбын истэргэр бүк эрэнэн суруйабын; көрдөспүппүн куоһара толороргун билэбин. 22Итиэннэ тиийэн түһэрбэр бука диэн хосто бэлэмнээр. Таҥара эһиги үҥэргитин истэн, миигин эһиэхэ төнүннэриэ диэн эрэнэ саныыбын.


Түмүк эҕэрдэ

23Христос Иисус туһугар миигинниин бииргэ хаайыллан олорор бырааппыт Епафрас эйиэхэ эҕэрдэтин ыытар;[+] 24бииргэ сулууспалыыр бырааттарым Марк, Аристарх, Димас, Лука эмиэ эҕэрдэлэрин ыыталлар[+].

25Айыы Тойоммут Иисус Христос илгэлээх үтүөтэ[†] эһигинниин эҥээрдэһиэхтин. Аминь[†][*].

## Еврейдэргэ

### Еврейдэргэ

Еврейдэргэ


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]


### 1


СИБЭТИЭЙ ПАВЕЛ АПОСТОЛ[*] ЕВРЕЙДЭРГЭ ИЛДЬИТ СУРУГА

1Былыр Таҥара бэрт элбэҕи биһиги өбүгэлэрбитигэр ымпыгар-чымпыгар тиийэ сиһилии, араас быһыылаахтык[†] пророктарынан[†] этиппитэ, 2оттон бу тиһэх кэмҥэ Кини биһиэхэ Уолунан этиттэ. Таҥара туох баары барытын Уолун бас билиитигэр биэрбитэ, Кининэн үйэлэри айбыта[+]. 3Уола, Аҕатын кэрэмэн килбиэнин сыдьаайа, ис дьиҥин уобараһа, сири-халлааны барытын этэр тылын күүһүнэн салайар. Кини биһиги аньыыбытын-харабытын Бэйэтинэн[*] ыраастаан баран, үөһэ баар улуу бүрүстүөл уҥа өттүгэр олорбута[+].


Таҥара Уола Аанньаллардааҕар үрдүк

4Онон Киниэхэ Аҕатыттан тиксибит аат Аанньаллар ааттарынааҕар төһөнөн үрдүгүй да, соччонон Кини, эмиэ уруккутун курдук, кинилэрдээҕэр улуу буолбута[+]. 5Аанньалларга биирдэстэригэр эмэ хаһан эмит Таҥара: «Эн Мин Уолум буолаҕын, Мин бүгүн Эйигин төрөттүм», – уонна: «Киниэхэ Мин Аҕата буолуом, Кини Миэхэ Уолум буолуо», – диэн эппиттээҕэ дуо[+]? 6Оттон Бастакы Уолун аан дойдуга киллэрэригэр эмиэ[*]: «Таҥара Аанньаллара бары Киниэхэ сүгүрүйүөхтүннэр», – диир[+]. 7Аанньалларын туһунан: «Эн Аанньалларгын тыын[*], оттон чаҕардаргын төлөннөөх уот гынаҕын», – диир буоллаҕына,[+] 8Уолун туһунан маннык этэр: «Таҥара, Эн бүрүстүөлүҥ үйэттэн үйэҕэ баар; Эн ыраахтааҕылыыр торуоскаҥ – кырдьыгы өрө тутуу. 9Таҥара, Эн дьиҥ кырдьыгы таптыырыҥ, токур-туора суоллары тумнарыҥ иһин, Таҥараҥ Эйигин атыттардааҕар өрө таһааран, үрдүк үөрүүнү тосхойор елей арыытынан аҕаата»[+]. 10Итиэннэ өссө этэр: «Айыы Тойон, маҥнай Эн сири олохтообутуҥ, халлааны эмиэ Эн оҥорбутуҥ; 11сир-халлаан симэлийэ сүтүөҕэ, оттон Эн куруук баар буолуоҥ; туох барыта сон курдук элээмэтэ эрэ хаала эргэриэҕэ; 12сири-халлааны таҥас курдук суулуу туттаххына, олоччу барыта уларыйыаҕа[*]. Арай Эн мэлдьи бииргин, уларыйбаккын, – Эн үллэр үйэҥ муҥурдаммат»[+].

13Таҥара Аанньаллартан хайаларыгар эмэ хаһан эмэтэ: «Өстөөхтөргүн үктэл оҥостон олорор гына Эйиэхэ самнаран биэриэхпэр диэри, Мин уҥа өттүбэр олор», – диэн эппиттээҕэ дуо[+]? 14Кинилэр бука бары быыһаныахтаах дьоҥҥо көмөҕө ыытыллар, сорукка сылдьар тыыннар буолбатахтар дуо[+]?

### 2

1Дьэ ол иһин биһиги сүүрүккэ оҕустарбат туһугар, тугу истибиппитигэр ураты улахан болҕомтону ууруох тустаахпыт. 2Аанньалларынан этиттэриллибит тыл чиҥэ бэрт буолан, онтон ханнык да туорааһын, бас бэриммэт буолуу сөптөөх буруйга тардыллар эбит буоллаҕына, 3маҥнай Айыы Тойон илэ Бэйэтинэн биллэрбит, онтон ону Киниттэн Бэйэтиттэн истибит дьон бигэргэппит итиччэлээх улуукан быыһабылын аахайбатахпытына, биһиги буруйтан-сэмэттэн хайдах куотуохпутуй? 4Таҥара итини барытын эҥин араас сөҕүмэр бэлиэтинэн, дьиктитинэн, араас күүстээх дьайыытынан итиэннэ Бэйэтин көҥүлүнэн Сибэтиэй Тыынын биэртэлээн туоһулаан турар буолбатах дуо[+]?


Быыһанар суолу Солооччу

5Биһиги этэр кэнэҕэски сирбитин-халлааммытын Таҥара Аанньаллар бас билиилэригэр анаабатаҕа;[+] 6ким эрэ Суруйууларга бу туһунан дьэҥкэтик этэр: «Киһи диэн кимий? Эн кинини тоҕо өйдүү-саныы сылдьаҕын? Киһи уола[†] диэн кимий? Киниэхэ тоҕо кыһаллар-мүһэллэр буолаҕын? 7Быстах кэмҥэ кинини Аанньаллартан намтаттыҥ; албан ааты, үрдүк чиэһи төбөтүгэр иилии кэтэртиҥ, айбытыҥ барытын үрдүнэн кинини туруордуҥ[*], 8барытын кини атаҕын анныгар уурдуҥ». Ол аата Таҥара туох баары барытын, тугу да ордорбокко, киһиэхэ бас бэриннэрбит гынан баран, билигин көрөрбүтүнэн, киниэхэ барыта өссө да толору бас бэринэ илик;[+] 9ол эрээри хас биирдии киһи туһугар Таҥара илгэлээх үтүөтүнэн[†] олоҕун толук уураары, Аанньаллартан быстах кэмҥэ намтатыллыбыт Иисус, өлөр өлүү сорун-муҥун тулуйбутун иһин, албан аакка, үрдүк чиэскэ тиксибитин көрөбүт[+].

10Туох баар барытын төрдө-төрүөтэ, сыала-соруга буолар Таҥара үтүмэн үгүс уолаттарын Бэйэтин килбиэннээх сырдыгар киллэрэр туһугар, кинилэр быыһанар суолларын Солооччуну, эрэйи-муҥу көрдөрөн, эҥкилэ суох гыныахтаах этэ[+]. 11Сибэтии гынааччы да, сибэтии буолааччылар да бары Аҕалара биир буолан, Кини бу дьону бырааттарым диэн симиттибэккэ этэр:[+] 12«Бырааттарбар Эн ааккын иһитиннэриэм, кинилэр түмсүүлэригэр киирэн Эйигин туойуом»[+]. 13Итиэннэ: «Инникитин да Мин Киниэхэ эрэниэм, – диэн баран, эбэн этэр: – Таҥара Миэхэ биэрбит оҕолорун кытта Мин бу баарбын». 14-15Оттон бу оҕолор эттээхтэрин-хааннаахтарын быһыытынан,[†] Кини эмиэ, өлөрөр-өһөрөр былаастаах адьарай күүһүн Бэйэтинэн өлөн туран өһүлээри, өлөртөн куттанан саллар саастарын тухары кулут буолбуттары быыһаары, эмиэ кинилэр курдук эттээх-хааннаах киһи буолбута[+]. 16Онон Кини Аанньаллар киэннэрин буолбакка, Авраам[†] удьуордарын айылгыларын айылгы гыммыта[*]. 17Дьэ ол иһин, Кини Таҥара иннигэр амарах сүрэхтээх эрэллээх Архиерей[†] буолан, норуот аньыытын-харатын бырастыы гыннарар туһугар, бырааттарыгар бары өттүнэн дьүөрэлэһиэхтээх этэ[+]. 18Кини Бэйэтэ тургутууну тулуйбут буолан, тургутулла сылдьар дьоҥҥо хайа баҕарар көмөлөһөр кыахтаах[+].

### 3


Таҥара Уола Моисейдааҕар[†] үрдүк

1Онон, Халлааҥҥа бииргэ ыҥырыллыбыт сибэтиэй бырааттарбыт, өйгүтүн-санааҕытын бүтүннүүтүн итэҕэлбит Апостолыгар[†] уонна Архиерейыгар[†] Иисус Христоска[*] туһаайыҥ. 2Урут Моисей[†] Таҥара дьиэтигэр[†] бүттүүнүгэр бэриниилээҕин курдук, Иисус Христос эмиэ Кинини туруорбут Таҥараҕа бэриниилээх. 3Дьиэни туттарбыт киһи дьиэтээҕэр үрдүктүк сыаналанарын быһыытынан,[†] Кини Моисейдааҕар быдан улахан албан аакка тиксибитэ. 4Дьиэни киһи тутар, оттон туох баары барытын Таҥара туппута. 5Моисей Кини дьиэтин[*] эрэллээх үлэһитэ этэ: Таҥара кэнэҕэс тугу этиэхтээҕин дьоҥҥо кини кэрэһилээбитэ; 6оттон Христос – бу дьиэни салайар Таҥара эрэллээх Уола. Онон биһиги эр санаабытын, киэн туттар эрэлбитин тиһэҕэр тиийэ бигэтик[*] энчирэппэккэ тиэртэхпитинэ, Кини дьиэтэ буолабыт.


Таҥара норуотун уоскулаҥа

7Дьэ ол иһин Сибэтиэй Тыын этэрин курдук: «Бүгүн Кини саҥатын иһиттэххитинэ, 8кураайы куйаарга[†] тургутуу кэмигэр утарыласпыккыт курдук, сүрэххитин тыйыһырдымаҥ. 9Онно эһиги өбүгэлэргит Мин дьайыыбын түөрт уон сылы быһа көрө сылдьан, Миигин тургутан, үтэн-анньан көрөллөрө. 10Мин онтон абаран ол көлүөнэ дьоҥҥо: „Биир кэм хараҥаҕа муна-тэнэ сылдьаллар, Мин суолбун-ииспин билбэттэр“, – диэбитим. 11Ол иһин абаран-сатаран андаҕайбытым: „Мин уоскулаҥнаах дойдубар кинилэр киириэхтэрэ суоҕа!“»[+]

12Онон, бырааттарым, эһигиттэн ким да итэҕэйбэт өһөгөйдөөх сүрэхтэнэн, тыыннаах Таҥараттан тэйбэтин туһугар, өйдөөн-төйдөөн сылдьыҥ. 13Ким эмэ аньыы албыныгар киирэн биэрэн, тыйыһыран туора туран хаалбатын туһугар, күн аайы, «бүгүн»[*] диирбит тухары, бэйэ-бэйэҕитин өйдөтүһэ-үөрэтиһэ сылдьыҥ. 14-15«Бүгүн, Кини саҥатын истэн баран, уруккугут курдук, утарылаһымаҥ», – диэн этиллибитинии, бу аан бастакыттан ылыммыт бигэ санаабытын тиһэҕэр тиийэ ыһыктыбатахпытына, биһиги Христос кыттыгастаахтара буолабыт[+]. 16Оттон ол истибиттэртэн сорохторо утарылаһан тураллар гынан баран, Моисей Египеттэн таһаарбыт дьоно бүттүүннэрэ буолбатах. 17Түөрт уон сыл устата Таҥара кимнээххэ уордайда этэй? Аньыыны оҥорон, уҥуохтара кураайы куйаарга[†] тэлгэнэн хаалбыт дьоҥҥо буолбатах этэ дуо[+]? 18«Мин уоскулаҥнаах дойдубар киириэхтэрэ суоҕа» диэн кимнээҕи утаран андаҕайда этэй? Бас бэриммэтэх дьону утаран буолбатах дуо? 19Онон кинилэр итэҕэйбэккэлэр, онно кыайан киирбэтэхтэрин көрөбүт[+].

### 4

1Дьэ ол иһин, Таҥара биһиэхэ уоскулаҥы биэриэх буолбут эрэннэриитэ күүстээҕин тухары, онно тиксэр тоҕоостоох түгэни мүччү тутан туора туран хаалбат гына, сэрэнэн сылдьыаҕыҥ[+]. 2Евангелиены[†] биһиэхэ эмиэ, кинилэргэ курдук, иһитиннэрбиттэрэ; ол гынан баран, кинилэр истибит тылларын итэҕэллэринэн иҥэриммэтэх буоланнар, онтон тугу да туһаламматахтара. 3Төһө да Таҥара үлэтэ аан дойду саҕаланыыта түмүктэммитин иһин, биһиги итэҕэйбит дьон Кини: «Мин уоскулаҥнаах дойдубар кинилэр киириэхтэрэ суоҕа диэн уордайан туран андаҕайдым», – диэбит уоскулаҥар тиксэбит[+]. 4Суруйууларга ол сэттис күн туһунан: «Сэттис күнүгэр Таҥара бары үлэтиттэн барытыттан сынньаммыта», – диэн этиллэр[+]. 5Итиэннэ өссө этиллэр: «Мин уоскулаҥнаах дойдубар кинилэр киириэхтэрэ суоҕа»[+]. 6Евангелиены[†] урут истибит дьон, бас бэриммэккэлэр, онно кыайан киирбэтэхтэрэ; ол гынан баран уоскулаҥҥа тиксиэхтээх атын дьон эмиэ баалларынан,[+] 7Кини «бүгүн» диэн этиллэр күнү хат аныыр. Ол туһунан Кини итиччэ уһун кэм кэнниттэн, инники ахтыллыбытын курдук, Давид[†] псаломугар: «Бүгүн Кини саҥатын иһиттэххитинэ, сүрэххитин тыйыһырдымаҥ», – диэн этэр[+]. 8Иисус Навин кинилэргэ уоскулаҥы биэрбитэ эбитэ буоллар, Таҥара атын күн туһунан этэ да барыа суоҕа этэ. 9Ол аата Таҥара норуотун өссө сэттис күн уоскулаҥа күүтэр. 10Онно тиксибит киһи, Таҥара Бэйэтин үлэтиттэн сынньаммытын курдук, эмиэ бары үлэтиттэн барытыттан сынньаныаҕа. 11Онон бас бэриммэт буолуу куһаҕан холобурун ким да батыспатын туһугар, бу уоскулаҥҥа тиксэр иһин кыһаллыаҕыҥ.

12Таҥара тыла икки өттүнэн биилээх ханнык да батастааҕар сытыы: бу тыл киһи дууһата тыынын, уҥуоҕа силиитин кытта тиксиһэр сиригэр тиийэ өтөн киирэн, кини өйүн-санаатын, сүрэҕин баҕатын ыараҥнатан көрөр[+]. 13Таҥараттан туох да кистэнэр кыаҕа суох, айбыта барыта Киниэхэ, ытыска уурбуттуу, аһаҕастык ырылыччы көстөн турар: биһиги тугу оҥорбуппутун барытын Кини иннигэр отчуоттуохпут[+].


Биһиги Архиерейбыт[†]

14Онон, Таҥара Уола Иисус Христос курдук халлааннары курдаттаабыт улуукан бэйэлээх Архиерейдаахпыт[†] быһыытынан,[†] бу итэҕэлбитин кытаанахтык тутуһуоҕуҥ[+]. 15Кини – биһиги туспутугар кыһаллар-мүһэллэр Архиерей – мөлтүүр-ахсыыр кэммитигэр биһигини аһынар-харыһыйар кыахтаах, Кини эмиэ биһиги курдук бары өттүнэн тургутууну ааспыта, арай атына диэн аньыыны-хараны оҥорботоҕо[+]. 16Онон көмө эрэйэр кэммитигэр Таҥара үтүө сыһыанын, амарах тапталын көрсөрбүт туһугар, илгэлээх үтүө[†] бүрүстүөлүгэр, куттаммакка, чугаһыаҕыҥ[+].

### 5

1Архиерей[†] буоларга дьонтон сүүмэрдэнэн талыллар киһи аньыыны-хараны толуйан, Таҥараҕа бэлэх, сиэртибэ биэрэн, бар дьон туһугар Таҥараҕа сулууспалыырга ананар[+]. 2Кини, бэйэтэ эмиэ мөлтүүр-ахсыыр киһи буолан, билбэт-көрбөт, муна-тэнэ сылдьар дьону аһынар кыахтаах,[+] 3ол иһин норуотун да, бэйэтин да туһугар аньыы толуйан сиэртибэ биэриэхтээх[+].

4Архиерей[†] буолар үрдүк чиэскэ киһи аҥаардастыы баҕатыйан, талаһан тиксибэт, арай Аарон курдук – Таҥара ыҥырбыт киһитэ эрэ тиксэр.

5Христос эмиэ Архиерей буолар чиэһи Бэйэтинэн көрдөөн ылбыт буолбатах – «Эн Мин Уолум буолаҕын, Мин бүгүн Эйигин төрөттүм» диэбит Таҥара Киниэхэ бу үрдүк солону биэрбитэ[+]. 6Итини тэҥэ Суруйууларга «Эн үйэлэр тухары Мелхиседек курдук Аҕабыыт[†] буолаҕын диэн эмиэ этиллэр»[+]. 7Христос өссө сиргэ сылдьан, Кинини өлөр өлүүттэн быыһыыр кыахтаах Таҥара иннигэр туран күүскэ ааттаһан, хараҕын уутун тоҕон, истиҥ ытыктабылынан көрдөһүүтүн ылыннарбыта[+]. 8Төһө да Уола буоллар, Кини эрэйи-муҥу тулуйан туран, Аҕатын көҥүлүн толоро үөрэммитэ;[+] 9итиэннэ ситэн-хотон баран, Кинини истэр дьоҥҥо барыларыгар үйэлэр тухары быыһанар төрүөт буолбута[+]. 10Онон Таҥара Мелхиседегы анаабытын курдук, Кинини эмиэ Архиерейынан анаабыта.


Эҥкилэ суох буоларга ыҥырыы

11Бу туһунан бэрт элбэҕи кэпсэтиэхпитин сөп этэ гынан баран, эһиги истэр дьоҕургутун сүтэрэҥҥит, өйдүүргүт күчүмэҕэй буолбут[+]. 12Күн-дьыл көрдөрөрүнэн, хайыы-үйэ атыттары үөрэтэ сылдьыахтаах этигит гынан баран, билигин бэйэҕитин Таҥара тылын бастакы кэрдиистэригэр хат үөрэтиэххэ наада буолбут; эһиэхэ үүт эрэ аһылык сөптөөх, кытаанах аһы эһиги кыайбаккыт[+]. 13Оттон үүт аһылыктаах ханнык баҕарар киһи, кэм да кыһыл оҕонон сылдьар буолан, кырдьык тылын кыайан арааран өйдөөбөт. 14Өйдөрө-санаалара эрчиллэн, үтүөнү-мөкүнү араара үөрэммит сиппит-хоппут эрэ дьоҥҥо кытаанах ас сөптөөх[+].

### 6

1-2Онон Христос үөрэҕин маҥнайгы кэрдиистэрин хаалларан, ситии-хотуу үрдүк чыпчаалыгар дьулуһуоҕуҥ. Өлүүгэ тиэрдэр суолтан-иистэн төннүү, Таҥараҕа итэҕэл, сүрэхтэнии, илиини ууран туран үҥүү, өлбүттэр тиллиилэрин уонна бүтэһиктээх дьүүл туһунан үөрэх акылаатын хат түһэрэ сатыы сылдьымыаҕыҥ,[+][+] 3иннибит диэки дьулуруйан иһиэҕиҥ! Таҥара биэрдэҕинэ, бу биһиэхэ кыаллыаҕа. 4-6Оттон биирдэ сыдьаайар сырдыкка сылдьан, мэҥэ Халлаан бэлэҕин амсайан, Сибэтиэй Тыыҥҥа тиксиһэн, Таҥара тыла хайдах курдук үтүөтүн, кэнэҕэс үйэ күүстэрэ хайдахтарын билэн да баран, итэҕэллэрин сиргэ-буорга тэпсибит, бэйэлээх бэйэлэрин илиилэринэн Таҥара Уолун хаттаан кириэскэ тиирэр, күлүүгэ-элэккэ ыытар дьону хат көнө суолга киллэрэр кыаллыбат[+]. 7Өҥ дьыл ардаҕын элбэхтик хото иҥэриммит сир бурдук үүннэрээччилэргэ үчүгэй үүнүүнү биэрэр буоллаҕына, Таҥара алгыһын ылар; 8оттон хатыылаах ыарҕа, эрбэһин эрэ үүнэр сирэ туох да туһата суох буолан, кырыыска эрэ турар кутталлаах; оннук сир бүтэр уһугар уокка умайар[+].


Таҥара бигэ эрэннэриитэ

9Ол эрээри, таптыыр бырааттарым, төһө да маннык эттэрбит, эһигини быдан ордук туруктаахтар, быыһанар суолу тутуһаллар диэн эрэнэ саныыбыт. 10Кырдьыгы көрөр Таҥара эһиги дьайыыларгытын, урут да, билигин да сибэтиэйдэргэ[†] туһалаан, Кини аатын ааттаан көрдөрбүт тапталгытын[*] умнуо суоҕа[+]. 11-12Эһиги хас биирдиигит тиһэҕэр тиийэ, эрэнэр эрэлгит толору туолуор диэри, дьулуһаргытын мөлтөппөккүтүгэр, сүрэҕэлдьиири билбэккитигэр, Таҥара эрэннэрбит нэһилиэстибэтигэр итэҕэллэринэн, кытаанах тулуурдарынан тиксэр дьон холобурун батыһан иһэргитигэр баҕарабыт[+][+].

13Таҥара Авраамҥа[†] эрэннэрэригэр, Таҥараттан үрдүк атын ким да суох буолан, Бэйэтинэн андаҕайан:[+] 14«Мин эйигин муҥура суох алгыһынан алгыам, үтүмэн үгүс удьуору эйиэхэ биэриэм», – диэбитэ[+]. 15Онон ол эрэннэриллибити Авраам[†] кытаанах тулуурунан ылбыта. 16Дьон мэлдьи үрдүгүнэн андаҕайаллар, кинилэр мөккүөрдэрин андаҕар тохтотор[+]. 17Ол иһин Таҥара эмиэ Кини эрэннэрбитин ылыахтаах дьоҥҥо Бэйэтин көҥүлэ уларыйбатын ордук дьэҥкэтик көрдөрүөн баҕаран, андаҕар тылын туттубута[+]. 18Таҥара кырдьыгы эрэ этэр бу икки уларыйбат суола биһигини, Кини халыҥ хаххатыгар сылдьааччылары, иннибитигэр баар эрэли кытаанахтык тутуһарбытыгар көҕүлүүр. 19Бу эрэл биһиги дууһабыт бигэ-таҕа, эрэбиллээх дьаакыра буолан, кичэбиллээх быыс кэннигэр – Сибэтиэйтэн Сибэтиэйгэ киирэр[+]. 20Үйэлэр тухары Мелхиседек курдук Архиерей[†] буолан, Иисус онно биһиги туспутугар маҥнайгынан киирбитэ[+].

### 7


Христос уонна Мелхиседек

1Салим ыраахтааҕыта Мелхиседек Үрдүк Таҥара аҕабыыта[†] этэ. Кини ыраахтааҕылары кыайан-хотон төннөн иһэр Авраамы[†] көрсөн алҕаабытыгар, 2Авраам[†] сэриилээн ылан илдьэ иһэр баайын уон гыммыт биирин киниэхэ өлүүлээн биэрбитэ. «Мелхиседек» диэн аат, бастакытынан, «кырдьыктаах ыраахтааҕы» диэн, оттон, иккиһинэн, кини Салим ыраахтааҕыта буоларын быһыытынан,[†] «эйэни тэрийэр ыраахтааҕы» диэн суолталаах[+]. 3Аҕата-ийэтэ кимэ, төрдө-ууһа, олоҕо хаһан саҕаламмыта да, түмүктэммитэ да биллибэт Мелхиседек, Таҥара Уолугар дьүөрэлэнэн, үйэлэр тухары аҕабыыт[†] буолбута.

4Бу киһи хайдахтаах курдук сүдүтүн эһиги бэйэҕит санаан көрүҥ: бэл Авраам, Израиль улуу өбүгэтэ, илдьэ иһэр бастыҥ баайыттан уон гыммыт биирин киниэхэ быһан биэрэр! 5Аҕабыыттар, Левий удьуордара, норуоттан, ол аата бырааттарыттан, төһө да кинилэр эмиэ Авраамтан төрүттээх буоллаллар, Сокуон[†] быһыытынан дэһээтинэ[*] ылар бырааптаахтар.

6Оттон бу киһи, Левийтэн төрүттээх да буолбатар, Авраам баайын уон гыммыт биирин ылар итиэннэ кинини, Таҥара эрэннэриитин ылбыт киһини, алгыыр![+] 7Үрдүкү турааччы хаһан да бэйэтиттэн кыраны алгыыра мөккүөрэ суох. 8Манна дэһээтинэни өлөр оҥоһуулаах дьон ылаллар, оттон онно Суруйуулар тыыннаах диэн туоһулуур киһилэрэ ылбыт. 9Ол аата Авраам баайын уон гыммыт биир өлүүтүн Мелхиседеккэ биэрэригэр Левий бэйэтинэн киниэхэ дэһээтинэ биэрбит диэххэ сөп, 10тоҕо диэтэххэ, Мелхиседек Авраамы көрсөрүгэр, Левий өссө төрүү илигэ, этэргэ дылы, өбүгэтин этигэр-хааныгар баара.

11Онон, киһи эҥкилэ суох буолуута левиттэр[†] үлэлэринэн ситиһиллэрэ эбитэ буоллар (Сокуон,[†] левиттэр үлэлэригэр олоҕуран, норуокка бэриллибитэ), оччоҕо туох кыһалҕаттан Ааронтан ураты Мелхиседек курдук аҕабыыт тахсан кэлиэ этэй? 12Аҕабыыттар ис тутуллара уларыйдаҕына, Сокуон эмиэ уларыйыахтаах. 13Оттон Кини, Суруйууларга этиллээччи, олох атын аҕа ууһуттан төрүттээҕэ; бу аҕа ууһуттан өссө биир да киһи сиэртибэнньиккэ чугаһыы илигэ. 14Моисей[†] буоллаҕына аҕабыыттар тустарынан этэригэр, Айыы Тойоммут сыдьаайа үүнэн тахсыбыт Иудатын аҕатын ууһун төрүт да ахтыбат[+]. 15-16Онон киһи төрдүн-ууһун сокуонунан буолбакка, бараммат олох былааһынан анаммыт чыҥха атын, Мелхиседек курдук Аҕабыыт тахсан кэлбитэ дьэҥкэтик көстөр. 17Бу туһунан Суруйууларга: «Эн үйэлэр тухары Мелхиседек курдук Аҕабыыт буолаҕын», – диэн этиллэр[+]. 18Онон урукку кэриэс мөлтөх, туһата суох буолан ууратыллар,[+] 19тоҕо диэтэххэ, Сокуон өссө тугу даҕаны эҥкилэ суох турукка тиэрдэ илигэ; биһиэхэ ол оннугар биһигини Таҥараҕа чугаһатар саҥа ордук эрэл бэриллэр[+].

20Маныаха эмиэ андаҕара суох хайдах да табыллыбат. 21Урукку аҕабыыттар үлэҕэ ананалларыгар ханнык да андаҕар этиллибэт этэ, оттон Кини туһунан: «Айыы Тойон андаҕайда, Кини бу андаҕарын уларытыа суоҕа: Эн үйэлэр тухары Мелхиседек курдук[*] Аҕабыыт буолаҕын», – диэн этиллэр[+]. 22Маннык андаҕар этиллэн, Иисус уруккутааҕар быдан ордук сөбүлэһии мэктиэлээччитэ буолар[+].

23Урут сиэртибэ биэрэр үлэһиттэр элбэх этилэр; өлөр оҥоһуулаах дьон буолан, кинилэр солбулла тураллара. 24Оттон үйэлэр тухары баар Архиерей[†] ытык сулууспата хаһан да солбуллубат; 25онон Кини көмөтүнэн Таҥараҕа кэлэр дьон туһугар көрдөһөөрү, Кини өрүү тыыннаах буолан, кинилэри мэлдьи быыһыыр кыахтаах[+].

26Дьэ бу маннык сибэтиэй, кыырпах да саҕа хара санаа сыстыбатах, эҥкилэ суох ыраас, аньыылаахтартан араарыллыбыт, халлааннар үрүт өттүлэригэр ылыллыбыт Архиерей[†] биһиэхэ баар буолуохтаах этэ[+]. 27Кини Бэйэтин биирдэ бүтэһиктээхтик сиэртибэлэнэн, күн аайы урукку архиерейдар курдук маҥнай бэйэтин, онтон норуот аньыытын-харатын иһин сиэртибэ биэрэ турарга наадыйбат[+]. 28Урут Моисей Сокуонунан, төһө да итэҕэстээхтэрин, мөлтөх өрүттэрдээхтэрин иһин, дьон архиерей буолаллара, оттон Сокуон кэнниттэн этиллибит Таҥара андаҕар тылынан Кини үйэлэр тухары эҥкилэ суох Уола Архиерейынан анаммыта[+].

### 8


Саҥа сөбүлэһии эргэтээҕэр ордук

1Онон бу кэпсэтиибит сүрүн суолтата маннык: биһиги Халлааҥҥа улуу бүрүстүөл уҥа өттүгэр олорор, бары кыһалҕабытыгар барытыгар көмөлөһөр Архиерейдаахпыт[†][+]. 2Кини Халлааҥҥа баар дьиҥнээх Сибэтиэйтэн Сибэтиэйгэ – дьон туруорбатах, Айыы Тойон Бэйэтэ туруорбут дьиҥ Скиниятыгар[†] – сулууспалыыр[+]. 3Ханнык баҕарар архиерей[†] бэлэх-туһах, сиэртибэ биэрэр аналлаах, онон Кини эмиэ тугу эрэ сиэртибэ биэриэхтээх этэ[+]. 4Манна сиргэ хаалбыта эбитэ буоллар, Кини олох да аҕабыыт[†] буолуо суоҕа этэ, тоҕо диэтэххэ, манна, иудей Сокуонун[†] быһыытынан,[†] сиэртибэ биэрэр атын аҕабыыттар[†] бааллар. 5Моисейга[†], Скинияны[†] туруорарыгар, «Көр эрэ, барытын, хайаҕа көрбүт холобургун үтүгүннэрэн оҥор» диэн этиллибитин курдук, кинилэр халлааннааҕы омоонун, күлүгүн үтүгүннэрэн үлэлииллэр;[+] 6оттон Кини туохтан да ордук суоллары эрэннэриигэ тирэҕирэр саҥа сөбүлэһии – саҥа кэс тыл[†] – мэктиэлээччитэ буолан, өссө ордук ытык сулууспаҕа тиксибитэ[+].

7Маҥнайгы сөбүлэһии эҥкилэ суоҕа эбитэ буоллар, атын сөбүлэһиини оҥорсор сорук туруо суоҕа этэ[+]. 8Ол иһин пророк[†] кинилэри хомуруйан этэр: «Көр бу, Израиль норуотун, Иуда норуотун кытта саҥа сөбүлэһии оҥорсор кэмим кэлэн эрэр, – диир Айыы Тойон; –[+] 9Бу кинилэр өбүгэлэрин Египет сириттэн таһаараары, илиилэриттэн сиэтэн туран оҥорсубут сөбүлэһиибиттэн чыҥха атын сөбүлэһии буолуоҕа. Кинилэр өбүгэлэрэ Мин кэс тылбын кэспиттэрэ, ол иһин Мин кинилэртэн киэр хайыспытым, – диир Айыы Тойон; – 10Ол кэнниттэн Израиль норуотун кытта оҥорсор сөбүлэһиим бу баар, – диир Кини: – Сокуоннарбын[†] өйдөрүгэр-санааларыгар иҥэриэҕим, сүрэхтэригэр-быардарыгар суруйуоҕум; Мин кинилэр Таҥаралара буолуоҕум, кинилэр Мин норуотум буолуохтара. 11Оччоҕо ким да чугастааҕытын[*], бэйэтин быраатын, «Айыы Тойону» бил диэн үөрэтэ сатыа суоҕа: ол курдук кыратыттан улуутугар тиийэ бары Миигин билиэхтэрэ, тоҕо диэтэххэ, 12кинилэр алҕастарыгар Мин аһыныгастык сыһыаннаһыаҕым, аньыыларын да, Сокуону кэһиилэрин да санатыам суоҕа». 13«Саҥа» диэн тылы туттан, Кини бастакы эргэрбитин көрдөрөр; оттон эргэрбит, эмэх буолан эрээччи бэрт сотору суох буолар.

### 9


Сирдээҕи Скиния[†]

1Бастакы сөбүлэһии – эргэ кэс тыл[†] – Таҥараҕа сулууспалааһын туһунан быраабылалардаах уонна анал сибэтиэй сирдээх этэ[+]. 2Скиния[†] тэриллэн бүтэн, бастакы хоһо сырдатынар уоттанан, Таҥараҕа анаммыт уон икки килиэп ууруллан турар остуолланан «Сибэтиэй» диэн ааттанар буолбута[+]. 3Иккис быыс кэнниттэн «Сибэтиэйтэн Сибэтиэй» диэн ааттанар иһинээҕи түгэх хос кэлэрэ[+]. 4Ол хоско кыһыл көмүс хадьыыла, кыһыл көмүс иһиттээх маанна[†], Аарон көҕөрө тыллыбыт тайах маһа уонна сөбүлэһии кэс тыла сурулла сылдьар икки тааһа угуллубут бүтүннүүтэ көмүһүнэн бүрүллүбүт кэс тыл хоппото[†] баара[+]. 5Оттон хоппо үрдүнэн, аньыыттан ыраастанар сири кынаттарынан хаххалаан, Таҥара килбиэннээх сырдыга сатыылаабытын көрдөрөр херувимнар тураллара. Ол эрээри, ити туһунан биһиги билигин сиһилии кэпсэтэ барбаппыт[+].

6Итинник оҥоһуулаах Скиния бастакы хоһугар сулууспаларын толоро аҕабыыттар[†] мэлдьи киирэллэрэ, 7оттон түгэх хоско сылга биирдэ эрэ, бэйэтин аньыытын-харатын итиэннэ норуот билбэккэ оҥорбут аньыытын-буруйун туһугар сиэртибэ биэриэхтээх хаанын туппутунан архиерей[†] киирэрэ[+]. 8Итинэн Сибэтиэй Тыын, урукку Скиния турарын тухары, Сибэтиэйтэн Сибэтиэйгэ киирэр суол сабыылааҕын көрдөрөр[+]. 9Ити барыта билиҥҥи кэми дьүһүйэн көрдөрөр: билигин бэриллэ турар ханнык баҕарар бэлэх-туһах, сиэртибэ Таҥараҕа сүгүрүйэ кэлэр дьон суобаһын ыраастыыр кыаҕа суох, кинилэри хайдах да эҥкилэ суох оҥорбот,[+] 10тоҕо диэтэххэ, ити барыта аска, утахха, ыраастанар араас сиэргэ-туомҥа эрэ сыһыаннаах буолан, саҥа быһыы-майгы[†] олохтонуор диэри эрэ, дьайар күүстээх[+].

11Оттон Христос – биһиэхэ дьиҥ үтүөнү аҕалбыт Архиерей[†] – уруккутааҕар ордук улахан, толору сиппит, киһи туппатах Скиниятынан, ол аата бу айыллыбыт эйгэҕэ сыһыана суох атын Скиния иһинэн киирэн ааста[+]. 12Кини оҕус да, козел да хаанын буолбатах, Бэйэтин Хаанын илдьэ, Сибэтиэйтэн Сибэтиэйгэ биирдэ бүтэһиктээхтик киирэн, биһигини үйэ-саас тухары толуйан ылбыта. 13Аньыыттан киртийбиттэри, эттэрэ-сииннэрэ ырааһырдын диэн, уматыллыбыт ньирэй күлүн кытта козеллаах оҕус хаанын булкуйан, ону ыһыахтаан ыраастыыр буоллахтарына, 14Бэйэтин эҥкилэ суох сиэртибэ быһыытынан Таҥараҕа Сибэтиэй Тыынынан[*] бэриммит Христос Хаана хайдахтаах күүстээх буолуой! Биһиги дьиҥнээх[*], тыыннаах Таҥараҕа сулууспалыырбыт туһугар, Кини Хаана биһиги суобаспытын өлүүгэ тиэрдэр дьайыылартан ыраастыаҕа[+].

15Онон Таҥара киһи аймаҕы кытта оҥорсубут саҥа сөбүлэһиитин тиксиһиннэрээччитэ Христос буолар. Кини бастакы сөбүлэһии дьайар кэмигэр оҥоһуллубут бары аньыыттан-хараттан босхолоору өлөн, үйэлэргэ кэхтибэт нэһилиэстибэни ыларга ыҥырыллыбыт дьон ол эрэннэриллибити ылалларын туһугар, толук буолбута[+].

16Биллэрин курдук, кэриэһин эппит киһи өлбүтүн эрэ кэннэ, кэриэһэ толоруллар, 17тоҕо диэтэххэ, киһи өллөҕүнэ эрэ кэриэһэ олоххо киирэр, оттон бэйэтэ тыыннааҕын тухары, ол эппит тыла күүһэ суох. 18Дьэ ол иһин бастакы сөбүлэһии хаанынан бигэргэтиллибитэ. 19Бастаан Моисей[†] Сокуон[†] ирдэбилин барытын норуокка ааҕан биэрбитэ, онтон ньирэй, козел хаанын ылан ууга убатан баран, кыһыл түү бааллыбыт иссоп лабаатынан Сокуон[†] кинигэтигэр уонна норуокка ыһыахтаабыта[+]. 20Ол ыһа туран кини: «Бу – Таҥара тутуһуҥ диэн эһигини кытта оҥорсубут сөбүлэһиитин бигэргэтэр хаан», – диирэ[+]. 21Сити курдук кини Скинияны да, сулууспаҕа туттуллар иһити-хомуоһу да – барытын эмиэ хаанынан ыһыахтаабыта[+]. 22Сокуон быһыытынан туох баар барыта даҕаны хаанынан ыраастанар, толук хаан тохтуон иннинэ, буруй-аньыы бырастыы гыныллыбат.


Христос – эҥкилэ суох сиэртибэ

23Онон халлааннааҕы моһуона эрэ буолар сирдээҕи суоллар итинник ыраастаныах тустаахтара. Оттон халлааннааҕы бэйэтэ итиннээҕэр быдан ордук сиэртибэни эрэйэр[+]. 24Тоҕо диэтэххэ Христос дьиҥ Сибэтиэйтэн Сибэтиэйи маарынныыр бу дойдутааҕы Сибэтиэй сиргэ киирбит буолбатах, Кини биһиги туспутугар Таҥара иннигэр тураары, Халлааҥҥа бэйэтигэр тахсыбыта[+]. 25Архиерей атын хааны туппутунан Сибэтиэйтэн Сибэтиэйгэ сыл аайы киирэрин курдук, Кини Бэйэтин сыл аайы сиэртибэлэммэт. 26Өскөтө оннуга эбитэ буоллар, бу аан дойду айыллыаҕыттан ыла, Кини элбэх төгүл сору-муҥу көрүө этэ; оттон Кини буоллаҕына аньыыны суох оҥороору, үйэлэр бүтэр уһуктарыгар Бэйэтин биирдэ букатыннаахтык толук биэрэ кэлбитэ[+]. 27Киһи биирдэ өлөн баран, дьүүлгэ турарыныы,[+] 28Христос эмиэ, үтүмэн үгүс киһи аньыытын сүгэн киэр илдьээри, биирдэ толук буолбута; оттон иккистээн кэлэригэр аньыы туһуттан буолбакка, Кинини күүтээччилэр быыһаналларын туһугар кэлиэҕэ[+].

### 10

1Сокуон[†] кэнэҕэс бэриллэр бары үтүө суол дьиҥ уобараһа буолбакка, күлүгэ эрэ буолан, сыл аайы бэриллэр өрүү биир сиэртибэлэринэн Таҥараҕа кэлэр дьону хайдах да эҥкилэ суох гынар кыаҕа суоҕа[+]. 2Онтон атын эбитэ буоллар, сиэртибэлээччилэр, биирдэ бүтэһиктээхтик ырааһыран хаалан баран, аны аньыыта суох курдук сананан, сиэртибэ биэрэллэрин тохтотуо этилэр. 3-4Ол эрээри оҕус да, козел да хаана киһини аньыыттан-хараттан ыраастыыр кыаҕа суох, кинилэр сиэртибэлэрэ барбах сыл аайы аньыыны санатар эрэ. 5Ол иһин Христос сиргэ кэлэригэр Таҥараҕа этэр: «Эн сиэртибэ да, бэлэх-туһах да ылыаххын баҕарбатыҥ, ол оннугар Миэхэ эти-сиини бэлэмнээтиҥ[+]. 6Сиэртибэнньиккэ бүтүннүү уматыллар сүөһүнү да, аньыы иһин бэриллэр бэлэҕи да Эн ахсарбаккын. 7Ол иһин Мин: „Айыы Таҥара, Сокуон[†] кинигэтигэр Мин туспунан суруллубутун курдук, Эн көҥүлгүн толоро барабын“, – диэтим».

8Маҥнай Кини Сокуонунан бэриллэри: «Сиэртибэни да, бэлэҕи-туһаҕы да, бүтүннүү уматыллар сүөһүнү да, аньыы иһин бэриллэр бэлэҕи да Эн баҕарбаккын, хайаларын да ахсарбаккын», – диир. 9Онтон эбэн этэр: «Таҥара[*], Эн көҥүлгүн толоро барабын». Итинэн Кини иккиһи бигэргэтээри, маҥнайгыны ууратар. 10Иисус Христос Таҥара көҥүлүн толорбут буолан, Кини Бэйэтин бүтэһиктээхтик биирдэ толук бэриммит сиэртибэтинэн биһиги аньыыттан-хараттан ырааһырбыппыт[+].

11Ханнык баҕарар аҕабыыт[†] күн аайы өрүү хатылана турар, аньыыны тэйитэр кыаҕа суох сиэртибэни биэрэр. 12Оттон Кини аньыы-хара иһин биир сиэртибэни биэрэн баран, Таҥара уҥа өттүгэр букатыннаахтык олорбута[+]. 13Онон аны билигин Таҥара Кини өстөөхтөрүн Киниэхэ, үктэл оҥосторугар, самнарарын кэтэһэр[+]. 14Аньыыттан-хараттан ырааһырбыттары Кини соҕотох биир сиэртибэнэн үйэлэр тухары эҥкилэ суох дьон гыммыта.

15Бу туһунан биһиэхэ Сибэтиэй Тыын эмиэ туоһулуур: 16«Айыы Тойон этэр: „Мин ити кэнниттэн кинилэри кытта оҥорсор сөбүлэһиим бу баар. Сокуоннарбын сүрэхтэригэр-быардарыгар иҥэриэм, өйдөрүгэр-санааларыгар суруйуом“». 17Итиэннэ эбэн этэр: «Оҥорбут аньыыларын да, Сокуону кэһиилэрин да аны хаһан да кинилэргэ санатыам суоҕа»[+]. 18Оттон ханна аньыы-буруй бырастыы гыныллар да, онно аньыы иһин аны сиэртибэ бэриллибэт.


Тулуурдаах буолууга ыҥырыы

19Бырааттарыам, онон, Иисус Христос Хаана тохтон, биһиги Сибэтиэйтэн Сибэтиэйгэ көҥүллүк киирэр кыахтаахпыт[+]. 20Кини биһиэхэ быыс нөҥүө ааһар суолу, ол аата Бэйэтин этин-сиинин сиэртибэлэнэн, саҥа тыыннаах суолу арыйбыта[+]. 21Онон биһиэхэ бүтүн Таҥара Дьиэтин[†] үрдүнэн турар улуу Аҕабыыт[†] баарын быһыытынан,[†] 22истиҥ сүрэхтэнэн, толору итэҕэллэнэн, сүрэхпитин суобаспыт кириттэн ыраастанан, эппитин-сииммитин ыраас уунан суунан Таҥараҕа чугаһыаҕыҥ;[+] 23Таҥара эрэннэрбит тылын экчи толорор, онон аһаҕастык этинэр эрэлбитин халбаҥнаабакка тутуһуоҕуҥ[+]. 24Таптыырга, хардарыта үтүөнү оҥорсорго көҕүтүһэн, бэйэ-бэйэбитигэр болҕомтолоох буолуоҕуҥ. 25Бииргэ түмсэр үгэспитин, сорох-сорохтор курдук хаалларымыаҕыҥ, Айыы Тойон Күнэ чугаһаан истэҕин аайы, бэйэ-бэйэбитин ордук өйдөтүһэ-үөрэтиһэ сылдьыаҕыҥ[+].

26Дьиҥ кырдьыгы билэн баран, дьаалыбытынан аньыыны оҥосто сылдьар буоллахпытына, биһиэхэ аны аньыы иһин ханнык да сиэртибэ хаалбат,[+] 27арай кэлэр Дьүүлү уонна утарсааччылары имири эһиэхтээх уоту өлөрдүү куттанан туран кэтэһэргэ эрэ тиийэбит[+]. 28Моисей[†] Сокуонун кэспит киһи, икки-үс туоһу көрдөрдөҕүнэ, туох да чэпчэтиитэ суох өлөргө ууруллар. 29Оччоҕо эһиги санаан көрүҥ: Таҥара Уолун тэпсэр уонна Таҥараны кытта сөбүлэһии кэс тылын бигэргэппит, бэйэлээх бэйэтин сибэтии гыммыт Хааны ытыктаабат, Таҥара илгэлээх үтүө[†] тапталын Тыынын атаҕастыыр киһи хайдахтаах ыар буруйга тиксиэҕэй![+] 30«Иэстэбил – Миэнэ, Мин ситиһиэм диир Айыы Тойон[*]», – диэн Ким эппитин биһиги билэбит. Кини өссө: «Айыы Тойон Бэйэтин норуотун дьүүллүө», – диэн этэр[+]. 31Тыыннаах Таҥара илиитигэр түбэһии баар эбээт дьулаан суол![+]

32Доҕотторуом, олоххут ааспыт кэмин өйдөөн-санаан көрүҥ: оччотооҕуга, килбиэннээх сырдык эһиэхэ сыдьаайбытыгар, эһиги төһөлөөх элбэх эрэйи-муҥу, туруулаһан туран, тулуйдугут этэй! 33Ардыгар үөҕүү-үтүрүйүү үөһүгэр тураҥҥыт, дьон күлүүтүгэр-элэгэр бараргыт, ардыгар бэйэҕит итинник быһыыга-майгыга түбэспиттэргэ көмөлөһөргүт; 34мин хаайыыга сыттахпына[*], эһиги миэхэ кэлэн кыһалҕабын үллэстибиккит, баайгытын-дуолгутун тутан ылбыттарыгар, Халлааҥҥа итиннээҕэр быдан ордук бараммат баайдаахпыт диэн билэр буолаҥҥыт, сүтүккүтүн үөрэ-көтө аһарбыккыт[+]. 35Онон эрэлгит эһиэхэ улуу наҕарааданы тосхойорун билэ сылдьан, эр санааҕытын ыһыктымаҥ. 36Таҥара көҥүлүн толорон, эрэннэриллибити ыларга эһигиттэн улахан тулуур эрэйиллэр. 37«Кэлиэхтээх кэлэрэ кыра кэм хаалла – Кини бытааран хойутуо суоҕа. 38Кырдьыксыт[*] итэҕэлинэн тыынаах буолуоҕа, оттон төттөрү түһэр киһини Мин Дууһам сөбүлээбэт»[+]. 39Биһиги турбут суолбутуттан төннөн өлөр дьон буолбатахпыт, суох, биһиги олоххо тиксэр туһугар итэҕэлбитин ыһыктыбаппыт.

### 11


Итэҕэл

1Итэҕэл диэн кэтэһэрбит туоларыгар, көрбөппүт баарыгар бигэ эрэмньибит буолар[+]. 2Былыргылар итэҕэллэринэн Таҥара биһирэбилин ылбыттара.

3Итэҕэлбитинэн биһиги аан дойду барыта Таҥара тылынан айыллыбытын, онон көстүбэт эйгэттэн көстөр эйгэ үөскээн тахсыбытын билэбит[+].

4Итэҕэлинэн Авель Каиннааҕар Таҥараҕа ордук үчүгэй сиэртибэни биэрбитэ; Таҥара кини итэҕэлин көрөн, ити бэлэҕи ылынан, Авель кырдьыгын туоһулаабыта; итэҕэлинэн кини, өлөн да баран, саҥарар[+]. 5Итэҕэлинэн Енох эмиэ, өлөр өлүүнү көрсүбэккэ эрэ, үөһэ ылыллыбыта; «Таҥара көһөрөн ылбыт буолан, кинини булбатахтара». Суруйуулар туоһулуулларынан, Енох үөһэ ылыллыан инниттэн Таҥараҕа сөбүлэппитэ[+]. 6Итэҕэйбэт киһи Таҥараҕа хайдах да сөпсөтөр кыаҕа суох. Таҥараҕа кэлэр киһи Кини баарын, Кинини көрдөөччүлэргэ үтүөнэн төлүүрүн итэҕэйиэхтээх. 7Итэҕэлинэн Ной кэнэҕэс туох буолуохтааҕын туһунан Таҥараттан истибитэ, итиэннэ Киниэхэ дириҥ ытыктабылын көрдөрөн, дьиэ кэргэнин быыһаары, аал оҥостубута. Итэҕэлинэн кини киһи аймаҕы дьүүлгэ туруорбута, оттон бэйэтэ кырдьыксыт киһи быһыытынан[†] Таҥара хайҕалыгар тиксибитэ[+].

8Итэҕэлинэн Авраам[†], Таҥара ыҥырарын истэн, нэһилиэстибэ ылар дойдутугар тиийээри, ханна баран иһэрин билбэтэр да, суолга туруммута[+]. 9Итэҕэлинэн кини эрэннэриллибит сиргэ тиийэн, туора дойдуга кэлбит киһилии, эмиэ оннук нэһилиэстибэ эрэннэриллибит Исаактаах Иаковын кытта бииргэ отууланан олорбута[+]. 10Таҥара Бэйэтинэн оҥкуллаан туппут тулхадыйбат чиҥ тирэхтээх куоратыгар тиийэрин Авраам[†] ол курдук күүтэрэ[+]. 11Итэҕэлинэн Сарра эмиэ, төрүүр сааһын ааһан баран, оҕо үөскүүр кыахтаммыта[*]. Таҥара эрэннэрбитин экчи толорорун кини билэрэ[+]. 12Ол иһин, бүдүгүрэ кырдьыбыт биир киһиттэн «халлаан сулуһун курдук элбэх, муора кумаҕын курдук баһаам удьуор дьон» үөскээн тахсыбыттара[+].

13Кинилэр бука бары итэҕэллэрин энчирэппэккэ өлбүттэрэ; төһө да эрэннэриллибити ылбатахтарын иһин, ону ыраахтан эҕэрдэлии көрөллөрө итиэннэ бэйэлэрин бу сиргэ ааһан иһэр айанньыттарбыт, кэлии дьоммут дэнэллэрэ[+]. 14Бу барыта кинилэр дьиҥ дойдуларын көрдүүллэрин туоһулуур. 15Өскөтүн кинилэр араҕан барбыт дойдуларын өйдүү-саныы сылдьыбыттара эбитэ буоллар, онно төннөн тиийэр тоҕоостоох кэми хаһан баҕарар булуо этилэр; 16ол эрээри бу дьон быдан ордукка – Халлааннааҕы дойдуга – дьулуһаллара, ол иһин Таҥара, кинилэргэ куорат бэлэмнээн, Бэйэтин аһаҕастык кинилэр Таҥараларынабын диир[+].

17-18Итэҕэлинэн Авраам, Таҥара кинини тургутан көрбүтүгэр, Исаагы сиэртибэ биэрбитэ; Таҥара киниэхэ «Исаак эн ааккын ааттатыа» диэн эрэннэрбит баар-суох соҕотох уолун сиэртибэ биэрэргэ Авраам ол курдук бэлэм этэ[+]. 19«Таҥара өлбүтү да тилиннэрэр кыахтаах» дии саныыр буолан, кини кэнэҕэс тиллии бэлиэтигэр уолун төттөрү ылбыта[+]. 20Исаак эмиэ инникигэ итэҕэлинэн Иаковтаах Исавы алҕаабыта[+]. 21Итэҕэлинэн Иаков, өлөрүгэр, Иосиф уолаттарын иккиэннэрин алҕаан баран, тайах маһыгар өйөнөн туран, Таҥараҕа сүгүрүйбүтэ[+]. 22Итэҕэлинэн Иосиф, өлөрүгэр, Израиль уолаттара Египеттэн тахсыахтаахтарын санатан, уҥуохпун илдьэ бараарыҥ диэн кэриэһин эппитэ[+].

23Итэҕэллэринэн Моисей[†] төрөппүттэрэ уолларын үс ый тухары кистии сылдьыбыттара, саҥа төрөөбүт оҕолоро үчүгэйкээн бэйэлээҕин көрөн, ыраахтааҕы дьаһалыттан да куттамматахтара[+]. 24Итэҕэлинэн Моисей,[†] сааһын ситэн баран, фараон кыыһын уола дэнэртэн аккаастаммыта,[+] 25аньыылаах олоҕунан быстахтык дуоһуйар оннугар, Таҥара норуотун кыһалҕалаах олоҕун үллэстэрин ордорбута;[+] 26Египет күндү кылаатынааҕар Христос туһугар эрэйдэнэри кини ордук сыаналаах баайга холообута, ол курдук кэнэҕэс бэриллэр дьиҥ төлөбүрү өйүттэн араарбат этэ[+]. 27Итэҕэлинэн Моисей, ыраахтааҕы уордайыа диэн куттаммакка, Египет сирин хаалларан барбыта. Кини, Көстүбэти көрөр курдук, бөҕөх санаалааҕа[+]. 28Итэҕэлинэн кини Паасханы[†] олохтообута уонна, Израиль ыалларын маҥнайгы уол оҕолорун өлүү аанньала тумнан аастын диэн, хаанынан ааннарын сотоллоругар соруйбута[+]. 29Итэҕэллэринэн кинилэр, кураанах сири туоруур курдук, Кыһыл муораны түгэҕинэн хааман туораабыттара, оттон Египет дьоно, кинилэри батыһан иһэн, бука бары ууга тимирбиттэрэ[+]. 30Итэҕэллэринэн Израиль дьоно Иерихону сэттэ күн устата эргийэ хаампыттарыгар куорат истиэнэлэрэ сууллубуттара. 31Итэҕэлинэн содур дьахтар Раав чуҥнуу кэлбит Израиль дьонун дьиэтигэр саһыаран[*], итэҕэлэ суохтары кытта бииргэ өлбөтөҕө[+].

32Өссө тугу этиэмий? Гедеон, Варак, Самсон, Иеффай, Давид[†], Самуил уонна да атын пророктар[†] тустарынан кэпсиэхпин бириэмэм тиийиэ суоҕа. 33Итэҕэллэринэн кинилэр бүтүн саарыстыбалары сууһараллара, кырдьыгы олохтууллара, Таҥара эрэннэрбитин ылаллара, хахай айаҕын хам туталлара, 34уот уорун уҕарытан умуруораллара, өргөстөөхтөн мүччү түһэллэрэ, мөлтөөн-ахсаан баран, хат күүһүрэн-уоҕуран кэлэллэрэ; сэриигэ, күүстээх буойун буолан, туора дойду сэриилэрин чугутан ыыталлара; 35дьахталлар өлбүт дьонноро тиллибиттэрин төттөрү ылаллара; сорохтор быдан ордук олоххо тиллээри, көҥүлтэн аккаастанан туран сору-муҥу көрөн өлөллөрө; 36сорохторун атаҕастыыллара, сынньаллара, сыабынан бохсон хараҥа хаайыыга быраҕаллара;[+] 37тааһынан тамнаан өлөрөллөрө, эрбиинэн эрбииллэрэ, накаастыыллара[*], батаһынан кэрдэллэрэ; кинилэр бараан, козел тириитэ таҥастаах атах-балай сылдьаллара, кыһалҕаҕа кыһарыйтаран, сойуолатан эрэйи-муҥу көрөллөрө. 38Бүтүн аан дойдутааҕар күндү дьон иччитэх сирдэринэн, хайаларынан, сир аҥхайдарынан, хаспахтарынан атах балай сылдьаллара.

39Кинилэр бука бары итэҕэллэринэн Таҥара биһирэбилин ситиспиттэрэ, ол гынан баран Кини эрэннэрбитин ылбатахтара; 40тоҕо диэтэххэ, Таҥара туох эрэ үчүгэйтэн үчүгэйи биһиэхэ бэлэмнээн, кинилэр эҥкилэ суох буолууну биһигинниин бииргэ ситиһэллэрин туһугар, барыта итинник буолбута[+].

### 12


Христос – биһиги итэҕэлбитин Төрүттээччи

1-2Онон биһиги эмиэ, тулабытыгар былыт курдук итинник хойуу туоһулардаах дьон, бары баттыгы санныбытыттан киэр быраҕан, атахтыыр аньыыны антах анньан, итэҕэлбит Төрүттээччитэ, Ситэрээччитэ Иисустан харахпытын араарбакка, бу барыахтаах күрэх суолбутунан тулуурдаахтык дьулуруйан иһиэҕиҥ. Кини, иннигэр күүтэр үөрүү туһугар[*] кириэскэ тиириллии[†] саатын-суутун тулуйан баран, Таҥара бүрүстүөлүн уҥа өттүгэр олорбута[+][+]. 3Онон эр сэниэҕит эстибэтин, күүстээх санааҕыт өһүллүбэтин туһугар, Кини аньыылаах дьон итиччэлээх атаҕастабылын тулуйбутун өйдүү-саныы сылдьыҥ[+].


Айыы Тойон таптыыр киһитин дьарыйар

4Эһиги, аньыыны утаран, хааҥҥытын тоҕор гына өссө турууласпакка да сылдьан,[+] 5Таҥара эһигини, оҕолорун, бөҕөргөтөн эппит тылларын умнубуккут. «Уолум! Айыы Тойон дьарыйарын өйдөө, аньыыгын саралаатаҕына, санааҕын түһэримэ;[+] 6Айыы Тойон таптыыр киһитин дьарыйар, ылынар уолун, ким да буоллун, таһыйар».

7Онон Кини эһигини дьарыйарын Аҕабыт биһигини иитэр-үөрэтэр дии санаан, тулуйар буолуҥ. Таҥара эһигини оҕолорум диир буолан дьарыйталыыр. Аҕа буойбат оҕото диэн баар дуо[+]? 8Оттон уолаттарын барыларын дьарыйтыырын курдук, эһигини дьарыйбат буоллаҕына, ол аата эһиги булумньу оҕолоргут, Кини оҕолоро буолбатаххыт.

9Бэл сиргэ баар аҕаларбыт дьарыйалларыттан куттанар эбит буоллахпытына, бараммат олоххо тиксэр туһугар, халлааҥҥа баар Аҕабытыгар өссө ордук бас бэриниэхтээхпит буолбат дуо? 10Сирдээҕи аҕаларбыт хайдах сөп диэбиттэринэн быстах кэмҥэ уодьугаммытын тардаллара, оттон бу Аҕабыт биһигини Бэйэтин курдук сибэтиэй гынаары, биһиэхэ туһалаах буоллун диэн үөрэтэр. 11Дьарыллыы маҥнай утаа кими да үөрдүбэт, хомотор эрэ гынан баран, дьарыллан көммүт дьон кэлин кырдьыктаах, эйэлээх олох өлгөм үүнүүтүн хомуйаллар.

12Онон, доҕотторуом, сэниэтэ эстибит илиигитин өрө көтөҕүҥ, мөлтөөбүт сүһүөххүтүн көннөрүҥ. 13Доҕолоҥнуур сүһүөххүт бүдүрүйбэтин, үтүөрэрин туһугар, көнө суолунан сылдьыҥ[+].

14Дьону барытын кытта эйэ-дэмнээх буоларга, сибэтиэй олохтонорго кыһаллыҥ; сибэтиэй олохтоммокко сылдьан, ким да Айыы Тойону көрүө суоҕа[+]. 15Ким да Таҥара илгэлээх үтүөтүттэн[†] маппатын курдук, хайаҕыт да «абалаах силистэн үүнэн содулу таһаарар, үгүс киһини буомурдар сүлүһүннээх үнүгэс кэриэтэ буолбатын» туһугар, бэйэҕитин болҕойуҥ;[+] 16эһиги ортоҕутугар Исав курдук биир аһылык иһин бастакы оҕо буолар быраабын атыылаабыт содур быһыылаах[†] эбэтэр Таҥараны билиммэт дьон баар буолбатын туһугар, бэйэҕитин көрүнүҥ[+]. 17Кэлин Исав төһө да алгыс ылыан баҕардар, аккаастаппытын билэҕит; төһө да хараҕын уутунан суунан туран көрдөстөр, оҥорбутун хайдах да уларытар кыаҕа суоҕа[*][+].


Таҥара саҥатын иһиттэххитинэ, киэр хайыһымаҥ

18Эһиги ыас хараҥаҕа силлиэ быыһыгар уотунан уһуура турар,[+] 19турба оонньуур тыаһа иһиллэр уонна Израиль норуота истэн баран салгыы саҥарбатыгар көрдөспүт куолаһа дуораһыйар, киһи тутан-хабан көрүөн сөптөөх хайатыгар[*] чугаһаан турар буолбатаххыт. ([+] 20Кинилэр «бу хайаны бэл кыыл да таарыйдаҕына, тааһынан быраҕыллан, эбэтэр оҕунан ытыллан өлүөхтээх» диэн сэрэтиититтэн чаҕыйбыттар[+]. 21Ити көстүүттэн оннооҕор Моисей[†] дьулайан: «Титирэс буолуохпар диэри куттанным», – диэбит.) 22Суох, эһиги Сион хайатыгар – Тыыннаах Таҥара куоратыгар, Халлааннааҕы Иерусалимҥа, аата ахса биллибэт Аанньалларга,[+] 23ааттара Халлааҥҥа суруллубут Таҥара бастакы уолаттарын өрөгөйдөөх Сиэркэбигэр, бар дьону сууттуур Судьуйаҕа – Таҥараҕа, ситэн-хотон эҥкилэ суох буолбут кырдьыксыт дьон тыыннарыгар,[+] 24саҥа сөбүлэһии Тиксиһиннэрээччитигэр – Иисуска уонна Кини аньыыттан ыраастыыр, Авель хаана эрэннэрэринээҕэр быдан ордугу эрэннэрэр Хааныгар – чугаһаатыгыт[+].

25Онон сэрэхтээх буолуҥ: Кини саҥарар кэмигэр киэр хайыһымаҥ. Кинилэр сиргэ саҥарааччыны истибэккэ, буруйдаммыттара, онон биһиги Халлаантан Саҥарааччыттан киэр хайыстахпытына, буруйдааһынтан, биллэн турар, куоппаппыт[+]. 26Ол кэннэ Кини сатарыыр саҥата иһиллэн сири дьигиһиппитэ, оттон билигин Кини: «Өссө биирдэ сири эрэ буолбакка, халлааны эмиэ дьигиһитиэм», – диэн бигэргэтэн этэр[+]. 27«Өссө биирдэ» диэн тыл, айыллыбыттан халбаҥнаабата эрэ ордон хааларын, оттон халбаҥныыра барыта уларыйарын көрдөрөр[+].

28Онон тулхадыйбат Саарыстыбаны ылар дьон биһиги Таҥараҕа махтана сылдьыах тустаахпыт уонна Киниэхэ сөбүлэтэр курдук, дириҥ ытыктабыллаахтык, Киниттэн толлон-торуттан туран сулууспалыахтаахпыт[+]. 29Тугу барытын имири сиир суостаах уот кэриэтэ эбээт биһиги Таҥарабыт!

### 13


Таҥараҕа сөбүлэтэр олох

1Доҕотторуом, эһиги бэйэ-бэйэҕитигэр бырааттыы тапталгыт уостары билбэтин[+]. 2Айан дьонун амарахтык көрсөр үгэһи өрүү умнумаҥ. Сорох ыалдьытымсах дьон бэйэлэрэ да билбэттэринэн Аанньаллары маанылаан тураллар[+]. 3Хаайыыга сытааччылары, бэйэҕит хаайыыга сытаргыт курдук, өйдүү сылдьыҥ; эрэйи-муҥу көрөөччүлэри, бэйэҕит эрэйдэнэ сылдьаргыт курдук, умнубат буолуҥ[+]. 4Кэргэннии олоххутун бука бары үрдүктүк тутуҥ, ыал дьон, бэйэ-бэйэҕитигэр бэриниилээх буолуҥ; содурдары, көссүүлэһээччилэри Таҥара дьүүллүөҕэ[+]. 5Харчы баҕатыгар ылларымаҥ, туох баардааххытынан дуоһуйуҥ. Кини «эйигин хаалларыам да, быраҕыам да суоҕа» диэн Бэйэтинэн этэн турар[+]. 6Ол иһин биһиги эрдээхтик этэбит: «Айыы Тойон миэхэ көмөлөһөр, онон мин туохтан да куттаныам суоҕа. Киһи миэхэ туох куһаҕаны оҥоруой?»[+]

7Таҥара тылын үөрэтэн эһигини көрбүт-истибит дьону өйдүү сылдьыҥ; кинилэр олорон ааспыт олохторун түмүгүн көрөн, итэҕэллэрин холобур туттуҥ[+]. 8Иисус Христос бэҕэһээ да, бүгүн да, үйэттэн үйэлэр тухары өрүү биир, уларыйбат[+]. 9Эҥин араас туора үөрэҕинэн үлүһүйүмэҥ; онон дьарыгырааччыларга туох да туһаны аҕалбатах аһы аһыахтааҕар, Таҥара илгэтинэн күүс-сэниэ киллэриммит ордук[+]. 10Бэл Скинияҕа[†] сулууспалааччылар ылан аһыыр бырааптара суох сиэртибэнньиктэрэ биһиэхэ баар эбээт. 11Аньыы иһин сиэртибэҕэ бэриллибит сүөһү хаанын архиерей[†] Сибэтиэйтэн Сибэтиэйгэ илдьэ киирэр, оттон этин түөлбэ тас өттүгэр таһааран уматаллар[+]. 12Ол иһин Иисус эмиэ дьону Бэйэтин Хаанынан ыраастаары, куорат тас өттүгэр өлбүтэ[+]. 13Онон, доҕотторуом, Кинини кытта бииргэ атаҕастанарбытын кэрэйбэккэ, түөлбэ тас өттүгэр Киниэхэ тахсыаҕыҥ[+]. 14Биһиги куруук олорор куораппыт манна суох эбээт – биһиги кэнэҕэски кэм куоратын көрдүүбүт. 15Таҥараҕа, Кини аатын айхаллыыр хайҕал тыл сиэртибэтин – этэр тылбытынан биэрэр бэлэхпитин Иисус көмөтүнэн тиһигин быспакка биэрэ туруоҕуҥ[+]. 16Итини тэҥэ үтүөнү оҥорору, хардарыта көмөлөсүһэри умнумаҥ – Таҥара итинник сиэртибэни сөбүлүүр.

17Салайааччыларгытыгар бас бэриниҥ, тугу этэллэрин истиҥ. Таҥара иннигэр отчуоттуохтаах дьон быһыытынан[†] кинилэр эһиги тускутугар утуйар ууларын умнан да туран кыһаллаллар. Эһиги истигэн буоллаххытына эрэ, кинилэр үөрэ-көтө сулууспалыахтара, оттон ыарырҕатан өрө тыына сылдьар буоллахтарына, ол эһиэхэ туох да туһаны аҕалыа суоҕа.

18Биһиги туспутугар үҥэ сылдьыҥ. Туохха да буоллун, барытыгар чиэһинэй буолуохпутун баҕарар буоламмыт, суобаспыт ыраас диэн биһиги эрэнэ саныыбыт[+]. 19Ордук Таҥара миигин эһиэхэ түргэнник төнүннэрэрин туһугар үҥэргитигэр көрдөһөбүн.


Алгыс

20Бараанын үөрүн улуу Маныыһытын – хаһан да көтүллүбэт сөбүлэһии кэс тылын Бэйэтин Хаанынан бигэргэппит Айыы Тойон Иисус Христоһу өлбүттэртэн тилиннэрбит Таҥара, эйэ-ил төрдө,[+] 21Бэйэтин көҥүлэ туоларын туһугар, эһигини бары үтүөҕэ салайыахтын, тугу сөбүлүүрүн эһиэхэ[*] Иисус Христоһунан ситэртэриэхтин. Киниэхэ үйэлэртэн үйэлэр тухары албан аат! Аминь[†].

22Бырааттарым, бу эһигини өйдөтөн эппиппин ылынаргытыгар көрдөһөбүн. Оннук элбэҕи да суруйбатым. 23Бырааппыт Тимофей босхоломмутун туһунан эһиэхэ үтүө сонуннаахпын. Сотору кэлэр күннээх буоллаҕына, кинини эһиэхэ илдьэ тиийиэҕим[+]. 24Салайааччыларгытыгар уонна сибэтиэйдэргэ[†] бука барыларыгар эҕэрдэтэ тириэрдиҥ. Италия христианнара эһиэхэ эҕэрдэ ыыталлар. 25Таҥара илгэлээх үтүөтэ[†] эһигинниин эҥээрдэһиэхтин. Аминь[†][*].

## Арыллыы

### Арыллыы

Арыллыы


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]


### 1


СИБЭТИЭЙ ИОАҤҤА АРЫЛЛЫЫ


Аан тыл

1Сотору кэминэн туох буолуохтааҕын кулуттарыгар биллэрээри Таҥара биэрбитин Иисус Христос арыйан көрдөрбүтүн туһунан кинигэ. Кини ону барытын Аанньалынан ыытан, кулутугар Иоаҥҥа биллэрбитэ[+]. 2Онон Иоанн Таҥара тылын, Иисус Христос туоһулаабыт кырдьыгын – тугу көрбүтүн барытын кэрэһилээн суруйда[+]. 3Бу билиҥҥини да, кэнэҕэһи да төлкөлүүр тыллары ааҕар киһи уонна кини ааҕарын истэн бу кинигэҕэ суруллубуту тутуһааччылар алгыстаахтар. Болдьохтоох кэм кэлэрэ чугаһаата[+].


Асиятааҕы[†] сэттэ сиэркэпкэ эҕэрдэ

4-5Асиятааҕы[†] сэттэ сиэркэпкэ Иоантан:

билигин да баар, урут да баар, кэлиэхтээх Таҥараттан уонна Кини бүрүстүөлүн иннигэр сылдьар сэттэ тыынтан итиэннэ сир ыраахтааҕыларын Улуу Баһылыгыттан, өлбүттэртэн бастакынан тиллибит кырдьыктаах туоһу Иисус Христостан эһиэхэ Таҥара илгэлээх үтүөтэ[†], илэ-эйэтэ тосхойо туруохтун! Киниэхэ, биһигини таптаан аньыыбытыттан-харабытыттан Бэйэтин Хаанынан сууйбукка[*],[+] 6Аҕатыгар Таҥараҕа анаан биһигини ыраахтааҕы, Таҥара үлэһитэ дьон оҥорбукка, үйэттэн үйэҕэ албан аат буолуохтун, Кини былааһа үйэлэр тухары туругура туруохтун! Аминь[†][+].

