# Библь

Институт перевода Библии

## Библь


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

## ӘРҮН БИЧГИН

### ӘРҮН БИЧГИН

ӘРҮН БИЧГИН


Эклц

Нүүдл

Левит

Числа

Второзаконие

Рут

Йов

Псалмс

Цецн селвгүд

Цецн Ухана Багш

Соломона хамгин сән дун

Йона


### Эклц

#### Эклц

Эклц


Нүр үг

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]


#### Нүр үг


НҮР ҮГ

Күндтә умшачнр!

Библин түрүләд бичгдсн тавн дегтр хальмг келнд барлгдҗана. Эннь «Хуучн бооцана» негдгч әңгнь гиҗ христианмуд тоолна. Хуучн цагас авн эн дегтр бичсн күн Моше. Тегәд Мошен бичсн тавн дегтрлә тадн ода таньлдҗанат. Евреймүд эн дегтрмүдиг «Мошен Закана дегтр» гиҗ нерәднә, бас «Тора» – «заавр» эс гиҗ «сурһмҗ».

«Мошен тавн дегтр» Библьд кевтән эклцнь болн һол төрнь болҗана. Тегәд делкә болн күн яһҗ үүдснә, килнц яһҗ эклснә болн зовлңгин тускар, Бурхн күн хойрин хоорндк хәрлцәнә тускар болн әмтн яһҗ нег-негнләһән хәрлцә бәрҗәснә тускар бичәтә. Бурхн Эврәннь улсла Бооца кенә, теднд зааврмуд өгнә.

Эн тавн дегтрәс түрүләд хальмг келнд «Эклц» дегтр орчулгдла (2005 җ.). Наадк дөрвн дегтр 2017–2022-гч җилмүдт орчулгдв.

Орчуллһна көдлмш хуучн еврейин (Масорет) бичврәс кегдлә. Нег зүсн янзла эс зөвшәрсн үгмүд халхин чилгчәр цәәлһгдҗәнә. Дегтрин сүл халхд тәәлвртә ахр толь барлгдв. Тенд зәрм шишлң хуучна үгмүд болн санан тодрхаһар цәәлһгдв.

Библь орчуллһна Институт орчулачнрт, редактормудт, ик көдлмшт орлцсн эрдмчнрт болн дегтр барлхд дөңгән күргсн улст ик ханлтан өргҗәнә.

Хальмг келн-улст Мошен бичсн тавн дегтр төрскн келәрн умшхд, кезәңк әмтнә җирһл медхд соньн болх гиҗ сангдна. Нарт-делкәд олн келн-улс дунд Библь хамгин икәр умшгддг дегтр. Ода тиим дегтриг умшач болһн умшҗ чадҗана.

Библь орчуллһна Институт


Эклц

Әрүн Бичгин түрүн дегтрнь – «Эклц». Эн дегтрт делкән үүдәлтин, келн-әмтнә үүдәлтин, килнц болн зовлң яһҗ эклснә тускар, дәкәд Бурхн күүнлә яһҗ бийән бәрснә тускар бичәтә.

«Эклц» гидг дегтр нурһлҗ хойр әңгд хувагдна. Негдгч әңгднь – 1-әс–11-гч бөлг күртл орна. Терүнд делкән үүдәлтин болн күүнә уңг-тохмин тууҗин эклцин тускар келгдҗәнә, Адам Ева хойрин, Каин Авел хойрин, Ноахин болн усна ик аюлын тускар, Вавилона бәәшңгин тускар бичәтә.

Хойрдгч әңгднь – 12-әс–50-гч бөлг күртл. Энд еврей келн-улсин тууҗин тускар бичәтә. Теднә түрүңк өвкнь болсн Абрахам Бурхнд шүтәд, соңсврч болна. Цааранднь терүнә көвүн Ицхакин, терүнә ач Яковин тускар умшч болхмн. Яковин 12 көвүн Израилин улсин 12 отгин эклцнь болсна тускар бас бичәтә. Тедн дундас Йосип гидг көвүнд онц оньг тусхагдҗана. Хойрдгч әңгд Яков эврәннь өрк-бүлтәһән Египетд яһҗ бәәснә тускар тодрхаһар бичәтә.

Шин зун җилин эклцәр хальмг келнд түрүн болҗ орчулгдсн «Эклц» гидг дегтриг өдгә цага умшачнр соньмсч умшх гиҗ сангдна. Хуучна цага иврит келнәс орчулгдсн эн Бичг эврәннь учр-утхан геесн уга.

Кезәнә Библь бичсн бичәчнр терүг теҗгәр биш, йирин олнд медгдх амн үгин янзта келәр бичҗ. Тегәд Әрүн Бичгин гүн чинринь өдгә цага умшачнрт күргхин төлә эн дегтр төв келәр, умшхд амрар орчулгдв.

Хамгин түрүнд эн дегтриг Әрүн Бичгәр соньмсчах улс умшх.

«Эклц» – делкән үүдәлтин тууҗиг чикднь медхд кенд чигн тусан күргхнь маһд уга.

#### 1


Делкән үүдәлт

1Түрүләд Бурхн теңгр һазр хойриг үүдәв[+]. 2Һазр эҗго, дүрсн уга бәәҗ. Йорал уга гүн һазр деер харңһу бәәҗ. Усн деерәһүр Бурхна Сәкүсн[†] деләд нисҗәҗ.

3Тиигәд Бурхн келв:

– Герл ортха!

Герл орв. 4Герлтә болсиг сән гиҗ Бурхн үзәд, герлиг харңһуһас салһв. 5Герлиг Бурхн «өдр» гиҗ нерәдв, харңһуг – «сө» гив.

Тиигәд асхн болв, өрүн болв. Эн түрүн өдрнь.

6Бурхн келв:

– Усиг уснас салһдг заг усн хоорнд һартха.

7Бурхн тер заг үүдәһәд, деерк усиг дор бәәх уснас салһв, тиигәд тиим болв. 8Тер ормд Бурхн «теңгр» гидг нер өгв.

Тиигәд асхн болв, өрүн болв. Эн хойрдгч өдрнь.

9Бурхн келв:

– Цуг усн теңгр дор хурад, хүүрә һазр һартха.

Келснь күцв. 10Хүүрә һазрт Бурхн «һазр» гидг нер өгв, хурсн уснд «теңгсмүд» гидг нер өгв. Эннь сән болсиг Бурхн үзв. 11Бурхн келв:

– Һазр урһмл һарһтха: һазр деер эктә урһмл, дотран эктә темс өгдг модд зүс-зүсәрнь һартха.

Келснь күцв. 12Һазр урһмл һарһв: эк өгдг зүсн-зүүл урһмл, дотран эктә темс өгдг моддыг зүс-зүсәрнь. Эннь сән болсиг Бурхн үзв.

13Тиигәд асхн болв, өрүн болв. Эн һурвдгч өдрнь.

14Бурхн келв:

– Өдриг сөөһәс салһх нарн, сар, одд теңгрин орад һартха. Тедн цаг, өдрмүд, җилмүд тоолх темдгүд болтха. 15Тедн һазр тал герл илгәдг теңгрин орад бәәх герлин гегән болтха.

Келснь күцв. 16Бурхн хойр ик алдр гегә үүдәв – өдриг залхин төлә нар, сөөг залхин төлә сар үүдәв, бас одд үүдәв. 17-18Һазрт герл өгхин төлә, өдр, сөөг залхин төлә, гегәг харңһуһас салһхин төлә Бурхн тедниг теңгрт тәвв. Эннь сән болсиг Бурхн үзв.

19Асхн болв, өрүн болв. Эн дөрвдгч өдрнь.

20Бурхн келв:

– Әмтә-киитә юмар усн бигштхә, һазр деерәһүр шовуд теңгрт нистхә.

21Бурхн теңгсин ик гидг адусд үүдәв, уснд бигшх цуг әмтә-киитә юмиг болн нисдг җивртә зүсн-зүүл шовудыг үүдәв. Эннь сән болсиг Бурхн үзв. 22Теднд Бурхн әдс өгәд иигҗ келв:

– Түргәр өстн, олн болтн, теңгсмүдин ус дүүргтн, шовуд һазр деер түргәр өстхә.

23Асхн болв, өрүн болв. Эн тавдгч өдрнь.

24Бурхн келв:

– Зүсн-зүүл зүстә әмтә-киитә юм һазр һарһтха: мал, мөлкдгүд болн зерлг аңгуд.

Келснь күцв. 25Бурхн зүсн-зүүл зүстә зерлг аңгуд, мал, цуг мөлкдг юм һазр деер зүс-зүсәрнь үүдәв. Эннь сән болсиг Бурхн үзв.

26Дарунь Бурхн келв:

– Мана дүртә болн бәәдлтә кү үүдәхмн. Тиигәд тер теңгсин заһсдт болн теңгрин шовудт, малмудт, цуг һазр дееркд, цуг мөлкдг юмнд бас нойлг.

27Тиигәд Бурхн Эврәннь дүртә кү үүдәв.
Терүг Бурхна дүртәһәр Тер үүдәв.
Залу болн күүкд кү
Тедниг Бурхн үүдәв[+].

28Теднд Бурхн әдс өгәд, иигҗ келв:

– Өстн, олн болтн, һазр дүүргәд энүг эзлтн. Теңгсин заһсдт, теңгрин шовудт, мөлкдг юмнд цугтаднь нойрхтн.

29Терүнә дару Бурхн келв:

– Һазр деерк эктә цуг урһмлмудыг, дотран эктә темс өгдг цуг моддыг Би таднд өгчәнәв. Эдн таднд эдлвр болх. 30Һазр деерк цуг аңгудт, теңгрин цуг шовудт, цуг мөлкдгүд, әмтә-киитә юмнд хот кетхә гиһәд, Би ноһа өгчәнәв.

Келснь күцв. 31Үүдәсн юман Бурхн цугтаһинь үзв, тегәд цугнь йир сән болв.

Асхн болв, өрүн болв. Эн зурһадгч өдрнь.

#### 2

1Тиигҗ теңгр болн һазр, цуг теднә зүсн-зүүл бәәдлнь күцәгдв. 2Доладгч өдр күртл, Бурхн кеҗәсн көдлмшән чиләв. Доладгч өдртән Тер кеҗәсн эврәннь көдлмшәсн амрв. 3Бурхн доладгч өдр йөрәһәд, терүнд әрүн[†] өдр гив. Яһад гихлә эн өдр Бурхн үүдәҗ болн күцәҗ бәәсн көдлмшәсн амрв.


Адам Ева хойр

4Теңгр һазр хойр үүдәгдснә тускар тууҗлҗ келлһн эн. Деед Эзн Бурхн теңгр һазр хойриг үүдәҗәх цагт, 5һазр деер тиигхд тәрәнә бура чигн уга билә, тәрәнә ноһан чигн урһад уга билә. Яһад гихлә Деед Эзн һазрт хур өгчәсмн уга бәәҗ, һазриг эд-бод кедг күн уга бәәҗ, 6болв һазрас усн һарад, терүг кевтнь услдг болв. 7Тегәд Деед Эзн Бурхн күүг һазрин[*] тооснас үүдәһәд, терүнә хамрар әмдин ки үләһәд орулв. Тегәд күн әмтә болв[+].

8Хөөннь Деед Эзн Бурхн дорд үзгин Эден гидг һазрт сад суулһв. Терүнд үүдәсн күүһән Тер орулҗ бәәлһв. 9Деед Эзн Бурхн зүсәрн ке болн хот кехд туста цуг зүсн-зүүл модд һазрас урһав. Садын тал дунд җирһлин модн болн цаһан сана, хар сана медх хойр мод урһаҗ[+].

10Садыг услдг һол Эденәс эклцән авч. Терүнәс тер һол 4 урсхулд хувагдҗ урсдг бәәҗ. 11Түрүңкнь Пишон гидг нертә бәәҗ: тернь алтн бәәх Хавила гидг һазриг кевтнь бүсләд урсна. ( 12Тер һазрин алтнь сән, тенд бас сән үнртә модна салм, оникс гидг эрднь чолун бәәҗ.) 13Хойрдгч һол Гихон гидг нертә: эннь Куш[†][*] һазриг кевтнь эргәд урсна. 14Һурвдгч һол Хиддекель[*] гидг нертә: эннь Ашурас дорд үзг тал гүүнә. Дөрвдгч һол Епрат гидг нертә[+].

15Садыг хәләтхә, терүнд килмҗән өгтхә гиһәд, Деед Эзн Бурхн Эденә садт күүг орулҗ бәәлһв. 16Деед Эзн Бурхн иим заквр күүнд өгв:

– Сад дотр бәәх дурта моднас темс идҗ чадҗанач, 17болв цаһан сана болн хар сана медх моднас темс бичә ид. Яһад гихлә терүнәс темс идхләрн, чи эрк биш үкҗ одхич.

18Деед Эзн Бурхн тиигхлә келв:

– Күн һанцарн бәәхд сән биш, Би терүнд ирлцх дүңгә нөкд үүдәнәв.