7«Көр бу, Кини былыты кытта кэлэн иһэр! Харахтаах эрэ барыта, бэл Кинини хараҕалыы аспыттар кытта, Кини кэлэрин көрүөхтэрэ; сир норуота барыта Кини иннигэр ытаан-соҥоон айманыаҕа». Дьиҥ чахчы оннук буолуоҕа, аминь.[†]

8«Мин Альфабын уонна Омегабын, төрүппүн итиэннэ бүтэр уһукпун»[*], – диир билигин да, урут да баар, кэлиэхтээх Айыы Тойон, Барытын Тутан Олорооччу.


Христоһу көрүү

9Мин, Иоанн, эһигини кытта бииргэ Иисус Христос туһугар эрэйдэнэр, Кини Саарыстыбатыгар кыттыгастанар, Киниэхэ тулуурдаахтык эрэнэр убайгыт, Таҥара тылын уонна Иисус Христоһу кэрэһиттээбитим иһин, Патмос диэн арыыга көскө ыытыллыбытым[+]. 10Айыы Тойон күнүгэр Сибэтиэй Тыын миэхэ сайан, кэннибэр турба дорҕоонун санатар улахан саҥаны истибитим: «Мин Альфабын уонна Омегабын, Бастакыбын уонна Тиһэхпин[*][+]. 11Тугу көрөргүн барытын кинигэҕэ суруйан Асиятааҕы сэттэ сиэркэпкэ: Эфескэ, Смирнаҕа, Пергамҥа, Фиатираҕа, Сардиска, Филадельфияҕа уонна Лаодикияҕа – ыыт», – диэбитэ ол саҥа.

12Ким миигинниин кэпсэтэрин көрөөрүбүн эргиллибитим – арай умайа турар сэттэ кыһыл көмүс сибэтиилинньик көстүбүтэ;[+] 13сэттэ сибэтиилинньик быыһыгар бэрбээкэйигэр тиийэр уһун таҥастаах, кыһыл көмүс өҥнөөх таҥаһынан түөһүн курдуу бааммыт Киһи Уолугар[†] майгыннаах баара[+]. 14Баттаҕа үрүҥ бараан түүтүнүү хаар маҥан этэ, хараҕа умайар уот төлөнүн санатара;[+] 15атаҕа кыһаҕа уһаарыллыбыт боруонса курдуга; куолаһа күүстээх күрүлгэн уута күрүлүүрүн санатара; 16уҥа илиитигэр сэттэ сулуһу тутан турара, уоһугар икки өттүнэн биилээх уһуктаах батастааҕа; сирэйэ халлаан оройугар турар күлүмнэс күн курдуга[+].

17Мин Кинини көрөн, өлбүттүү атаҕын аттыгар охтон түспүтүм. Кини, уҥа илиитин үрдүбэр ууран баран, эппитэ: «Куттаныма. Мин Бастакыбын уонна Тиһэхпин,[+] 18үйэттэн үйэлэр тухары баарбын. Өлбүтүм гынан баран, көр бу, аны үйэлэр тухары тыыннаахпын, аминь; аад уонна өлөр өлүү саарыстыбатын күлүүһүн тыла Миэхэ баар[+]. 19Онон тугу көрбүккүн, уонна билигин баары да, бу кэнниттэн туох буолуохтааҕын да барытын суруй. 20Мин уҥа илиибэр көрбүт бу сэттэ сулуһуҥ итиэннэ сэттэ кыһыл көмүс сибэтиилинньик кистэлэҥ суолталара маннык: сэттэ сулус сэттэ сиэркэп Аанньаллара буолаллар, оттон бу көрбүт сэттэ сибэтиилинньигиҥ сэттэ сиэркэп буолар».

### 2


Эфескэ илдьит

1Эфес[*] сиэркэбин Аанньалыгар суруй:

«Уҥа илиитигэр сэттэ сулуһу Тутан Турааччы, сэттэ кыһыл көмүс сибэтиилинньик быыһынан Хаамааччы маннык этэр:[+] 2Эн бары дьайыыгын, сыралаах үлэҕин, кытаанах тулуургун билэбин; содур дьону кыайан тулуйбаккын, Апостол[†] буолбатах эрээрилэр, Апостолларбыт[†] дэнээччилэри тургутан көрөн, сымыйаларын арыйбыккын эмиэ билэбин[+]. 3Эн эрэйи эҥээргинэн тэлэҥҥин, бөҕө тулуурдаммытыҥ, Мин аатым туһугар элбэх сыраҕын биэрэн туран үлэлээбитиҥ, ол үрдүнэн эр сэниэҥ эстибэтэҕэ. 4Арай биири утарардаахпын: эн маҥнайгы тапталгын сүтэрдиҥ. 5Онон хантан түспүккүн өйдөө, уонна аньыыгын-буруйгун билинэҥҥин, маҥнай утаа оҥорбут дьайыыларгын оҥор. Аньыыгын билинэн кэмсиммэтэххинэ, бэрт сотору эйиэхэ тиийэммин, сибэтиилинньиккин турар сириттэн сыҕарытыам. 6Ол эрээри хайгыырдаахпын: эн эмиэ Мин курдук николаиттар дьайыыларын абааһы көрөҕүн.

7Тыын сэттэ сиэркэпкэ тугу этэрин истэр кулгаахтаах иһиттэҕэ буолуохтун. Кыайыылаахха Таҥара ырайыгар үүнэн турар олох Аал луук маһын отонуттан сиирин көҥүллүөм»[+].


Смирнаҕа илдьит

8Смирна[*] сиэркэбин Аанньалыгар суруй:

«Бастакы уонна Тиһэх, өлөн баран Тиллибит маннык этэр:[+] 9Эн бары дьайыыгын, эрэйи-муҥу көрөргүн, дьадаҥыгын (дьиҥэр эн баайгын), иудейдарбыт дэнээччилэр эйигин холуннаралларын билэбин; кинилэр иудейдар буолбатахтар, сатана муспут дьонноро буолаллар[+]. 10Тулуйуохтаах эрэйгиттэн куттаныма. Адьарай эһигини холоон көрөөрү, сороххутун хаайыыга бырахтарыаҕа. Уон күн устата эһиги эрэйи-муҥу көрүөххүт. Өлүөххэр диэри, Миэхэ бэриниилээх буол, оччоҕо Мин эйиэхэ кыайыыҥ иһин Олох мэнньиэһин биэриэҕим[+].

11Тыын сэттэ сиэркэпкэ тугу этэрин истэр кулгаахтаах иһиттэҕэ буолуохтун: кыайыылаахха иккиһин өлөр куттал суоһаабат»[+].


Пергамҥа илдьит

12Пергам[*] сиэркэбин Аанньалыгар суруй:

«Икки өттүнэн сытыы биилээх батастаах манныгы этэр:[+] 13эн бары дьайыыгын билэбин. Төһө да эн сатана бүрүстүөлэ турар сиригэр олордоргун, Мин ааппын түһэн биэрбэтэҕиҥ, бэл эһиэхэ – сатана олорор сиригэр – эрэллээх кэрэһиппин Антипаны өлөрбүт күннэригэр Миэхэ итэҕэлгиттэн аккаастамматаҕыҥ. 14Ол гынан баран утарардаахпын: Израиль уолаттарын аньыыга уккуйар туһуттан, кинилэри эмэгэккэ туттуллубут аһы аһыырга, содурдук быһыыланарга[†] кучуйардыы Валаагы үөрэппит Валаам үөрэҕин тутуһааччылар итиннэ эйиэхэ бааллар[+]. 15Ону сэргэ, Мин абааһы көрөрбүн, николаиттар үөрэтиилэрин тутуһааччылар эмиэ эйиэхэ бааллар[+]. 16Аньыыгын билин; билиммэтэххинэ, бэрт сотору эйиэхэ тиийэммин уоспар баар батаһынан кинилэри кытта кыргыһыам[+].

17Тыын сэттэ сиэркэпкэ тугу этэрин истэр кулгаахтаах иһиттэҕэ буолуохтун: кыайыылаахха кистэммит мааннаттан[†] амсатыам, саҥа аат суруллан сылдьар үрүҥ тааһын туттарыам; тааһы ылар киһиттэн ураты атын ким да ол ааты билбэт»[+].


Фиатираҕа илдьит

18Фиатира[*] сиэркэбин Аанньалыгар суруй:

«Умайар уот төлөнүн курдук харахтаах, күлүмүрдэс боруонса курдук атахтаах Таҥара Уола маннык этэр:[+] 19эн бары дьайыыгын, тапталгын, үлэҕин, итэҕэлгин, кытаанах тулуургун итиэннэ кэлиҥҥи дьайыыларыҥ маҥнайгыларгынааҕар ордук улаханнарын билэбин. 20Ол эрээри утарардаахпын: пророкпун[†] дэнэр Иезавель диэн дьахтар Мин кулуттарбын муннаран содурдук быһыыланарга, кэрэх аһылыгар эмэгэккэ туттуллубут аһы аһыырга үөрэтэрин бопсубаккын[+]. 21Содур быһыытын билинэригэр бириэмэ биэрбитим үрдүнэн, билиммэтэ[+]. 22Онон кинини ыарыһах гынан, ороҥҥо-тэллэххэ быраҕыам, оттон аньыыны оҥорсубут дьонун, кини содур дьайыыларыттан тэйбэтэхтэринэ, улуу кутурҕаҥҥа тиксэриэм. 23Оҕолорун эмиэ имири эһитэлиэм; оччоҕо сиэркэп эрэ барыта Мин киһи сүрэҕин-быарын Курдат Көрөөччү буоларбын билиэҕэ. Хас биирдиигитигэр тугу оҥорбуккутунан көрөн төлүөм[+].

24Оттон эһиэхэ уонна Фиатираҕа баар атын дьоҥҥо, ити үөрэҕи батыспатахтарга, „сатана дириҥ далайа“ диэн тугу ааттыылларын билбэтэхтэргэ, этэбин: атын ханнык да сүгэһэри эһиэхэ сүктэриэм суоҕа; 25арай кэлиэхпэр диэри, туох баардааххытын ыһыктымаҥ[+].

26Кыайыылаахха, тиһэҕэр диэри Мин көҥүлбүн толорооччуга, норуоттары баһылыыр былааһы биэриэҕим[+]. 27Оччоҕо кинилэри тимир торуосканан салайыаҕа, туой көһүйэлэри тоҕута сынньар курдук, үлтүрүтүөҕэ. Норуоттары баһылыыр былааһы Мин Аҕабыттан хайдах ылбыппыный да, кыайыылаахха эмиэ ол курдук биэриэҕим; 28итиэннэ киниэхэ сарсыардааҥҥы сулуһу туттарыаҕым. 29Тыын сэттэ сиэркэпкэ тугу этэрин истэр кулгаахтаах иһиттэҕэ буолуохтун»[+].

### 3


Сардиска илдьит

1Сардис[*] сиэркэбин Аанньалыгар суруй:

«Таҥара сэттэ тыынын кытта сэттэ сулуһу Тутан Турааччы маннык этэр: эн бары дьайыыгын билэбин – тыыннаах курдук ааттааххын-суоллааххын эрээри, дьиҥэр, өлбүккүн[+]. 2Мин көрдөхпүнэ, эн суолуҥ-ииһиҥ Таҥарам иннигэр эҥкилэ суох буолбатах эбит. Онон уһугун, туох ордон хаалбытын ситэри өлө илигинэ, бөҕөргөт. 3Тугу ылыммыккын, тугу истибиккин өйдөө; ону барытын тутуһан туран аньыыгын билин. Уһуктубатаххына, уоруйах курдук сэрэппэккэ, тиийиэҕим; хайа кэмҥэ тиийэрбин билиэҥ да суоҕа[+].

4Ол эрээри итиннэ эйиэхэ, Сардиска, таҥаһын киртиппэтэх хас да киһи баар; кинилэр толору холоонноох дьон быһыытынан[†] Миигин кытта үрүҥ таҥастаах хаамсыахтара[+]. 5Кыайыылаах үрүҥ таҥаһы таҥныаҕа; Мин кини аатын-суолун олох кинигэтиттэн сотуом суоҕа, кини аатын Аҕам иннигэр, Аҕам Аанньалларын иннилэригэр бигэргэтиэҕим[+].

6Тыын сэттэ сиэркэпкэ тугу этэрин истэр кулгаахтаах иһиттэҕэ буолуохтун»[+].


Филадельфияҕа илдьит

7Филадельфия[*] сиэркэбин Аанньалыгар суруй: «Сибэтиэй, Кырдьыктаах, Давид[†] күлүүһүн тылын Илдьэ Сылдьааччы, (Кини аспытын – ким да сабыа суоҕа, саппытын – ким да аһыа суоҕа) этэр: 8Эн бары дьайыыгын билэбин; көр бу, Мин эйиэхэ ааны тэлэччи астым, ким да бу ааны төттөрү сабар кыаҕа суох; күүһүҥ кыра да буоллар, Мин этэр тылбын тутустуҥ, Мин ааппыттан аккаастамматыҥ. 9Бу, сатана муспут дьонун, иудейдарбыт дэнээччилэри (дьиҥэр, кинилэр иудейдар буолбатахтар, сымыйалара), көр бу, кэлэн атаххар сүгүрүйэр оҥортоотохпуна, Мин эйигин таптыырбын билиэхтэрэ[+]. 10Тулуурдаах буол диэн эппиппин толорбутуҥ иһин, сир үрдүгэр олорооччулары барыларын тургутаары, бүтүн аан дойдуга ааҥнаан кэлэр ыарахан кэмҥэ Мин эйигин араҥаччылыам[+]. 11Көр бу, Мин сотору кэлиэм; онон ким да эйигиттэн мэнньиэскин мүччү туттаран ылбатын туһугар, туох баардааххын ыһыктыма[+]. 12Кыайыылааҕы Таҥарам Дьиэтин[†] тирэх баҕаната оҥостуоҕум, оччоҕо кини онтон хаһан даҕаны киэр тахсан барыа суоҕа. Мин киниэхэ Таҥарам аатын уонна халлаантан Таҥарабыттан түһэр Таҥарам куоратын, саҥа Иерусалим аатын итиэннэ Бэйэм саҥа ааппын суруйуом[+].

13Тыын сэттэ сиэркэпкэ тугу этэрин истэр кулгаахтаах иһиттэҕэ буолуохтун»[+].


Лаодикияҕа илдьит

14Лаодикия[*] сиэркэбин Аанньалыгар суруй:

«Эрэллээх, дьиҥ кырдьыктаах Туоһу, Таҥара тугу айбытын барытын төрдө-төрүөтэ Аминь[†] маннык этэр:[+] 15эн бары дьайыыгын билэбин: эн тымныыта да, итиитэ да суоххун. Оо, арай тымныы дуу, итии дуу эбитиҥ буоллар! 16Ону баара сылааскын эрэ, итиитэ да, тымныыта да суоххун, онон Мин эйигин уоспуттан төлө ыһан таһаарыам. 17„Баайбын, дэлэйдик олоробун, аны туохпунан да тутайбаппын“, – дэнэҕин даҕаны, дьиҥэр, дьоло суоххун, муҥнааххын, дьадаҥыгын, хараҕа суоххун, сыгынньаххын билбэккин[+]. 18Онон байар туһугар Миигиттэн уокка ыраастаммыт кыһыл көмүһү, уонна таҥнаргар, сыгынньах сылдьарыҥ көстөн саакка-суукка киирбэтиҥ туһугар, маҥан таҥаһы атыылаһаргар, көрөр туһугар хараххын мааһынан сотторгор сүбэлиибин[+]. 19Таптыыр дьоммун, итэҕэстэрин көрдөрөн туран, дьарыйабын, онон дьаныардаах буол, аньыыгын билин[+]. 20Бу кэлэн ааҥҥытын тоҥсуйа турабын; ким Мин саҥабын истэн аанын аспыкка дьиэтигэр киирэммин, киэһээҥҥи аһылыгар олорсуом, кини эмиэ Миигин кытта бииргэ олорсуо[+]. 21Кыайыылааҕы Бэйэбин кытта бүрүстүөлбэр олордуом; Мин кыайан-хотон Аҕабын кытта, Аҕам бүрүстүөлүгэр олорбутум курдук, кыайыылаах эмиэ Миигинниин бииргэ олорсуо[+].

22Тыын сэттэ сиэркэпкэ тугу этэрин истэр кулгаахтаах иһиттэҕэ буолуохтун»[+].

### 4


Иоанн бүрүстүөлгэ олорор Таҥараны көрөр

1Бу кэнниттэн көрбүтүм, арай халлааҥҥа аан аһыллан турара. Били урут истибит турба дорҕоонун санатар саҥам эмиэ иһиллэн: «Манна үөһэ таҕыс, бу кэнниттэн туох буолуохтааҕын эйиэхэ көрдөрүөм», – диэн ыҥырбыта[+]. 2Сонно миэхэ Сибэтиэй Тыын сайбытыгар, мин халлааҥҥа бүрүстүөл турарын уонна ол бүрүстүөлгэ Ким эрэ олорорун көрбүтүм[+]. 3Бүрүстүөлгэ Олорооччу яспис уонна сардис сарыалынан сыдьаайа сырдыыра, бүрүстүөлү тула кустук түһэн изумруд өҥүнэн суһумнуура. 4Көрдөхпүнэ, тулатыгар өссө сүүрбэ түөрт бүрүстүөл турара, ол бүрүстүөллэргэ сүүрбэ түөрт ытык кырдьаҕас олороро. Кинилэр үрүҥ таҥастаахтара, төбөлөрүгэр кыһыл көмүс мэнньиэстээхтэрэ[+]. 5Бүрүстүөлтэн чаҕылҕан чаҕылыйара, этиҥ этэрэ, саҥа-иҥэ иһиллэрэ. Бүрүстүөл иннигэр Таҥара сэттэ тыына буолар сэттэ сибэтиилинньик умайа турара,[+] 6курустаал курдук дьэп-дьэҥкир өстүөкүлэ муора килбэйэ сытара; бүрүстүөл ортотугар да, тулатыгар да – иннигэр-кэннигэр элбэх харахтаах түөрт харамай баара[+].

7Бастакы харамай хахайга, иккис харамай оҕуска майгынныыра, үһүс киһи курдук сирэйдээҕэ, төрдүс көтөн иһэр хотойу санатара. 8Бу түөрт харамай биирдии бэйэлэрэ эргиччи алталыы кынаттаахтара, ис өттүлэрэ бүтүннүү харах этэ. Кинилэр түүннэри-күннэри тохтоло суох: «Билигин да баар, урут да баар, кэлиэхтээх Айыы Тойон Таҥара, Барытын Тутан Олорооччу – сибэтиэй, сибэтиэй, сибэтиэй!» – диэн ыллыыллара.

9Харамайдар бүрүстүөлгэ Олорооччуну, үйэлэр тухары Тыыннааҕы айхаллаан, ытыктаан туран махтанан ыллаатахтарына, 10сүүрбэ түөрт ытык кырдьаҕас бүрүстүөлгэ Олорооччу иннигэр сөһүргэстии түһэн үйэлэр тухары Тыыннаахха сүгүрүйэллэрэ уонна мэнньиэстэрин устан бүрүстүөл иннигэр уура-уура этэллэрэ: 11«Дьиҥ сөп, Айыы Тойон, Эн албан ааты, үрдүк чиэһи ыларыҥ, модун кыаххын айхаллатарыҥ – барытын Эн айбытыҥ, барыта Эн көҥүлгүнэн баар буолбута, Эн көҥүлгүнэн айыллыбыта»[+].

### 5


Сэттэ бэчээттээх кинигэ уонна Бараан Оҕото[†]

1Бүрүстүөлгэ Олорооччу уҥа илиитигэр иһэ-таһа суруктаах, сэттэ сиринэн эпсэри бэчээттээх кинигэни көрбүтүм[+]. 2Онтон көрдөхпүнэ, арай биир сүдү күүстээх Аанньал: «Бу кинигэни бэчээтин көтүрэн арыйар кыахтаах ким баарый?» – диэн ньиргиэрдээх куолаһынан ыйыппыта. 3Онуоха халлааҥҥа да, сиргэ да, сир анныгар да бу кинигэни арыйан иһин көрөр кыахтаах ким да көстүбэтэҕэ. 4Кинигэни арыйан ааҕар, муҥ саатар иһигэр туох баарын көрөр кыахтаах ким да көстүбэтэҕиттэн мин уйа-хайа суох ытаабытым. 5Ытык кырдьаҕастартан биирдэстэрэ миэхэ туһаайан эппитэ: «Ытаама. Көр эрэ ол, Иуда аҕатын ууһуттан төрүттээх хахай, Давид[†] силиһэ, кыайыылаах таҕыста, онон кини бу кинигэни арыйар, сэттэ бэчээтин төлөрүтэр кыахтаах»[+].

6Онно көрө түспүтүм, арай бүрүстүөлү тула турар түөрт харамай уонна ытык кырдьаҕастар ортолоругар толук туттуллан өлөрүллүбүт курдук дьүһүннээх, сэттэ муостаах, Таҥара сири-дойдуну тилийэ ыыппыт сэттэ тыына буолар сэттэ харахтаах Бараан Оҕото[†] турара[+]. 7Кини баран бүрүстүөлгэ Олорооччу уҥа илиититтэн кинигэни ылбыта. 8Кинигэни ылбытыгар түөрт харамай уонна сүүрбэ түөрт ытык кырдьаҕас Кини иннигэр сөһүргэстии түспүттэрэ; кинилэр хас биирдиилэрэ арфалаах уонна кыһыл көмүс иһиккэ толору кутуллубут үчүгэй сыттаах фимиамнаах этилэр (фимиам – сибэтиэйдэр[†][*] үҥүүлэрэ)[+]. 9Кинилэр хаһан да ыллана илик саҥа ырыаны ыллаабыттара: «Эн бааргын кинигэни ылар, бэчээтин төлөрүтэр Улуу Кыахтаах! Эн толук сиэртибэ буолбутуҥ, хас биирдии биис уустан, тылтан, норуоттан, омуктан биһигини[*] Таҥараҕа анаан Хааҥҥынан толуйбутуҥ,[+] 10Таҥарабытыгар анаан биһигини ыраахтааҕы, Таҥара үлэһитэ оҥорбутуҥ – онон биһиги сир үрдүгэр ыраахтааҕылыахпыт»[*][+].

11Онтон бүрүстүөл, түөрт харамай уонна ытык кырдьаҕастар тула көй элбэх Аанньал баарын көрбүтүм, саҥаларын-иҥэлэрин истибитим; ахсааннара үтүмэн-үгүс, аата-ахса биллибэт этэ[+]. 12«Сиэртибэҕэ бэриллибит Бараан Оҕото муҥутуур кыаҕы, балысхан баайы, муударай өйү, модун күүһү, үрдүк чиэһи, албан-ааты, алгыһы ылара сөрү-сөптөөх!» – дэһэр күүстээх саҥалара дуораһыйан иһиллэрэ[+]. 13Онтон иһиттэхпинэ, халлааҥҥа да, сиргэ да, сир анныгар да, муораҕа да баар – айыллыбыт эрэ барыта: «Бүрүстүөлгэ Олорооччуга уонна Бараан Оҕотугар үйэттэн үйэҕэ алгыс, үрдүк чиэс, албан аат буолуохтун, Кинилэр баһылыыр былаастара туругура туруохтун!» – диэн этэрэ[+]. 14Түөрт харамай эмиэ «Аминь[†]!» дэспитэ, сүүрбэ ордугуна түөрт ытык кырдьаҕас сөһүргэстии түһэн үйэлэр тухары Тыыннаахха сүгүрүйбүтэ[+].

### 6


Алта бэчээт

1Онтон көрбүтүм Бараан Оҕото[†] сэттэ бэчээттэн бастакытын төлөрүтэн ылбыта, онуоха түөрт харамайтан биирдэстэрэ сүллэр этиҥ куолаһынан: «Кэлэҥҥин көр![*]» – диир саҥата иһиллибитэ[+]. 2Көрбүтүм – арай үүт маҥан ат кэлэн турара; ону миинэн олорооччу ох саалааҕа, киниэхэ төбөтүгэр мэнньиэс кэтэрпиттэрэ, онон кини кыайыылаах-хотуулаах сиэринэн өссө да кыайардыы-хотордуу тахсан барбыта.

3Онтон иккис бэчээти төлөрүппүтүгэр иккис харамай: «Кэлэҥҥин көр!» – диэн ыҥырар саҥатын истибитим. 4Онуоха кугас ат тахсан кэлбитэ; ол аты миинэн олорооччуга сиртэн эйэни мэлитэн ылар, дьону-сэргэни бэйэ-бэйэлэрин сэймэктэһиннэрэр көҥүл бэриллибитэ, илиитигэр сүүнэ улахан саабылаан батас туттарыллыбыта[+].

5Онтон үһүс бэчээти төлөрүппүтүгэр үһүс харамай: «Кэлэҥҥин көр!» – диир саҥатын истибитим. Көрбүтүм – арай хара ат турара; ол аты миинэн олорооччу илиитигэр ыйааһын биэтэҥнии сылдьара. 6Иһиттэхпинэ, түөрт харамай быыһыттан: «Биир динарийга[†] – мээрэй эрэ сэлиэһинэй, биир динарийга[†] – үс мээрэй эрэ дьэһимиэн. Олива арыытын уонна виноград арыгытын көҕүрэтимэҥ», – диир саҥа иһиллибитэ[+].

7Онтон төрдүс бэчээти төлөрүппүтүгэр төрдүс харамай: «Кэлэҥҥин көр!» – диир саҥатын истибитим. 8Көрбүтүм – арай күөх буурул ат турара, аты миинэн олорооччу аата «Өлөр Өлүү» диэн этэ, кинини үөдэн түгэҕэ батыһан иһэрэ; киниэхэ сир үрдүн түөрт гыммыттан биирин батаһынан кырган, суту сатыылатан, өлүүлээх сутулу туруоран, сир үрдүгэр баар адьырҕа кыылынан кыдыйтаран имири эһэр кыах бэриллибитэ.

9Онтон бэһис бэчээти төлөрүппүтүгэр сиэртибэнньик анныгар баар дьон дууһаларын көрбүтүм. Ол – Таҥара тылын биллэрбиттэрин, туоһулаабыттарын иһин, өлөрүллүбүт дьон дууһалара этэ[+]. 10Кинилэр: «Оо, Сибэтиэй, Кырдьыктаах Улуу Баһылык, хаһааҥҥа диэри бу сир үрдүгэр олорооччулары дьүүллээбэккин, биһиги хааммытын иэстэспэккин?» – диэн үөгүлэһэр саҥалара иһиллибитэ[+]. 11Онуоха хас биирдиилэригэр маҥан таҥаһы биэрбиттэрэ, итиэннэ бииргэ үлэлээбит дьонноро, биир итэҕэллээх бырааттара эмиэ өлөрүллэн, кинилэр ахсааннарын ситэриэхтэригэр диэри, кыратык кэтэһэ түһэллэригэр эппиттэрэ[+].

12Онтон алтыс бэчээти төлөрүппүтүгэр көрбүтүм, арай сүдү күүстээх сир хамсааһына буолбута, күн өлөн кутурҕан таҥаһын курдук хараара өспүтэ, толору ый хаан курдук кытарбыта;[+] 13күүстээх тыал илигирэттэҕинэ, ситэ буспатах смоковница[†] отоно сиргэ тохторун курдук, халлаан сулустара сиргэ сууллубуттара. 14Халлаан түрбэ курдук түүрүллэ түһээт, сүтэн хаалбыта, хас хайа, хас арыы барыта турар сириттэн халбарыйбыта[+]. 15Сир ыраахтааҕылара, үрдүк сололоохтор, баайдар, сэрии тойотторо, кыахтаахтар-күүстээхтэр итиэннэ кулут да, көҥүл да дьон – бары хайа хаспахтарыгар, хапчааннарыгар хорҕойон баран, 16хайаларга, сымара таастарга туһаайан: «Биһиги үрдүбүтүгэр сууллуҥ, биһигини бүрүстүөлгэ Олорооччу хараҕыттан, Бараан Оҕотун уоруттан саһыарыҥ! – диэн үөгүлэспиттэрэ. –[+] 17Кини уордайар улуу күнэ тирээн кэллэ; оо, ким ону тулуйуо баарай?»[+]

### 7


Израиль 144 000 киһитэ

1Бу кэнниттэн көрбүтүм – сир түөрт муннугар түөрт Аанньал, сиргэ да, муораҕа да, хайа да маска тыалырбатын диэн, сир түөрт тыалын тутан тураллара. 2Онтон тус илин диэкиттэн, күн тахсар сириттэн, атын Аанньал Тыыннаах Таҥара бэчээтин туппутунан, өрө дабайан иһэрин көрбүтүм. Кини сири, муораны буортулуур кыах бэриллибит түөрт Аанньалыгар туһаайан дорҕоонноох куолаһынан: 3«Таҥарабыт кулуттарын сүүстэригэр бэчээт ууруохпутугар диэри, сиргэ да, муораҕа да, маска да буортуну оҥорумаҥ», – диэн саҥаран дуораһыппыта[+]. 4Онтон иһиттэхпинэ, бэчээт бэлиэлээхтэр ахсааннара Израиль бары аҕатын сүүс түөрт уон түөрт тыһыынча киһи буолбута:

5Иуда ууһуттан уон икки тыһыынча киһи,

Рувим ууһуттан уон икки тыһыынча,

Гад ууһуттан эмиэ уон икки тыһыынча киһи,

6Асир ууһуттан уон икки тыһыынча,

Неффалим ууһуттан уон икки тыһыынча,

Манассия ууһуттан уон икки тыһыынча,

7Симеон ууһуттан уон икки тыһыынча,

Левий ууһуттан уон икки тыһыынча,

Иссахар ууһуттан уон икки тыһыынча,

8Завулон ууһуттан уон икки тыһыынча,

Иосиф ууһуттан уон икки тыһыынча,

Вениамин ууһуттан уон икки тыһыынча киһи бэчээттэммитэ.


Норуот аайыттан үтүмэн үгүс киһи

9Онтон көрбүтүм, арай ким да ситэн аахпат үтүмэн үгүс киһитэ хас биирдии омуктан, биис уустан, норуоттан, тылтан кэлэн бүрүстүөл уонна Бараан Оҕотун иннигэр маҥан таҥаһы таҥнан, пальма лабааларын тутан тураллара[+]. 10Кинилэр: «Бүрүстүөлгэ олорор Таҥарабыт уонна Бараан Оҕото[†] биһигини быыһаатылар!» – диир дуорааннаах саҥалара ньиргийэн иһиллэрэ[+]. 11Аанньаллар бары бүрүстүөлү, ытык кырдьаҕастары уонна түөрт харамайы тулалаан тураллара, бүрүстүөл иннигэр сөһүргэстээн туран, Таҥараҕа бокулуон уураллара[+]. 12«Аминь[†]! Дьиҥ чахчы биһиги Таҥарабыт үйэттэн үйэҕэ алгыстаах, албан ааттаах, муударай. Киниэхэ махтал уонна чиэс буолуохтун, Кини былааһа, модун кыаҕа үйэттэн үйэҕэ туругура туруохтун! Аминь!»[†] – диир саҥалара эҥсиллэн иһиллэрэ[+].

13Онтон кырдьаҕастартан биирдэстэрэ миигиттэн: «Бу маҥан таҥастаах дьон кимнээҕий, хантан кэлбиттэрэй?» – диэн ыйыппыта. 14Мин киниэхэ: «Тойонуом, эн билэҕин», – диэн хоруйдаабытым. Онуоха эппитэ: «Бу улуу кутурҕантан кэлбит дьон, кинилэр таҥастарын Бараан Оҕотун Хааныгар сууйан туртаппыттара[+]. 15Ол иһин кинилэр билигин Таҥара бүрүстүөлүн иннигэр сылдьаллар, түүннэри-күнүстэри Киниэхэ Дьиэтин иһигэр сулууспалыыллар; бүрүстүөлгэ Олорооччу кинилэргэ Бэйэтинэн халыҥ хахха, суон дурда буолуоҕа. 16Аччыктыыр-утатар диэни аны хаһан да билиэхтэрэ суоҕа, күн уота кинилэри охсуо суоҕа, сыралҕан куйаас сырайыа суоҕа;[+] 17бүрүстүөл ортотугар баар Бараан Оҕото[†] кинилэргэ Маныыһыт буолан, өлбөт мэҥэ уутун дьүүктэтигэр сирдээн илдьиэҕэ. Таҥара кинилэр харахтарын уутун хас биирдии таммаҕын сотуоҕа»[+].

### 8


Сэттис бэчээт уонна кыһыл көмүс хадьыыла

1Бараан Оҕото[†] сэттис бэчээти төлөрүппүтүгэр халлаан чаас аҥаарын кэриҥэ им-дьим буола иһийэн хаалбыта[+]. 2Онтон көрдөхпүнэ, Таҥара иннигэр турааччы сэттэ Аанньалга сэттэ үрэр турбаны туттарбыттара[+]. 3Аны биир атын Аанньал кэлэн, кыһыл көмүс хадьыыланы туппутунан сиэртибэнньик иннигэр турбута; бары сибэтиэйдэр[†] үҥэр үҥүүлэрин кытта холбуу бүрүстүөл иннинээҕи кыһыл көмүс сиэртибэнньиккэ уурдун диэн киниэхэ элбэх фимиамы биэрбиттэрэ[+]. 4Фимиам буруота сибэтиэйдэр[†] үҥүүлэрин кытта бииргэ Аанньал илиититтэн үөһэ диэки Таҥара иннигэр унаарыйа устан тахсыбыта[+]. 5Аанньал хадьыылатын сиэртибэнньиктэн ылбыт уотунан толорон баран, сиргэ таҥнары сүөкээбитэ – сонно тута сиргэ саҥа-иҥэ ньамаласпыта, этиҥ этэн ньириһиппитэ, чаҕылҕан чаҕылыйбыта, сир хамсааһына буолбута[+].


Маҥнайгы түөрт турба

6Онтон сэттэ турбалаах сэттэ Аанньал турбаларын үрэргэ бэлэмнэммиттэрэ.

7Бастакы Аанньал турбатын үрбүтүгэр хаан булкаастаах уоттаах тобурах сиргэ түһэн, мас үс гыммыт биирэ хара хоруонан көрбүтэ, үүнэн турбут күөх от бүтүннүү умайбыта[+].

8Иккис Аанньал турбатын үрбүтүгэр сүдү улахан хайа курдук туох эрэ умайан күүдэпчилэммитинэн муораҕа сууллан, муора үс гыммыт биирэ хааҥҥа кубулуйбута,[+] 9муораҕа олохтоох харамай үс гыммыт биирэ өлбүтэ, уста сылдьыбыт хараабыллар үс гыммыт биирдэрэ тимирбитэ.

10Үһүс Аанньал турбатын үрбүтүгэр халлаантан сүүнэ улахан сындыыс сулус, умайа сылдьар уот курдук, өрүстэр үс гыммыт биирдэригэр уонна сир тымырыгар түспүтэ[+]. 11Бу сулус аата Сытыган Эрбэһин диэн; уу үс гыммыт биирэ аһыйан, ону иһэн элбэх киһи өлбүтэ.

12Төрдүс Аанньал турбатын үрбүтүгэр күн үс гыммыт биирэ, ый үс гыммыт биирэ, сулустар үс гыммыт биирдэрэ эмсэҕэлээн, үс гыммыт биирдэрэ хараара өлбүтэ; уһун күн үс гыммыт биирин тухары сырдык суох буолбута, түүн эмиэ биир оннуга[+].

13Онтон көрдөхпүнэ, халлаан хабайар хаба ортотунан биир Аанньал[*] көтөн иһэн: «Субу турбатын үрүөхтээх үс атын Аанньал турбата тыаһаатаҕына, сир үрдүгэр олорооччуларга сор-муҥ, сор-муҥ, сор-муҥ буолуо!» – диэн саҥаран сатарыппыта.

### 9


Бэһис турба

1Бэһис Аанньал турбатын үрбүтүгэр көрбүтүм, арай халлаантан сиргэ сулус түспүтэ, бу сулуска түгэҕэ биллибэт дириҥ аҥхай айаҕын аһар күлүүс тыла бэриллибитэ[+]. 2Кини аҥхай айаҕын аспытыгар ол иһиттэн, сүүнэ оһохтон тахсар курдук, өһөх буруо өрө оргуйбута; күн будулуйа өһөн, салгын ыыс-быдаан буруо буолан хаалбыта. 3Күдэрик быыһыттан сиргэ буор аһыҥа үөрэ өрө анньан тахсыбыта; бу буор аһыҥаҕа сир үрдүгэр баар сүлүһүннээх ооҕуй курдук киһини тигэр кыах бэриллибитэ[+]. 4Сир үрдүгэр үүнэн турар хайа да оту, үүнээйини, ханнык да маһы буортулаама, арай сүүһүгэр Таҥара бэчээтэ суох дьону эрэ эмсэҕэлэт диэн буор аһыҥаҕа этиллибитэ[+]. 5Онон дьону өлөрбөккө эрэ, биэс ый устата сордуур-муҥнуур кыах киниэхэ бэриллибитэ; оннук сордоотоҕуна, киһи, сүлүһүннээх ооҕуй тиктэҕинэ, эрэйдэнэрин курдук, эрэйдэнэрэ. 6Ол күннэргэ дьон өлөр өлүүнү көрдүөхтэрэ да, кыайан булуохтара суоҕа, өлүөхтэрин баҕарыахтара да, өлөр өлүү кинилэртэн куота көтөн биэриэҕэ.

7Көстөр көрүҥүнэн буор аһыҥа кыргыһыыга киирээри бэлэм турар сылгы курдуга; баһыгар кыһыл көмүскэ маарынныыр хоруоналаахха дылыта, киһи сирэйин курдук сирэйдээҕэ, 8дьахтар баттаҕын курдук баттахтааҕа, тииһэ хахай тииһин курдуга. 9Тимир куйаҕы санатар түөс куйахтааҕа, кынатын тыаһа сэриигэ көтүтэн иһэр үтүмэн үгүс аттар холбоммут колесницаларын тыаһын курдук тип-тилигирэс этэ; 10сүлүһүннээх ооҕуй курдук кутуруктааҕа, кутуругун уһугар иннэлээҕэ; ол иннэтинэн дьону тигэн биэс ыйы быһа эмсэҕэлэтэр күүстээҕэ. 11Бу буор аһыҥа түгэҕэ биллибэт аҥхай аанньала баһылыктааҕа; ол аанньал аата еврейдии – Аваддон, оттон гректии – Аполлион[*].

12Биир иэдээн ити курдук кэлэн ааспыта; көр бу, тилэх баттаһа өссө икки атын иэдээн иһэрэ[+].


Алтыс турба

13Алтыс Аанньал турбатын үрбүтүгэр Таҥара иннигэр турар кыһыл көмүс сиэртибэнньик түөрт муннугуттан саҥа иһиллибитэ[+]. 14Ол истибит саҥам турбалаах алтыс Аанньалга туһаайан: «Улуу Ефрат өрүскэ кэлгиллэн сытар түөрт Аанньалы босхолоо», – диэбитэ[+]. 15Онон болдьохтоох сылларын ыйаахтаах ыйыгар, күүтүллүбүт күнүгэр, анаммыт чааһыгар киһи аймах үс гыммыт биирин имири эһэргэ бэлэм сытыарыллыбыт түөрт Аанньал босхоломмута. 16Аттаах сэрииһит ахсаана икки сүүс мөлүйүөн этэ. Бу ахсааны истэрбэр ааттаабыттара. 17Ити көрөр көрүүбэр ыҥыырдаах аттаахтар бааллара, кинилэр умайар уот кыһыл өҥүнэн, сапфир курдук күөх, сиэрэ курдук араҕас өҥүнэн оонньуу сылдьар түөс куйахтаахтара; аттара хахайга маарынныыр төбөлөөхтөрө, айахтарыттан уот уһуурара, буруо, сиэрэ бургучуйара. 18Ити үс иэдээнтэн – аттар айахтарыттан уһуурар уоттан, буруоттан, сиэрэттэн киһи аймах үс гыммыт биирэ өлбүтэ. 19Аттар күүстэрэ айахтарыгар уонна кутуруктарыгар түмүллэн сылдьара; кутуруктара эриэн үөнү санаталлара; ол кутуруктар хончоҥноһо сылдьар төбөлөрүнэн дьону кэйгэллииллэрэ.

20Оттон ити иэдээнтэн өлбөтөх дьон аньыыларын билинэн кэмсиммэтэхтэрэ, абааһыга уонна көрөр хараҕа, истэр кулгааҕа, хаамар атаҕа суох кыһыл да, үрүҥ да көмүс, алтан, таас уонна мас эмэгэккэ сүгүрүйэллэрин уураппатахтара;[+] 21дьону өлөрөллөрүн, абынан-хомуһунан дьарыгыралларын, содурдук быһыыланалларын,[†] уоралларын тохтоппотохторо[+].

### 10

1Онтон күүстээх атын Аанньал былыкка сууланан, халлаантан түһэн иһэрин көрбүтүм; төбөтүн иилии кустук оонньуура, сирэйэ күн курдук күлүмүрдүүрэ, икки атаҕа икки уот баҕана курдуга;[+] 2илиитигэр арыллыбыт кыра кинигэни тута сылдьара. Аанньал уҥа атаҕынан муораҕа, хаҥаһынан сиргэ үктэнэ түһэн баран, 3хахай хаһыытыырын курдук, күүстээх куолаһынан саҥаран сатарыппыта; ол саҥарбытыгар хардаран, халлааҥҥа сэттэ сүллэр этиҥ эппитэ. 4Сэттэ этиҥ эппитигэр мин сурунардыы оҥостон иһэн, халлаантан: «Сэттэ этиҥ тугу эппитин суруйума, кистэлэҥҥэ тут», – диир саҥаны истибитим[+].

5Муораҕа да, сиргэ да үктэнэн турарын көрбүт Аанньалым уҥа илиитин халлааҥҥа өрө уунан туран 6үйэттэн үйэлэр тухары Тыыннааҕынан, халлааны уонна онно баары барытын, сири итиэннэ сиргэ баары барытын, муораны, муора түгэҕэр баары барытын Айбытынан андаҕайбыта. «Бириэмэ манан бүтэр, – диэбитэ кини. – 7Ол гынан баран сэттис Аанньал турбатын үрэр күнүгэр Таҥара кистэлэҥ соруга, Кини Бэйэтин пророк[†] кулуттарыгар хайдах биллэрбитэй да, ол курдук туолуоҕа»[+].

8Халлаантан истибит саҥам эмиэ миэхэ туһулаан: «Муораҕа уонна сиргэ үктэнэн турар Аанньалга баран, арыллыбыт кинигэни илиититтэн ыл», – диэбитэ. 9Мин Аанньалга тиийэн: «Кинигэни миэхэ аҕал», – диэн көрдөспүтүм. Онуоха Кини: «Мэ, ылан сиэн кэбис. Куртаххар аһыы буолуо гынан баран, айаххар мүөт курдук минньийэн киириэҕэ», – диэбитэ[+]. 10Аанньал илиититтэн кинигэни ылан сиэбитим айахпар мүөт курдук минньийэн киирбитэ эрээри, ыйыстыбыппар куртахпын курулута аһыппыта. 11Кини миэхэ: «Үгүс норуот, омук, тыл, ыраахтааҕы туһунан Таҥара тугу этэрин дьоҥҥо өссө төгүл иһитиннэриэх тустааххын», – диэн эппитэ.

### 11


Таҥара икки кэрэһитэ

1Онтон сири мээрэйдиир ураҕаска маарынныыр торуосканы илиибэр туттаран баран, эппиттэрэ: «Баран Таҥара Дьиэтин[†] уонна сиэртибэнньиги мээрэйдээ, итиэннэ Дьиэ иһигэр баар сүгүрүйээччи дьон ахсаанын аах;[+] 2арай тас тиэргэнин мээрэйдээмэ, хааллар; тас тиэргэн атын омуктарга бэриллэн турар: кинилэр ытык куораты түөрт уон икки ый устата илдьи тэпсиэхтэрэ[+].

3Мин бар дьоҥҥо этэр тылбын тиэрдэр күүһү икки кэрэһит киһибэр биэриэҕим. Оччоҕо кинилэр кутурҕан таҥаһын таҥнан, Мин этэрбин тыһыынча икки сүүс алта уон күн устата иһитиннэриэхтэрэ». 4Бу икки киһи сир Таҥаратын иннигэр турар икки олива мас уонна икки сырдатар сибэтиилинньик буолар. 5Кинилэри ким эмэ атаҕастыан баҕардаҕына, икки кэрэһит айаҕыттан уот уһууран тахсан өстөөхтөрүн түрүтэ сиэҕэ; кинилэри атаҕастыырга санаммыт киһи ити курдук өлөрүллүөҕэ. 6Кинилэр Таҥара этэрин биллэрэр кэммитигэр сиргэ ардах түспэтин диэн, халлааны хам хатыыр, ууну хааҥҥа кубулутар уонна хаһан баҕардылар да, сир үрдүгэр араас алдьархайы ааҥнатар былаастаахтар[+].

7Кэрэһиттээн бүттэхтэринэ, түгэҕэ биллибэт аҥхайтан адьырҕа кыыл тахсан кинилэри кытта охсуһан, хотон иккиэннэрин өлөртүөҕэ уонна[+] 8өлүктэрин Айыы Тойоммут кириэскэ тиириллибит[†] улуу куоратын уулуссатыгар хаалларыаҕа. Бу куорат аата – ханалытан этэр буоллахха, Содом уонна Египет. 9Араас норуоттан, уустан, тылтан, омуктан үгүс киһи, үс түүннээх күн уонна күн аҥаарын устата кинилэр өлүктэрин көрүөҕэ уонна өлүктэри хоруопка[†] сытыарары көҥүллүө суоҕа[+]. 10Бу икки пророк[†] сир олохтоохторун эрэйдээбит буолан, сир дьоно кинилэр өллөхтөрүнэ, үөрүү-көтүү бөҕө буолуохтара, бэйэ-бэйэлэригэр бэлэх ыытыһыахтара.

11Ол гынан баран үс түүннээх күн ордуга күн аҥаара ааспытын кэннэ, Таҥара кинилэргэ олох тыынын киллэрэн, бу икки киһи сүһүөҕэр туран кэлбитэ; кинилэри көрбүт дьон уолуйа куттаммыттара[+]. 12Онтон икки кэрэһит халлаантан: «Манна тахсыҥ», – диир саҥа дуораһыйарын истибиттэрэ. Иккиэн, өстөөхтөрө көрөн турдахтарына, былыкка куустаран үөһэ халлааҥҥа тахсыбыттара[+].

13Сонно тута улуу сир хамсааһына буолан, куорат уон гыммыт биирэ урусхалламмыта; бу сир хамсааһыныгар сэттэ тыһыынча киһи өлбүтэ, онтон ордубута кутталыттан Халлааҥҥа баар Таҥараҕа уруй-айхал эппитэ[+].

14Иккис иэдээн ити курдук ааспыта эрээри, өр-өтөр буолбатаҕа, аны үһүс иэдээн иһэрэ[+].


Сэттис турба

15Онтон сэттис Аанньал турбатын үрбүтүгэр халлааҥҥа: «Аан дойду саарыстыбата аны Айыы Тойоммут уонна Кини Христоһун Саарыстыбата буолла. Айыы Тойон үйэттэн үйэлэр тухары ыраахтааҕылыаҕа!» – диир саҥа сатараабыта[+].

16Таҥара иннигэр турар бүрүстүөллэргэ олорор сүүрбэ түөрт ытык кырдьаҕас сөһүргэстии түһэн Таҥараҕа сүгүрүйбүттэрэ[+]. 17«Билигин да баар, урут да баар, кэлиэхтээх Айыы Тойон Таҥара, Барытын Тутан Олорооччу, Эн сүдү күүскүн көрдөрөҥҥүн, ыраахтааҕы буолбуккар Эйиэхэ махтанабыт![+] 18Норуоттар суоһурҕаннылар эрээри, Эн уордайар кэмиҥ үүннэ, өлбүттэри дьүүллүүр күнүҥ, кулуттаргар, пророктаргар,[†] сибэтиэйдэргэр[†], Эн ааккын ытыктааччыларга – кыраҕа да, улууга да иэстэрин төлүүр, сир үрдүн имири эһээччилэри бэйэлэрин имири эһэр кэмиҥ тиийэн кэллэ!»[+]

19Халлааҥҥа Таҥара Дьиэтин аана тэлэччи аһыллыбыта, ол иһигэр Таҥара кэс тылын хоппото[†] көстүбүтэ; чаҕылҕан чаҕылыйбыта, этиҥ этэн ньириһиппитэ, саҥа-иҥэ, тыас-уус иһиллибитэ, сир хамсаабыта, улуу тобурах тоҕо түспүтэ[+].

### 12


Дьахтар уонна садаҕа моҕой

1Онтон халлааҥҥа сүдү бэлиэ көстүбүтэ: күнү таҥастыы сөрөммүт дьахтар ыйга үктэнэн турара, төбөтүгэр уон икки сулустаах мэнньиэстээҕэ;[+] 2Дьахтар оһоҕостооҕо, талыыта киирэн ыарыыланан ыһыытыыра. 3Халлааҥҥа аны атын дьикти бэлиэ – сэттэ төбөлөөх, уон муостаах, төбөтүн аайы кыракый хоруоналаах, уот кыһыл[*] өҥнөөх сүүнэ улахан садаҕа моҕой – көстүбүтэ[+]. 4Моҕой халлаан сулуһун үс гыммыт биирин кутуругунан тоҕо сөрөөн ылан, сир диэки илгэн кэбиспитэ. Онтон кэмэ кэлбит дьахтар иннигэр, оҕолонноҕуна оҕотун мэҥиэстэн кэбиһээри, кэтэһэн турбута. 5Дьахтар бары норуоту тимир торуосканан салайыахтаах уол оҕону төрөтөөтүн, оҕото сонно тута Таҥараҕа, Таҥара бүрүстүөлүгэр үөһэ ылыллыбыта[+]. 6Оттон бэйэтэ кураайы куйаарга[†] – тыһыынча икки сүүс алта уон күн устата көрүүгэ-харайыыга сырыттын диэн Таҥара киниэхэ анаан бэлэмнэттэрбит сиригэр – куоппута[+].

7Онтон халлааҥҥа сэрии буолбута: Михаил уонна кини Аанньаллара садаҕа моҕойу утары охсуспуттара. Садаҕа моҕой аанньалларыныын эмиэ кинилэри кытта киирсибиттэрэ,[+] 8ол гынан баран, өр тулуспатахтара, уонна халлааҥҥа кинилэргэ аны сылдьар сир ордубатаҕа даҕаны. 9Онон сири-халлааны бүтүннүү албынныы сылдьыбыт улуу моҕой, атыннык адьарай уонна сатана диэн ааттаах былыргы эриэн кыыл, сиргэ таҥнары сатыылаабыта, аанньаллара эмиэ кинини кытта бииргэ аллара кыйдаммыттара[+]. 10Онтон халлааҥҥа ньиргиэрдээх саҥа иһиллибитэ: «Быыһаныы кэмэ кэллэ, Таҥарабыт күүһүн-күдэҕин көрдөрөн баһылыыр кэмэ үүннэ, Таҥара Христоһа былааһы ылла: бырааттарбытын түүннэри-күннэри Таҥарабыт иннигэр буруйдааччы аллара кыйданна! 11Бырааттарбыт кинини Бараан Оҕотун Хаанынан, туоһулуур тылларынан кыайбыттара; кинилэр, хара өлүөхтэригэр да диэри, олохторун таптаабатахтара[+]. 12Онон, мэҥэ Халлаан, өрөгөйдөө, Халлааҥҥа олохтоох эрэ барыта, үөр-көт! Сор-муҥ буолуо эһиэхэ, сиргэ, муораҕа олорооччуларга! Адьарай, өр уһаабатын билэн, эһиэхэ киҥэ-наара холлон түстэ»[+].

13Сиргэ эһиллибиппин диэн өйдөөт, моҕой аны уол оҕону төрөппүт дьахтары сойуолаһан барбыта. 14Дьахтар эриэн кыылтан куотан кураайы куйаарга,[†] тиийиэхтээх сиригэр көтөн тиийэрин туһугар, киниэхэ хотой икки модун кыната бэриллибитэ. Онно тиийдэҕинэ, кинини үс аҥаар сыл устата көрөн-харайан олордуохтаахтара[+]. 15Сүүрүккэ оҕустардын диэн, эриэн кыыл аны айаҕыттан өрүстүү суккуллар ууну дьахтар диэки ыыппыта. 16Ол гынан баран сир дьахтарга көмөлөһөөрү, силлэн, моҕой айаҕыттан сүүрэр ууну иҥэринэн кэбиспитэ. 17Дьахтарга суоһуран, садаҕа моҕой аны кини атын ыччатын, Таҥара кэриэстэрин тутуһар, Иисус Христос туоһулаабыт кырдьыгар бэриниилээх дьону кытта кыргыһа барбыта[+].

### 13


Икки кыыл

1Мин муора кумах кытылыгар турбутум[*]. Ол туран көрдөхпүнэ, арай муораттан сэттэ бастаах, уон муостаах кыыл тахсан иһэрэ: муоһун аайы биирдии кыра хоруоналааҕа, баһын аайы Таҥараны холуннарар ааттааҕа[+]. 2Бу көрбүт кыылым леопард курдук көрүҥнээх, эһэ курдук атахтаах, хахайдыы айахтаах этэ; садаҕа моҕой киниэхэ бэйэтин күүһүн, бүрүстүөлүн, улуу былааһын биэрбитэ[+]. 3Көрдөхпүнэ, кыыл биир баһа өлөрдүү бааһырбыт курдук этэ да, ол бааһа мүлүрүччү оспута; онон сир үрдэ бүтүннүүтэ сөҕөн-махтайан кыылы батыспыта уонна киниэхэ былаас биэрбит садаҕа моҕойго сүгүрүйбүтэ. 4Кинилэр: «Кыылга холоонноох ким баарый, ким кинилиин күөн көрсөр кыахтааҕый?» – дии-дии кыылга эмиэ сүгүрүйбүттэрэ.

5Кыыл Таҥараны холуннаран улуутумсуйан саҥарара көҥүллэммитэ, киниэхэ түөрт уон икки ый устата дьайар былаас бэриллибитэ[+]. 6Онон кини Таҥара аатын, Таҥара олорор эйгэтин итиэннэ Халлааҥҥа олохтоохтору баһааҕырдар санааттан Таҥараны холуннаран киирэн барбыта. 7Киниэхэ сибэтиэйдэри[†] кытта сэриилэһэн кыайар көҥүл уонна хас биирдии биис ууһун, норуоту, тылы, омугу барытын баһылыыр былаас бэриллибитэ[+]. 8Сир дьоно барыта, аан дойду айыллыан инниттэн толук буоларга анаммыт Бараан Оҕотугар баар Олох Кинигэтигэр аата-суола киирбэтэх хас биирдии киһи – бу кыылга сүгүрүйүөҕэ[+].

9Ким истэр кулгаахтаах иһиттэҕэ буолуохтун:[+] 10ким билиэн ылар – бэйэтэ билиэн барыаҕа, ким болотунан өлөрөр – бэйэтэ болоттон өлүөҕэ[*]. Бу – сибэтиэйдэри[†] улуу тулуурга, итэҕэлгэ ыҥырыы[+].

11Онтон аны атын кыыл сиртэн тахсан эрэрин көрбүтүм. Ол кыыл бараан курдук икки муостааҕа, садаҕа моҕойдуу саҥарара, 12бастакы кыылы кытта бииргэ сылдьан, кини былааһын толору туһанара уонна сири, сир олохтоохторун барыларын өлөр бааһа оһо охсон хаалбыт кыылга сүгүрүйэллэригэр күһэйэрэ. 13Кини улуу дьикти бэлиэлэри көрдөртүүрэ – дьон көрөн турдаҕына, оннооҕор халлаантан сиргэ уоту түһэрэрэ[+]. 14Бастакы кыылы кытта бииргэ сылдьан оҥороро көҥүллэммит дьиктилэринэн кини сир олохтоохторун албынныыра уонна батастан бааһыран баран тыыннаах ордубут кыыл мөссүөнүн үтүгүннэрэн ылыҥ диэн дьону күһэйэрэ;[+] 15кыыл мөссүөнүгэр тыын киллэрэр кыах киниэхэ бэриллэн, кыыл мөссүөнэ саҥарар-иҥэрэр, киниэхэ сүгүрүйбэтэхтэри өлөртөрөр гына дьаһайар кыахтаммыта. 16Бу иккис кыыл барыларыгар – кыраҕа да, улууга да, баайга да, дьадаҥыга да, көҥүлгэ да, кулукка да – уҥа илиилэригэр эбэтэр сүүстэригэр бэлиэ уурдарыаҕа, 17оччоҕо бэлиэлээхтэртэн, атыннык эттэххэ, кыыл аата эбэтэр кини аатын чыыһылата суруллубут киһиттэн ураты ким да атыылаһар да, атыылыыр да кыаҕа суох буолуоҕа.

18Бу маны өйдүүргэ муударай өй ирдэнэр. Ким муударай өйдөөх, ол кыыл чыыһылатын ааҕан быһаардын, ол эбэтэр бу – киһи чыыһылата; бу чыыһыла – алта сүүс алта уон алта.

### 14


144 000 киһи ырыата

1Көрбүтүм, арай Сион хайатын үрдүгэр Бараан Оҕото[†] турара, аттыгар сүүс түөрт уон түөрт тыһыынча киһи – сүүстэригэр Кини Аҕатын аата суруллубут дьоно – турара[+]. 2Онтон халлаантан дохсун уу күрүлээн эрэригэр дуу, күүстээх этиҥ этэн ньириһитэригэр дуу холоонноох саҥаны истибитим. Ол истибит саҥам арфаҕа оонньооччулар таһаарар дорҕооннорун санатара[+]. 3Кинилэр бүрүстүөл, түөрт харамай уонна ытык кырдьаҕастар иннилэригэр туран эрэ саҥа ырыаны ыллыыллара; сиртэн толуйуллан ылыллыбыт сүүс түөрт уон тыһыынча киһиттэн ураты ким да бу ырыаҕа үөрэнэр кыаҕа суоҕа[+]. 4Бу – дьахтарга чугаһаабатах, ыраастарын сүтэрбэтэх уолунан сылдьар дьон; бу – Бараан Оҕото[†] хайа диэки барар да, ону батыһааччылар. Таҥараҕа уонна Бараан Оҕотугар анаммыт бастыҥ үүнүү буолалларын быһыытынан,[†] Таҥара кинилэри киһи аймахтан толуйан ылбыта[+]. 5Бу – этэр тылларыгар сымыйаны сыһыарбатах, Таҥара бүрүстүөлүн иннигэр эҥкилэ суох ыраас дьон.


Үс Аанньал Дьүүл Күнэ үүммүтүн биллэрэр

6Онтон халлаан үөһүнэн атын Аанньал сир үрдүгэр олорооччуларга – хас биирдии омукка, биис ууска, тылга, норуокка – үйэттэн үйэлэр тухары өлбөөдүйбэт Евангелиены[†] илдьэ көтөн иһэрин көрбүтүм. 7Аанньал: «Таҥараттан толлуҥ-торуттуҥ, Кинини уруйдааҥ-айхаллааҥ! Кини аан дойду дьонун дьүүллүүр кэмэ кэллэ! Сири-халлааны, муораны, сир тымырын барытын Айбыкка сүгүрүйүҥ!» – диир күүстээх саҥата эҥсиллэн иһиллэрэ.

8Атын Аанньал кинини батыһан иһэн: «Содур олоҕун уохтаах арыгытынан бары омукка айах туппут улуу куорат Вавилон[†] суулунна, суулунна!» – диэн саҥара иһэрэ[+].

9Онтон кэннилэриттэн иһэр үһүс Аанньал саҥата дуораһыйбыта: «Ким кыылга уонна кыыл мөссүөнүгэр сүгүрүйбүт, кини бэлиэтин сүүһүгэр дуу, илиитигэр дуу туруортарбыт,[+] 10ол – Таҥара уор-кылын иһитигэр убаппакка эрэ куппут уохтаах утаҕын иһиэҕэ, уонна сибэтиэй Аанньаллар итиэннэ Бараан Оҕото көрөн турдахтарына, уоттаах сиэрэҕэ умайан сору-муҥу көрүөҕэ;[+] 11кинилэр сордонор күдэн буруолара үйэттэн үйэлэргэ өрө уста туруоҕа; кыылга уонна кини мөссүөнүгэр сүгүрүйээччилэр, кыыл аатын бэлиэтин ылынааччылар күнүһүн да, түүнүн да уоскулаҥ диэни билиэхтэрэ суоҕа».

12Бу – Таҥара кэриэстэрин толорор, Иисуска бэриниилээх сибэтиэйдэри[†] улуу тулуурдаах буолууга ыҥырыы[+].

13Онтон мин халлаантан: «Суруй: „Мантан инньэ Айыы Тойоҥҥо бэриниилээх өлөр киһи алгыстанар!“» – диир саҥаны истибитим.

«Дьиҥ чахчы, – диир Тыын, – кинилэр үлэлэриттэн сынньаныахтара, оттон оҥорбут үтүөлэрэ кэннилэриттэн батыһан барыаҕа»[+].


Сиргэ хомуур кэмэ

14Көрбүтүм, арай сырдык былыт көстүбүтэ, былыкка Киһи Уолугар[†] майгыннаах Ким эрэ олороро; төбөтүгэр кыһыл көмүс мэнньиэстээҕэ, илиитигэр сытыы сиэрпэлээҕэ[+]. 15Онтон атын Аанньал Таҥара Дьиэтиттэн[†] тахсан кэлэн, былыкка Олорооччуга туһаайан: «Сиэрпэҕин ылаҥҥын быспытынан бар, хомуур кэмэ кэллэ, сир үүнүүтэ ситтэ», – диэн саҥаран дуораһыппыта[+]. 16Былыкка Олорооччу сиэрпэтин сир диэки далайаатын кытта, сирдээҕи хомуур хомуллан бүппүтэ.

17Аны атын Аанньал халлааҥҥа баар Таҥара Дьиэтиттэн илиитигэр сытыы сиэрпэни туппутунан тахсан кэлбитэ. 18Онтон уоту дьаһайар былаастаах атын Аанньал сиэртибэнньиктэн тахсан, сытыы сиэрпэлээххэ туһаайан: «Виноград отоно буспут, сытыы сиэрпэҕинэн сиргэ баар виноград сүүмэхтэрин быһан ыл», – диэн үөгүлээбитэ. 19Аанньал сиэрпэтинэн сир диэки далайан сиргэ үүммүт винограды быһа охсон ылбыта уонна Таҥара уордаахтык сүмэһинин ыгар улуу тэпсилгэнигэр бырахпыта[+]. 20Куорат таһыгар баар сүмэһин ыгар сиргэ виноград ныһыллан бүппүтэ; ол сиртэн тохтор хаан ат үүнүгэр тиийэ таһымнаан, отучча көстөөх сиринэн халыйбыта.

### 15


Тиһэх сэттэ иэдээн

1Халлааҥҥа аны атын улуу дьикти бэлиэни – сэттэ тиһэх иэдээн төрдүн илдьэ сылдьар сэттэ Аанньалы – көрбүтүм. Ити сэттэ тиһэх иэдээн кэлэн аастаҕына, Таҥара уора-кылына уҕарыахтааҕа[+].

2Онтон уоту кытта булкуллубут өстүөкүлэҕэ маарынныыр муора баарын көрбүтүм; кыылы, кини мөссүөнүн, бэлиэтин, кини аатын чыыһылатын кыайбыт дьон ол өстүөкүлэ муора үрдүгэр Таҥара биэрбит арфатын тутан тураллара[+]. 3Кинилэр Таҥара кулутун Моисей[†] уонна Бараан Оҕотун ырыатын ыллыыллара: «Оо, Айыы Тойон Таҥара, Барытын Тутан Олорооччу! Улуу да, сөҕүмэр да буоллаҕа Эн оҥоһууҥ! Эн суолуҥ барыта көнө, кырдьыктаах, оо, сибэтиэйдэр[†] Ыраахтааҕылара[*]![+] 4Айыы Тойон, ким Эйигиттэн толлуо суоҕай, ким айхаллыа суоҕай Эн ааккын? Сибэтиэй соҕотох Эн эрэ бааргын эбээт. Эн кырдьыктаах дьүүлүҥ бары норуокка көһүннэ; омук эрэ барыта кэлэн Эн иннигэр нөрүөн нөргүйүө»[+].

5Бу кэнниттэн көрбүтүм – арай халлааҥҥа баар Таҥара Дьиэтэ[†] – Туоһулааһын Скинията[†] – арыллан кэлбитэ,[+] 6Ол иһиттэн ыраас сырдык лүөн таҥастаах, түөстэрин кыһыл көмүс өҥнөөх таҥаһынан туора бааммыт сэттэ Аанньал сэттэ иэдээн төрдүн илдьэ тахсан кэлбиттэрэ[+]. 7Онуоха түөрт харамайтан биирдэстэрэ үйэлэр тухары баар Таҥара уора-кылына толору кутуллубут сэттэ кыһыл көмүс кытаҕын кинилэргэ туттарбыта[+]. 8Таҥара кэрэмэн килбиэниттэн, модун кыаҕыттан тунааран тахсар буруо Дьиэ иһин толорбута. Сэттэ Аанньал сэттэ иэдээнэ дьайан бүтүөр диэри, ким да иһирдьэ киирэр кыаҕа суоҕа[+].

### 16


Уор-кылын кутуллубут сэттэ кытаҕа

1Онтон Таҥара Дьиэтин[†] иһиттэн ким эрэ күүстээх саҥата сэттэ Аанньалга туһаайан: «Барыҥ, Таҥара уора-кылына толору кутуллубут сэттэ кытаҕын сиргэ сүөкээҥ!» – диирин истибитим[+].

2Бастакы Аанньал баран кытаҕын сиргэ сүөкээбитигэр кыыл бэлиэтин ылыммыт итиэннэ кыыл мөссүөнүгэр үҥэр-сүктэр дьон эттэрэ бүтүннүү тулуппат ыарыылаах, ириҥэлээх ынырык бааһынан бүрүллүбүтэ[+].

3Иккис Аанньал кытаҕын муораҕа сүөкээбитигэр муора уута өлбүт киһи хаанын курдук буолбута, муораҕа баар хамсыыр харамай барыта имири эстибитэ[+].

4Үһүс Аанньал кытаҕын өрүстэргэ, сир тымырдарыгар сүөкээбитигэр уу хааҥҥа кубулуйбута,[+] 5онуоха уу Аанньалын саҥата иһиллибитэ: «Оо, билигин баар, урут баар Сибэтиэй Айыы Тойон, маннык дьүүллээбитиҥ дьиҥ кырдьыктаах[+]. 6Сибэтиэйдэр[†], пророктар[†] хааннарын тохпуттарын иһин, кинилэргэ хааны иһэрдэ биэрдиҥ: итинник дьүүллэнэллэрэ бэрт сөптөөх»[+].

7Онтон аны сиэртибэнньик иһиттэн атын саҥа: «Айыы Тойон Таҥара, Барытын Тутан Олорооччу, Эн дьүүлүҥ дьиҥ сөптөөх, кырдьыктаах!» – диирэ иһиллибитэ[+].

8Төрдүс Аанньал кытаҕын күҥҥэ сүөкээбитигэр күн бэйэтин уотунан дьону түрүтэ сиэтэр буолбута. 9Сыралҕан куйаас сырайан, дьон бу алдьархайы ааҥнатар былаастаах Таҥара аатын холуннаран-баһааҕырдан барбыттара. Ол тухары хайалара даҕаны аньыытын-харатын билинэн кэмсиммэтэҕэ, Таҥараны айхаллаабатаҕа[+].

10Бэһис Аанньал кытаҕын кыыл бүрүстүөлүгэр сүөкээбитигэр кыыл бас билэр саарыстыбата хараҥара түспүтэ, дьон, тылларын быһа ыстыахтарыгар диэри, сору-муҥу көрбүттэрэ[+]. 11Сору көрөн, баастарын ыарыыта бэрдиттэн халлааҥҥа баар Таҥараны үөхпүттэрэ-таныйбыттара, оттон оҥорбут аньыыларын-хараларын кэмсиммэтэхтэрэ.

12Алтыс Аанньал кытаҕын улуу Евфрат өрүскэ сүөкээбитигэр илинтэн, күн тахсар сирин диэкиттэн, кэлэр ыраахтааҕылар суоллара бэлэм буоларын туһугар, өрүс, уута уолан, кумаҕынан көрбүтэ[+]. 13Онтон садаҕа моҕой, кыыл уонна сымыйа пророк[†] айахтарыттан хара баҕаҕа маарынныыр үс быртах тыын оронон тахсан эрэллэрин көрбүтүм;[+] 14ол дьикти бэлиэлэри оҥорон көрдөрөр абааһы тыыннара этилэр; кинилэр Барытын Тутан Олорооччу Таҥара улуу күнүгэр барыларын кырыктаах кыргыһыыга бииргэ түмээри, бүтүн аан дойду ыраахтааҕыларыгар тахсыбыттара[+].

15«Көр бу, Мин уоруйах курдук эмискэ кэлиэҕим. Ким утуйан хаалбатах, таҥнардыы бэлэм сылдьыбыт – ол алгыстаах. Кини сыгынньаҕа көстөн саакка киириэ суоҕа»[+].

16Кинилэр ыраахтааҕылары еврейдии Армагеддон[*] диэн ааттаах сиргэ муспуттара.

17Сэттис Аанньал кытаҕын салгыҥҥа сүөкээбитигэр Таҥара Дьиэтин иһиттэн, бүрүстүөлтэн: «Бүттэ!» – диир күүстээх саҥа иһиллибитэ. 18Чаҕылҕан чаҕылыйбыта, этиҥ этэн ньириһиппитэ, саҥа-иҥэ ньамаласпыта, сир дьигиһийбитэ; киһи-аймах сиргэ үөскүөҕүттэн ыла буолбатах улуу сир хамсааһына этэ ол![+] 19Улуу куорат үс аҥыы хайа ыстаммыта, омук-омук куората барыта урусхалламмыта. Таҥара улуу Вавилону[†] умнууга хаалларбатаҕа: уорун-кылынын уохтаах арыгытын киниэхэ иһэрдэ биэрбитэ[+]. 20Биир да арыы сир суох буолбута, биир да хайа ордубатаҕа[+]. 21Халлаантан түөртүү буут[*] ыйааһыннаах сүүнэ тобурах дьону тоҕута түспүтэ; тобураҕы түһэрэн иэдээни оҥордо диэн дьон Таҥараны үөҕэн-таныйан барбыта. Ол курдук иэнэ биллибэт иэдээн этэ[+].

### 17


Кыылы миинэн олорор содур дьахтар

1Онтон сэттэ кытахтаах сэттэ Аанньалтан биирдэстэрэ кэлэн миэхэ эппитэ: «Кэл, эйиэхэ элбэх ууга олорор улуу содур дьахтар дьүүллэнэрин көрдөрүөм[+]. 2Сир ыраахтааҕылара кинилиин көссүүлэһэллэрэ, сир олохтоохторо кини содур олоҕун арыгытын итириэхтэригэр диэри иһэллэрэ»[+].