19Деед Эзн Бурхн һазрас зерлг аңгудыг цугтаһинь, теңгрин шовудыг цугтаһинь үүдәв. Дәкәд теднд күн ямаран нер өгхинь медхәр, Деед Эзн Бурхн тедниг күн тал авч ирнә. Тегәд әмтә-киитә тоот күүнә өгсн нерд зүүцхәв. 20Тегәд күн цуг малд, теңгрин цуг шовудт болн көдән цуг аңгудт нер өгв. Болв Адамд ирлцх дүңгә нөкд олдсн уга. 21Тиигхлә Деед Эзн Бурхн күүг бат нөөрт орулв. Терүг унтҗ кевттл, Бурхн терүнә нег хавсинь авад, орминь махар бүтәнә[+]. 22Күүнәс татҗ авсн хавснас Деед Эзн Бурхн күүкд кү үүдәнә. Энүг терүн тал дахулҗ ирнә. 23Күн келв:

– Тиигәд ода эн ясн мини яснас, махн мини махнас: эн «күүкд күн»[*] гиҗ нерәдгдх, яһад гихлә залу күүнә цогцас авгдла.

24Тер учрас залу күн эцк эк хойран үлдәһәд, гергнләһән ниилх, тегәд тедн нег цогц-махмуд болх[+].

25Күн чигн, терүнә гергн чигн нүцкн бәәҗ, болв ичҗәсмн уга.

#### 3


Түрүн килнц

1Деед Эзн Бурхна үүдәсн зерлг аңгудас хамгин мектәнь моһа бәәҗ. Күүкд күүнәс тер сурна:

– Нег чигн моднас темс бичә идтн гиҗ, Бурхн үнндән тиигҗ келви[+]?

2Күүкд күн моһад иигҗ хәрү өгнә:

– Бидн садын моддас темсд идҗ чадҗанавидн. 3Болв Бурхн келв: «Садын тал дунд урһҗах модна темсд бичә идтн, бичә тедниг көндәтн, эс гихлә тадн үкҗ одхит»[+].

4– Уга, тадн төрүц үкшгот. 5Болв терүг амссн өдрәс авн нүднтн секгдәд, цаһан сана болн хар сана медәд, Бурхнла әдл болҗ одхиг Бурхн медҗәнә, – гиҗ моһа келнә.

6Модна темсн хотд сән болхинь, зүсәрн авта бәәдлтәһинь күүкд күн үзәд, цецн уха өгдгинь санна. Тегәд нег темс авад иднә. Залудан нег темс өгнә, тернь темсиг бас иднә[+]. 7Тер хойрт серл орад, нүцкн бәәсән меднә, тегәд бийдән белкүсәрн боодг боодһа инҗрин хамтхасар кеҗ авцхана.

8Өдрин серүн цагла сад дотраһур Деед Эзн Бурхна йовсн ә тедн соңсна. Залу гергн хойр Деед Эзн Бурхнас садын модд дунд бултна. 9Болв Деед Эзн күүг дуудна:

– Чи альд бәәнәч?

10– Сад дотр Тана ду соңсад әәвүв, юңгад гихлә би нүцкмб. Тегәд би бултув, – гиҗ күн хәрү өгнә.

11– Чамаг нүцкн гиҗ кен чамд келв? Мини бичә ид гиҗ заксн моднас темс чи идсн болвзач? – гиҗ Деед Эзн Бурхн сурв.

12– Нанла бәәтхә гиһәд Тана өгсн күүкд күн нанд тер модна темс өгв, би терүг идүв, – гиҗ күн хәрү өгнә.

13Тиигхләнь Деед Эзн Бурхн күүкд күүнд иигҗ келв:

– Ю кеснчнь энви?

– Моһа намаг меклв, тегәд би идүв, – гиҗ күүкд күн хәрү өгнә.

14Тиигхләнь Деед Эзн Бурхн моһад келнә:

– Чи иим йовдл һарһснас көлтә
Цуг малмуд дундас,
Талдан зерлг аңгуд дундас харалла харһҗанач.
Чи элкәрн мөлкхич,
Җирһлиннь цуг өдрмүдт
Чи тоос идхич.
15Чини болн күүкд күүнә хоорнд,
Чини хөөт үйнрин болн терүнә
Хөөт үйнрин хоорнд
Би өшә орулнав.
Терүнә хөөт үйнр чамаг толһаһарчн шаах,
Чи тедниг өскәһәрнь хатххич[+].

16Күүкд күүнд Деед Эзн Бурхн келв:

– Чини саата цагин зовлңгиг Би икдүлхүв: үрдән чи энлҗәһәд һарһхич. Чи залутаһан ниилхәр седхич, болв тер чамд нойрхх[+].

17Адамд Тер келв:

– Чи гергнәннь үг соңсад, бичә ид гиҗ чамд Би заксн бийнь, тер модна темс идснәс көлтә һазр харалла харһҗана: җирһлиннь цуг өдрмүдт күчр көдлмш кеһәд, чи һазрас эдлврән авхич.

18Һазр чамд хатханчг болн буг өвс урһах,
Чи һазрас урһсн юмар эдлвр кехич.
19Һазрт хәрү ортлан,
Чи эврәннь көлсән асхҗ өдмгән олхич,
Юңгад гихлә чи һазрас авгдлач.
Юңгад гихлә чи – тоосн болҗанач,
Чи тооснд хәрү хүврхич[+].

20Адам эврәннь гергндән Ева[*] гидг нер өгв. Яһад гихлә тер цуг әмд бәәсн әмтнә элнцг экнь болв. 21Деед Эзн Бурхн арсар хувц кеһәд, терүгәр Адамиг болн терүнә гергиг хувцлв.

22Хөөннь Деед Эзн Бурхн келнә:

– Күн ода цаһан сана болн хар сана медсәрн Мадна негнләнь әдл болв. Җирһлин моднас күн темс бичә таслҗ идтхә, мөңк бичә җирһтхә гиҗ саглв[+].

23Һазрас авгдсн күн һазр деер көдлтхә гиһәд, Деед Эзн Бурхн терүг Эденә садас көөв. 24Күүг көөчкәд, Бурхн Эденә садын дорд үзгт җирһлин модн талк хаалһ манхин төлә керүбмүдиг[†][*] зогсав, эргдг һал үлд тәвв.

#### 4


Каин Авел хойр

1Адам Евала бәәнә, тернь саата болна, Каин[*] гидг көвү һарһна. Ева келнә:

– Деед Эзнә дөңгәр би көвүтә болув.

2Хөөннь Ева терүнә дү көвү Авелиг һарһна. Авел хөд хәрүлнә, Каин һазр эд-бод кенә. 3Цаг давна. Каин Деед Эзнд белглҗ һазрин темс авч ирнә. 4Авел болхла сүргиннь түрүңк хөн малас махна тарһнынь авч ирнә. Авел болн терүнә белг Деед Эзнд таасгдна. 5Болв Каиниг бийинь, Каина белгинь Тер таасч уга. Каин ууртан бүтнә, уурлхлань чирәнь цәәҗ одв.

6Тиигхләнь Деед Эзн Каинд келнә:

– Чи яһад уурлҗанач? Чини чирә яһад цәәҗ одв? 7Кемр чи цугинь үннәр кехлә, чини белг таасгдх билә! Болв кемр чи үннәр эс кеҗәхләг, тиигхлә чамаг килнц гетҗәнә: тер чамаг авлхар седҗәнә, чи терүнд нойрхх йостач[+].

8– Теегт һарий! – гиҗ Каин дү Авелдән келнә.

Тедн теегт һарна. Каин эврәннь дү талан дәврәд Авелиг алчкна. 9Цаг давхла, Деед Эзн Каинас сурна:

– Чини дү Авел яһла?

– Медҗәхшв. Би мини дүүһин маначий? – гиҗ тер хәрү өгнә.

10– Чи юн гидг юм һарһвч? Чини дүүһин цусн һазрас намаг дуудҗана. 11Ода чи харалла харһвч. Һазр деерәс чи туугдҗанач, чини һарар асхрсн Авелин цусиг бийдән ивтрәҗ авхин төлә һазр шуурч. 12Кемр чи һазр деер көдлмш кехлә, тер чини төлә дәкҗ темс өгшго. Һазр деер чи хорһдх бәәрн уга тенәд йовдг күн болхич, – гиҗ Деед Эзн келнә.

13– Эн засгиг нанд даахд берк күнд. 14Эндр Та намаг һазр деерәс көөҗәнәт, би Танас холд бәәхүв: би һазр деер хорһдх бәәрн уга тенәд йовдг күн болхв, тегәд харһсн күн болһн намаг алх, – гиҗ Каин Деед Эзнд келнә.

15Болв Деед Эзн терүнд иигҗ келнә:

– Уга. Кемр кен-негнь Каиниг алхла, энүгәрн дола дәкҗ өшәһән авх.

Харһсн күн болһн Каиниг бичә алтха гиһәд, Деед Эзн терүнд темдг тәвв[+]. 16Каин Деед Эзнәс хольҗад, Эденәс дорд үзг тал бәәсн «Нод»[*] гидг һазрт бәәрлв.

17Каин гергтәһән бәәнә. Гергнь саата болад, Ханокиг һарһна. Тер цагт Каин балһс тосхҗаҗ. Балһснд Ханок гидг көвүнәннь нер өгв. 18Ханокас Ирад һарв, Ирадас – Мехияель, Мехияеләс – Метушаел, Метушаеләс Ламек һарв. 19Ламек хойр гергтә болна: негнь Ада гидг нертә, хойрдгчнь – Цилла. 20Ада Явалаг һарһв: тер сег дор бәәһәд, мал өскдг улсин эцк болв. 21Терүнә дү Ювал нертә: тер ятх цокдг болн көгҗмин бүшкүр татдг цуг улсин эцк болв. 22Цилла бас көвүтә билә – нернь Тувалкаин. Тер күрләр болн төмрәр зүсн-зүүл цуг зер-зев кедг бәәҗ. Тувалкаина дү күүкнь Наама бәәҗ.

23Ламек эврәннь гергдтән келнә:

– Ада Цилла хойр, намаг соңстн, Ламекин гергд, мини үгмүдиг оньглтн. Намаг шавтасн, намаг цоксн баахн күүг би алув. 24Кемр Каиниг алсн күн 7 дәкҗ өшәһән авсн болхла, Ламекиг алх күн 77 дәкҗ өшәһән авх.

25Адам Евала бәәнә. Еваһас көвүн һарна. Терүндән Шет[*] гидг нер өгнә.

– Бурхн нанд Авелин ормд талдан үр өгв, юңгад гихлә Авелиг Каин алла, – гиҗ гергнь келнә.

26Шет бас көвүтә билә, терүнәннь нерн Энош. Тер цагт әмтн Деед Эзнә нер экләд дууддг болв.

#### 5


Адамас Ноах күртл

1Адамин хөөт үйнрин уңг-тохм. Бурхн кү үүдәхләрн, терүг Бурхна бәәдлтәһәр үүдәв. 2Тедниг залу кү болн күүкд кү кеһәд үүдәв, теднд әдс өгв. Бурхн тедниг «күн» гиҗ нерәдв[+]. 3Адам 130 нас күрхләнь, терүнәс бийиннь бәәдлтә, бийиннь дүртә көвүн һарна. Көвүндән тер Шет гидг нер өгв[+].

4Шетиг һарсна хөөн Адам 800 җилдән бәәв. Тер бас чигн көвүдтә болн күүкдтә болв. 5Ут турштан Адам 930 җилдән бәәһәд өңгрв.

6Шетиг 105 нас күрхләнь, терүнәс Энош һарв. 7Эношиг һарсна хөөн Шет 807 җилдән бәәв. Терүнәс бас талдан көвүд, күүкд һарв. 8Шет ут турштан 912 җилдән бәәһәд өңгрв.

9Эношин 90 наснд Кенан төрв. 10Кенаниг төрснә хөөн Энош 815 җилдән әмд бәәв. Терүнәс бас талдан көвүд, күүкд төрв. 11Энош ут турштан 905 җилдән бәәһәд өңгрв.

12Кенаниг 70 нас күрхләнь, Махалалел төрв. 13Махалалелин хөөн Кенан 840 җилдән бәәв, тер бас чигн көвүд, күүкдтә билә. 14Кенан ут турштан 910 җилдән бәәһәд өңгрв.

15Махалалелиг 65 настаднь терүнә көвүн Яред төрв. 16Яредиг төрснә хөөн Махалалел 830 җилдән бәәв. Тер бас чигн көвүд, күүкдтә билә. 17Махалалел 895 нас наслад өңгрв.

18Яредиг 162 настад Ханок көвүн төрв. 19Ханокиг төрснә хөөн Яред 800 җилдән бәәв. Тер бас чигн көвүд, күүкдтә болв. 20Ут турштан Яред 962 җилдән бәәһәд өңгрв.

21Ханокиг 65 настад Метушелах төрв. 22Метушелахиг төрснә хөөн Ханок Бурхнла 300 җилдән өөрхн холвата бәәв. Тер бас чигн көвүд, күүкдтә билә. 23Ут турштан Ханок 365 җилдән бәәв. 24Ханок Бурхнла өөрхн холвата бәәв, дәкәд тер уга болв. Яһад гихлә, Бурхн терүг авчкв[+].

25Метушелах 187 җилдән бәәһәд, терүнәс Ламек көвүн төрв. 26Ламекиг төрснә хөөн Метушелах 782 җилдән бәәв. Тер бас көвүд, күүкдтә болв. 27Ут турштан Метушелах 969 җилдән бәәһәд өңгрв.

28Ламек 182 наста болхлань, терүнәс көвүн төрв. 29Көвүндән тер Ноах[*] гидг нер өгәд, иигҗ келв:

– Деед Эзнә харасн һазр деер мана кех көдлмшәр болн мана һарин күнд көдлмшәр энтн мадниг төвкнүлх[+].

30Ноахиг төрснә хөөн Ламек 595 җилдән бәәв. Тер бас көвүд, күүкдтә билә. 31Ламек ут турштан 777 җилдән бәәһәд өңгрв.

32Ноахд 500 наста болхин өмн терүнәс Шем, Хам болн Япет көвүд төрв.

#### 6


Усна аюл

1Һазр деер әмтн тооһарн өсәд, күүкд төрдг болв. 2Бурхна көвүд әмтнәс төрсн күүкдин сәәхнинь үзәд, күн болһн эврәннь седкл туссан шүүҗ, герг кеҗ авдг болв[+].

3– Мини Сәкүсн күүнд мөңкинд бәәшго, яһад гихлә күн үкнә. Терүнә җирһл 120 җилин кемҗәтә болтха, – гиҗ Деед Эзн келв[+].

4Бурхна көвүд күүнә күүкд үрдиг эзләд, үрд олддг болв. Тер цагт болн түүнә хөөн теднә үрд һазр деер әвр ик-ик улс бәәҗ, хуучн цагас нернь туурсн баатрмуд бәәҗ[+].

5Деед Эзн һазр деерк улс йир цалдң хуульч бәәдлтә бәәхинь, теднә седклнь мел хар саната болдгинь үзв[+]. 6Деед Эзн һазр деер кү үүдәсндән харм төрәд һундрхна:

7– Һазр деерәс Эврән үүдәсн улсан тохмарнь уга кенәв – әмтиг, малмудыг, мөлкдгүдиг, теңгрин шовудыг – яһад гихлә, тедниг үүдәсндән Би харм төрҗәнәв, – гиҗ Тер келнә.

8Болв Ноах Деед Эзнә цаһан сананд күртв.

9Ноахин туск келвр эн. Ноах үннч күн билә, эврәннь үйдән һаң уга: тер Бурхнла өөрхн холвата бәәв[+]. 10Ноах һурвн көвүтә билә: Шем, Хам, Япет.

11Һазр деерк улс андрсиг Бурхн үзв, йир күчр болв. 12Һазр деерк цуг улс эврәннь җирһлин хаалһан андрулснас көлтә һазр бузрдсиг Бурхн үзв.

13Тер цагт Бурхн Ноахд иигҗ келнә:

– Би әмтиг уңг-тохмарнь уга кенәв. Яһад гихлә теднәс көлтә һазр деер йир күчр бәәдл тогтҗана. Тедниг Би цуг һазр деер бәәх әмтә-киистә тоотла хамднь уга кенәв. 14Бийдән кипарис модар керм ке. Дотран хорастаһар ке, кермән дотраснь болн һазаһаснь салмд. 15Терүг чи иигҗ кех йостач: керм утдан 300 тоха,[†] өргндән 50 тоха, өндртән[†] 30 тоха болх зөвтә[*]. 16Эргндән герл орулх нег тоха[*] дүңгә орм терүндән һарһ. Кермин хәврһднь үүд һарһ, дора бәәх, дунд бәәх, деер бәәх давхрмуд ке. 17Би теңгр дор бәәх, зүсн-зүүл әмтә-киистә тоотыг уга кехин төлә, һазр деер усна аюл орулнав. Һазр деер бәәсн цуг юмн кевтән үкх. 18Болв Би чамла бооца кенәв, чи кермдән орхич – чи, чини көвүд, чини гергн, көвүдинчн гергд. 19Кермдән эр болн эм әмтә-киитә цуг тоотас хошаһад юм ав, тедн чамла хамдан әмд үлдтхә. 20Әмд үлдхәр чам тал шовудын зүсн болһнас, малмудын зүсн болһнас, һазр деерәһүр мөлкдг юмна зүсн болһнас хошадар ирх. 21Зүсн-зүүл хот-хол хоршаһад, бийдән цуглулад авчк. Терүгәр чи чигн, тедн чигн эдлвр кецхәх.

22Бурхна заавриг Ноах цугинь күцәв.

#### 7

1Деед Эзн Ноахд келнә:

– Өрк-бүләрн кермд орад суутн. Чи өдгә үйнрин дунд, Мини өмн, үннч күн болҗахичн Би үзҗәнәв. 2Цевр мал-адусдас зүс-зүсәрнь долаһад эр, эм ав, цевр бишин[†] зүсн болһнаснь хошадар эр, эм ав, 3теңгрин шовудас долаһад эр, эм ав – һазр деер тедниг зүс-зүсәрнь бәәлһхин төлә бийләһән ав. 4Дола хонад 40 өдр, 40 сө орх хур һазрт Би илгәнәв. Үүдәгдсн әмтә-киитә цуг юмиг һазр деерәс Би уга кенәв.

5Деед Эзнә заавриг Ноах цугинь күцәв.

6Усна аюл һазр деер ирхд, Ноах 600 наста бәәҗ. 7Ноах, терүнә көвүд, терүнә гергн, көвүдиннь гергд усна аюлас әмд үлдхин төлә кермд орцхана. 8-9Цевр болн цевр биш мал-адусд, шовуд болн һазрар мөлкдгүд цуһар Ноах тал ирлдәд, кермд орна. Бурхн Ноахд заксар тедн эр эмтәһән хошадар кермд орцхана. 10Долан хонг давхла, усна аюл һазр деер болна.

11Ноахин 600 насна өөнлә, хойрдгч сарин арвн доладгч өдрлә һазр дор бәәсн цуг булгуд хаһрна, теңгр секгднә, 12һазр деер 40 өдр, 40 сө хур орна.

13Минь тер өдрлә Ноах, Ноахин көвүд Шем, Хам болн Япет, Ноахин гергн, терүнә һурвн көвүнә гергд кермд орҗ сууцхана. 14Теднлә хамдан цуг әмтә-киитә тоот зүс-зүсәрн кермд орцхана: зерлг аңгуд, мал-адусд, һазрар мөлкдгүд, шовуд цугтан. 15Әмтә-киитә тоот цугтан Ноах тал ирәд, кермд хошадар орв. 16Бурхн Ноахд заксар бәәсн әмтә-киитә юмнас эр эм хойр ирцхәҗ. Деед Эзн теднә ардас үүдинь хаав.

17Усна аюл 40 хонгтан болв, усн икдәд, кермиг һазр деерәс өөдән өргв. 18Усн дегд икәр орад, зөвәр деегшән өөдлв, керм усчв. 19Һазр деерәс усн келҗ болшгоһар өөдлв, теңгр дор бәәх цуг өндр[†] уулмудыг бүркв. 20Усн өөдләд өндртән 15 тохаһас[†][*] үлүһәр цуг уулмудыг бүркв. 21Һазр деер бәәсн әмтә-киитә юмн цугтан үкв – шовуд, мал-адусд, зерлг аңгуд, һазр деер бигшҗәсн мөлкдгүд, цуг улс. 22Хагсу һазр деер хамрарн кииһән авчасн тоот цугтан үкв. 23Һазр деер бәәсн әмтә-киитә тоотыг Деед Эзн уга кев: әмтиг болн малмудыг, мөлкдгүдиг болн теңгрин шовудыг. Һанцхн Ноах, терүнлә кермд йовснь әмд үлдв. 24Усна аюл һазриг 150 өдртән бүркв.

#### 8

1Болв Бурхн Ноахин тускар, терүнлә кермд бәәсн цуг зерлг аңгудын болн малын тускар ухалв. Бурхн һазр тал сальк илгәнә, усн экләд татгдна. 2Һазр дор бәәдг ик булгуд хаагдна, теңгрәс хур ордган уурна. 3Усн һазр деерәс арһулхан хәрү татгдв. Зун тәвн өдр болад, 4доладгч сарин арвн доланла керм Араратын уулмудт ирҗ зогсна. 5Арвдгч сар күртл усн цаарандан татгдад бәәв. Арвдгч сарин түрүн өдрт уулмудын ора үзгдв.

6Дөчдгч өдртән Ноах кермд кесн терзән секәд, 7керә шовуг һазаран һарһна. Тернь һазр деерк усн хагстл, нааран-цааран нисәд бәәв. 8Дәкәд Ноах көглҗрһн шову һазаран һарһна. Тиигхләрн Ноах һазр деерәс усн татгдсинь медхәр седнә. 9Болв көглҗрһн суух орм[†] эс олҗ чадад, хәрү Ноах тал нисч ирнә. Яһад гихлә усн цуг һазриг бүркҗ. Ноах һаран суңһад, көглҗрһиг хәрү кермдән авна. 10Дола хонад Ноах дәкн көглҗрһиг кермәс һарһна. 11Асхнднь көглҗрһн хәрү нисч ирнә, терүнә хоңшартнь шинкән таслҗ авсн олив модна хамтхас үзәд, Ноах һазр деерк усн татгдҗ одсиг медв. 12Ноах бас 7 өдр күләҗәһәд, дәкн көглҗрһиг һазаран һарһҗ нискәнә. Болв эн саамд көглҗрһн хәрү ирсн уга.

13Ноахин 601 насна негдгч сарин негдгч өдрлә һазр деерк усн хагсв. Керминнь бүркәг тер секәд, хәләһәд, һазр хагсч одсиг үзнә. 14Хойрдгч сарин хөрн доладгч өдрт һазр йосндан хагсч одв.

15Тер цагт Бурхн Ноахд иигҗ келнә:

16– Керм деерәс чи, чини гергн, чини көвүд, теднә гергд буутн. 17Чамла йовсн шовудыг, малмудыг болн цуг мөлкдгүдиг, әмтә-киитә тоотыг һазаран һарһ. Һазр деер тедн тооһарн олн болад, өсч йовтха[+].

18Ноах эврәннь көвүдтәһән, гергтәһән болн эврәннь берәчүдтәһән һазаран һарна. 19Аңгуд, һазрар мөлкдгүд, шовуд цугтан, һазр деер бәәҗ җирһдг тоот цугтан зүс-зүсәрн кермәс һарцхав.

20Ноах Деед Эзнд тәкл тәкдг орм тәкнә. Цевр[†] малын болн шовудын цуг зүсн болһнас терүн деер бәрц бәрәд шатана[+]. 21Деед Эзн сән үнр медәд дотран иигҗ келнә:

– Күүнә зүркнә ухан бичкндк цагаснь хар саната болсн бийнь, Би хөөннь күүнәс көлтә һазриг дәкҗ харашгов. Әмтә-киитә тоотыг хөөннь Би эн саамла әдл дәкҗ алшгов[+].

22Һазр бәәтл,
Тәрә тәрлһн, тәрә хадлһн,
Киитн болн һаң,
Зун болн үвл,
Өдр болн сө чилҗ зогсшго.

#### 9


Ноахла кесн Бурхна бооцан

1Бурхн Ноахиг болн терүнә көвүдиг йөрәһәд, иигҗ теднд келнә:

– Тооһарн олн болтн, төрәд һазр дүүргтн[+]. 2Һазр деерк аңгуд цугтан, теңгрин шовуд цугтан, һазрар мөлкдгүд цугтан, теңгсин заһсд цугтан таднас сүрдҗ әәтхә, тедниг тадна һарт Би өгчәнәв. 3Ноһан урһмлыг Би таднд өгснлә әдл, әмд болн көндрдг юмиг цугтаһинь тадна эдлврт өгчәнәв[+]. 4Болв цуста мах бичә идтн. Яһад гихлә, цусар әмд бәәдмн[+]. 5Кемр кен чигн күн тадна цус асххла, Би маһд уга өшәһән авхув. Терүнә ормд Би мал болһнас өринь некхүв. Өөрхн улсиннь җирһлин төлә күн болһнас Би хәрү некхүв.

6Кен-негнь күүнәс цус һарһхла,
терүнә бийиннь цусн күүнә һарар асхргдх.
Яһад гихлә Бурхна дүртәһәр
Бурхн күүг үүдәлә[+].

7Тадн болхла, төрәд өргҗтн, һазр деер бәәрлтн, тендән тооһарн өстн.