3Тыын миэхэ сайбытыгар Аанньал миигин кураайы куйаарга[†] илдьэ барбыта. Онно тиийэн көрбүтүм – биир дьахтар сэттэ бастаах, уон муостаах, бүүс бүтүннүүтэ Таҥараны холуннарар аатынан-суолунан бүрүллүбүт уот кыһыл кыылы миинэн олороро[+]. 4Дьахтар хараҥа кыһыл, сырдык уот кыһыл күндү таҥастааҕа, кыһыл көмүс, күндү таас, чөмчүүк киэргэллээҕэ, содур олоҕун бары сидьиҥэ, быртаҕа толору кутуллубут кыһыл көмүс иһитин тутан олороро; 5сүүһүгэр «Улуу Вавилон[†] – сир бары содурун, бары сидьиҥин ийэтэ» диэн кистэлэҥ суолталаах аат суруллан сылдьара. 6Көрдөхпүнэ, дьахтар сибэтиэйдэр[†] уонна Иисус кэрэһиттэрин хааннарын иһэн итирбит этэ. Кинини көрөн мин бэри диэн бэркиһээбитим[+]. 7«Тоҕо дьиктиргиигин? – диэбитэ Аанньал. – Мин эйиэхэ ити дьахтар уонна кини миинэ сылдьар сэттэ төбөлөөх, уон муостаах кыылын кистэлэҥин этиэм. 8Бу көрбүт кыылыҥ баар этэ гынан баран, билигин суох, онтон кэлин түгэҕэ биллибэт аҥхайтан тахсан өлөр өлүүгэ барыаҕа; ааттара-суоллара аан дойду саҕаланыаҕыттан ыла Олох Кинигэтигэр суруллубатах сир олохтоохторо бу кыылы көрөн сөҕүөхтэрэ. Бу баар буола сылдьыбыт кыыл билигин суох эрээри, эмиэ кэлиэхтээх[+].

9Бу маны өйдүүргэ муударай өй ирдэнэр. Сэттэ төбө ити дьахтар олорор сэттэ булгунньаҕын, 10ону тэҥэ сэттэ ыраахтааҕыны көрдөрөр; олортон биэс ыраахтааҕыта суулбута, биирэ баар, атына өссө кэлэ илик, оттон кэллэҕинэ да, уһаабат. 11Баар буола сылдьан баран, суох буолбут кыыл – ахсыс ыраахтааҕы, сэттэттэн биирдэстэрэ, кини өлөр өлүүгэ баран иһэр.

12Оттон көрбүт уон муоһуҥ – былааһын өссө тута илик уон ыраахтааҕы; бу ыраахтааҕыларга кыылы кытта бииргэ биир чаас устата баһылыыр-көһүлүүр былаас бэриллиэҕэ[+]. 13Бу бары биир соруктаах-сыаллаах ыраахтааҕылар буолан, күүстэрин-былаастарын барытын кыылга туран биэриэхтэрэ. 14Кинилэр Бараан Оҕотун утары охсуһуохтара эрээри, Бараан Оҕото[†] – тойоттор Тойонноро, ыраахтааҕылар Ыраахтааҕылара – кинилэри кыайыаҕа. Таҥара талан ыҥырбыт эрэллээх дьоно Кинини кытта бииргэ сылдьыахтара»[+].

15Итиэннэ өссө эппитэ: «Эн көрбүт улахан ууҥ, ити содур дьахтар олорор уута, норуоттары, көй дьону, омуктары, араас тылы көрдөрөр. 16Оттон кыыл төбөтүгэр көрбүт уон муоһуҥ ити содур дьахтары абааһы көрөн туруохтара, барытын бары кураанахтаан-эһэн баран бэйэтин сыгынньах хаалларыахтара, итиэннэ этин-сиинин мэҥиэстэн баран, уокка уматыахтара[+]. 17Таҥара, Бэйэтин көҥүлүн толортороору, кинилэргэ итинник биир өйү-санааны үөскэппит буолан, кинилэр, Таҥара эппит тыла туолуор диэри, былаастарын кыылга туран биэрбиттэрэ. 18Оттон ити көрбүт дьахтарыҥ – сир ыраахтааҕыларын баһылаан олорор улуу куорат».

### 18


Вавилон[†] сууллуута

1Бу кэнниттэн сүдү былаастаах атын Аанньал халлаантан түһэн иһэрин көрбүтүм. Кини килбиэннээх сырдыгыттан сир үрдэ сандаара түспүтэ. 2Аанньал күүстээх куолаһа дуораһыйбыта: «Улуу содур Вавилон[†] суулунна, суулунна! Кини аны билигин абааһы ордуута, бары быртах тыын барыта түһэр, бары кирдээх, куһаҕан көтөр барыта түһэр сирэ буолла;[+] 3кини хаһан эрэ бары норуоттарга содур олоҕун уохтаах утаҕын иһэрдибитэ, сир ыраахтааҕылара кинилиин көссүүлэһэн көччүйбүттэрэ, сир-дойду эргиэмсиктэрэ кини улуу баайыттан ылан, эргинэн тиэрэ байбыттара»[+].

4Онтон халлаантан атын саҥаны истибитим: «Кини аньыытыгар-харатыгар кыттыспат, буруйугар буруйдаммат туһугар, Мин норуотум, бу куораттан таҕыс! 5Аньыыта-буруйа халлааҥҥа тиийэ халыҥаата, онон кини хара дьайыытын барытын Таҥара өйдөөн-санаан кэллэ[+]. 6Эһиэхэ хайдах сыһыаннаспытай да, эһиги эмиэ киниэхэ соннук сыһыаннаһыҥ; тугу оҥорбутунан көрөн, икки бүктээн төлөөҥ; эһиэхэ утах оҥорбут иһитигэр икки төгүл ордук уохтаах утахта бэлэмнээҥ[+]. 7Сарыысса буолан олоробун, огдообо буолбатахпын, сору-муҥу хаһан да көрүөм суоҕа дии саныыр. Онон төһөнөн аатырбытай-сураҕырбытай да, төһөнөн баай-дэлэй олоххо көччүйбүтэй да, соччонон үгүс сорго-муҥҥа, кыһалҕаҕа тиксэриҥ. 8Сэтэ-сэлээнэ туолан, өлөр өлүү, ытабыл-соҥобул уонна сут кинини биир күн иһигэр ситиэҕэ, бэйэтэ уокка уматыллыаҕа; кинини дьүүллүүр Айыы Тойон Таҥара оннук күүстээх»[+].

9Кинини кытта көссүүлэспит, баайга-дуолга бииргэ көччүйбүт сир ыраахтааҕылара кини умайбыт уотун күдэн буруотун көрөннөр аһыйан ытаһыахтара-соҥоһуохтара, айманыахтара, 10уонна сордонорун көрөн, куттанан тэйиччи туран эрэ: «Оо, күүстээх-уохтаах улуу куорат Вавилон! Сор-муҥ, сор-муҥ да буолар эбит эйиэхэ, дьүүлүҥ чаас иһинэн буола оҕустаҕа!» – дэһиэхтэрэ.

11Сир-дойду атыыһыттара эргинэр табаардарын аны ким да атыыласпат буолан, эмиэ кинини аһыйан ытаһыахтара-соҥоһуохтара, айманыахтара. 12Кыһыл да, үрүҥ да көмүс табаары, күндү тааһы да, чөмчүүгү да, күндү лүөн таҥаһы, хараҥа кыһыл таҥаһы, солкону, уот кыһыл таҥаһы, араас үтүө сыттаах маһы, слон уҥуоҕа, күндү мас, боруонса, тимир уонна мрамор оҥоһуктары ким да атыыласпат буолуо; 13корицаны, фимиамы, мирраны итиэннэ лааданы, арыгыны, олива арыытын, үчүгэй бурдугу, сэлиэһинэйи, оҕуһу уонна барааны, сылгыны уонна колесницаны, кулуту, атыннык эттэххэ, тыыннаах дууһаны ким да аны ылыа суоҕа. 14«Дууһаҥ туохха таласпыта барыта мэлийдэ, баайыҥ-дуолуҥ, килбэҥнэс киэбиҥ көстө сүттэ – аны хаһан да ону эргитиэҥ суоҕа!»

15Ити баайынан эргинэн байбыт эргиэмсиктэр, киниттэн байбыт атыыһыттар кини сордоноро бэрдиттэн куттанан, тэйиччи туран ытаһан-соҥоһон айманан 16этиэхтэрэ: «Оо, сор-муҥ, сор-муҥ да буолар эбит эйиэхэ, улуу куорат! Күндү лүөнү, хараҥа кыһыл, умайар уот кыһыл таҥаһы кэтэриҥ, кыһыл көмүһүнэн, күндү таастарынан, чөмчүүгүнэн симэнэриҥ. 17Ол бэйэлээх баай барыта чаас иһигэр күдэҥҥэ көттөҕө!»

Бары хаппытааннар, муоранан айаннааччылар, мотуруостар уонна муора суолунан сылдьар эргиэмсиктэр – бары тэйиччи туран 18кини умайар уотун буруотун көрө-көрө: «Хайа куорат бу улуу куоракка тэҥнэһиэ баарай!» – диэн айманаллара; 19төбөлөрүгэр күлү куттан баран энэлийэ-энэлийэ, марылаччы ытыы-ытыы үөгүлэһэллэрэ: «Оо, сор-муҥ, сор-муҥ да буолар эбит эйиэхэ, улуу куорат! Муораҕа хараабыллаах эрэ барыта эн баайгынан эргинэн байбыта! Ол бэйэҥ биир чаас иһигэр кураанахтанныҥ!»

20Үөр-көт, мэҥэ Халлаан, үөрүҥ-көтүҥ, сибэтиэй Апостоллар[†] уонна пророктар[†]! Эһигини утары оҥорбут бары буруйун иһин кини Таҥара дьүүлүгэр турда.

21Онтон биир күүстээх Аанньал сүүнэ улахан суоруна моһуоннаах тааһы ылан муораҕа элитэн баран эппитэ: «Улуу куорат Вавилон субу курдук бүтэһиктээхтик – күөрэйбэттии суулларыллыаҕа! 22Аны эйиэхэ арфа да, ханнык да музыка, свирель, турба дорҕооно иһиллиэ суоҕа; аны эйиэхэ уран тарбахтаах мэлийиэҕэ, илии үлэтин идэтэ сүтүөҕэ, бурдук тардар тыас иһиллиэ суоҕа; 23Аны эйиэхэ сибэтиилинньик сырдыга сандаарыа суоҕа; күтүөт да, сүктэр кыыс да саҥата иһиллиэ суоҕа. Ол тоҕо оннугуй диэтэххинэ, эн эргиэмсиктэриҥ аан дойду улуу сололоохторо буолбуттара, норуот эрэ барыта эн алыпкар албыннатан муммута. 24Пророктар[†] уонна сибэтиэйдэр[†] хааннарыгар, сир үрдүгэр өлөрүллүбүт дьон хааныгар барытыгар – бу куорат буруйдаах»[+].

### 19

1Бу кэнниттэн халлааҥҥа үтүмэн үгүс киһи саҥатын санатар ньиргиэрдээх саҥа дуораана иһиллибитэ: «Аллилуйя[†]! Таҥарабыт биһигини быыһаата! Кини албан ааттаах, сүҥкэн күүстээх![+] 2Дьүүллүүр дьүүлэ дьиҥ сөптөөх, кырдьыктаах: содурунан сир үрдүн сатарыппыт улуу содур дьахтары дьүүллээтэ, кулуттарын хаанын иэстэстэ!»[+]

3Иккистээн эмиэ: «Аллилуйя![†] Содур дьахтар умайбыт уотун буруота үйэлэр тухары өрө устар!» – диэбиттэрэ[+].

4Онуоха сүүрбэ ордугуна түөрт ытык кырдьаҕас уонна түөрт харамай сөһүргэстии түһэн: «Аминь[†]! Аллилуйя!» – дии-дии, бүрүстүөлүгэр олорор Таҥараҕа сүгүрүйбүттэрэ[+].


Бараан Оҕото[†] уонна Сүктэр Кыыс малааһыннара

5Бүрүстүөлтэн: «Таҥарабытын кулуттара бука бары – Кинини ытыктааччылар, кыра да, улуу да барыта – айхаллааҥ!» – диир саҥа дуораһыйбыта[+].

6Онуоха дохсун уу тыаһыгар, күүстээх этиҥ ньиргиэригэр холоонноох үтүмэн үгүс киһини санатар саҥаны истибитим: «Аллилуйя! Айыы Тойон Таҥара[*], Барытын Тутан Олорооччу салайар кэмэ кэллэ![+] 7Үөрүөҕүҥ-көтүөҕүҥ, өрөгөйдүөҕүҥ, Киниэхэ уруй-айхал этиэҕиҥ! Бараан Оҕотун уруу күнэ үүннэ, кэргэнэ бэлэм буолла[+]. 8Сүктэр кыыс кэтэригэр ып-ыраас, сып-сырдык күндү лүөн таҥас бэрилиннэ». (Күндү лүөн таҥас – сибэтиэйдэр[†] кырдьыктаах быһыылара.)[†][+]

9Онтон Аанньал миэхэ: «Сурун: Бараан Оҕотун уруу малааһыныгар ыҥырыллыбыттар – алгыстаахтар!» – диэбитэ. Итиэннэ өссө эппитэ: «Бу – Таҥара дьиҥ кырдьыктаах тыла». 10Сүгүрүйээрибин атаҕар бокулуоннуу түспүппэр: «Кэбис, итинник гыныма, – диэбитэ. – Мин эмиэ эйигин да, Иисуһу кэрэһиттиир бырааттаргын да кытта бииргэ сулууспалыыбын. Иисуһу кэрэһиттээһин – Таҥара этэрин дьоҥҥо биллэрии тыына, онон Таҥараҕа сүгүрүй»[+].


Үүт маҥан аттааҕы көрүү

11Онтон мин халлаан арыллыбытын көрбүтүм, арай көрдөхпүнэ, онно үүт маҥан ат турара. Аты миинэн Олорооччу «Эрэллээх уонна Дьиҥнээх» диэн ааттааҕа. Кини кырдьыктаахтык дьүүллүүр, кырдьык күүһүнэн кыргыһар. 12Хараҕа уот төлөнүн курдук, төбөтүгэр элбэх мэнньиэстээх; аата-суола Киниэхэ сурулла сылдьар да, ол ааты Бэйэтиттэн ураты атын ким да билбэт[+]. 13Таҥна сылдьар таҥаһа хаан буолбут. Кини аата – «Таҥара Тыла»[+]. 14Кэнниттэн ып-ыраас, мап-маҥан күндү лүөн таҥастаах, үрүҥ аттаах мэҥэ халлаан сэриилэрэ иһэллэрэ. 15Аты миинэн Олорооччу уоһугар норуоттары кыргыахтаах сытыы батастааҕа. Кини норуоттары тимир торуосканан салайыаҕа; Кини винограды илдьи тэпсэн, Таҥара, Барытын Тутан Олорооччу, уорун-кылынын уохтаах утаҕын ыган таһаарар[+]. 16Таҥаһыгар да, өттүгэр да «Ыраахтааҕылар Ыраахтааҕылара, Тойоттор Тойонноро» диэн аат сурулла сылдьар.

17Онтон көрбүтүм, арай биир Аанньал күҥҥэ үктэнэн турара; кини халлаан хаба ортотунан көтөн иһэр көтөрдөргө ньиргиэрдээх куолаһынан: «Кэлиҥ, – диэн хаһыытаабыта, – Таҥара тэрийэр улуукан дьоро малааһыныгар мунньустуҥ, 18ыраахтааҕылар, кыахтаахтар-күүстээхтэр, сэрии тойотторун, сылгылар, хаһааҥҥыта эрэ бу сылгылары миинэ сылдьыбыт дьон өлүктэрин, туох баар көҥүл да, кулут да, кыра да, улуу да дьон өлүктэрин тоҥсуйан сиэҥ!»

19Көрбүтүм – били кыылы кытта сир ыраахтааҕылара сэриилэрин мунньан, аты миинэн Олорооччуну уонна Кини сэриилэрин утары кыргыһаары мустубуттар этэ[+]. 20Онтон кыыл билиэн түбэспитэ, кинини кытта бииргэ сылдьыбыт, араас дьиктини көрдөрөн кыыл бэлиэтин ылыммыттары уонна кини мөссүөнүгэр сүгүрүйээччилэри албыннаабыт сымыйа пророк[†] эмиэ тутуллубута. Иккиэннэрин сиэрэнэн уһуура турар уот байҕалга тыыннаахтыы бырахпыттара[+]. 21Атыттара аты миинэн Олорооччу уоһугар баар батастан өлбүттэрэ; собулҕа аһылыктаах көтөр бииһин ууһа кинилэр өлүктэрин тото-хана сиэбитэ[+].

### 20


Тыһыынча сыл

1Онтон көрбүтүм – түгэҕэ биллибэт аҥхай күлүүһүн тылын кытта улахан сыабы туппут Аанньал халлаантан түһэн иһэрэ[+]. 2Аанньал садаҕа моҕойу, адьарай уонна сатана буолар былыргы эриэн үөнү тутан ылан, биир тыһыынча сылга сыаптаан[+] 3түгэҕэ биллибэт аҥхайга бырахпыта; биир тыһыынча сыл бараныар диэри, норуоттары албыннаабатын диэн, үрдүнэн хам бэчээттээн кэбиспитэ. Ол кэмэ аастаҕына, моҕой кылгас кэмҥэ босхолоно сылдьыахтаах[+].

4Онтон мин бүрүстүөллэр туралларын көрбүтүм, ол бүрүстүөллэргэ олорооччуларга дьүүллүүр былаас бэриллибит этэ. Итиэннэ Иисуһу уонна Таҥара тылын туоһулаабыттарын иһин, моонньоох бастара быһыллыбыт дьон дууһаларын көрбүтүм. Бу кыылга да, кини мөссүөнүгэр да сүгүрүйбэтэх, сүүстэригэр да, илиилэригэр да кыыл бэлиэтин уурдарбатах дьон этилэр. Кинилэр олоххо төннөн кэлэн, тыһыынча сыл устата Христостуун ыраахтааҕылаабыттара;[+] 5оттон атын өлбүт дьон, тыһыынча сыл бараныар диэри, тилиннэриллибэтэхтэрэ. Бу – маҥнайгы тиллии. 6Алгыстаах сибэтиэй дьон бу маҥнайгы тиллиигэ тиллэллэр. Иккистээн өлөр куттал кинилэргэ суоһаабат: кинилэр Таҥара уонна Христос үлэһиттэрэ буоланнар, Кинини кытта бииргэ тыһыынча сыл устата ыраахтааҕылыахтара[+].


Сатана кыайтарыыта

7Онтон, тыһыынча сыл аастаҕына, сатана хаайыытыттан босхолонон тахсан, сир түөрт муннугар баар Гог уонна Магог норуоттары, албыннаан-түөкэйдээн кыргыһыыга хомуйуоҕа; бу норуоттар ахсааннара муора кумаҕын курдук аата-ахса биллибэт. 8Кинилэр сир киэҥ иэнин биир гына ылан, сибэтиэйдэр[†] олорор сирдэрин, Таҥара тапталлаах куоратын, төгүрүйбүттэрэ;[+] 9ол гынан баран халлаантан Таҥараттан[*] уот түһэн бэйэлэрин имири сотон ааспыта[+]. 10Оттон кинилэри албынныы сылдьыбыт адьарайы тутан ылан, кыыл уонна сымыйа пророк[†] быраҕыллыбыт умайа турар сиэрэлээх күөлүгэр элиппиттэрэ. Кинилэр үйэлэр тухары түүннэри-күннэри быыстала суох муҥу-сору көрүөхтэрэ[+].


Үрүҥ бүрүстүөл Дьүүлэ

11Онтон мин сүдү бэйэлээх үрүҥ бүрүстүөлү уонна ол бүрүстүөлгэ Олорооччуну көрбүтүм; сир-халлаан Кини ньууруттан куотан, аны хаһан да эргийбэттии симэлийэ сүппүтэ[+]. 12Көрбүтүм, өлбүттэр – улуу да, кыра да барыта – Таҥара иннигэр тураллара, иннилэригэр кинигэлэр тэлэччи арыллыбыттар этэ. Өссө биир кинигэни, Олох Кинигэтин, арыйбыттара, онон өлбүттэр кинигэлэргэ хайдах суруллубутунан, тугу оҥорбуттарынан көрөн дьүүллэммиттэрэ[+]. 13Муора бэйэтин түгэҕиттэн өлбүттэрин таһаарбыта, өлүү уонна үөдэн түгэҕэ эмиэ өлбүттэрин биэрбиттэрэ; хас биирдии киһи тугу оҥорбутунан көрөн дьүүллэммитэ;[+] 14өлүү уонна үөдэн түгэҕэ иккиэн уот байҕалга быраҕыллыбыттара. Бу уот байҕал – иккис өлүү. 15Олох Кинигэтигэр суруллубатах киһи барыта умайа турар байҕалга быраҕыллыбыта[+].

### 21


Саҥа сир-халлаан

1Онтон мин саҥа халлааны, саҥа сири көрбүтүм. Урукку сир-халлаан симэлийэ сүппүтэ, муора эмиэ аны суоҕа[+]. 2Мин, Иоанн, Сибэтиэй Куораты – сүктэр кыыс аналлааҕар симэммитин курдук бары силигэ ситэн мэҥэ халлаантан, Таҥараттан түһэн иһэр саҥа Иерусалимы – көрбүтүм[+]. 3Онтон халлаантан сүҥкэн улахан саҥа дуораһыйарын истибитим: «Көр бу, Таҥара олоҕо аны киһи аймаҕы кытта бииргэ буолуоҕа. Кини дьону кытта бииргэ олоруоҕа, кинилэр эмиэ Таҥара норуота буолуохтара. Кини Бэйэтинэн дьону кытта сылдьан, кинилэр Таҥаралара буолуоҕа; 4харахтарын уутун хас биирдии таммаҕын сотуоҕа, өлүү-сүтүү диэн аны суох буолуоҕа; энэлгэн, ытабыл-соҥобул, ыарыы эмиэ сүтүөҕэ. Урукку барыта ааста»[+].

5Бүрүстүөлгэ Олорооччу: «Көр бу, барыта саҥаны айабын!» – диэбитэ. Онтон миэхэ эппитэ: «Сурун, бу дьиҥ кырдьыктаах, эрэбил тыл»[+]. 6Кини миэхэ өссө манныгы эппитэ: «Барыта туолла! Мин Альфабын уонна Омегабын, Төрүппүн уонна Бүтэр Уһукпун. Утаппыкка өлбөт мэҥэ уутун дьүүктэтиттэн босхо иһэрдиэм;[+] 7кыайааччы итини барытын ылыа, Мин кини Таҥарата буолуом, кини Мин уолум буолуо[+]. 8Оттон куттамсахтар, итэҕэлэ суохтар, сидьиҥнэр, өлөрүөхсүттэр, содурдар, абынан-хомуһунунан дьарыгырааччылар, эмэгэккэ сүгүрүйээччилэр уонна бары сымыйаччылар аналлара – сиэрэлээх уот байҕалга түһүү. Ити иккиһин, бүтэһиктээхтик, өлүү буолар»[+].


Саҥа Иерусалим

9Тиһэх сэттэ иэдээн толору кутуллубут сэттэ кытахтаах сэттэ Аанньаллартан биирдэстэрэ миэхэ кэлэн: «Кэл, эйиэхэ сүктэр кыыһы – Бараан Оҕотун кэргэнин көрдөрүөм», – диэбитэ[+]. 10Тыын миэхэ сайбытыгар Аанньал миигин сүдү үрдүк хайаҕа таһааран халлаантан, Таҥараттан түһэн иһэр улуу куораты, сибэтиэй Иерусалимы, көрдөрбүтэ[+]. 11Ол куорат Таҥара килбиэннээх сырдыгынан сыдьаайар сардаҥата күндүттэн күндү таастыы, курустаал курдук ыраас яспистыы, күлүмнүүрэ[+]. 12Куорат сүүнэ улахан үрдүк истиэнэлээҕэ, уон икки халҕан ааннааҕа, ол ааннарын аайы биирдии Аанньал турара. Халҕаннарга Израиль уолаттарын уон икки ууһун аата суруллубут этэ. 13Илин диэки үс халҕан аан баара, хоту үс, соҕуруу үс, арҕаа эмиэ үс халҕан аан баара. 14Истиэнэтэ уон икки акылаат үрдүгэр тутуллубут этэ, хас биирдии акылаакка Бараан Оҕотун уон икки Апостолларын[†] ааттара суруллан турара[+].

15Миигин кытта кэпсэппит Аанньал куораты, куорат халҕаннарын, истиэнэлэрин кэмниир кыһыл көмүс ураҕастааҕа[+]. 16Куорат түөрт муннук быһыылааҕа,[†] устата туоратыгар тэҥ этэ. Аанньал куораты ураҕаһынан кэмнээбитэ уон икки тыһыынча стадия буолбута; устата, туората уонна үрдүгэ тэҥ этэ. 17Истиэнэтин кэмнээбитэ сүүс түөрт уон түөрт тоҕонох буолбута, Аанньал кээмэйин кэриҥэ син биир дьон кээмэйин курдуга. 18Яспис истиэнэлээх куорат атына барыта дьэҥкир өстүөкүлэ курдук ып-ыраас кутуу кыһыл көмүс этэ. 19Куорат истиэнэтин акылаата араас күндү таас киэргэтиилээҕэ: бастакы акылаат – яспис, иккис – сапфир, үһүс – халцедон, төрдүс – изумруд,[+] 20бэһис – сардоникс, алтыс – сердолик, сэттис – хризолит, ахсыс – берилл, тохсус – топаз, онус – хризопраз, уон биирис – бирюза, уон иккис – аметист. 21Оттон уон икки халҕана уон икки чөмчүүк этэ: хас биирдии халҕан – биирдии чөмчүүк. Уулуссата – дьэп-дьэҥкир өстүөкүлэ курдук ыраас кыһыл көмүс.

22Куоракка Таҥара Дьиэтэ[†] – Храм баарын көрбөтөҕүм: Барытын Тутан Олорооччу Айыы Тойон Таҥара уонна Бараан Оҕото[†] Бэйэлэринэн куорат Храма буолаллар. 23Таҥара килбиэннээх сырдыга сыдьаайар буолан куорат күн да, ый да сырдатарыгар наадыйбат; куорат сыдьаайар сырдыга – Бараан Оҕото.[†][+] 24Быыһаммыт норуоттар бу куорат сырдыгар сылдьыахтара, сир ыраахтааҕылара онно бэйэлэрин албан ааттарын, чиэстэрин илдьэ киириэхтэрэ. 25Халҕан ааннар күнүһүн хатаммакка туруохтара, түүн диэн суох буолуоҕа. 26Куоракка норуоттар албан ааттара, чиэстэрэ киллэриллиэҕэ. 27Туох да кирдээх, ким да сидьиҥ, албыны-көлдьүнү тутуспут онно киириэ суоҕа, арай Бараан Оҕотугар баар Олох Кинигэтигэр ааттара суруллубут эрэ дьон киириэхтэрэ[+].

### 22

1Аанньал миэхэ Таҥара уонна Бараан Оҕотун бүрүстүөлүн анныттан сүүрүгүрдэ сытар, курустаал курдук сып-сырдык, ып-ыраас өлбөт мэҥэ уутун өрүһүн көрдөрбүтэ. 2Куорат уулуссатын ортотугар уонна өрүс уҥуор-маҥаар өттүгэр сылга уон икки төгүл, хас ый аайы ас кутар олох Аал луук маһа үүнэн турара; мас сэбирдэҕэ норуоттары үтүөрдэр аналлааҕа[+]. 3Куоракка аны кыраммыт диэн туох даҕаны суох буолуоҕа; онно Таҥара уонна Бараан Оҕотун бүрүстүөлэ туруоҕа, итиэннэ Таҥара кулуттара Киниэхэ сулууспалыахтара. 4Кинилэр Таҥара сирэйин көрүөхтэрэ, Таҥара аата сүүстэригэр суруллан сылдьыаҕа[+]. 5Түүн диэн онно суох буолуо, Айыы Тойон Таҥара кинилэри сырдатар буолан ханнык да уокка, күн уотугар да наадыйыахтара суоҕа. Кинилэр үйэлэр тухары ыраахтааҕылаан олоруохтара[+].


Христос кэлиитэ

6Аанньал миэхэ эппитэ: «Бу сөптөөх, дьиҥ кырдьыктаах тыл; сибэтиэй пророктар[†] Айыы Тойон Таҥаралара сотору кэминэн туох буолуохтааҕын кулуттарыгар көрдөрөөрү, Аанньалын ыытта»[+].

7«Көр бу, Мин сотору кэлиэм: ким бу инникини төлкөлүүр кинигэ тылын тутуһар, ол алгыстаах!»[+]

8Мин, Иоанн, маны барытын илэ бэйэбинэн көрбүт-истибит киһи буолабын. Барытын көрөн, ситэри истэн баран ону көрдөрбүт Аанньалга сүгүрүйээрибин, атаҕар бокулуоннуу түспүтүм[+]. 9«Кэбис, итинник гыныма, – диэбитэ кини. – Мин эйигин, эн пророк[†] бырааттаргын уонна бу кинигэ тылын тутуһаачылары кытта бииргэ Таҥараҕа сулууспалыыбын, Таҥараҕа сүгүрүй!»

10Итиэннэ эппитэ: «Бу кинигэ билиҥҥини да, кэнэҕэһи да төлкөлүүр тылын хам бэчээттээн кэбиһимэ. Болдьохтоох кэм чугаһаата[+]. 11Аньыылаах өссө да аньыыны оҥоро түстүн, кирдээх өссө киртийдин, кырдьыксыт кырдьыгы оҥоро түстүн, сибэтиэй өссө ырааһырдын»[+].

12«Көр бу, Мин сотору кэлиэм! Хас биирдиигэ тугу оҥорбутунан көрөн биэрэрдии, төлөбүрбүн илдьэ кэлиэм[+]. 13Мин Альфа уонна Омега, Төрүт уонна Бүтэр Уһук, Бастакы итиэннэ Тиһэх буолабын»[+].

14Кини кэриэстэрин тутуһааччылар[*] алгыстаахтар. Кинилэр олох Аал луук маһыттан амсайар бырааптаахтар, куорат аанынан киирэр кыахтаахтар[+]. 15Оттон ыттар, абынан-хомуһунунан дьарыгырааччылар, содурдар, өлөрүөхсүттэр, эмэгэккэ сүгүрүйээччилэр уонна сымыйаны таптааччылар, сымыйаны оҥорооччулар – олор бары куорат тас өттүгэр хаалыахтара[+].

16«Мин, Иисус, бу туһунан эһиэхэ сэттэ сиэркэпкэ туоһулаттара Аанньалбын ыыттым. Мин Давид[†] силиһинэбин, сарсыардааҥҥы сырдык сулуспун»[+].

17Тыын уонна Сүктэр Кыыс иккиэн: «Кэл!» – диэн ыҥыраллар. Истибит эрэ барыта: «Кэл!» – диэн ыҥырыахтын. Утаппыт кэлиэхтин, иһиэн баҕалаах кэлэн, өлбөт мэҥэ уутун босхо ылыахтын![+]

18Мин бу билиҥҥини да, кэнэҕэһи да төлкөлүүр кинигэ тылын истээччини сэрэтэбин: ким эрэ бу тылга тугу эмэ эптэҕинэ, Таҥара ол киһини бу кинигэҕэ этиллибит иэдээҥҥэ тиксэриэҕэ;[+] 19оттон ким эмэ бу кинигэ билиҥҥини да, кэнэҕэһи да төлкөлүүр тылыттан тугу эмэ көҕүрэттэҕинэ, Таҥара кинини бу кинигэҕэ этиллибит Олох Кинигэтигэр суруллар, сибэтиэй куоракка киирэр аналыттан матарыаҕа.

20Бу маны Кэрэһиттээччи этэр: «Дьиҥ чахчы, Мин сотору кэлиэм!»

Аминь[†], оо, кэл, Айыы Тойон Иисус![+]

21Айыы Тойоммут Иисус Христос[*] илгэлээх үтүөтэ[†] барыгытын кытта эҥээрдэһиэхтин. Аминь.[†]

## Тыллары быһаарыы (Саҥа Кэс Тыл)

### Тыллары быһаарыы (Саҥа Кэс Тыл)

Тыллары быһаарыы (Саҥа Кэс Тыл)


Саҥа Кэс Тыл


А

Б

В

Г

Д

Е

И

К

Л

М

О

П

Р

С

Т

Ф

Х

Э


Тыллары быһаарыы

### Авва

Авва (арамей.) – Аҕа. Оҕо аҕатын ыҥырар иһирэх тыла. Айыы Тойон Иисус Христос холобурун батыһан маҥнайгы христианнар Таҥараны итинник ыҥыраллара.

### Авраам

Авраам – еврей норуотун улуу төрүт өбүгэтэ, Таҥара ураты сөбүлэһиини оҥорсубут киһитэ. Халбаҥнаабат бигэ итэҕэллээх буолан, кини «Таҥара доҕоро» диэн ааты ылбыт.

### Аҕа баһылыктар

Аҕа баһылыктар (грек. пресбүтэрой, нууч. старейшины) – аҕабыыттары кытта тэҥҥэ еврей норуотун олоҕун салайсар бас-көс дьон; сорохторо синедрион (Үрдүкү Сүбэ) чилиэннэрэ буолаллара.

### Аҕабыыт

Аҕабыыт (грек. һиэрэус, нууч. священник) – Былыргы Израильга: Моисей Сокуонугар ыйыллыбыт сүөһүнү, көтөрү, бурдугу аньыы толугар сиэртибэ биэрэн Таҥараҕа сулууспалыыр киһи. Израильга, Сокуон быһыытынан, Левий удьуордарыттан ураты атын ким да аҕабыыт буолар кыаҕа суоҕа.

### Аллилуйя

Аллилуйя (евр.) – Айыы Тойону айхаллааҥ. Еврейдэр Таҥараны үөрүүлээхтик уруйдуур-айхаллыыр тыллара.

### Аминь

Аминь (евр.) – дьиҥ чахчы оннук. Иудейдар уонна христианнар Таҥараҕа үҥүүлэрин түмүктүүр тыллара.

### Апостол

Апостол (грек. апостолос) – сорукка ыытыллыбыт киһи. Саҥа Кэс Тылга: Иисус Христос талан ылан Таҥара Саарыстыбатын туһунан Евангелиены иһитиннэртэрэ ыыппыт үөрэнээччитэ, миссионер. Маҥнайгы христианнар Иерусалимнааҕы сиэркэптэрин Апостоллар салайаллара.

### Араҥ ыарыы

Араҥ ыарыы – былыр тирии ыарыытын араас көрүҥүн барытын бу курдук ааттыыллара. Араҥ буолбуттары кирдээхтэр диэн ааттаан, дьонтон-сэргэттэн үүрэллэрэ. Аҕабыыт ыарыһаҕы сирийэн көрөн баран, үтүөрбүт диэтэҕинэ, киһи урукку олорбут сиригэр-уотугар төннөрө.

### Архиерей

Архиерей (грек. архиэрэус, нууч. первосвященник) – Таҥара үлэһиттэрин иерархиятын баһылыга. Бу уһулуччулаах солотун таһынан кини өссө синедрион салайааччыта этэ. Архиерей дойду политическай олоҕор улахан сабыдыаллааҕа.

### Асия

Асия – арҕааҥҥы Турция сиригэр баар, былыргы Рим империятыгар киирсэр уобалас. Бу уобаласка Мисия, Лидия, Фригия уонна Кария сирэ-уота киирсэрэ. Киин куората Эфес этэ.

### Бараан Оҕото

Бараан Оҕото (слав.) – аньыы-хара бырастыы буоларын туһугар сиэртибэҕэ бэриллэр туох да омсото суох бараан оҕото. Киһи аймах аньыытын-буруйун Бэйэтигэр ылынан, кинилэр тустарыгар өлөн быыһыы кэлбит Сибэтиэй Айыы Тойону пророктар маннык ааттаабыттар.

### Биэс уонус күн бырааһынньыга

Биэс уонус күн бырааһынньыга (евр. Шевуот) – Паасха кэнниттэн биэс уон күн буолан баран бэлиэтэнэр Үүнүү бырааһынньыга. Бу бырааһынньыгы еврейдэр Иерусалимҥа көрсөргө дьулуһаллара.

### Быһыы, быһыллыы

Быһыы, быһыллыы (грек. пэритомэ, нууч. обрезание) – еврей норуотун үгэһэ, уол оҕо төрөөбүтэ ахсыс күнүгэр оҥоһуллар сиэр-туом. Бу сиэр-туом – Таҥара Авраамҥа эппит кэс тылын бэлиэтэ – оҕо Таҥара норуотугар киирсэрин көрдөрөрө.

### Быыһааччы

Быыһааччы (грек. Сотэр, нууч. Спаситель) – Мессия, Христос, киһи аймаҕы буруйтан-аньыыттан, хара дьайтан, өлөр өлүүттэн быыһыы кэлбит Иисус Христос Айыы Тойон.

### Вавилон

Вавилон – Месопотамия саамай бөдөҥ куораттарыттан биирдэстэрэ, элбэх дойдуну сэриилээн ылбыт Вавилон империятын киинэ. Бу империя сэриилэрэ б. э. иннинээҕи 587 с. Иерусалимы урусхаллаабыттара, Израиль норуотун билиэн ылан кулут оҥостубуттара.

### Веельзевул

Веельзевул (Баал-Зебул) – сахсырҕа таҥарата. Куһаҕан тыыннар тойоннорун сатана аата. Бу аат Израиль ыаллыы омуктара сүгүрүйэр тыыннарын Ваал-Зебуб аатыттан үөскээбит.

### Галилея муората

Галилея муората (Тивериада муората) – Галилеяҕа баар күөл. Саамай кэтириир сирэ 11 км, уһуна 21 км. Атын аата – Геннисарет (евр. Киннерет).

### Геенна

Геенна (евр. Ге-Хинном) – Иерусалим соҕуруу-арҕаа өттүгэр баар хочо. Былыр бу хочоҕо эмэгэттэргэ дьону сиэртибэ биэрэллэрэ. Биһиги эрабыт иннинээҕи II үйэттэн ыла бу тыл аньыылаахтар өлөн баран бүтэһиктээхтик накаастанар-буруйданар сирдэрин символа буолбута.

### Голгофа

Голгофа (арамей. Гулгулта, евр. Гулголет) – бас уҥуоҕа. Иерусалимтан чугас турар томтор; омос көрүүгэ киһи чөмчөкөтүн санатарын иһин маннык ааттаммыт буолуон сөп.

### Давид

Давид – биһиги эрабыт иннинээҕи 1055–1015 сс. Израилы салайбыт улуу ыраахтааҕы, Саалтыыр (Псалтирь) үгүс ырыаларын, үҥүүлэрин суруйбут поэт, пророк.

### Давид Уола

Давид Уола – Иисус Христос аата. Сирдээҕи олоҕор кини Давид ыраахтааҕы удьуора этэ. Күүтүүлээх Быыһааччы, Суруйууларга этиллэринэн, Давид удьуора буолуохтааҕа, онон Иисус Христоһу маннык ыҥырыы Кини Быыһааччы буоларын аһаҕастык билиниигэ тэҥнээҕэ.

### Динарий

Динарий (лат.) – Рим үрүҥ көмүс манньыата, үлэһит күннээҕи орто хамнаһа.

### Евангелие

Евангелие (грек. Эвангелион) – Саҥа Кэс Тылга: маҥнай Таҥара Саарыстыбата чугаһаабытын туһунан, онтон кэлин Иисус Христос барбытын кэннэ, Христос киһи аймаҕы буруйтан-аньыыттан, хара дьайтан, өлөр өлүүттэн өрүһүйээри өлөн баран тиллибитин туһунан үөрүүлээх иһитиннэрии. Кэлин «Евангелие» диэн тыл «Иисус Христос туһунан суругунан кэпсээһин» диэн суолтаҕа туттуллар буолбута.

### Илгэлээх үтүө

Илгэлээх үтүө (грек. харис, нууч. благодать) – Таҥара таптала, үтүө сыһыана, дьоҥҥо биэрэр алгыстаах күүһэ-күдэҕэ.

### Исайя

Исайя – Иисус Христос киһи аймаҕы быыһыы кэлиэхтээҕин ураты чаҕылхайдык туоһулаабыт пророк.

### Киһи Уола

Киһи Уола (евр. Бен-адам, арам. Бар-наша, нууч. Сын Человеческий) – Эргэ Кэс Тылга «киһи, өлөр оҥоһуулаах» диэн суолтаҕа туттуллара. Иисус Христос бу ааты ылыныыта истээччилэргэ Даниил пророк (Дан 7:13 ) кэнэҕэс кэлиэхтээх Христос туһунан төлкөлөөбүтүн санатыахтааҕа.

### Кириэскэ тиирии

Кириэскэ тиирии – былыргы Рим империятыгар буруйдаахтары накаастаан өлөрүү биир саамай ыар көрүҥэ. Кириэскэ тиириллибит киһи хас эмэ күн устата сору-муҥу көрөн өлөрө. Аймахтара, чугас дьонноро, улахан эрэйинэн үрдүкү тойоттортон көҥүллэтэн эрэ баран, кинини харайар кыахтаахтара.

### Кураайы куйаар

Кураайы куйаар – киһитэ-сүөһүтэ, уута, ото-маһа суох, элбэх хайалаах кураайы, таас сир. Хотооллоругар тамариск, акация, терновник эрэ үүнэр, хаһан эмэ ардах түстэҕинэ, от быгар.

### Кэс тыл хоппото

Кэс тыл хоппото – Иерусалимҥа баар Таҥара Дьиэтин Сибэтиэйтэн Сибэтиэй хоһугар турар хоппо (кээмэйэ быһа холоон – 115´70´70 см). Бу акацияттан оҥоһуллубут, истиин-тастыын кыһыл көмүһүнэн бүрүллүбүт хоппо иһигэр икки дьапталҕа тааска суруллубут Таҥара Уон Кэриэһэ, кыһыл көмүс иһиккэ кутуллубут маанна (маанна быһаарыытын көр) итиэннэ Аарон көҕөрө тыллыбыт үөл мас тайаҕа угуллан турбуттар.

### Левиттэр

Левиттэр – Иаков уолун Левий удьуордара. Моисей Сокуонун быһыытынан левиттэр сулууспа кэмигэр аҕабыыттарга көмөлөһөр эбээһинэстээхтэрэ.

### Легион

Легион – Рим 5-6 тыһыынча киһилээх сатыы сэриитин холбоһуга.

### Маанна

Маанна – Израиль норуота Синай иччитэх сирин устун 40 сыл устата көһө сырыттаҕына, Таҥара халлаантан түһэрбит үрүҥ куруппаны санатар минньигэс аһа.

### Моисей

Моисей – Израиль норуотун кулуттааһынтан (Египет сириттэн) быыһаан таһаарбыт, Таҥара Сокуонун бар дьонугар тиэрдибит улуу пророк.

### Осанна

Осанна (евр. һошиана) – быыһаа биһигини. Иудеяҕа ыраахтааҕылары айхаллыыр тыллара.

### Отуу бырааһынньыга

Отуу бырааһынньыга (евр. Суккот, нууч. Кущей праздник) – бастаан күһүҥҥү виноград хомуурун бырааһынньыга этэ. Бу бырааһынньыгы отууга олорон бэлиэтииллэрэ. Кэлин еврейдэр өбүгэлэрэ Синай кураайы куйаарынан көһө сылдьан отууга олорбуттарын санатар бырааһынньыкка кубулуйбут.

### Паасха

Паасха (евр. Песах) – еврейдэр өбүгэлэрэ Египет хабалатыттан босхоломмуттарын бэлиэтиир саамай улуу бырааһынньык. Нисан ый (кулун тутар ортото-муус устар ортото) 15 күнүгэр ылыллар. Паасха кэмигэр аһытыылаах килиэби сиири Сокуон боборо. Иерусалим олохтоохторо уонна үҥэ-сүктэ кэлбит дьон 10–15 киһилээх бөлөхтөргө арахсан бииргэ аһыыллара. Аһылыкка бараан оҕотун, атыннык эттэххэ «паасханы», сииллэрэ.

### Понтий Пилат

Понтий Пилат – биһиги эрабыт 26–36 сс. Рим императора Иудеяҕа анаабыт баһылыга.

### Пророк

Пророк (грек. профэтэс) – Таҥараҕа чугас, Кини этэрин дьоҥҥо тиэрдэр киһи. Эргэ Кэс Тыл кэмигэр Таҥара еврей норуотугар элбэх пророгу биэрбитэ. Кинилэр сиргэ Иисус Христос кэлэн бар дьон туһугар толук буолуохтааҕын бэрт элбэх сыл инниттэн өтө көрбүттэрэ, бүтэр уһук кэллэҕинэ, Иисус Христос иккиһин эргиллэн аан дойдуну дьүүллүөн иннигэр туох буолуохтааҕын төлкөлөөбүттэрэ. Саҥа Кэс Тылга Таҥара этэрин дьоҥҥо тиэрдэр, иһитиннэрэр христианнар эмиэ пророктар диэн ааттаналлар.

### Равви, Раввуни

Равви, Раввуни – тойонум. Еврейдэр итэҕэлгэ үөрэтэр киһини ытыктабыллаахтык ыҥырар тыллара.

### Саддукейдар

Саддукейдар (евр. цаддиким) – былыргы Израиль религиознай-политическай олоҕор улахан сабыдыаллаах Таҥара үлэһиттэрэ, аҕа баһылыктар. Кинилэр фарисейдары утараллара, суруллубут Сокуону эрэ билинэллэрэ, Аанньаллар баалларын, өлбүттэр тиллиэхтээхтэрин итэҕэйбэт этилэр.

### Самария олохтоохторо

Самария олохтоохторо – Иудея уонна Галилея икки ардыларынааҕы Самария (Шомрон) уобалаһыгар олорор, атын омуктары кытта булкуспут еврейдэр. Итэҕэллэрэ Тораҕа (Моисей биэс кинигэтигэр) олоҕурара. Политикаҕа, сиэргэ-туомҥа, итэҕэлгэ тыл тылларыгар киирсиспэт буоланнар, иудейдары кытта өстөһөллөрө.

### Саҥа Кэс Тыл

Саҥа Кэс Тыл (грек. Кайнэ Диатэкэ, нууч. Новый Завет) – саҥа сөбүлэһии, дуогабар, сойуустаһыы. Таҥара дьону кытта саҥа сөбүлэһии түһэрсиэхтээҕин туһунан пророктар Эргэ Кэс Тыл кинигэлэригэр эрдэттэн өтө көрөн эппиттэр. Иисус Христос сиргэ олорон ааспыт олоҕо, үөрэппит үөрэҕэ, киһи аймах буруйун-аньыытын боруостаан кириэскэ өлүүтэ, килбиэннээх тиллиитэ барыта Таҥара киһи аймаҕы кытта оҥорсубут саҥа сөбүлэһиитэ буолбута. Саҥа Кэс Тыл былыргы грек тылынан суруллубут 27 кинигэлээх.

### Сибэтиэйдэр

Сибэтиэйдэр – Саҥа Кэс Тылга: Таҥара дьоно, христианнар.

### Синагога

Синагога – еврейдэр Таҥараҕа үҥэр, Сокуону үөрэтэр, мунньахтыыр, дьыалаларын-куолуларын быһаарсар дьиэлэрэ.

### Синедрион

Синедрион (евр. санхедрин, грек. сүнедрион) – еврей норуотун Рим саба баттыыр былааһыттан харыстыыр соруктаах, итэҕэл, быраап, суут дьыалатын быһаарар үрдүкү дьаһал тэрилтэтэ. Синедрион 71 чилиэннээҕэ (аҕабыыттар, аҕа баһылыктар, сокуонньуттар, фарисейдар, саддукейдар). Салайааччылара архиерей этэ.

### Скиния, Туоһулааһын Скинията

Скиния, Туоһулааһын Скинията (грек.) – еврейдэр Синай кураайы куйаарын устун көһө сылдьар кэмнэригэр Таҥараҕа үҥэргэ анаан оҥостуммут баай-талым көстүүлээх сүүнэ улахан балааккалара (устата 14 м, туората 4 м, үрдүгэ 5 м). Иһигэр кэс тыл хоппото ууруллара.

### Смоковница

Смоковница – Палестинаҕа дэлэйдик үүнэр кэтит сэбирдэхтээх минньигэс отонноох мас.

### Сокуон

Сокуон (Моисей Сокуона, грек. номос, нууч. закон) – Таҥара Синай хайатын үрдүгэр Моисейга биэрбит сокуоннара (Уон Кэриэһэ) уонна киһи олоҕун бары өрүттэригэр сыһыаннаах ыйыылара-кэрдиилэрэ. Кинини кытта сөбүлэһии түһэрсибит Израиль норуота бу кэриэстэри халбаҥнаабакка тутуһуохтааҕа. Еврейдэр атын омуктары «Сокуона суохтар» диэн ааттыыллара. Библия маҥнайгы биэс кинигэтэ эмиэ «Сокуон» диэн ааттанар. Бу кинигэлэргэ Таҥара норуокка Моисейынан бэрдэрбит кэриэстэрэ, ыйыылара-кэрдиилэрэ киирбиттэр. Еврей Библиятын кинигэлэрин барыларын түмэн «Сокуон уонна Пророктар» диэн ааттыыллара.

### Сокуонньуттар

Сокуонньуттар (грек. грамматэус, нууч. книжник, законник) – Суруйуулары, чуолаан Моисей Сокуонун, дириҥник ырытан чинчийэр үөрэхтээх дьон; үксүлэрэ фарисейдар этилэр.

### Субуота

Субуота (евр. шаббат, грек. саббатон) – сынньалаҥ. Еврей халандаарыгар нэдиэлэ сэттис күнэ. Бу Таҥараҕа анаммыт ытык күҥҥэ ханнык да үлэ көҥүллэммэт. Субуота сынньалаҥа бээтинсэ киэһэ күн киирбитин кэннэ, маҥнайгы үс сулус таҕыстаҕына, саҕаланара.

### Таҥара Дьиэтэ

Таҥара Дьиэтэ (грек. хиэрос, наон, нууч. храм) – иудейдар Таҥараҕа сүгүрүйэр, сулууспалыыр, сиэртибэ биэрэр Храмнара, кинилэр норуот быһыытынан сомоҕолоһууларын бэлиэтэ. Таҥара Дьиэтэ Иерусалимҥа эрэ баара. Кини Сибэтиэйтэн Сибэтиэй хоһугар архиерей эрэ сылга биирдэ киирэн, бэйэтин уонна Израиль дьонун буруйун-аньыытын иһин сиэртибэ биэрэрэ. Айыы Тойон Иисус Христос өтө көрөн эппитин курдук, б. э. бастакы үйэтин 70 сылыгар римляннар Таҥара Дьиэтин төрдүттэн урусхаллаабыттар.

### Таҥара Дьиэтин Ырааһырдыы бырааһынньыга

Таҥара Дьиэтин Ырааһырдыы бырааһынньыга (евр. Ханука) – Сирия баһылыга IV Антиох Епифан Таҥара Дьиэтин үс сыл устата тэпсибитин-киртиппитин кэннэ, б. э. иннинээҕи 164 с. хат ырааһырдан, сибэтии гынан, Таҥараҕа анаабыттарын бэлиэтиир иудей бырааһынньыга.

### Фарисейдар

Фарисейдар (евр. перушим) – былыргы Иудея олоҕор улахан сабыдыаллаах религиознай бөлөх. Кинилэр Моисей Сокуонун, сиэри-туому, үгэстэри эҥкилэ суох тутуһарга дьулуһаллара, норуоттан эмиэ ону ирдииллэрэ, Аанньаллар, абааһылар баалларын, өлбүттэр кэнэҕэс тиллиэхтээхтэрин итэҕэйэллэрэ.

### Хоруоп

Хоруоп – Палестинаҕа өлбүт дьону хайа куоҥхалайдарыгар эбэтэр очуос таастарга хаһыллан оҥоһуллубут улахан хаспахтарга – склептэргэ харайаллара. Бокуонньугу үчүгэй сыттаах арыынан оҕунуохтаан баран, таҥаска суулууллара уонна истиэнэни кыйа турар таас ыскаамыйаҕа уураллара. Киһи төҥкөйөн эрэ баран киирэр намыһах ааннарын, кыыл, көтөр буулаабатын диэн, улахан сымара таастарынан бүөлэтэллэрэ. Ардыгар хаспах таһыгар кыракый сад үүннэрэллэрэ.

### Эргэ Кэс Тыл

Эргэ Кэс Тыл (грек. Палайа Диатэкэ, нууч. Ветхий Завет) – Таҥара Израиль норуотун кытта Синай хайатыгар оҥорсубут сөбүлэһиитэ. Бу сөбүлэһии быһыытынан Таҥара дьону кытта ураты сыһыаҥҥа киирэр, кинилэри өрүүтүн араҥаччылыах буолар, оттон дьон Кини этэр кэс тылын толоруохтаахтар.

## Карталар (Саҥа Кэс Тыл)

### Карталар (Саҥа Кэс Тыл)

Карталар (Саҥа Кэс Тыл)


Саҥа Кэс Тыл


Иисусхристос Кэминээҕи Палестина

Иисусхристос Кэминээҕи Иерусалим

Иисусхристос Кэминээҕи Иерусалим Таҥаратын Дьиэтин Былаана

Былыргы Илин Дойдулар

Иисус Христос кэминээҕи Рим империята

Павел Апостол миссионердыыр бастакы айана

Павел Апостол миссионердыыр иккис айана

Павел Апостол миссионердыыр үҺүс айана

Павел Апостол миссионердыыр төрдүс айана (Римҥе барыыта)


### Иисусхристос Кэминээҕи Палестина

Иисусхристос Кэминээҕи Палестина

Иисусхристос Кэминээҕи Палестина

### Иисусхристос Кэминээҕи Иерусалим

Иисусхристос Кэминээҕи Иерусалим

Иисусхристос Кэминээҕи Иерусалим

### Иисусхристос Кэминээҕи Иерусалим Таҥаратын Дьиэтин Былаана

Иисусхристос Кэминээҕи Иерусалим Таҥаратын Дьиэтин Былаана

Иисусхристос Кэминээҕи Иерусалим Таҥаратын Дьиэтин Былаана

### Былыргы Илин Дойдулар

Былыргы Илин Дойдулар

Былыргы Илин Дойдулар

### Иисус Христос кэминээҕи Рим империята

Иисус Христос кэминээҕи Рим империята

Иисус Христос кэминээҕи Рим империята

### Павел Апостол миссионердыыр бастакы айана

Павел Апостол миссионердыыр бастакы айана

Павел Апостол миссионердыыр бастакы айана

### Павел Апостол миссионердыыр иккис айана

Павел Апостол миссионердыыр иккис айана

Павел Апостол миссионердыыр иккис айана

### Павел Апостол миссионердыыр үҺүс айана

Павел Апостол миссионердыыр үҺүс айана

Павел Апостол миссионердыыр үҺүс айана

### Павел Апостол миссионердыыр төрдүс айана (Римҥе барыыта)

Павел Апостол миссионердыыр төрдүс айана (Римҥе барыыта)

Павел Апостол миссионердыыр төрдүс айана (Римҥе барыыта)

## Библияҕа ахтыллар сирдэр-дойдулар фотографиялара

### Библияҕа ахтыллар сирдэр-дойдулар фотографиялара

Библияҕа ахтыллар сирдэр-дойдулар фотографиялара


Саҥа Кэс Тыл


Иерусалим. Елеон Хайатыттан Көстөр Сир

Иерусалим Уонна Елеон Хайата

Синай Хайата

Туустаах

Фавор Хайата

Назарет

Вифлеем

Нордан

Капернаум

Галилея Каната

Иудеяттан Самарияҕа Барар Суол

Геннисарет Куөлэ

Вифания

Рим Колизейа


### Иерусалим. Елеон Хайатыттан Көстөр Сир

Иерусалим. Елеон Хайатыттан Көстөр Сир

Иерусалим. Елеон Хайатыттан Көстөр Сир

### Иерусалим Уонна Елеон Хайата

Иерусалим Уонна Елеон Хайата

Иерусалим Уонна Елеон Хайата

### Синай Хайата

Синай Хайата

Синай Хайата

### Туустаах

Туустаах

Туустаах

### Фавор Хайата

Фавор Хайата

Фавор Хайата

### Назарет

Назарет

Назарет

### Вифлеем

Вифлеем

Вифлеем

### Нордан

Нордан

Нордан

### Капернаум

Капернаум

Капернаум

### Галилея Каната

Галилея Каната

Галилея Каната

### Иудеяттан Самарияҕа Барар Суол

Иудеяттан Самарияҕа Барар Суол

Иудеяттан Самарияҕа Барар Суол

### Геннисарет Куөлэ

Геннисарет Куөлэ

Геннисарет Куөлэ

### Вифания

Вифания

Вифания

### Рим Колизейа

Рим Колизейа

Рим Колизейа

## Библия кинигэлэрин кылгатыллыбыт ааттара


БИБЛИЯ КИНИГЭЛЭРИН КЫЛГАТЫЛЛЫБЫТ ААТТАРА


Ветхий Завет [1]

Быт – Бытие

Исх – Исход

Лев – Левит

Числ – Числа

Втор – Второзаконие

Нав – Книга Иисуса Навина

Суд – Книга Судей Израилевых

Руфь – Книга Руфь

1 Цар – Первая книга Царств

2 Цар – Вторая книга Царств

3 Цар – Третья книга Царств

4 Цар – Четвертая книга Царств

1 Пар – Первая книга Паралипоменон

2 Пар – Вторая книга Паралипоменон

Езд – Книга Ездры

Неем – Книга Неемии

Есф – Книга Есфирь

Иов – Книга Иова

Пс – Псалтирь

Притч – Притчи Соломона

Еккл – Книга Екклесиаста, или Проповедника

Песн – Песнь песней Соломона

Ис – Книга пророка Исайи

Иер – Книга пророка Иеремии

Плач – Плач Иеремии

Иез – Книга пророка Иезекииля

Дан – Книга пророка Даниила

Ос – Книга пророка Осии

Иоиль – Книга пророка Иоиля

Ам – Книга пророка Амоса

Авд – Книга пророка Авдия

Иона – Книга пророка Ионы

Мих – Книга пророка Михея

Наум – Книга пророка Наума

Авв – Книга пророка Аввакума

Соф – Книга пророка Софонии

Агг – Книга пророка Аггея

Зах – Книга пророка Захарии

Мал – Книга пророка Малахии


Саҥа Кэс Тыл

Мф – Матфейтан Сибэтиэй Евангелие

Мк – Марктан Сибэтиэй Евангелие

Лк – Лукаттан Сибэтиэй Евангелие

Ин – Иоантан Сибэтиэй Евангелие

Апос – Сибэтиэй Апостоллар Дьайыылара

Иак – Иаков Апостол илдьит суруга

1 Пет – Петр Апостол бастакы илдьит суруга

2 Пет – Петр Апостол иккис илдьит суруга

1 Ин – Иоанн Апостол бастакы илдьит суруга

2 Ин – Иоанн Апостол иккис илдьит суруга

3 Ин – Иоанн Апостол үһүс илдьит суруга

Иуд – Иуда Апостол илдьит суруга

Рим – Рим христианнарыгар илдьит сурук

1 Кор – Коринф христианнарыгар бастакы илдьит сурук

2 Кор – Коринф христианнарыгар иккис илдьит сурук

Гал – Галатия христианнарыгар илдьит сурук

Эф – Эфес христианнарыгар илдьит сурук

Флп – Филиппы христианнарыгар илдьит сурук

Кол – Колосс христианнарыгар илдьит сурук

1 Фес – Фессалоника христианнарыгар бастакы илдьит сурук

2 Фес – Фессалоника христианнарыгар иккис илдьит сурук

1 Тим – Тимофейга бастакы илдьит сурук

2 Тим – Тимофейга иккис илдьит сурук

Тит – Титкэ илдьит сурук

Флм – Филимоҥҥа илдьит сурук

Евр – Еврейдэргэ илдьит сурук

Арыл – Сибэтиэй Иоаҥҥа Арыллыы

## ЭРГЭ КЭС ТЫЛТАН ЦИТАТАЛАР ЫЙЫННЬЫКТАРА


Саҥа Кэс Тыл

ЭРГЭ КЭС ТЫЛТАН ЦИТАТАЛАР ЫЙЫННЬЫКТАРА

Мф 1:23 Ис 7:14; 8:8. 2:6 Мих 5:2. 2:15 Ос 11:1. 2:18 Иер 31:15. 3:3 Ис 40:3. 4:4 Втор 8:3. 4:6 Пс 90:11-12. 4:7 Втор 6:16. 4:10 Втор 6:13. 4:16 Ис 9:1-2. 5:21 Исх 20:13. 5:27 Исх 20:14. 5:31 Втор 24:1. 5:33 Лев 19:12; Числ 30:3. 5:38 Исх 21:24; Лев 24:19-20. 5:43 Лев 19:18. 8:17 Ис 53:4. 9:13 Ос 6:6. 10:36 Мих 7:6. 11:10 Мал 3:1. 11:14 Мал 4:5-6. 12:7 Ос 6:6. 12:21 Ис 42:1-4. 12:40 Иона 2:1. 13:15 Ис 6:9-10. 13:35 Пс 77:2. 15:4 Исх 20:12; 21:17. 15:9 Ис 29:13. 18:16 Втор 19:15. 19:4 Быт 1:27; 5:2. 19:5 Быт 2:24. 19:19 Исх 20:12-16; Лев 19:18. 21:5 Ис 62:11; Зах 9:9. 21:9 Пс 117:26. 21:13 Ис 56:7. 21:16 Пс 8:3. 21:42 Пс 117:22-23. 22:24 Втор 25:5. 22:32 Исх 3:6. 22:37 Втор 6:5. 22:39 Лев 19:18. 22:44 Пс 109:1. 23:39 Пс 117:26. 24:15 Дан 12:11. 24:29 Ис 13:9-10; 34:4. 24:30 Дан 7:13. 26:15 Зах 11:12. 26:31 Зах 13:7. 26:64 Пс 109:1; Дан 7:13. 27:10 Зах 11:12-13; Иер 19:1-13; 32:6-9. 27:34 Пс 68:22. 27:46 Пс 21:2.

Мк 1:3 Мал 3:1; Ис 40:3. 4:12 Ис 6:9-10. 7:7 Ис 29:13. 7:10 Исх 20:12; 21-17. 10:4 Втор 24:1. 10:6 Быт 1:27; 5:2. 10:8 Быт 1:27; 2:24. 10:19 Исх 20:12-16; Втор 5:16-20. 11:10 Пс 117:25-26. 11:17 Ис 56:7. 12:11 Пс 117:22-23. 12:19 Втор 25:5. 12:26 Исх 3:6. 12:30 Втор 6:5. 12:31 Лев 19:18. 12:36 Пс 109:1. 13:25 Ис 13:10; 34:4. 13:26 Дан 7:13. 14:27 Зах 13:7. 14:62 Пс 109:1; Дан 7:13. 15:34 Пс 21:2.

Лк 2:23 Исх 13:2. 2:24 Лев 12:8. 3:6 Ис 40:3-5. 4:4 Втор 8:3. 4:8 Втор 6:13. 4:11 Пс 90:11-12. 4:19 Ис 61:1-2. 6:4 1 Цар 21:2-7. 7:27 Мал 3:1. 8:10 Ис 6:9-10. 10:27 Втор 6:5; Лев 19:18. 13:35 Пс 117:26. 18:20 Исх 20:12-16. 19:38 Пс 117:26. 19:46 Ис 56:7. 20:17 Пс 117:22. 20:37 Исх 3:6. 20:43 Пс 109:1. 21:27 Дан 7:13. 22:37 Ис 53:12. 22:69 Пс 109:1. 23:30 Ос 10:8. 23:46 Пс 30:6.

Ин 2:17 Пс 68:10. 6:31 Пс 77:24; 104:40. 6:45 Ис 54:13. 7:38 Притч 18:4; Ис 12:3; 58:11; Иез 47:1; Зах 14:8. 10:34 Пс 81:6. 12:13 Пс 117:25-26. 15:25 Пс 34:19; 68:5. 19:24 Пс 21:19. 19:36 Исх 12:46. 19:37 Зах 12:10.

Апос 1:20 Пс 68:26. 1:20 Пс 108:8. 2:21 Иоиль 2:28-32. 2:30 Пс 131:11. 2:31 Пс 15:10. 2:35 Пс 109:1. 4:11 Пс 117:22. 4:26 Пс 2:1-2. 7:5 Быт 17:8. 7:7 Быт 15:13-14; Исх 3:12. 7:18 Исх 1:8. 7:28 Исх 2:13-14. 7:30 Исх 3:2. 7:32 Исх 3:6. 7:34 Исх 3:5-10. 7:40 Исх 32:4, 23. 7:43 Ам 5:25-27. 7:50 Ис 66:1-2. 8:33 Ис 53:7-8. 13:22 Пс 88:21; 1 Цар 13:14. 13:34 Ис 55:3. 13:35 Пс 15:10. 13:41 Авв 1:5. 13:47 Ис 49:6. 15:17 Ам 9:11-12. 23:5 Исх 22:28. 28:27 Ис 6:9-10.

Иак 2:8 Лев 19:18. 2:11 Исх 20:13-14; Втор 5:17-18. 2:23 Быт 15:6. 4:6 Притч 3:34.

1 Петр 1:16 Лев 11:44; 19:2. 1:25 Ис 40:6-8. 2:6 Ис 28:16. 2:7 Пс 117:22. 2:8 Ис 8:14. 2:9 Исх 19:6; Ис 43:20-21. 2:22 Ис 53:9. 3:10 Пс 33:13-17. 4:8 Притч 10:12. 4:18 Притч 11:31. 5:5 Притч 3:34.

2 Петр 2:22 Притч 26:11.

Рим 2:24 Ис 52:5; Иез 36:20. 3:12 Пс 13:1-3. 3:13 Пс 5:10; Пс 139:4. 3:14 Пс 9:28. 3:15 Притч 1:16. 3:17 Ис 59:7-8. 3:18 Пс 35:2. 4:3 Быт 15:6. 4:8 Быт 15:5. 4:17 Быт 17:5. 4:18 Быт 15:5. 7:7 Исх 20:17. 8:36 Пс 43:22. 9:7 Быт 21:12. 9:9 Быт 18:10, 14. 9:12 Быт 25:23. 9:13 Мал 1:2-3. 9:15 Исх 33:19. 9:17 Исх 9:16. 9:20 Ис 29:16; 45:9. 9:25 Ос 2:23. 9:26 Ос 1:10. 9:28 Ис 10:22-23. 9:29 Ис 1:9. 9:33 Ис 8:14; 28:16. 10:5 Лев 18:5. 10:7 Втор 30:12-13. 10:8 Втор 30:14. 10:11 Ис 28:16. 10:13 Иоиль 2:32. 10:15 Ис 52:7. 10:16 Ис 53:1. 10:18 Пс 18:5. 10:19 Втор 32:21. 10:20 Ис 65:1. 10:21 Ис 65:2. 11:3 3 Цар 19:18. 11:4 3 Цар 19:18. 11:8 Ис 29:10; Втор 29:4. 11:10 Пс 68:23-24. 11:27 Ис 59:20-21; 27:9. 11:34 Ис 40:13; Иер 23:18. 11:35 Иов 41:3. 12:9 Втор 32:35. 12:20 Притч 25:21-22. 13:9 Исх 20:13-17; Лев 19:18. 14:11 Ис 49:18; 45:23. 15:3 Пс 68:9. 15:9 Пс 17:50. 15:10 Втор 32:43. 15:11 Пс 116:1. 15:12 Ис 11:10. 15:21 Ис 52:15.

1 Кор 1:19 Ис 29:14. 1:31 Иер 9:24. 2:16 Ис 40:13. 3:19 Иов 5:13. 3:20 Пс 93:11. 10:7 Исх 32:6. 10:26 Пс 23:1. 14:21 Ис 28:11-12. 15:27 Пс 8:7. 15:32 Ис 22:13. 15:54 Ис 25:8 15:55 Ос 13:14.

2 Кор 4:13 Пс 115:1. 6:2 Ис 49:8. 6:16 Лев 26:11-12. 6:17 Ис 52:11. 9:9 Пс 111:9. 10:17 Иер 9:23-24. 13:1 Втор 19:15.

Гал 3:6 Быт 15:6. 3:10 Втор 27:26. 3:11 Авв 2:4. 3:12 Лев 18:5. 3:13 Втор 21:23. 3:16 Быт 13:15; 24:7. 4:27 Ис 54:1. 4:30 Быт 21:10.

Еф 4:8 Пс 67:19. 4:25 Зах 8:16. 4:26 Пс 4:5. 5:31 Быт 2:24. 6:3 Исх 20:12.

1 Тим 5:18 Втор 25:4.

2 Тим 2:19 Числ 16:5, 26; Наум 1:7.

Евр 1:5 Пс 2:7; 2 Цар 7:14; 1 Пар 17:13. 1:6 Пс 96:7. 1:7 Пс 103:4. 1:9 Пс 44:7-8. 1:12 Пс 101:26-28. 1:13 Пс 109:1. 2:8 Пс 8:5-7. 2:12 Пс 21:23. 2:13 Пс 15:1; Ис 8:18. 3:11, 15 Пс 94:7-11. 4:3, 5 Пс 94:11. 4:4 Быт 2:2. 5:5 Пс 2:7. 5:6 Пс 109:4. 6:14 Быт 22:17. 7:2 Быт 14:17-20. 7:17, 21 Пс 109:4. 8:5 Исх 25:40. 8:12 Иер 31:31-34. 10:7-9 Пс 39:7-9. 10:17 Иер 31:33-34. 10:30 Втор 32:35-36; Пс 134:14. 10:38 Ис 26:20; Авв 2:3-4. 11:5 Быт 5:24. 11:21 Быт 47:31. 12:6 Притч 3:11-12. 12:20 Исх 19:13. 12:21 Втор 9:19. 12:26 Агг 2:6. 13:5 Втор 31:6. 13:6 Пс 117:6-7.

Арыл 2:27-28 Пс 2:8-9.

Авва (арамей.) – Аҕа. Оҕо аҕатын ыҥырар иһирэх тыла. Айыы Тойон Иисус Христос холобурун батыһан маҥнайгы христианнар Таҥараны итинник ыҥыраллара.

Авраам – еврей норуотун улуу төрүт өбүгэтэ, Таҥара ураты сөбүлэһиини оҥорсубут киһитэ. Халбаҥнаабат бигэ итэҕэллээх буолан, кини «Таҥара доҕоро» диэн ааты ылбыт.

Аҕа баһылыктар (грек. пресбүтэрой, нууч. старейшины) – аҕабыыттары кытта тэҥҥэ еврей норуотун олоҕун салайсар бас-көс дьон; сорохторо синедрион (Үрдүкү Сүбэ) чилиэннэрэ буолаллара.

Аҕабыыт (грек. һиэрэус, нууч. священник) – Былыргы Израильга: Моисей Сокуонугар ыйыллыбыт сүөһүнү, көтөрү, бурдугу аньыы толугар сиэртибэ биэрэн Таҥараҕа сулууспалыыр киһи. Израильга, Сокуон быһыытынан, Левий удьуордарыттан ураты атын ким да аҕабыыт буолар кыаҕа суоҕа.

Аллилуйя (евр.) – Айыы Тойону айхаллааҥ. Еврейдэр Таҥараны үөрүүлээхтик уруйдуур-айхаллыыр тыллара.

Аминь (евр.) – дьиҥ чахчы оннук. Иудейдар уонна христианнар Таҥараҕа үҥүүлэрин түмүктүүр тыллара.

Апостол (грек. апостолос) – сорукка ыытыллыбыт киһи. Саҥа Кэс Тылга: Иисус Христос талан ылан Таҥара Саарыстыбатын туһунан Евангелиены иһитиннэртэрэ ыыппыт үөрэнээччитэ, миссионер. Маҥнайгы христианнар Иерусалимнааҕы сиэркэптэрин Апостоллар салайаллара.