8Дәкәд Бурхн Ноахд болн терүнә көвүдт келнә:

9– Ода Би Эврәннь бооцаһан таднла болн тадна хөөтк үйнрлә, 10таднла бәәсн әмтә-киитә тоотла – шовуд, мал болн зерлг аңгуд – кермәс таднла хамдан буусн тоотла цугталань, һазр деер бәәх аң болһнла кенәв. 11Би таднла иим бооца кеҗәнәв: хөөннь цуг әмтә-киитә тоот усна аюлар дәкҗ алгдшго, хөөннь усна аюл һазр дәкҗ үрәшго. 12Бийиннь болн тадна хоорнд, таднла бәәх әмтә-киитә тоот болһнла, иргч үйнрт кевтнь цугинь күргәд мини кех бооцана[†] темдг эн. 13Би үүлн дунд Эврәннь солңһан татҗанав. Мини болн һазрин хоорнд кесн бооцана темдг тер болх. 14Намаг һазр деер үүлн цуглулхла, терүн дунд солңһ һарх. 15Тиигхлә Мини болн тадна хоорндк, әмтә-киитә тоот болһнла кегдсн бооцаг Би тодлхув: хөөннь цуг әмтә-киитә тоотыг алхин төлә усна аюл учршго. 16Үүлн дунд солңһ һарх болһнднь, Би терүг үзәд, Мини болн һазр деер бәәх цуг әмтә-киитә тоотын хоорндк мөңк бооцаг санхув, – гиҗ Бурхн келв.

17– Һазр деер бәәх цуг әмтә-киитә тоотла кесн Мини бооцана темдг эн, – тиигҗ Бурхн Ноахд келв.


Ноахин көвүд

18Кермәс буусн Ноахин көвүд – Шем, Хам, Япет. (Хам – Канана[†] эцк.) 19Эн һурвн Ноахин көвүд. Теднәс һазр күүһәр дүүрсмн.

20Тәрәч Ноах уста үзм тәрсн түрүн күн. 21Нег дәкҗ чаһр ууһад, тер согтна, татата сег дор нүцкәр кевтнә[+]. 22Канана эцк Хам эврәннь эцкән нүцкәр кевтсинь үзәд, ахнртан келнә[+]. 23Болв Шем Япет хойр хувц авад, ээм деерән хаяд, нурһарн цухрн йовҗ сег дор кевтсн нүцкн эцкән хучна. Эцкиннь ил махмуд үзшгон төлә, тедн талдан үзг тал хәләцхәв.

24Уусн чаһрнь һарад, Ноах серәд, бичкн көвүнь Хам терүнд ю кесинь медснәннь хөөн 25иигҗ келнә:

– Канан, харалла харһ!
Эврәннь ахнртан тер
Мухла әмтнә сүүлңкнь болх.

26Тер бас иигҗ келв:

– Шемин Бурхн Деед Эзн тууртха!
Канан Шемин мухла болтха.
27Бурхн Япетин[*] һазрин меҗә икдүлтхә.
Япет Шемин сег дор бәәтхә,
Канан терүнә мухла болтха.

28Усна аюлын хөөн Ноах 350 җилдән бәәв. 29Ут турштан Ноах 950 нас наслад өңгрв.

#### 10


Ноахин көвүдин хөөт үйнр

1Шем, Хам болн Япет гидг Ноахин көвүдин уңг-тохм эн. Усна аюлын хөөн теднәс көвүд төрв.

2Япетин көвүд: Гомер, Магог, Мадай, Яван, Тувал, Мешех болн Тирас. 3Гомерин көвүд: Ашкеназ, Рипат болн Тогарма. 4Явана көвүд: Элиша, Таршиш, Киттим[†] болн Роданим[+]. 5Теңгсин көвәһәр бәәдг әмтн теднәс эврә һазрар түгвә. Тедн эврә әмтн дунд эврә келтә, эврә отгта болцхав.

6Хамин көвүд: Куш[†], Мицраим[*], Пут болн Канан.[†] 7Кушин көвүд: Сева, Хавила, Савта, Раама болн Савтеха. Раамаин көвүд: Шебә болн Дедан[+].

8Һазр деер түрүңк күчтә дәәч болсн Нимродын эцкнь бас Куш бәәҗ. 9Деед Эзнә евәләр тер күчтә аңһуч бәәҗ. Тегәд иигҗ келгднә: «Деед Эзнә евәләр күчтә аңһуч болсн Нимродла әдл». 10Терүнә орн-нутгт түрүләд ик чинртә бәәсн балһсд: Вавилон, Эрех, Аккад болн Калне – цугтан Шинар гидг һазрт бәәҗ. 11Тер һазрас Нимрод Ашур тал һарна. Тенд Ниневе, Реховот-Ир, Калах балһсд болн[+] 12Ниневе Калах хойрин хоорнд Ресен гидг алдр балһс тосхв.

13Мицраим лудмудын, анамудын, лехавмудын, наптухмудын, 14патрусмудын, каслухмудын (каслухмудас пилистмүд үүдвә), каптормудын эцк.

15Канан Сидона эцк. Сидон энүнә түрүн үрн. Дәкәд хетин, 16евүсмүдин, амореймүдин, гергашмудын, 17хивеймүдин, аркеймүдин, синмүдин, 18арвадмудын, цемармудын болн хаматмудын эднә эцк Канан бәәҗ. Хөөннь Канана отга улс тарна. 19Канана һазрин меҗә Сидонас Герар[†] тал, Газа нертә һазр күртл, тендәс Содом, Гомора, Адма болн Цевоим тал, Лаша балһснд күрнә. 20Хамин көвүд отгарн болн келәрн эврә һазрта, улста болсарн тиим болҗана.

21Япетин ах Шемәс бас көвүд төрнә. Эверин цуг хөөт үйнрин өвк эцкнь Шем болҗана[+]. 22Шемин көвүд: Элам, Ашур, Арпакшад, Луд, Арам. 23Арамин көвүд: Уц, Хул, Гетер болн Маш. 24Арпакшадас Шелах төрнә. Шелахас Эвер төрнә. 25Эверәс хойр көвүн төрнә: негнднь Пелег[*] гидг нер өгнә, яһад гихлә терүнә өдрмүдт һазр хувагдла. Терүнә дүүд Йоктан гидг нер өгнә. 26Йоктанас төрсн көвүднь: Алмодад, Шалеп, Хацармавет, Ярах, 27Хадорам, Узал, Дикла, 28Овал, Авимаэл, Шебә, 29Офир, Хавила болн Йовав. Эдн Йоктана көвүд[+]. 30Теднә бүүрлсн һазр Мешаһас Сепар күртл дорд уулын нутгт бәәнә. 31Шемин көвүд отгарн болн келәрн эврә һазрта, эврә улста болсарн тиим болҗана.

32Ноахин көвүдин отг тохм улсарн тиим. Усна аюлын хөөн һазр деерәһүр теднәс цуг әмтн сална.

#### 11


Вавилона бәәшң

1Нарт-делкәд негхн келн болн негхн үг бәәҗ. 2Әмтн дорд үзгәс Шинарин талвңд ирәд, тенд бәәрлнә[+].

3Тедн нег-негндән келнә:

– Тоосх кей, терүгән сәәнәр шатахмн.

Чолуна ормд тоосх, дотлын урсхлын ормд салм олзлв. 4Дәкәд тедн келв:

– Теңгрт күрдг бәәшңтә балһс бийдән тосхий. Тиигҗ нерән һарһад, цуг делкәд геедрәд йовҗ оддгоһар кехмн.

5Әмтнә тосхҗах балһс болн бәәшң хәләхәр Деед Эзн бууҗ ирәд 6иигҗ келнә:

– Цуг әмтн нег улс, тедн негхн келтә; тегәд ода сансн зураһасн теднд эс күцәх юмн мел уга. 7Буухмн. Тедн нег-негән медҗ чаддгоһар, Бидн теднә келинь хутхулхмн.

8Деед Эзн тедниг тендәс орчлңгар тарана. Тер балһсна тосхлтан тедн зогсана[+]. 9Эн учр деерәс тер балһсн Вавилон[*] гиҗ нерәдгднә. Деед Эзн тенд цуг делкән кел хутхв. Тедниг Деед Эзн тендәс цуг һазрар тарав.


Шемәс Абрам күртл

10Шемин уңг-тохм эн.

Усна аюлын хөөн хойр җил болад, Арпакшад көвүн төрхд Шем 100 наста билә. 11Арпакшад төрснә хөөн Шем 500 җилдән әмд йовв. Эн бас көвүдтә, күүкдтә билә.

12Арпакшадыг 35 болхлань, терүнәс Шелах төрв. 13Шелах төрснә хөөн Арпакшад 403 җилдән бәәв. Эн бас көвүдтә, күүкдтә билә.

14Шелах 30 нас күрхлә, терүнәс Эвер төрв. 15Эвер төрснә хөөн Шелах 403 җилдән бәәв. Эн бас көвүдтә, күүкдтә билә.

16Эверин 34 наснднь Пелег төрв. 17Пелегиг төрснә хөөн Эвер 430 җилдән бәәв. Эн бас көвүдтә, күүкдтә билә.

18Пелегиг 30 настаднь Реу төрв. 19Реуг төрснә хөөн Пелег 209 җилдән бәәв. Эн бас көвүдтә, күүкдтә билә.

20Реуг 32 настаднь Серуг төрв. 21Серугиг төрснә хөөн Реу 207 җилдән бәәв. Эн бас көвүдтә, күүкдтә билә.

22Серугиг 30 настаднь Нахор төрв. 23Нахориг төрснә хөөн Серуг 200 җилдән әмд йовв. Эн бас көвүдтә, күүкдтә билә.

24Нахориг 29 күрхлә, Тарах төрв. 25Тарахиг төрснә хөөн Нахор 119 җилдән әмд йовв. Эн бас көвүдтә, күүкдтә билә.

26Тарах 70 нас наслсна хөөн терүнәс Абрам, Нахор болн Харан төрв.

27Тарахин уңг-тохм эн: Тарахас Абрам, Нахор болн Харан төрв. Харанас Лот төрв. 28Харана эцк Тарах әмд бәәһә бәәтл, Харан Халдейин һазрин төрсн Ур гидг балһсндан өңгрв. 29Абрам болн Нахор бийдән гергд авцхана. Абрамин гергнә нерн Сара. Нахорин гергнә нерн Милка. Милка Харана күүкн. Харан Милкин болн Искан эцк. 30Сара үр эс һарһсндан күүкд уга билә.

31Тарах Абрам көвүһән, эврәннь ачан, Харана көвүн Лотыг, Сара берән – Абрамин гергиг дахулад, теднлә хамдан Халдейин һазрин Ур балһснас һарад Канана[†] һазр орна. Тедн Харран балһснд күрәд бүүрлнә. 32Тарах 205 җилдән бәәһәд, Харран балһснд өңгрнә.

#### 12


Абрамин дуудвр

1Деед Эзн Абрамд келнә:

– Эврәннь бәәх һазрасн, төрл-саднасн, эврәннь эцкин гертәс һарад Мини үзүлсн һазрур йов[+].

2Чамас Би алдр әмт һарһад,
Чамд әдс өгнәв.
Чини нериг Би өөдән өргнәв,
Чи йөрәлин көрң болхич.
3Чамаг йөрәҗәх әмтиг Би йөрәнәв,
Чамаг харасн күүг Би харанав.
Чамар дамҗулҗ
Һазр деерк цуг улс тохмарн әдс авцхах[+].

4Тегәд Абрам Деед Эзнә келсәр йовв, терүнлә хамдан Лот йовв. Харанас һарад йовхд, Абрам далн тавта билә. 5Сара гергән, ач көвүн Лотыг, Харанд эдлҗәсн эдл-ахуһан, олҗ авсн мухласан тер бийләһән авв. Тедн Канан[†] һазр тал йовад, тиигән ирв. 6Шехемд Морэ гидг нертә алдр хар модн урһҗасн орм[†] күртл Абрам эн һазрар йовв. Тер цагт тенд кананахн бәәҗ. 7Деед Эзн Абрамд үзгдәд келнә:

– Би эн һазриг чини хөөт үйнрт өгнәв.

Үзгдәд ирсн Деед Эзнд Абрам тенд бәрц бәрдг бәәр кев. 8Тендәс тер Бет-Эләс дорд үзг тал бәәх уулта һазрур йовна. Тенд Бет-Эль балһсна барун үзгин болн Ай балһсна дорд үзгин хоорнд шатрмуд бәрнә. Тенд бәрц бәрх бәәр Деед Эзнд кенә. Деед Эзнә нер тер дуудна. 9Тегәд Абрам тендәсн Негев тал цаарандан йовна.


Абрам Египетд

10Тер һазр деер харһнлһн болв. Харһнлһн дегд күчр болснас көлтә Абрам Египетд цаг зуур бәәхәр йовв[+]. 11Египет тал өөрдҗ йовад Сара гергндән тер иигҗ келнә:

– Чамаг сәәхниг би медҗәнәв. 12Египетихн чамаг үзсн цагтан келх: «Энтн терүнә гергн», – тегәд намаг алад, чамаг әмд үлдәх. 13Чини төлә нанд сән болдгар, чи мини дү күүкн гиһәд кел. Тегәд би чини нилчәр әмд үлдх биләв[+].

14Абрамиг Египетд ирхлә, Египетин улс Сараг йир сәәхн бәәсинь үзв. 15Хаана ямта улс Сараг үзхләрн, тедн хаанд Сараг буульҗ. Тегәд Сараг хаана герт авч одна. 16Саран төлә Абрамиг тер сәәнәр тосв. Абрамд хөд, мал, элҗгнс, зарцнр болн темәд олн болв.

17Болв Абрамин Сара гергнәс көлтә хаанд, терүнә герт бәәх цуг әмтнд Деед Эзн күнд гем өгв. 18Тегәд хан Абрамиг дуудад сурна:

– Чи намаг яһвч? Эн чини гергн гиһәд яһад нанд эс келвч? 19Яһад чи «Эн мини дү күүкн» гиҗ келвч? Намаг терүгәр гергән кетхә гиҗ иигҗ келвч? Чини гергн эн. Энүгән авад йов!

20Хан заквр өгнә. Терүнә әмтн Абрамиг гергтәһинь хамднь, бәәсн цуг эдл-ахутаһинь хаалһднь орулад йовулна.

#### 13


Абрам Лот хойр салҗана

1Египетәс Абрам гергтәһән, цуг эдл-ахутаһан Негев орв. Лот бас теднлә йовна. 2Абрам ода олн малта, цаһан мөңгтә, алтта болв. 3Негевәс Бет-Эльд күртлән тер йовад йовв. Тенд Бет-Эль болн Ай хоорнд урднь терүнә шатр бәәлә. 4Тер һазрт Абрам экләд йовхдан бәрц бәрлһнә бәәр кесмн. Абрам тенд Деед Эзнә нер дуудла.

5Абрамла хамдан йовсн Лот бас олн үүрмг болн бод малта, бәрсн шатрмудта бәәҗ. 6Тер һазр тедниг хамднь багтаҗ, эс теҗәҗ чадад бәәв. Яһад гихлә зөөрнь дегд ик болад, хамдан бәәҗ чадлго бәәв. 7Абрамин малчнр болн Лотын малчнр хоорнд цүүгән болв. (Тиигхд тер һазрт кананахн[†] болн перизмүд бүүрлҗәсн бәәҗ.)

8Тегәд Абрам Лотд иигҗ келнә:

– Чи ман хойрин хоорнд, чини малчнр мини малчнрин хоорнд цүүгән бичә болтха. Яһад гихлә бидн төрл-садн улсвидн[+]. 9Эн һазриг чи цугтаһинь үзҗәнч? Нанас сал. Кемр чи зүн үзг тал йовхла, би барун үзг тал эргнәв, кемр чи барун үзг тал йовхла, би зүн үзг тал эргәд йовнав.

10Йордана тегш һазр Цоар күртл, Деед Эзнә сад[*] мет, Египетин һазр мет сәәнәр услгдҗахиг Лот үзнә. (Эннь Деед Эзн Содомиг болн Гомораг күүчхәс урд тиим бәәлә.)[+] 11Лот бийдән Йордана цуг тегш һазр шүүҗ авад дорд үзг хәләһәд йовна. Тиигҗ тедн нег-негнәсн салцхав. 12Абрам Канан һазрт бүүрләд бәәв. Лот болхла, Содомас хол биш шатрмудан бәрәд, тегш һазрт бәәх балһсдын дунд бүүрлв. 13Содомин әмтн хар саната бәәҗ, Деед Эзнә өмнәс йир ик килнц һарһҗаҗ[+].

14Лотыг салсна хөөн Деед Эзн Абрамд келнә:

– Эн бәәх ормасн эргндән хәләлч: ар үзг болн өмн үзг тал, дорд болн деед үзг тал хәлә. 15Чини үзҗәх цуг һазриг Би чамд болн чини хөөт үйнрт мөңкинд өгнәв. 16Чини хөөт үйнриг һазрин шора мет тооһарнь икдүлнәв. Тегәд кемр кен негнь шора тоолҗ чадх болхла, чини хөөт үйнр бас тоолгдад бәәх. 17Чи босад, эн һазрар утднь, өргнднь йовад үз. Яһад гихлә Би энүг чамд өгнәв.

18Абрам шатрмудан ормаснь көндәһәд, Хевронас хол биш бәәсн Мамрен алдр хар моддын хаҗуд бүүрлхәр һарад йовна. Тендән Абрам Деед Эзнд бәрц бәрдг бәәр кенә.

#### 14


Абрам Лотыг сулдхна

1Тер цагт Шинарин хан Амрапел, Элласарин хан Ариох, Эламин хан Кедорлаомер болн Гоимин хан Тидал 2эдн хамдан дәәлдхәр Содомин хан Бера тал, Гоморан хан Бирша тал, Адман хан Шинав тал, Цевоимин хан Шемевер тал, Белан (эс гихлә Цоарин) хан тал дәврцхәв. 3Эн 5 хан Сиддим гидг тегш һазрт (ода тенд Давста теңгс[†][*] бәәнә) чидл-күчән негдүлцхәв. 4Арвн хойр җилдән тедн Кедорлаомерин йосна үлмәд бәәв, болв арвн һурвдгч җилдән буцлт кецхәв. 5Арвн дөрвдгч җилдән Кедорлаомер болн энүнлә негдсн кесг хан босад, рефаимүдиг[†][*] Аштерот-Карнаимд, зузимүдиг Хамд, эмимсиг Шаве-Керьятаимд,[+] 6хореймүдиг[†][*] көдән көвәд бәәсн Эл-Паран тал йовдг хаалһин хаҗудк Сеир гидг уулын һазрт ка цокад тарацхав. 7Тендәс тедн хәрү эргәд, Эн-Мишпат (эс гихлә Кадеш) тал ирцхәв. Энд амалекмүдиг болн Хацацон-Тамард бәәсн амореймүдиг бас ка цокад тарав[+].

8Содомин, Гоморан, Адман, Цевоимин, Белан (эс гихлә Цоарин) кесг хан теднә өмнәс босцхав. Сиддимин тегш һазрт тедн[+] 9Эламин Кедорлаомер хаана, Гоимин Тидал хаана, Шинарин Амрапел хаана болн Элласарин Ариох хаана өмнәс дәәлдә кецхәв – 4 хан 5 хаана өмнәс босцхав. 10Сиддимин тегш һазрт салмта олн нүкн бәәҗ. Содомин болн Гоморан хойр хан һарад зулхларн, терүнд унцхав, наадкснь уул орад зулв. 11Дөрвн хан Содомин болн Гоморан цуг өлг-эдиг, цуг хот-хоолыг авад йовҗ одцхана. 12Содомд бәәсн Абрамин ач көвүн Лотыг, терүнә цуг эдл-ахуг тедн бас авад йовҗ одна.

13Теднәс зулад әмд үлдсн нег күн ирәд, энүнә тускар еврей Абрамд келнә. Абрам аморей Мамрен алдр хар моддын хаҗуд бүүрлҗәҗ. Мамре, Эшкол болн Анер гидг төрлмүдтәһән, Абрамла негдҗ көдлдг улс болна. 14Төрл көвүһән бәрәнд бәәхиг соңсад, Абрам дәәнд орх дүңгә бийиннь герт төрсн 318 залу цуглулад, өшәтиг Дан күртл мөрдҗ көөнә. 15Сөөһәр Абрам ялчнртаһан хувагдад, өшәтиг дәврәд, Дамаскас ар үзгт бәәх Хова күртл мөрдҗ көөнә. 16Абрам цуг өлг-эдиг, күүкд улсиг, бәрәнд авгдсн талдан әмтиг болн эврәннь төрл көвүһән Лотыг цуг өлг-эдтәһинь хәрү булаҗ авна.

17Кедорлаомер болн терүнлә негдсн кесг хан диилгдснә хөөн, Абрам хәрү ирҗ йовхлань, Содомин хан терүг тосад, Шаве нертә тегш һазрт (эс гихлә Хаана тегш һазр) өмнәснь ирнә. 18Шалемин хан Мелкицедк болхла, өдмг болн чаһр бәрҗ тосна. Тер Деед Бурхна гелң[†] бәәҗ[+]. 19Абрамиг хан йөрәнә:

– Деед Бурхнас, теңгр һазр хойрин Үүдәгчәс, Абрам, чамд әдс күрттхә. 20Чини өшәтнриг һартчнь бәрүлсн Деед Бурхнд туурмҗ болтха!

Абрам цуг авсн юмнасн Мелкицедкд арвна нег хүвинь өгв[+].

21Содомин хан Абрамд иигҗ келнә:

– Нанд мини улсиг өг, зөөрән бийдән үлдә.

22Болв Абрам Содомин хаанд хәрү өгнә:

– Би Деед Эзн тал – Деед Бурхн тал, теңгр һазр хойрин Үүдәгч тал – һаран өргҗ андһар өгчәнәв: 23чамас нам утц чигн, буршмгин боодһа чигн авшгов, чамас тас юм авшгов. «Би Абрамиг байҗуллав» гиҗ келдгоһар тиигнәв. 24Би зуг мини әмтнә идсиг авнав. Нанла хамдан йовсн Анер, Эшкол, Мамре эврәннь хүвән автха.

#### 15


Абрамла кесн Бурхна бооцан

1Энүнә хөөн Абрамд үзгдл болҗ Деед Эзн келнә:

– Бичә ә, Абрам, Би чини халхцв. Чини ачлвр йир ик болх[+].

2Болв Абрам иигҗ келнә:

– О, Деед Эзн Бурхн, кемр би үрн уга үлдҗәхлә, мини өлг-эдиг Элиезер гидг Дамаскин күн авх болхла, Та нанд ю өгч чадхвт? 3Та нанд хөөт үй өгсн угат, мини эдл-ахуг һардҗах ялч мини өнч авх күн болх.

4Деед Эзнә үг терүнд хәрүнь болв:

– Терчнь чини өнч авх күн болшго, чамас һарсн күн чини өнч авх күн болх.

5Деед Эзн Абрамиг һазаран дахулҗ һарад иигҗ келнә:

– Теңгрүр хәләлч: кемр одд тоолҗ чадх болхла, тедниг тоол. Чини хөөт үйин улс тооһарн тиим болх[+].

6Абрам Деед Эзнд иткнә. Итксн төләднь Деед Эзн Абрамиг чик седклтә күн гиҗ тоолна[+].

7Деед Эзн терүнд бас иигҗ келнә:

– Чамаг эзн болтха гиһәд, эн һазр өгхәр Би халдеймүдин Ур гидг балһснас чамаг дахулҗ һарһсн Деед Эзмб.

8Болв Абрам сурна:

– О, Деед Эзн Бурхн, энүнд эзн болхан би яһҗ медхмб[+]?

9Деед Эзн терүнд келнә:

– Чи нанд һунта туһл, һунта яма болн һунта хуц, көглҗрһ болн баахн көглҗрһ авад ир.

10Заасн зүсн-зүүл малыг, шовудыг Абрам авч ирәд, чавчад, тедниг хойр әңгләд, нег-негнәннь тус оркна, зуг шовудыг чавчсн уга[+]. 11Махсг зерлг шовуд махн тал нислдәд бәәв, болв Абрам тедниг көөнә.

12Нарн суух кемлә, Абрам нөөртән икәр авлгдна: эн цагла терүн деер әәмшгтә таг харңһу бууна[+]. 13Деед Эзн терүнд келнә:

– Чини хөөт үйнр күүнә һазрт оруд улс болх, тенд мухла болх, чини хөөт үйнр 400 җилдән даҗргдхиг медҗ ав[+]. 14Тедниг мухлалсн улсиг Би зарһла харһулхв, энүнә хөөн тедн тендәс ик өлг-эдтә һарх[+]. 15Чини тускар болхла – әвр көгшн насндан оршагдад өвкнртән күрхич. 16Чини хөөт үйнр болхла – дөрвдгч үйдән нааран хәрү ирх. Яһад гихлә амореймүдин килнц кевтән күцгдәд уга[+].

17Нарн сууһад харңһу болхла, утан һарчах хәәсн болн ассн заль генткн һарч ирәд, чавчад хойр әңглсн махна хоорндаһур һарна. 18Тер өдр Деед Эзн Абрамла бооца кеһәд келнә:

– Чини хөөт үйнрт Би эн һазр өгчәнәв – Египетин һолас Епрат гидг нертә алдр Һол күртл:[+] 19кенеймүдин, кенезмүдин, кадмонмудын, 20хетмүдин, перизмүдин, рефаимүдин,[†] 21амореймүдин, кананахна,[†] гергашмудын болн евүсмүдин һазрмуд чамд өгчәнәв.