Араҥ ыарыы – былыр тирии ыарыытын араас көрүҥүн барытын бу курдук ааттыыллара. Араҥ буолбуттары кирдээхтэр диэн ааттаан, дьонтон-сэргэттэн үүрэллэрэ. Аҕабыыт ыарыһаҕы сирийэн көрөн баран, үтүөрбүт диэтэҕинэ, киһи урукку олорбут сиригэр-уотугар төннөрө.

Архиерей (грек. архиэрэус, нууч. первосвященник) – Таҥара үлэһиттэрин иерархиятын баһылыга. Бу уһулуччулаах солотун таһынан кини өссө синедрион салайааччыта этэ. Архиерей дойду политическай олоҕор улахан сабыдыаллааҕа.

Асия – арҕааҥҥы Турция сиригэр баар, былыргы Рим империятыгар киирсэр уобалас. Бу уобаласка Мисия, Лидия, Фригия уонна Кария сирэ-уота киирсэрэ. Киин куората Эфес этэ.

Бараан Оҕото (слав.) – аньыы-хара бырастыы буоларын туһугар сиэртибэҕэ бэриллэр туох да омсото суох бараан оҕото. Киһи аймах аньыытын-буруйун Бэйэтигэр ылынан, кинилэр тустарыгар өлөн быыһыы кэлбит Сибэтиэй Айыы Тойону пророктар маннык ааттаабыттар.

Биэс уонус күн бырааһынньыга (евр. Шевуот) – Паасха кэнниттэн биэс уон күн буолан баран бэлиэтэнэр Үүнүү бырааһынньыга. Бу бырааһынньыгы еврейдэр Иерусалимҥа көрсөргө дьулуһаллара.

Быһыы, быһыллыы (грек. пэритомэ, нууч. обрезание) – еврей норуотун үгэһэ, уол оҕо төрөөбүтэ ахсыс күнүгэр оҥоһуллар сиэр-туом. Бу сиэр-туом – Таҥара Авраамҥа эппит кэс тылын бэлиэтэ – оҕо Таҥара норуотугар киирсэрин көрдөрөрө.

Быыһааччы (грек. Сотэр, нууч. Спаситель) – Мессия, Христос, киһи аймаҕы буруйтан-аньыыттан, хара дьайтан, өлөр өлүүттэн быыһыы кэлбит Иисус Христос Айыы Тойон.

Вавилон – Месопотамия саамай бөдөҥ куораттарыттан биирдэстэрэ, элбэх дойдуну сэриилээн ылбыт Вавилон империятын киинэ. Бу империя сэриилэрэ б. э. иннинээҕи 587 с. Иерусалимы урусхаллаабыттара, Израиль норуотун билиэн ылан кулут оҥостубуттара.

Веельзевул (Баал-Зебул) – сахсырҕа таҥарата. Куһаҕан тыыннар тойоннорун сатана аата. Бу аат Израиль ыаллыы омуктара сүгүрүйэр тыыннарын Ваал-Зебуб аатыттан үөскээбит.

Галилея муората (Тивериада муората) – Галилеяҕа баар күөл. Саамай кэтириир сирэ 11 км, уһуна 21 км. Атын аата – Геннисарет (евр. Киннерет).

Геенна (евр. Ге-Хинном) – Иерусалим соҕуруу-арҕаа өттүгэр баар хочо. Былыр бу хочоҕо эмэгэттэргэ дьону сиэртибэ биэрэллэрэ. Биһиги эрабыт иннинээҕи II үйэттэн ыла бу тыл аньыылаахтар өлөн баран бүтэһиктээхтик накаастанар-буруйданар сирдэрин символа буолбута.

Голгофа (арамей. Гулгулта, евр. Гулголет) – бас уҥуоҕа. Иерусалимтан чугас турар томтор; омос көрүүгэ киһи чөмчөкөтүн санатарын иһин маннык ааттаммыт буолуон сөп.

Давид – биһиги эрабыт иннинээҕи 1055–1015 сс. Израилы салайбыт улуу ыраахтааҕы, Саалтыыр (Псалтирь) үгүс ырыаларын, үҥүүлэрин суруйбут поэт, пророк.

Давид Уола – Иисус Христос аата. Сирдээҕи олоҕор кини Давид ыраахтааҕы удьуора этэ. Күүтүүлээх Быыһааччы, Суруйууларга этиллэринэн, Давид удьуора буолуохтааҕа, онон Иисус Христоһу маннык ыҥырыы Кини Быыһааччы буоларын аһаҕастык билиниигэ тэҥнээҕэ.

Динарий (лат.) – Рим үрүҥ көмүс манньыата, үлэһит күннээҕи орто хамнаһа.

Евангелие (грек. Эвангелион) – Саҥа Кэс Тылга: маҥнай Таҥара Саарыстыбата чугаһаабытын туһунан, онтон кэлин Иисус Христос барбытын кэннэ, Христос киһи аймаҕы буруйтан-аньыыттан, хара дьайтан, өлөр өлүүттэн өрүһүйээри өлөн баран тиллибитин туһунан үөрүүлээх иһитиннэрии. Кэлин «Евангелие» диэн тыл «Иисус Христос туһунан суругунан кэпсээһин» диэн суолтаҕа туттуллар буолбута.

Илгэлээх үтүө (грек. харис, нууч. благодать) – Таҥара таптала, үтүө сыһыана, дьоҥҥо биэрэр алгыстаах күүһэ-күдэҕэ.

Исайя – Иисус Христос киһи аймаҕы быыһыы кэлиэхтээҕин ураты чаҕылхайдык туоһулаабыт пророк.

Киһи Уола (евр. Бен-адам, арам. Бар-наша, нууч. Сын Человеческий) – Эргэ Кэс Тылга «киһи, өлөр оҥоһуулаах» диэн суолтаҕа туттуллара. Иисус Христос бу ааты ылыныыта истээччилэргэ Даниил пророк (Дан 7:13 ) кэнэҕэс кэлиэхтээх Христос туһунан төлкөлөөбүтүн санатыахтааҕа.

Кириэскэ тиирии – былыргы Рим империятыгар буруйдаахтары накаастаан өлөрүү биир саамай ыар көрүҥэ. Кириэскэ тиириллибит киһи хас эмэ күн устата сору-муҥу көрөн өлөрө. Аймахтара, чугас дьонноро, улахан эрэйинэн үрдүкү тойоттортон көҥүллэтэн эрэ баран, кинини харайар кыахтаахтара.

Кураайы куйаар – киһитэ-сүөһүтэ, уута, ото-маһа суох, элбэх хайалаах кураайы, таас сир. Хотооллоругар тамариск, акация, терновник эрэ үүнэр, хаһан эмэ ардах түстэҕинэ, от быгар.

Кэс тыл хоппото – Иерусалимҥа баар Таҥара Дьиэтин Сибэтиэйтэн Сибэтиэй хоһугар турар хоппо (кээмэйэ быһа холоон – 115´70´70 см). Бу акацияттан оҥоһуллубут, истиин-тастыын кыһыл көмүһүнэн бүрүллүбүт хоппо иһигэр икки дьапталҕа тааска суруллубут Таҥара Уон Кэриэһэ, кыһыл көмүс иһиккэ кутуллубут маанна (маанна быһаарыытын көр) итиэннэ Аарон көҕөрө тыллыбыт үөл мас тайаҕа угуллан турбуттар.

Левиттэр – Иаков уолун Левий удьуордара. Моисей Сокуонун быһыытынан левиттэр сулууспа кэмигэр аҕабыыттарга көмөлөһөр эбээһинэстээхтэрэ.

Легион – Рим 5-6 тыһыынча киһилээх сатыы сэриитин холбоһуга.

Маанна – Израиль норуота Синай иччитэх сирин устун 40 сыл устата көһө сырыттаҕына, Таҥара халлаантан түһэрбит үрүҥ куруппаны санатар минньигэс аһа.

Моисей – Израиль норуотун кулуттааһынтан (Египет сириттэн) быыһаан таһаарбыт, Таҥара Сокуонун бар дьонугар тиэрдибит улуу пророк.

Осанна (евр. һошиана) – быыһаа биһигини. Иудеяҕа ыраахтааҕылары айхаллыыр тыллара.

Отуу бырааһынньыга (евр. Суккот, нууч. Кущей праздник) – бастаан күһүҥҥү виноград хомуурун бырааһынньыга этэ. Бу бырааһынньыгы отууга олорон бэлиэтииллэрэ. Кэлин еврейдэр өбүгэлэрэ Синай кураайы куйаарынан көһө сылдьан отууга олорбуттарын санатар бырааһынньыкка кубулуйбут.

Паасха (евр. Песах) – еврейдэр өбүгэлэрэ Египет хабалатыттан босхоломмуттарын бэлиэтиир саамай улуу бырааһынньык. Нисан ый (кулун тутар ортото-муус устар ортото) 15 күнүгэр ылыллар. Паасха кэмигэр аһытыылаах килиэби сиири Сокуон боборо. Иерусалим олохтоохторо уонна үҥэ-сүктэ кэлбит дьон 10–15 киһилээх бөлөхтөргө арахсан бииргэ аһыыллара. Аһылыкка бараан оҕотун, атыннык эттэххэ «паасханы», сииллэрэ.

Понтий Пилат – биһиги эрабыт 26–36 сс. Рим императора Иудеяҕа анаабыт баһылыга.

Пророк (грек. профэтэс) – Таҥараҕа чугас, Кини этэрин дьоҥҥо тиэрдэр киһи. Эргэ Кэс Тыл кэмигэр Таҥара еврей норуотугар элбэх пророгу биэрбитэ. Кинилэр сиргэ Иисус Христос кэлэн бар дьон туһугар толук буолуохтааҕын бэрт элбэх сыл инниттэн өтө көрбүттэрэ, бүтэр уһук кэллэҕинэ, Иисус Христос иккиһин эргиллэн аан дойдуну дьүүллүөн иннигэр туох буолуохтааҕын төлкөлөөбүттэрэ. Саҥа Кэс Тылга Таҥара этэрин дьоҥҥо тиэрдэр, иһитиннэрэр христианнар эмиэ пророктар диэн ааттаналлар.

Равви, Раввуни – тойонум. Еврейдэр итэҕэлгэ үөрэтэр киһини ытыктабыллаахтык ыҥырар тыллара.

Саддукейдар (евр. цаддиким) – былыргы Израиль религиознай-политическай олоҕор улахан сабыдыаллаах Таҥара үлэһиттэрэ, аҕа баһылыктар. Кинилэр фарисейдары утараллара, суруллубут Сокуону эрэ билинэллэрэ, Аанньаллар баалларын, өлбүттэр тиллиэхтээхтэрин итэҕэйбэт этилэр.

Самария олохтоохторо – Иудея уонна Галилея икки ардыларынааҕы Самария (Шомрон) уобалаһыгар олорор, атын омуктары кытта булкуспут еврейдэр. Итэҕэллэрэ Тораҕа (Моисей биэс кинигэтигэр) олоҕурара. Политикаҕа, сиэргэ-туомҥа, итэҕэлгэ тыл тылларыгар киирсиспэт буоланнар, иудейдары кытта өстөһөллөрө.

Саҥа Кэс Тыл (грек. Кайнэ Диатэкэ, нууч. Новый Завет) – саҥа сөбүлэһии, дуогабар, сойуустаһыы. Таҥара дьону кытта саҥа сөбүлэһии түһэрсиэхтээҕин туһунан пророктар Эргэ Кэс Тыл кинигэлэригэр эрдэттэн өтө көрөн эппиттэр. Иисус Христос сиргэ олорон ааспыт олоҕо, үөрэппит үөрэҕэ, киһи аймах буруйун-аньыытын боруостаан кириэскэ өлүүтэ, килбиэннээх тиллиитэ барыта Таҥара киһи аймаҕы кытта оҥорсубут саҥа сөбүлэһиитэ буолбута. Саҥа Кэс Тыл былыргы грек тылынан суруллубут 27 кинигэлээх.

Сибэтиэйдэр – Саҥа Кэс Тылга: Таҥара дьоно, христианнар.

Синагога – еврейдэр Таҥараҕа үҥэр, Сокуону үөрэтэр, мунньахтыыр, дьыалаларын-куолуларын быһаарсар дьиэлэрэ.

Синедрион (евр. санхедрин, грек. сүнедрион) – еврей норуотун Рим саба баттыыр былааһыттан харыстыыр соруктаах, итэҕэл, быраап, суут дьыалатын быһаарар үрдүкү дьаһал тэрилтэтэ. Синедрион 71 чилиэннээҕэ (аҕабыыттар, аҕа баһылыктар, сокуонньуттар, фарисейдар, саддукейдар). Салайааччылара архиерей этэ.

Скиния, Туоһулааһын Скинията (грек.) – еврейдэр Синай кураайы куйаарын устун көһө сылдьар кэмнэригэр Таҥараҕа үҥэргэ анаан оҥостуммут баай-талым көстүүлээх сүүнэ улахан балааккалара (устата 14 м, туората 4 м, үрдүгэ 5 м). Иһигэр кэс тыл хоппото ууруллара.

Смоковница – Палестинаҕа дэлэйдик үүнэр кэтит сэбирдэхтээх минньигэс отонноох мас.

Сокуон (Моисей Сокуона, грек. номос, нууч. закон) – Таҥара Синай хайатын үрдүгэр Моисейга биэрбит сокуоннара (Уон Кэриэһэ) уонна киһи олоҕун бары өрүттэригэр сыһыаннаах ыйыылара-кэрдиилэрэ. Кинини кытта сөбүлэһии түһэрсибит Израиль норуота бу кэриэстэри халбаҥнаабакка тутуһуохтааҕа. Еврейдэр атын омуктары «Сокуона суохтар» диэн ааттыыллара. Библия маҥнайгы биэс кинигэтэ эмиэ «Сокуон» диэн ааттанар. Бу кинигэлэргэ Таҥара норуокка Моисейынан бэрдэрбит кэриэстэрэ, ыйыылара-кэрдиилэрэ киирбиттэр. Еврей Библиятын кинигэлэрин барыларын түмэн «Сокуон уонна Пророктар» диэн ааттыыллара.

Сокуонньуттар (грек. грамматэус, нууч. книжник, законник) – Суруйуулары, чуолаан Моисей Сокуонун, дириҥник ырытан чинчийэр үөрэхтээх дьон; үксүлэрэ фарисейдар этилэр.

Субуота (евр. шаббат, грек. саббатон) – сынньалаҥ. Еврей халандаарыгар нэдиэлэ сэттис күнэ. Бу Таҥараҕа анаммыт ытык күҥҥэ ханнык да үлэ көҥүллэммэт. Субуота сынньалаҥа бээтинсэ киэһэ күн киирбитин кэннэ, маҥнайгы үс сулус таҕыстаҕына, саҕаланара.

Таҥара Дьиэтэ (грек. хиэрос, наон, нууч. храм) – иудейдар Таҥараҕа сүгүрүйэр, сулууспалыыр, сиэртибэ биэрэр Храмнара, кинилэр норуот быһыытынан сомоҕолоһууларын бэлиэтэ. Таҥара Дьиэтэ Иерусалимҥа эрэ баара. Кини Сибэтиэйтэн Сибэтиэй хоһугар архиерей эрэ сылга биирдэ киирэн, бэйэтин уонна Израиль дьонун буруйун-аньыытын иһин сиэртибэ биэрэрэ. Айыы Тойон Иисус Христос өтө көрөн эппитин курдук, б. э. бастакы үйэтин 70 сылыгар римляннар Таҥара Дьиэтин төрдүттэн урусхаллаабыттар.

Фарисейдар (евр. перушим) – былыргы Иудея олоҕор улахан сабыдыаллаах религиознай бөлөх. Кинилэр Моисей Сокуонун, сиэри-туому, үгэстэри эҥкилэ суох тутуһарга дьулуһаллара, норуоттан эмиэ ону ирдииллэрэ, Аанньаллар, абааһылар баалларын, өлбүттэр кэнэҕэс тиллиэхтээхтэрин итэҕэйэллэрэ.

Хоруоп – Палестинаҕа өлбүт дьону хайа куоҥхалайдарыгар эбэтэр очуос таастарга хаһыллан оҥоһуллубут улахан хаспахтарга – склептэргэ харайаллара. Бокуонньугу үчүгэй сыттаах арыынан оҕунуохтаан баран, таҥаска суулууллара уонна истиэнэни кыйа турар таас ыскаамыйаҕа уураллара. Киһи төҥкөйөн эрэ баран киирэр намыһах ааннарын, кыыл, көтөр буулаабатын диэн, улахан сымара таастарынан бүөлэтэллэрэ. Ардыгар хаспах таһыгар кыракый сад үүннэрэллэрэ.

Эргэ Кэс Тыл (грек. Палайа Диатэкэ, нууч. Ветхий Завет) – Таҥара Израиль норуотун кытта Синай хайатыгар оҥорсубут сөбүлэһиитэ. Бу сөбүлэһии быһыытынан Таҥара дьону кытта ураты сыһыаҥҥа киирэр, кинилэри өрүүтүн араҥаччылыах буолар, оттон дьон Кини этэр кэс тылын толоруохтаахтар.

Синай Хайата - Синай Хайата

Туустаах - Туустаах

Назарет - Назарет

Вифлеем - Вифлеем

Капернаум - Капернаум

Вифания - Вифания

[1] Бу аан тылы Д.К.Сивцев – Суорун Омоллоон Саҥа Кэс Тыл маҥнайгы тахсыытыгар (Библия тылбааһын Института, Москва, 2004) анаан суруйбута.

• 1:1 Лк 3:23-28

+ 1:1 Төрүт. 22:18,

+ 1:2 Төрүт. 21:3, Төрүт. 25:6, Төрүт. 29:35

+ 1:3 Төрүт. 38,

+ 1:4 Руфь 4:18-22

* 1:6 Урияҕа эргэ бара сылдьыбыт дьахтар – Вирсавия (Батшева). 2 Цар 11:26-27; 12:10, 15.

* 1:7 Аса – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Асаф».

* 1:10 Амон – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Амос».

* 1:11 Иоакимы төрөппүтэ, Иоаким – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 1:16 Лк 1:27

• 1:18 Лк 2:1-7

+ 1:18 Лк 1:27, Лк 1:35

* 1:21 Иисус (грек.) – Иешуа (евр. Айыы Тойон быыһыыр).

+ 1:21 Лк 1:31, Апос 4:12, Апос 13:38

+ 1:22 Мф 2:14, Мф 4:14, Мф 21:4, Мф 26:56, Мк 14:49, Ин 19:36,

* 1:25 Бастакы – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 2:1 Лк 1:5, Лк 2:4-7, Ин 7:42

* 2:11 Лаадан – лаадан маһыттан ылыллар үчүгэй сыттаах сымала; смирна – илиҥҥи дойдуларга өлбүт киһини оҕунуохтуурга туттуллар үчүгэй сыттаах сымала.

+ 2:11 Тахсыы 30:23, Ин 19:39

+ 2:12 Төрүт. 20:6

+ 2:15 Мф 1:22

+ 2:17 Мф 27:9

+ 2:23 Лк 1:26, Лк 2:39, Ин 1:45

• 3:1 Мк 1:1-8, Лк 3:1-9, Лк 3:15-17, Ин 1:19-28

+ 3:1 Лк 1:80, Ин 1:6

* 3:2 Аньыыны билинии (грек. метанойа, нууч. покаяние) – аньыыттан аккаастанан Таҥараҕа эргиллии, аньыыны кэмсинии, өйдүүн-санаалыын үчүгэй өттүгэр тосту уларыйыы.

+ 3:2 Мк 1:15

+ 3:6 Апос 19:18

+ 3:7 Мф 12:34, Мф 23:33, Рим 5:9, 1 Фес 1:10

+ 3:9 Ин 8:33

+ 3:10 Мф 7:19

+ 3:11 Ин 1:15, Апос 2:3

+ 3:12 Мф 13:30, Евр 6:8

• 3:13 Мк 1:9-11, Лк 3:21-22

+ 3:16 Апос 7:56, Ин 1:32-33

+ 3:17 Мк 9:7, Ин 12:28, Мф 17:5, 2 Пет 1:17

• 4:1 Мк 1:12-13, Лк 4:1-13

+ 4:2 Мф 21:18

+ 4:3 1 Фес 3:5

+ 4:6 Саал 90:11-12, Ин 7:4

+ 4:10 Мф 16:23,

+ 4:11 Лк 22:43

• 4:12 Мк 1:14-15, Лк 4:14-15

+ 4:12 Мф 14:3

+ 4:13 Мф 2:23, Мк 1:21

+ 4:14 Мф 1:23

• 4:18 Мк 1:16-20, Лк 5:1-11

+ 4:18 Ин 1:40-42

+ 4:19 Мф 13:47

+ 4:20 Мф 19:27

• 4:23 Лк 6:17-19

+ 4:23 Мк 1:39

+ 4:24 Лк 2:2

+ 4:25 Мк 5:20, Мк 7:31

• 5:3 Лк 6:20-23

+ 5:4 Экклесиаст 7:3, 2 Кор 7:10, Арыл 21:4

+ 5:5 Саал 36:11, Аман өһө 2:21

+ 5:6 Саал 41:2, Ин 7:37

+ 5:7 Аман өһө 19:17, Лк 6:36

+ 5:8 Саал 23:4, Саал 50:12, 1 Ин 3:2, Евр 12:14, Арыл 22:4

+ 5:9 Иак 3:18, 2 Тим 2:22, Ин 1:12, 1 Ин 3:1, 1 Ин 5:1, Рим 8:14

+ 5:11 Иак 1:2, 1 Пет 4:14

+ 5:12 Апос 5:41, Иак 1:2, Рим 5:3, 2 Кор 12:10, Евр 10:34

• 5:13 Мк 9:50, Лк 14:34-35

+ 5:14 Эф 5:8

+ 5:15 Мк 4:21, Лк 8:16, Лк 11:33

+ 5:16 1 Пет 2:12, 2 Кор 9:13

+ 5:17 Рим 3:31, Рим 10:4

+ 5:18 Лк 16:17

+ 5:19 Мф 11:11, Мф 18:4

+ 5:20 Ин 3:5

+ 5:21 Тахсыы 20:13

* 5:22 Оруна суохха – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар. Рака (арамей.) – акаары.

+ 5:22 1 Ин 3:15

+ 5:25 Аман өһө 25:8, Лк 12:58-59

+ 5:27 Тахсыы 20:14

+ 5:28 Аман өһө 6:25

+ 5:30 Мф 18:8-9, Мк 9:43-44

• 5:31 Мф 19:9, Мк 10:11-12, Лк 16:18

+ 5:32 Рим 7:3, 1 Кор 7:10-11

+ 5:34 Апос 7:49

* 5:35 Улуу Ыраахтааҕы – Таҥара.

+ 5:35 Саал 98:5, Саал 47:3

+ 5:37 Иак 5:12

• 5:38 Лк 6:27-36

+ 5:38 Тахсыы 21:23-25,

+ 5:39 1 Пет 2:23, Рим 12:17, 1 Кор 6:7

+ 5:42 Аман өһө 21:26

* 5:44 Кырааччылары алҕааҥ, абааһы көрөөччүлэргэ үтүөнү оҥоруҥ, эһигини атаҕастааччылар… – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 5:44 Рим 12:20, Лк 23:34, Апос 7:60, 1 Пет 3:9, Рим 12:14

+ 5:45 Апос 14:17

+ 5:48 Саал 17:31, Мф 19:21, Иак 1:4, Эф 5:1, Кол 1:28

+ 6:1 1 Ин 2:29

+ 6:2 Лк 6:24

* 6:4, 6,[18] Илэ бааччы – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

• 6:5 Лк 11:2-4

+ 6:5 Лк 18:11

+ 6:7 Экклесиаст 5:1

+ 6:10 Мф 26:42

+ 6:11 Аман өһө 30:8

* 6:13 Эн Саарыстыбаҥ, Эн күүһүҥ-күдэҕиҥ уонна албан аатыҥ үйэттэн үйэлэр тухары муҥура суох эбээт. Аминь – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 6:13 Мф 26:41, Ин 17:15, 2 Фес 3:3

+ 6:14 Мк 11:25-26, Эф 4:32, Кол 3:13

* 6:15 Аньыыларын – сорох былыргы илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 6:15 Мф 18:35, Иак 2:13

• 6:19 Лк 11:34-36, Лк 12:22-34

+ 6:19 Аман өһө 23:4, 1 Тим 3:3, 1 Тим 6:9, Евр 13:5, Иак 5:2-3

+ 6:20 Мф 19:21, 1 Пет 1:4

* 6:24 Маммона (арамей.) – баай-дуол, харчы.

+ 6:24 Лк 16:13

+ 6:25 Флп 4:6, 1 Пет 5:7

+ 6:26 Мф 10:31, Мф 12:12

* 6:27 Уҥуоҕун саатар биир тоҕонох уһатынар кыахтаах дуо? – эбэтэр «Олоҕун кыратык даҕаны уһатынар кыахтаах дуо?»

+ 6:30 Мф 8:26, Мф 14:31, Мф 16:8

+ 6:33 Саал 36:4

• 7:1 Лк 6:37-38, Лк 6:41-42

+ 7:1 Рим 14:10, 1 Кор 4:5, Иак 4:12

+ 7:2 Мк 4:24, Рим 2:1

+ 7:6 Мф 15:26

• 7:7 Лк 11:9-13

+ 7:8 Аман өһө 8:17, Мф 18:19, Мф 21:22, Мк 11:24, Ин 14:13-14, 1 Ин 3:22, 1 Ин 5:14

+ 7:11 Төрүт. 6:5, Мф 12:34

+ 7:12 Лк 6:31, Мф 22:40, Гал 5:14

• 7:13 Лк 13:24

+ 7:14 Саал 15:11

• 7:15 Лк 6:43-44, Лк 13:25-27

+ 7:15 Мф 24:11, Мк 13:22, Апос 13:6, 2 Пет 2:1, 1 Ин 4:1, Апос 20:29

+ 7:16 Иак 2:18

+ 7:17 Мф 12:33-35

+ 7:19 Мф 3:10

+ 7:22 Мф 25:11, Лк 6:46, Ин 13:13, Мк 9:38, Лк 9:49

+ 7:23 Саал 6:9, Мф 25:41

• 7:24 Лк 6:47-49

+ 7:27 Аман өһө 10:25

+ 7:29 Мк 1:22, Лк 4:32

• 8:1 Мк 1:40-45, Лк 5:12-16

+ 8:2 Мк 9:22

+ 8:4 Мф 9:30, Мф 17:9, Мк 1:34, Лк 17:14

• 8:5 Лк 7:1-10

+ 8:8 Саал 106:20

+ 8:10 Апос 10:2

+ 8:11 Лк 13:29, Лк 16:23, Эф 3:6

+ 8:12 Мф 13:42, Мф 22:13, Мф 22:30, Мф 24:51, Мф 25:13, Лк 13:28

+ 8:13 Мф 9:29, Ин 4:53

• 8:14 Мк 1:29-34, Лк 4:38-41

+ 8:14 1 Кор 9:5

+ 8:15 Мк 5:41, Мк 9:27, Апос 3:7, Апос 9:41

• 8:18 Лк 9:57-62

+ 8:18 Мк 4:35, Лк 8:22

• 8:23 Мк 4:35-41, Лк 8:22-25

+ 8:26 Мф 6:30, Саал 64:8, Саал 88:10, Саал 103:7

• 8:28 Мк 5:1-20, Лк 8:26-39

* 8:28 Гергеса – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Гадара».

+ 8:29 Мк 1:23-24, Лк 4:34

+ 8:34 Лк 5:8, Апос 16:39

• 9:1 Мк 2:1-12, Лк 5:17-26

+ 9:1 Мф 4:13

+ 9:2 Мк 6:55, Мф 8:10, Мк 10:52, Лк 7:48

+ 9:3 Мф 26:65, Ин 10:33

* 9:8 Сөҕөн – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «саллан».

• 9:9 Мк 2:13-17, Лк 5:27-32

+ 9:11 Мф 11:19, Лк 15:2

+ 9:13 Лк 15:7, 1 Тим 1:15

• 9:14 Мк 2:18-22, Лк 5:33-39

+ 9:14 Мф 11:2, Мф 14:12, Лк 11:1, Ин 1:35, Лк 18:12

+ 9:15 Мф 25:1-13, Ин 3:29, Арыл 19:7, Арыл 21:2, Мк 14:7, Лк 17:22, Ин 16:20

• 9:18 Мк 5:21-43, Лк 8:40-56

+ 9:21 Мк 3:10

+ 9:22 Мк 10:52, Лк 7:50, Эф 2:8

+ 9:24 Ин 11:11

+ 9:25 Апос 9:40, Мк 1:31, Мк 9:27, Апос 3:7, Апос 9:41

+ 9:27 Мф 22:42, Лк 1:32, Мф 20:29-34

+ 9:29 Мф 8:13

+ 9:30 Мф 8:4, Мф 12:16, Мф 17:9, Мк 1:44

+ 9:31 Мк 1:45, Мк 7:36

+ 9:34 Мф 10:25, Мф 12:24

+ 9:36 Мк 8:2, Мк 6:34

+ 9:38 Лк 10:2, Ин 4:35

• 10:1 Мк 3:13-19, Мк 6:7-13, Лк 6:12-16, Лк 9:1-6, Лк 10:1-12

* 10:3 Фаддей диэн хос ааттаах Леввей – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Фаддей».

* 10:4 Кананит – Палестинаҕа Рим былааһын утарар религиознай-националистическай бөлөх чилиэнэ.

+ 10:6 Саал 118:176, Мф 15:24, 1 Пет 2:25

+ 10:7 Мф 3:2, Мф 4:17

+ 10:8 Мф 8:2, Апос 20:35

+ 10:10 1 Тим 5:18

+ 10:14 Апос 13:51

+ 10:15 Төрүт. 18:20, Төрүт. 19:24,

• 10:16 Мк 13:9-13, Лк 12:2-12, Лк 21:12-17

+ 10:16 Лк 10:3, Төрүт. 3:1

+ 10:18 Апос 17:6, Апос 18:12, Апос 24:1, Апос 25:6, Саал 118:46

+ 10:20 Аман өһө 16:1

+ 10:21 Мф 24:10

+ 10:22 Мф 24:9, Ин 15:18, Иак 5:11, Гал 6:9, Арыл 2:10

+ 10:23 Апос 8:1, Апос 14:6

+ 10:24 Лк 6:40, Ин 13:16

+ 10:25 Мф 9:34, Мф 12:24

+ 10:26 Мк 4:21, Лк 8:17, Лк 12:2

+ 10:28 Саал 55:5, Саал 117:6, Аман өһө 29:25,

+ 10:31 Мф 6:26, Мф 12:12

+ 10:32 Рим 10:9, Арыл 3:5

+ 10:33 Мф 25:12, 1 Ин 2:23, 2 Тим 2:12

• 10:34 Лк 12:51-53, Лк 14:26-27

+ 10:34 Апос 14:4

+ 10:38 Мф 16:24-25, Мк 8:34-35, Лк 9:23

+ 10:39 Ин 12:25

+ 10:40 Мф 25:40, Лк 10:16, Ин 12:44, Ин 13:20, Гал 4:14

+ 10:42 Мк 9:41, Евр 6:10

• 11:1 Лк 7:18-35

* 11:2-3 Икки үөрэнээччитин – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «үөрэнээччилэрин».

+ 11:2 Мф 14:3, Лк 3:19-20, Ин 3:24, Ин 4:25, Ин 6:14, Ин 11:27

+ 11:6 Ин 6:61, Ин 16:1

+ 11:7 Мф 3:1

+ 11:9 Мф 14:5, Мф 21:26

+ 11:10 Тахсыы 23:20, Мк 1:2

+ 11:11 Лк 1:15

+ 11:12 Лк 16:16

+ 11:14 Мф 17:12-13, Лк 1:17

+ 11:15 Арыл 2:7

+ 11:18 Мф 3:4, Лк 1:15

+ 11:19 Ин 2:1, Ин 12:2, Мф 9:10-11

• 11:20 Лк 10:13-15

+ 11:21 Мк 6:45, Мк 8:21, Мк 3:7

+ 11:22 Мф 15:21

• 11:25 Лк 10:21-22

+ 11:27 Ин 13:3, Ин 17:2, Ин 6:46, Ин 7:29, Ин 8:19, Ин 10:15

+ 11:28 Саал 54:23, Саал 67:20, Ин 7:37

+ 11:30 1 Ин 5:3

• 12:1 Мк 2:23-28, Лк 6:1-5

+ 12:2 Тахсыы 20:8-10,

* 12:4 Ытык килиэп – Таҥараҕа бэлэх бэриллэр көтөхтөрүүтэ суох килиэп. Лев 24:5-7.

+ 12:4 Тахсыы 25:30,

+ 12:6 Мф 12:41

• 12:9 Мк 3:1-6, Лк 6:6-11

+ 12:10 Лк 11:54, Лк 20:20

+ 12:12 Мф 6:26, Мф 10:31

+ 12:16 Мф 8:4, Мф 9:30

• 12:22 Мк 3:20-30, Лк 11:14-23

* 12:23 Христос – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 12:23 Мф 9:27

+ 12:24 Мф 9:34, Мф 10:25

+ 12:27 Мк 9:38, Апос 19:13

+ 12:30 Мк 9:40

+ 12:31 Мк 3:29, Лк 12:10

+ 12:33 Мф 7:17-20, Лк 6:43-45

+ 12:34 Мф 3:7, Мф 23:33, Төрүт. 6:5, Мф 7:11, Мф 15:18, Иак 3:6

+ 12:35 Аман өһө 12:5

+ 12:36 Аман өһө 10:19, Рим 14:12

+ 12:37 Мф 5:22, Иак 3:2-12

• 12:38 Мк 8:11-12, Лк 11:29-32

+ 12:38 1 Кор 1:22

+ 12:39 Мф 16:4

+ 12:40 Иона 2:1

+ 12:41 Рим 2:27, Иона 3:5, Мф 12:6

• 12:43 Лк 11:24-26

+ 12:45 2 Пет 2:20

• 12:46 Мк 3:31-35, Лк 8:19-21

* 12:46 Бырааттара – «аделфой» (грек.) диэн хомуур суолталаах тыл: убайа-быраата араарыллыбат, хайалара да буолуон сөп.

+ 12:46 Мф 13:55, Ин 2:12, Ин 7:3, Апос 1:14, 1 Кор 9:5, Гал 1:19

+ 12:50 Ин 15:14, Евр 2:11

• 13:1 Мк 4:1-9, Лк 8:4-8

+ 13:9 Мф 11:15

• 13:10 Мк 4:10-12, Лк 8:9-10

+ 13:11 Мф 19:11

+ 13:12 Аман өһө 9:9, Мф 25:29

+ 13:15 Ин 12:40, Апос 28:26-27

+ 13:16 Лк 10:23-24

+ 13:17 Евр 11:13, 1 Пет 1:10-12

• 13:18 Мк 4:13-20, Лк 8:11-15

+ 13:21 Гал 1:6, Евр 6:4

+ 13:22 Мф 6:25, Мк 10:23, 1 Тим 6:10

+ 13:23 Ин 15:5

+ 13:30 Мф 3:12

• 13:31 Мк 4:30-34, Лк 13:18-21

* 13:31 Хартыыһа (нууч. черная горчица) – 2–4 м үрдүктээх Палестина үүнээйитэ.

+ 13:32 Мф 17:20, Лк 17:6,

+ 13:33 1 Кор 5:6, Гал 5:9

+ 13:35 Саал 77:2

+ 13:38 Ин 8:44

+ 13:39 Арыл 14:15-16

+ 13:41 Мф 24:31

+ 13:42 Ин 15:6, Арыл 20:15, Мф 8:12

+ 13:43 Аман өһө 4:18, Мф 11:15

+ 13:47 Мф 4:19

+ 13:48 Ин 21:11

+ 13:49 Мф 25:32

+ 13:50 Мф 8:12

• 13:53 Мк 6:1-6, Лк 4:16-30

+ 13:54 Мф 2:23, Лк 2:39, Лк 4:23, Мк 1:21

+ 13:55 Ин 6:42, Мф 12:46

+ 13:57 Мф 11:6, Ин 4:44

• 14:1 Мк 6:14-29, Лк 9:7-9

+ 14:2 Мф 16:14

+ 14:3 Мф 4:12, Мф 11:2, Лк 3:19-20, Ин 3:24

+ 14:5 Мф 11:9, Мф 21:26

+ 14:7 Эсфирь 5:3, Эсфирь 7:2

+ 14:12 Мф 9:14

• 14:13 Мк 6:30-44, Лк 9:10-17, Ин 6:1-14

+ 14:21 Мф 15:38

• 14:22 Мк 6:45-56, Ин 6:15-21

+ 14:23 Мк 1:35, Лк 4:42, Лк 5:16

* 14:24 Муора ортотугар тиийбитэ – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «кытылтан хас да стадия ырааппыта». Стадия (грек.) – 185 м.

+ 14:26 Лк 24:37

+ 14:31 Мф 6:30

+ 14:33 Саал 2:7, Лк 1:35

+ 14:34 Мк 6:53, Лк 5:1

• 15:1 Мк 7:1-23

* 15:2Манна ыраастаныы сиэрин-туомун туһунан этиллэр. Фарисейдар туох эмэ быртаҕы таарыйбыппыт буолуо диэн, аһыахтарын иннинэ илиилэрин тоҕонохторугар диэри кичэйэн сууналлара.

+ 15:2 Лк 11:38

+ 15:3 Гал 1:14

+ 15:4 Тахсыы 20:12, Тахсыы 21:17

* 15:6 Ийэтин – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 15:7 Мф 23:13, Апос 28:25

+ 15:9 Кол 2:22

+ 15:11 Апос 10:15

+ 15:13 Иуд 1:12

+ 15:14 Мф 23:16, Лк 6:39

+ 15:18 Мф 12:34, Иак 3:6

+ 15:19 Гал 5:19-21, 1 Кор 6:9-10

• 15:21 Мк 7:24-30

+ 15:22 Мф 9:27, Лк 1:32

+ 15:24 Саал 118:176, Мф 10:6, 1 Пет 2:25

+ 15:26 Мф 7:6

• 15:29 Мк 7:31

+ 15:32 Мф 9:36

+ 15:38 Мф 14:21

* 15:39 Магдала – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Магадан».

• 16:1 Мк 8:11-13, Лк 12:54-56

+ 16:1 Мф 3:7, 1 Кор 1:22

+ 16:4 Иона 2:1, Мф 12:39

• 16:5 Мк 8:14-21

+ 16:6 Лк 12:1, 1 Кор 5:7-8

+ 16:8 Мф 6:30

+ 16:9 Мф 14:13-21

+ 16:10 Мф 15:36-37

• 16:13 Мк 8:27-30, Лк 9:18-21

+ 16:14 Мф 14:2,

+ 16:16 Саал 2:7

+ 16:17 1 Кор 2:13

* 16:18 Петр (грек.) – таас. Сиэркэп (грек. экклесиа) – түмсүү. Айыы Тойон Иисус Христоһу итэҕэйээччилэр түмсүүлэрэ, Таҥара норуота.

+ 16:18 Мк 3:16, Ин 1:42, Эф 2:20

+ 16:20 Мф 9:30

• 16:21 Мк 8:31, Лк 9:22-27

+ 16:21 Лк 17:25, Мк 9:31, Мк 10:34, Ин 2:19

+ 16:23 Мф 4:10, Флп 3:19

+ 16:24 Мф 10:38-39

+ 16:25 Мф 19:29

+ 16:26 Саал 48:8

+ 16:27 Мф 24:30, Мф 25:31, 1 Фес 4:16, Экклесиаст 3:17, Арыл 2:23

+ 16:28 Мф 24:34, Ин 21:22

• 17:1 Мк 9:2-13, Лк 9:28-36

+ 17:1 Мк 5:37, Мк 14:33

+ 17:2 Арыл 1:16

+ 17:5 Мф 3:17, 2 Пет 1:17

+ 17:9 Мф 8:4, Мф 9:30, Мк 1:44

+ 17:13 Мф 11:14, Лк 1:17

• 17:14 Мк 9:14-29, Лк 9:37-43

+ 17:18 Мк 1:26, Апос 8:7

+ 17:20 Мф 13:31, Лк 17:6, Мк 11:23

* 17:21 Оттон абааһы бу бииһин ууһа Таҥараҕа үҥүү уонна пост эрэ күүһүнэн үүрүллэр – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

• 17:22 Мк 9:30-32, Лк 9:43-45

* 17:22 Галилеяҕа сылдьан – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Галилеяҕа төннөн иһэн».

+ 17:23 Мф 16:21, Мф 20:19

* 17:24 Таҥара Дьиэтин тардыыта – грек. «дидрахма». Дидрахма (икки драхма), эбэтэр шекель аҥаара – икки күннээх үлэ төлөбүрэ. Иудей эр дьоно сылга биирдэ Таҥара Дьиэтигэр төлүүр нолуоктара.

+ 17:24 Мк 9:33, Тахсыы 30:13, Тахсыы 38:26, Мф 22:17

* 17:27 Манньыат – грек. «статир». 1 статир 2 дидрахмаҕа тэҥнэһэрэ.

+ 17:27 Рим 13:7

• 18:1 Мк 9:33-37, Мк 9:42-48, Лк 9:46-48, Лк 17:1-2

+ 18:3 1 Кор 14:20, Мф 19:16

+ 18:5 Мф 10:40, Лк 10:16, Ин 13:20

+ 18:7 Мф 26:24

+ 18:8 Мф 5:30, Мф 25:41, Арыл 20:10

+ 18:9 Мф 5:29

• 18:10 Лк 15:3-7

* 18:11 Киһи Уола сүппүтү көрдөөн быыһыы кэлбитэ – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 18:14 Ин 6:39

• 18:15 Лк 17:3

+ 18:15 Иак 5:19, Гал 6:1

+ 18:16 2 Кор 13:1

+ 18:17 Мф 5:46-47, Тит 3:10

+ 18:19 Мф 7:7-8

+ 18:21 Лк 17:4

+ 18:30 Аман өһө 28:3

+ 18:35 Мф 6:15, Иак 2:13

• 19:1 Мк 10:1-12

+ 19:4 Төрүт. 1:27

+ 19:5 Төрүт. 2:24, Эф 5:31

+ 19:6 1 Кор 6:16, 1 Кор 7:10

* 19:9 Оттон арахсыбыт дьахтары ойох ылыы – ол эмиэ көссүүлэһии – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 19:9 Мф 5:32, 1 Кор 7:10

+ 19:11 Мк 4:11, 1 Кор 7:7, 1 Тим 5:14

• 19:13 Мк 10:13-16, Лк 18:15-17

+ 19:14 Мф 18:3

• 19:16 Мк 10:17-31, Лк 18:18-30

* 19:16 Үтүө Үөрэтээччи! – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Үөрэтээччи!»

+ 19:16 Лк 10:25

* 19:17 Миигин тоҕо үтүө диэн ыҥыраҕын? Таҥараттан ураты үтүө атын ким да суох – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Миигиттэн тоҕо үтүө туһунан ыйытаҕын? Соҕотох үтүө Таҥара эрэ баар».

+ 19:17 Саал 105:1, Саал 118:68, Рим 10:5, Гал 3:12

+ 19:19 Тахсыы 20:12-16,

* 19:20 Оҕо сааспыттан – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 19:20 Флп 3:6

+ 19:21 Мф 5:48, Лк 12:33, Мф 6:20, 1 Пет 1:4

+ 19:23 Саал 48:7-8

+ 19:26 Төрүт. 18:14, Мк 14:36

+ 19:27 Мф 4:20-22

+ 19:28 Мф 16:27, Мф 25:31, Лк 22:30, 1 Кор 6:2, Арыл 3:21

* 19:29 Ойохторун – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 19:29 Мф 16:25

+ 19:30 Мф 20:16, Лк 13:30

* 20:3 Үс чаас саҕана – сарсыарда тоҕус чаас саҕана.

* 20:5 Алта саҕана уонна тоҕус чаас саҕана – күнүс уон икки чааска уонна үс чааска.

* 20:6 Уон биир саҕана – киэһэ биэс чаас саҕана.

* 20:16 Ыҥырыллыбыт элбэх эрээри, талыллыбыт аҕыйах – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 20:16 Мф 19:30, Лк 13:30

• 20:17 Мк 10:32-34, Лк 18:31-34

+ 20:19 Мф 16:21, Мф 17:23

• 20:20 Мк 10:35-45

+ 20:20 Мф 10:2, Мк 1:19

+ 20:21 Мф 19:28

* 20:22 Мин сүрэхтэнэр сүрэхтэниибин ааһар кыахтааххыт дуо? – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 20:22 Мф 26:39, Ин 18:11

* 20:23 Мин сүрэхтэниибинэн сүрэхтэниэххит – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 20:26 1 Пет 5:3, Мф 23:11, Мк 9:35

+ 20:28 Ин 13:4-5, Ин 11:51, 1 Пет 1:18-19, Рим 4:25, Гал 1:4, 1 Тим 2:6, Тит 2:14

• 20:29 Мк 10:46-52, Лк 18:35-43

+ 20:30 Мф 9:27-31

+ 20:34 Лк 7:13

• 21:1 Мк 11:1-11, Лк 19:28-38, Ин 12:12-19

+ 21:1 Апос 1:12

* 21:4-5 Сион – Давид ыраахтааҕы дьоно сэриилээн ылбыт Иерусалимнааҕы кириэппэстэрин аата. Кэлин Таҥара Дьиэтэ турар томторун маннык ааттыыр буолбуттара.

+ 21:4 Ин 12:15, Мф 1:23, Мф 26:56, Ин 19:36

+ 21:9 Мф 9:27, Саал 117:25-26, Саал 148:1, Мф 23:39

+ 21:11 Лк 7:16

• 21:12 Мк 11:15-19, Лк 19:45-48, Ин 2:13-22

+ 21:12 Лк 2:24

+ 21:15 Мф 9:27

+ 21:16 Лк 19:39, Саал 8:2-3

+ 21:17 Лк 19:29, Лк 24:50, Ин 11:18

• 21:18 Мк 11:12-14, Мк 11:20-24

+ 21:18 Мф 4:2

+ 21:19 Мф 24:32, Лк 13:6

+ 21:21 Мф 17:20, Иак 1:6, 1 Кор 13:2

+ 21:22 Мф 7:8, Мф 17:20, 1 Кор 13:2

• 21:23 Мк 11:27-33, Лк 20:1-8

* 21:23Таҥара Дьиэтиттэн атыыһыттары үүрбүтүн туһунан ыйытыы.

+ 21:23 Апос 4:7

+ 21:25 Мф 3:6, Лк 7:30

+ 21:26 Мф 11:9, Мф 14:5

+ 21:32 Лк 7:29

• 21:33 Мк 12:1-12, Лк 20:9-19

+ 21:33 Саал 79:9, Мк 13:34

+ 21:35 Мф 22:6, Мф 23:34, Евр 11:36-37

+ 21:37 Мф 3:17, Евр 1:1

+ 21:38 Евр 1:2

+ 21:39 Евр 13:12

+ 21:41 Апос 13:46

+ 21:42 Саал 117:22-23, Апос 4:11, 1 Пет 2:7

* 21:44Сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу этии суох.

+ 21:46 Мк 11:18, Мк 11:32

• 22:1 Лк 14:15-24

+ 22:1 Мф 13:34

+ 22:2 Мф 25:10, Арыл 19:7, Арыл 21:2

+ 22:6 Мф 21:35, Мф 23:34, Евр 11:36-37

+ 22:7 Мф 21:41

+ 22:8 Мф 10:11, Апос 13:46, Арыл 3:4

+ 22:13 Мф 8:12

• 22:15 Мк 12:13-17, Лк 20:20-26

+ 22:15 Лк 11:54

* 22:16 Иродианнар – Ирод Антипа диэки санаалаах, Рим былааһын өйүүр баай дьон.

+ 22:16 Кол 3:25

+ 22:17 Мф 17:24-25

+ 22:18 Мк 7:6, Лк 12:1

+ 22:21 Рим 13:7

• 22:23 Мк 12:18-27, Лк 20:27-40

+ 22:23 Апос 4:1, Апос 23:8

+ 22:24 Төрүт. 38:8,

* 22:30 Халлааҥҥа баар Таҥара Аанньалларын курдук буолаллар – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Халлааҥҥа баар Аанньаллар курдук буолаллар».

* 22:32 Авраам, Исаак уонна Иаков – еврей норуотун улуу төрүттэрэ.

+ 22:32 Тахсыы 3:2, Тахсыы 3:6

• 22:34 Мк 12:28-34, Лк 10:25-28

+ 22:39 Мф 19:19

+ 22:40 Мф 7:12, Гал 5:14

• 22:41 Мк 12:35-37, Лк 20:41-44

+ 22:42 Мф 9:27

+ 22:44 Саал 109:1, Апос 2:34-35

+ 22:46 Лк 20:40

• 23:1 Мк 12:38-40, Лк 11:37-52, Лк 20:45-47

+ 23:3 Рим 2:17-23

* 23:5 Сүүстэригэр, илиилэригэр бааныылара – иудейдар Таҥараҕа үҥэллэригэр сүүстэригэр уонна хаҥас илиилэригэр тирии хоруопкалары бааналлара; хоруопкалар истэригэр Таҥара тылыттан быһа тардыылар угуллан сылдьаллара. Ону таһынан, Сокуону күүскэ тутуһар дьон таҥастарын алларааҥҥы эҥээригэр бытырыыс (киистэ) тиктэллэрэ.

+ 23:5 Тахсыы 13:9,

+ 23:6 Лк 14:7-8

* 23:8 Христос – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 23:8 Иак 3:1, Лк 22:32, Флм 1:16

+ 23:9 Тахсыы 4:22,

+ 23:11 Мф 20:26, Мк 9:35, Мк 10:43

+ 23:12 Лк 14:11, Лк 18:14

+ 23:13 Мф 15:7

* 23:14Сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу этии суох.

+ 23:16 Мф 15:14

+ 23:17 Тахсыы 30:29

+ 23:19 Тахсыы 29:37

+ 23:21 Саал 25:8, Саал 131:14

+ 23:23 Саал 32:5,

+ 23:27 Апос 23:1, Аман өһө 26:23

+ 23:30 Апос 7:52

+ 23:33 Мф 3:7, Мф 12:34

+ 23:34 Мф 21:35, Мф 22:6, Евр 11:36-37, Мф 10:17, Мк 13:9, Лк 21:12

+ 23:35 Төрүт. 4:8, 1 Ин 3:12, Евр 11:4, Арыл 18:24

• 23:37 Лк 13:34-35

+ 23:37 Апос 7:52, Руфь 2:12, Саал 146:2

+ 23:39 Саал 117:26, Мф 21:9

• 24:1 Мк 13:1-13, Лк 21:5-19

+ 24:2 Лк 19:44

+ 24:4 1 Ин 3:7, Кол 2:8, 2 Фес 2:3

* 24:7 Өлүүлээх сутул – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 24:7 Арыл 6:4, Апос 11:28, Арыл 6:8, Арыл 6:12

+ 24:9 Мф 10:22, Ин 15:18

+ 24:10 Мф 10:21

+ 24:11 Мф 7:15

+ 24:13 Иак 5:11, Арыл 2:10

+ 24:14 Мф 28:19, Рим 10:18, Кол 1:6, Кол 1:23

• 24:15 Мк 13:14-23, Лк 21:20-24

+ 24:17 Лк 17:31

+ 24:19 Лк 23:29

+ 24:21 Арыл 16:18

+ 24:22 Лк 18:7

+ 24:23 Лк 17:23

+ 24:24 2 Фес 2:9, Арыл 13:13, Арыл 16:14

+ 24:25 Ин 13:19, Ин 14:29

+ 24:27 Лк 17:24

+ 24:28 Лк 17:37

• 24:29 Мк 13:24-27, Лк 21:25-28

+ 24:29 Апос 2:20, Арыл 6:13

+ 24:30 Мф 16:27,

+ 24:31 1 Кор 15:52, 1 Фес 4:16, Арыл 11:15, Мф 13:41, 2 Фес 2:1

• 24:32 Мк 13:28-31, Лк 21:29-33

+ 24:34 Мф 16:28

+ 24:35 Саал 101:26-27, 2 Пет 3:10

• 24:36 Мк 13:32-37, Лк 12:38-40, Лк 17:26-30, Лк 17:34-36

* 24:36 Аанньаллар даҕаны – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Аанньаллар даҕаны, Уола даҕаны».

+ 24:37 Төрүт. 6:5

+ 24:39 Төрүт. 7:21

+ 24:42 Мф 25:13

+ 24:43 2 Пет 3:10, 1 Фес 5:2

+ 24:44 Арыл 3:3, Арыл 16:15

• 24:45 Лк 12:42-48

+ 24:46 Мф 25:21, Ин 13:17

+ 24:48 Мф 25:5

+ 24:51 Мф 8:12

+ 25:1 Мф 9:15, Ин 3:29, Арыл 19:7, Арыл 21:2

+ 25:5 Мф 24:48

+ 25:10 Мф 22:2

+ 25:11 Мф 7:22, Лк 6:46, Лк 13:25

+ 25:12 Мф 10:33

* 25:13 Киһи Уола төннөн кэлэр – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 25:13 1 Кор 16:13, Мф 24:36, Мф 24:42

• 25:14 Лк 19:12-27

* 25:15 Талаан – (грек. талантон) 5000–6000 динарийга тэҥнэһэр грек манньыата.

+ 25:19 Рим 14:12

+ 25:21 Лк 16:10, Евр 12:2

+ 25:26 Аман өһө 20:4

+ 25:29 Мф 13:12

* 25:30 Маны кэпсээн баран Иисус эппитэ: «Ким истэр кулгаахтаах истиэхтин!» – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 25:30 Мф 8:12

+ 25:31 Мф 16:27, Мф 19:28

+ 25:32 2 Кор 5:10, Мф 13:49

+ 25:34 Арыл 21:7

+ 25:35 Лк 3:11, Иак 2:15-16

+ 25:36 2 Тим 1:16-18

+ 25:40 Мф 10:40

+ 25:41 Саал 6:9, Мф 7:23, Мк 9:43-44, Иуд 1:7, Арыл 20:10

+ 25:45 Лк 10:16

• 26:1 Мк 14:1-2, Лк 22:1-2, Ин 11:45-53

+ 26:2 Тахсыы 12:1-30

* 26:3 Сокуонньуттар – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

• 26:6 Мк 14:3-9, Лк 7:36-50, Ин 12:1-8

+ 26:6 Мф 21:17, Ин 11:1, Ин 11:18,

+ 26:11 Мф 9:15, Ин 7:33

+ 26:12 Ин 19:40

+ 26:13 Мф 24:14

• 26:14 Мк 14:10-11, Лк 22:3-6

+ 26:14 Ин 13:2, Апос 1:16

+ 26:15 Тахсыы 21:32,

• 26:17 Мк 14:12-21, Лк 22:7-14, Лк 22:21-23, Ин 13:21-30

* 26:19 Паасха бырааһынньыгын сүрүн бүлүүдэтэ – аһыы оту кытта буспут бараан эбэтэр козел оҕотун этэ – эмиэ «паасха» диэн ааттанара.

* 26:20 Өттүгэстээн сыппыттара – еврейдэр, гректэртэн ылбыт үгэстэринэн, улахан бырааһынньыктарга, ордук Паасхаҕа, өттүгэстээн сытан аһыыллара.

+ 26:21 Саал 40:10, Ин 13:18

+ 26:24 Мф 18:7

• 26:26 Мк 14:22-26, Лк 22:15-20, 1 Кор 11:23-25

+ 26:26 Ин 6:51, 1 Кор 10:16, Евр 10:10

* 26:28 Саҥа – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 26:28 Тахсыы 24:8

+ 26:30 Лк 22:39

• 26:31 Мк 14:27-31, Лк 22:31-34, Ин 13:36-38

+ 26:31 Ин 16:32

+ 26:32 Мф 28:7

+ 26:35 Ин 11:16, Ин 21:19

• 26:36 Мк 14:32-42, Лк 22:39-46

+ 26:37 Мк 5:37, Мк 9:2

+ 26:38 Ин 12:27

+ 26:39 Евр 5:7, Мк 10:38, Ин 18:11, Ин 5:30, Ин 6:38, Гал 1:4

+ 26:41 Мф 6:13, 1 Пет 4:7

+ 26:42 Мф 6:10

+ 26:45 Ин 2:4, Мф 16:21, Мф 17:22, Мф 20:18

• 26:47 Мк 14:43-50, Лк 22:47-53, Ин 18:3-12

+ 26:47 Апос 1:16

* 26:50 Доҕоор, бу туох соруктаах кэллиҥ? – эбэтэр «Доҕоор, тугу соруктанан кэлбиккин толор».

+ 26:51 Лк 22:38

+ 26:52 Арыл 13:10

+ 26:55 Мф 21:23, Лк 21:37

+ 26:56 Мф 1:22-23, Мф 21:4, Ин 19:36, Мф 26:31, Ин 16:32

• 26:57 Мк 14:53-65, Лк 22:54-55, Лк 22:63-71, Ин 18:13-14, Ин 18:19-24

+ 26:60 Саал 26:12, Саал 34:11

+ 26:61 Мк 15:29, Ин 2:19

+ 26:62 Мф 27:13

+ 26:63 Саал 2:7

+ 26:64 Саал 109:1, Мф 16:27, Мф 24:30, Евр 1:13

+ 26:65 Апос 14:14, Мф 9:3, Ин 10:36

• 26:69 Мк 14:66-72, Лк 22:56-62, Ин 18:15-18, Ин 18:25-27

+ 26:75 Мф 26:34

• 27:1 Мк 15:1, Лк 23:1-2, Ин 18:28-32

* 27:2 Понтий Пилакка – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Пилакка».

+ 27:2 Лк 3:1, Лк 13:1, Апос 3:13, 1 Тим 6:13

• 27:3 Апос 1:18-19

+ 27:6 Мк 12:41, Ин 8:20

+ 27:9 Мф 2:17

• 27:11 Мк 15:2-5, Лк 23:3-5, Ин 18:33-38

+ 27:11 Мф 2:2

+ 27:13 Мф 26:62

• 27:15 Мк 15:6-15, Лк 23:13-25, Ин 18:39

* 27:16-17 Варавва – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Иисус Варавва».

+ 27:18 Ин 12:19

+ 27:20 Апос 3:14

+ 27:23 Лк 23:41, Евр 4:15

* 27:24 Бу Кырдьыксыт Киһи хааныгар – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Бу Киһи хааныгар».

+ 27:24 Саал 25:6, Саал 72:13

+ 27:25 1 Фес 2:16

* 27:26 Таһыйтаран баран – тиириллэргэ ууруллубут киһини уҥуох, тимир тигиллибит тирии кымньыытынан таһыйаллара, оччоҕо киһи этэ уҥуоҕар тиийэ тырыта барара.

+ 27:26 Мф 20:19

• 27:27 Мк 15:16-20, Ин 19:2-3

* 27:28 Кыһыл сон – Рим буойуна бүрүнэр кыһыл плащ соно.

+ 27:30 Мф 20:19

• 27:32 Мк 15:21-32, Лк 23:26-43, Ин 19:17-27

+ 27:34 Саал 68:22

+ 27:35 Саал 21:19

+ 27:39 Саал 21:7, Саал 108:25

+ 27:40 Мк 14:58, Ин 2:19, Мф 4:3-6

+ 27:42 Ин 10:18, Ин 1:49, Ин 12:13, Ин 20:29

• 27:45 Мк 15:33-41, Лк 23:44-49, Ин 19:28-30

* 27:45 Алта чаастан тоҕус чааска диэри – күн ортотуттан күнүс үс чааска диэри.

+ 27:46 Апос 3:1, Саал 21:2

+ 27:48 Саал 68:22

+ 27:51 Тахсыы 26:33,

+ 27:52 Ин 5:21, Ин 5:25

+ 27:56 Лк 8:2, Мф 20:20

• 27:57 Мк 15:42-47, Лк 23:50-56, Ин 19:38-42

* 27:62 Бэлэмнэнии күнэ – бээтинсэ, субуота бырааһынньыгар бэлэмнэнэр күн.

+ 27:63 Мф 16:21, Мф 17:23, Мф 20:19

+ 27:66 Арыл 20:3

• 28:1 Мк 16:1-8, Лк 24:1-12, Ин 20:1-10

+ 28:1 Лк 8:2, Мф 27:61

+ 28:2 Мф 27:60

+ 28:3 Мк 9:3, Апос 1:10

+ 28:4 Арыл 1:17

* 28:6 Айыы Тойон – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Кини».

+ 28:7 Мф 26:32

* 28:9 Үөрэнээччилэргэ биллэрэ баран истэхтэринэ – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 28:9 Ин 20:19, Ин 20:21, Мф 28:17, Лк 24:52

+ 28:10 Мф 12:50, Ин 20:17, Рим 8:29, Евр 2:11

• 28:16 Мк 16:14-18, Лк 24:36-49, Ин 20:19-23

+ 28:17 Ин 20:25

+ 28:18 Мф 11:27, Ин 17:2

+ 28:19 2 Кор 13:13, Ин 4:1-2, Апос 8:13, Кол 1:23

* 28:20 Аминь – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 28:20 Ин 14:15, Мф 13:39

• 1:1 Мф 3:1-12, Лк 3:1-9, Ин 1:19-28

+ 1:1 Саал 2:7

* 1:2 Пророктар кинигэлэригэр – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Исайя пророк кинигэтигэр». Бу быһа тардыы Малахия уонна Исайя пророктартан ылыллыбыт. Илдьит киһи – «ангелос» диэн грек тыла икки суолталаах: «Аанньал» уонна «Таҥара илдьиккэ ыыппыт киһитэ».

+ 1:2 Тахсыы 23:20, Мф 11:10, Лк 7:27

+ 1:4 Лк 1:80, Ин 1:6

+ 1:5 Апос 19:18

• 1:9 Мф 3:13, Лк 3:21-22, Лк 4:1-13

+ 1:9 Мф 2:23, Лк 2:39

* 1:10 Кини – эбэтэр «кини» (Иоанн).

+ 1:10 Апос 7:56, Ин 1:32-33

+ 1:11 Мк 9:7, Ин 12:28, Мк 9:7, 2 Пет 1:17

+ 1:13 1 Фес 3:5, Лк 22:43

• 1:14 Мф 4:18-22, Лк 5:1-11

* 1:14 Таҥара Саарыстыбатын Евангелиетын – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Таҥара Евангелиетын».

+ 1:15 Гал 4:4, Мф 3:2

+ 1:16 Мф 14:34, Мк 6:53, Ин 1:40-42

+ 1:17 Мф 13:47

+ 1:18 Мк 10:28

• 1:21 Лк 4:31-41

+ 1:21 Мф 4:13

+ 1:22 Мф 7:28-29

+ 1:24 Мк 5:7, Апос 19:15, Ин 6:69

+ 1:26 Мк 9:20, Апос 8:7

+ 1:27 Апос 17:19

+ 1:30 1 Кор 9:5

+ 1:31 Мк 5:41, Мк 9:27, Апос 3:7, Апос 9:41

* 1:34 Кини Христос буоларын – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Кини Кимин».

+ 1:34 Мф 12:16, Мк 3:12

• 1:35 Лк 4:42-44

+ 1:35 Мф 14:23, Лк 5:16

• 1:40 Мф 8:1-4, Лк 5:12-16

+ 1:40 Мк 9:22

+ 1:42 Лк 17:14

+ 1:43 Мф 9:30

+ 1:44 Лк 17:14

+ 1:45 Мк 7:36

• 2:1 Мф 9:1-8, Лк 5:17-26

+ 2:1 Мф 4:13, Мк 1:21

* 2:4 Чугаһыыр – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «илдьэр».

+ 2:4 Мк 6:55

+ 2:5 Мф 8:10, Мк 10:52, Лк 7:48

+ 2:7 Мк 14:64, Саал 31:5,

• 2:13 Мф 9:9-13, Лк 5:27-32

+ 2:16 Лк 15:2

+ 2:17 Лк 15:7, 1 Тим 1:15

• 2:18 Мф 9:14-17, Мф 12:1-8, Лк 5:33

+ 2:18 Мф 11:2, Лк 11:1, Ин 1:35, Лк 18:12

+ 2:19 Мф 25:1-13, Ин 3:29, Арыл 19:7, Арыл 21:2

+ 2:20 Мк 14:7, Лк 17:22

+ 2:24 Тахсыы 20:8-10,

+ 2:26 Тахсыы 25:30,

+ 2:27 Тахсыы 23:12,

• 3:1 Мф 12:9-14, Лк 6:6-11

+ 3:1 Мк 1:21

+ 3:2 Лк 14:1, Лк 20:20

+ 3:4 Лк 14:3

+ 3:5 Эф 4:18,

+ 3:7 Мф 11:21

+ 3:10 Мк 5:28

+ 3:11 Мф 14:33, Мк 1:24

+ 3:12 Мф 12:16, Мк 1:34

• 3:13 Мф 10:1-4, Лк 6:12-16

* 3:14 Уон икки киһини – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «уон икки киһини Апостолларынан ааттаан баран».

* 3:16Сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу этии «Кини талан ылбыт уон икки киһитэ бу бааллар» диэн саҕаланар.

+ 3:16 Мф 16:18, Ин 1:42

+ 3:17 Мк 1:19

+ 3:18 Мф 9:9

+ 3:19 Мк 14:10, Мк 14:44

• 3:20 Мф 12:22-32, Лк 11:14-23, Лк 12:10

* 3:20 Кинилэр дьиэлэригэр төннөн кэлбиттэрэ – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Кини дьиэтигэр төннөн кэлбитэ».

+ 3:20 Мк 6:31

+ 3:21 2 Кор 5:13

+ 3:22 Мф 9:34, Мф 10:25

+ 3:29 Лк 12:10, 1 Ин 5:16, Евр 10:26, Евр 10:29

• 3:31 Мф 12:46-50, Лк 8:19-21

+ 3:31 Мк 6:3, Ин 2:12, Ин 7:3, Апос 1:14, 1 Кор 9:5, Гал 1:19

+ 3:35 Ин 15:14, Евр 2:11

• 4:1 Мф 13:1-23, Лк 8:4-15

+ 4:9 Мф 11:15, Арыл 2:7

• 4:10 Мф 13:18-23, Лк 8:11-15

+ 4:11 Мф 19:11, 1 Кор 5:12-13

+ 4:12 Ин 12:40, Апос 28:26-27

+ 4:14 Апос 8:4

+ 4:17 Гал 1:6, Евр 6:4

+ 4:19 Мф 6:25, Мк 10:23, 1 Тим 6:10

+ 4:20 Ин 15:5

• 4:21 Лк 8:16-18

+ 4:21 Мф 5:15, Лк 11:33

+ 4:22 Мф 10:26, Лк 12:2

+ 4:23 Мф 11:15, Мк 4:9

* 4:24 Истээччилэргэ – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 4:24 Мф 7:2

+ 4:25 Аман өһө 9:9

+ 4:29 Мф 13:38, Арыл 14:15

• 4:30 Мф 13:31-35, Лк 13:18-19

+ 4:31 Мф 17:20, Лк 17:6

• 4:35 Мф 8:23-27, Лк 8:22-25

+ 4:35 Мф 8:18, Лк 8:22

+ 4:37 Апос 27:14

+ 4:39 Саал 64:8, Саал 88:10, Саал 103:7

• 5:1 Мф 8:28-34, Лк 8:26-39

* 5:1 Гадара – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Гергеса».

+ 5:7 Мк 1:24

+ 5:17 Лк 5:8, Апос 16:39

+ 5:19 Саал 65:16

+ 5:20 Мф 4:25, Мк 7:31

• 5:21 Мф 9:18-26, Лк 8:40-56

+ 5:22 Лк 13:14, Апос 13:15, Апос 18:8

+ 5:28 Мк 3:10

+ 5:30 Лк 5:17, Лк 6:19

+ 5:34 Мк 10:52

* 5:36 Бу эппиттэрин истэн – эбэтэр «бу эппиттэригэр кыһаммакка».

+ 5:37 Мк 9:2, Мк 14:33

+ 5:39 Ин 11:11

+ 5:41 Мк 1:31, Мк 9:27, Апос 3:7, Апос 9:41, Лк 7:14

+ 5:43 Мк 1:44, Мк 9:9

• 6:1 Мф 13:53-58, Лк 4:16-30

+ 6:1 Мф 2:23, Лк 2:39, Лк 4:23

+ 6:2 Мк 1:21

+ 6:3 Мф 11:6

+ 6:4 Ин 4:44

• 6:7 Мф 10:1, Мф 10:5-15, Лк 9:1-6

+ 6:7 Мк 3:13-18

* 6:11 Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: Дьүүл күнүгэр ол куоракка Содомнаах Гоморратааҕар ордук ыарахан буолуоҕа – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 6:11 Апос 13:51

+ 6:12 Мк 1:15

+ 6:13 Иак 5:14

• 6:14 Мф 14:1-12, Лк 9:7-9

* 6:14 Ирод – Ирод Антипа, Улуу Ирод уола.

+ 6:14 Мк 8:28

+ 6:15 Мф 21:11

+ 6:17 Мф 11:2, Лк 3:19-20, Ин 3:24

* 6:20 Иоанн этэрин толорон Ирод элбэҕи оҥороро… – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Иоанн этэрин иһиттэҕинэ, Ирод улаханнык симиттэрэ…»

+ 6:21 Төрүт. 40:20, Эсфирь 1:3

* 6:22 Иродиада кыыһа – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «кыыһа Иродиада».

+ 6:23 Эсфирь 5:3, Эсфирь 7:2

+ 6:29 Мк 2:18

• 6:30 Мф 14:13-21, Лк 9:10-17, Ин 6:1-14

+ 6:30 Мк 6:7

+ 6:31 Мк 3:20

+ 6:34 Мф 9:36

• 6:45 Мф 14:22-36, Ин 6:15-21

+ 6:45 Мф 11:21, Мк 8:22

+ 6:46 Лк 6:12, Лк 9:28

+ 6:49 Лк 24:37

+ 6:52 Мк 6:41, Мк 8:17, Ин 12:40, 2 Кор 3:14

+ 6:53 Мф 14:34, Лк 5:1

+ 6:55 Мк 2:4, Апос 5:15

+ 6:56 Мк 5:27

• 7:1 Мф 15:1-20

+ 7:3 Гал 1:14

* 7:4 Ыскаамыйаларын – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 7:4 Евр 9:10

+ 7:5 Лк 11:38

+ 7:6 Мф 23:13

+ 7:7 Кол 2:22

* 7:8 Купсууннаргытын, чааскыларгытын сууйаҕыт, ити курдук онтон да атыны элбэҕи оҥороҕут – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 7:10 Тахсыы 20:12, Тахсыы 21:17

+ 7:15 Апос 10:15, Тит 1:15

* 7:16 Ким истэр кулгаахтаах истиэхтин! – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

* 7:19 Онон ас барыта ыраас – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «онон Кини аһы барытын ыраас диэбитэ».

+ 7:19 Апос 10:15, Апос 11:9, Тит 1:15

+ 7:20 Мф 12:34, Иак 3:6

+ 7:21 Гал 5:19-21, 1 Кор 6:9-10

• 7:24 Мф 15:21-28

* 7:24 Сидон – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 7:26 Апос 21:2-3

+ 7:27 Мф 7:6

* 7:31 Тирдээх Сидон сириттэн тахсан – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Тиртэн төннөн Сидон сиринэн ааспыта».

+ 7:31 Мк 8:24, Мк 5:20, Мк 1:9

+ 7:33 Мк 8:23, Ин 9:6

+ 7:36 Мк 1:44-45

• 8:1 Мф 15:32-39

+ 8:2 Мф 9:36

• 8:11 Мф 16:1-4

+ 8:11 Лк 11:16, 1 Кор 1:22

• 8:14 Мф 16:5-12

+ 8:15 Лк 12:1, 1 Кор 5:7-8

+ 8:17 Мк 6:52, Мк 7:18

+ 8:19 Мк 6:41-43

+ 8:20 Мк 8:8

+ 8:22 Мк 6:45

+ 8:23 Мк 7:33, Ин 9:6

* 8:26 Уонна онно кимиэхэ да кэпсээмэ – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

• 8:27 Мф 16:13-20, Лк 9:18-21

+ 8:28 Мк 6:14,

+ 8:29 Мк 14:61-62, Ин 11:27

+ 8:30 Мф 9:30

• 8:31 Мф 16:21-28, Лк 9:22-27

+ 8:31 Лк 17:25, Мк 9:31, Мк 10:34, Ин 2:19

+ 8:32 Ин 16:25

+ 8:33 Мф 4:10, Флп 3:19

+ 8:34 Мф 10:38-39

+ 8:35 Мк 10:29

+ 8:36 Лк 12:20

+ 8:37 Саал 48:8-9

+ 8:38 Рим 1:16, 2 Тим 1:8,

+ 9:1 Мк 13:30, Ин 21:22

• 9:2 Мф 17:1-13, Лк 9:28-36

+ 9:2 Мк 5:37, Мк 14:33

+ 9:7 2 Пет 1:17

+ 9:9 Мк 1:44, Мк 5:43

+ 9:13 Мф 11:14, Лк 1:17

• 9:14 Мф 17:14-20, Лк 9:37-43

* 9:14 Үөрэнээччилэригэр төннөн кэлэн көрбүтэ – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «үөрэнээччилэргэ төннөн кэлэн көрбүттэрэ».

+ 9:17 Лк 11:14

+ 9:20 Мк 1:26

+ 9:22 Мк 1:40

* 9:23 Итэҕэйэр кыахтаах буоллаххына – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Тугу эмэ кыайан оҥоруох буоллаххына диэн ол тугуй?»

+ 9:23 Мф 17:20-21

* 9:24 Хараҕыттан уу-хаар баһан туран: Итэҕэйэбин, Тойонуом! – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 9:26 Мк 1:26

+ 9:27 Мк 1:31, Мк 5:41, Апос 3:7, Апос 9:41

* 9:29 Уонна пост – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

• 9:30 Мф 17:22-23, Лк 9:43-45

+ 9:31 Мк 8:31, Мк 10:32-34

+ 9:32 Мк 6:52

• 9:33 Мф 18:1-9, Лк 9:46-50, Лк 22:24-30

+ 9:33 Мф 17:24

+ 9:35 Мк 10:43-44

+ 9:36 Мк 10:16

+ 9:37 Мф 10:40, Лк 10:16, Ин 13:20

+ 9:38 Мф 7:22, Мф 12:27, Апос 19:13,

+ 9:40 Мф 12:30, Лк 11:23

+ 9:41 Мф 10:42

+ 9:42 Лк 17:2

* 9:43-44,[46] Үөнэ да өлбөт, төлөнө да сөҕүрүйбэт – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 9:43 Мф 5:30, Мф 25:41, Арыл 20:10

* 9:47-48 Уоттаах – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

* 9:49 Ханнык баҕарар сиэртибэ тууһаныаҕа – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар. Былыр Иудеяҕа Таҥараҕа сиэртибэлиир астарын, ырааһырдын диэн, тууһуур этилэр.

* 9:50 Искитигэр туустаах буолуҥ – «бэйэ-бэйэҕитин кытта доҕордуу буолуҥ» диэн суолталаах грек тылын сомоҕо домоҕо.

+ 9:50 Мф 5:13, Лк 14:34, Рим 12:18, 2 Кор 13:11, 1 Фес 5:13

• 10:1 Мф 19:1-12

+ 10:6 Төрүт. 1:27

+ 10:7 Төрүт. 2:24, 1 Кор 6:16, Эф 5:31, 1 Кор 6:16

* 10:8 Ойоҕунуун холбоһуо – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 10:9 1 Кор 7:10

+ 10:12 Мф 5:32

• 10:13 Мф 19:13-15, Лк 18:15-17

* 10:13 Чугаһаппатахтара – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «сэмэлээбиттэрэ».

+ 10:15 Мф 18:3

+ 10:16 Мк 9:36

• 10:17 Мф 19:16-30, Лк 18:18-30

+ 10:17 Лк 10:25

+ 10:18 Саал 105:1, Саал 118:68

+ 10:19 Тахсыы 20:12-16, 1 Кор 6:8

+ 10:20 Флп 3:6

* 10:21 Кириэскин ылан – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 10:21 Лк 12:33

+ 10:23 Саал 48:7-8, Мк 4:19

* 10:24 Баайдарыгар эрэнэр дьон Таҥара Саарыстыбатыгар киирэллэрэ хайдахтаах ыараханый! – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Таҥара Саарыстыбатыгар киирэр хайдахтаах ыараханый!»

+ 10:27 Төрүт. 18:14, Мк 14:36, Лк 1:37

+ 10:28 Мк 1:18-20

+ 10:29 Мк 8:35, Лк 14:26

+ 10:30 2 Кор 12:10

+ 10:31 Мф 20:16, Лк 13:30

• 10:32 Мф 20:17-19, Лк 18:31-34

+ 10:34 Мк 8:31, Мк 9:31

• 10:35 Мф 20:20-28

+ 10:35 Мк 1:19

+ 10:37 Мф 19:28

+ 10:38 Мк 14:36, Ин 18:11, Лк 12:50

+ 10:39 Апос 12:2, Арыл 1:9

+ 10:43 1 Пет 5:3, Мф 23:11, Мк 9:35

+ 10:45 Ин 13:4-5, Ин 11:51, Рим 4:25, Гал 1:4, 1 Тим 2:6, Тит 2:14, 1 Пет 1:18-19

• 10:46 Мф 20:29-34, Лк 18:35-43

+ 10:47 Лк 1:32

+ 10:52 Мк 5:34, Лк 7:50, Лк 17:19

• 11:1 Мф 21:1-11, Лк 19:28-40, Ин 12:12-19

+ 11:1 Апос 1:12, Мф 21:17, Лк 24:50, Ин 11:18

+ 11:10 Саал 117:25-26, Саал 148:1, Мф 23:39

• 11:12 Мф 21:18-19

+ 11:12 Мф 4:2

+ 11:13 Мк 13:28, Лк 13:6

• 11:15 Мф 21:12-17, Лк 19:45-48, Ин 2:13-22

+ 11:15 Лк 2:24

+ 11:18 Мф 21:46

+ 11:19 Лк 21:37

• 11:20 Мф 21:19-22

+ 11:23 Мф 7:7, Мф 17:20, 1 Кор 13:2

* 11:24 Ылыахпыт – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «ыллыбыт».

+ 11:24 Мф 7:7, Иак 1:6

+ 11:25 Мф 6:14, Кол 3:13

* 11:22-26Сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу этии суох.

• 11:27 Мф 21:23-27, Лк 20:1-8

* 11:28Атыыһыттары Таҥара Дьиэтиттэн үүртэлээбитин туһунан ыйытыы.

+ 11:28 Апос 4:7

+ 11:30 Мк 1:4

+ 11:31 Лк 7:30

+ 11:32 Мф 11:9, Мф 14:5

• 12:1 Мф 21:33-46, Лк 20:9-19

+ 12:1 Саал 79:9, Мк 13:34

+ 12:5 Мф 22:6, Мф 23:34, Евр 11:36-37, Евр 11:36-37

+ 12:6 Мф 3:17, Евр 1:1

+ 12:7 Евр 1:2,

+ 12:8 Евр 13:12

+ 12:9 Апос 13:46

+ 12:11 Саал 117:22-23, Апос 4:11, 1 Пет 2:7

+ 12:12 Мк 11:18, Мк 11:32

• 12:13 Мф 22:15-22, Лк 20:20-26

+ 12:13 Лк 11:54

+ 12:14 Мф 17:24-25

+ 12:15 Мк 7:6, Лк 12:1

+ 12:17 Рим 13:7

• 12:18 Мф 22:23-33, Лк 20:27-40

+ 12:18 Мф 3:7, Апос 23:8

+ 12:19 Төрүт. 38:8,

+ 12:26 Тахсыы 3:2, Тахсыы 3:6

• 12:28 Мф 22:34-40, Лк 10:25-28

+ 12:31 Мф 19:19

+ 12:34 Лк 20:40

• 12:35 Мф 22:41-46, Лк 20:41-44

+ 12:35 Мк 10:47, Лк 1:32

+ 12:36 Саал 109:1, Апос 2:34-35

+ 12:37 Мк 6:20

• 12:38 Мф 23:1-36, Лк 20:45-47

* 12:38 Уһун таҥастанары – еврейдэр төбөлөрүгэр уһун саал былаат – талиф – кэтэн баран үҥэллэрэ.

+ 12:39 Лк 11:43

• 12:41 Лк 21:1-4

+ 12:41 Мф 27:6

+ 12:44 2 Кор 8:1-3, 2 Кор 8:12

• 13:1 Мф 24:1-14, Лк 21:5-19

+ 13:2 Лк 19:44

+ 13:5 1 Ин 3:7, Кол 2:8, 2 Фес 2:3

* 13:8 Аймалҕан саҕаланыаҕа – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 13:8 Арыл 6:4, Апос 11:28, Арыл 6:8, Арыл 6:12

+ 13:9 Саал 118:46, Апос 17:6, Апос 18:12, Апос 24:1, Апос 25:6

+ 13:10 Мф 28:19, Рим 10:18, Кол 1:6

+ 13:11 Апос 4:8

+ 13:12 Мф 10:35-36

+ 13:13 Мф 10:22, Ин 15:18, Иак 5:11, Арыл 2:10

• 13:14 Мф 24:15-28, Лк 21:20-24

* 13:14 Даниил пророк өтө көрөн эппитин курдук – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 13:15 Лк 17:31

+ 13:17 Лк 23:29

* 13:18 Куотуугут – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 13:19 Арыл 16:18

+ 13:20 Лк 18:7

+ 13:21 Лк 17:23

+ 13:22 2 Фес 2:9, Арыл 13:13, Арыл 16:14

+ 13:23 Ин 13:19, Ин 14:29

• 13:24 Мф 24:29-31, Лк 21:25-28

+ 13:25 Апос 2:20, Арыл 6:13

+ 13:26 Мф 16:27

+ 13:27 Мф 13:41

• 13:28 Мф 24:32-35, Лк 21:29-33

+ 13:30 Мк 9:1

+ 13:31 Саал 101:26-27, 2 Пет 3:10

• 13:32 Мф 24:36-44, Лк 17:26-30, Лк 17:34-36

* 13:33 Үҥэ сылдьыҥ – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 13:33 Эф 6:18, 1 Фес 5:6, Мф 25:13

+ 13:34 Мк 12:1

+ 13:35 Мф 25:13, 2 Пет 3:10, 1 Фес 5:2

+ 13:36 Мф 25:1-13

• 14:1 Мф 26:1-5, Лк 22:1-2, Ин 11:45-53

+ 14:1 Тахсыы 12:1-30, Ин 11:53

• 14:3 Мф 26:6-13, Лк 7:36-50, Ин 12:1-8

* 14:3 Нард – Индия үүнээйититтэн оҥоһуллубут күндү маас; үчүгэй сыта көппөтүн туһугар ыга хаппахтаммыт алебастр (мыраамары санатар сымнаҕас үрүҥ таас) иһиттэргэ кутан Израильга аҕалаллара.

+ 14:3 Мф 21:17, Ин 11:1, Ин 11:18,

* 14:5 Үс сүүс динарий – үлэһит биир сыллаах хамнаһа.

+ 14:7 Мк 2:20, Ин 7:33

+ 14:8 Ин 19:40

+ 14:9 Мф 24:14

• 14:10 Мф 26:14-16, Лк 22:3-6

+ 14:10 Ин 13:2, Апос 1:16

• 14:12 Мф 26:17-30, Лк 22:7-23, Ин 13:21-30

+ 14:12 Тахсыы 12:6, 1 Кор 5:7

+ 14:18 Саал 40:10, Ин 13:18

+ 14:21 Мф 18:7

• 14:22 Мф 26:26-30, Лк 22:15-20, 1 Кор 11:23-25

+ 14:22 Ин 6:51, 1 Кор 10:16

+ 14:24 Тахсыы 24:8

+ 14:26 Лк 22:39

• 14:27 Мф 26:31-35, Лк 22:31-34, Ин 13:36-38

+ 14:27 Ин 16:32

+ 14:28 Мк 16:7

• 14:32 Мф 26:36-46, Лк 22:39-46

+ 14:33 Мк 5:37, Мк 9:2

+ 14:34 Ин 12:27

+ 14:35 Евр 5:7

+ 14:36 Мк 10:27, Мк 10:38, Ин 18:11, Ин 5:30, Ин 6:38

+ 14:38 Мф 6:13, 1 Пет 4:7

+ 14:41 Ин 2:4, Мк 9:31, Мк 10:33

• 14:43 Мф 26:47-56, Лк 22:47-53, Ин 18:3-12

+ 14:43 Апос 1:16

+ 14:47 Лк 22:38

+ 14:49 Мк 11:27, Мф 1:22-23, Мф 21:4, Ин 19:36

+ 14:50 Мк 14:27, Ин 16:32

• 14:53 Мф 26:57-68, Лк 22:54-55, Лк 22:63-71, Ин 18:13-14, Ин 18:19-24

+ 14:56 Саал 26:12, Саал 34:11,

+ 14:58 2 Кор 5:1, Мк 15:29, Ин 2:19

+ 14:60 Мк 15:4-5

+ 14:61 Саал 2:7

+ 14:62 Саал 109:1, Мф 16:27, Мф 24:30, Евр 1:13

+ 14:63 Апос 14:14

+ 14:64 Мк 2:7, Ин 10:36,

+ 14:65 Мк 10:34

• 14:66 Мф 26:69-75, Лк 22:56-62, Ин 18:15-18, Ин 18:25-27

* 14:70 Саҥаҕыттан да биллэр – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 14:72 Мк 14:30

• 15:1 Мф 27:1-2, Мф 27:11-14, Лк 23:1-5, Ин 18:28-38

+ 15:1 Лк 3:1, Лк 13:1, Апос 3:13, Апос 4:27, 1 Тим 6:13

+ 15:2 Мф 2:2

+ 15:4 Мк 14:60-61

• 15:6 Мф 27:15-26, Лк 23:13-25, Ин 18:39

+ 15:10 Ин 12:19, Апос 5:17

+ 15:11 Апос 3:14

+ 15:14 Лк 23:41, Евр 4:15

+ 15:15 Мк 10:34

• 15:16 Мф 27:27-31, Ин 19:2-3

+ 15:19 Мк 10:34, Мк 14:65

• 15:21 Мф 27:32-44, Лк 23:26-43, Ин 19:17-27

+ 15:21 Рим 16:13

+ 15:24 Саал 21:19

* 15:25 Үс чаас саҕана – сарсыарда тоҕус чааска.

* 15:28Сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу этии суох.

+ 15:29 Саал 21:7, Саал 108:25, Мк 14:58, Ин 2:19

+ 15:31 Ин 10:18

+ 15:32 Ин 1:49, Ин 12:13, Ин 20:29

• 15:33 Мф 27:45-56, Лк 23:44-49, Ин 19:28-30

* 15:33 Алта чаас саҕана… тоҕус чааска диэри – күн ортотуттан күнүс үс чааска диэри.

+ 15:34 Саал 21:2

+ 15:36 Саал 68:22

+ 15:38 Тахсыы 26:33,

* 15:39 Хаһыытаан баран – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

* 15:40 Иосия – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Иосет».

+ 15:40 Лк 8:2

• 15:42 Мф 27:57-61, Лк 23:50-56, Ин 19:38-42

• 16:1 Мф 28:1-8, Лк 24:1-12, Ин 20:1-10

+ 16:1 Мк 15:40

+ 16:3 Мк 15:46

+ 16:7 Мк 14:28

• 16:9 Мф 28:9-10, Мф 28:16-20, Лк 24:13-49, Ин 20:11-23

+ 16:9 Лк 8:2

+ 16:11 Лк 24:11

+ 16:15 Апос 1:8, Кол 1:23

+ 16:16 Апос 16:31, Рим 10:9, 1 Пет 3:21, Ин 3:18

+ 16:17 Лк 10:17, Апос 5:16, Апос 8:7, Апос 16:18, Апос 19:12, Апос 2:4, Апос 10:46, 1 Кор 12:10, 1 Кор 14:2

+ 16:18 Саал 90:13, Лк 10:19, Апос 28:3-5, Апос 9:12, Апос 28:8

* 16:19 Айыы Тойон – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Айыы Тойон Иисус».

+ 16:19 Лк 24:51, Апос 1:9, 1 Тим 3:16, Саал 109:1, Апос 7:55-56, 1 Пет 3:22, Рим 8:34, Эф 1:20, Кол 3:1, Евр 1:3, Евр 8:1, Евр 12:2, Арыл 3:21

* 16:9-20Сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу кэрчик суох, оттон сорохторугар маннык кылгас түмүк баар: «Кинилэр Аанньал тугу эппитин барытын Петрга уонна кини аргыстарыгар кылгастык кэпсээн биэрбиттэрэ. Онтон Иисус Бэйэтэ көстөн, кинилэри бүтэһиктээх быыһаныы туһунан өлбөт-сүппэт сибэтиэй Евангелиены Илинтэн Арҕааҥҥа диэри иһитиннэртэрэ ыыппыта. Аминь».

+ 16:20 Апос 5:12

+ 1:3 Апос 1:1

* 1:5 Авия бөлөҕө – аҕабыыттар 24 бөлөххө арахсаллара, хас биирдии бөлөх сылга иккитэ сэттэлии хонук устата Таҥара Дьиэтигэр сулууспалыыра.

+ 1:5 Мф 2:1, Тахсыы 28:1

+ 1:6 Флп 3:6

+ 1:9 Тахсыы 30:7-8

+ 1:10 Саал 140:2

+ 1:11 Тахсыы 30:1-10

+ 1:13 Апос 10:4

+ 1:15 Лк 7:28, Лк 7:33, Гал 1:15

+ 1:17 Мф 11:14, Мф 17:12-13, Мк 1:2

+ 1:18 Төрүт. 15:8,

+ 1:25 Төрүт. 30:23

+ 1:26 Мф 2:23, Ин 1:45, Мф 1:16

* 1:28 Эн дьахталлартан алгыстаахтарынаҕын! – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 1:31 Мф 1:20

+ 1:32 Саал 88:4, Мк 11:10

+ 1:33 1 Кор 15:24, Арыл 11:15

+ 1:35 Мф 18:20, Саал 2:7, Мф 14:33

+ 1:37 Төрүт. 18:14, Мк 10:27

+ 1:47 Саал 34:9,

+ 1:48 Лк 11:27

+ 1:49 Саал 98:3, Саал 110:9

+ 1:52 Саал 146:6,

+ 1:53 Саал 106:9

+ 1:54 Төрүт. 17:19, Рим 4:13, Гал 3:16, Евр 2:16

+ 1:59 Төрүт. 17:12,

+ 1:68 Саал 110:9, Саал 129:8

+ 1:69 Апос 3:21, Рим 1:2, Тит 1:1-2

+ 1:71 Саал 105:10

+ 1:72 Саал 104:8

+ 1:73 Төрүт. 22:16-18, Төрүт. 26:3, Евр 6:13,

+ 1:76 Лк 7:26, Лк 20:6, Мф 3:3, Мк 1:2-3

+ 1:77 Лк 3:3

+ 1:78 Саал 83:12,

+ 1:79 Саал 106:10, Мф 4:16

+ 1:80 Лк 3:2

• 2:1 Мф 1:18-25

* 2:1 Август – Рим бастакы императорын Гай Юлий Цезарь Октавиан (б. э. иннинээҕи 31 с. – б. э. 14 с. диэри ыраахтааҕылаабыта) титула. Биэрэпис, ким да Римҥэ түһээн төлүүртэн куотумматын туһугар, суруллара.

+ 2:1 Апос 5:37

+ 2:4 Лк 1:26-27,

* 2:9 Эмискэ – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 2:9 Апос 12:7

+ 2:11 Мф 1:21,

+ 2:13 Арыл 5:11

+ 2:14 Саал 148:1, Лк 19:38

+ 2:19 Лк 2:51

+ 2:21 Төрүт. 17:12-13,

+ 2:23 Тахсыы 13:2

+ 2:30 Ин 8:12

* 2:33 Иосиф – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Оҕо аҕата».

+ 2:35 Ин 19:25

+ 2:37 Апос 13:2, Апос 14:23

+ 2:39 Мф 2:23, Лк 1:26-27

+ 2:50 Лк 9:45, Лк 18:34

+ 2:51 Лк 2:19

• 3:1 Мф 3:1-12, Мк 1:1-8, Ин 1:19-28

+ 3:1 Лк 13:1, Лк 23:1, Лк 9:7

* 3:2 Анналаах Каиафа – Анна (евр. Хананья эбэтэр Ханан) б. э. 6–15 сс., оттон кини күтүөтэ Каиафа – 18–37 сс. архиерейдаабыттара.

+ 3:2 Мф 26:3, Ин 11:49, Лк 1:63, Лк 1:80, Ин 1:6-7

+ 3:7 Мф 12:34, Мф 23:33

+ 3:8 Лк 16:24, Ин 8:33

+ 3:9 Лк 13:9, Мф 7:19

+ 3:10 Апос 2:37, Апос 16:30

+ 3:11 Мф 25:35, Иак 2:15-16

+ 3:14 Лк 19:8

+ 3:15 Ин 1:19-20

+ 3:17 Мф 13:30

+ 3:20 Мф 11:2, Мф 14:1-12, Мк 6:17-18, Ин 3:24

• 3:21 Мф 3:13-17, Мк 1:9-11

+ 3:21 Апос 7:56

+ 3:22 Ин 1:32-33, Мк 9:7, Ин 12:28, Лк 9:35, 2 Пет 1:17

• 3:23 Мф 1:1-17

+ 3:32 Руфь 4:18-22

+ 3:33 Төрүт. 38,

+ 3:38 Төрүт. 5

• 4:1 Мф 4:1-11, Мк 1:12-13

+ 4:2 1 Фес 3:5, Мф 21:18

* 4:4 Таҥара этэр хас биирдии тылынан олоруоҕа – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 4:6 1 Ин 5:19, Арыл 13:2

+ 4:10 Саал 90:11-12

• 4:14 Мф 13:53-58, Мк 6:1-6

+ 4:15 Мк 1:21

+ 4:16 Мф 2:23, Лк 2:39

* 4:18-19 Елей арыынан аҕаабыта – илиҥҥи омуктарга ыраахтааҕынан ананар киһини үчүгэй сыттаах олива арыытынан аҕыыр сиэр-туом баара. Самныбыт санаалаахтары үтүөртэрэ – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 4:23 Мф 11:23, Мк 2:1-12, Ин 4:46-53

+ 4:24 Ин 4:44

+ 4:25 Иак 5:17

+ 4:30 Ин 8:59, Ин 10:39

• 4:31 Мк 1:21-28

+ 4:31 Мф 4:13

+ 4:32 Мф 7:28-29

+ 4:34 Мф 8:29, Мк 1:23-24, Лк 8:28, Апос 19:15

+ 4:35 Лк 9:42, Апос 8:7

• 4:38 Мф 8:14-17, Мк 1:29-34

+ 4:38 1 Кор 9:5

+ 4:41 Саал 2:7, Мф 12:16, Мк 3:12

• 4:42 Мк 1:35-39

+ 4:42 Лк 5:16

* 4:44 Галилея – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Иудея».

• 5:1 Мф 4:18-22, Мк 1:16-20

+ 5:1 Мф 14:34, Мк 6:53

+ 5:4 Ин 21:6

+ 5:10 Мф 13:47

• 5:12 Мф 8:1-4, Мк 1:40-45

+ 5:12 Мк 9:22

+ 5:14 Мф 9:30, Мф 17:9, Мк 1:34, Лк 17:14

+ 5:16 Мф 14:23, Лк 4:42

• 5:17 Мф 9:1-8, Мк 2:1-12

+ 5:17 Лк 6:19, Лк 8:46

+ 5:20 Мф 8:10, Мк 10:52, Лк 7:48

+ 5:21 Мф 26:65, Саал 31:5,

• 5:27 Мф 9:9-17, Мк 2:13-22

+ 5:29 Лк 19:6

+ 5:30 Лк 15:2

+ 5:32 Лк 15:7, 1 Тим 1:15

• 5:33 Мф 9:14-17, Мк 2:18-22

+ 5:33 Мф 11:2, Лк 11:1, Ин 1:35, Лк 18:12

+ 5:34 Мф 25:1-13, Ин 3:29, Арыл 19:7, Арыл 21:2

+ 5:35 Мк 14:7, Лк 17:22

* 5:38 Оччоҕо хайата да харыстаныа – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

• 6:1 Мф 12:1-14, Мк 2:23

* 6:1 Паасха иккис күнүгэр, бастакы субуотаҕа – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Субуотаҕа».

+ 6:2 Тахсыы 20:8-10,

+ 6:4 Тахсыы 25:30,

+ 6:6 Мк 1:21

+ 6:7 Лк 14:1, Лк 20:20

* 6:9 Ким да тугу да саҥарбатаҕа – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 6:9 Лк 14:3

• 6:12 Мф 10:1-4, Мк 3:13-19

+ 6:14 Мф 16:18, Ин 1:42

+ 6:15 Мф 9:9

+ 6:16 Лк 22:47

• 6:17 Мф 4:23

+ 6:19 Лк 5:17, Лк 8:46

+ 6:21 Саал 41:2, Ин 7:37, Экклесиаст 7:3, 2 Кор 7:10

+ 6:22 1 Пет 4:14

+ 6:23 Апос 5:41, Иак 1:2, 2 Кор 12:10

+ 6:24 Мф 6:2, Иак 5:1

+ 6:25 Аман өһө 14:13,

• 6:27 Мф 5:38-48

+ 6:28 Лк 23:34, Апос 7:60, 1 Пет 3:9

+ 6:29 1 Пет 2:23, 1 Кор 6:7

+ 6:30 Аман өһө 21:26

+ 6:31 Мф 7:12

+ 6:35 Саал 36:26

+ 6:36 Мф 5:7

• 6:37 Мф 7:1-5

+ 6:37 Рим 14:10, 1 Кор 4:5, Рим 2:1, Рим 14:10, Иак 2:13

+ 6:38 2 Кор 9:6, Мк 4:24, Рим 2:1

+ 6:39 Мф 15:14

+ 6:40 Мф 10:24, Ин 13:16

• 6:43 Мф 7:17-20, Мф 12:33-35

+ 6:45 Аман өһө 12:5, Мф 15:18, Иак 3:6

• 6:46 Мф 7:24-27

+ 6:46 Мф 7:22, Мф 25:11, Ин 13:13

+ 6:48 Аман өһө 10:25, Аман өһө 12:3

• 7:1 Мф 8:5-13

+ 7:4 Апос 10:2

+ 7:7 Саал 106:20

* 7:10 Ыалдьыбыт – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

* 7:11 Үгүс үөрэнээччилэрэ – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «үөрэнээччилэрэ».

+ 7:13 Мф 20:34

+ 7:14 Лк 8:54

+ 7:16 Мф 21:11

• 7:18 Мф 11:2-19

+ 7:19 Ин 4:25, Ин 6:14, Ин 11:27

+ 7:23 Ин 6:61, Ин 16:1

+ 7:24 Лк 3:2

+ 7:26 Мф 14:5, Мф 21:26

+ 7:27 Тахсыы 23:20, Мк 1:2

* 7:28 Иоаннааҕар улуу пророк – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Иоаннааҕар улуу ким да».

+ 7:28 Лк 1:15

+ 7:29 Лк 3:12

+ 7:33 Мф 3:4, Лк 1:15

+ 7:34 Ин 2:1, Ин 12:2, Лк 5:30

• 7:36 Мф 26:6-13, Мк 14:3-9, Ин 12:1-8

+ 7:39 Лк 15:2

+ 7:41 Мф 18:28

+ 7:42 Мф 6:14, Мк 11:25-26, Эф 4:32, Кол 3:13

* 7:44-46Дьон сандалиянан сылдьар буолан, атахтара быыл буолара, ол иһин кэлбит ыалдьыкка, үгэс быһыытынан, атаҕын суунарыгар уу биэрэллэрэ; хаһаайын ыалдьытын иэдэһиттэн уураан көрсөрө; уһулуччу ытыктанар ыалдьыт төбөтүн үчүгэй сыттаах олива арыытынан аҕыыллара.

+ 7:46 Саал 22:5

+ 7:48 Лк 5:20

+ 7:50 Лк 8:48, Лк 17:19, Лк 18:42, Эф 2:8

+ 8:1 Лк 4:43

* 8:2 Магдалина – Магдала куораттан төрүттээх.

+ 8:2 Лк 23:49, Мф 27:56, Мк 16:9, Лк 24:10, Ин 19:25

* 8:3 Ирод – Ирод Антипа.

+ 8:3 Лк 24:10

• 8:4 Мф 13:1-9, Мк 4:1-9

+ 8:8 Мф 11:15, Арыл 2:7

• 8:9 Мф 13:10-23, Мк 4:10-25

+ 8:10 Мф 19:11,

+ 8:11 Апос 8:4

+ 8:13 Гал 1:6, Евр 6:4

+ 8:14 Мф 6:25, Мк 10:23, 1 Тим 6:10

* 8:15 Маны кэпсээн баран Кини: «Ким истэр кулгаахтаах истиэхтин!» – диэн саҥа аллайбыта – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 8:15 Ин 15:5

+ 8:16 Мф 5:15, Лк 11:33

+ 8:17 Мф 10:26, Лк 12:2

+ 8:18 Аман өһө 9:9

• 8:19 Мф 12:46-50, Мк 3:31-35

+ 8:19 Мк 6:3, Ин 2:12, Ин 7:3, Апос 1:14, 1 Кор 9:5, Гал 1:19

+ 8:21 Ин 15:14, Евр 2:11

• 8:22 Мф 8:23-27, Мк 4:35-41

+ 8:22 Мф 8:18, Мк 4:35

+ 8:24 Саал 64:8, Саал 88:10, Саал 103:7

• 8:26 Мф 8:28-34, Мк 5:1-20

+ 8:28 Лк 4:34

+ 8:35 Лк 10:39

+ 8:37 Лк 5:8, Апос 16:39

+ 8:39 Саал 65:16

• 8:40 Мф 9:18-26, Мк 5:21-43

+ 8:41 Лк 13:14, Апос 13:15, Апос 18:8

+ 8:44 Мк 3:10

* 8:45 Итиэннэ Кинини кытта бииргэ сылдьааччылар… Эн буоллаҕына ким миигин таарыйда диигин – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 8:46 Лк 5:17, Лк 6:19

+ 8:48 Лк 7:50, Эф 2:8

+ 8:51 Мк 14:33, Лк 9:28

+ 8:52 Ин 11:11

+ 8:54 Мк 1:31, Мк 9:27, Апос 3:7, Апос 9:41, Лк 7:14

+ 8:56 Мк 1:44, Мк 9:9

• 9:1 Мф 10:5-15, Мк 6:7-13

+ 9:1 Лк 6:12-16

+ 9:5 Апос 13:51

+ 9:6 Мк 1:15

• 9:7 Мф 14:1-12, Мк 6:14-29

* 9:7 Баһылык – грек. тетрарх, еврей сирин түөрт гыммыттан биирин баһылыга.

+ 9:7 Лк 3:1, Лк 9:19

+ 9:9 Лк 3:19-20, Лк 23:8

• 9:10 Мф 14:13-21, Мк 6:30-44, Ин 6:1-14

+ 9:10 Лк 9:2

• 9:18 Мф 16:13-19, Мк 8:27-29

+ 9:19 Лк 9:7,

+ 9:20 Лк 22:67, Ин 11:27

• 9:21 Мф 16:20-28, Мк 8:30

* 9:22 Аҕа баһылыктар, архиерейдар уонна сокуонньуттар – синедрион чилиэннэрэ.

+ 9:22 Лк 17:25, Лк 18:33, Лк 24:7, Ин 2:19

+ 9:23 Мф 10:38-39, Лк 14:27

* 9:24 Олоҕун – эбэтэр «дууһатын».

+ 9:25 Лк 12:20

+ 9:26 Рим 1:16, 2 Тим 1:8,

+ 9:27 Лк 21:32, Ин 21:22

• 9:28 Мф 17:1-8, Мк 9:2-8

+ 9:28 Мк 14:33, Лк 8:51

* 9:35 Тапталлаах – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «талбыт».

+ 9:35 Лк 23:35, 2 Пет 1:17

• 9:37 Мф 17:14-18, Мк 9:14-27

+ 9:42 Лк 4:35

• 9:43 Мф 17:22-23, Мк 9:30-32

+ 9:44 Лк 9:22, Лк 18:32-33

+ 9:45 Лк 2:50, Лк 18:34

• 9:46 Мф 18:1-5, Мк 9:33-40

+ 9:48 Мф 10:40, Лк 10:16, Ин 13:20

+ 9:49 Мф 7:22, Мф 12:27, Апос 19:13,

+ 9:50 Лк 11:23

+ 9:51 Лк 24:51, Апос 1:9

+ 9:52 Мф 10:5

* 9:54 Урукку Илия курдук? – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 9:54 Арыл 13:13

* 9:55,[56] Ханнык Тыын дьоно буоларгытын билбэккит. Киһи Уола дьон дууһатын өлөрө кэлбэтэҕэ, быыһыы кэлбитэ – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

• 9:57 Мф 8:19-22

• 10:1 Мф 10:7-16

* 10:1,[17] Сэттэ уон – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «сэттэ уон икки».

+ 10:2 Мф 9:37-38, Ин 4:35

+ 10:3 Мф 10:16

+ 10:7 Гал 6:6, 1 Тим 5:18

+ 10:8 1 Кор 10:27

+ 10:9 Мк 1:15

+ 10:11 Апос 13:51

+ 10:12 Төрүт. 18:20, Төрүт. 19:24,

• 10:13 Мф 11:20-24

+ 10:13 Мк 6:45, Мк 8:21, Мк 3:7

+ 10:16 Мф 10:40, Мф 25:45, Ин 13:20, Гал 4:14

+ 10:17 Мк 16:17, Апос 5:16, Апос 8:7, Апос 16:18, Апос 19:12

+ 10:18 Арыл 9:1, Арыл 12:8-9

+ 10:19 Саал 90:13, Мк 16:18, Апос 28:3-5

+ 10:20 Тахсыы 32:32, Саал 68:29, Евр 12:23, Арыл 3:5

• 10:21 Мф 11:25-27, Мф 13:16-17

* 10:21 Тыын – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Сибэтиэй Тыын».

* 10:22 Онтон үөрэнээччилэригэр хайыһан эппитэ – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 10:22 Ин 6:46, Ин 7:29, Ин 8:19, Ин 10:15

+ 10:23 Мф 13:16-17

+ 10:24 Евр 11:13, 1 Пет 1:10-12

+ 10:25 Лк 18:18

+ 10:27 Мф 22:37, Мк 12:30

+ 10:28 Рим 10:5, Гал 3:12

+ 10:33 Ин 4:9, Ин 8:48

+ 10:38 Ин 11:1, Ин 12:2

+ 10:39 Лк 8:35

+ 10:41 Лк 12:25

+ 10:42 Саал 15:5

• 11:1 Мф 6:9-15, Мф 7:7-11

+ 11:1 Мф 11:2, Мк 2:18, Ин 1:35

* 11:2 Халлааҥҥа баар Аҕабыт! – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Аҕаа!»

* 11:2 Халлааҥҥа курдук, сиргэ эмиэ Эн көҥүлүҥ буолуохтун – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 11:3 Аман өһө 30:8

* 11:4 Уонна, аньыы угаайытыгар киллэрбэккэ, биһигини хара дьайдаахтан харыстаа – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «уонна биһигини аньыы угаайытыгар киллэримэ».

+ 11:4 Мф 26:41

+ 11:10 Аман өһө 8:17, Мф 18:19, Мф 21:22, Мк 11:24, Ин 14:13-14, 1 Ин 3:22, 1 Ин 5:14

* 11:11 Уолугар, килиэп көрдөөтөҕүнэ, тааһы биэриэҕэй – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 11:13 Төрүт. 6:5, Мф 12:34, Апос 2:38

• 11:14 Мф 12:22-30, Мф 12:43-45, Мк 3:20-27

+ 11:15 Мф 9:34, Мф 10:25

+ 11:16 Мк 8:11, 1 Кор 1:22

+ 11:19 Лк 9:49, Апос 19:13

+ 11:23 Лк 9:50

+ 11:26 2 Пет 2:20

+ 11:27 Лк 1:48

+ 11:28 Ин 13:17, Иак 1:22, Рим 2:13

• 11:29 Мф 12:38-42, Мф 16:1-4, Мк 8:11-13

* 11:29 Иона пророк бэлиэтэ – Иона сүүнэ улахан балык иһигэр үс түүннээх күн сылдьыыта.

+ 11:31 Мф 12:6

+ 11:32 Иона 3:5

• 11:33 Мф 6:22-23

+ 11:33 Мф 5:15, Мк 4:21, Лк 8:16

• 11:37 Мф 23:1-36, Мк 12:38-40, Лк 20:45-47

+ 11:38 Мк 7:3-5

+ 11:42 Лк 18:12

+ 11:43 Лк 14:7, Лк 20:46

+ 11:44 Аман өһө 26:23

+ 11:48 Апос 7:51-52

+ 11:49 Мф 21:35

+ 11:50 Арыл 18:24, Төрүт. 4:8, 1 Ин 3:12, Евр 11:4,

+ 11:54 Лк 20:20

+ 12:1 Мф 16:6, Мк 8:15, 1 Кор 5:7-8

+ 12:2 Мф 10:26, Мк 4:22, Лк 8:17

• 12:4 Мф 10:17-20, Мф 10:28-33

+ 12:4 Саал 55:5, Саал 117:6, Аман өһө 29:25,

+ 12:5 Евр 10:31

+ 12:7 Мф 6:26, Мф 12:12

+ 12:8 Рим 10:9, Арыл 3:5

+ 12:9 Мф 25:12, 1 Ин 2:23, 2 Тим 2:12

+ 12:10 Мф 12:31-32, Мк 3:29

+ 12:12 Аман өһө 16:1

• 12:13 Мф 6:19-21, Мф 6:25-34

+ 12:15 1 Тим 6:6-10, Тахсыы 20:17, Саал 61:11

+ 12:20 Саал 38:7, Экклесиаст 2:18, Экклесиаст 6:2

+ 12:21 1 Тим 6:18

+ 12:22 Флп 4:6, 1 Пет 5:7

+ 12:24 Мф 10:31, Мф 12:12

* 12:25 Уҥуоҕун саатар биир тоҕонох уһатынар кыахтаах дуо? – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Саатар биир чаас олоҕун уһатынар кыахтаах дуо?»

+ 12:28 Мф 8:26, Мф 14:31, Мф 16:8

* 12:31 Таҥара Саарыстыбатыгар – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Кини Саарыстыбатыгар».

+ 12:31 Саал 36:4

+ 12:32 Ин 10:16, Лк 22:29

+ 12:33 Мф 19:21, Лк 18:22

• 12:35 Мф 24:45-51

+ 12:36 Арыл 3:20

* 12:39 Утуйан хаалан – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 12:39 2 Пет 3:10, 1 Фес 5:2

+ 12:43 Мф 25:21, Ин 13:17

+ 12:45 Мф 25:5

• 12:49 Мф 10:34-36

+ 12:50 Мк 10:38

+ 12:51 Апос 14:4

• 12:54 Мф 5:25-26, Мф 16:2-3

+ 12:58 Аман өһө 25:8

+ 13:1 Лк 3:1, Лк 23:1

+ 13:4 Ин 9:7, Ин 9:11

+ 13:6 Мф 21:19, Мк 11:13

+ 13:7 Мф 7:19, Лк 3:9

+ 13:10 Мф 4:23, Мк 6:2

+ 13:13 Саал 144:14, Саал 145:8

+ 13:14 Лк 8:41, Апос 13:15, Апос 18:8, Тахсыы 20:9

+ 13:15 Лк 14:5

+ 13:17 1 Пет 3:16

• 13:18 Мф 13:31-33, Мк 4:30-32

* 13:19 Сүүнэ – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 13:19 Мф 17:20, Лк 17:6,

+ 13:21 1 Кор 5:6, Гал 5:9

• 13:22 Мф 7:13-14, Мф 7:21-23

+ 13:25 Мф 25:11-12

* 13:27 Эһиэхэ этэбин – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 13:27 Саал 6:9

+ 13:28 Мф 8:12

+ 13:29 Мф 8:11, Эф 3:6

+ 13:30 Мф 19:30, Мф 20:16, Мк 10:31

• 13:31 Мф 23:37-39

+ 13:31 Лк 3:1, Лк 9:7

* 13:32 Саһыл – арҕааҥҥы дойдуларга саһыл уодаһыннаах, өлөрөр-өһөрөр киһини сирэйдээн көрдөрөр.

+ 13:34 Апос 7:52, Руфь 2:12, Саал 146:2

+ 13:35 Саал 117:26, Лк 19:38

+ 14:1 Лк 6:7, Лк 20:20

+ 14:3 Мф 12:10, Мк 3:4

* 14:5 Осела эбэтэр оҕуһа – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «уола эбэтэр оҕуһа».

+ 14:5 Лк 13:15

+ 14:7 Лк 11:43

+ 14:8 Аман өһө 25:6-7

+ 14:11 Мф 23:12, Лк 18:14

+ 14:14 1 Кор 15:23, 1 Фес 4:16

• 14:15 Мф 22:1-10

+ 14:15 Арыл 19:9

* 14:24 Ыҥырыллыбыт элбэх эрээри, талыллыбыт аҕыйах – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

• 14:25 Мф 10:37-38

+ 14:26 Ин 12:25

+ 14:27 Мф 16:24, Лк 9:23

+ 14:34 Мф 5:13, Мк 9:50

+ 14:35 Мф 11:15, Лк 8:8, Арыл 2:7

• 15:1 Мф 18:12-14

+ 15:2 Лк 5:30, Лк 19:7

+ 15:6 1 Пет 2:25

+ 15:7 Лк 5:31-32

* 15:16 Сибиинньэ сиир туорааҕа – кароб (рожковай мас) минньигэс амтаннаах туораҕа.

+ 15:18 Тахсыы 10:16

+ 15:24 Рим 11:15, Эф 2:1, Эф 2:5, Кол 2:13

+ 15:30 Аман өһө 29:3

+ 16:8 Ин 12:36, 1 Фес 5:5

+ 16:10 Мф 25:21, Лк 19:17

+ 16:11 Аман өһө 24:4

+ 16:13 Мф 6:24

• 16:14 Мф 11:12-13

+ 16:14 1 Тим 6:10

+ 16:15 Аман өһө 21:2,

+ 16:16 Мф 3:2, Лк 4:43, Мф 11:12-13

+ 16:17 Мф 5:18

+ 16:18 Мф 5:32, Мф 19:19

* 16:19 Көрүөхтэн кэрэ, күндү таҥаһы – тылыттан тылыгар түһэрэн тылбаастаатахха, «пурпуру уонна виссону». Күндү пурпурунан кырааскаламмыт таҥаһы ыраахтааҕы эрэ кэтэрэ; виссон таҥаһы (чап-чараас күндү лүөнү) ыраахтааҕылар, баайдар уонна архиерейдар кэтэллэрэ.

+ 16:22 Мф 18:10, Апос 12:15

+ 16:23 Мф 11:23, Мф 8:11

+ 16:24 Лк 3:8

+ 16:29 Апос 26:22, Апос 28:23

+ 16:31 Мф 28:11-15, Ин 12:10-11

• 17:1 Мф 18:6-7, Мф 18:21-22

+ 17:1 Лк 22:22

+ 17:2 Мк 9:42

* 17:3 Эйигин утары – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 17:3 Мф 18:15

+ 17:4 Мф 6:14

+ 17:5 Мк 9:24

+ 17:6 Мф 17:20, Лк 13:19

* 17:9 Суох дии саныыбын – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 17:12 Лк 5:11,

+ 17:14 Мф 8:4, Мк 1:44, Лк 5:14

+ 17:16 Лк 5:12, Ин 4:9

+ 17:19 Мк 10:52, Лк 7:50, Эф 2:8

• 17:20 Мф 24:23-28, Мф 24:37-41

+ 17:20 Лк 19:11, Апос 1:6

* 17:21 Таҥара Саарыстыбата эһиги искитигэр баар – эбэтэр «Таҥара Саарыстыбата эһиги ортоҕутугар баар».

+ 17:22 Лк 5:35, Ин 8:56

+ 17:23 Мк 13:21, Лк 21:28

+ 17:25 Лк 9:22

+ 17:26 Төрүт. 6:5

+ 17:27 Төрүт. 6:14, Төрүт. 7:21

+ 17:29 Төрүт. 19:16, Төрүт. 19:24, 2 Пет 2:6-8

+ 17:31 Мк 13:15

+ 17:32 Төрүт. 19:26

+ 17:33 Мф 10:39

* 17:36 Ходуһаҕа сылдьар икки киһиттэн биирдэстэрэ ылыллыаҕа, атына хаалларыллыаҕа – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 18:1 Лк 21:36, Рим 12:12, Эф 6:18, Кол 4:2, 1 Фес 5:17

+ 18:7 Саал 21:3, Саал 87:2, Арыл 6:10, Мк 13:20, Рим 8:33, Кол 3:12, Тит 1:1

+ 18:8 Евр 10:37

+ 18:9 Лк 16:15

+ 18:10 Апос 3:1

+ 18:11 Мф 6:5

+ 18:12 Лк 5:33, Лк 11:42

+ 18:13 Саал 78:9,

+ 18:14 Мф 23:12, Лк 14:11

• 18:15 Мф 19:13-15, Мк 10:13-16

+ 18:17 Мф 18:3

• 18:18 Мф 19:16-30, Мк 10:17-31

+ 18:18 Лк 10:25

+ 18:19 Саал 105:1, Саал 118:68

+ 18:20 Тахсыы 20:12-16

+ 18:21 Флп 3:6

+ 18:22 Лк 12:33

+ 18:24 Саал 48:7-8

+ 18:27 Төрүт. 18:14, Мк 14:36

+ 18:28 Лк 5:11

+ 18:29 Лк 14:26

• 18:31 Мф 20:17-19, Мк 10:32-34

+ 18:33 Лк 9:22, Лк 24:7, Ин 2:19

+ 18:34 Лк 2:50, Лк 9:45

• 18:35 Мф 20:29-34, Мк 10:46-52

+ 18:38 Мф 22:42, Лк 1:32

+ 18:42 Лк 7:50, Эф 2:8

+ 19:7 Лк 5:30, Лк 15:2

+ 19:8 Тахсыы 22:1, Лк 3:14

+ 19:9 Лк 3:8, Ин 8:33, Ин 8:39

• 19:11 Мф 25:14-30

+ 19:11 Лк 17:20, Апос 1:6

+ 19:14 Ин 15:8

+ 19:17 Лк 16:10

+ 19:26 Мф 13:12

+ 19:27 Мф 22:7, Лк 20:16

• 19:28 Мф 21:1-11, Мк 11:1-11, Ин 12:12-19

+ 19:29 Апос 1:12

+ 19:38 Саал 117:25-26, Саал 148:1

+ 19:39 Мф 21:15-16

+ 19:41 Ин 11:35

* 19:42 Эйигин – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 19:42 Саал 80:14,

+ 19:44 Саал 136:9, Лк 21:6

• 19:45 Мф 21:12-17, Мк 11:15-19, Ин 2:13-22

• 20:1 Мф 21:23-27, Мк 11:27-33

* 20:2Таҥара Дьиэтиттэн атыыһыттары үүрбүтүн туһунан ыйытыы.

+ 20:2 Апос 4:7

+ 20:4 Лк 3:3

+ 20:5 Лк 7:30

+ 20:6 Лк 7:26, Лк 9:8

• 20:9 Мф 21:33-46, Мк 12:1-12

+ 20:9 Саал 79:9, Мк 13:34

+ 20:12 Лк 11:48-49

+ 20:13 Мф 3:17, Евр 1:1

+ 20:14 Евр 1:2

+ 20:15 Евр 13:12

+ 20:16 Апос 13:46

+ 20:17 Саал 117:22

• 20:19 Мф 22:15-22, Мк 12:13-17

+ 20:20 Лк 6:7, Лк 14:1, Лк 11:54

+ 20:22 Мф 17:24-25

+ 20:23 Мк 7:6, Лк 12:1

+ 20:25 Рим 13:7

• 20:27 Мф 22:23-33, Мк 12:18-27

+ 20:27 Апос 23:8

+ 20:35 2 Фес 1:5

+ 20:37 Тахсыы 3:2, Тахсыы 3:6

+ 20:40 Мф 22:46

• 20:41 Мф 22:41-46, Мк 12:35-40

+ 20:41 Лк 1:32, Лк 18:38

+ 20:42 Саал 109:1, Апос 2:34-35

+ 20:46 Лк 11:43

• 21:1 Мк 12:41-44

+ 21:1 Мф 27:6, Ин 8:20

* 21:4 Таҥараҕа – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 21:4 2 Кор 8:1-3, 2 Кор 8:12

• 21:5 Мф 24:1-14, Мк 13:1-13

+ 21:6 Лк 19:44

+ 21:8 1 Ин 3:7, Кол 2:8, 2 Фес 2:3,

+ 21:10 Арыл 6:4

+ 21:11 Апос 11:28, Арыл 6:8, Арыл 6:12

+ 21:12 Апос 4:3, Апос 17:6, Апос 18:12, Апос 24:1, Апос 25:6

+ 21:15 Апос 6:10

+ 21:18 Апос 27:34

• 21:20 Мф 24:15-21, Мк 13:14-19

+ 21:23 Мф 27:25, 1 Фес 2:16

+ 21:24 Арыл 11:2

• 21:25 Мф 24:29-31, Мк 13:24-27

• 21:29 Мф 24:32-35, Мк 13:28-31

+ 21:32 Лк 9:27

+ 21:33 Саал 101:26-27, 2 Пет 3:10

+ 21:36 Мф 25:13, 1 Фес 5:6, Лк 18:1, Рим 12:12, Эф 6:18, Кол 4:2, 1 Фес 5:17

+ 21:37 Мф 21:23, Мф 26:55

• 22:1 Мф 26:1-5, Мф 26:14-16, Мк 14:1-2, Мк 14:10-11, Ин 11:45-53

+ 22:1 Тахсыы 12:1-30

+ 22:3 Ин 13:2

+ 22:6 Апос 1:16

• 22:7 Мф 26:17-25, Мк 14:12-21, Ин 13:21-30

+ 22:7 Тахсыы 12:6, 1 Кор 5:7

* 22:8 Паасханы – Мф 26:19 быһаарыытын көр.

• 22:14 Мф 26:26-30, Мк 14:22-26, 1 Кор 11:23-25

+ 22:16 Арыл 19:9

+ 22:19 Ин 6:51, 1 Кор 10:16, 1 Кор 11:24

+ 22:20 Тахсыы 24:8,

+ 22:21 Саал 40:10, Ин 13:18

+ 22:22 Апос 2:23

• 22:24 Мф 18:1-5, Мк 9:33-37, Лк 9:46-50

+ 22:26 Мф 20:26, Мк 10:43-44

+ 22:27 Мф 20:28, Ин 13:4-5

+ 22:28 Евр 2:18

+ 22:29 Лк 12:32

+ 22:30 Мф 19:28, Арыл 3:21

• 22:31 Мф 26:31-35, Мк 14:27-31, Ин 13:36-38

* 22:31 Онтон Айыы Тойон эппитэ – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 22:32 Ин 17:9

+ 22:33 Ин 21:19, Апос 12:4

+ 22:35 Лк 9:3, Лк 10:4

• 22:39 Мф 26:36-46, Мк 14:32-42

+ 22:40 Мф 6:13

+ 22:42 Мк 10:38, Ин 18:11, Евр 5:7, Мф 6:10

+ 22:43 Мф 4:11, Мк 1:13

* 22:43-44 Халлаантан Аанньал көстөн, Кинини бөҕөргөппүтэ. Иисус ис-иһиттэн муунтуйан, ордук кыһаллан үҥпүтэ, Кини көлөһүнэ сиргэ саккырыы тохтор хаан курдуга – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

• 22:47 Мф 26:47-56, Мк 14:43-50, Ин 18:3-11

+ 22:47 Апос 1:16

+ 22:49 Лк 22:38

+ 22:53 Лк 20:1, Эф 6:12

• 22:54 Мф 26:57-58, Мф 26:69-75, Мк 14:53-54, Мк 14:66-72, Ин 18:12-18, Ин 18:25-27

+ 22:61 Лк 22:34

• 22:63 Мф 26:67-68, Мк 14:65

• 22:66 Мф 26:59-66, Мк 14:55-64, Ин 18:19-24

* 22:68 Уонна Миигин босхолуоххут суоҕа – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 22:69 Саал 109:1, Мк 16:19, Апос 7:56, Евр 1:3

+ 22:71 Мф 9:3, Ин 10:36

• 23:1 Мф 27:1-2, Мф 27:11-14, Мк 15:1-5, Ин 18:28-30

+ 23:1 Лк 3:1, Лк 13:1, Апос 3:13, Апос 4:27, 1 Тим 6:13

+ 23:2 Апос 17:7, Лк 20:25

+ 23:3 Мф 2:2

+ 23:4 Ин 18:38, Ин 19:4, Евр 4:15

+ 23:7 Лк 3:1, Лк 9:7

+ 23:8 Лк 9:9

• 23:13 Мф 27:15-26, Мк 15:6-15, Ин 18:39

* 23:15 Кинини Иродка ыыта сылдьыбыппар Ирод эмиэ тугу да булбата – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Ирод эмиэ, туох да буруйу булбакка, Кинини төттөрү ыытта».

* 23:17 Бырааһынньыкка Пилат кинилэргэ биир хаайыылааҕы босхолуохтааҕа – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

* 23:23 Кинилэр уонна архиерейдар хаһыылара – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «уонна архиерейдар хаһыылара» диэн тыллар суохтар.

• 23:26 Мф 27:32-44, Мк 15:21-32, Ин 19:17-27

+ 23:29 Мк 13:17, Лк 21:23

+ 23:30 Арыл 6:16

+ 23:34 Апос 7:60, Саал 21:19

+ 23:35 Лк 9:35, Ин 10:18

* 23:38 Гректии, латыынныы, еврейдии – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 23:41 Лк 23:4, Евр 4:15

• 23:44 Мф 27:45-56, Мк 15:33-41, Ин 19:28-30

* 23:44 Күнүс алта чаас саҕана… тоҕуска диэри – күн ортотуттан күнүс үс чааска диэри.

+ 23:45 Тахсыы 26:33,

+ 23:46 Саал 30:6, Апос 7:59

+ 23:48 Лк 18:13

+ 23:49 Лк 8:2

• 23:50 Мф 27:57-61, Мк 15:42-47, Ин 19:38-42

+ 23:56 Тахсыы 20:10,

• 24:1 Мф 28:1-10, Мк 16:1-8, Ин 20:1-10

* 24:1 Кинилэри кытта атыттар эмиэ бааллара – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 24:4 Ин 20:12

+ 24:7 Лк 9:22, Лк 18:33, Ин 2:19

+ 24:8 Ин 2:22

+ 24:10 Мк 15:40, Лк 8:2-3

+ 24:11 Мк 16:11

• 24:13 Мк 16:12-13

+ 24:16 Ин 20:14

+ 24:18 Ин 19:25

+ 24:20 Апос 2:23

+ 24:26 1 Пет 1:11

+ 24:27 Төрүт. 3:15, Төрүт. 12:3, Төрүт. 22:8, Саал 15:10, Апос 8:35

+ 24:30 Лк 9:16

+ 24:34 1 Кор 15:5

• 24:36 Мф 28:16-20, Мк 16:14-18, Ин 20:19-23, Апос 1:6-8

+ 24:37 Мф 14:26, Мк 6:49

+ 24:39 1 Ин 1:1

+ 24:41 Ин 21:5

* 24:42 Уонна мүөт – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 24:45 Апос 16:14

+ 24:46 Лк 24:27

+ 24:48 Апос 1:8

+ 24:49 Ин 14:26, Апос 1:8, Апос 1:4, Апос 2:4

• 24:50 Мк 16:19-20, Апос 1:9-11

+ 24:50 Мф 21:17, Лк 19:29, Ин 11:18, Апос 1:9

+ 24:52 Мф 28:9

* 24:53 Алгыс, аминь – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 24:53 Апос 2:46, Апос 3:1, Апос 5:21

* 1:1 Тыл (грек. Логос) – Айыы Тойон Таҥара Иисус Христос ааттарыттан биирдэстэрэ.

+ 1:1 Төрүт. 1:1, Арыл 19:13, Ин 20:28, 1 Ин 5:20, Флп 2:6

+ 1:3 Саал 32:6, 1 Кор 8:6, Кол 1:16, Евр 1:2

+ 1:4 Ин 5:26, Ин 11:25, 1 Ин 1:2, 1 Ин 5:11, Ин 8:12, Ин 9:5, Ин 12:46

* 1:5 Кыайар кыаҕа суох – эбэтэр «өйдүүр кыаҕа суох».

+ 1:6 Мф 3:1, Мк 1:4, Лк 1:80, Лк 3:2

+ 1:7 Ин 3:26, Ин 5:33, Ин 10:41, Ин 20:31, Апос 19:4

* 1:9Эбэтэр «Бу аан дойдуга кэлэн хас биирдии киһини сырдатар дьиҥнээх сырдык баара».

+ 1:9 Саал 35:10, 1 Пет 2:9

+ 1:11 Ин 5:43

+ 1:12 Мф 5:9, 1 Ин 3:1, 1 Ин 5:1, Рим 8:14

+ 1:13 Ин 3:3, Иак 1:18

+ 1:14 1 Ин 4:2, 2 Ин 1:7, 1 Тим 3:16, Евр 2:14

+ 1:15 Мф 3:11

+ 1:17 Ин 7:19, Ин 14:6

* 1:18 Төрөппүт соҕотох Уола – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Төрөппүт соҕотох Уола Таҥара».

+ 1:18 Тахсыы 33:20, Ин 6:46, 1 Ин 4:12, Кол 1:15, 1 Тим 6:16

• 1:19 Мф 3:1-12, Мк 1:2-8, Лк 3:15-17

+ 1:20 Апос 13:25

+ 1:21 Мф 17:12-13, Лк 1:17,

* 1:28 Вифаварга – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Вифанияҕа».

+ 1:29 Тахсыы 12:3, 1 Пет 1:19, 1 Ин 2:2, 1 Ин 4:10

+ 1:31 Лк 1:17

+ 1:32 Мф 3:16, Мк 1:10, Лк 3:22

+ 1:33 Апос 1:5

+ 1:35 Мф 11:2, Мк 2:18, Лк 11:1

+ 1:36 Ин 1:29

+ 1:38 Ин 18:4, Ин 18:7

* 1:39 Уон чаас – күнүс түөрт чаас.

+ 1:40 Мф 4:18-20, Мк 1:16-20, Лк 5:2-11

+ 1:41 Ин 4:25

* 1:42 Иона – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Иоанн».

+ 1:42 Мф 16:18, Мк 3:16, Гал 1:18, 1 Кор 1:12

+ 1:44 Ин 12:21

+ 1:45 Ин 21:2, Лк 24:27, Мф 2:23, Лк 2:39

+ 1:47 Саал 31:2, Рим 9:6

+ 1:49 Саал 2:7, Мф 27:11, Мф 27:42, Ин 11:27

+ 1:51 Төрүт. 28:12,

+ 2:1 Ин 4:46, Ин 21:2

+ 2:4 Мк 14:41, Ин 7:6, Ин 7:30, Ин 8:20, Ин 13:1

+ 2:6 Ин 3:25

+ 2:12 Мк 3:31, Мк 6:3, Ин 7:3, Апос 1:14, 1 Кор 9:5, Гал 1:19

• 2:13 Мф 21:12-13, Мк 11:15-17, Лк 19:45-46

+ 2:13 Ин 6:4, Ин 11:55

+ 2:16 Лк 2:49

+ 2:17 Саал 68:10

+ 2:18 Ин 4:48, Ин 6:30, 1 Кор 1:22

+ 2:19 Мк 8:31, Мк 14:58, Мк 15:29, Ин 10:18

+ 2:22 Лк 24:8, Ин 12:16

+ 2:23 Ин 11:45

+ 3:1 Ин 7:50, Ин 19:39

* 3:3 Үөһэттэн хаттаан – грек тыла икки суолталаах: «үөһэттэн» эбэтэр «хаттаан».

+ 3:5 Мк 16:16, Апос 2:38, Мф 5:20, 1 Кор 15:50

* 3:8 Тыын – «руах» диэн еврей тыла «тыал» уонна «тыын» диэн суолталаах.

* 3:13 Халлааҥҥа баар – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 3:13 Аман өһө 30:4, Ин 6:38, 1 Кор 15:47, Эф 4:9

+ 3:14 Ин 8:28, Ин 12:32

+ 3:16 Рим 5:8, Эф 2:4, 1 Ин 3:1, 1 Ин 4:10

+ 3:17 Ин 8:15, Ин 12:47

+ 3:18 Мк 16:16

+ 3:19 Ин 1:4, Ин 8:12, Ин 7:7

+ 3:20 Эф 5:13

* 3:17-21Бу кэрчик эмиэ Иисус Христос этиитэ буолуон сөп.

+ 3:22 Ин 4:1-2

+ 3:24 Мф 11:2, Мк 6:17-18, Лк 3:19-20

* 3:25 Иудейдары – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «биир иудейы».

+ 3:25 Ин 2:6

+ 3:26 Ин 1:7, Ин 5:33

+ 3:27 1 Кор 4:7

+ 3:28 Мк 1:2, Ин 1:20

+ 3:29 Мф 9:15, Мф 25:1-13, Арыл 19:7, Арыл 21:2, Мф 9:15, Мк 2:19

+ 3:33 Ин 8:26

+ 3:35 Мф 3:17, Мф 17:5, Ин 5:20

* 3:27-36Бу барыта Иоанн этиитэ буолуон сөп.

+ 3:36 Ин 5:24, Ин 6:40, 1 Ин 5:12-13

+ 4:2 Ин 3:22

+ 4:3 Ин 2:11-12

+ 4:4 Лк 9:52-53

+ 4:5 Төрүт. 33:19, Төрүт. 48:22

+ 4:10 Саал 35:10,

+ 4:14 Ин 7:38

+ 4:19 Ин 9:20

+ 4:20 Төрүт. 12:6-7, Төрүт. 33:18,

+ 4:22 Саал 147:8-9, Апос 13:23, Рим 3:1-2

+ 4:23 Рим 8:15, Эф 6:18, Саал 144:18

+ 4:24 2 Кор 3:17

+ 4:25 Ин 1:41, Мф 11:2,

+ 4:26 Ин 9:37

+ 4:34 Ин 5:30, Ин 6:38, Ин 9:4, Ин 14:31

+ 4:35 Мф 9:38, Лк 10:2

+ 4:36 1 Кор 3:6-9

+ 4:42 Ин 1:29, 1 Ин 4:14

+ 4:44 Мф 13:57, Мк 6:4, Лк 4:24

+ 4:45 Ин 2:23

+ 4:46 Ин 2:1, Ин 21:2, Ин 2:12

+ 4:48 Ин 2:18, Ин 6:30, 1 Кор 1:22

* 4:52 Сэттэ чаас – күнүс биир чаас.

+ 4:53 Мф 8:13, Апос 16:34, Апос 18:8

+ 4:54 Ин 2:11

* 5:2 Вифезда – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Вифсаида», сорохторугар «Бетзата».

* 5:4Сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу этии суох.

+ 5:8 Мф 9:6-7, Мк 2:11, Лк 5:24

* 5:10Субуота күн үлэ 39 көрүҥэ, ол иһигэр таһаҕаһы, малы-салы таһыы, бобуллара.

+ 5:10 Тахсыы 20:10,

* 5:14 Көрсөн – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «булан ылан».

+ 5:16 Ин 15:20

+ 5:18 Ин 7:1, Флп 2:6

+ 5:20 Мф 3:17, Мф 17:5, Ин 3:35, Ин 10:17, Ин 15:9, Ин 17:26

+ 5:21 Рим 8:11, 1 Кор 15:45

+ 5:22 Ин 17:2, Апос 10:42

+ 5:23 Мф 10:40, Лк 10:16, Ин 13:20, Ин 15:23

+ 5:24 Ин 3:36, Ин 6:40, Ин 20:31, 1 Ин 5:9-13, 1 Ин 3:14

+ 5:25 Мф 27:52-53, Эф 2:1, Эф 2:5

+ 5:26 Ин 1:4, Ин 11:25, 1 Ин 1:2, 1 Ин 5:11

+ 5:28 Ин 11:25, Ин 11:43

+ 5:30 Мк 14:36, Ин 6:38, Ин 8:16

+ 5:31 Ин 8:13

+ 5:33 Ин 1:7, Ин 3:26, Ин 10:41

+ 5:35 Мф 5:16, 2 Пет 1:19

+ 5:36 Ин 8:18, Ин 10:25, 1 Ин 5:9

+ 5:39 Лк 24:27

+ 5:41 1 Фес 2:6

+ 5:43 Ин 10:25, Ин 12:12, Ин 1:11, Ин 3:11-12

+ 5:44 Ин 12:43

• 6:1 Мф 14:13-21, Мк 6:30-44, Лк 9:10-17

+ 6:4 Тахсыы 12:1-30, Ин 2:13, Ин 11:55

+ 6:5 Ин 1:44,

* 6:7 Икки сүүс динарий – үлэһит аҕыс ыйдаах хамнаһа.

+ 6:8 Ин 1:40, Ин 1:44

+ 6:11 Мф 15:36

+ 6:14 Мф 11:2-3, Ин 4:25, Ин 11:27

• 6:16 Мф 14:22-27, Мк 6:45-52

* 6:22 Онно Кини үөрэнээччилэрэ киирбит соҕотох оҥочолоруттан ураты атын оҥочо суоҕун, Иисус… – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Онно биир эрэ оҥочо баарын, Иисус…»

+ 6:29 1 Ин 3:23

+ 6:30 Мф 12:38, Ин 2:18, Ин 4:48, 1 Кор 1:22

+ 6:31 Тахсыы 16:15, Саал 77:24

+ 6:34 Ин 4:15

+ 6:35 Ин 4:14, Ин 7:37

+ 6:37 Ин 17:6

+ 6:38 Ин 3:13, 1 Кор 15:47, Мк 14:36, Ин 5:30

+ 6:39 Мф 18:14, Ин 10:28-29

+ 6:40 Ин 3:35, Ин 5:24, 1 Ин 5:12-13

+ 6:42 Мф 13:55

+ 6:44 Ин 12:32

+ 6:46 Тахсыы 33:20, Мф 11:27, Ин 1:18

* 6:47 Ким Миигин итэҕэйэр – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «ким итэҕэйэр».

+ 6:51 Ин 3:13, Мф 26:26-28

+ 6:53 Мк 14:22-24, 1 Кор 10:16, 1 Кор 11:27

+ 6:56 Ин 15:4-5, 1 Ин 3:24

* 6:58 Маанналарын – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «килиэптэрин».

+ 6:62 Мк 16:19, Лк 24:51, Апос 1:9

+ 6:63 2 Кор 3:6

+ 6:64 Ин 13:11

* 6:69 Эн Христос, Тыыннаах Таҥара Уола буоларгын – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Эн Таҥара Сибэтиэйэ буоларгын» эбэтэр «Эн Христос, Таҥара Сибэтиэйэ буоларгын».

+ 6:69 Мк 1:24

+ 6:70 Ин 13:2, Ин 13:27

+ 6:71 Ин 18:2-3

+ 7:1 Ин 5:18, Ин 8:37, Ин 11:53

+ 7:3 Мк 3:31, Мк 6:3, Ин 2:12, Апос 1:14, 1 Кор 9:5, Гал 1:19

+ 7:6 Мк 14:41, Ин 2:4, Ин 8:20, Ин 13:1

+ 7:7 Ин 15:18, Ин 3:19

* 7:8 Барбаппын – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «билигин барбаппын».

+ 7:13 Ин 19:38

+ 7:16 Ин 8:28, Ин 12:49, Ин 14:10

+ 7:18 Ин 5:41, Ин 8:50

+ 7:19 Ин 1:17

+ 7:20 Мк 3:22, Ин 8:48, Ин 10:20

+ 7:23 Мф 12:2, Ин 5:16

+ 7:24 Ин 8:15

+ 7:27 Ин 8:14, Ин 9:29, Ин 19:9

+ 7:29 Мф 11:27, Ин 8:55

+ 7:30 Ин 10:39, Мк 14:41, Ин 2:4, Ин 7:6, Ин 8:20, Ин 13:1

+ 7:31 Ин 8:30

* 7:32Таҥара Дьиэтэ бэрээдэги көрөр левит харабыллардаах этэ.

+ 7:33 Мк 14:7, Ин 14:19, Ин 16:5

+ 7:34 Ин 8:21-22, Ин 13:33

+ 7:37 Мф 11:28, Саал 41:2, Мф 5:6, Ин 4:14, Ин 6:35

+ 7:38 Саал 35:10,

* 7:39 Сибэтиэй Тыын – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Тыын».

+ 7:39 Апос 2:4

+ 7:40 Ин 1:21

+ 7:42 Мф 2:1, Лк 2:4-7

+ 7:43 Ин 9:16, Ин 10:19

+ 7:48 1 Кор 1:20, 1 Кор 2:8

+ 7:50 Ин 3:1, Ин 19:39

* 7:53–8:11Сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу кэрчик суох.

* 8:6 Кинилэргэ кыһаллыбакка – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 8:6 Лк 11:54, Лк 20:20

+ 8:7 Рим 2:1, Рим 2:22

* 8:9Сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Маны истэн кинилэр биир-биир тарҕаспыттара, бастакынан саамай аҕа саастаахтара барбыттара. Иисус уонна Кини иннигэр турар дьахтар иккиэйэҕин хаалбыттара».

* 8:10 Дьахтартан ураты атын ким да суоҕун көрөн – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар. Буруйдааччыларыҥ ханналарый? – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Бары ханна бардылар?»

+ 8:11 Ин 5:14

+ 8:12 Лк 2:30, Ин 1:4, Ин 1:9, Ин 12:35

+ 8:13 Ин 5:31

+ 8:14 Ин 13:3, Ин 16:28, Ин 7:27

+ 8:15 Ин 3:17, Ин 7:24, Ин 12:47

+ 8:16 Ин 5:30, Ин 16:32

+ 8:18 Ин 5:36, 1 Ин 5:9

+ 8:19 Мф 11:27, Ин 16:3

+ 8:20 Мк 14:41, Ин 2:4, Ин 7:6, Ин 13:1

+ 8:21 Ин 7:34-35, Ин 13:33

+ 8:23 1 Ин 4:5, Ин 17:14

* 8:25 Мин аан бастааҥҥыттан баарбын – эбэтэр «Мин киммин эһиэхэ хара маҥнайгыттан эппитим».

+ 8:26 Ин 15:15, Ин 3:33

+ 8:28 Ин 3:14, Ин 12:32, Ин 5:30, Ин 7:16

+ 8:29 Ин 4:34, Ин 6:38

+ 8:30 Ин 7:31

+ 8:32 Иак 2:12, 1 Пет 2:16, Рим 6:18, 1 Кор 7:22, 2 Кор 3:17, Гал 5:1

+ 8:33 Мф 3:9

+ 8:34 2 Пет 2:19, Рим 6:16-20, Тит 3:3

+ 8:35 Төрүт. 21:10, Гал 4:30

+ 8:37 Ин 5:18, Ин 7:1, Ин 11:53

* 8:38 Тугу көрбүккүтүн – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «тугу истибиккитин».