#### 16


Хагар болн Ишмаил

1Абрамин гергн Сарад үрн олддго бәәҗ. Сарад Египет һазра Хагар гидг зарц күүкд күн бәәҗ. 2Сара Абрамд келнә:

– Деед Эзн нанд үр өгсн уга. Йов, мини зарц күүкд күүнлә кевт, тер нанд күүкд һарһҗ өгхмн болвза[*].

Абрам Саран келснлә зөвшәрнә. 3Тегәд Сара эврәннь зарц Хагариг залудан герг кехәр өгнә. (Тер цагт Абрам Кананд[†] 10 җилдән бәәчклә.)

4Хагар Абрамас саата болна. Саата болсан медчкәд, Хагар эврәннь эзн күүкд күүндән дурго болна. 5Тиигхләнь Сара Абрамд келнә:

– Намаг һундл үзәд тесҗәснд чи гемтәч. Би зарцан чамд өгләв, чамас саата болсан медчкәд, тер нанд дурго болҗана. Мана зарһиг Деед Эзн кетхә[+].

6– Чини зарц чини һарт бәәнә. Чи терүг сансарн бәрҗ чадҗанач, – гиҗ Абрам келнә.

Тегәд Сара Хагариг шахад-даҗрад бәәв. Тернь Сараһас зулад гүүнә.

7Деед Эзнә элч Хагариг булгин хаҗуд көдә һазрт олҗ авна. Эн булг Шур тал һарсн хаалһин өөр бәәҗ[+].

8– Хагар, Саран зарц, альдас чи ирвч, альдаран йовҗ йовнач? – гиҗ тер сурна.

– Би эврәннь хатн Сараһас зулҗ йовнав, – гиҗ тернь хәрү өгнә.

9– Хатн талан хәрү од, терүнә келсиг күцәҗ, соңсврта бол. 10Би чини хөөт үйнрин тоог тоолҗ болшгоһар өскнәв, – иигҗ Деед Эзнә элч зарцд келнә.

11– Чи ода саатач, чамас көвүн һарх. Терүнд Ишмаил[*] гидг нер өг, яһад гихлә Деед Эзн чини зовлңгин тускар соңсв. 12Терчн зерлг элҗгнә бәәдлтә болх: цуг әмтнлә тер өшәркх, цугтан терүнлә өшәркх. Терчн цуг эврәннь төрл-садндан өшәтн болҗ бәәх, – Деед Эзнә элч зарцд бас иигҗ келнә.

13Бийләһән күүндсн Деед Эзнд Хагар иим нер өгнә: «Намаг үзҗәх Бурхн». Яһад гихлә: «Бурхиг би йосндан үзәд, әмд үлдсн болхви?» – гиҗ Хагар келнә.

14Эн учр деерәс тер худг «Беэр-лахай-рой» гидг нер зүүнә. Кадеш Баред гидг балһсдын хоорнд тер бәәнә. 15Хагар Абрамд көвү һарһҗ өгв. Терүнә һарһсн көвүнд Абрам Ишмаил гидг нер өгв.

16Хагар Ишмаилиг һарһхд Абрам найн зурһата билә.

#### 17


Керчлһнә бооцан

1Абрамиг йирн йистәднь Деед Эзн терүн тал баралҗ ирәд келнә:

– Би Хамгин Күчтә Бурхнв, Мини эв-арһар бә, нерән бичә һута. 2Би чамла бооца кенәв, чамд йир олн тоота хөөт үйнр өгнәв.

3Абрам Бурхна өмн түргүр унна. Бурхн терүнд келнә:

4– Чамла кеҗәх Мини бооцан[†] эн: чи олн келн-улсин эцк болхич. 5Чамаг дәкҗ Абрам гиҗ келшго, чини нерн Абрахам[*] болх. Чамар Би олн келн-улсин эцк кенәв[+]. 6Би чамаг йир өслттә кү кенәв. Чамас келн-улс үүдҗ төрдгәр кенәв.Чини хөөт үйнр хан болцхах! 7Би чамла бооца кенәв. Мини болн чини хоорнд, чини иргч үйнрин хоорнд мөңк бооца кенәв. Би чини Бурхн болнав, чини хөөт үйнрт Бурхн болнав. 8Чи оруд күн болҗ бәәх Канана[†] һазриг чамд болн чини хөөт үйнрт мөңк эзллһнд өгнәв, теднә Бурхн болхв.

9Бурхн Абрахамд иигҗ келв:

– Чи болхла, Мини бооца күцәх йостач. Чи болн чини хөөн хөөт үйнрчнь терүг күцәх йоста. 10Чамла болн чини хөөн хөөт үйнртәчнь кесн, чини күцәх Мини бооцан эн: таднас эр күн болһн керчүлгдтхә. 11Залу күн болһн бий махмудын үзүринь керчүлх йоста болҗана. Эннь Мини болн тадна хоорнд кесн бооцана темдг болх. 12Төрәд 8 өдр күцсн эр күн танад керчүлгдх йоста. Үйәс үйд тиим болтха. Чини хөөт үйнр, цуг зарцнр: чини герт төрснь чигн, хәр күүнәс мөңгәр хулдҗ авгдснь чигн керчүлгдх йоста[+]. 13Цугтан керчүлгдх йоста. Тегәд Мини мөңк бооцан тадна махмудт бооцана темдг болх. 14Керчүлгдәд уга эр күн болхла, эврәннь келн-улсасн уга болх зөвтә. Яһад гихлә тер Мини бооцаг эвдсн күн болх.

15Бурхн дәкәд Абрахамд иигҗ келнә:

– Чини гергн Саран тускар болхла, терүг дәкҗ Сара гиҗ келшгоч, терүнә нернь Сарра[*] болх. 16Терүг Би әдслнәв, чамд Сарраһас көвү өгнәв. Сарраг келн-улсин эк болдгар Би әдслнәв, терүнәс олн келн-улсин эзн хад үүдҗ төрцхәх.

17Абрахам түргүр унна. «Зун наста күүнәс көвүн һархий? Йирн наста Сарра көвү һарһхий?» – гиҗ инәһәд санна.

18– Зуг Ишмаил әмд бәәһәд, Тана әдс авв чигн болх, – гиҗ тер Бурхнд келнә.

19– Чини гергн Сарра чамд көвү һарһх. Терүнд чи Ицхак[*] гидг нер өгхич. Би Ицхакла болн терүнә хөөт үрдтә Эврәннь мөңк бооцаһан кенәв. 20Ишмаилин туск чини сурвр Би соңсув. Терүг Би бас әдслнәв. Терүг Би өнр-өсклңтә болһнав, тооһарн олн болдгар бас икдүлнәв. Арвн хойр нойна эцк тер болх. Би терүнәс алдр улс үүдәҗ һарһнав. 21Болв Эврәннь бооцаһан Би Ицхакта кенәв. Дарук җилд эн цагла Сарра чамд тер көвү һарһҗ өгх, – гиҗ Бурхн келв.

22Абрахамла күүндврән чиләһәд, Бурхн йовҗ одна.

23Минь тер өдр Абрахам Ишмаил гидг көвүһән болн цуг эврә гертнь төрҗ һарсн әмтиг, мөңгәр хулдҗ авгдсн цуг залу улсиг цуглулад, Бурхна келсәр керчүлв. 24Тиим керчлһ бийдән келгүлхләрн, Абрахам 99 наста бәәҗ, 25Ишмаил көвүнь арвн һурвта бәәҗ. 26Абрахам болн терүнә Ишмаил көвүн тер өдртән хоюрн керчүлгднә. 27Абрахамин герт бәәсн цуг залу улс, тедн дунд терүнә герт төрҗ һарсн, һазадын орнас хулдҗ авгдсн әмтн Абрахамла хамдан керчүлгдсн болдг.

#### 18


Һурвн гиич

1Өдрәр һал үдлә Мамрен хар моддын хаҗуд шатриннь үүднд суухлань, Абрахам тал Деед Эзн баралҗ ирнә. 2Хәләхлә, хол биш зогсчасн һурвн күн Абрахамд үзгднә. Тедниг үзн, Абрахам шатрин үүдн талас өмнәснь тосч гүүһәд, һазрт күрч мөргв.

3– Мини Деед Эзн, кемр би Тана нүүрт хәәрлт үзсн болхла, Эврәннь зарцин хаҗуһар бичә давҗ һартн. 4Эн модн дор амрад суутн, көлитн уһах ус ода авч ирх, 5би таднд хот авч ирнәв. Кемр тадн эврәннь зарцин хаҗуһар йовҗ йовсн болхла, невчкн чидл авад, цаарандан йовхит, – гиҗ тер келв.

– Йир сән. Келсәрн ке, – гиҗ тедн келв.

6Абрахам шатр дотр бәәсн Сарра тал адһна.

– Шулуһар икәр сән һуйр авад, элдәд өдмг болһ, – гиҗ Абрахам гергндән келнә.

7Дәкәд тер мал талан гүүҗ одад, сәәнәснь баахн туһл бәрҗ авад, зарцдан өгнә. Тернь хот белднә. 8Дәкәд Абрахам ээзгә, үс авч ирнә, гиичнрин өмн болһсн туһлын мах тәвнә. Тедниг хот идтл, Абрахам хаҗуднь модна сүүдрт зогсв.

9– Сарра гидг гергнчнь яһла? – гиҗ тедн Абрахамас сурна.

– Тенд, шатр дотр бәәнә, – гиҗ тер хәрү өгнә.

10Тиигхләнь нег гиич келнә:

– Би маһд уга урһх җилд хәрү чам тал ирнәв, минь эн цагла. Чини гергн Сарра көвүтә болх.

Арднь бәәсн шатрин үүднд зогсчасн Сарра теднә күүндвр соңсна[+]. 11Абрахам Сарра хойр көгшн, ик наста билә. Күүкд улст ирдг сарин кир Саррад ирдгән уурла. 12Тегәд Сарра инәһәд, дотран иигҗ санна:

– Би көгшрүв, мини эзн көгшн: нанд тиим байр үзгдхмн болхви[+]?

13Тиигхләнь Деед Эзн Абрахамд келнә:

– Яһад Сарра инәҗәхмб? «Йосндан нанд күүкд олдхмн болхви, би көгшнлм», – гиҗ яһад келв? 14Деед Эзнд күцәҗ болшго кецү юмн бәәхий? Би тадн тал җил болад ирнәв, Сарра көвүтә болх[+].

15– Би инәсн угав, – гиҗ Сарра әәһәд, худл келнә.

– Уга, чи инәләч, – гиҗ Деед Эзн келнә.


Абрахам Содомин тускар сурна

16Залус босад, Содом тал хәләцхәв. Абрахам тедниг үдшәхәр хамдан һарна.

17– Кехәр седҗәхән Би Абрахамас нуухий? 18Абрахамас маһд уга алдр болн чидлтә улс үүдх. Һазр деерк келн-улс цугтан терүгәр дамҗад әдс авх[+]. 19Би терүг шүүҗ авхларн, тер эврәннь үрдтән, цуг хөөт үйнртән Деед Эзнә хаалһар йовтха гиҗ заквр өгтхә гиләв: үнн болн чик бәәдлтәһәр бәәтхә. Би, Деед Эзн, Абрахамд өгх болсан күцәхүв, – гиҗ Деед Эзн келв.

20– Содом болн Гоморан балһсдт бәәх улс йир андн, теднә килнц дегд ик, гиҗ Би соңслав[+]. 21Би бууһад хәләнәв, Мини соңссар болхий аль угай? Кемр уга болхла, Би медхв, – гиҗ Деед Эзн Абрахамд келв.

22Залус эргәд, Содом тал йовна, болв Абрахам Деед Эзнә өмн зогсад үлдв. 23Абрахам Терүн тал өөрдәд иигҗ келнә:

– Та үннч күүг килнцтә күүнлә хамднь уга кеһәд оркхийт? 24Кемр тер балһснд тәвн үннч күн бәәхлә яахмб? Эн ормиг Та үннч тәвн күүнә төлә хармнлго, уга кехийт? 25Бичә үзгдтхә. Тиим юм Та һарһшгот. Үннч күүг килнцтә күүнлә хамднь алшгот, үннч күүг килнцтә күүнлә әдл засглҗ чадшгот. Та тиигҗ чадшгот! Цуг һазрин Зарһч үнн биш юм һарһхий[+]?

26– Кемр Содомд Би үннч тәвн кү олҗ авхла, теднә төлә эн балһсиг хәәрлнәв, – гиҗ Деед Эзн келв.

27Тиигхлә Абрахам шинәс иигҗ келв:

– Ода би күр, тоосн болх болв чигн Деед Эзнд зөрцҗ иигҗ келхәр седҗәнәв: 28Кемр үннч тәвн күүнд тавнь эс күртхлә яахмб? Тавн күүнәс көлтә Та цуг балһсиг уга кехийт?

– Кемр Би тенд дөчн тавн кү олхла, тиигхлә терүг Би уга кешгов, – гиҗ Деед Эзн келв.