+ 8:39 Лк 19:9

+ 8:44 1 Ин 3:8, 1 Ин 3:10, 1 Ин 3:12, Төрүт. 3:4, 2 Кор 11:3, Арыл 12:9

* 8:48 Самария киһитинэҕин – еврей киһитин маннык этии үөҕүүгэ тэҥнэһэрэ.

+ 8:48 Мк 3:22, Ин 7:20

+ 8:49 Ин 5:23

+ 8:50 Ин 5:41, Ин 7:18

+ 8:51 Ин 5:24, Ин 11:26

+ 8:54 Евр 5:5, Ин 17:1, Апос 3:13, 2 Пет 1:17

+ 8:55 Ин 7:28-29

+ 8:56 Мф 13:17, Лк 17:22

* 8:59 Быыстарынан ааһан, Таҥара Дьиэтиттэн тахсан салгыы бара турбута – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Таҥара Дьиэтиттэн баран хаалбыта».

+ 8:59 Ин 10:31

+ 9:2 Тахсыы 20:5,

* 9:4 Мин – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «биһиги».

+ 9:4 Ин 4:34, Ин 11:9, Ин 12:35

+ 9:5 Ин 1:4, Ин 8:12, Ин 12:46

+ 9:6 Мк 7:33, Мк 8:23

+ 9:7 Лк 13:4

+ 9:14 Ин 5:9

+ 9:16 Тахсыы 20:8-10, Ин 7:43, Ин 10:19

+ 9:17 Ин 4:19, Ин 6:14

+ 9:22 Ин 7:13, Ин 12:42, Ин 16:2

* 9:24 Кырдьыгы этиэм диэн андаҕай! – тылыттан тылыгар түһэрэн тылбаастаатахха «Таҥараны айхаллаа» (иудейдар киһини андаҕатар тыллара).

+ 9:29 Ин 7:27, Ин 8:14

+ 9:31 Саал 65:18, Аман өһө 15:8, Аман өһө 28:9,

* 9:35 Таҥара Уолун – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Киһи Уолун».

+ 9:37 Ин 4:26

+ 9:40 Рим 2:19

+ 9:41 Ин 15:22, Иак 4:17

+ 10:6 Мк 6:52, Мк 8:17

+ 10:9 Саал 22:2,

+ 10:11 Саал 22:1, Саал 79:2, Экклесиаст 12:12, Евр 13:20, Ин 15:13, 1 Ин 3:16

+ 10:12 Мф 7:15, Апос 20:29

+ 10:15 Мф 11:27

+ 10:16 Ин 11:52, Лк 12:32

+ 10:17 Мф 3:17, Ин 5:20

+ 10:18 Ин 2:19

+ 10:19 Ин 7:43, Ин 9:16

+ 10:20 Мк 3:22, Ин 7:20, Ин 8:48,

+ 10:21 Тахсыы 4:11, Саал 145:8

* 10:23 Соломон колоннадата – Омуктар Тиэргэннэрин илиҥҥи өттүн кыйа барар колоннада.

+ 10:23 Апос 3:11, Апос 5:12

+ 10:24 Мф 26:63, Ин 1:24-25, Ин 1:41

+ 10:25 Ин 5:36

* 10:26 Мин эһиэхэ эппитим курдук – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 10:28 Ин 3:16, Ин 17:12

+ 10:30 Ин 17:11

+ 10:31 Ин 8:59

+ 10:33 Мф 9:3

+ 10:34 Саал 81:6

+ 10:36 Ин 3:17, Саал 2:7, Мк 2:7, Мк 14:64

* 10:38 Итэҕэйиэххит даҕаны – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 10:38 Ин 14:10

+ 10:39 Лк 4:30, Ин 7:30

+ 10:40 Ин 1:28

+ 10:41 Ин 1:7, Ин 3:26, Ин 5:33

+ 10:42 Ин 7:31

+ 11:1 Лк 10:38-39

+ 11:2 Ин 12:3

+ 11:8 Ин 8:59, Ин 10:31

+ 11:9 Ин 9:4, Ин 12:35

+ 11:11 Мф 9:24, Мк 5:39,

+ 11:16 Мф 10:3, Мк 3:18, Лк 6:15, Ин 14:5, Ин 20:24, Ин 21:2, Апос 1:13, Ин 13:37

+ 11:24 Лк 14:14, Ин 5:29, Ин 6:39

+ 11:25 Ин 1:4, Ин 5:26, 1 Ин 1:2, 1 Ин 5:11

+ 11:26 Ин 5:24, Ин 8:51

+ 11:27 Саал 2:7, Мф 11:2, Ин 1:49, Мф 16:16, Мк 8:29

* 11:33 Хаана хамнаан – эбэтэр «долгуйан».

+ 11:35 Лк 19:41

+ 11:37 Ин 9:6-7

+ 11:38 Мф 27:60

+ 11:41 Ин 17:1

+ 11:42 Ин 3:17

+ 11:43 Ин 5:28

+ 11:44 Ин 5:28

• 11:45 Мф 26:1-5, Мк 14:1-22, Лк 22:1-2

+ 11:45 Ин 2:23

* 11:48 Ытык сирбитин – Иерусалимнааҕы Таҥара Дьиэтин.

* 11:50 Биһиэхэ – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «эһиэхэ».

+ 11:50 Ин 18:14

+ 11:51 Мк 10:45

+ 11:52 Ин 10:16, 1 Ин 2:2

+ 11:53 Мк 14:1, Ин 5:18, Ин 7:1, Ин 8:37

+ 11:55 Тахсыы 12:1-30, Ин 2:13, Ин 6:4,

+ 11:57 Ин 7:11

• 12:1 Мф 26:6-13, Мк 14:3-9, Лк 7:36-50

+ 12:1 Тахсыы 12:1-30, Ин 11:55, Мф 21:17, Ин 11:1, Ин 11:18

+ 12:2 Лк 10:38

* 12:3 Нард – Мк 14:3 быһаарыытын көр.

+ 12:3 Ин 11:2

+ 12:6 Ин 13:29

+ 12:9 Ин 11:44

• 12:12 Мф 21:4-9, Мк 11:7-10, Лк 19:35-38

+ 12:13 Саал 117:25-26

* 12:14-15 Сион кыыһа – Иерусалим.

+ 12:15 Мф 21:4-5

+ 12:16 Ин 2:22

+ 12:19 Ин 11:47-48

+ 12:21 Ин 1:44

+ 12:23 Ин 2:4, Ин 17:1

+ 12:24 1 Кор 15:36

+ 12:25 Мф 10:39, Лк 14:26

+ 12:27 Мк 14:34, Ин 13:21

+ 12:28 Мк 1:11, Мк 9:7

+ 12:29 Апос 23:9

+ 12:30 Ин 11:42

+ 12:31 Ин 16:11, 2 Кор 4:4, Кол 2:15

+ 12:32 Ин 3:14, Ин 8:28, Ин 6:44

+ 12:33 Ин 18:32

+ 12:34 Саал 88:5, Саал 109:4,

+ 12:35 Ин 1:4, Ин 8:12, Эф 5:8, Аман өһө 4:19, Ин 9:4, Ин 11:9, 1 Ин 1:6

+ 12:36 Лк 16:8, 1 Фес 5:5

+ 12:38 Рим 10:16

+ 12:40 Мф 13:15, Мк 4:12, Апос 28:27

+ 12:42 Ин 3:1, Ин 9:22, Ин 16:2

+ 12:43 Ин 5:44

+ 12:44 Мф 10:40, Ин 13:20, Ин 14:1

+ 12:45 Ин 14:9

+ 12:46 Ин 1:4, Ин 8:12, Ин 9:5

+ 12:47 Ин 3:17, Ин 4:42, Ин 8:15

+ 13:1 Тахсыы 12:1-30, Ин 12:1, Мк 14:41, Ин 2:4, Ин 7:6, Ин 8:20

* 13:2 Симон уолун Иуда Искариокка – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Симон Искариот уолугар Иудаҕа».

+ 13:2 Ин 6:70

+ 13:3 Мф 11:27, Ин 17:2, Ин 8:14, Ин 16:28

+ 13:5 Мф 20:28, Лк 22:27

+ 13:8 1 Кор 6:11, Эф 5:26, Тит 3:5, Евр 10:22

+ 13:10 Ин 15:3

+ 13:11 Ин 6:64, Ин 18:2

+ 13:13 Мф 7:22, Мф 23:8, Лк 6:46, Флп 2:11

+ 13:14 1 Тим 5:10

+ 13:15 1 Пет 2:21

+ 13:16 Лк 6:40, Ин 15:20

+ 13:17 Мф 24:46, Лк 11:28, Иак 1:22, Рим 2:13

• 13:18 Мф 26:21-25, Мк 14:18-21, Лк 22:21-23

* 13:18 Миигин кытта бииргэ килиэп сиэччи – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Мин килиэппин сиэччи».

+ 13:18 Ин 6:70, Саал 40:10

+ 13:19 Мк 13:23, Ин 14:29, Ин 16:4

+ 13:20 Мф 10:40, Лк 10:16, Ин 12:44

+ 13:21 Мк 14:34, Ин 12:27

+ 13:23 Ин 19:26, Ин 20:2, Ин 21:7, Ин 21:20

+ 13:29 Ин 12:6

+ 13:31 1 Пет 4:11

+ 13:32 Ин 17:1, Ин 17:5

+ 13:33 Ин 7:34, Ин 8:21

+ 13:34 1 Ин 2:7-8, 1 Ин 3:11, 2 Ин 1:5, Ин 15:12

• 13:36 Мф 26:31-35, Мк 14:27-31, Лк 22:31-34

+ 13:37 Ин 11:16, Ин 21:19

+ 13:38 Ин 18:27

+ 14:1 Ин 12:44

+ 14:3 Ин 14:1, 1 Фес 4:17

* 14:4 Мин ханна барарбын эһиги билэҕит, суолун эмиэ билэҕит – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Мин барар сирим суолун эһиги билэҕит».

+ 14:5 Ин 11:16

+ 14:6 Ин 1:17, Ин 11:25, Евр 10:20

+ 14:8 Ин 1:43, Ин 12:21

+ 14:9 Ин 12:45

+ 14:10 Ин 10:38

+ 14:11 Ин 5:36

+ 14:12 Ин 8:14, Ин 13:3, Ин 16:28

* 14:14 Тугу баҕарар көрдөстөххүтүнэ – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Миигиттэн тугу баҕарар көрдөстөххүтүнэ».

+ 14:14 Мф 7:7-8, Мк 11:24, Ин 15:16, Ин 16:23, 1 Ин 3:22

+ 14:15 Мф 28:20, 1 Ин 5:3, 2 Ин 1:6, Рим 13:10

+ 14:16 Ин 15:26, Ин 16:13

+ 14:17 1 Кор 2:14, Апос 2:4

+ 14:19 Ин 7:33

+ 14:21 Аман өһө 8:17, Ин 16:27

+ 14:22 Лк 6:16, Апос 1:13

+ 14:23 Арыл 3:20

+ 14:26 Ин 15:26, Ин 16:13, 1 Кор 2:10, 1 Ин 2:20, Лк 24:49

+ 14:27 Флп 4:7, Кол 3:15

+ 14:28 Ин 14:1-2, 1 Кор 11:3, 1 Кор 15:24

+ 14:29 Мк 13:23, Ин 13:19

+ 14:30 Ин 12:31, Эф 2:2

+ 15:2 Мф 3:10, Мф 7:19

+ 15:3 Ин 13:10

+ 15:4 1 Ин 2:6

+ 15:5 Рим 11:17, Ин 6:56, 1 Ин 3:24, Мк 4:20

+ 15:6 Мф 13:42

+ 15:7 Ин 14:14

+ 15:9 Мф 3:17, Ин 5:20

+ 15:11 Ин 3:29, Ин 16:24, Ин 17:13, 1 Ин 1:4, 2 Ин 1:12

+ 15:12 Ин 13:34

+ 15:13 Ин 10:11, 1 Ин 3:16, Рим 5:7-8, Эф 5:2

+ 15:14 Мк 3:35

+ 15:15 Ин 3:32, Ин 8:26

+ 15:16 Мф 7:7-8, Мк 11:24, Ин 14:14, Ин 16:23

+ 15:17 1 Ин 2:7, 1 Ин 3:11, 2 Ин 1:5

+ 15:18 Мк 13:13, Ин 7:7, 1 Ин 3:13

+ 15:19 Ин 8:23, Ин 17:14

+ 15:20 Мф 10:24, Лк 6:40, Ин 13:16, Ин 5:16, 1 Кор 4:12, 2 Кор 4:9, 1 Фес 2:15, 2 Тим 3:12

+ 15:22 Ин 9:41

+ 15:23 Ин 5:23

+ 15:24 Ин 7:31, Ин 10:37

+ 15:25 Саал 34:19, Саал 68:5

+ 15:26 Ин 14:17, Ин 16:13, Апос 5:32, 1 Ин 5:6-8

+ 15:27 Лк 24:48, Ин 19:35, Апос 1:8

+ 16:2 Ин 9:22, Ин 12:42, Апос 8:1, Апос 9:1, Апос 26:9

+ 16:3 Ин 18:19

+ 16:4 Мк 13:23, Ин 13:19, Ин 14:29

+ 16:5 Ин 7:33, Ин 14:12

+ 16:7 Ин 15:26

+ 16:9 Ин 8:24

+ 16:11 Ин 12:31, Кол 2:15

+ 16:13 Ин 14:17, Ин 15:26, 1 Ин 2:20, 1 Кор 2:10

+ 16:15 Ин 17:10

* 16:16 Тоҕо диэтэххэ, Мин Аҕабар барабын – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 16:16 Ин 7:33

+ 16:20 Мф 9:15

+ 16:22 2 Кор 6:10

+ 16:23 Мф 7:7-8, Мк 11:24, Ин 14:14, Ин 15:16

+ 16:24 Ин 3:29, Ин 15:11, Ин 17:13, 2 Ин 1:12

+ 16:25 Мк 8:32

+ 16:27 Ин 14:21

+ 16:28 Ин 8:14, Ин 13:3

+ 16:30 Ин 2:24-25

+ 16:32 Мф 26:31, Мк 14:27, Ин 8:16

+ 16:33 Ин 14:27, Кол 3:15, Рим 8:37, Арыл 3:21

+ 17:1 Ин 11:41, Ин 2:4, Ин 12:23, Ин 8:54, Ин 13:32

+ 17:2 Мф 28:18, Ин 5:22, Ин 13:3

+ 17:5 Ин 1:1-2

+ 17:8 Ин 6:69

+ 17:9 Лк 22:32

+ 17:10 Ин 16:15,

* 17:11 Кинилэри, Миэхэ биэрбит дьоҥҥун, Бэйэҥ аатын күүһүнэн араҥаччылаа – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «кинилэри Миэхэ биэрбит аатыҥ күүһүнэн араҥаччылаа».

+ 17:11 Ин 10:30

* 17:12 Бу дойдуга – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 17:12 2 Фес 3:3, Ин 13:2, Ин 10:28

+ 17:13 Ин 3:29, Ин 15:11, Ин 16:24, 2 Ин 1:12

+ 17:14 Ин 8:23, Ин 15:19

+ 17:15 Мф 6:13

+ 17:17 Саал 118:160

+ 17:18 Ин 20:21

+ 17:22 Рим 8:30

+ 17:24 Ин 14:3

+ 17:25 Ин 8:55, Ин 10:15

+ 17:26 Мф 3:17, Ин 5:20

• 18:1 Мф 26:47-56, Мк 14:43-50, Лк 22:47-53

+ 18:1 Мф 26:36

+ 18:2 Лк 22:39

+ 18:3 Апос 1:16

+ 18:4 Ин 13:1, Ин 1:38, Ин 20:15

+ 18:9 Ин 17:12

+ 18:10 Лк 22:38

+ 18:11 Мк 10:38, Мк 14:36

• 18:12 Мф 26:57-58, Мк 14:53-54, Лк 22:54

+ 18:13 Лк 3:2, Апос 4:6

+ 18:14 Ин 11:50

• 18:16 Мф 26:69-70, Мк 14:66-68, Лк 22:55-57

• 18:19 Мф 26:59-66, Мк 14:55-64, Лк 22:66-71

+ 18:20 Ин 7:26

+ 18:22 Апос 23:2, Апос 23:4

+ 18:26 Ин 18:10

+ 18:27 Мф 26:64, Мк 14:72, Лк 22:60, Ин 13:38

• 18:28 Мф 27:1-2, Мф 27:11-14, Мк 15:1-5, Лк 23:1-5

+ 18:28 Апос 10:28,

+ 18:29 Лк 3:1, Лк 13:1, Апос 3:13, Апос 4:27, 1 Тим 6:13

+ 18:32 Мк 10:33, Ин 12:33

+ 18:33 Мф 2:2

+ 18:36 Ин 8:23, Ин 17:14

+ 18:37 Ин 3:11, 1 Ин 4:6

+ 18:38 Лк 23:41, Евр 4:15

+ 18:39 Мк 15:6-7

• 19:1 Мф 27:15-31, Мк 15:6-20, Лк 23:13-25

+ 19:4 Лк 23:41, Евр 4:15

+ 19:7 Ин 10:36,

+ 19:9 Апос 8:32-33

+ 19:11 Ин 18:2, Ин 18:14

+ 19:12 Апос 3:13

+ 19:15 Саал 92:1

• 19:17 Мф 27:32-44, Мк 15:21-32, Лк 23:26-43

+ 19:20 Евр 13:12

+ 19:24 Саал 21:19

+ 19:25 Лк 24:18, Лк 8:2

+ 19:26 Ин 13:23

• 19:28 Мф 27:45-56, Мк 15:33-41, Лк 23:44-49

+ 19:28 Саал 68:22

* 19:29 Иссоп лабаатыгар – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «үҥүүгэ». Иссоп – кыра ыарҕа үүнээйи. Сиэр-туом толороллоругар бу үүнээйи умнаһынан сүөһү хаанын ыһыахтыыллара.

+ 19:34 1 Ин 5:6

+ 19:35 Ин 15:27, Апос 1:8, 1 Ин 1:1-3, Арыл 1:2

+ 19:36 Тахсыы 12:46, Саал 33:21, Мф 1:23, Мф 21:4, Мф 26:56

• 19:38 Мф 27:57-61, Мк 15:42-47, Лк 23:50-56

+ 19:38 Ин 7:13

* 19:39 Алоэ – сандаловай маһы үлтү мэлийэн оҥоһуллубут бороһуок. Смирналаах алоэ булкудаһыгынан өлбүт киһини сотоллоро, оччоҕо этэ-сиинэ өр кэмҥэ тулуһара.

+ 19:39 Ин 3:1, Ин 7:50, Мф 2:11

+ 19:40 Ин 11:44

* 19:42Палестинаҕа киһини өлбүт күнүгэр харайаллара.

• 20:1 Мф 28:1-10, Мк 16:1-8, Лк 24:1-12

* 20:1 Нэдиэлэ бастакы күнүгэр – субуота кэнниттэн кэлэр күҥҥэ.

+ 20:1 Лк 8:2

+ 20:2 Ин 13:23

+ 20:9 Саал 15:10, Лк 24:27

• 20:11 Мк 16:9-11

+ 20:12 Лк 24:4, Апос 1:10

+ 20:14 Лк 24:16, Лк 24:31, Ин 21:4

+ 20:15 Ин 1:38, Ин 18:4

+ 20:17 Мф 28:10, Рим 8:29, Евр 2:11

• 20:19 Мф 28:16-20, Мк 16:14-18, Лк 24:36-49

* 20:20 Илиитин, атаҕын – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «илиитин, ойоҕоһун».

+ 20:21 Ин 17:18

+ 20:22 Төрүт. 2:7

+ 20:23 Мф 16:19, Мф 18:18

+ 20:24 Ин 11:16

+ 20:28 Ин 1:1, 1 Ин 5:20, Флп 2:6

+ 20:29 Мк 15:32, 1 Пет 1:8

+ 20:30 Ин 21:25

+ 20:31 Саал 2:7, Мф 14:33, Лк 1:35, Ин 1:7, Апос 19:4, Ин 3:14-15, 1 Ин 5:13

+ 21:1 Ин 6:1

+ 21:2 Ин 11:16, Ин 14:5, Ин 20:24, Ин 1:45, Ин 2:1, Мф 4:21, Лк 5:10

+ 21:4 Лк 24:16, Лк 24:31, Ин 20:14

+ 21:5 Лк 24:41

+ 21:6 Лк 5:4

+ 21:7 Ин 13:23

+ 21:14 Ин 20:19, Ин 20:26

* 21:15-17 Иона уола Симон – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Иоанн уола Симон».

+ 21:16 Апос 20:28, 1 Пет 5:1

+ 21:19 Ин 13:37, 2 Пет 1:14

+ 21:20 Ин 13:23, Ин 13:25

+ 21:22 Мф 16:27, Мк 9:1

+ 21:24 Ин 15:27, 3 Ин 1:12

* 21:25 Аминь – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 21:25 Ин 20:30

+ 1:1 Лк 1:3, Мк 16:19, Лк 24:51

+ 1:3 Мф 28:17, Мк 16:14, Лк 24:15-49, Ин 20:19-29, 1 Кор 15:5-7

+ 1:4 Лк 24:49

+ 1:5 Лк 3:3,

+ 1:6 Лк 17:20, Лк 19:11

+ 1:7 1 Фес 5:1

+ 1:8 Апос 8:1, Апос 8:14, Лк 24:48-49, Мк 16:15

+ 1:9 Мк 16:19

+ 1:10 Мк 9:3, Ин 20:12

+ 1:11 Мф 16:27

* 1:12 Биир биэрэстэлээх – тылыттан тылыгар түһэрэн тылбаастаатахха «субуота суолун саҕа ыраах сиргэ баар». Субуотаҕа 900 м кэриҥэ сири эрэ барар көҥүллэнэрэ.

+ 1:13 Мф 10:2-4, Мк 3:17-18, Лк 6:14-16

+ 1:14 Мк 3:31, Мк 6:3, Ин 2:12, Ин 7:3, 1 Кор 9:5, Гал 1:19

+ 1:16 Лк 22:47, Лк 22:37, Лк 24:44

+ 1:17 Ин 6:71, Ин 13:21

+ 1:19 Мф 27:8

+ 1:20 Саал 68:26, Саал 108:8

+ 1:22 Лк 3:3, Лк 24:48

+ 1:23 Апос 18:7, Кол 4:11

+ 1:24 Апос 15:8

+ 1:26 Аман өһө 16:33

+ 2:1 Тахсыы 23:16, Тахсыы 34:22, Апос 20:16

+ 2:3 Мф 3:11

+ 2:4 Апос 4:31, Апос 13:52, Лк 24:49, Апос 1:4-5

+ 2:11 Апос 6:5, Апос 13:43

+ 2:13 1 Кор 14:23

* 2:15 Үс эрэ чаас – сарсыарда тоҕус чаас.

+ 2:19 Мф 24:30, Лк 21:11, Арыл 8:7

+ 2:20 Арыл 6:12

+ 2:21 Рим 10:13

+ 2:22 Ин 3:2

+ 2:23 Лк 22:22, Лк 23:33

+ 2:24 Лк 24:5-6, Рим 8:11

+ 2:25 Саал 15:8-11

+ 2:27 Саал 29:4, Саал 48:16, Саал 85:13,

+ 2:28 Мф 7:14, Саал 15:8-11, Апос 13:35

+ 2:29 Апос 13:36

+ 2:30 Саал 131:11

+ 2:31 Саал 15:10

+ 2:33 Саал 109:1, Мк 16:19, Апос 7:55-56, Рим 8:34, Евр 1:3

+ 2:34 Саал 109:1, Лк 20:42-43

+ 2:37 Лк 3:10, Апос 16:30

+ 2:38 Мк 1:4, Апос 10:48, Лк 11:13, Апос 8:15

+ 2:39 Эф 2:13

* 2:43 Иерусалимҥа – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 2:44 Апос 4:32-37

* 3:1 Тоҕус чаастааҕы – күнүс үс чаастааҕы. Бу кэмҥэ Таҥара Дьиэтигэр сиэртибэ биэрэллэрэ.

+ 3:2 Апос 14:8

+ 3:6 2 Кор 6:10

+ 3:7 Мк 1:31, Мк 5:41, Мк 9:27, Апос 9:41

+ 3:8 Апос 14:10

* 3:11 Соломон колоннадата – Ин 10:23 быһаарыытын көр.

+ 3:11 Ин 10:23, Апос 5:12

+ 3:13 Тахсыы 3:6, Ин 8:54, Ин 17:1, 2 Пет 1:17, Лк 23:14, Ин 19:12

+ 3:14 Лк 23:18

+ 3:17 Апос 13:27, 1 Тим 1:13

+ 3:21 Лк 1:69-70, Рим 1:2

* 3:22 Өбүгэлэрбитигэр – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 3:22 Мф 17:5, Апос 7:37

+ 3:25 Төрүт. 22:18, Төрүт. 26:4

+ 4:1 Мф 22:23, Апос 23:8

+ 4:3 Лк 21:12

+ 4:6 Мф 26:3, Лк 3:2, Ин 18:13

+ 4:7 Лк 20:2

+ 4:8 Мк 13:11, Апос 6:10, Апос 13:9

+ 4:9 Апос 3:6-8

+ 4:11 Саал 117:22, Лк 20:17, 1 Пет 2:7

+ 4:12 Мф 1:21

+ 4:14 Апос 3:11

+ 4:19 Апос 5:29

+ 4:21 Лк 20:6, Лк 22:2, Апос 5:26

* 4:24 Таҥара – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 4:24 Тахсыы 20:11

+ 4:26 Саал 2:1-2

+ 4:27 Лк 23:1, Лк 23:11, Апос 3:13

+ 4:29 Эф 6:19

+ 4:31 Апос 2:4, Апос 13:52

+ 4:32 Апос 2:44

* 4:33 Христос – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 4:34 2 Кор 8:14

+ 4:36 Апос 9:27, Апос 13:2, Апос 15:36, Гал 2:9

+ 5:4 Экклесиаст 5:4-5

+ 5:12 Мк 16:20, Ин 10:23, Апос 3:11

+ 5:15 Мк 6:55, Апос 19:11-12

* 5:16 Чугас эргиннээҕи куораттартан… Иерусалимҥа – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Иерусалим эргиннээҕи куораттартан».

+ 5:17 Апос 4:1, Апос 23:8, Мк 15:10, Апос 13:45

+ 5:18 Лк 21:12, Апос 4:3

+ 5:19 Апос 12:7-10, Апос 16:26

+ 5:26 Лк 20:6, Лк 22:2, Апос 4:21

+ 5:27 Мф 10:17, Мф 26:59

+ 5:28 Апос 4:17-18, Мф 27:25

+ 5:29 Апос 4:19

+ 5:32 Лк 24:48, Ин 15:26

* 5:33 Өлөрөргө санаммыттара – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «өлөрүөхтэрин баҕарбыттара».

+ 5:33 Апос 7:54

+ 5:34 Апос 22:3,

+ 5:37 Лк 2:2

+ 5:41 Мф 5:12, 1 Пет 4:13-14, 2 Кор 12:10

+ 6:1 Апос 9:29

+ 6:3 1 Тим 3:8

+ 6:5 Апос 8:5, Апос 21:8, Апос 2:11, Апос 13:43

+ 6:6 1 Тим 4:14, 1 Тим 5:22, 2 Тим 1:6

+ 6:7 Апос 12:24, Апос 19:20

+ 6:10 Апос 4:8, Лк 21:15

+ 6:11 Мф 26:59

+ 6:13 Апос 21:28

+ 6:14 Мф 26:61, Ин 2:19-22, Мф 5:17

+ 7:2 Төрүт. 11:31, Төрүт. 12:4

+ 7:3 Төрүт. 12:1

+ 7:4 Төрүт. 11:32

+ 7:5 Төрүт. 15:3, Төрүт. 18:10, Төрүт. 12:7, Төрүт. 13:15, Төрүт. 15:18

+ 7:6 Төрүт. 15:13, Тахсыы 12:40

+ 7:7 Төрүт. 15:14, Тахсыы 3:12

+ 7:8 Төрүт. 17:9-14, Төрүт. 21:2-4, Төрүт. 25:26, Төрүт. 29:31-35, Төрүт. 30:5-24

+ 7:9 Төрүт. 37:11, Төрүт. 37:28, Төрүт. 39:2

+ 7:10 Төрүт. 41:37-43

+ 7:12 Төрүт. 42:1-5

+ 7:13 Төрүт. 43:1-15, Төрүт. 45:1-4

+ 7:14 Төрүт. 45:9-10, Төрүт. 46:27

+ 7:15 Төрүт. 46:5, Төрүт. 46:28, Төрүт. 49:33, Тахсыы 1:6

+ 7:16 Төрүт. 50:25,

+ 7:17 Тахсыы 1:7, Тахсыы 1:12

+ 7:18 Тахсыы 1:8

+ 7:19 Тахсыы 1:10-11, Тахсыы 1:16

+ 7:20 Тахсыы 2:2-3, Евр 11:23

+ 7:21 Тахсыы 2:3-10

+ 7:24 Тахсыы 2:11-12

+ 7:28 Тахсыы 2:13-14

* 7:29 Мадиам сирэ – Аравия уобалаһа.

+ 7:29 Тахсыы 2:15, Тахсыы 2:22, Тахсыы 18:3-5

+ 7:30 Тахсыы 3:2

+ 7:32 Тахсыы 3:6

+ 7:34 Тахсыы 3:5, Тахсыы 3:8-10

+ 7:35 Тахсыы 2:14

+ 7:36 Тахсыы 14:27-31,

+ 7:37 Апос 3:22

+ 7:38 Тахсыы 19:3,

+ 7:39 Тахсыы 16:3,

+ 7:40 Тахсыы 32:1, Тахсыы 32:23

+ 7:41 Тахсыы 32:4-6,

+ 7:42 Саал 80:13

+ 7:44 Тахсыы 38:21, Арыл 15:5, Тахсыы 25:40

+ 7:46 Саал 88:20-21,

+ 7:48 Апос 17:24

+ 7:51 Тахсыы 32:9,

+ 7:52 Мф 23:37

+ 7:53 Гал 3:19, Евр 2:2

+ 7:54 Апос 5:33

+ 7:55 Тахсыы 24:16, Саал 109:1, Мк 16:19

+ 7:56 Мк 1:10, Саал 109:1, Мк 16:19, Апос 7:56, Евр 1:3

+ 7:58 Апос 8:1, Апос 22:20

+ 7:59 Саал 30:6, Лк 23:46

+ 7:60 Лк 22:41, Лк 23:34

+ 8:1 Апос 22:20, Ин 16:2, Мф 10:23

+ 8:3 Гал 1:13, 1 Кор 15:9, Флп 3:6

+ 8:4 Мк 4:14, Апос 11:19

+ 8:5 Апос 6:5, Апос 21:8

+ 8:7 Лк 4:35, Мк 16:17-18

+ 8:13 Мф 28:19, Апос 16:33, Апос 18:8

+ 8:14 Апос 1:8

+ 8:15 Апос 2:38

+ 8:16 Мф 28:19, Апос 19:5, Апос 10:44, Апос 11:15

+ 8:17 Апос 9:17, Апос 19:6

+ 8:22 2 Тим 2:25

+ 8:24 Тахсыы 8:8

+ 8:25 Ин 4:39

+ 8:26 Апос 5:19, Апос 10:4, Апос 11:13, Апос 12:7, Апос 27:23

* 8:27 Кандакия – эфиоптар судаарыстыбаларын салайар ийэ сарыысса титула.

+ 8:29 Апос 10:19

+ 8:31 Рим 10:14

+ 8:35 Лк 24:27

* 8:37Сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу кэрчик суох.

* 8:39 Аттакыга Сибэтиэй Тыын түһэн киирбитэ – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 9:1 Апос 8:3, Ин 16:2

+ 9:3 Апос 22:6-11, Апос 26:12-18

* 9:5 Мин эн сойуолаһар Иисуһуҥ буолабын – бу кэнниттэн кэлэр «„Үөрбэни утары барарыҥ ыарахан буолуо“. Савл титирэстиэр диэри, уолуйа куттанан ыйыппыта: „Айыы Тойон! Тугу оҥор диэн дьаһайаҕын?“ Онуоха Айыы Тойон киниэхэ эппитэ: „Туран…“» диэн кэрчик сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга суох.

+ 9:10 Апос 22:12, Төрүт. 22:1

+ 9:11 Апос 21:39, Апос 22:3

+ 9:15 Рим 1:5, Гал 1:15-16, 1 Тим 2:7,

+ 9:16 Апос 20:23, 1 Фес 3:3

+ 9:17 Апос 8:17, Апос 19:6

+ 9:19 Гал 1:17

+ 9:21 Гал 1:13, Гал 1:23

+ 9:22 1 Тим 1:12, Апос 18:28

+ 9:23 Апос 20:3, Апос 23:30

+ 9:25 2 Кор 11:32

+ 9:27 Апос 4:36, Апос 13:2, Апос 15:36, Гал 2:9, 1 Кор 9:6, Гал 1:18-19

+ 9:29 Апос 6:1

+ 9:30 Апос 11:25

* 9:31 Сиэркэптэргэ – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «сиэркэпкэ».

* 9:32 Сибэтиэйдэргэ – Таҥара дьонугар.

+ 9:34 Апос 3:6

* 9:36 Иоппия – Яффа.

+ 9:36 Ин 13:14, 1 Тим 2:10, 1 Тим 5:10

+ 9:40 Мф 9:25, Апос 28:8, Иак 5:16

+ 9:41 Мк 1:31, Мк 5:41, Мк 9:27, Апос 3:7

+ 10:2 Мф 8:10, Лк 7:4-5

+ 10:3 Апос 3:1

+ 10:4 Апос 8:26, Арыл 8:4

+ 10:6 Апос 9:43

* 10:9 Алта чаас саҕана – күнүс уон икки чаас саҕана.

+ 10:9 Апос 11:5-14

+ 10:15 Мк 7:15-16, Рим 14:14, 1 Тим 4:4, Тит 1:15

* 10:16 Төттөрү – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «эмискэ».

+ 10:19 Апос 8:29

+ 10:22 Лк 7:4-5

+ 10:25 Апос 16:29

+ 10:26 Арыл 19:10, Арыл 22:8-9

+ 10:28 Ин 4:9, Ин 18:28

* 10:30 Постанан баран – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

* 10:32 Кини, кэлэн, эйиэхэ барытын этиэҕэ – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар

* 10:33 Таҥара – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Айыы Тойон».

+ 10:34 Рим 2:11, Рим 10:12

+ 10:35 Рим 10:12

+ 10:37 Мк 1:14

+ 10:38 Мф 3:16, Ин 1:32-33, Мф 4:24, Лк 13:16

+ 10:42 Ин 5:22, Апос 17:31, 1 Пет 4:5, 2 Тим 4:1

+ 10:43 Лк 24:27, Рим 3:21

+ 10:46 Мк 16:17, 1 Кор 12:10

+ 10:47 Апос 2:4

+ 10:48 Апос 2:38

+ 11:2 Апос 15:1, Гал 2:12

+ 11:3 Лк 15:2, Гал 2:12

+ 11:5 Апос 10:9-32

+ 11:9 Мк 7:19, Апос 10:15

* 11:11 Мин олорор дьиэм – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «биһиги олорор дьиэбит».

+ 11:12 Апос 15:9

+ 11:13 Апос 8:26

+ 11:15 Апос 10:44

+ 11:16 Апос 1:5

+ 11:17 Апос 2:38

+ 11:19 Апос 8:1

+ 11:22 Апос 4:36, Апос 9:27, Апос 13:1

+ 11:24 Апос 6:5

+ 11:25 Апос 9:30

+ 11:27 Апос 13:1, Апос 15:32

+ 11:28 Апос 21:10, Мф 24:7, Апос 18:2

+ 12:2 Лк 5:10, Мк 10:39

+ 12:3 Тахсыы 12:15

+ 12:4 Лк 22:33

+ 12:5 2 Кор 1:11, Эф 6:18

+ 12:7 Апос 8:26, Апос 16:26

+ 12:10 Апос 5:19, Апос 16:26

+ 12:11 Саал 33:7, Саал 90:11, 2 Кор 1:10

+ 12:12 Апос 13:5, Апос 15:37, 1 Пет 5:13, Кол 4:10, 2 Тим 4:11, Флм 1:24

+ 12:15 Мф 18:10-11, Евр 1:14

+ 12:17 Апос 15:13, Апос 21:18, Иак 1:1, Гал 1:19, Гал 2:9

+ 12:23 Арыл 16:9,

+ 12:24 Апос 6:7, Апос 19:20

+ 12:25 Апос 11:29-30, Апос 12:12

* 13:1 Ирод – Ирод Антипа.

+ 13:1 Апос 11:27, Апос 4:36, Апос 11:22, Лк 3:1

+ 13:2 Лк 2:37, Рим 1:1, Гал 1:15

+ 13:5 Апос 12:12, Апос 15:37, Кол 4:10

+ 13:6 Мф 7:15

+ 13:9 Апос 4:8, Апос 6:10

+ 13:13 Апос 15:38

+ 13:15 Лк 8:41, Апос 18:8

+ 13:17 Тахсыы 1:7, Тахсыы 12:51

+ 13:18 Тахсыы 16:35, Саал 94:10,

+ 13:22 Саал 88:20-21,

+ 13:24 Лк 3:3

+ 13:25 Лк 3:16, Ин 1:20, Ин 1:27

+ 13:27 Апос 3:17, Лк 24:26-27

+ 13:28 Лк 23:23

+ 13:29 Лк 23:53

+ 13:30 Лк 24:6

+ 13:31 Апос 1:3, Лк 24:48

+ 13:32 Саал 2:7, Евр 1:5, Евр 5:5

+ 13:34 Рим 6:9,

+ 13:35 Саал 15:10, Апос 2:27

+ 13:36 Апос 2:29

+ 13:38 Мф 1:21, 1 Ин 2:12

+ 13:39 Рим 3:20, Гал 2:16, Гал 3:11, Рим 3:28

* 13:42 Иудей синагогатыттан – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «синагогаттан».

+ 13:43 Апос 2:11, Апос 6:5

* 13:44 Таҥара тылын – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Айыы Тойон тылын».

+ 13:45 Апос 5:17

+ 13:46 Апос 4:30, Эф 6:19, Мф 10:11, Мф 22:8, Арыл 3:4, Мк 12:9, Апос 18:6

+ 13:47 Апос 26:23

+ 13:50 1 Фес 2:15

+ 13:51 Мф 10:14, Мк 6:11, Лк 9:5

+ 13:52 Апос 2:4, Апос 4:31

+ 14:1 Апос 13:5

+ 14:3 Апос 4:30, Эф 6:19

+ 14:4 Мф 10:34, Лк 12:51

+ 14:6 Мф 10:23

+ 14:8 Апос 3:2

+ 14:9 Мф 9:2

+ 14:10 Апос 3:8

+ 14:11 Апос 28:6

+ 14:14 Мк 14:63

+ 14:15 Тахсыы 20:11, 1 Фес 1:9

+ 14:17 Мф 5:45, Саал 103:15

+ 14:19 2 Кор 11:25

+ 14:22 Кол 1:23, Ин 15:20, 1 Пет 2:21, 1 Пет 5:9, 1 Фес 3:3, 2 Тим 3:12

+ 14:23 Апос 13:2, Апос 20:32

* 14:25 Айыы Тойон тылын – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «тылы» эбэтэр «Таҥара тылын».

+ 14:26 Апос 13:3

+ 15:2 Гал 5:2

+ 15:7 Апос 10:20

+ 15:8 Апос 1:24, Апос 10:44, Апос 10:47

+ 15:9 Апос 11:12, Саал 50:12

+ 15:10 Гал 5:1

+ 15:11 Эф 2:8, Тит 2:11, Тит 3:7

+ 15:13 Апос 12:17, Иак 1:1, Гал 1:19, Гал 2:9

* 15:20-21,[29] Тугу бэйэҕитигэр баҕарбаккытын атыттарга оҥорумаҥ – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 15:20 1 Кор 8:1, 1 Кор 10:19-20, Арыл 2:14,

+ 15:22 1 Пет 5:12, 2 Кор 1:19, 2 Фес 1:1

* 15:24 Эһиги быһыллыы сиэрин-туомун толоруохтааххыт, Сокуону тутуһуохтааххыт – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 15:24 Гал 1:7, Гал 5:10

+ 15:28 Апос 15:20

+ 15:32 Апос 11:27

* 15:34Сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу кэрчик суох.

+ 15:35 Апос 13:1

+ 15:37 Апос 12:12, Апос 13:5, Кол 4:10

+ 15:38 Апос 13:13

* 15:40 Таҥара – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Айыы Тойон».

+ 15:40 Апос 15:32

+ 16:1 Рим 16:21, 1 Кор 4:17, Флп 2:19, Кол 1:1, 1 Фес 3:2, 2 Фес 1:1, 1 Тим 1:2, 2 Тим 1:2

+ 16:3 1 Кор 9:20, Гал 2:3

+ 16:4 Апос 15:28-29

+ 16:5 Апос 6:7

+ 16:6 Апос 18:23

* 16:7 Тыын – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Иисус Тыына».

+ 16:7 Флп 1:19

+ 16:8 Апос 20:5, 2 Кор 2:12, 2 Тим 4:13

+ 16:12 Флп 1:1

* 16:13 Иудейдар үгэстэринэн бииргэ түмсэр үҥэр сирдэригэр – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «биһиги быһа холоон сэрэйбит сирбитигэр».

+ 16:14 Лк 24:45

+ 16:15 Апос 11:14, Апос 16:33-34

* 16:17 Биһиэхэ – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «эһиэхэ».

+ 16:18 Мк 9:38

+ 16:21 Эсфирь 3:8

+ 16:22 2 Кор 6:4-5, 2 Кор 11:23-25

+ 16:24 1 Фес 2:2

+ 16:25 Саал 41:9, Саал 118:62

+ 16:26 Апос 4:31, Апос 5:19, Апос 12:7, Апос 12:10

+ 16:27 Апос 12:19

+ 16:29 Апос 10:25

+ 16:30 Лк 3:10, Апос 2:37

+ 16:31 Мк 16:16, Рим 10:9

+ 16:33 Апос 11:14, Апос 16:15

+ 16:34 Ин 4:53, Апос 18:8

* 16:37 Рим гражданнара – Рим империятыгар олорор дьон сороҕо эрэ Рим гражданинын үрдүк быраабынан туһанара. Кинилэргэ элбэх чэпчэтии, быраап көрүллэрэ, кинилэри кырбыыр, накаастыыр, тиирэн өлөрөр бобуллара.

+ 16:37 Апос 22:25

+ 16:39 Мф 8:34

+ 16:40 Апос 16:14

+ 17:1 Флп 4:16

+ 17:2 Апос 13:5, Апос 14:1

+ 17:3 Лк 24:26-27

+ 17:5 1 Фес 2:14-16

+ 17:7 Лк 23:2

+ 17:16 2 Пет 2:8

* 17:18 Тиллии – гректии «Анастасис». Павелы истибит дьон кини «Анастасия» диэн ааттаах хайа эрэ дьахтар таҥара туһунан кэпсиир дии санаабыт буолуохтарын сөп.

* 17:19 Ареопаг – Афины куоракка баар томтор аата. Бу томтор үрдүгэр мунньахтыыр Үрдүкү Суут эмиэ маннык ааттанара.

+ 17:19 Мк 1:27

+ 17:24 Мф 11:25, Апос 7:48

+ 17:25 Саал 49:8-12, Төрүт. 2:7,

+ 17:26 Төрүт. 3:20,

+ 17:30 1 Пет 1:14, Рим 3:25-26, Эф 4:18

+ 17:31 Мф 12:36, Ин 5:22, Апос 10:42, 1 Пет 4:5

* 17:34 Ареопагит – Ареопаг чилиэнэ.

+ 18:2 Рим 16:3, 1 Кор 16:19, 2 Тим 4:19, Апос 11:28

+ 18:4 Апос 13:5

* 18:5 Тыын салайыытынан – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 18:5 1 Фес 3:6

+ 18:6 Апос 13:46

+ 18:8 Лк 8:41, Апос 13:15, 1 Кор 1:14, Ин 4:53, Апос 16:34

+ 18:15 Апос 23:29

* 18:17 Гректэр – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 18:18 Апос 18:2, Рим 16:1,

+ 18:19 Апос 19:1, Апос 20:16

+ 18:21 Иак 4:15

+ 18:23 Апос 16:6

+ 18:24 Апос 19:1, 1 Кор 1:12, 1 Кор 3:5, 1 Кор 4:6, 1 Кор 16:12, Тит 3:13

+ 18:25 Лк 3:3, Апос 19:3

* 18:26 Айыы Тойон Суолун – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Таҥара Суолун».

+ 18:26 Апос 4:30, Эф 6:19

+ 18:27 1 Кор 16:3, 2 Кор 3:1

+ 18:28 Апос 9:22

+ 19:1 Апос 18:21

+ 19:3 Апос 18:25

+ 19:4 Лк 3:3, Ин 1:7

+ 19:5 Мф 28:19, Апос 8:16

+ 19:6 Апос 8:17, Апос 9:17, Апос 10:46

+ 19:8 Апос 4:30, Эф 6:19

+ 19:12 Апос 5:15

+ 19:13 Мф 12:27, Мк 9:38, Лк 9:49

+ 19:15 Лк 4:34, Иак 2:19

+ 19:18 Мк 1:5, Иак 5:16

* 19:19 Драхма – гректэр үрүҥ көмүс манньыаттара. Биир драхма үлэһит күннээҕи орто хамнаһа этэ.

+ 19:20 Апос 6:7, Апос 12:24

+ 19:21 Рим 15:26, 1 Кор 16:5, Рим 15:23-24

+ 19:22 Апос 16:1

* 19:24Эфескэ уйгү-быйаҥ таҥаратын Артемида аатырбыт храма баара. Бу аан дойду сэттэ кэрэ дьиктититтэн биирдэстэрэ буолара. Храм иһигэр киһини санатар быһыылаах халлаантан түспүт «таас» (метеорит буолуон сөп) – «Артемида ытык мөссүөнэ» баара.

+ 19:29 Апос 19:29, Кол 4:10, Флм 1:24

+ 20:1 Апос 19:21

+ 20:3 Апос 9:23, Апос 23:30

* 20:4 Асияҕа диэри – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 20:4 Апос 19:29, Эф 6:21, Кол 4:7, 2 Тим 4:12, 2 Тим 4:20, Тит 3:12

+ 20:5 Апос 16:8

+ 20:6 Тахсыы 12:15, Апос 12:3

+ 20:7 1 Кор 16:2, Арыл 1:10

+ 20:16 Тахсыы 23:16, Тахсыы 34:22, Апос 2:1

+ 20:18 Апос 18:19, 1 Фес 1:5

* 20:21 Иисус Христоска – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Иисуска».

+ 20:23 Апос 9:16, Апос 21:33

+ 20:24 2 Тим 4:7

* 20:28 Айыы Тойон уонна Таҥара Сиэркэбин – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Таҥара Сиэркэбин».

+ 20:28 Ин 21:16-17, 1 Пет 5:2, 1 Пет 1:18-19

+ 20:29 Мф 7:15, Ин 10:12

+ 20:30 2 Пет 2:1, 2 Кор 11:13, 1 Тим 4:1

+ 20:31 Мк 14:38

+ 20:32 Апос 14:23, 1 Пет 1:4

+ 20:33 2 Кор 7:2

+ 20:34 Апос 18:3

+ 20:35 Мф 10:8

+ 20:36 Апос 21:5

+ 21:4 Апос 20:23

+ 21:5 Апос 20:36

+ 21:8 Апос 6:5, Апос 8:5

+ 21:9 Лк 2:36, Апос 2:17-18

+ 21:10 Апос 11:28

+ 21:12 Мф 16:21-23

+ 21:13 Апос 20:24, Флп 2:17

+ 21:18 Апос 12:17, Иак 1:1

+ 21:20 Рим 10:2

+ 21:21 Рим 2:28-29, 1 Кор 7:19

* 21:22 Кэлбиккин истэн, дьон хайаан да мустуо – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Кэлбиккин дьон хайаан да билиэ».

+ 21:24 Апос 18:18

* 21:25 Атын тугу да боппокко – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 21:25 Апос 15:29

+ 21:28 Апос 6:13,

+ 21:29 Апос 20:4

+ 21:33 Апос 20:23, Апос 21:11

* 21:34 Кириэппэс – Таҥара Дьиэтин хотугулуу-арҕаа өтүгэр турар Антоний кириэппэһэ. Кириэппэскэ Рим буойуннарын хаһаармата уонна хаайыы бааллара.

+ 21:34 Апос 19:32

+ 21:39 Апос 9:11, Апос 22:3

+ 22:3 Апос 9:11, Апос 21:39, Апос 5:34, Флп 3:6

+ 22:4 Апос 8:3

+ 22:5 Апос 9:1-2

+ 22:6 Апос 9:3-6, Апос 26:12-18

* 22:9 Сырдыгы көрөн уолуйа куттаммыттара – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «сырдыгы көрбүттэрэ».

+ 22:12 Апос 9:17

+ 22:15 Апос 9:15

+ 22:16 Апос 9:18

+ 22:17 Апос 9:26

+ 22:20 Апос 7:58

+ 22:25 Апос 16:37

+ 23:1 1 Кор 4:4, 2 Кор 1:12, 2 Тим 1:3, Евр 13:18

+ 23:2 Апос 24:1,

+ 23:4 Ин 18:22

+ 23:5 Тахсыы 22:28

+ 23:6 Апос 4:1, Флп 3:5, 1 Кор 15:13

+ 23:8 Мф 22:23, Лк 20:27

+ 23:9 Ин 12:29

+ 23:11 Апос 27:23

* 23:23 Үс чааска – киэһэ тоҕус чааска.

+ 23:24 Апос 24:3, Апос 25:14

+ 23:27 Апос 21:32-33, Апос 22:27

+ 23:28 Апос 22:30

+ 23:29 Апос 18:15

* 23:30 Этэҥҥэ буол – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 23:30 Апос 9:23, Апос 20:3

+ 23:34 Апос 21:39

+ 24:1 Апос 23:2

+ 24:5 Лк 23:2

+ 24:6 Апос 21:27-29

+ 24:15 Арыл 20:6, Арыл 20:13

+ 24:16 Апос 23:1, Евр 13:18

+ 24:17 Рим 15:25-28, 1 Кор 16:1, Гал 2:10

+ 24:18 Апос 21:26

+ 24:21 Апос 23:6

+ 24:25 Апос 17:32

+ 25:3 Апос 23:12

+ 25:10 Рим 13:1

* 25:11 Император дьүүллүүрүгэр модьуйабын – Рим гражданина император дьүүллүүрүгэр модьуйар бырааптааҕа (чуолаан өлөргө ууруллубут буоллаҕына).

+ 25:12 Апос 23:11

+ 25:19 Апос 18:15, Апос 23:29

+ 25:24 Апос 22:22

+ 25:25 Лк 23:14, Апос 23:29

+ 26:1 Саал 118:46, Мф 10:18, Апос 9:15

+ 26:4 Гал 1:13

+ 26:5 Апос 23:6, Флп 3:5

+ 26:7 Мф 19:28, Иак 1:1

+ 26:8 1 Кор 5:12

+ 26:9 Ин 16:2, 1 Тим 1:13

+ 26:10 Апос 8:3

+ 26:11 Апос 9:1

+ 26:12 Апос 9:3-6, Апос 22:6-11

+ 26:18 Евр 2:14-15

+ 26:20 Апос 9:20

+ 26:21 Апос 21:27, Апос 21:30

+ 26:23 1 Кор 15:20, Кол 1:18, Арыл 1:5, Апос 13:47

+ 26:29 Апос 21:33

+ 26:31 Апос 23:29

+ 26:32 Апос 25:12

+ 27:1 Апос 25:12

+ 27:2 Апос 19:29

+ 27:6 Апос 28:11

* 27:9 Пост (евр. Йом-Киппур) – Тишри ый 10 күнүгэр бэлиэтэнэрэ (балаҕан ыйын – алтынньы ортото). Бу кэмҥэ күһүҥҥү буурҕа түһэр буолан, муоранан айаннааһын кутталланара, онон сырыы сэтинньи ортотуттан кулун тутар ортотугар диэри тохтотуллара.

+ 27:14 Мк 4:37

* 27:17 Сирт кумаҕар – Ливия кытылын чугаһынааҕы кумах чаар. Бу өс номоҕор киирбит кутталлаах сир этэ.

+ 27:18 Иона 1:5

+ 27:23 Апос 8:26

+ 27:24 Апос 23:11

+ 27:26 Апос 28:1

+ 27:34 Лк 21:18

+ 27:35 Мф 15:36

+ 27:43 Апос 27:3

+ 28:5 Саал 90:13, Мк 16:18, Лк 10:19

+ 28:6 Апос 14:11

+ 28:8 Апос 9:40, Иак 5:16

* 28:11 Диоскурдар – грек мифологиятыгар: Зевс таҥара игирэ уолаттара Кас уонна Поллукс, муоранан айаннааһыны араҥаччылыыр таҥаралар.

+ 28:11 Апос 27:6

* 28:16 Сотник хаайыылаахтары сэрии тойонугар туттарбыта – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 28:18 Апос 23:29, Апос 26:31-32

+ 28:23 Лк 24:27

* 28:25 Өбүгэлэрбитигэр – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «өбүгэлэргитигэр».

+ 28:25 Мф 15:7

+ 28:27 Мф 13:15, Мк 4:12, Ин 12:40

+ 28:28 Лк 3:6

* 28:29Сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу этии суох.

+ 28:31 Апос 4:29, Эф 6:19

+ 1:1 Мф 13:55, Апос 12:17, Апос 15:13, Апос 21:18, Гал 1:19, Гал 2:9, Лк 22:30, Ин 7:35, Апос 26:7, 1 Пет 1:1

+ 1:2 Мф 5:11-12, 1 Пет 1:6-7

+ 1:3 Рим 5:3

+ 1:4 2 Пет 1:6, Мф 5:48

+ 1:5 Аман өһө 2:3-6

+ 1:6 Мф 21:21, Мк 11:24

+ 1:7 Иак 4:8

+ 1:9 1 Кор 1:31, 2 Кор 10:17

+ 1:11 1 Пет 1:24

* 1:12 Айыы Тойон – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Таҥара». Мэнньиэс (нууч. венец) – күрэхтэһиигэ кыайбыт киһи төбөтүгэр кэтэр бөнүөгэ.

+ 1:12 Мф 10:22, Мк 13:13, Иак 5:11, 2 Тим 4:8, Арыл 2:10

+ 1:15 Саал 7:15, Рим 5:12, Рим 6:23

+ 1:16 Мк 13:5, 1 Ин 3:7, Кол 2:8, 2 Фес 2:3

+ 1:17 Төрүт. 1:16, 1 Ин 1:5

+ 1:18 2 Фес 2:13, Арыл 14:4, Ин 1:13

* 1:19 Онон, таптыыр бырааттарым – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Онон өйдөөҥ, таптыыр бырааттарым».

+ 1:19 Аман өһө 10:19, Аман өһө 14:29, Экклесиаст 7:9

+ 1:21 Кол 3:8

+ 1:22 Лк 11:28, Ин 13:17, 1 Ин 3:18, Рим 2:13

+ 1:25 Иак 2:12, Лк 11:28

+ 1:26 Саал 38:2, Иак 3:2-3

+ 1:27 Мф 25:36, 2 Пет 3:14, 1 Ин 5:18, 1 Тим 5:22

+ 2:1 Мф 22:16, Лк 20:21, Рим 2:11

+ 2:5 1 Кор 1:27-28, 2 Кор 8:9, Арыл 2:9

+ 2:9 Тахсыы 23:2-3,

+ 2:10 Мф 5:19, Гал 3:10

+ 2:11 Тахсыы 20:13-14

+ 2:12 Иак 1:25

+ 2:13 Мф 6:15, Мф 18:35, Лк 6:37

+ 2:16 Аман өһө 21:13, Мф 25:35, Лк 3:11, 1 Ин 3:17-18

+ 2:18 Мф 7:16, Гал 5:6

+ 2:19 Мф 8:29, Мк 1:24, Мк 5:7, Апос 16:17, Апос 19:15

* 2:20 Өлбүт – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «кураанах».

+ 2:21 Төрүт. 22

+ 2:22 Евр 11:17-18

+ 2:23 Төрүт. 15:6, Рим 4:3, Гал 3:6,

+ 3:1 Мф 23:8

+ 3:2 Аман өһө 20:9, Экклесиаст 7:20, 1 Ин 1:8-10, Рим 3:23, Саал 38:2, Иак 1:26

+ 3:3 Саал 31:9, Аман өһө 26:3

+ 3:6 Мф 12:34, Мф 15:18, Аман өһө 16:27

+ 3:8 Саал 119:2, Саал 139:4

* 3:9 Таҥараны – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Айыы Тойону».

+ 3:9 Төрүт. 1:26

+ 3:13 Иак 2:18

+ 3:15 1 Тим 4:1, Арыл 2:24

+ 3:18 Мф 5:9, Гал 6:8

+ 4:1 1 Пет 2:11

+ 4:3 Аман өһө 10:3

+ 4:4 Ин 15:19, 1 Ин 2:15, Рим 8:7

+ 4:5 1 Кор 6:19

+ 4:6 Аман өһө 3:34, 1 Пет 5:5

+ 4:7 1 Пет 5:8-9, Эф 4:27

+ 4:8 Саал 72:28, Иак 1:7-8, Саал 50:4,

+ 4:11 Рим 14:4, Рим 14:10

+ 4:12 Иак 5:9, Лк 12:5, Мф 7:1

+ 4:14 Аман өһө 27:1, Лк 12:18-20, Саал 101:4

+ 4:15 Апос 18:21

+ 4:17 Ин 9:41

+ 5:1 Лк 6:24

+ 5:2 Мф 6:19-20

+ 5:3 Рим 2:5

* 5:4 Саваоф (евр.) – «Халлаан сэриитин Тойоно».

+ 5:8 1 Пет 4:7

+ 5:9 Мф 7:1, Иак 4:12

+ 5:10 Мф 5:12, Мф 23:34, Апос 7:52, Евр 11:32-38

+ 5:11 Мф 10:22, Мк 13:13, Иак 1:12, Арыл 2:10, Тахсыы 34:6

+ 5:12 Мф 5:34-37

+ 5:13 1 Кор 14:15, Эф 5:19

+ 5:14 Мк 6:13

+ 5:16 Мк 1:5, Апос 19:18, Төрүт. 20:17, Апос 9:40, Апос 28:8

+ 5:17 Лк 4:25

+ 5:19 Гал 6:1

+ 5:20 Аман өһө 10:12, 1 Пет 4:8

+ 1:1 Мф 4:18-21, Ин 1:40-42, Иак 1:1

+ 1:2 Евр 12:24, 2 Пет 1:2, Иуд 1:2

+ 1:3 2 Кор 1:3, Эф 1:3, 1 Пет 3:21, Ин 3:3, Тит 3:5

+ 1:4 Мф 6:20, Мф 19:21, Кол 1:5

+ 1:5 Эф 2:8

+ 1:6 Мф 5:11-12, Иак 1:2-3

+ 1:7 Саал 65:10, 1 Кор 3:13, Рим 2:10

+ 1:8 Ин 20:29

+ 1:10 2 Пет 1:19

+ 1:11 Рим 8:9, Лк 24:26

+ 1:12 Апос 2:2-4

+ 1:13 Мк 13:33-34, Эф 6:18, 1 Фес 5:6

+ 1:14 Апос 17:30, Эф 4:18-19, Рим 12:2, Тит 3:3

+ 1:15 1 Ин 3:3, 2 Пет 3:11

+ 1:17 Тахсыы 4:22, 2 Кор 6:18

+ 1:18 Тахсыы 12:3, Ин 1:29, Апос 20:28, Евр 9:14

+ 1:20 Евр 1:2

* 1:22 Тыын көмөтүнэн – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 1:22 Ин 13:34, Рим 12:9, Евр 13:1

+ 1:23 Ин 1:13, Евр 4:12

+ 1:25 Иак 1:10-11

+ 2:1 Эф 4:31, Кол 3:8

+ 2:2 Мф 18:3, 1 Кор 3:2, Евр 5:13

+ 2:3 Саал 33:9

+ 2:4 1 Кор 10:4

+ 2:5 Эф 2:20-22, Тахсыы 19:6

+ 2:6 Рим 9:33, Рим 10:11

+ 2:7 Саал 117:22, Мк 12:11, Апос 4:11

+ 2:8 Рим 9:33

+ 2:9 Тахсыы 19:6, Арыл 1:6, Арыл 5:10, Саал 35:10, Ин 1:9

+ 2:10 Рим 9:25

+ 2:11 Иак 4:1, Рим 7:23, Рим 13:14, Гал 5:24

+ 2:12 Мф 5:16, 2 Кор 9:13, Гал 1:24

+ 2:13 Рим 13:1, Тит 3:1

+ 2:14 Рим 13:3-4

+ 2:16 Ин 8:32, Иак 1:25, Иак 2:12, Рим 6:18, 1 Кор 7:22, 2 Кор 3:17, Гал 5:1, Гал 5:13, 1 Кор 7:22

+ 2:17 Аман өһө 24:21, Рим 13:7

+ 2:18 Эф 6:5, Кол 3:22, 1 Тим 6:1, Тит 2:9

+ 2:19 1 Пет 3:14, 1 Пет 3:17, 1 Пет 4:16

* 2:21 Биһиэхэ – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «эһиэхэ».

+ 2:21 Апос 14:22, Ин 13:15

+ 2:23 Мф 5:39, Лк 23:46

+ 2:24 Рим 6:2, Гал 2:19, Гал 5:24,

+ 2:25 Саал 118:176, Лк 15:6

+ 3:1 Төрүт. 3:16, 1 Кор 14:34, Эф 5:22, Кол 3:18, Тит 2:5

+ 3:4 1 Тим 2:9

+ 3:6 Төрүт. 18:12

+ 3:7 Эф 5:25, Кол 3:19

* 3:8 Эйэҕэс – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 3:8 Рим 12:16

+ 3:9 1 Фес 5:15, Рим 12:17, Мф 5:44, Рим 12:14, 1 Кор 4:12

+ 3:12 Саал 33:13-17

+ 3:14 Мф 5:10, 1 Пет 2:19-20, 1 Пет 4:14-16,

* 3:15 Айыы Тойон Таҥараны – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Айыы Тойон Христоһу».

+ 3:15 Кол 4:6

+ 3:16 1 Пет 2:12, Лк 13:17

+ 3:17 1 Пет 2:20

+ 3:18 1 Пет 2:21, 1 Пет 4:1, Евр 9:26-28

+ 3:19 Төрүт. 6:3-14, Төрүт. 7:17, 2 Пет 2:5

+ 3:21 Рим 6:4, Мк 16:16, 1 Пет 1:3

+ 3:22 Лк 24:51, Апос 1:9, Саал 109:1, Мк 16:19, Рим 8:34, Рим 8:38, 1 Кор 15:24, Эф 1:21

+ 4:1 1 Пет 3:18, Рим 6:2, Рим 6:7, Гал 5:24, Кол 3:3

+ 4:2 Рим 6:14, Рим 14:7-8, 2 Кор 5:15, Тит 2:12

+ 4:4 Эф 4:17-19, 1 Пет 2:12, 1 Пет 3:16

+ 4:5 Ин 5:22, Апос 10:42, 1 Пет 4:5

+ 4:7 Иак 5:8, 1 Кор 7:29, 1 Кор 7:31, Мк 14:38

+ 4:8 Аман өһө 10:12, Иак 5:20

+ 4:9 Евр 13:2

+ 4:10 Рим 12:6-8, 1 Кор 7:7, Лк 12:42-43

+ 4:11 Ин 13:31, 1 Кор 10:31, Иуд 1:24-25, Арыл 1:6, Арыл 5:13

+ 4:12 1 Пет 1:7

+ 4:13 Апос 5:41, Флп 3:11

+ 4:14 Саал 88:51-52, Мф 5:11

* 4:15 Атын киһи бас билиитигэр суудайан – эбэтэр «донуосчут буолан».

+ 4:16 1 Пет 2:19-20

+ 4:17 Рим 2:9,

+ 4:18 Аман өһө 11:31

+ 4:19 Саал 30:6, Лк 23:46

+ 5:1 Лк 24:48, Рим 8:17

+ 5:2 Ин 21:16-17, Апос 20:28, 1 Тим 3:8, Тит 1:7

+ 5:3 Мф 20:25-26, Флп 3:17, 2 Фес 3:9, 1 Тим 4:12, Тит 2:7

+ 5:4 Саал 22:1, Саал 79:2, Экклесиаст 12:12, Ин 10:11, Евр 13:20, 1 Кор 9:25

+ 5:5 Аман өһө 3:34, Иак 4:6

+ 5:7 Саал 36:5, Мф 6:25, Флп 4:6

+ 5:8 Мк 13:33-34, 1 Пет 5:8, Эф 6:18, 1 Фес 5:6, 2 Кор 2:11, Эф 6:11

+ 5:9 Иак 4:7, Апос 14:22, 1 Фес 3:3

* 5:10 Бэйэтинэн эҥкилэ суох гынан бөҕөргөтүөхтүн, күүс-сэниэ киллэрэн халбаҥнаабат оҥоруохтун – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Бэйэтинэн эҥкилэ суох гынан бөҕөргөтүө, күүс-сэниэ киллэрэн халбаҥнаабат оҥоруо».

+ 5:10 2 Тим 2:10

+ 5:11 1 Пет 4:11

+ 5:12 Апос 15:22, Апос 15:40, 1 Фес 1:1, 2 Фес 1:1

+ 5:13 Апос 12:12, Апос 13:5, Апос 15:37

* 5:14 Христос Иисустуун – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Христостуун».

* 5:14 Аминь – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 5:14 Рим 16:16

* 1:1 Симон – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Симеон».

+ 1:1 Мф 4:18-21, Ин 1:40-42, Тит 2:13

* 1:2 Христос Иисус – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Иисус» эбэтэр «Иисус Христос».

+ 1:2 1 Пет 1:2, Иуд 1:2

+ 1:4 2 Пет 2:18

+ 1:6 Иак 1:3-4

+ 1:7 1 Ин 4:16, 1 Кор 13:13, Евр 13:1

+ 1:8 Тит 3:14

+ 1:9 1 Ин 1:7, Эф 5:26, Евр 9:14

+ 1:10 1 Фес 1:4

+ 1:11 Кол 1:13

+ 1:12 Иуд 1:5

+ 1:14 Ин 21:18-19, 2 Тим 4:6

+ 1:16 1 Фес 2:19, 1 Фес 4:16, Лк 9:32, Ин 1:14

+ 1:17 Мф 3:17, Мф 17:5, Мк 1:11, Мк 9:7, Лк 9:35, Ин 8:54, Ин 17:1, Апос 3:13

+ 1:19 1 Пет 1:10, Саал 118:105, Ин 5:35, 2 Кор 4:6

+ 1:21 2 Тим 3:16,

+ 2:1 Мф 7:15, Апос 20:30, 2 Кор 11:13, 1 Тим 4:1, Иуд 1:4, 1 Кор 6:20, 1 Кор 7:23

+ 2:3 Рим 16:18, Кол 2:4

+ 2:4 Иуд 1:6

+ 2:5 Төрүт. 7:17, 1 Пет 3:19-20, Төрүт. 7:23

+ 2:6 Төрүт. 19:24

+ 2:7 Төрүт. 19:16

+ 2:8 Саал 118:136, Апос 17:16

+ 2:9 1 Кор 10:13, Арыл 3:10

+ 2:10 Иуд 1:16, Иуд 1:8-9

+ 2:12 Иуд 1:10

+ 2:15 Иуд 1:11, Арыл 2:14

+ 2:17 Иуд 1:12-13

+ 2:18 2 Пет 1:4

+ 2:19 Гал 5:13, Ин 8:34, Рим 6:16-20, Тит 3:3

+ 2:20 Мф 12:45, Лк 11:26

+ 2:21 Рим 7:12

+ 2:22 Аман өһө 26:11

+ 3:1 2 Пет 1:13

+ 3:2 Иуд 1:17-18

+ 3:5 Төрүт. 1:9, Саал 23:2, Саал 135:6

+ 3:6 Төрүт. 7:11, Төрүт. 7:21

+ 3:8 Саал 89:5

* 3:9 Биһиэхэ – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «эһиэхэ».

+ 3:9 Рим 2:4, 1 Тим 2:4, 1 Тим 2:6

+ 3:10 Мф 24:43, Лк 12:39, 1 Фес 5:2, Саал 101:26-27, Мк 13:31

+ 3:11 1 Пет 1:15

+ 3:12 Иуд 1:21

+ 3:13 Арыл 21:1, Арыл 21:27

+ 3:14 Иак 1:27, 1 Ин 5:18, 1 Тим 5:22

+ 3:15 Рим 2:4, Арыл 2:21

+ 3:16 Евр 5:10

+ 3:18 Эф 4:15, Кол 1:10, Кол 2:19, Рим 11:36

+ 1:1 Лк 24:39, Ин 1:14, Ин 20:27, 2 Пет 1:16

+ 1:2 Ин 1:4, Ин 5:26, Ин 11:25, 1 Ин 5:11, Ин 15:27, Ин 1:1, Ин 1:18

+ 1:3 Ин 17:21, 1 Кор 1:9

* 1:4 Үөрүүгүт – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «үөрүүбүт».

+ 1:4 Ин 15:11

+ 1:5 Ин 1:4, Ин 8:12, Иак 1:17

+ 1:6 Ин 12:35, 2 Кор 6:16

+ 1:7 Эф 1:7, Евр 9:14

+ 1:8 Аман өһө 20:9, Экклесиаст 7:20, Иак 3:2, Рим 3:23

+ 1:9 Саал 31:5, Саал 50:4, Аман өһө 28:13

+ 1:10 1 Ин 5:10, Ин 5:38, Ин 8:37

+ 2:1 Ин 14:26, Рим 8:34, Евр 7:25

+ 2:2 Ин 1:29, Ин 11:52, 1 Ин 4:10, Рим 3:25-26

+ 2:3 Ин 14:15, Ин 15:10, 1 Ин 5:3

+ 2:4 Тит 1:16

+ 2:5 1 Ин 4:12

+ 2:7 Ин 13:34, 2 Ин 1:5

+ 2:8 Ин 13:34, Ин 1:9, Ин 8:12, Рим 13:12, Эф 5:8, 1 Фес 5:5

+ 2:9 1 Ин 4:20

+ 2:10 Ин 11:10

+ 2:12 Апос 10:43, Апос 13:38

+ 2:13 Эф 6:11, Ин 14:7

+ 2:15 Иак 4:4

+ 2:17 1 Кор 7:31

+ 2:18 Мф 24:5, 1 Ин 4:3, 2 Ин 1:7, 1 Тим 4:1, 2 Тим 3:1

+ 2:19 Апос 20:30, 1 Кор 11:19

+ 2:20 Ин 14:26, Ин 16:13, 1 Кор 2:10

+ 2:22 1 Ин 4:3

+ 2:23 Мф 10:33

+ 2:24 1 Ин 3:11

+ 2:26 Мк 13:5, 1 Ин 3:7, Кол 2:8, 2 Фес 2:3

+ 2:27 Евр 8:11

+ 2:28 1 Ин 3:2, 1 Фес 2:19

+ 2:29 Мф 6:1, 3 Ин 1:11

+ 3:1 Ин 3:16, Рим 5:8, Эф 2:4, Мф 5:9, Ин 1:12, 1 Ин 5:1, Рим 8:14, Ин 16:3, Ин 17:25

+ 3:2 Рим 8:15-16, Гал 3:26, Эф 1:5, Рим 8:29, 2 Кор 3:18, Флп 3:21, Саал 16:15, 1 Кор 13:12, Арыл 22:4

+ 3:3 2 Кор 7:1

+ 3:5 Ин 1:29, Евр 9:26, 1 Пет 2:22, 2 Кор 5:21, Евр 4:15

+ 3:6 3 Ин 1:11

+ 3:7 Мк 13:5, 1 Ин 2:26, Кол 2:8, 2 Фес 2:3

+ 3:8 Ин 8:44, Евр 2:14

+ 3:9 Саал 118:3, 1 Ин 5:18

+ 3:10 1 Ин 4:8, 1 Ин 4:20

+ 3:11 Ин 13:34, 1 Ин 1:5, 1 Ин 2:24, 2 Ин 1:5

+ 3:12 Ин 8:44, Төрүт. 4:3-8, Иуд 1:11, Евр 11:4

+ 3:13 Мк 13:13, Ин 7:7, Ин 15:18

* 3:14 Быраатын – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 3:14 Ин 5:24

+ 3:15 Мф 5:22, Арыл 21:8

+ 3:16 Ин 10:11, Ин 15:13

+ 3:17 Аман өһө 21:13, Иак 2:15-16

+ 3:18 Иак 1:22, Рим 2:13

* 3:19 Итинтэн билэбит – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «итинтэн билиэхпитин сөп».

* 3:19-21 Суобаспытын – тылыттан тылыгар түһэрэн тылбаастаатахха «сүрэхпитин».

+ 3:21 1 Ин 2:28

+ 3:22 Мф 7:7-8, Ин 14:13-14

+ 3:23 Ин 6:29

+ 3:24 Ин 6:56, Ин 15:4-5, Рим 8:9, Рим 8:16

+ 4:1 1 Кор 14:29, 1 Фес 5:20-21, Арыл 2:2, Мф 7:15, Мк 13:22, 2 Пет 2:1

+ 4:2 Ин 1:14, 1 Тим 3:16, Евр 2:14, 1 Кор 12:3

* 4:3 Иисус Христоһу – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Иисуһу», «Айыы Тойон Иисус Христоһу» эбэтэр «Христоһу».

+ 4:3 1 Ин 2:18, 1 Ин 2:22, 2 Ин 1:7

+ 4:5 Ин 3:31, Ин 8:23, Ин 15:19

+ 4:6 Ин 18:37, Ин 14:17, 1 Тим 4:1

+ 4:7 1 Кор 13, 1 Ин 3:10-11

+ 4:9 Ин 3:16

+ 4:10 Ин 1:29, 1 Ин 4:10, Ин 3:16, Рим 5:8

+ 4:12 Тахсыы 33:20, Ин 1:18, 1 Тим 6:16, 1 Ин 2:5

+ 4:13 1 Ин 3:24

+ 4:14 Ин 3:17

+ 4:15 Мф 14:33, 1 Ин 5:5

+ 4:17 1 Ин 2:28, 1 Ин 3:21

* 4:19 Биһиги эмиэ Кинини таптыаҕыҥ – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «биһиги эмиэ таптыыбыт», сорохторугар «биһиги Таҥараны таптыыбыт», «биһиги бэйэ-бэйэбитин таптыыбыт».

* 4:20 Хайдах… таптыаҕай? – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «таптаабат».

+ 4:20 1 Ин 2:9, 1 Ин 3:10

+ 4:21 Мф 19:19, Мф 22:39, Мк 12:31

+ 5:1 Ин 1:12

+ 5:2 1 Ин 2:5, 1 Ин 3:24, 1 Ин 4:13

+ 5:3 Ин 14:15, 2 Ин 1:6, Мф 11:30

+ 5:4 Ин 16:33, Эф 6:16

+ 5:5 Мф 14:33, 1 Ин 4:15

+ 5:6 Ин 14:17, Ин 15:26

* 5:7-8Сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Үс туоһу баар: Тыын, уу уонна хаан; бу үс туоһу үһүөн биири этэллэр».

+ 5:9 Ин 5:36

+ 5:10 1 Ин 1:10, Мф 3:17

+ 5:11 Ин 1:4, Ин 5:26, Ин 11:25, 1 Ин 1:2

+ 5:13 Ин 20:31

+ 5:14 Мф 7:7-8, Ин 14:13-14, 1 Ин 3:22

+ 5:16 Мф 12:31-32, Мк 3:29, Евр 6:4-6, Евр 10:26

+ 5:18 Саал 118:3, 1 Ин 3:9

+ 5:19 Лк 4:6, Гал 1:4

* 5:20 Сырдыгы – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 5:20 Ин 1:1, Ин 20:28

* 5:21 Аминь – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 5:21 1 Кор 10:7, 1 Кор 10:14

* 1:1-2 Кырдьаҕас – «пресвитерос» диэн грек тылын атын суолтата «аҕа баһылык».

+ 1:1 1 Ин 3:1, Ин 8:32

* 1:3 Айыы Тойон – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 1:3 1 Тим 1:2, 2 Тим 1:2

+ 1:4 3 Ин 1:4

+ 1:5 Ин 13:34, Ин 15:12, 1 Ин 3:11

+ 1:6 Ин 14:15, 1 Ин 5:3

+ 1:7 Ин 1:14, 1 Ин 4:2, 1 Тим 3:16, Евр 2:14, 1 Ин 2:18, 1 Ин 4:3

* 1:8 Үлэбит – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «үлэҕит».

+ 1:8 1 Кор 3:8

+ 1:9 1 Ин 2:23

+ 1:10 Рим 16:17, 1 Фес 5:22

+ 1:12 Ин 15:11, Ин 16:24, Ин 17:13, 3 Ин 1:13-14

* 1:13 Аминь – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 1:1 1 Ин 3:18, 2 Ин 1:1

+ 1:4 2 Ин 1:4

+ 1:5 Гал 6:10, Евр 13:1

+ 1:8 1 Тим 5:18

+ 1:11 Саал 33:15, Саал 36:27, 1 Ин 2:29, 1 Ин 3:6

+ 1:12 Ин 21:24

+ 1:13 2 Ин 1:12

* 1:15 Аминь – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

* Сибэтиэй Иуда – Айыы Тойон Иисус Христос эрэллээх үөрэнээччитэ уонна чугас аймаҕа (убайа эбэтэр быраата). Ол гынан баран кини сэмэй суругар бу туһунан ахтыбат, «Иаков быраата» эрэ дэнэр.

* 1:1 Аҕа Таҥара сибэтии гыммыт – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Аҕа Таҥара таптаабыт».

+ 1:1 Апос 12:17, Иак 1:1, Мф 13:55

+ 1:2 1 Пет 1:2, 2 Пет 1:2

* 1:3 Сибэтиэйдэр – Таҥара дьоно.

+ 1:3 1 Тим 6:12, 2 Тим 4:7

* 1:4 Улуу Баһылык Таҥараны – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Улуу Баһылыгы».

+ 1:4 2 Пет 2:1

+ 1:5 2 Пет 1:12, Евр 3:17

+ 1:6 2 Пет 2:4

+ 1:7 2 Пет 2:6, Төрүт. 18:20, Төрүт. 19:24, Мф 25:41

+ 1:8 2 Пет 2:10

+ 1:9 1 Фес 4:16, Арыл 12:7,

+ 1:10 2 Пет 2:12

+ 1:11 Төрүт. 4:3-8, 1 Ин 3:12, Евр 11:4, 2 Пет 2:15,

+ 1:12 2 Пет 2:17, Мф 15:13

+ 1:14 Төрүт. 5:21-24, Апос 7:53, Гал 3:19, 1 Фес 3:13, Евр 12:22

+ 1:16 2 Пет 2:10

+ 1:17 2 Пет 3:2-3

+ 1:19 Рим 8:9

+ 1:20 Эф 6:18

+ 1:21 2 Пет 3:12

* 1:23Сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «сороҕу, мунаарар өттүн, уоттан быыһаан таһаарыҥ; сороххо амарахтык сыһыаннаһыҥ, ол гынан баран кинилэр имэҥнээх эттэрэ киртиппит таҥаһын да таарыйартан дьиксинэр буолуҥ».

+ 1:23 Арыл 3:4

+ 1:24 Флп 2:15, Кол 1:22, 1 Пет 4:11, Рим 11:36, Арыл 1:6, Арыл 5:13

* 1:25 Муударай – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

* 1:1 Иисус Христос – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Христос Иисус».

+ 1:2 Лк 1:69-70, Тит 1:1-2

+ 1:3 Мф 1:1

+ 1:5 Апос 9:15

+ 1:7 1 Кор 1:2

+ 1:8 Рим 16:19, Флп 1:3, 2 Тим 1:3, Флм 1:4

+ 1:9 Рим 9:1, 2 Кор 1:23, Флп 1:8, 1 Фес 2:5

+ 1:10 Рим 15:32

+ 1:13 Рим 15:22-23, 1 Фес 2:18, Флп 4:17

+ 1:14 1 Кор 9:16

+ 1:16 Мк 8:38, Флп 1:20, Рим 2:9-10, 1 Кор 1:18

+ 1:17 Рим 3:21, Гал 3:11, Евр 10:38

+ 1:18 Эф 5:6, Кол 3:6

+ 1:19 Апос 14:17, Апос 17:24-27

+ 1:20 Саал 18:2-5

+ 1:21 Эф 4:17-18

+ 1:22 Аман өһө 21:30, 1 Кор 1:20, 1 Кор 3:19

+ 1:23 Тахсыы 20:4-5, Саал 105:20,

+ 1:24 Саал 80:13,

+ 1:26 Кол 3:5

* 1:29 Содур – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

* 1:31 Эйэлэһимтиэтэ суохтар – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 1:31 2 Тим 3:2-4

+ 1:32 Рим 6:21

+ 2:1 Мф 7:2, Лк 6:37, Ин 8:7

+ 2:4 2 Пет 3:9, 2 Пет 3:15, Арыл 2:21

+ 2:5 Иак 5:3

+ 2:6 Аман өһө 24:12

+ 2:9 1 Пет 4:17, Рим 1:16,

+ 2:10 1 Пет 1:7

+ 2:11 Мф 22:16, Лк 20:21, Апос 10:34

+ 2:12 1 Кор 9:21

+ 2:13 Лк 11:28, Иак 1:22-23

+ 2:15 Экклесиаст 12:14

* 2:16 Иисус Христоһунан – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Христос Иисуһунан».

+ 2:17 Рим 3:27, Рим 9:4-5

+ 2:19 Ин 9:40

+ 2:21 Тахсыы 20:15, Мф 23:3

+ 2:22 Тахсыы 20:14

+ 2:25 Гал 5:3

+ 2:26 Эф 2:11

+ 2:27 2 Кор 3:6, Мф 12:41

+ 2:28 Рим 9:6-8, 1 Кор 7:19

+ 2:29 Эф 2:11, Флп 3:3, Кол 2:11, 2 Кор 10:18

+ 3:1 Ин 4:22

+ 3:2 Саал 147:9

+ 3:3 Рим 9:6, 2 Тим 2:13

+ 3:4 Саал 50:6

+ 3:7 Рим 9:19

+ 3:8 Рим 6:1, Рим 6:15, 2 Кор 6:8

+ 3:9 Рим 5:12, Гал 3:22, Рим 1:18-32, Рим 2

+ 3:12 Саал 13:1-3, Экклесиаст 7:20

+ 3:13 Саал 5:10, Саал 139:4

+ 3:14 Саал 9:28

+ 3:17 Аман өһө 1:16,

+ 3:18 Саал 35:2

+ 3:20 Саал 142:2, Апос 13:39, Гал 2:16, Гал 3:11, Рим 7:7

+ 3:21 Рим 1:17, Гал 2:16, Лк 24:27, Апос 10:43

+ 3:23 Саал 142:2, Аман өһө 20:9, Экклесиаст 7:20, 1 Ин 1:8-10

+ 3:24 Тит 3:7

+ 3:25 Ин 1:29, 1 Ин 2:2, Апос 17:30, Рим 2:4

+ 3:27 Рим 2:17, 1 Кор 1:29, Эф 2:9

+ 3:28 Апос 13:39

+ 3:29 Рим 9:24, Рим 10:12

+ 3:30 Гал 3:20, Гал 3:8

+ 3:31 Мф 5:17

* 4:1Эбэтэр «Оччоҕо өбүгэбит Авраам бэйэтин кыаҕынан тугу ситиспитэй?»

+ 4:3 Төрүт. 15:6, Иак 2:23, Гал 3:6

+ 4:5 Рим 3:22

+ 4:6 Саал 31:1-2

+ 4:8 2 Кор 5:19

+ 4:9 Рим 3:30

+ 4:11 Төрүт. 15:6, Төрүт. 17:10

+ 4:13 Төрүт. 17:4-6, Гал 3:16, Евр 7:6

+ 4:14 Гал 3:17-18

+ 4:15 1 Кор 15:56, Гал 3:10, Рим 7:7

+ 4:16 Гал 3:22

+ 4:17 Төрүт. 17:5, Ин 5:21

+ 4:18 Төрүт. 15:5

* 4:19 «Этим-сииним эмэхсийбитэ ыраатта,.. кыаҕа суох», – дии санаабатаҕа – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «этэ-сиинэ эмэхсийбитин өйдүүрэ».

+ 4:19 Төрүт. 17:17, Евр 11:12, Төрүт. 18:11

+ 4:22 Төрүт. 15:6

+ 4:24 1 Кор 9:9-10, Рим 10:9

+ 4:25 Мф 20:28, Гал 1:4, 2 Кор 5:21

+ 5:1 Гал 3:28

+ 5:2 Рим 8:17, Эф 3:16, Флп 3:21

+ 5:3 Мф 5:11-12, 2 Кор 12:10, Иак 1:3-4

+ 5:5 Апос 2:17, Тит 3:6

+ 5:8 Ин 3:16, 1 Ин 4:10

+ 5:9 Рим 3:25, Мф 3:7, 1 Фес 1:10

+ 5:10 2 Кор 5:18-20, Эф 2:16, Кол 1:20-21

+ 5:12 Төрүт. 3:6, Иак 1:15, Рим 6:23, Рим 3:9, Эф 2:3

+ 5:13 Рим 3:20

+ 5:14 1 Кор 15:45

+ 5:15 1 Кор 15:21, 2 Кор 5:14

+ 5:17 Арыл 22:5

+ 5:18 Ин 12:32

+ 5:19 Евр 5:8

+ 5:20 Гал 3:19

+ 5:21 Ин 1:17

+ 6:2 1 Пет 2:24, Гал 2:19, Гал 5:24, Кол 2:20, Кол 3:3

+ 6:4 1 Пет 3:21, Гал 3:27, 2 Кор 5:17, Эф 4:24, Кол 2:12, Кол 3:10

+ 6:5 2 Кор 4:10, Флп 3:10

+ 6:6 Гал 2:19-20, Гал 5:24, Гал 6:14

+ 6:7 1 Пет 4:1

+ 6:8 2 Тим 2:11, Арыл 20:4

+ 6:9 Рим 14:9, Арыл 1:18

+ 6:10 Евр 7:27

* 6:11 Айыы Тойоммутун – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 6:12 Саал 18:14

+ 6:13 Кол 3:5, Рим 12:1

+ 6:16 Ин 8:34

+ 6:18 Ин 8:32, Ин 8:34, Иак 2:12, 1 Пет 2:16, 1 Кор 7:22, 2 Кор 3:17, Гал 5:1

+ 6:22 1 Кор 7:22

+ 6:23 Иак 1:15, Рим 5:12

+ 7:2 1 Кор 7:39

+ 7:3 Мф 5:32

+ 7:4 Гал 5:22, Эф 5:19, Гал 2:19, Гал 5:18, Эф 2:15, Кол 2:14

+ 7:6 Рим 6:4

+ 7:7 Рим 3:20, Рим 4:15, Тахсыы 20:17

+ 7:8 1 Кор 15:56

+ 7:12 Саал 18:8-9

+ 7:15 Гал 5:17

+ 7:16 1 Тим 1:8

+ 7:18 Төрүт. 6:5, Саал 50:5

+ 7:19 Гал 5:17

+ 7:22 Саал 1:2

+ 7:23 1 Пет 2:11, Гал 5:17

* 8:1 Сатарыйбыт айылҕаларынан олорбокко, Тыын ыйарынан олорор дьон – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 8:2 1 Кор 15:45

+ 8:3 Евр 7:18, Флп 2:7, 2 Кор 5:21

+ 8:4 Гал 5:16, Гал 5:25

+ 8:5 Гал 5:19-25

+ 8:7 Иак 4:4, 1 Кор 2:14

+ 8:9 1 Кор 3:16, 1 Кор 6:19, 2 Кор 6:16, 1 Ин 3:24, 1 Пет 1:11, Иуд 1:19

+ 8:11 Ин 5:21, Апос 2:24

+ 8:13 Кол 3:5,

+ 8:14 Мф 5:9, Ин 1:12, 1 Ин 3:1, 1 Ин 5:1

+ 8:15 2 Тим 1:7, 1 Кор 2:12

+ 8:16 1 Ин 3:2, Гал 3:26, Эф 1:5, 1 Ин 3:24, 2 Кор 1:22, Эф 1:13

+ 8:17 Гал 3:29, Гал 4:7, Эф 3:6, Тит 3:7, 2 Кор 1:5, Флп 3:10, Кол 1:24, 1 Пет 5:1, Рим 5:2, Эф 3:16, Флп 3:21

+ 8:18 2 Кор 4:17

+ 8:20 Төрүт. 3:17-19, Экклесиаст 1:2

+ 8:23 2 Кор 5:2, Гал 5:5

+ 8:24 2 Кор 4:18, Евр 11:1

* 8:27 Сибэтиэйдэр – Таҥара дьоно.

+ 8:27 Аман өһө 21:2,

+ 8:29 Мф 28:10, Ин 20:17, Кол 1:15, Евр 2:11, 1 Ин 3:2, 2 Кор 3:18, Флп 3:21

+ 8:30 Ин 17:22

+ 8:31 Саал 117:6

+ 8:32 Ин 3:16

+ 8:33 Мк 13:20, Лк 18:7, Кол 3:12, Тит 1:1,

+ 8:34 Саал 109:1, Мк 16:19, Апос 7:55-56, 1 Ин 2:1, Рим 8:34, Евр 7:25

* 8:35 Таҥара – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Христос».

+ 8:36 Саал 43:23, 1 Кор 4:9

+ 8:37 Ин 16:33, 1 Кор 15:57

+ 8:38 1 Пет 3:22, 1 Кор 15:24, Эф 1:21

+ 9:1 2 Кор 11:10, 1 Тим 2:7, Рим 1:9, Флп 1:8

+ 9:3 1 Кор 16:22, Гал 1:8

+ 9:6 Рим 3:3, Ин 1:47, Рим 2:28

+ 9:7 Төрүт. 21:12, Евр 11:17

+ 9:8 Гал 4:23, Гал 4:28

+ 9:9 Төрүт. 18:10

+ 9:10 Төрүт. 25:21

+ 9:11 Төрүт. 25:23

+ 9:15 Тахсыы 33:19

+ 9:17 Тахсыы 9:16

+ 9:19 Рим 3:7

+ 9:20 Экклесиаст 6:10,

+ 9:21 2 Тим 2:20

+ 9:22 Аман өһө 16:4

+ 9:24 Рим 3:29

+ 9:25 1 Пет 2:10

* 9:29 Айыы Тойон Саваоф – Иак 5:4 быһаарыытын көр.

+ 9:30 Гал 2:16, Гал 3:24

+ 9:31 Гал 5:4, Рим 11:7, Флп 3:9

* 9:32 Сокуон дьайыыларын – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «дьайыылары».

+ 9:33 1 Пет 2:6-8, Рим 10:11

* 10:1 Израиль быыһаныыта – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «кинилэр быыһаныылара».

+ 10:2 Апос 21:20

+ 10:3 Рим 1:17, Рим 3:21

+ 10:4 Мф 5:17, Гал 3:24

+ 10:5 Гал 3:12, Флп 3:9

+ 10:7 Арыл 9:1

+ 10:9 Мф 10:32, Лк 12:8, Мк 16:16, Апос 16:31

+ 10:11 1 Пет 2:6, Рим 9:33

+ 10:12 Апос 10:34-36, Рим 3:29

+ 10:13 Апос 2:21

+ 10:14 Апос 8:31

* 10:15 Эйэҕэ – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 10:16 Ин 12:38

* 10:17 Таҥара тылын – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Христос тылын».

+ 10:17 Гал 3:2

+ 10:18 Саал 18:5

+ 11:1 2 Кор 11:22, Флп 3:5

+ 11:2 Саал 93:4

+ 11:5 Рим 9:27

* 11:6 Оттон бэйэҥ үтүө дьайыыгынан буоллаҕына, ол аата Таҥара үтүөтүнэн буолбатах, онтон атын эбитэ буоллар, эн үтүө дьайыыҥ хайыы-үйэ үтүөнэн ааттаныа суоҕа этэ – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 11:7 Рим 9:31

+ 11:10 Саал 68:23-24

+ 11:13 Апос 9:15, Рим 15:16

+ 11:15 Лк 15:24, Эф 2:1, Эф 2:5, Кол 2:13, Арыл 3:1

+ 11:17 Ин 15:5

+ 11:21 1 Кор 10:12

+ 11:30 Эф 2:2, Кол 1:21, Тит 3:3

+ 11:33 Кол 2:3, Саал 35:7, Саал 138:6

+ 11:34 1 Кор 2:16

+ 11:36 1 Кор 8:6, Кол 1:16, Евр 2:10, 2 Пет 3:18, Эф 3:21

+ 12:1 Рим 6:13

+ 12:2 Эф 5:17, 1 Фес 4:3, 2 Кор 4:16, Эф 4:23

+ 12:3 Эф 3:2, Экклесиаст 7:16

+ 12:4 1 Кор 12:12-14, Эф 4:16

+ 12:5 1 Кор 10:17, 1 Кор 12:27, Эф 4:25

+ 12:6 1 Пет 4:10, 1 Кор 12:4

+ 12:7 1 Кор 12:5

+ 12:8 1 Тим 5:17, 2 Кор 9:7

+ 12:9 1 Пет 1:22, 1 Тим 1:5, Саал 96:10,

+ 12:10 Ин 13:34, 1 Пет 1:22, 2 Пет 1:7, 1 Фес 4:9, Евр 13:1, Флп 2:3

+ 12:12 Лк 18:1, Лк 21:36, Эф 6:18, Кол 4:2, 1 Фес 5:17

+ 12:13 Рим 15:25, 1 Кор 16:1, 1 Тим 6:18

+ 12:14 Мф 5:44, 1 Пет 3:9

+ 12:15 1 Кор 12:26

+ 12:16 1 Пет 3:8, Флп 2:2

+ 12:17 1 Пет 3:9, 1 Фес 5:15

+ 12:18 Мк 9:50, 2 Кор 13:11, 1 Фес 5:13

+ 12:19 Аман өһө 20:22, Евр 10:30

+ 12:20 Аман өһө 25:21-22, Мф 5:44, Аман өһө 25:21-22

+ 13:1 1 Пет 2:13, Тит 3:1

+ 13:4 1 Пет 2:14,

+ 13:7 1 Пет 2:17, Мф 17:27, Мф 22:21, Мк 12:17

+ 13:8 Ин 13:34

* 13:9 Сымыйанан туоһулаама – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 13:9 Тахсыы 20:13-17,

+ 13:10 Ин 14:15

* 13:11 Утуйбут уубутуттан уһуктар чааспыт – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «утуйбут уугутуттан уһуктар чааскыт».

+ 13:11 Эф 5:14

+ 13:12 Ин 1:9, Ин 8:12, 1 Ин 2:8, Эф 5:8, 1 Фес 5:5, Эф 5:11, Эф 6:11, 1 Фес 5:8

+ 13:13 1 Фес 4:12

+ 13:14 Гал 3:27, Иак 4:1, 1 Пет 2:11, Рим 7:23, Гал 5:16, Гал 5:24

+ 14:1 Рим 15:1, 1 Кор 8:9-11, 1 Кор 9:22

+ 14:2 1 Тим 4:3

+ 14:3 Кол 2:16

* 14:4 Таҥара – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Айыы Тойон».

+ 14:4 Мф 7:1, Иак 4:11

+ 14:5 Гал 4:10, Кол 2:16

+ 14:6 Мф 15:36, 1 Кор 10:30-31

+ 14:7 Рим 6:2, Рим 6:7, Гал 5:24, Кол 3:3

+ 14:8 1 Пет 4:2, Гал 2:20, 2 Кор 5:15, Флп 1:20

+ 14:9 1 Фес 5:10

* 14:10 Христос – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Таҥара».

+ 14:10 Мф 7:1, Лк 6:37, 2 Кор 5:10

+ 14:11 Флп 2:10-11

+ 14:12 Мф 12:36, Мф 25:19, Гал 6:5

+ 14:13 Мф 7:1

+ 14:14 Мк 7:15-16, Апос 10:15, 1 Кор 8:8

+ 14:15 1 Кор 8:11

+ 14:17 Кол 2:16, Евр 9:10, Гал 5:22

+ 14:19 2 Тим 2:22

+ 14:20 Тит 1:15, 1 Кор 8:9-13

+ 14:24 Эф 1:9, Кол 1:26

+ 14:25 Кол 4:3-4

* 14:24-26Сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу кэрчик 16 түһүмэх бүтүүтүгэр баар.

+ 14:26 Иуд 1:24-25

+ 15:1 Рим 14:1, Гал 6:2

+ 15:2 Флп 2:4-5

+ 15:3 Флп 2:5, Флп 2:8, Саал 68:10

+ 15:4 Рим 4:23-24

+ 15:5 Рим 12:16

+ 15:9 Рим 3:29, Саал 17:50

+ 15:11 Саал 116:1

+ 15:16 Апос 9:15, Рим 11:13

+ 15:19 Апос 15:12, 2 Кор 12:12

+ 15:20 1 Кор 3:10-11

+ 15:22 Рим 1:13, 1 Фес 2:18

+ 15:23 Апос 19:21

* 15:24 Испанияҕа сылдьан баран – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Испанияҕа баран иһэн».

+ 15:25 Апос 24:17, 1 Кор 16:3, 2 Кор 9:1

+ 15:26 Апос 19:21, 2 Кор 8:4

+ 15:27 1 Кор 9:11

* 15:29 Христос Евангелиетын алгыһын – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Христос алгыһын».

+ 15:31 2 Кор 1:10-11, 2 Фес 3:2

+ 15:32 Рим 1:10

* 15:33 Аминь – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох, ол оннугар 14:24-26 кэрчик киирбит.

+ 15:33 2 Кор 13:11, Флп 4:9, 1 Фес 5:23, 2 Фес 3:16, Евр 13:20

+ 16:1 Апос 18:18

+ 16:2 Флп 2:29

+ 16:3 Апос 18:2, 1 Кор 16:19, 2 Тим 4:19

+ 16:5 Кол 4:15

* 16:7 Юнияҕа – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Юнийга».

+ 16:13 Мк 15:21

* 16:15 Юлияҕа – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Юлийга».

+ 16:16 1 Пет 5:14, 1 Кор 16:20, 2 Кор 13:12, 1 Фес 5:26

+ 16:17 1 Тим 6:3, 2 Ин 1:10

* 16:18 Айыы Тойоммутугар Иисус Христоска – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Айыы Тойоммутугар Христоска».

+ 16:18 2 Пет 2:3, Кол 2:4

+ 16:19 Рим 1:8

* 16:20 Айыы Тойоммут Иисус Христос – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Айыы Тойоммут Иисус».

+ 16:20 Рим 15:33, Төрүт. 3:15

+ 16:21 Апос 16:1

* 16:23Сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга мантан салгыы бу сурук 14:24-26 кэрчигэ киирбит, ол оннугар 16:24 суох.

+ 16:23 1 Кор 1:14

* 1:1-2 Коринф – Пелопоннеһы кытта Грецияны холбуур, Коринф билиитигэр турар порт куората. Биһиги эрабыт 1 үйэтигэр араас омуктар, чуолаан римляннар, гректэр, еврейдэр олорбут үрдүк сайдыылаах куораттара.

+ 1:2 Апос 18:1-17, Рим 1:7

+ 1:5 2 Кор 8:7, 2 Кор 9:11

+ 1:7 Лк 17:30, 1 Фес 3:13, 1 Фес 4:16-18, Флп 3:20

+ 1:8 Флп 1:6

+ 1:9 Ин 17:21, 1 Ин 1:3, 1 Фес 5:24, 2 Фес 3:3, Евр 10:23

+ 1:10 1 Кор 11:18

+ 1:11 1 Кор 3:3

+ 1:12 Апос 18:24, Апос 19:1, 1 Кор 3:4-5, 1 Кор 4:6, 1 Кор 6:12, Тит 3:13, Ин 1:42

* 1:13 Ама Христос хас да бөлөххө хайынна дуо? – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «хас да бөлөх буола хайдыбатаҕа».

+ 1:13 Эф 4:4-5

* 1:14 Таҥараҕа – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Таҥарабар».

+ 1:14 Апос 18:8, Рим 16:23

+ 1:16 1 Кор 16:15

+ 1:17 2 Кор 10:10

+ 1:18 1 Кор 2:1, 2 Кор 2:15, Рим 1:16

+ 1:20 Аман өһө 21:30, Рим 1:22, 1 Кор 3:19

+ 1:22 Мф 12:38, Мк 8:11, Ин 2:18, Ин 4:48, Ин 6:30

+ 1:23 Гал 5:11

+ 1:24 1 Кор 2:7, Кол 2:3

+ 1:28 Иак 2:5

+ 1:29 Рим 3:27, Эф 2:9

+ 1:30 Эф 1:7, Флп 3:9

+ 1:31 2 Кор 10:17

* 2:1 Таҥара туһунан кэрэһилии – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Таҥара кистэлэҥин биллэрэ кэлэрбэр».

+ 2:1 1 Кор 1:18, 2 Кор 2:15

+ 2:2 Гал 6:14

+ 2:3 2 Кор 11:30, 2 Кор 12:5, Гал 4:13

+ 2:4 1 Кор 4:20

+ 2:5 2 Кор 4:7, 2 Кор 6:7

+ 2:6 Флп 3:15

+ 2:7 Кол 2:3

+ 2:8 Ин 7:48, Апос 13:27

+ 2:10 Мф 16:17, 1 Ин 2:20

+ 2:11 Аман өһө 20:27

+ 2:12 Рим 8:15

* 2:13 Духуобунайы духуобунайдык – эбэтэр «духуобунайы духуобунай дьоҥҥо быһаарабыт»; «духуобунай суоллары атын духуобунай суоллары кытта тэҥниибит».

+ 2:13 2 Кор 1:12, Ин 6:45

+ 2:14 Ин 14:17, Рим 8:7

+ 2:16 Рим 11:34

* 3:2-3 Тыл тылгытыгар киирсибэт – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 3:2 1 Пет 2:2, Евр 5:13

+ 3:3 1 Кор 1:10-11, Гал 5:19-20

+ 3:5 Апос 18:24, Апос 19:1, 1 Кор 1:12, 1 Кор 4:6, 1 Кор 16:12, Эф 3:7, Кол 1:25

+ 3:6 Апос 18:4-11, Апос 18:27-28, Ин 4:36-38

+ 3:7 Гал 6:3

+ 3:8 Мф 16:27, 2 Ин 1:8

+ 3:9 2 Кор 6:1, Эф 2:20-22

+ 3:10 Рим 15:20

+ 3:11 Эф 2:20, Кол 2:7, Арыл 21:14

+ 3:13 1 Кор 1:7, 1 Кор 4:5, 1 Пет 1:7

+ 3:16 Рим 8:9, 1 Кор 6:19, 2 Кор 6:16

+ 3:17 Эф 2:21

+ 3:19 Аман өһө 21:30, 1 Кор 1:20,

+ 3:20 Саал 93:10-11

+ 3:23 2 Кор 10:7, Гал 3:29

+ 4:4 Апос 23:1,

+ 4:5 Мф 7:1, Рим 2:1, Экклесиаст 12:14, 2 Кор 10:18

+ 4:6 Апос 18:24, Апос 19:1, 1 Кор 1:12, 1 Кор 3:5

+ 4:7 Ин 3:27

+ 4:8 Арыл 3:17

+ 4:9 Рим 8:36

+ 4:10 2 Кор 11:19, 2 Кор 13:9

+ 4:11 2 Кор 11:27, Флп 4:12

+ 4:12 Апос 18:3, Мф 5:44, 1 Пет 3:9, Рим 12:14

+ 4:14 2 Кор 6:13

+ 4:15 Флм 1:10

+ 4:16 1 Кор 11:1, 1 Фес 3:7, 2 Фес 3:7

* 4:17 Христоһу – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Христос Иисуһу».

+ 4:17 Апос 16:1, 1 Кор 16:10, 1 Тим 1:2

+ 4:19 1 Кор 11:34, 1 Кор 16:5, 2 Кор 1:15-16

+ 4:20 1 Кор 2:4

+ 4:21 2 Кор 10:2, 2 Кор 13:2

+ 5:1 2 Кор 12:21,

* 5:3-4 Айыы Тойоммут Иисус Христос – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Айыы Тойоммут Иисус».

+ 5:3 Кол 2:5

* 5:5 Айыы Тойоммут Иисус Христос Күнүгэр – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Айыы Тойон Күнүгэр».

+ 5:5 2 Кор 2:6, 1 Тим 1:20, Аман өһө 23:14

+ 5:6 Мф 13:33, Лк 13:21, Гал 5:9

+ 5:7 Тахсыы 12:15,

+ 5:8 Мк 8:15, Лк 12:1

+ 5:9 Эф 5:11, 2 Фес 3:14

+ 5:11 2 Фес 3:6

+ 5:12 Мк 4:11,

* 6:1 Сибэтиэйдэр – Таҥара дьоно.

+ 6:1 Мф 18:17

+ 6:2 Мф 19:28

+ 6:5 1 Кор 15:34

+ 6:7 Мф 5:39-40

+ 6:9 Гал 5:21, Эф 5:5, Тахсыы 20:14, Евр 13:4

+ 6:10 Мк 7:21-23, Гал 5:19-21

+ 6:11 Эф 2:2, Ин 13:8, Эф 5:26, Тит 3:5, Евр 10:22

+ 6:12 1 Кор 10:23

+ 6:15 Эф 5:30

+ 6:16 Төрүт. 2:24, Мк 10:7-8, Эф 5:31

+ 6:17 Эф 4:4

+ 6:18 Гал 5:19, Эф 5:3, 1 Фес 4:3

+ 6:19 Рим 14:7

* 6:20 Онон эккитин-сииҥҥитин, дууһаҕытын – бүтүн бэйэҕитин Таҥара бас билэрин быһыытынан, эккитинэн да, дууһаҕытынан да Таҥараны албан аатырдар гына олоруҥ – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «онон эккитинэн-сииҥҥитинэн Таҥараны албан аатырдар курдук олоруҥ».

+ 6:20 2 Пет 2:1, 1 Кор 7:23

+ 7:3 Тахсыы 21:10

* 7:5 Поһу тутуһар – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 7:5 Тахсыы 19:15, Мф 4:3, 1 Фес 3:5

+ 7:6 2 Кор 8:8

+ 7:7 Мф 19:11-12, 1 Кор 12:4, 1 Пет 4:10

+ 7:9 1 Тим 5:14

+ 7:10 Мк 10:9

+ 7:11 Мк 10:11

* 7:15 Биһигини – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «эһигини».

+ 7:16 1 Пет 3:1

+ 7:18 Апос 15:1-2, Гал 5:2

+ 7:19 Рим 2:28-29, Гал 3:28, Гал 5:6, Кол 3:11

+ 7:22 Ин 8:32, Иак 2:12, 1 Пет 2:16, Рим 6:18, 2 Кор 3:17, Гал 5:1, Флм 1:16, Рим 6:22

+ 7:23 1 Кор 6:20,

+ 7:25 2 Кор 8:10-11

+ 7:30 2 Кор 6:10

+ 7:31 1 Пет 4:7, 1 Ин 2:17

+ 7:32 Мф 6:25, Лк 10:41

* 7:32-33 Сулумах… түбүгүрэр. Эрдээх дьахтар уонна эргэ бара илик кыыс туспалаахтар – эбэтэр «Сулумах… түбүгүрэр. Инньэ гынан икки аҥыы тардыстар».

* 7:36-38 Кыыһа – эбэтэр «кэпсэтиилээх кыыһа». Оччоҕо маннык тылбаастыахха сөп: «Кэпсэтиилээх кыыһа сааһын сиппитин үрдүнэн кинини ылбакка сылдьарын сиэрэ суох суол диир, имэҥнээх санаатын кыана туттубат киһи бэйэтэ хайдах саныырынан быһаарыннын; аньыы буолуо суоҕа, ол кыыһын ойох ыллын. 37 Оттон сүрэҕэр халбаҥнаабат бигэ быһаарыныыны ылыммыт киһи, ким да кинини күһэйбэт, бэйэтэ эмиэ баҕа санаатын кыана туттар буолан, чиҥник быһаарынан ойох ылбаттыы санаммыт буоллаҕына, сөпкө быһаарынар. 38 Ол аата кэпсэтиилээх кыыһын кытта ыал буолар киһи сөпкө гынар, оттон кыыһы кэргэн ылбаттыы, ырааһын сүтэрбэттии, санаммыт киһи быһаарыныыта өссө ордук».

+ 7:38 Евр 13:4

+ 7:39 Рим 7:2

+ 8:1 Апос 15:20, Апос 15:29, 1 Кор 13:4-13

+ 8:2 Гал 6:3

+ 8:3 Гал 4:9

+ 8:6 Эф 4:6, Ин 1:3, Рим 11:36, Кол 1:16, Евр 1:2

+ 8:7 1 Кор 10:28-29

+ 8:8 Мк 7:19, Апос 10:12-15, Рим 14:14

+ 8:10 Рим 14:1, Апос 15:29, 1 Кор 10:19, Арыл 2:14

+ 8:11 Рим 14:15

+ 8:13 Рим 14:21

+ 9:1 1 Фес 2:6-7, Флм 1:8, Апос 9:3-6

+ 9:4 2 Фес 3:8-9

+ 9:5 Мк 6:3, Ин 2:12, Ин 7:3, Апос 1:14, 1 Кор 9:5, Гал 1:19, Мк 1:30

+ 9:6 Апос 4:36, Апос 13:2, Апос 15:36, Гал 2:9

+ 9:7 2 Кор 10:4, 2 Тим 2:3, Аман өһө 27:18

+ 9:9 1 Тим 5:18

+ 9:10 Рим 4:23-24, 2 Тим 2:6

+ 9:11 Рим 15:27, Гал 6:6

+ 9:14 Лк 10:7, 1 Тим 5:18

+ 9:15 Апос 18:3

+ 9:16 Рим 1:14

+ 9:17 Гал 2:7

+ 9:18 2 Кор 11:7, 2 Кор 11:9

+ 9:19 2 Кор 4:5

* 9:20 Иудей кэриэтэ – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу кэнниттэн «төһө да Сокуоҥҥа бас бэриммэтэрбин» диэн тыллар бааллар.

+ 9:20 Апос 16:3, Апос 21:23-26

+ 9:21 Рим 2:12, Рим 2:14, Гал 2:3

+ 9:22 2 Кор 11:29, 1 Кор 10:33

+ 9:24 Гал 5:7

+ 9:25 1 Пет 5:4, Флп 3:14, 2 Тим 2:5

+ 10:1 Тахсыы 13:21, Тахсыы 14:22

+ 10:3 Тахсыы 16:15, Тахсыы 16:35,

+ 10:6 Саал 77:18

+ 10:7 Тахсыы 32:6

* 10:9 Христоһу – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Айыы Тойону».

+ 10:9 Саал 94:9,

+ 10:11 Рим 4:23

+ 10:12 Рим 11:20-21

+ 10:13 1 Кор 1:9, Саал 33:20, 2 Пет 2:9

+ 10:14 1 Ин 5:21

+ 10:16 Мк 14:22-23, Ин 6:51, 1 Кор 11:23-26

+ 10:17 Рим 12:5, 1 Кор 12:12-13, Эф 4:25

+ 10:19 Апос 15:29, 1 Кор 8:4, Арыл 2:14

+ 10:20 Саал 105:37

+ 10:21 2 Кор 6:15

+ 10:22 Экклесиаст 6:10

+ 10:23 1 Кор 6:12

+ 10:24 1 Кор 13:5, Флп 2:21

+ 10:25 1 Кор 8:7

+ 10:26 Саал 23:1

+ 10:27 Лк 10:8

* 10:28 «Сир уонна сир үрдүгэр баар барыта Айыы Тойон киэнэ» – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 10:30 Рим 14:6

+ 10:31 Кол 3:17

+ 10:32 1 Кор 8:13, Рим 14:13

+ 10:33 1 Кор 9:22, 2 Кор 12:14

+ 11:1 1 Кор 4:16, 1 Фес 1:6, 2 Фес 3:7

* 11:2 Бырааттарыам – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 11:3 Эф 1:22, Эф 4:15, Төрүт. 3:16, Эф 5:23, Ин 14:28, 1 Кор 15:24

+ 11:5 Лк 2:36, Апос 21:9

+ 11:7 Төрүт. 1:26

+ 11:8 Төрүт. 2:21-23

+ 11:9 Төрүт. 2:18

+ 11:11 Гал 3:28

+ 11:18 1 Кор 1:10-12

+ 11:19 1 Ин 2:19

+ 11:22 Аман өһө 17:5

+ 11:23 Гал 1:12

* 11:24 Маны ылан сиэҥ – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 11:24 Лк 22:19

+ 11:25 Лк 22:20

+ 11:27 Ин 6:53-56

* 11:29 Бэйэтин тургутунан көрбөккө – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

* 11:29 Айыы Тойон Этигэр уонна Хааныгар суолта биэрбэккэ – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Эккэ уонна Хааҥҥа суолта биэрбэккэ».

+ 11:32 Аман өһө 3:12

+ 12:1 1 Кор 14:1

+ 12:2 Эф 2:12

* 12:3 Анафема (грек.) – кырыыска турдун.

+ 12:3 1 Ин 4:2-3

+ 12:4 Рим 12:6, Эф 4:4-6

+ 12:5 Рим 12:7

+ 12:6 Флп 2:13

* 12:9 Ол Тыын – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «биир Тыын».

+ 12:9 Мф 17:20, 1 Кор 13:2

+ 12:10 Мк 16:17, Апос 2:4, Апос 10:46, 1 Кор 14:2

* 12:12 Биир – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 12:12 Рим 12:5, 1 Кор 10:17, Эф 4:25

+ 12:13 Гал 5:6, Эф 2:14, Кол 3:11

+ 12:26 Рим 12:15

+ 12:27 Рим 12:5, Эф 1:23, Эф 4:12, Кол 1:18, Кол 1:24

+ 12:28 Апос 11:27, Эф 4:11

+ 12:31 1 Кор 14:1, 1 Кор 14:39

+ 13:2 Апос 2:18, Мф 17:20, Мк 11:23, 1 Кор 12:9

* 13:3 Эппин-сииммин уокка уматтара биэрэн да бараммын – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «хайҕанаары, эппин-сииммин биэрэн да баран».

+ 13:11 Эф 4:14

+ 13:12 Мф 5:8, 1 Ин 3:2, 1 Кор 8:3, Гал 4:9

+ 14:1 1 Кор 16:14, 1 Кор 12:1

+ 14:15 Иак 5:13, Эф 5:19

+ 14:16 2 Кор 1:20, Арыл 3:14

+ 14:20 Эф 4:14, Мф 18:3, 1 Кор 2:6

+ 14:22 Апос 2:6

+ 14:23 Апос 2:13

+ 14:26 2 Кор 12:19, 2 Кор 13:10

+ 14:29 1 Ин 4:1, 1 Фес 5:20-21

+ 14:34 1 Тим 2:11-12, Төрүт. 3:16, 1 Пет 3:1, Эф 5:22, Кол 3:18

* 14:38 Оттон ким өйдөөбөт, ол өйдөөбөтүн даҕаны – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «оттон ким эмэ ылыммат буоллаҕына, кинини эмиэ ылымматыннар».

+ 14:39 1 Кор 12:31, 1 Кор 14:1

+ 14:40 Кол 2:5

+ 15:2 Гал 3:4

+ 15:3 Лк 24:27

+ 15:4 Саал 15:10,

+ 15:5 Лк 24:34, Лк 24:36

+ 15:7 Апос 12:17, Лк 24:50, Апос 1:3-4

+ 15:8 2 Кор 12:11

+ 15:9 Эф 3:7-8, Апос 8:3

+ 15:10 2 Кор 11:23, Кол 1:29

+ 15:12 Апос 23:8, 2 Тим 2:18

* 15:14 Эһиги эмиэ халтайга итэҕэйэҕит – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «биһиги эмиэ халтайга итэҕэйэбит».

+ 15:17 Рим 4:25

+ 15:18 1 Фес 4:16, Арыл 14:13

+ 15:20 1 Фес 4:14, 2 Тим 2:8, Апос 26:23, Кол 1:18, Арыл 1:5

+ 15:21 Рим 5:12-18

+ 15:23 1 Фес 4:16

+ 15:24 1 Пет 3:22, Рим 8:38, Эф 1:21, Лк 1:33, Арыл 11:15

+ 15:25 Саал 109:1, Евр 2:8

+ 15:27 Саал 8:7, Эф 1:22

+ 15:28 Ин 14:28, Эф 1:23, Кол 3:11

+ 15:30 2 Кор 11:26

+ 15:31 1 Фес 2:19

* 15:33Грек суруйааччыта Менандр «Таис» диэн комедиятыттан (б. э. иннинээҕи 3 үйэ).

+ 15:34 1 Кор 6:5

+ 15:36 Ин 12:24

+ 15:42 Флп 3:21, Кол 3:1

+ 15:45 Төрүт. 2:7

* 15:47 Айыы Тойон – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 15:47 Төрүт. 2:7, Ин 3:13, Ин 6:38

+ 15:49 Төрүт. 5:3

* 15:51-52 Бука бары өлөр буолбатахпыт – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «биһиги бука бары өлүөхпүт, ол гынан баран бука бары уларыйар буолбатахпыт».

+ 15:51 Флп 3:21

+ 15:52 Мф 24:31, 1 Фес 4:16, Арыл 11:15, 1 Фес 4:15, Флп 3:21

+ 15:53 2 Кор 5:2-4

* 15:55Сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Өлөр өлүү! Ханна баарый эн кыайыыҥ? Өлөр өлүү! Ханна баарый эн өргөһүҥ?» эбэтэр «Үтүгэн түгэҕэ! Ханна баарый эн өргөһүҥ?»

+ 15:55 2 Тим 1:10, Евр 2:14-15

+ 15:56 Рим 4:15, Рим 7:8

+ 15:57 Рим 8:37

+ 16:1 Апос 24:17, Рим 15:25-28, Гал 2:10

+ 16:2 Апос 20:7, Арыл 1:10, 2 Кор 8:3, 2 Кор 9:3

+ 16:3 Апос 18:27, 2 Кор 3:1, Апос 24:17, Рим 15:25-28

+ 16:5 Апос 19:21, 2 Кор 1:16

+ 16:8 Тахсыы 23:16, Тахсыы 34:22, Апос 2:1

+ 16:10 Апос 16:1, 1 Кор 4:17

+ 16:12 Апос 18:24, Апос 19:1, 1 Кор 1:12, 1 Кор 3:5, 1 Кор 4:6

+ 16:13 Мф 25:13, 2 Фес 2:15

+ 16:14 1 Кор 14:1

+ 16:15 1 Кор 1:16

+ 16:16 Флп 2:29, 1 Фес 5:12-13, 1 Тим 5:17

+ 16:19 Апос 18:2, Рим 16:3, 2 Тим 4:19

+ 16:20 Рим 16:16

+ 16:21 Гал 6:11, Кол 4:18, 2 Фес 3:17, Флм 1:19

* 16:22 Маран-афа! (арамей.) – «кэл, Айыы Тойон» эбэтэр «Айыы Тойон кэллэ».

+ 16:22 Рим 9:3, Гал 1:8, Арыл 22:20

* 16:24 Аминь – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

* 1:1 Сибэтиэйдэр – Таҥара дьоно.

+ 1:1 Апос 18:1-17

+ 1:3 1 Пет 1:3, Эф 1:3

+ 1:5 Рим 8:17, Флп 3:10, Кол 1:24

* 1:6Сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Биһиги эрэйдэнэр да буоллахпытына, эһиги бөҕөргүүргүт, быыһанаргыт туһугар эрэйдэнэбит; оттон Таҥара биһигини бөҕөргөттөҕүнэ, эһиги эмиэ бөҕөргүүгүт, биһиги тулуйар эрэйбитин эрдээхтик тулуйарга күүс ылаҕыт».

+ 1:6 2 Тим 2:10

+ 1:8 Апос 19:23, 1 Кор 15:32

+ 1:9 2 Кор 4:14

+ 1:10 Апос 12:11, Апос 14:19-20, Апос 21:32-33, Апос 27:44

+ 1:11 Рим 15:31, 2 Фес 3:2, Апос 12:5, Эф 6:18

+ 1:12 Апос 23:1, 2 Тим 1:3, 1 Кор 2:4, 1 Кор 2:13

+ 1:13 1 Кор 1:8, 1 Фес 4:16-18, 1 Фес 2:19-20

+ 1:15 1 Кор 4:19

+ 1:16 Апос 19:21, 1 Кор 16:5

+ 1:18 1 Кор 1:9

+ 1:19 Апос 15:22, Апос 16:1

+ 1:20 1 Кор 14:16, Арыл 3:14

+ 1:22 2 Кор 5:5, Евр 6:11, Эф 1:13

+ 1:23 Рим 1:9, Гал 1:20, Флп 1:8, 1 Фес 2:5

+ 2:2 2 Кор 7:8

+ 2:4 2 Кор 7:12

+ 2:6 1 Кор 5:4-5

+ 2:11 1 Пет 5:8

+ 2:12 Апос 16:8, Апос 20:6

+ 2:13 2 Кор 7:6, 2 Кор 8:6, 2 Кор 12:18

+ 2:14 Кол 2:15

+ 2:15 1 Кор 1:18, Төрүт. 8:21, Тахсыы 29:18, Эф 5:2, Флп 4:18

* 2:17 Үгүстэр – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «атыттар».

+ 3:1 Апос 18:27, 1 Кор 16:3

* 3:2 Биһиги – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «эһиги».

+ 3:3 Тахсыы 24:12, Тахсыы 31:18,

+ 3:6 Лк 22:20, Эф 3:7, Кол 1:23, Рим 2:27, Ин 6:63

+ 3:7 Тахсыы 34:29-35

+ 3:14 Мк 6:52, Апос 15:21

+ 3:16 Тахсыы 34:34

+ 3:17 Ин 4:24, Ин 8:32, Иак 2:12, 1 Пет 2:16, Рим 6:18, 1 Кор 7:22, Гал 5:1

+ 3:18 1 Ин 3:2, Рим 8:29, Флп 3:21

+ 4:1 2 Кор 3:6

+ 4:2 2 Кор 2:17, 1 Фес 2:3

+ 4:3 2 Кор 3:14, 2 Кор 2:15

+ 4:4 Ин 12:31, Кол 1:15, Евр 1:3

+ 4:5 Мк 10:43, 1 Кор 9:19

+ 4:6 Төрүт. 1:3

+ 4:7 Рим 9:21-22, 1 Кор 2:5

+ 4:8 2 Кор 7:5

+ 4:9 Ин 15:20

* 4:10 Айыы Тойон – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 4:10 Рим 6:5

+ 4:11 2 Кор 6:9

+ 4:13 Саал 115:1

+ 4:14 1 Фес 4:14

+ 4:16 Рим 12:2, Эф 4:23

+ 4:17 Рим 8:18

+ 4:18 Рим 8:24, Евр 11:1

+ 5:2 Рим 8:23

+ 5:3 1 Кор 15:53

+ 5:5 2 Кор 1:22, Эф 1:14

+ 5:7 2 Кор 4:18

+ 5:9 Кол 1:10

+ 5:10 Экклесиаст 3:17, Экклесиаст 11:9, Экклесиаст 12:14, Мф 25:31-32, Апос 10:42, Рим 14:10

+ 5:11 2 Кор 4:2

+ 5:12 2 Кор 3:1, 2 Кор 11:16, 2 Кор 12:1

+ 5:13 Мк 3:21, 2 Кор 11:1

+ 5:14 Рим 5:15

+ 5:15 1 Пет 4:2, Рим 14:7-8

* 5:17 Барыта – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 5:17 Рим 6:4, Арыл 21:5

* 5:18 Иисус Христоһунан – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Христоһунан».

+ 5:18 Рим 5:10-11, Кол 1:20

+ 5:19 Саал 31:1-2, Рим 4:8

+ 5:20 Эф 6:20

+ 5:21 Ин 8:46, 1 Пет 2:22, 1 Ин 3:5, Евр 4:15, Рим 8:3, Рим 1:17, Рим 4:25, 1 Кор 1:30

+ 6:1 1 Кор 3:9

+ 6:4 Апос 9:16, Апос 16:23, Апос 17:5, 2 Кор 11:23-27

+ 6:7 2 Кор 10:4, Эф 6:11-17

+ 6:8 Рим 3:8

+ 6:9 2 Кор 4:11

+ 6:10 Ин 16:22, Апос 3:6

+ 6:13 1 Кор 4:14

+ 6:14 Эф 5:7, 1 Ин 1:6

* 6:15 Велиар – сороҕор «Велиал». Сатана аата.

+ 6:15 1 Кор 10:21

* 6:16 Эһиги – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «биһиги».

+ 6:16 Эф 2:21, 1 Кор 3:16-17,

+ 7:1 1 Ин 3:3

+ 7:2 Апос 20:33

+ 7:3 Флп 1:7

+ 7:4 Кол 1:24

+ 7:5 2 Кор 2:13, 2 Кор 4:8

+ 7:6 2 Кор 1:4, 2 Кор 2:13, 2 Кор 8:6, 2 Кор 12:18

+ 7:8 2 Кор 2:2-4

+ 7:10 Мф 5:4, Экклесиаст 7:3

+ 7:12 1 Кор 5:1-2, 2 Кор 2:4

+ 8:2 Мк 12:44

+ 8:3 1 Кор 16:2

+ 8:4 Рим 15:26

+ 8:6 2 Кор 2:13, 2 Кор 7:6

* 8:7 Биһиэхэ тапталгытынан – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «биһиги тапталбытынан».

+ 8:7 1 Кор 1:5

+ 8:8 1 Кор 7:6

+ 8:9 Иак 2:5, Флп 2:6-7

+ 8:10 1 Кор 7:25

+ 8:12 Мк 12:43-44, Лк 21:3

+ 8:14 Апос 4:34

+ 8:15 Тахсыы 16:18

+ 8:24 2 Кор 7:4

+ 9:1 Рим 15:25

+ 9:3 2 Кор 8:6, 1 Кор 16:2

* 9:4 Итиччэ эрэмньилээхтик хайҕаммыт – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 9:6 Аман өһө 11:24-25, Лк 6:38, Гал 6:7

+ 9:7 Тахсыы 25:2

+ 9:8 Флп 4:19

+ 9:9 Саал 111:9

+ 9:11 1 Кор 1:5

+ 9:13 Мф 5:16, 1 Пет 2:12

+ 10:1 Мф 11:29

+ 10:2 1 Кор 4:21, 2 Кор 13:2, 2 Кор 13:10

+ 10:4 2 Кор 6:7, Эф 6:11

+ 10:7 1 Кор 3:23, Гал 3:29

+ 10:8 2 Кор 13:10

+ 10:10 1 Кор 1:17

+ 10:17 1 Кор 1:31

+ 10:18 Рим 2:29, 1 Кор 4:5

+ 11:1 2 Кор 5:13

+ 11:2 Эф 5:27, Арыл 14:4

+ 11:3 Төрүт. 3:1, Төрүт. 3:4, Ин 8:44, 1 Тим 2:14

+ 11:4 Гал 1:6

+ 11:5 2 Кор 12:11

+ 11:6 1 Кор 1:17, 2 Кор 10:10

+ 11:7 1 Кор 9:18

+ 11:9 2 Кор 12:13, Флп 4:15

+ 11:10 Рим 9:1, 1 Тим 2:7

+ 11:13 Флп 1:15, Апос 20:30, 2 Пет 2:1, Арыл 2:2

+ 11:14 Гал 1:8

+ 11:15 Флп 3:19

+ 11:16 2 Кор 5:12

+ 11:18 Флп 3:3-4

+ 11:19 1 Кор 4:10

+ 11:20 Гал 2:4, Гал 4:3

+ 11:22 Рим 11:1, Флп 3:5

+ 11:23 1 Кор 15:10, 2 Кор 6:4-5

* 11:24 Биэс төгүл отут тоҕустуу таһыыры – иудей итэҕэлиттэн тэйбиттэри кымньыынан 39 охсон накаастыыллара. Уураах быһыытынан 40 охсуллуохтааҕа, ол гынан баран, таһыйааччы алҕаһыан сөп диэн, биир охсууну көҕүрэтэллэрэ.

+ 11:25 Апос 16:22-23, Апос 14:19, Апос 27:41-44

+ 11:26 Гал 2:4

+ 11:27 Апос 18:3, 1 Фес 2:9, 2 Фес 3:8, 1 Кор 4:11

+ 11:29 1 Кор 9:22

+ 11:32 Апос 9:24-25

+ 12:1 2 Кор 5:12, 2 Кор 11:16, Гал 1:12, Гал 2:2, Эф 3:3

+ 12:10 Мк 10:30, Мф 5:11-12, Рим 5:3

+ 12:11 1 Кор 15:8-9, 2 Кор 11:5

+ 12:12 Апос 15:12, Рим 15:19

+ 12:13 2 Кор 11:9

+ 12:14 2 Кор 13:1, 1 Кор 10:33

+ 12:15 Флп 2:17, Кол 1:24, 1 Фес 2:8

+ 12:16 2 Кор 11:9

+ 12:18 2 Кор 8:6, 2 Кор 8:18

+ 12:19 Рим 1:9, Рим 9:1, 1 Кор 14:26

+ 12:21 1 Кор 5:1, 1 Кор 6:18

+ 13:1 2 Кор 12:14, Мф 18:16

+ 13:4 Рим 6:4

+ 13:9 1 Кор 4:10

+ 13:10 2 Кор 10:8

+ 13:11 Мк 9:50, Рим 12:18, 1 Фес 5:13, Рим 15:33, Рим 16:16

+ 13:12 Рим 16:16, Флп 4:22

* 13:13 Аминь – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

* 1:1-2 Галатия – киин Европаттан көһөн кэлбит, кельт уонна галл омуктары кытта уруулуу галаттар олорор уобаластара.

+ 1:1 Гал 1:11-12

+ 1:2 Флп 4:21, Апос 16:6, Апос 18:23

* 1:3-4 Аҕа Таҥараттан уонна… Иисус Христос Айыы Тойоммутуттан – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Аҕа Таҥарабытыттан уонна… Иисус Христос Айыы Тойонтон».

+ 1:4 Мф 20:28, Рим 4:25, Мк 14:36

* 1:6 Христос илгэлээх үтүөтүнэн ыҥырбыт Таҥараттан – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Бэйэтин илгэлээх үтүөтүнэн ыҥырбыт Таҥараттан».

+ 1:6 Мк 4:17, Евр 6:4, 2 Кор 11:4

+ 1:7 Апос 15:24, Гал 5:10

+ 1:8 2 Кор 11:14, Рим 9:3, 1 Кор 16:22

+ 1:10 1 Фес 2:4

+ 1:12 Апос 9:6, Апос 26:16, 1 Кор 11:23

+ 1:13 Апос 26:5, Апос 8:3, Флп 3:6

+ 1:14 Мф 15:2, Мк 7:3

+ 1:15 Лк 1:15, Апос 9:15, Рим 1:5, 1 Тим 2:7

+ 1:17 Апос 9:19

+ 1:18 Ин 1:42, Апос 9:26-27

+ 1:19 Апос 12:17, Апос 15:13, Иак 1:1

+ 1:20 Рим 1:9, Рим 9:1, 2 Кор 1:23

+ 1:23 Апос 9:21

+ 2:1 Апос 4:36, 2 Кор 2:13, 2 Тим 4:10

+ 2:2 Гал 1:12, Эф 3:3, Флп 2:16

+ 2:3 Апос 16:3

+ 2:4 Апос 15:24, 2 Кор 11:26, 2 Кор 11:20, Гал 4:3, Гал 4:25

+ 2:7 Апос 9:15, 1 Кор 9:17

+ 2:9 Апос 4:36, Апос 9:27, Апос 13:2, Апос 15:36, 1 Кор 9:6

+ 2:10 Апос 24:17, Рим 15:25-28, 1 Кор 16:1

+ 2:11 Апос 11:20

+ 2:12 Апос 11:3, Апос 11:2, Апос 15:1

+ 2:14 1 Тим 5:20

+ 2:16 Гал 3:11, Апос 13:39, Рим 3:21, Гал 3:11, Саал 142:2, Рим 3:20

+ 2:19 Рим 14:8, Рим 6:6, Гал 6:14

+ 2:20 Ин 17:23

+ 3:2 Рим 10:17

+ 3:4 1 Кор 15:2

+ 3:5 1 Кор 12:10

+ 3:6 Төрүт. 15:6, Иак 2:23, Рим 4:3

+ 3:8 Рим 3:30, Төрүт. 12:3

+ 3:10 Рим 4:15,

+ 3:11 Апос 13:39, Рим 3:20, Гал 2:16, Рим 1:17, Евр 10:38

+ 3:12 Рим 10:5

+ 3:14 Апос 1:5, Апос 2:33

+ 3:16 Рим 4:13, Евр 7:6, Төрүт. 12:7, Төрүт. 17:19

* 3:17 Христос туһунан – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 3:17 Тахсыы 12:40-41

+ 3:18 Рим 4:14

+ 3:19 Рим 4:13, Рим 5:20, Апос 7:53

+ 3:20 1 Тим 2:5, Евр 8:6, Рим 3:30

+ 3:22 Рим 3:9, Рим 4:16

+ 3:24 Рим 10:4

+ 3:26 1 Ин 3:2, Рим 8:15-16, Эф 1:5

+ 3:27 Рим 6:3-4, Рим 13:14

+ 3:28 1 Кор 12:13, Эф 6:6, 1 Кор 11:11

+ 3:29 1 Кор 3:23, 2 Кор 10:7, Рим 8:17, Эф 3:6

+ 4:4 Мк 1:15, Лк 2:7, Лк 2:27

+ 4:5 Гал 3:13

* 4:6 Эһиги сүрэххитигэр – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «биһиги сүрэхпитигэр».

* 4:7 Иисус Христоһунан – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 4:9 Саал 35:11, 1 Кор 8:3, Кол 2:8, Кол 2:20, Евр 7:18

+ 4:10 Рим 14:5, Кол 2:16

+ 4:11 1 Фес 3:5

+ 4:13 1 Кор 2:3

+ 4:14 Лк 10:16, 1 Фес 2:13

+ 4:22 Төрүт. 16:5, Төрүт. 21:2

+ 4:23 Төрүт. 16:3-4, Төрүт. 17:16

+ 4:24 Тахсыы 19:1-2

+ 4:26 Евр 12:22, Арыл 21:2

+ 4:28 Рим 9:8

+ 4:29 Төрүт. 21:9

+ 4:30 Төрүт. 21:10

+ 5:1 Ин 8:32, Иак 2:12, 1 Пет 2:16, Рим 6:18, 1 Кор 7:22, 2 Кор 3:17, Гал 2:4, Гал 5:13, Апос 15:10

+ 5:2 Апос 15:1-2, 1 Кор 7:18

+ 5:3 Рим 2:25

+ 5:4 Рим 9:31

+ 5:5 Рим 8:23

+ 5:6 1 Кор 7:19, 1 Кор 12:13, Гал 6:15, Эф 2:14, Кол 3:11, Иак 2:18

+ 5:7 1 Кор 9:24

+ 5:9 Мф 13:33, Лк 13:21, 1 Кор 5:6

+ 5:10 Апос 15:24, Гал 1:7

+ 5:11 Апос 16:3, 1 Кор 1:23

+ 5:13 1 Пет 2:16, 2 Пет 2:19, 1 Кор 9:19

+ 5:14 Мф 7:12, Мф 22:40,

+ 5:16 Рим 8:4, Рим 13:14, Эф 2:3

+ 5:17 Рим 7:15, Рим 7:19, Рим 7:23

+ 5:18 Рим 7:4, Эф 2:15, Кол 2:14

+ 5:19 Мк 7:21-23, 1 Кор 3:3, 1 Кор 6:9-10, 1 Кор 6:18, Эф 5:3

+ 5:20 1 Кор 11:19

+ 5:21 1 Кор 6:9-10, Эф 5:5

+ 5:22 Эф 5:9

+ 5:23 1 Тим 1:9

* 5:24 Христос – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Христос Иисус».

+ 5:24 Иак 4:1, 1 Пет 2:11, Рим 7:23, Рим 13:14, Рим 6:2, Рим 6:6, Гал 2:19, Кол 2:20, Кол 3:3

+ 5:26 Флп 2:3

+ 6:1 1 Кор 2:15, Иак 5:19, 2 Тим 2:25, 1 Фес 5:14

+ 6:2 Рим 15:1, 1 Ин 4:21

+ 6:3 1 Кор 3:7, 1 Кор 8:2

+ 6:5 Рим 14:12

+ 6:6 Лк 10:7, 1 Кор 9:11, 1 Тим 5:18

+ 6:7 Аман өһө 22:7, 2 Кор 9:6

+ 6:8 Аман өһө 11:19, Иак 3:18

+ 6:9 2 Фес 3:13, Мф 10:22

+ 6:10 Аман өһө 3:27, 3 Ин 1:5, Евр 13:1

+ 6:11 1 Кор 16:21, 2 Фес 3:17, Флм 1:19

+ 6:14 1 Кор 2:2, Гал 2:19, Рим 6:6

* 6:15 Христос Иисуһу итэҕэйэр буоллаххына – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 6:15 1 Кор 7:19, 1 Кор 12:13, Гал 5:6, Эф 2:14, Кол 3:11

+ 6:16 Саал 124:5, Саал 127:5

* 6:17 Айыы Тойон Иисус бэлиэтин (грек. «стигмата») – Христос туһунан үөрэтэрин иһин, уһуктааҕынан быһыта тыытан, биитэр итии тимиринэн сиэтэн накаастаабыт баастарын чэрэ буолуон сөп.

* 1:1 Эфес – гректэр Малай Азияҕа олохтообут куораттарыттан биир саамай суолталаахтара; бу куорат ордук Артемида храмынан (аан дойду сэттэ дьиктититтэн биирдэстэрэ) аатырара. Сибэтиэйдэр – Таҥара норуота.

+ 1:3 1 Пет 1:3, 2 Кор 1:3

+ 1:4 Иуд 1:24, Кол 1:22, 1 Фес 4:7

+ 1:5 1 Ин 3:2, Рим 8:15-16, Гал 3:26

+ 1:7 Кол 1:14

+ 1:9 Рим 16:24, Эф 3:3-5, Эф 6:19

+ 1:10 Эф 2:14, Кол 1:20

* 1:11 Биһиги – иудейдар.

* 1:13 Эһиги – атын норуоттар.

+ 1:13 Эсфирь 8:8, 2 Кор 1:22, Эф 4:30

* 1:15 Сибэтиэйдэр – Таҥара дьоно.

+ 1:15 Кол 1:3-4

+ 1:18 Кол 1:27

+ 1:20 Саал 109:1, Апос 7:55-56, Рим 8:34, Эф 2:6, Кол 3:1

+ 1:21 1 Пет 3:22, Рим 8:38, 1 Кор 15:24, Кол 2:10, Евр 1:4

+ 1:22 Саал 8:7, Саал 109:1, 1 Кор 15:27, 1 Кор 11:3, Эф 5:23

+ 1:23 Эф 4:12, Эф 5:23, Эф 5:30, Кол 1:18, 1 Кор 15:28, Кол 3:11

+ 2:1 Лк 15:24, Рим 11:15, Кол 1:21, Кол 2:13

+ 2:2 Ин 12:31, Ин 14:30, Кол 3:7

+ 2:3 Гал 5:16

+ 2:4 Ин 3:16, 1 Ин 3:1, Рим 5:8

+ 2:5 Кол 2:13, Тит 3:5

+ 2:6 Эф 1:20

+ 2:8 Лк 7:50, Лк 8:48, Апос 15:11, 1 Пет 1:5, Тит 2:11, Тит 3:5

+ 2:9 Рим 3:27, Тит 3:5, Рим 3:27, 1 Кор 1:29

+ 2:10 Тит 2:14, Тит 3:8

+ 2:11 Рим 2:26, Рим 2:28, Кол 2:11

+ 2:12 Кол 1:21, Рим 9:4

+ 2:13 Апос 2:39

+ 2:14 Эф 1:10, Кол 1:22

+ 2:15 Рим 7:4, Кол 2:14

+ 2:16 Рим 5:10, Кол 1:20, Кол 3:15

+ 2:19 Флп 3:20

+ 2:20 Кол 2:7, Арыл 21:14, Саал 117:22,

+ 2:21 1 Кор 3:16-17

+ 2:22 1 Пет 2:5

+ 3:1 Флп 1:7, Флм 1:1, 2 Тим 2:9

+ 3:2 Эф 4:7, Кол 1:25

+ 3:3 Гал 1:12, Гал 2:2

+ 3:6 Гал 3:29, Эф 2:16, Мф 8:11, Лк 13:29

+ 3:7 Кол 1:23

+ 3:8 1 Кор 15:9

+ 3:9 Кол 1:26

+ 3:10 Эф 1:21

+ 3:12 Евр 4:16, Евр 10:19

+ 3:13 2 Тим 2:10

* 3:14 Иисус Христос Айыы Тойоммут Аҕатын иннигэр – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Аҕа иннигэр».

+ 3:16 Эф 1:18, Кол 1:27, Кол 1:11

+ 3:17 Кол 2:7

+ 3:19 Флп 4:7, Кол 2:10

+ 3:20 Иуд 1:24, Рим 16:24

+ 3:21 Рим 11:36

+ 4:1 Эф 3:1, Флп 1:27, Кол 1:10

+ 4:2 Флп 2:3, Кол 3:13

+ 4:3 Кол 3:14

+ 4:4 Эф 2:16, 1 Кор 6:17

+ 4:5 1 Кор 1:13

+ 4:6 1 Кор 12:6

+ 4:7 Рим 12:3, Эф 3:2

+ 4:8 Саал 67:19

+ 4:9 Ин 3:13

+ 4:10 Евр 4:14, Евр 7:26

+ 4:11 1 Кор 12:28

+ 4:12 1 Кор 12:27, Эф 1:23, Кол 1:18

+ 4:13 Евр 5:12-13, Евр 6:1

+ 4:14 1 Кор 13:11, 1 Кор 14:20

+ 4:15 2 Пет 3:18, Кол 1:10, Кол 2:19

+ 4:17 1 Пет 4:3-4, Кол 3:7

+ 4:18 Рим 1:21, Мк 3:5

+ 4:19 1 Пет 1:14, Рим 1:24-28

+ 4:22 Кол 3:8-9

+ 4:23 Рим 12:2, 2 Кор 4:16

+ 4:24 Төрүт. 1:26, Рим 6:4, Кол 3:10

+ 4:25 Кол 3:9, Рим 12:5

+ 4:26 Саал 4:5

+ 4:27 Иак 4:7

+ 4:28 Тахсыы 20:15, 1 Фес 4:11, 2 Фес 3:8, 2 Фес 3:10, 1 Тим 6:18

* 4:29 Итэҕэллэрин – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 4:29 Кол 3:8

+ 4:30 1 Фес 5:19, Эф 1:13

+ 4:31 1 Пет 3:8, Кол 3:8

+ 4:32 Мф 6:14, Мк 11:25-26, Лк 7:41-42, 1 Пет 3:8, Кол 3:12-13

+ 5:1 Мф 5:48

+ 5:2 Ин 10:11, Ин 15:13, 1 Ин 3:16, Рим 5:7-8, Евр 8:3, 1 Кор 13:1, Кол 3:14

+ 5:3 1 Кор 6:18, Гал 5:19, 1 Фес 4:3

+ 5:4 Эф 4:29

+ 5:5 Кол 3:5, 1 Кор 6:9-10, Гал 5:21

+ 5:6 Мк 13:5, Кол 2:8, 2 Фес 2:3, 1 Ин 3:7, Рим 1:18, Кол 3:6

+ 5:7 2 Кор 6:14

+ 5:8 Эф 2:1-2, Мф 5:14, Ин 12:35, 1 Ин 2:8, Рим 13:12, Флп 2:15, 1 Фес 5:5

* 5:9 Тыын – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «сырдык».