29Абрахам терүнәс бас нег дәкҗ:

– Тенд зуг дөчхн күн олдхла яахмб? – гиҗ сурна.

– Дөчн күн бәәхлә, Би тиим юм кешгов, – гиҗ Деед Эзн келв.

30Тиигхлә Абрахам келв:

– Деед Эзн бичә уурлтха, нанд келх зөв өгтхә. Кемр зуг һучн күн олдхла яахмб?

– Кемр тенд һучн кү олҗ авхла, Би тиим юм кешгов, – гиҗ Деед Эзн хәрү өгв.

31Абрахам иигҗ келв:

– Деед Эзнәс иигҗ сурхар би шиидүв. Тенд зуг хөрн күн олдхла яахмб?

– Хөрн күүнә төлә, Би терүг уга кешгов, – гиҗ Деед Эзн хәрү өгв.

32Тиигхлә Абрахам келв:

– Деед Эзн бичә уурлтха, зуг нанд бас келх зөв өгтхә. Кемр арвхн күн олдхла яахмб?

– Арвн күүнә төлә Би терүг уга кешгов, – гиҗ Деед Эзн келв.

33Абрахамла кесн күүндврән төгсәһәд, Деед Эзн йовв, Абрахам герүрн хәрҗ ирв.

#### 19


Содом болн Гомора балһсд нурв

1Асхлад Бурхна хойр элч Содом тал ирнә, Лот балһснур ордг үүднд сууҗ. Тедниг үзн, Лот босад тосна, һазрт күртлән гекәд мендлнә.

2– Мини нойд, буйн болтха, зарциннь герт ортн. Тадн көлән уһаһад хонҗ чадҗанат, өрүн өрлә эврәннь хаалһдан һарад цаарандан йовхит, – гиҗ тер келнә.

– Уга. Бидн талвң деер хоннавидн, – гиҗ тедн хәрү өгв[+].

3Болв Лот дегд сурад бәәтл, тедн терүг дахад гертнь орна. Теднә төлә Лот хот белднә, экн уга өдмг болһна. Өгсн хотыг тедн иднә. 4Зуг тедниг кевтхәс урд, Содомин көгшн-баһ уга залус цугтан гериг эргәд бүслнә.

5– Асхар ирсн улс яһла? Тедниг нааран һарһ, бидн тедниг күчәр эзлнәвидн, – гиҗ тедн хәәкрнә.

6Лот ардан үүдән хааһад, хәәкрҗәх улс тал һарч ирнә.

7– Уга, мини үүрмүд, тиим му йовдл бичә һарһтн. 8Соңстн, нанд хойр күүкн бәәнә. Тедн залусла бәәһәд уга. Би тедниг тадн тал һарһад авч ирсүв. Тедниг яһнат-кегнәт – тана дурн. Зуг мини герт орҗ ирсн улсиг бичә көндәтн, – гиҗ Лот келнә.

9– Хаалһасмдн хооран һар! Чи нааран һазадын орна күн болҗ ирчкәд, ода мана зарһч болхар седҗәнәч. Бидн теднәс дорар чамас өшәһән авхвидн, – гиҗ Лотд тедн хәрү өгнә.

Тедн Лотыг түлкәд, үүдинь хамхлхар өөрднә. 10Болв гер дотр бәәсн гиичнр Лотыг гертнь татҗ орулад, үүдинь оньслна. 11Герин үүднд бәәсн көгшн-баһ уга әмтиг үүд олҗ чаддгоһар Бурхна элчнр[†] сохрулна.

12Гиичнр Лотд иигҗ келнә:

– Чамла энд бас кен бәәнә? Күргд, көвүд, күүкд, балһснд кенчнь бәәнә? Теднән эндәс авад һар, 13яһад гихлә бидн эн ормиг уга кехәр бәәнәвидн. Балһснд бәәх улс йир һалзу гиҗ Деед Эзн эн әмтнә тускар соңсла. Тер төләд тедниг уга кетхә гиҗ мадниг Деед Эзн илгәв.

14Лот һарад, күүкдән авхар бәәсн күргдт иигҗ келнә:

– Шулуһар эндәс һартн: Деед Эзн балһсиг уга кехәр бәәнә!

Болв теднь Лотыг наадлҗана гиҗ санв.

15Өр шарлад һарчах кемлә, Бурхна элчнр Лотыг адһаһад келнә:

– Бос. Гергән, хойр күүкән авад һар эндәс, эс гиҗ чи эн килнцтә балһсна әмтнлә хамдан алгдхич.

16Лот маһдлна. Болв хойр гиич терүг, терүнә гергиг болн хойр күүкинь һараснь авад, балһсна ца һарһна. Яһад гихлә Деед Эзн тедниг хәәрлв. 17Балһснас һархла, теднә негнь иигҗ келнә:

– Гүүтн эндәс! Бичә ардан хәләтн, зууран тегш һазрт бичә зогстн! Уул тал гүүтн, эс гиҗ алгдхит!

18Болв Лот теднд келнә:

– Уга, мини нойд! 19Тадн нанд, эврәннь зарцдан, цаһан седклән һарһвт. Тадн мини әмиг аврхларн, нанд ик хәәрлт күртәввт. Зуг би гүүҗ уулд күрч чадшгов: намаг аюл күцәд, би үкҗ одхв. 20Хол биш тер балһсн бәәнә. Терүнд би гүүҗ күрч чадхв. Балһсн ик биш. Нанд тиигән гүүх зөв өгтн – тертн бичкн! Тенд би әмд үлдхв.

21– Сән. Би чини эн сурвричнь күцәнәв. Чини келҗәх балһсиг би нурахшив. 22Шулуһар тиигән гү. Яһад гихлә, чамаг терүнд эс күртл, би тас юм кеҗ чадшгов, – гиҗ Бурхна элч Лотд хәрү өгнә.

(Эн учр деерәс тер балһсн Цоар[*] гидг нертә болсмн.)

23Лотыг Цоарт күрхд нарн һарч одсн цаг билә. 24Тегәд Деед Эзн Содом Гомора хойр деер теңгрәс һал халун мок, хур мет, асхв[+]. 25Балһсдыг болн цуг тегш һазриг, балһсдт бәәсн цуг әмтиг, һазр деер урһҗасн тоотыг Тер уга кев. 26Лотын гергн ардан хәләхләрн – давсн[†] бахнд хүврҗ одв.

27Маңһдуртнь Абрахам эрт серәд, Деед Эзнә өмн зогссн һазр тал хәрү ирнә. 28Содомиг болн Гомораг, цуг тегш һазриг хәләһәд, бешәс һарчах нигт утан мет һазрас утан өөдлҗәсиг үзнә. 29Тиигҗ Бурхн Лотын бәәсн балһсдыг уга кехләрн, Абрахамин тускар тодлад, Лотыг үкләс авч һарв.


Лот болн терүнә күүкд

30Лот хойр күүктәһән Цоар балһсиг үлдәһәд, уулд бүүрлнә. Яһад гихлә, тедн Цоарт үлдхәсн әәҗәлә. Лот хойр күүктәһән уулын көндә нүкнд бәәв.

31– Мана эцк көгшн, болв цуг һазра авъясар, маниг буулһҗ авх залу күн энд уга. 32Эцкәрн дамҗад эврәннь тохман хадһлхин төлә, чаһр өгәд согтачкад, терүнлә кевтхм, – гиҗ эгчнь дүүдән келнә.

33Тер сө тедн эцкдән чаһр өгәд согтачкад, ик күүкнь өвртнь орад, терүнлә кевтнә. Ик күүкнь кезә кевтсинь, кезә боссинь, юн болсинь эцкнь медсн уга.

34– Давсн сө би эцктәһән кевтләв. Эн асхн бас чаһр өгәд терүг согтай. Эцкәрн дамҗулад эврәннь тохман хадһлхин төлә чи бас өвртнь орад терүнлә кевт, – гиҗ маңһдуртнь ик күүкнь дүүдән келнә.

35Тер сө тедн чаһр өгәд, эцкән согтана. Бичкн күүкнь өвртнь орад эцктәһән кевтнә. Эцкнь бичкн күүкән кезә кевтәд, кезә боссинь – юн болсинь медхш. 36Тегәд хойр күүкн эцкәсн саата болна.

37Ик күүкн көвү һарһна. Терүндән Моав[*] гидг нер өгнә. Тер эндрк моавмудын эцк. 38Бичкн күүкнь бас көвү һарһна. Терүндән Бен-Ами[*] гидг нер өгнә. Тер эндрк амонмудын эцк.

#### 20


Абрахам болн Авимелех

1Тендәсн Абрахам Негев гидг һазр тал һарад, Кадеш Шур хойран хоорнд бүүрлнә. Герар[†] балһснд тер күүнә күн болҗ бәәв. 2Тенд эврәннь гергн Сарран тускар келнә: «Сарра мини дү күүкн». Герарин хан Авимелех Сарраг дуудулад, бий талан авна[+]. 3Болв сөөһәр Авимелехин зүүднд Бурхн үзгдәд:

– Эн күүкд күүг авснас көлтә чи үкхич. Терчнь залута, – гиҗ келнә.

4Зуг Авимелех терүг көндәһәд уга билә. Тегәд тер келнә:

– Деед Эзн, намаг болн килнц уга улсиг Та алхийт? 5«Эн мини дү күүкн», гиҗ Абрахам нанд келлүс. «Эн мини ах», гиҗ күүкд күн эврән келлә. Мини санан цевр,[†] бийдм нүл уга.

6-7– Э, э, чини санан цевр бәәсинь Би меднәв: Мини өмнәс һарһх килнцәс Би чамаг зогсавв. Тегәд Би чамар терүг көндәлһсн угав. Ода эн гергиг залуднь хәрү өг. Залунь әәлдәч.[†] Тер чини төлә мөргх. Чи ода әмд үлдҗәнәч. Болв кемр чи гергинь хәрү эс өгхлә, эврәннь өөрхн улстаһан чи маһд уга үкхич, – гиҗ терүнд Бурхн зүүднднь келнә[+].

8Маңһдуртнь өрүн өрлә, Авимелех эврәннь зарцнран цуглулад, учрсн йовдлын тускар келҗ өгнә: тедн дегд икәр чочна. 9Дарунь Авимелех Абрахамиг дуудад иигҗ келнә:

– Чи мадниг яһвчи? Намаг, мини орн-нутгиг иигҗ икәр гемшәдгәр би чамд ямаран му юм үзүлүв? Чи нанла мел һарһшго юм һарһвч. 10Тиим юм һарһхларн, чи юуна тускар ухалҗалач?

11– «Эн һазрт Бурхнас әәдг улс уга, тедн намаг гергнәсм көлтә алх», – гиҗ би ухалув. 12Йосндан болхла, тертн мини дү күүкн. Мини экәс һарсн эс болв чигн, мини эцкин күүкн тертн. Тертн мини гергн болв. 13Эцкинм герәс Бурхн намаг зуульчлулад йовулхла, би терүнд иигҗ келләв: «Бидн альд одв чигн, мини тускар эн мини ах гиһәд кел гиҗ би терүг эрҗ сурлав», – гиҗ Абрахам хәрү өгнә.

14Тиигхләнь Авимелех терүнд хөд, мал, ялчнр кеҗ күүкд, залу улс өгв; Сарра гергинь хәрү өгв.

15– Мини һазр эн: дурлсндан бә, – гиҗ Авимелех терүнд келв.

16– Чини ахд би 1 000 цаһан мөңг өгчәнәв. Энүгәрн чини һундлыг хамдан бәәсн улсин нүүрт мартулхар седҗәнәв. Чи мел гем уга болҗанач, – гиҗ тер Саррад келнә.

17-18Тегәд Абрахамин гергн Сарраһас көлтә Авимелехин герт үрн олддгинь Деед Эзн зогсаҗ. Абрахам Бурхнд мөргнә. Бурхн Авимелехиг, терүнә гергиг, ялчнр күүкд улсиг эдгәнә. Тегәд теднь дәкнәс үр һарһдг болв[+].

#### 21


Ицхакин төрлһн

1Деед Эзн келсәрн Саррад цаһан санаһан күртәв, Саррад өгсн үгән күцәв. 2Сарра саата болад, көгшрх наснднь, Бурхна заасн цаглань Абрахамд көвү һарһна. 3Нилх көвүндән Абрахам Ицхак гидг нер өгнә[+]. 4Терүнә Ицхак көвүнь төрҗ һарад нәәм хонсна дару, Бурхна келсәр, Абрахам терүнд керчлһ кенә[+]. 5Ицхак төрхд Абрахам 100 наста бәәҗ.

6– Бурхн намаг инәлһв. Энүнә тускар соңссн күн болһн намаг дахад инәх, – гиҗ Сарра келв.

7– Сарра көкәрн күүкд асрх гиҗ кен Абрахамд келх бәәсмб? Болв би терүнд көгшрх наснднь көвү һарһҗ өгүв, – гиҗ Сарра немв.