+ 5:10 1 Фес 2:4

+ 5:11 Рим 13:12

+ 5:13 Ин 3:20-21

+ 5:14 Рим 13:11, Лк 1:78-79

+ 5:15 Кол 4:5

* 5:17 Таҥара – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Айыы Тойон».

+ 5:17 Рим 12:2, 1 Фес 5:18

+ 5:18 Аман өһө 20:1, Аман өһө 23:20, Аман өһө 31:4, 1 Тим 5:23

+ 5:19 Апос 16:25, Иак 5:13, 1 Кор 14:15, Саал 26:6, Кол 3:16

+ 5:20 Кол 2:7, 2 Фес 1:3, 2 Фес 2:13

• 5:21 Кол 3:17

* 5:21 Таҥараттан – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Христостан».

+ 5:22 Төрүт. 3:16, 1 Пет 3:1

+ 5:23 Эф 1:22-23, 1 Кор 11:3

+ 5:25 1 Пет 3:7

+ 5:26 Ин 13:8, 1 Кор 6:11, Тит 3:5, Евр 10:22

+ 5:27 2 Кор 11:2, Арыл 14:4

+ 5:30 1 Кор 6:15, Эф 1:23, Кол 1:18

+ 5:31 Төрүт. 2:24, Мф 19:5, Мк 10:7-8, 1 Кор 6:16

+ 5:33 Эсфирь 1:20, 1 Пет 3:1-6

+ 6:1 Тахсыы 20:12, Аман өһө 1:8, Аман өһө 6:20, Аман өһө 23:22

+ 6:4 Аман өһө 13:24, Аман өһө 19:18, Аман өһө 22:6

+ 6:5 1 Пет 2:18, Кол 3:22, 1 Тим 6:1, Тит 2:9

+ 6:6 Гал 3:28

+ 6:8 Кол 3:24

+ 6:11 2 Кор 6:7, 2 Кор 10:4, 1 Пет 5:8, 1 Ин 2:13

+ 6:12 Лк 22:53, Кол 1:13, Эф 1:21

+ 6:14 1 Фес 5:8

+ 6:15 Рим 10:15

+ 6:16 1 Ин 5:4

+ 6:17 Евр 4:12

+ 6:18 Лк 18:1, Лк 21:36, Иуд 1:20, Рим 12:12, Кол 4:2, 1 Фес 5:17, Мк 13:33

+ 6:19 Апос 4:29, Кол 4:3, 1 Фес 5:25, 2 Фес 3:1

+ 6:20 Апос 21:33, Апос 28:20, 2 Кор 5:20

• 6:21 Кол 4:7-8

+ 6:21 Апос 20:4

+ 6:22 Кол 2:2

* 6:24 Аминь – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

* 1:1 Филиппы – Греция хотугулуу-илиҥҥи өттүгэр баар куорат. Александр Македонскай аҕата Филипп II сэриилээн ылан баран, бу куоракка бэйэтин аатын иҥэрбит. Сибэтиэйдэр – Таҥара дьоно.

+ 1:1 Апос 16:1

+ 1:3 Рим 1:8, Флм 1:4, 2 Тим 1:3

+ 1:5 Апос 16:12-40

+ 1:6 1 Кор 1:8

+ 1:7 2 Кор 7:3, Эф 3:1, Кол 4:18, 2 Тим 2:9, Флм 1:1, Флп 4:14

+ 1:8 Рим 1:9, Рим 9:1

+ 1:9 Кол 1:9, 1 Фес 3:12-13, Флм 1:6

+ 1:13 Апос 28:30

* 1:14 Таҥара тылын – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «тылы».

+ 1:14 Апос 4:31

+ 1:15 2 Кор 11:13

+ 1:19 Апос 16:7

+ 1:20 Мк 8:38, Рим 1:16, Рим 14:8, 2 Кор 5:15

+ 1:23 2 Тим 4:6

+ 1:27 Эф 4:1

+ 1:29 Мф 5:11-12

+ 1:30 Кол 1:29, 1 Тим 4:10

+ 2:2 Флп 4:2, 1 Пет 3:8, Рим 12:16

+ 2:3 Гал 5:26, Рим 12:10, Эф 4:2

+ 2:4 Рим 15:2-3

+ 2:6 Ин 1:1, Ин 5:18, Ин 10:33

+ 2:7 Мф 20:28, Рим 8:3, 2 Кор 8:9

+ 2:8 Мк 14:36, Евр 5:8

+ 2:9 Мф 28:18, Эф 1:21, Евр 1:4

+ 2:10 Рим 14:11

+ 2:13 1 Кор 12:6

+ 2:15 Иуд 1:24, Мф 5:14, Эф 5:8

+ 2:16 Гал 2:2

+ 2:17 Апос 21:13, 2 Тим 4:6

+ 2:19 Апос 16:1, 1 Фес 3:2

+ 2:21 1 Кор 10:24, 1 Кор 13:5

+ 2:22 1 Кор 14:7, 1 Тим 1:2, 2 Тим 1:2

+ 2:25 Флп 4:18

+ 2:29 Рим 16:2, 1 Кор 16:18, 1 Фес 5:12-13, 1 Тим 5:17

+ 3:1 Флп 4:4

+ 3:2 Саал 21:17, Саал 21:21

+ 3:3 Рим 2:29, Эф 2:11, Кол 2:11

+ 3:4 2 Кор 11:18

+ 3:5 Төрүт. 17:12, Рим 11:1, Апос 23:6, Апос 26:5

+ 3:6 Апос 8:3, Гал 1:13, Мк 10:20, Лк 1:6, Апос 22:3, Апос 26:5

+ 3:9 Рим 9:30-31, Рим 10:5

+ 3:10 Рим 8:17, 2 Кор 1:5, Кол 1:24, 1 Пет 4:13, Рим 6:5

+ 3:12 Евр 11:40

+ 3:14 1 Пет 5:4, 1 Кор 9:24-25, 2 Тим 2:5

+ 3:15 1 Кор 2:6

* 3:16 Маннык өйбүтүн-санаабытын ыһыктыбакка, бу быраабыланы тутуһан олоруоҕуҥ – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «иннибит диэки баран иһиэҕиҥ».

+ 3:17 1 Пет 5:3, 2 Фес 3:9, 1 Тим 4:12, Тит 2:7

+ 3:19 2 Кор 11:15, 1 Фес 5:3, Мк 8:33

+ 3:20 Эф 2:19, Апос 1:11, 1 Кор 1:7

+ 3:21 1 Кор 15:35-52, 1 Ин 3:2, Рим 8:29, 2 Кор 3:18, Кол 3:1

+ 4:2 Флп 2:2

+ 4:3 Тахсыы 32:32, Саал 68:29, Арыл 3:5

+ 4:4 Флп 3:1, 1 Фес 5:16

+ 4:5 Иак 5:8

+ 4:6 Мф 6:25, 1 Пет 5:7

+ 4:7 Ин 14:27, Флп 4:7, Кол 3:15

+ 4:9 Рим 15:33, 2 Фес 3:16

+ 4:11 1 Тим 6:6, 1 Тим 6:8

+ 4:12 1 Кор 4:11, 2 Кор 11:27

* 4:13 Миигин бөҕөргөтөр Иисус Христос көмөтүнэн – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «миигин Бөҕөргөтөөччү көмөтүнэн».

+ 4:13 1 Тим 1:12

+ 4:14 Флп 1:7

+ 4:16 Апос 17:1

+ 4:17 Рим 1:13

+ 4:18 Флп 2:25, Төрүт. 8:21, Тахсыы 29:18

* 4:19 Ситэрэн-толорон биэриэхтин – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «ситэрэн-толорон биэриэҕэ».

+ 4:19 Саал 22:1, 2 Кор 9:8

+ 4:21 Гал 1:2

+ 4:22 2 Кор 13:12

* 4:23 Аминь – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

* 1:1-2 Колосс – Лаодикиялаах Иерапольтан чугас сытар Фригия куората. Сибэтиэйдэр – Таҥара дьоно. Христос Иисуһу – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Христоһу».

+ 1:1 Апос 16:1

* 1:3-4 Уонна Айыы Тойон Иисус Христостан – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 1:3 Эф 1:15-16

+ 1:5 Мф 6:20, 1 Пет 1:4

+ 1:6 Мф 24:14, Мф 28:19, Рим 10:18, Кол 1:6

+ 1:7 Кол 4:12, Флм 1:23

+ 1:9 2 Фес 1:11, Флп 1:9, Флм 1:6

+ 1:10 2 Кор 5:9, Эф 4:1, Флп 1:27, 2 Пет 3:18, Эф 4:15

+ 1:11 Эф 3:16

+ 1:13 Апос 26:18, Эф 6:12, 2 Пет 1:11

* 1:12-14 Бэйэтин Хаанынан – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар. Аҕа Таҥараҕа – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Аҕаҕа».

+ 1:14 Эф 1:7

+ 1:15 2 Кор 4:4, Евр 1:3, Аман өһө 8:22, Рим 8:29, Арыл 3:14

+ 1:16 Саал 32:6, Ин 1:3, Рим 11:36, 1 Кор 8:6, Евр 1:2, Евр 2:10

+ 1:18 Эф 1:22-23, Апос 26:23, 1 Кор 15:20, Арыл 1:4-5, Арыл 3:14

+ 1:19 Кол 2:9

+ 1:20 2 Кор 5:18, Эф 1:10, Эф 2:14

+ 1:21 Эф 2:1-2, Эф 2:12

+ 1:22 Иуд 1:24, Эф 1:4, 1 Фес 4:7

+ 1:23 Апос 14:22, Мк 16:15, Эф 3:7

+ 1:24 2 Кор 7:4, 2 Кор 12:15, 2 Кор 1:5, Флп 3:10

+ 1:25 Эф 3:2

+ 1:26 Рим 16:24, Эф 3:9

+ 1:27 Эф 1:18, Эф 3:16, Кол 2:2, Рим 5:2, Рим 8:17, 1 Тим 1:1

+ 1:29 1 Кор 15:10, Флп 1:30, 1 Тим 4:10

* 2:2 Аҕа – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох. Таҥара – Аҕа уонна Христос – кистэлэҥин билиигит. – эбэтэр «Аҕа Таҥара кистэлэҥин, Христоһу, билии».

+ 2:2 Кол 1:27, Эф 6:22, Кол 4:8

+ 2:3 Рим 11:33, 1 Кор 1:24, 1 Кор 2:7

+ 2:4 Рим 16:18

+ 2:5 1 Кор 5:3, 1 Кор 14:40

+ 2:6 1 Фес 4:1

+ 2:7 1 Кор 3:11, Эф 2:20, Эф 3:17, Арыл 21:14, Эф 5:20, 2 Фес 1:3, 2 Фес 2:13

+ 2:8 Мк 7:3, Гал 1:14, Гал 4:9, Мк 13:5, 1 Ин 3:7, Эф 5:6, 2 Фес 2:3

+ 2:9 Ин 1:14, Кол 1:19

+ 2:10 Эф 1:21-22, Эф 3:19

+ 2:11 Эф 2:11, Рим 2:29, Кол 3:9

+ 2:12 Рим 6:4

+ 2:13 Эф 2:1, Эф 2:5, Апос 3:19

+ 2:14 Саал 50:3, Рим 7:4

+ 2:15 2 Кор 2:14, Ин 12:31, Ин 16:11

+ 2:16 Рим 14:5, Гал 4:10, Рим 14:3, Рим 14:17, Евр 9:10

+ 2:17 Евр 8:5, Евр 10:1

+ 2:19 2 Пет 3:18, Эф 4:15-16, Кол 1:10

+ 2:20 Рим 6:2, Кол 3:3, Гал 4:9

+ 2:21 1 Тим 4:3

+ 2:22 Мф 15:9, Мк 7:7

+ 3:1 Кол 2:12, Саал 109:1, Апос 7:55-56, Рим 8:34, Эф 1:20, Аман өһө 15:24

+ 3:3 Рим 6:2, Рим 6:7, Гал 5:24, Кол 2:20

+ 3:4 Ин 11:25

+ 3:5 Эф 5:5, Рим 8:13

+ 3:6 Рим 1:18, Эф 5:6

+ 3:7 Эф 2:2, Эф 4:17

+ 3:8 Иак 1:21, 1 Пет 1:21, Эф 4:22, Эф 4:31

+ 3:9 Эф 4:25, Кол 2:11

+ 3:10 Төрүт. 1:26, Эф 4:24

* 3:11 Скиф – скифтэр – Хара муора кытылыгар олорбут биис уустара. Гректэр кинилэри кулуттааһыҥҥа эрэ анаммыт сайдыыта суох варвардар диэн ааттыыллара.

+ 3:11 Рим 2:28-29, 1 Кор 7:19, Гал 3:28, Гал 5:6, 1 Кор 12:13, Гал 5:6, Эф 2:14, 1 Кор 15:28, Эф 1:23

+ 3:12 Лк 18:7, Рим 8:33, Тит 1:1

* 3:13 Христос – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Айыы Тойон».

+ 3:13 Эф 4:2, Мф 6:14-15, Мк 11:25-26, Лк 7:41-42, Эф 4:32

+ 3:14 1 Кор 13:1, Эф 4:3, Эф 5:2

+ 3:15 Ин 14:27, Ин 16:33, Флп 4:7, Эф 2:16

* 3:16 Айыы Тойоҥҥо – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Таҥараҕа».

+ 3:16 Ин 15:3, Саал 26:6, Эф 5:19

* 3:17 Айыы Тойон Иисус Христос – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Айыы Тойон Иисус».

+ 3:17 1 Кор 10:31

• 3:18 Эф 5:22

+ 3:18 Төрүт. 3:16, 1 Пет 3:1

+ 3:19 1 Пет 3:7

+ 3:20 Тахсыы 20:12, Аман өһө 1:8, Аман өһө 6:20, Аман өһө 23:22

+ 3:22 1 Пет 2:18, 1 Тим 6:1, Тит 2:9

+ 3:24 Эф 6:8

+ 3:25 Мф 22:16

+ 4:2 Лк 18:1, Лк 21:36, Рим 12:12, Эф 6:18, 1 Фес 5:17

+ 4:3 Апос 4:29, Рим 16:24, Эф 6:19-20, Флп 1:7, Флм 1:1

+ 4:5 Эф 5:15-16

+ 4:6 1 Пет 3:15

• 4:7 Эф 6:21-22

+ 4:7 Апос 20:4

* 4:8 Эһиги хайдах быһыыга-майгыга олороргутун тиийэн биллин – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «биһиги хайдах быһыыга-майгыга олорорбутун тиийэн эһиэхэ иһитиннэрдин».

+ 4:8 Кол 2:2

+ 4:9 Флм 1:10, Флм 1:16

+ 4:10 Апос 19:29, Флм 1:24, Апос 12:12, Апос 15:37-38

+ 4:11 Апос 1:23, Апос 18:7

+ 4:12 Кол 1:7, Флм 1:23

+ 4:14 2 Тим 4:10-11, Флм 1:24

+ 4:15 Рим 16:5

+ 4:16 1 Фес 5:27

+ 4:17 Флм 1:2

* 4:18 Барыгытыныын – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох. Аминь – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 4:18 1 Кор 16:21, Гал 6:11, 2 Фес 3:17, Флм 1:19

* 1:1 Фессалоника (билиҥҥи Салоники) – Македония куората; уобалас киин порда.

* 1:1 Аҕа Таҥарабытыттан уонна Айыы Тойон Иисус Христостан – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 1:1 Апос 15:22, 1 Пет 5:12, 2 Фес 1:1, Апос 17:1, Флп 4:16

+ 1:2 Эф 5:20, 2 Фес 1:3, 2 Фес 2:13

+ 1:4 2 Пет 1:10

+ 1:5 Апос 20:18

+ 1:6 1 Кор 4:16, 1 Кор 11:1, 2 Фес 3:7, Апос 17:5-10, Апос 13:52

+ 1:9 Апос 14:15

+ 1:10 1 Кор 1:7, 2 Фес 1:10, Мф 3:7, Рим 5:9, 1 Фес 2:16, 1 Фес 5:9

+ 2:2 Апос 16:22-24

+ 2:3 2 Кор 4:2

+ 2:4 Гал 2:7, Гал 1:10, Эф 5:10

+ 2:5 Рим 1:9, Рим 9:1, Флп 1:8

+ 2:6 1 Кор 9:4-5, 2 Фес 3:9, Флм 1:8

+ 2:8 2 Кор 12:15

+ 2:9 Апос 18:3, 2 Кор 11:27, 2 Фес 3:8

* 2:12 Ыҥырбыт – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «ыҥырар».

+ 2:11 1 Кор 4:14-15

+ 2:12 2 Фес 2:14

+ 2:13 Гал 4:14

+ 2:14 1 Фес 1:6, Апос 17:5, 2 Фес 1:4-5

* 2:15 Кини пророктарын – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «пророктары».

+ 2:15 Мф 23:34, Ин 15:20, Апос 13:50, Апос 17:5

+ 2:16 Апос 13:45, Апос 14:2, Мф 27:25, Лк 21:23, 1 Фес 1:10

+ 2:17 1 Кор 5:3, Кол 2:5

+ 2:18 Рим 1:13, Рим 15:22

+ 2:19 1 Кор 15:31, 2 Фес 1:4

+ 3:1 Апос 17:15-16

+ 3:2 Апос 16:1, Флп 2:19

+ 3:3 Апос 9:16, Апос 14:22, 1 Пет 5:9

+ 3:5 Мф 4:3, 1 Кор 7:5, Гал 4:11

+ 3:6 Апос 18:5

+ 3:10 2 Тим 1:3

+ 3:11 2 Фес 3:5

* 3:12-13 Сибэтиэйдэр – Таҥара дьоно.

+ 3:12 Флп 1:9-10, 2 Фес 1:3

+ 3:13 Иуд 1:14, 2 Фес 2:17

+ 4:1 Кол 1:10, Кол 2:6

+ 4:3 1 Кор 6:18, Гал 5:19, Эф 5:3

+ 4:5 1 Пет 4:3-4, Рим 1:26, Эф 4:17-19

+ 4:7 1 Пет 1:15, Иуд 1:24, Эф 1:4, Кол 1:22

+ 4:9 Евр 13:1, Ин 6:45

+ 4:11 Аман өһө 17:14, Апос 18:3, Эф 4:28, 2 Фес 3:8, 2 Фес 3:10

+ 4:12 Рим 13:13

+ 4:13 Эф 2:12

+ 4:14 1 Кор 15:20, 2 Кор 4:14

+ 4:15 1 Кор 15:51-52

+ 4:16 Иуд 1:9, Арыл 12:7, Мф 24:31, 1 Кор 15:52, Мф 16:27, 1 Кор 15:23

+ 4:17 Апос 1:9, Арыл 11:12, Ин 14:3

+ 5:1 Апос 1:7

+ 5:2 Мф 24:43, 2 Пет 3:10

+ 5:3 Лк 21:34, Флп 3:19

+ 5:4 1 Ин 2:8

+ 5:5 Лк 16:8, Ин 12:36, Рим 13:12

+ 5:6 Мк 13:33-36, 1 Пет 1:13, Эф 6:18

+ 5:8 Эф 6:14, Эф 6:17

+ 5:9 1 Фес 1:10

+ 5:10 Рим 14:9

+ 5:12 1 Кор 16:16, 1 Кор 16:18, Флп 2:29, 1 Тим 5:17

+ 5:13 Мк 9:50, Рим 12:18, 2 Кор 13:11

+ 5:14 2 Фес 3:6-10, Гал 6:1

+ 5:15 1 Пет 3:9, Рим 12:17

+ 5:16 Флп 4:4

+ 5:17 Лк 18:1, Лк 21:36, Рим 12:12, Эф 6:18, Кол 4:2

+ 5:18 Рим 12:2, Эф 5:17, Эф 5:20

+ 5:19 Эф 4:30

+ 5:21 1 Ин 4:1, 1 Кор 14:29

+ 5:23 Рим 15:33, Флп 4:9, 2 Фес 3:16

+ 5:24 1 Кор 1:9, 2 Фес 3:3, Евр 10:23

+ 5:25 Эф 6:19, 2 Фес 3:1, Евр 13:18

+ 5:26 1 Пет 5:14, Рим 16:16

* 5:27 Сибэтиэй – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 5:27 Кол 4:16

* 5:28 Аминь – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 1:1 Апос 15:22, 1 Пет 5:12, 1 Фес 1:1, Апос 16:1

+ 1:3 Эф 5:20, 1 Фес 1:2, 2 Фес 2:13

+ 1:4 1 Фес 2:19

+ 1:5 Лк 20:35

+ 1:6 Арыл 6:10

+ 1:7 Иуд 1:14

+ 1:8 2 Пет 3:7,

* 1:10 Сибэтиэйдэр – Таҥара дьоно.

+ 1:10 1 Кор 3:13, 1 Фес 1:10

+ 1:11 Кол 1:9

+ 2:1 Мф 24:31, 1 Фес 4:15-17

+ 2:3 Мк 13:5, Кол 2:8, 1 Ин 3:7, Эф 5:6, Арыл 13:4-5

* 2:4 Таҥара курдук – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 2:7 1 Ин 2:18, 1 Ин 4:3

+ 2:8 Арыл 2:16

+ 2:9 Мф 24:24, Мк 13:22, Арыл 13:14

+ 2:10 1 Кор 1:18

+ 2:13 Эф 5:20, 2 Фес 1:3, Иак 1:18, Арыл 14:4

+ 2:14 1 Фес 2:12

+ 2:15 1 Кор 16:13

+ 2:16 1 Пет 1:3

+ 2:17 1 Фес 3:13

+ 3:1 1 Фес 5:25

+ 3:2 Рим 15:31, 2 Кор 1:10-11

+ 3:3 1 Кор 1:9, 1 Фес 5:24, Евр 10:23, Мф 16:13, Ин 17:12

+ 3:5 1 Фес 3:11

+ 3:6 Аман өһө 6:6

+ 3:7 1 Кор 4:16, 1 Кор 11:1, 1 Фес 1:6

+ 3:8 Апос 18:3, 1 Фес 2:9-10

+ 3:9 1 Кор 9:4-5, 1 Фес 2:6, Флм 1:8, 1 Пет 5:3, Флп 3:17, 1 Тим 4:12, Тит 2:7

+ 3:10 Эф 4:28, 1 Фес 4:11, 1 Фес 5:14

+ 3:11 1 Тим 5:13

+ 3:13 Гал 6:9

+ 3:15 Мф 18:15

+ 3:16 Рим 15:33, Флп 4:9, 1 Фес 5:23

+ 3:17 1 Кор 16:21, Гал 6:11, Кол 4:18, Флм 1:19

* 3:18 Аминь – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 1:1 Кол 1:27

+ 1:2 Апос 16:1, Флп 2:22, 2 Тим 1:2, 2 Ин 1:3

+ 1:4 1 Тим 4:7, 2 Тим 4:4, Тит 1:14, Тит 3:9

+ 1:5 Рим 12:9, 2 Тим 2:22

+ 1:6 1 Тим 6:21, Тит 1:10

+ 1:8 Рим 7:16

+ 1:9 Гал 5:23

+ 1:11 Тит 1:3

+ 1:12 Апос 9:22, Флп 4:13

+ 1:13 Апос 8:3, Апос 3:17

+ 1:14 Рим 5:20

+ 1:15 1 Тим 3:1, 1 Тим 4:9, 2 Тим 2:11, Тит 3:8, Мф 9:13, Мк 2:17

+ 1:18 1 Тим 4:14, 2 Кор 10:4, 2 Тим 2:2-4

+ 1:20 2 Тим 2:17, 2 Тим 4:14, 1 Кор 5:5

+ 2:3 1 Тим 5:4

+ 2:4 2 Пет 3:9, Тит 1:2, Тит 2:11

+ 2:5 Гал 3:20

+ 2:6 Мф 20:28, Тит 1:3

* 2:7 Христос иннигэр – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 2:7 Апос 9:15, Рим 1:5, Гал 1:15-16, Эф 3:7-8, 2 Тим 1:11, Рим 9:1, 2 Кор 11:10

+ 2:9 1 Пет 3:3-4

+ 2:11 Тит 2:5

+ 2:12 1 Кор 14:34

+ 2:13 Төрүт. 2:7, Төрүт. 2:22

+ 2:14 Төрүт. 3:6, Төрүт. 3:13, 2 Кор 11:13

+ 3:1 1 Тим 1:15, 2 Тим 2:11, Тит 3:8

* 3:2 Чөлү хараныы (нууч. целомудрие) – 1. Чөл өйдөөх, толкуйдаах буолуу. 2. Ыраас майгы-сигили.

+ 3:2 Тит 1:6-9

+ 3:3 Тит 3:2, Мф 6:19, 1 Тим 6:9, Евр 13:5

+ 3:7 2 Тим 2:26

+ 3:8 Апос 6:3, 1 Пет 5:2, Тит 1:7

+ 3:11 Тит 2:3

+ 3:16 Ин 1:14, 1 Ин 4:2, 2 Ин 1:7, Евр 2:14, Мк 16:19, Лк 24:51, Апос 1:9

+ 4:1 1 Ин 2:18, 2 Тим 3:1, 1 Ин 4:6, Иак 3:15, 2 Пет 2:1, Арыл 2:24

+ 4:3 Рим 14:2, Кол 2:16, Кол 2:21

+ 4:4 Төрүт. 1:31, Мк 7:15-16, Апос 10:15, Тит 1:15

+ 4:5 Төрүт. 1:25

+ 4:7 1 Тим 1:4, 2 Тим 2:16

+ 4:9 1 Тим 1:15, 2 Тим 2:11, Тит 3:8

* 4:10 Ол иһин үөҕэллэрин-таныйалларын тулуйабыт – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «ол иһин туруулаһабыт».

+ 4:10 Флп 1:30, Кол 1:29

+ 4:12 Тит 2:15, 1 Пет 5:3, Флп 3:17, 2 Фес 3:9, Тит 2:7

+ 4:14 1 Тим 1:18, Апос 6:6, 1 Тим 5:22, 2 Тим 1:6

+ 5:1 Тит 2:6

+ 5:4 1 Тим 2:3

+ 5:6 Арыл 3:1

* 5:10 Сибэтиэйдэр – Таҥара дьоно.

+ 5:10 Ин 13:14, Апос 9:36

+ 5:13 2 Фес 3:11

+ 5:14 1 Кор 7:9, Тит 2:8

* 5:16 Өскөтө итэҕэйээччи, эр киһи да, дьахтар да буоллун – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «өскөтө итэҕэйэр дьахтар».

+ 5:17 Рим 12:8, 1 Фес 5:12

+ 5:18 1 Кор 9:9, Лк 10:7

+ 5:20 Гал 2:14, 2 Тим 4:2, Тит 1:13, Тит 2:15

+ 5:22 Апос 6:6, 1 Тим 4:14, 2 Тим 1:6, 2 Пет 3:14, 1 Ин 5:18, 2 Ин 1:10, 1 Тим 5:22

+ 5:23 Аман өһө 20:1, Аман өһө 23:20, Аман өһө 31:4, Эф 5:18

+ 6:1 1 Пет 2:18, Эф 6:5, Кол 3:22, Тит 2:9

+ 6:2 Флм 1:16

+ 6:3 Рим 16:17

+ 6:4 2 Тим 2:14, 2 Тим 2:23, Тит 3:9

* 6:5 Итинник дьонтон тэйиччи сырыт – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 6:5 2 Пет 2:3, Тит 1:11

+ 6:6 Флп 4:11

+ 6:7 Саал 48:18, Экклесиаст 5:14

+ 6:8 Аман өһө 30:8

+ 6:9 Аман өһө 15:27, Аман өһө 23:4, Мф 6:19, Лк 12:15, Евр 13:5

+ 6:10 Тахсыы 23:8,

+ 6:11 2 Тим 3:17

+ 6:12 2 Тим 4:7, Иуд 1:3

+ 6:13 Лк 3:1, Лк 23:1, Апос 3:13

+ 6:15 Арыл 17:14, Арыл 19:16, Тахсыы 33:20, Ин 1:18

* 6:17 Тыыннаах Таҥараҕа – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Таҥараҕа эрэ».

+ 6:17 Аман өһө 23:5, Аман өһө 27:24

+ 6:18 Лк 12:21, Рим 12:13, Эф 4:28

* 6:19 Бараммат олоххо – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «дьиҥнээх олоххо».

+ 6:20 2 Тим 1:12, 2 Тим 2:16

* 6:21 Эйигинниин эҥээрдэһиэхтин. Аминь – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «эһигинниин эҥээрдэһиэхтин».

+ 6:21 1 Тим 1:6

+ 1:1 Тит 1:2, Евр 9:15

+ 1:2 Апос 16:1, Флп 2:22, 1 Тим 1:2, 2 Ин 1:3

+ 1:3 1 Фес 3:10, Апос 23:1, 2 Кор 1:12, Рим 1:8, Флм 1:4

+ 1:5 Апос 16:1

+ 1:6 Апос 6:6, 1 Тим 4:14, 1 Тим 5:22

+ 1:7 Рим 8:15

+ 1:8 Мк 8:38, Рим 1:16, 2 Тим 2:3, 2 Тим 4:5

+ 1:9 Рим 3:27, Эф 2:4, Эф 2:8, Тит 3:5

+ 1:10 1 Кор 15:54-55, Рим 16:24

* 1:11 Норуоттары – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 1:11 1 Тим 2:7

+ 1:12 2 Тим 2:9, Мк 8:38, Рим 1:16, 1 Тим 6:20

+ 1:14 Рим 8:9

+ 1:15 Апос 19:10

+ 1:16 2 Тим 4:19, Апос 21:33, Апос 28:20, Мф 25:36

+ 2:3 1 Тим 1:18, 2 Тим 1:8, 2 Тим 4:5

+ 2:5 1 Кор 9:25

+ 2:6 1 Кор 9:10

+ 2:8 1 Кор 15:20, Мф 1:1

+ 2:9 Эф 3:1, Флп 1:7

+ 2:10 1 Пет 5:10, Эф 3:13, 2 Кор 1:6

+ 2:11 1 Тим 1:15, Тит 3:8, Рим 6:8, Арыл 20:4

+ 2:12 Мф 10:33

+ 2:13 Рим 3:3,

+ 2:14 1 Тим 6:4, Тит 3:9

+ 2:16 1 Тим 4:7, 1 Тим 6:20, Тит 3:9

+ 2:17 1 Тим 1:20

+ 2:18 1 Кор 15:12

+ 2:20 Рим 9:21

+ 2:22 Мф 5:9, Рим 14:19, 1 Тим 1:5

+ 2:23 1 Тим 6:4

+ 2:25 Гал 6:1, Апос 8:22

+ 2:26 1 Тим 3:7

+ 3:1 1 Ин 2:18, 1 Тим 4:1

+ 3:2 Лк 16:14, 1 Тим 6:10

+ 3:3 Рим 1:28-31

+ 3:9 Тахсыы 7:12, Тахсыы 8:18, Тахсыы 9:11

+ 3:11 Апос 13:50, Апос 14:5, Апос 14:19, Саал 33:20

+ 3:12 Ин 15:20, Апос 14:22, 1 Фес 3:3

+ 3:13 Арыл 22:11

+ 3:15 Апос 16:1

+ 3:16 2 Пет 1:20-21

+ 3:17 1 Тим 6:11

* 4:1 Таҥара иннигэр итиэннэ, ыраахтааҕылыы кэллэҕинэ, тыыннааҕы да, өлбүтү да барытын дьүүллүөхтээх Айыы Тойон Христос Иисус иннигэр – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Таҥара иннигэр итиэннэ сотору тыыннааҕы да, өлбүтү да барытын дьүүллүөхтээх Христос Иисус иннигэр, Кини кэлиитинэн уонна Саарыстыбатынан…»

+ 4:1 Ин 5:22, Апос 10:42, Апос 17:31, 1 Пет 4:5

+ 4:2 1 Тим 5:20, Тит 1:13, Тит 2:15

+ 4:5 Мк 13:33-34, 1 Пет 1:13, Эф 6:18, 1 Фес 5:6, 2 Тим 1:8, 2 Тим 2:3

+ 4:6 Апос 21:13, Флп 2:17, 2 Пет 1:14, Флп 1:23

+ 4:7 1 Тим 6:12, Иуд 1:3, Апос 20:24

+ 4:8 Иак 1:12

+ 4:10 Кол 4:14, Флм 1:24, Мк 4:19, 2 Кор 2:13, Гал 2:1, Кол 4:14, Флм 1:24

+ 4:11 Апос 12:12, Апос 15:37-38, Кол 4:10

+ 4:12 Апос 20:4, Тит 3:12

+ 4:13 Апос 16:8

* 4:14 Киниттэн иэстэстин – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Киниттэн иэстэһиэҕэ».

+ 4:14 1 Тим 1:20, Саал 61:13, Аман өһө 24:12

+ 4:17 Саал 21:22

+ 4:19 Апос 18:2, Рим 16:3, 1 Кор 16:19, 2 Тим 1:16

+ 4:20 Апос 20:4, Апос 21:29

+ 1:1 Мк 13:20, Лк 18:7, Рим 8:33, Кол 3:12, 1 Тим 2:4, Лк 1:69-70, Рим 1:2,

+ 1:3 1 Тим 2:6, 1 Тим 6:15, 1 Тим 1:11

+ 1:4 1 Тим 1:2, 2 Тим 1:2

+ 1:5 Апос 14:23

+ 1:6 1 Тим 3:2-4

+ 1:7 1 Пет 5:2, 1 Тим 3:8

+ 1:10 1 Тим 1:6, Апос 11:2, Гал 2:12

+ 1:11 2 Пет 2:3, 1 Тим 6:5

* 1:12Поэт-философ Эпименид (б. э. иннинээҕи 6 үйэ).

+ 1:13 1 Тим 5:20, 2 Тим 4:2, Тит 2:15

+ 1:14 1 Тим 1:4

+ 1:15 Мк 7:15-16, Апос 10:15, Рим 14:20, 1 Тим 4:3-4

+ 1:16 1 Ин 2:4

* 2:3 Сибэтиэйдэр – Таҥара дьоно.

+ 2:3 1 Тим 3:11

+ 2:5 Төрүт. 3:16, 1 Пет 3:1-2, Эф 5:22, 1 Тим 2:11

+ 2:6 1 Тим 5:1

+ 2:7 1 Пет 5:3, Флп 3:17, 2 Фес 3:9, 1 Тим 4:12

+ 2:8 1 Тим 5:14

+ 2:9 1 Пет 2:18, Эф 6:5, Кол 3:22, 1 Тим 6:1

+ 2:11 1 Тим 2:4

+ 2:12 1 Пет 4:2

+ 2:13 2 Пет 1:1, Евр 9:28

+ 2:14 Эф 2:10, Тит 3:8, Мф 20:28

+ 2:15 Тит 1:13, 1 Тим 4:12

+ 3:1 1 Пет 2:13, Рим 13:1

+ 3:2 1 Тим 3:3

+ 3:3 Ин 8:34, 2 Пет 2:19, Рим 6:16-20

* 3:5 Ууга сууннарыы – сүрэхтэнии.

+ 3:5 Рим 3:27, Эф 2:4, Эф 2:8, 2 Тим 1:9, Ин 13:8, 1 Кор 6:11, Эф 5:26, Евр 10:22, Ин 3:3, 1 Пет 1:3, Эф 2:5

+ 3:6 Апос 2:33, Апос 10:45, Рим 5:5

+ 3:7 Апос 15:11, Рим 3:24, Эф 2:8, Тит 2:11, Рим 8:17

+ 3:8 1 Тим 1:15, 2 Тим 2:11, Эф 2:10, Тит 2:14

+ 3:9 1 Тим 1:4, 2 Тим 2:14, 2 Тим 2:16

+ 3:10 Мф 18:15-17

+ 3:12 Апос 20:4, 2 Тим 4:12

+ 3:13 Апос 18:24, 1 Кор 1:12

+ 3:14 2 Пет 1:8

* 1:1-2 Таптыыр – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

* 1:1-2 Иисус Христос хаайыылааҕа – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Христос Иисус хаайыылааҕа».

+ 1:1 Эф 3:1, Флп 1:7, Апос 16:1

+ 1:2 Кол 4:17

* 1:4-5 Сибэтиэйдэр – Таҥара дьоно.

+ 1:4 Рим 1:8-9

+ 1:6 Флп 1:9, Кол 1:9

+ 1:8 1 Фес 2:6-7

* 1:10 Онисим (грек.) – «туһалаах».

+ 1:10 1 Кор 4:15, Кол 4:9

+ 1:16 Мф 23:8, 1 Кор 7:22, Кол 4:9

+ 1:19 1 Кор 16:21, Гал 6:11, Кол 4:18, 2 Фес 3:17

+ 1:23 Кол 1:7, Кол 4:12

+ 1:24 Апос 27:2, Кол 4:10, Кол 4:14, 2 Тим 4:10

* 1:25 Аминь – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

* Бу сурук автора ким буолара чуолкай биллибэт. Аполлос, Петр, Стефан, Филипп эбэтэр Епафрас буолуохтарын сөп диэн араас сабаҕалааһын баар.

+ 1:2 1 Пет 1:20, Мк 12:7, Ин 1:3, 1 Кор 8:6, Кол 1:16

* 1:3 Бэйэтинэн – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 1:3 2 Кор 4:4, Кол 1:15, Саал 109:1, Мк 16:19, Апос 7:55-56, Рим 8:34

+ 1:4 Эф 1:21, Флп 2:9

+ 1:5 Саал 2:7, Апос 13:32-33, Евр 5:5,

* 1:6 Аан дойдуга киллэрэригэр эмиэ – эбэтэр «аан дойдуга эмиэ киллэрэригэр».

+ 1:6 Саал 96:7

* 1:7 Тыын – «руах» диэн еврей тыла итиэннэ «пнеума» диэн грек тыла «тыын» уонна «тыал» диэн суолталаахтар.

+ 1:7 Саал 103:4

+ 1:9 Саал 44:7-8

* 1:12 Олоччу барыта уларыйыаҕа – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Таҥас курдук уларыйыаҕа».

+ 1:12 Саал 101:26-28

+ 1:13 Саал 109:1, Евр 10:13

+ 1:14 Төрүт. 19:16

+ 2:4 Апос 2:22, Апос 2:43

+ 2:5 Евр 1:6

* 2:7 Айбытыҥ барытын үрдүнэн кинини туруордуҥ – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 2:8 Саал 8:5-7, 1 Кор 15:25

+ 2:9 Ин 8:54, Ин 17:1, 1 Пет 1:21, 2 Пет 1:17

+ 2:10 Рим 11:36, Евр 5:9

+ 2:11 Евр 13:12, Мф 28:10, Мк 3:35, Ин 20:17, Рим 8:29

+ 2:12 Саал 21:23

+ 2:14 Ин 1:14, 1 Ин 4:2, 2 Ин 1:7, 1 Тим 3:16, 1 Ин 3:8, 1 Кор 15:54-55

* 2:16 Онон Кини Аанньаллар киэннэрин буолбакка, Авраам удьуордарын айылгыларын ылыммыта – эбэтэр «Кини Аанньалларга буолбакка, Авраам удьуордарыгар көмөлөһө кэлбитэ».

+ 2:17 Флп 2:7

+ 2:18 Лк 22:28

* 3:1 Иисус Христоска – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Иисуска».

* 3:5 Кини дьиэтин – Кини норуотун.

* 3:6 Тиһэҕэр тиийэ бигэтик – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 3:11 Саал 94:7-11

* 3:13 Бүгүн – Христос иккиһин кэлиэр диэри.

+ 3:15 Саал 94:7-8

+ 3:17 Саал 94:10,

+ 3:19 Саал 105:24

+ 4:1 Евр 12:15

+ 4:3 Саал 94:11, Евр 3:11

+ 4:4 Төрүт. 2:2

+ 4:5 Саал 94:11

+ 4:6 Евр 3:19

+ 4:7 Саал 94:7-8

+ 4:12 Эф 6:17, Арыл 1:16

+ 4:13 Саал 89:8, Саал 138:2-3

+ 4:14 Евр 2:17-18, Эф 4:10, Евр 7:26

+ 4:15 Лк 23:41, Ин 8:46, 1 Пет 2:22, 1 Ин 3:5, 2 Кор 5:21

+ 4:16 Эф 3:12, Евр 10:19

+ 5:1 Евр 8:3

+ 5:2 Евр 7:28

+ 5:3 Евр 7:27

+ 5:5 Ин 8:54, Саал 2:7, Апос 13:32-33, Евр 1:5

+ 5:6 Саал 109:4, Евр 7:17, Евр 7:21

+ 5:7 Мф 26:39, Мк 14:35, Лк 22:41, Саал 21:25

+ 5:8 Рим 5:19, Флп 2:8

+ 5:9 Евр 2:10

+ 5:11 2 Пет 3:16

+ 5:12 1 Пет 2:2, 1 Кор 3:1-2

+ 5:14 Эф 4:13

+ 6:1 Евр 9:14

+ 6:2 Апос 8:17, Апос 19:4-5, Апос 10:42, Апос 17:31

+ 6:4 Евр 10:29

+ 6:8 Мф 13:7, Мф 3:12

* 6:10 Сибэтиэйдэр – Таҥара дьоно. Тапталгытын – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «тапталгыт дьыалатын».

+ 6:10 Мф 10:42

+ 6:11 Рим 5:2-5, 2 Кор 1:22, 2 Кор 5:5, Эф 1:14

+ 6:12 Евр 13:7

+ 6:13 Лк 1:73-75

+ 6:14 Төрүт. 22:17

+ 6:16 Тахсыы 22:11

+ 6:17 Саал 109:4

+ 6:19 Евр 9:7

+ 6:20 Евр 4:14, Евр 8:1, Евр 9:24-25

+ 7:2 Төрүт. 14:17-20

* 7:5 Дэһээтинэ (нууч. десятина) – үүнүү биитэр дохуот уон гыммыт биирэ. Моисей Сокуонун быһыытынан Израиль дьоно дохуоттарын уонна үүнүүлэрин уон гыммыт биирин левиттэргэ, аҕабыыттарга биэрэллэрэ.

+ 7:6 Төрүт. 12:2-3, Рим 4:3, Гал 3:16

+ 7:14 Мф 1:3, Лк 3:3

+ 7:17 Саал 109:4, Евр 5:6

+ 7:18 Рим 8:3, Гал 4:9

+ 7:19 Евр 9:9, Евр 10:1

* 7:21 Мелхиседек курдук – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 7:21 Саал 109:4, Евр 5:6

+ 7:22 Евр 6:11

+ 7:25 1 Ин 2:1, Рим 8:34

+ 7:26 Эф 4:10, Евр 4:14

+ 7:27 Евр 5:3, Евр 9:12, Евр 10:10

+ 7:28 Евр 5:2

+ 8:1 Саал 109:1, Мк 16:19, Евр 1:3

+ 8:2 Евр 9:24

+ 8:3 Евр 5:1, Эф 5:2

+ 8:5 Кол 2:17, Евр 10:1, Тахсыы 25:40

+ 8:6 2 Кор 3:6, Евр 9:15

+ 8:7 Евр 7:11

+ 8:8 Евр 10:16-17, Лк 22:20, 2 Кор 3:6

* 8:11 Чугастааҕытын – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «ыалын».

+ 9:1 Тахсыы 25:8

+ 9:2 Тахсыы 26:1, Тахсыы 25:30-31

+ 9:3 Тахсыы 26:31-33,

+ 9:4 Тахсыы 25:10, Тахсыы 30:1, Тахсыы 16:33-34,

+ 9:5 Тахсыы 25:19-20

+ 9:7 Евр 6:19

+ 9:8 Евр 10:20

+ 9:9 Евр 7:19, Евр 10:1

+ 9:10 Мк 7:4

+ 9:11 Евр 7:27, Евр 10:10

* 9:14 Сибэтиэй Тыынынан – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «өлбөт үйэлээх Тыынынан».

* 9:14 Дьиҥнээх – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 9:14 1 Пет 1:18-19, Евр 6:1, Арыл 7:14, 1 Ин 1:7, Эф 5:26

+ 9:15 Евр 8:6, 2 Тим 1:1, Тит 1:2

+ 9:19 Тахсыы 12:22, Саал 50:9

+ 9:20 Тахсыы 24:8

+ 9:21 Тахсыы 29:12, Тахсыы 29:36,

+ 9:23 Тахсыы 25:40, Евр 8:5

+ 9:24 Евр 8:2

+ 9:26 1 Ин 3:5, 1 Пет 3:18

+ 9:27 Мф 16:27

+ 9:28 1 Пет 2:24, 1 Пет 3:18, Тит 2:13, Апос 1:11, 1 Фес 4:16-18

+ 10:1 Кол 2:17, Евр 8:5, Евр 7:19, Евр 9:9

+ 10:5 Саал 39:7-9, Саал 50:18

* 10:9 Таҥара – сорох былыргы илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 10:10 Мф 26:26, 1 Кор 11:24, Евр 7:27, Евр 9:9

+ 10:12 Саал 109:1, Мк 16:19, Евр 1:3

+ 10:13 Саал 109:1, Евр 1:13

+ 10:17 Евр 8:10-12

+ 10:19 Эф 3:12, Евр 4:16

+ 10:20 Евр 9:8, Ин 14:6

+ 10:22 Ин 13:8, 1 Кор 6:11, Эф 5:26, Тит 3:5

+ 10:23 Евр 4:14, 1 Кор 1:9, 1 Фес 5:24, 2 Фес 3:3

+ 10:25 Апос 2:42, Рим 13:11, 1 Кор 3:13

+ 10:26 Мк 3:29, 1 Ин 5:16

+ 10:27 Саал 20:10, Саал 78:5,

+ 10:29 Евр 6:4-6

* 10:30 …диир Айыы Тойон – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 10:30 Рим 12:19

+ 10:31 Лк 12:5

* 10:34 Мин хаайыыга сыттахпына – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «хаайыылаахтарга».

+ 10:34 Мф 25:36, Мф 5:12, Мф 6:20, Мф 19:21, 1 Пет 1:4, Кол 1:5

* 10:38 Кырдьыксыт – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Мин кырдьыксытым».

+ 10:38 Рим 1:17, Гал 3:11

+ 11:1 Рим 8:24, 2 Кор 4:18

+ 11:3 Төрүт. 1:6-7, Саал 32:6, 2 Пет 3:5

+ 11:4 Төрүт. 4:3-8, Мф 23:35, 1 Ин 3:12

+ 11:5 Төрүт. 5:22-24

+ 11:7 Төрүт. 6:9-22

+ 11:8 Төрүт. 12:1-4

+ 11:9 Төрүт. 12:8, Төрүт. 13:3, Төрүт. 18:1

+ 11:10 Евр 12:22, Арыл 21:2

* 11:11Эбэтэр «Төһө да Сарра оҕото суоҕун, төрүүр сааһын ааспытын иһин, Авраам аҕа буолар кыахтаммыта».

+ 11:11 Төрүт. 21:2

+ 11:12 Рим 4:19, Төрүт. 22:17

+ 11:13 Мф 13:17, Лк 10:24, Төрүт. 23:4

+ 11:16 Төрүт. 26:24, Төрүт. 28:13

+ 11:17 Төрүт. 22:1-10, Төрүт. 21:12, Рим 9:7

+ 11:19 Рим 4:17-19

+ 11:20 Төрүт. 27:27-29, Төрүт. 27:39-40

+ 11:21 Төрүт. 47:31, Төрүт. 48:17-19

+ 11:22 Төрүт. 50:24-25

+ 11:23 Тахсыы 2:2-3, Апос 7:20

+ 11:24 Тахсыы 2:10-11

+ 11:25 1 Ин 2:17

+ 11:26 Евр 13:13

+ 11:27 Тахсыы 12:37, Тахсыы 13:18

+ 11:28 Тахсыы 12:21-30

+ 11:29 Тахсыы 14:21-30

* 11:31Синодальнай тылбааска «уонна атын сиринэн атааран биэрэн» диэн тыллар эбии киирбиттэр (Сибэтиэй Иаков Апостол суругуттан).

+ 11:31 Мф 1:5, Иак 2:25

+ 11:36 Төрүт. 39:20, Мф 21:35, Мк 16:18

* 11:37 Накаастыыллара – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 11:40 Флп 3:12, Евр 12:23

* 12:1-2 Үөрүү туһугар – эбэтэр «үөрүү оннугар».

+ 12:1 1 Кор 9:24

+ 12:2 Евр 2:10, Лк 24:26, Флп 2:8, Саал 109:1, Мк 16:19, Евр 1:3

+ 12:3 Аман өһө 24:10

+ 12:4 1 Тим 4:10

+ 12:5 Аман өһө 3:11-12, Саал 93:12,

+ 12:7 Арыл 3:19

+ 12:13 Аман өһө 4:26

+ 12:14 Мф 5:8

+ 12:15 Евр 4:1,

+ 12:16 Евр 13:4, Төрүт. 25:29-34

* 12:17 Оҥорбутун хайдах да уларытар кыаҕа суоҕа – эбэтэр: «Аҕата кини тугу оҥорбутун уларытар кыаҕа суоҕа», «Исав тугу оҥорбутун уларыттарар курдук, аҕатын кыайан тылыгар киллэрбэтэҕэ», «Исавка аньыыны билинэр кыах бэриллибэтэҕэ».

+ 12:17 Төрүт. 27:34-38

+ 12:18 Тахсыы 19:16-18, Тахсыы 20:18,

* 12:19 Хайатыгар – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 12:19 Тахсыы 19:16, Тахсыы 20:19,

+ 12:20 Тахсыы 19:12-13

+ 12:22 Гал 4:26, Арыл 14:1, Арыл 21:2, Иуд 1:14

+ 12:23 Лк 10:20, Флп 3:12, Евр 11:40

+ 12:24 Евр 8:6, Евр 9:15, 1 Пет 1:2, Төрүт. 4:10

+ 12:25 Евр 2:3

+ 12:26 Тахсыы 19:18,

+ 12:27 Саал 101:27

+ 12:28 Саал 2:11

+ 13:1 Ин 13:34, 1 Пет 1:22, 2 Пет 1:7, Рим 12:10, 1 Фес 4:9

+ 13:2 1 Пет 4:9, Төрүт. 18:3, Төрүт. 19:2

+ 13:3 Мф 25:36, Евр 10:34

+ 13:4 1 Кор 7:38, Тахсыы 20:14, 1 Кор 6:9

+ 13:5 Аман өһө 23:4, Мф 6:19, Мф 6:25, 1 Тим 3:1, 1 Тим 6:7-9,

+ 13:6 Саал 117:6

+ 13:7 Евр 6:12

+ 13:8 Саал 101:28

+ 13:9 Кол 2:16

+ 13:11 Тахсыы 29:14,

+ 13:12 Мф 21:39, Мк 12:8

+ 13:13 1 Пет 4:14, Евр 11:26

+ 13:15 Саал 49:14, Саал 106:22,

+ 13:18 Эф 6:19, 1 Фес 5:25, 2 Фес 3:1, Апос 23:1, Апос 24:16

+ 13:20 Рим 15:33, Саал 22:1, Саал 79:2, Экклесиаст 12:12, Ин 10:11, 1 Пет 5:4, Тахсыы 24:8,

* 13:21 Эһиэхэ – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «биһиэхэ».

+ 13:23 Апос 16:1

* 13:25 Аминь – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 1:1 Арыл 22:6

+ 1:2 Ин 19:35

+ 1:3 Арыл 22:7, Арыл 22:10

* 1:4-5 Аньыыбытыттан-харабытыттан Бэйэтин Хаанынан сууйбукка – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «аньыыбытыттан-харабытыттан Бэйэтин Хаанынан быыһаабыкка».

+ 1:4 Тахсыы 3:14, Арыл 3:1, Арыл 4:5, Арыл 5:6, Ин 3:11, 1 Тим 6:13, Апос 26:23, 1 Кор 15:20, Кол 1:18, 1 Пет 1:18-19

+ 1:6 Тахсыы 19:6, 1 Пет 2:9, Арыл 5:10, Арыл 20:6, 1 Пет 4:11, Иуд 1:24-25, Арыл 5:13

* 1:8 Альфа уонна Омега – грек алпаабытын бастакы уонна бүтэһик буукубалара. Төрүппүн итиэннэ бүтэр уһукпун – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 1:9 Мк 10:39

* 1:10 Мин Альфабын уонна Омегабын, Бастакыбын уонна Тиһэхпин – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыллар суохтар.

+ 1:10 Арыл 4:2

+ 1:12 Тахсыы 25:1, Тахсыы 25:37,

+ 1:13 Арыл 15:6

+ 1:14 Арыл 2:18, Арыл 19:12

+ 1:16 Евр 4:12, Арыл 19:15, Мф 17:2

+ 1:17 Мф 28:4, Арыл 2:8, Арыл 22:13

+ 1:18 Рим 6:9, Рим 14:9, Арыл 9:1, Арыл 20:1

* 2:1 Эфес – Эф 1:1 быһаарыытын көр.

+ 2:1 Арыл 1:13, Арыл 1:16

+ 2:2 2 Кор 11:13, 1 Ин 4:1

+ 2:7 Мф 11:15, Мк 4:9, Лк 8:8, Арыл 3:6, Арыл 3:13, Арыл 3:22, Арыл 13:9, Арыл 3:5, Арыл 21:7, Лк 23:43, 2 Кор 12:4, Төрүт. 2:9, Төрүт. 3:22, Арыл 22:2

* 2:8 Смирна (билиҥҥи Измир) – Эфестэн 56 км хоту сытар, Эгейскэй муора кытылыгар турар улахан эргиэн куората.

+ 2:8 Арыл 1:17-18

+ 2:9 Иак 2:5, 2 Кор 8:9, Арыл 3:9

+ 2:10 Арыл 12:11, Иак 1:12, Арыл 3:11

+ 2:11 Арыл 2:7, Арыл 20:6, Арыл 21:8

* 2:12 Пергам – Сардистан 80 км ыраах сытар куорат, Зевс таҥараҕа уонна да атын таҥараларга итэҕэл киинэ. Манна Рим императорыгар, таҥараҕа курдук, сүгүрүйэллэрэ.

+ 2:12 Арыл 1:16

+ 2:14 2 Пет 2:15, Апос 15:29, 1 Кор 8:10, 1 Кор 10:19

+ 2:15 Арыл 2:6

+ 2:16 2 Фес 2:8

+ 2:17 Арыл 2:7, Тахсыы 16:31, Ин 6:48-50, Арыл 3:12, Арыл 19:12

* 2:18 Фиатира – Пергамтан 65 км ыраах сытар Лидия куората. Бу эргиэн үрдүктүк сайдыбыт куората ордук пурпур таҥаһы оҥорон таһаарарынан сураҕырара.

+ 2:18 Арыл 1:14-15

+ 2:20 Арыл 2:14

+ 2:21 2 Пет 3:9, 2 Пет 3:15

+ 2:23 Мф 16:27

+ 2:25 Арыл 3:11

+ 2:26 Саал 2:9, Арыл 12:5, Арыл 19:15, Арыл 22:16

+ 2:29 Арыл 2:7

* 3:1 Сардис – Эфестэн илин диэки 50 км ыраах сытар куорат, Малай Азия биир саамай модун куораттарыттан биирдэстэрэ.

+ 3:1 Арыл 1:4-5, Арыл 1:16, Рим 1:15, Эф 2:1, Эф 2:5, Кол 2:13, 1 Тим 5:6

+ 3:3 Мф 24:43-44, 2 Пет 3:10, 1 Фес 5:2, Арыл 16:15

+ 3:4 Иуд 1:23, Арыл 6:11, Арыл 7:9, Мф 10:11, Мф 22:8, Апос 13:46

+ 3:5 Арыл 2:7, Арыл 21:7, Тахсыы 32:32, Саал 55:9, Саал 68:29, Лк 10:19, Мф 10:32

+ 3:6 Арыл 2:7

* 3:7 Филадельфия – Сардистан соҕуруулуу-хоту диэки 40 км ыраах сытар кыра куорат.

+ 3:9 Арыл 2:9

+ 3:10 2 Пет 2:9, 1 Кор 10:13

+ 3:11 Арыл 22:7, Арыл 22:12, Арыл 22:20, Арыл 2:25

+ 3:12 Арыл 2:7, Саал 22:6, Арыл 2:17

+ 3:13 Арыл 2:7

* 3:14 Лаодикия – Филадельфияттан соҕуруулуу-арҕаа диэки 40 км ыраах сытар куорат; Фригия саамай баай куората.

+ 3:14 Аман өһө 8:22, Кол 1:15, Кол 1:18, 1 Кор 14:16, 2 Кор 1:20

+ 3:17 1 Кор 4:8, Ин 9:39-41

+ 3:18 Арыл 16:15

+ 3:19 Аман өһө 3:12, Евр 12:5-6

+ 3:20 Лк 12:36, Ин 14:23

+ 3:21 Ин 16:33, Саал 109:1, Мк 16:19, Мф 19:28, Лк 22:30

+ 3:22 Арыл 2:7

+ 4:1 Арыл 1:10

+ 4:2 Арыл 1:10,

+ 4:4 Арыл 3:4

+ 4:5 Арыл 8:5, Арыл 11:19, Арыл 16:18, Арыл 1:4-5,

+ 4:6 Арыл 15:2,

+ 4:11 Арыл 5:12, Саал 32:9-11

+ 5:1 Арыл 10:4, Арыл 22:10

+ 5:5 Арыл 22:16, Төрүт. 49:9

+ 5:6 Ин 1:29, Ин 1:36, 1 Пет 1:19, Апос 8:32-33, Арыл 1:4-5

* 5:8 Сибэтиэйдэр – Таҥара дьоно.

+ 5:8 Саал 140:2, Арыл 8:3-4

* 5:9 Биһигини – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 5:9 Саал 32:3, Арыл 14:3, Арыл 7:9, Арыл 11:9, Арыл 14:6, Арыл 14:3-4

* 5:10 Биһигини – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «кинилэри». Биһиги сир үрдүгэр ыраахтааҕылыахпыт – «кинилэр сир үрдүгэр ыраахтааҕылыахтара».

+ 5:10 Тахсыы 19:6, 1 Пет 2:9, Арыл 1:6

+ 5:11 Лк 2:13

+ 5:12 Арыл 4:11

+ 5:13 Саал 144:16, Саал 150:6, 1 Пет 4:11, Иуд 1:24-25, Арыл 1:6, Арыл 7:12

+ 5:14 Арыл 4:10

* 6:1, 3, 5,[7] Кэлэҥҥин көр! – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Кэл!»

+ 6:1 Арыл 5:1, Арыл 4:7, Арыл 14:2, Арыл 19:6

+ 6:4 Мк 13:8

+ 6:6 Арыл 7:3

+ 6:9 Арыл 20:4

+ 6:10 Саал 78:10, Саал 93:3, Саал 118:84, Лк 18:7, 2 Фес 1:6, Арыл 19:2

+ 6:11 Арыл 3:4

+ 6:12 Мк 13:8, Арыл 11:13,

+ 6:14 Арыл 16:20

+ 6:16 Лк 23:30

+ 6:17 Саал 75:8,

+ 7:3 Арыл 14:1, Арыл 22:4

+ 7:9 Арыл 3:4

+ 7:10 Арыл 12:10, Арыл 19:1

+ 7:11 Арыл 4:6

+ 7:12 Арыл 5:13-14

+ 7:14 Мф 24:21, Евр 9:14, Арыл 19:8, Арыл 22:14

+ 7:16 Саал 120:6,

+ 7:17 Саал 22:1, Ин 10:11, Арыл 21:4

+ 8:1 Арыл 5:1

+ 8:2 Мф 18:10-11

+ 8:3 Тахсыы 30:7, Саал 140:2, Арыл 5:8

+ 8:4 Апос 10:4

+ 8:5 Арыл 4:5

+ 8:7 Тахсыы 9:23-24,

+ 8:8 Тахсыы 7:17, Тахсыы 7:19, Арыл 11:6

+ 8:10 Арыл 9:1

+ 8:12 Тахсыы 10:21-23,

* 8:13 Аанньал – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «хотой».

+ 9:1 Лк 10:18, Арыл 8:10, Арыл 12:8-9, Арыл 1:18

+ 9:3 Тахсыы 10:4

+ 9:4 Арыл 7:2-4

* 9:11 Аваддон – «аллараа дойду баһылыга». Аполлион – «өлөрүөхсүт».

+ 9:12 Арыл 11:14

+ 9:13 Тахсыы 27:2, Тахсыы 30:2

+ 9:14 Арыл 16:12

+ 9:20 1 Кор 10:20, Саал 134:15-18,

+ 9:21 Арыл 21:8, Арыл 22:15

+ 10:1 Арыл 4:3, Арыл 1:15-16

+ 10:4 Арыл 5:1, Арыл 22:10

+ 10:7 Арыл 11:15

+ 10:9 Саал 118:103,

+ 11:1 Арыл 21:15

+ 11:2 Лк 21:24, Арыл 12:6, Арыл 13:5

+ 11:6 Тахсыы 7:17, Тахсыы 7:19, Арыл 8:8

+ 11:7 Арыл 9:1,

+ 11:9 Саал 78:2-3

+ 11:11 Төрүт. 2:7,

+ 11:12 Арыл 4:1, 1 Фес 4:17

+ 11:13 Арыл 6:12

+ 11:14 Арыл 8:13, Арыл 9:12

+ 11:15 Мф 24:31, Арыл 10:7, Тахсыы 15:18, Лк 1:33, 1 Кор 15:24

+ 11:16 Арыл 4:4

+ 11:17 Арыл 1:4, Арыл 16:5

+ 11:18 Саал 2:1, Арыл 20:12

+ 11:19 Арыл 15:5, Тахсыы 9:23, Арыл 16:21

+ 12:1 Төрүт. 37:9

* 12:3 Уот кыһыл – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «уот тыыннаах».

+ 12:3 Арыл 13:1, Арыл 17:3, Арыл 17:12

+ 12:5 Саал 2:9, Арыл 2:27, Арыл 19:15

+ 12:6 Арыл 11:3, Арыл 13:5

+ 12:7 Иуд 1:9

+ 12:9 Төрүт. 3:1, Арыл 20:2, Лк 10:18, Ин 12:31

+ 12:11 Арыл 15:2, Лк 14:26, Ин 12:25, Арыл 2:10

+ 12:12 Саал 95:11,

+ 12:14 Тахсыы 19:4, Арыл 13:5

+ 12:17 Төрүт. 3:15

* 13:1 Мин муора кумах кытылыгар турбутум – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «садаҕа моҕой муора кытылыгар турбута».

+ 13:1 Арыл 12:3

+ 13:2 Лк 4:6

+ 13:5 Арыл 11:2, Арыл 12:6

+ 13:7 Арыл 11:7, Арыл 12:17

+ 13:8 Арыл 3:5

+ 13:9 Арыл 2:7

* 13:10 Ким билиэн ылар – бэйэтэ билиэн барыаҕа, ким болотунан өлөрөр – бэйэтэ болоттон өлүөҕэ – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Ким билиэн барыахтаах – билиэн барыаҕа, ким болоттон өлүөхтээх – болоттон өлүөҕэ».

+ 13:10 Арыл 14:12

+ 13:13 Мк 13:22, Арыл 16:13, Арыл 19:20, Лк 9:54

+ 13:14 Мф 24:24, Мк 13:22, 2 Фес 2:9

+ 14:1 Саал 2:6, Саал 9:12, Евр 12:22, Арыл 3:12, Арыл 7:3-4

+ 14:2 Арыл 1:15, Арыл 6:1

+ 14:3 Саал 32:3, Арыл 5:9

+ 14:4 2 Кор 11:2, Иак 1:18, 2 Фес 2:13

+ 14:8 Арыл 18:2

+ 14:9 Арыл 13:15

+ 14:10 Саал 74:8, Арыл 14:10, Арыл 20:10

+ 14:12 Арыл 13:10

+ 14:13 Арыл 20:6

+ 14:14 Арыл 1:13

+ 14:15 Мк 4:29

+ 14:19 Арыл 19:15

+ 15:1 Арыл 16:1, Арыл 17:1, Арыл 21:9

+ 15:2 Арыл 4:6, Арыл 12:11, Арыл 13:17

* 15:3 Сибэтиэйдэр Ыраахтааҕылара – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «үйэлэр Ыраахтааҕылара» эбэтэр «норуоттар Ыраахтааҕылара».

+ 15:3 Тахсыы 15:1, Саал 91:6

+ 15:4 Саал 85:9

+ 15:5 Тахсыы 38:21, Арыл 11:19

+ 15:6 Арыл 1:13

+ 15:7 Арыл 4:6

+ 15:8 Тахсыы 40:34-35,

+ 16:1 Арыл 15:1, Саал 78:6,

+ 16:2 Арыл 13:16, Тахсыы 9:9-11

+ 16:3 Арыл 8:8-9

+ 16:4 Тахсыы 7:17-20

+ 16:5 Арыл 1:4, Арыл 11:17,

+ 16:6 Мф 23:35, Арыл 18:24,

+ 16:7 Арыл 6:9

+ 16:9 Апос 12:23

+ 16:10 Арыл 13:2, Тахсыы 10:21-22

+ 16:12 Арыл 9:14,

+ 16:13 Арыл 12:3, Арыл 13:11

+ 16:14 Мк 13:22, Арыл 13:13

+ 16:15 Мф 24:43-44, 2 Пет 3:10, 1 Фес 5:2, Арыл 3:3, Арыл 3:18

* 16:16 Армагеддон – Магедон (Мегиддо) куорат; сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Армагедон» (Магедон хайата).

+ 16:18 Мк 13:19

+ 16:19 Арыл 14:10

+ 16:20 Арыл 6:14

* 16:21 Түөртүү буут – тылыттан тылыгар түһэрэн тылбаастаатахха, «талант саҕа улахан тобурах». Талант – 26 кг – 36 кг тиийэ ыйааһыннаах мээрэй.

+ 16:21 Тахсыы 9:23-25, Арыл 11:19

+ 17:1 Арыл 15:1, Арыл 21:9,

+ 17:2 Арыл 14:8

+ 17:3 Арыл 12:3

+ 17:6 Арыл 16:6

+ 17:8 Арыл 9:1, Арыл 11:7

+ 17:12 Арыл 12:3

+ 17:14 1 Тим 6:15, Арыл 19:16,

+ 17:16 Арыл 18:8

+ 18:2 Арыл 14:8,

+ 18:3 Арыл 17:2,

+ 18:5 Иона 1:2

+ 18:6 Саал 136:8,

+ 18:8 Арыл 17:16

+ 18:24 Мф 23:35, Арыл 16:6, Арыл 17:6

+ 19:1 Саал 61:12, Арыл 7:10

+ 19:2 Арыл 6:10

+ 19:3 Арыл 14:11, Арыл 18:9

+ 19:4 Арыл 4:4

+ 19:5 Саал 133:1, Саал 134:1

* 19:6 Таҥара – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Таҥарабыт».

+ 19:6 Арыл 1:15, Арыл 6:1, Саал 92:1

+ 19:7 Мф 22:2, Мф 25:10, Арыл 21:2

+ 19:8 Арыл 7:14

+ 19:10 Апос 10:25-26, Арыл 22:8-9

+ 19:12 Арыл 1:14, Арыл 2:17

+ 19:13 Ин 1:1

+ 19:15 Арыл 1:16, Саал 2:9, Арыл 2:27, Арыл 12:5, Арыл 14:19-20

+ 19:19 Арыл 16:16

+ 19:20 Арыл 13:11-15, Арыл 16:13,

+ 19:21 Арыл 1:16

+ 20:1 Арыл 9:1

+ 20:2 Төрүт. 3:1, Арыл 12:9

+ 20:3 Саал 54:24,

+ 20:4 Мф 19:28, Арыл 6:9, Арыл 13:12-16,

+ 20:6 Арыл 2:11, Арыл 14:13, Арыл 21:8, Тахсыы 19:6, Арыл 1:6

+ 20:8 Арыл 16:14

* 20:9 Таҥараттан – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга бу тыл суох.

+ 20:9 Арыл 11:5

+ 20:10 Арыл 19:20

+ 20:11 Саал 101:27

+ 20:12 Тахсыы 32:32, Тахсыы 32:33, Мф 16:27

+ 20:13 Апос 24:15

+ 20:15 Мф 13:42, Мф 13:50

+ 21:1 2 Пет 3:13, Арыл 20:11

+ 21:2 Гал 4:26, Евр 12:22, Арыл 19:7

+ 21:4 Арыл 7:17,

+ 21:5 2 Кор 5:17

+ 21:6 Арыл 1:6, Арыл 22:13, Ин 4:10, Ин 7:37

+ 21:7 Арыл 2:7, Арыл 3:5, Мф 25:34, 2 Кор 6:18

+ 21:8 1 Кор 6:9-10, Гал 5:19-21, Арыл 22:15, Арыл 2:11, Арыл 20:6

+ 21:9 Арыл 15:1, Арыл 17:1

+ 21:10 Арыл 17:3

+ 21:11 Тахсыы 40:34

+ 21:14 Эф 2:20

+ 21:15 Арыл 11:1

+ 21:19 Тахсыы 28:17-20,

+ 21:23 Арыл 22:5

+ 21:27 Саал 117:20

+ 22:2 Төрүт. 2:9, Төрүт. 3:22, Арыл 2:7

+ 22:4 Саал 16:15, Мф 5:8, 1 Ин 3:2, Евр 12:14, Арыл 7:3-4

+ 22:5 Саал 35:10, Арыл 21:23

+ 22:6 Арыл 1:1

+ 22:7 Арыл 3:11, Арыл 1:3

+ 22:8 Арыл 19:10

+ 22:10 Арыл 10:4, Арыл 1:3

+ 22:11 2 Тим 3:13

+ 22:12 Мф 16:27

+ 22:13 Арыл 1:8, Арыл 21:6

* 22:14 Кини кэриэстэрин тутуһааччылар – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «таҥастарын сууна сылдьааччылар».

+ 22:14 Арыл 7:14

+ 22:15 Аман өһө 12:22, 1 Кор 6:9-10, Гал 5:19-21, Арыл 21:8

+ 22:16 Арыл 5:5, Арыл 2:26

+ 22:17 Арыл 21:2, Арыл 21:9, Ин 7:37, Арыл 21:6

+ 22:18 Аман өһө 30:6

+ 22:20 1 Кор 16:22

* 22:21 Айыы Тойоммут Иисус Христос – сорох былыргы гректии илиинэн суруйууга «Айыы Тойон Иисус», «Иисус Христос»; барыгытын кытта – «барыбытын кытта», «сибэтиэйдэри кытта» эбэтэр «Кини бары сибэтиэйдэрин кытта».

[1] Ветхий Завет – Эргэ Кэс Тыл кинигэлэрэ сахалыы толору тылбаастана иликтэрин быһыытынан ааттарын нууччалыы биэрдибит.