Хагар Ишмаил хойриг көөлһн

8Көвүн өснә, көкнәс һарһна. Ицхакиг көкнәс һарһсн өдрлә Абрахам ик нәр кенә. 9Болв Абрахамд Египетин Хагарин һарһҗ өгсн көвүн Ицхакиг наадлад наад бәрҗәхиг Сарра үзәд,[+] 10залудан келнә:

– Эн зарцан Ишмаил гидг көвүтәһинь көөчк. Яһад гихлә эн зарцин көвүн мини Ицхак көвүнлә үлдл зөөр хувалцшго[+].

11Абрахам йир икәр һундрхна, юңгад гихлә Ишмаил терүнә көвүн болҗана. 12Болв Бурхн терүнд келнә:

– Көвүнәсн болн зарц күүкд күүнәс көлтә бичә һундрх. Сарраг соңс, терүнә келсәр ке. Чини тохм Ицхакар дамҗад тарх[+]. 13Болв Би зарц күүкд күүнәс һарсн көвүнәс бас улс үүдәнәв. Яһад гихлә, эн чини көвүн болҗана.

14Маңһдуртнь өрүн өрлә Абрахам хотта, уста бортх авад Хагарин ээм деер тәвәд, көвүтәһинь хамднь йовулчкна. Хагар йовад, Беэр-Шева гидг көдә һазр эргәд төөрнә. 15Бортхд бәәсн усн чилхлә, көвүһән бичкн модн дор үлдәчкәд, 16саадг сумн нисәд күрх дүңгә һазрт хооран һарад сууна.

– Көвүм яһҗ үкчәхинь хәләхшв, – гиҗ экнь санна. Тенд суухларн, Хагар икәр уульна. 17Бурхн көвүнә уульсиг соңсна. Теңгрәс Бурхна элч[†] Хагариг дуудад келнә:

– Хагар, юн болв? Бичә ә. Тенд көвүн уульҗасиг Бурхн соңсв. 18Бос, көвүг босхад, һараснь ав. Би терүнәс алдр улс үүдәнәв.

19Эн кемлә Бурхн Хагарт уста худг үзүлнә. Бортхан усар дүүргәд, экнь көвүндән ус өгнә. 20-21Көвүн өстл, Бурхн терүнлә бәәв. Көвүн Паран гидг эҗго көдәд бәәһәд, саадгар хадг күн болв. Экнь энүнд Египетәс күүк авч өгв[+].


Беэр-Шевад кесн бооцан

22Тер цагт Авимелех болн терүнә цергин һардач Пихол Абрахамд иигҗ келцхәнә:

– Бурхн альд чигн, ю кеҗәв чигн чамла бәәнә. 23Тегәд эн ормд, Бурхна өмн, нанд чигн, мини үрдт чигн, мини хөөт үйнрт чигн му юм үзүлшгоһан лавлҗ андһар өг. Нанд болн күүнә күн болҗ чини бәәх орн-нутгт, мини чамд өгсн хәәрлтлә әдләр, хәәрлтән күрг, – гиҗ келв.

24– Андһаран өгчәнәв, – Абрахам гив.

25Дәкәд Авимелехин зарцнр уста худг булаҗ авснд Абрахам Авимелехиг бурушав. 26Болв Авимелех иигҗ келв:

– Кен тиигсинь би медҗәхшв. Чи нанд келсн угач, би эндр өдр күртл энүнә тускар соңсад угав.

27Абрахам хөд, мал дахулҗ авч ирәд, Авимелехд өгнә. Тедн бооца кенә. 28Абрахам сүргәс 7 баахн наста хө йилһҗ һарһна.

29– Чини шишлң йилһҗ авсн 7 баахн наста хөн юн учрта болҗахмб? – гиҗ Авимелех Абрахамас сурна.

30– Тер худгиг намаг малтсиг герч кеҗ эн 7 баахн наста хө нанас ав, – гиҗ тер хәрү өгв.

31Тер учр деерәс тер һазр Беэр-Шева[*] гиҗ нерәдгдв. Тедн хойр тенд андһар өглә[+]. 32Беэр-Шевад бооца кеһәд, Авимелех болн Пихол пилистмүдин һазр тал хәрү ирцхәв. 33Беэр-Шевад Абрахам тамариск модд тәрнә, тенд мөңк Бурхна, Деед Эзнә нер дуудна. 34Пилистмүдин һазрт Абрахам удандан бәәв.

#### 22


Абрахамиг сөрлһн

1Цаг давад, Бурхн Абрахамиг сөрҗ хәләнә.

– Абрахам! – гиҗ Тер келнә.

– Би энд бәәнәв, – гиҗ Абрахам хәрү өгнә[+].

2– Ор һанцхн дурта Ицхак көвүһән авад, Мориа гидг һазр тал йов. Тенд уул деер көвүһәрн шаталһна тәкл[†] тәк. Альк уулд кехинь Би чамд келҗ өгнәв, – гиҗ Бурхн келнә.

3Маңһдуртнь өрүн өрлә Абрахам босад, элҗгнән тохҗ авад, хойр зарцан болн Ицхак көвүһән дахулад, шатах мод хамхлҗ авад, Бурхна заасн һазр тал һарад йовна. 4Һурвдгч өдртән Абрахам холас тер һазриг үзнә.

5– Тадн элҗгнтәһән энд үлдтн, бидн көвүтәһән тиигәрән одад, мөргәд, дәкәд тадн тал хәрү ирнәвидн, – гиҗ Абрахам зарцнртан келнә.

6Абрахам шатах модан авад, Ицхакин нурһн деер тәвәд үүрүлнә, эврән һал, утх авна. Хоюрн тегәд йовна. 7Ицхак эврәннь эцк Абрахамд келнә:

– Эцк!

– Э, э, көвүм минь, – гиҗ Абрахам хәрү өгнә.

– Маднд һал болн модн бәәнә, зуг тәкл тәкх хурһн альд бәәхмб? – гиҗ Ицхак сурв.

8– Көвүн минь, Бурхн Эврән шаталһна тәкл тәкх хурһиг хәләх, – гиҗ Абрахам хәрү өгнә. Цаарандан эдн хоюрн йовад йовв.

9Бурхна заасн һазрт тедн күрхләрн, Абрахам тәкл тәкх бәәр белднә, терүн деер модан тәвәд, деернь эврәннь Ицхак көвүһән күләд кевтүлнә. 10Абрахам көвүһән алхар һартан утх авна. 11Болв теңгрәс Бурхна элч[†] терүг дуудна:

– Абрахам! Абрахам!

– Би энд бәәнәв, – гиҗ тер хәрү өгнә.

12– Көвүн тал бичә һаран өрг, бичә терүг көндә. Ода чи Бурхиг икәр күндлхиг Би медҗәнәв. Яһад гихлә чи Мини төлә ор һанцхн көвүһән хармнсн угач, – гиҗ Бурхна элч келнә.

13Деегшән хәләхләрн, Абрахам нигт бура модн дотр өврәрн оралдсн хуц үзнә. Тер хуциг татҗ авад көвүнәннь ормд шатаһад, тәкл тәкнә. 14Тер ормиг Абрахам «Деед Эзн хәләх» гиҗ нерәднә. Тегәд ода күртл «Деед Эзн уул деерән хәләх» гиҗ келцхәнә.

15Деед Эзнә элч теңгрәс хойрдад Абрахамиг дуудад иигҗ келнә:

16– Деед Эзн Бийәрн андһар өгчәнәв гиҗ келҗәнә. Чи иим юм һарһад, Мини төлә ор һанцхн көвүһән хармнсн угач, 17тегәд,

Би маһд уга чамаг әдслнәв,
Чини хөөт үйнриг тооһарнь икдүлнәв:
Тедн теңгртк одд мет, теңгсин көвән элсн мет олн болх.
Чини хөөт үйнр дәәсдиннь балһсд эзлҗ авх[+].
18Чи Намаг соңсснас иштә,
Чини хөөт үйнрәр дамҗад, һазр деерк цуг улс әдслгдх[+].

19Абрахам зарцнр талан хәрү ирв. Тегәд тедн хамдан Беэр-Шева тал йовцхав. Абрахам Беэр-Шевад бәәлә.


Нахорин көвүд

20Цаг давна. Милка бас эк болв, чини ах Нахорт көвүд һарһҗ өгв, гиҗ Абрахам соңсна. 21Түрүңкнь Уц гидг нертә, терүнә дү Буз, Кемүэл (Арамин эцк), 22Кесед, Хазо, Пилдаш, Идлап болн Бетүэл.

23Ребекан эцк Бетүэл болв. Эн 8 көвүг Милка Абрахамин ах Нахорт һарһҗ өгв[+]. 24Реума гидг нертә терүнә хөөт гергн[†] бас көвүд һарһна. Теднә нерд: Тевах, Гахам, Тахаш болн Мааха.

#### 23


Сарран үкл

1Сарра 127 җилдән әмд йовв. 2Керьят-Арбад (эс гихлә Хевронд) Канан[†] гидг һазрт тер өңгрв. Абрахам Саррад уйдҗ уульхар ирнә. 3Дәкәд Абрахам гергнәннь цогцас хооран һарад, хетмүдлә күүнднә. Тер иигҗ келнә:

4– Би тадн дунд күүнә күмб, нүүҗ ирсн күмб. Тадн нанд үкәрин һазр хулдтн. Тенд би өңгрсн гергән оршанав.

5Хетмүд Абрахамд иим хәрү өгнә:

6– Тана зергәс, соңстн. Та мадн дунд күчтә нойн болҗанат. Эврәннь гергән өңгрсн цогц хадһлдг мана хамгин сән һазрт оршатн. Маднас кен чигн күн Танд өңгрсн күүһән оршахд тиим һазр өгшгов гиҗ келшго.

7Тиигхләнь Абрахам босад, тер һазра хетмүдт ханлтан өргв.

8-9– Кемр тадн, намаг гергән энд оршахд буру эс гиҗәхлә, тиигхлә, буйн болтха, мини төлә Цохарин көвүн Эпронас нанд Махпела гидг хадын көндә хулдтха гиҗ суртн. Эн хадын көндә терүнә тәрәнә захд бәәнә. Эпрон йосн үнәрнь тер бәәриг нанд тадна нүүрт хулдтха. Тегәд тер бәәрн оршагдлһна һазр болх.

10Хет Эпрон эврәннь улс дунд сууҗ. Терүнә балһсна үүдн тал ирсн цуг хетмүдин нүүрт тер Абрахамд иим хәрү өгнә:

11– Уга, мини нойн, буйн болтха, намаг соңстн. Би танд тәрәнә һазр, терүн деер бәәх хадын көндә өгчәнәв. Би энүг танд мини улсин нүүрт өгчәнәв. Эврәннь гергән оршатн.

12Абрахам шинәс тер һазра әмтнд ханлтан өргәд гекв. 13Цуг хетмүд соңсдгар Эпронд иигҗ тер келнә:

– Буйн болтха, чи бас намаг соңс. Би тәрәнә һазрин үнинь өгнәв. Би өңгрсн гергән оршаҗ чаддгар тер мөңгинь нанас ав.

14Эпрон Абрахамд келнә:

15– Соңстн намаг, мини нойн: һазрин үннь 400 цаһан мөңгн болҗана. Эннь нанд, танд юмб? Оршатн өңгрсн күүһән.

16Абрахам Эпрона келснлә зөвшәрәд, терүнд хетмүдин чирәд заасн һазрин үнинь цаһан мөңгәр чиңнүрдәд өгнә. Тернь кувцнрин кемҗәһәр 400 цаһан мөңгн болна. 17Тегәд Мамрен хаҗудк Махпелад бәәсн Эпрона һазр – тәрәнә һазр, терүн деерк хадын көндә, тәрәнә һазрин эргнд урһҗах цуг модд – 18балһсна үүдн тал ирсн хетмүдин нүүрт Абрахамин зөөр болв. 19Терүнә хөөн Абрахам Сарраһан Мамрен (эс гиҗ Хеврона) хаҗудк Махпелад бәәсн хадын көндәд – Кананд оршав. 20Тәрәнә һазр, терүн деер бәәсн хадын көндә оршалһна һазр болҗ Абрахамд хетмүдәс күртв.

#### 24


Ицхак болн Ребека

1Абрахам көгшрҗ одсн билә, зөвәр наста. Деед Эзн терүнә цуг кесн тоотднь әдс өгв. 2Гертнь эзн болад цугинь бәрҗәсн ах зарцдан Абрахам иигҗ келв:

– Һаран мини ташад күрг[*]. 3Мини бәәх Канана[†] гидг отга күүк көвүндм авч өгшгов гиһәд теңгр болн һазр үүдәсн Деед Эзн Бурхар нанд андһар өг. 4Болв мини төрскн һазрт одад, мини төрл-саднд одад, мини Ицхак көвүнд күүк авч өгхич.

5– Кемр тер күүкд күн нанла нааран, эн һазр тал, иршгоһар седхлә яахмб? Би ю кехмб, тана төрсн орн-нутг тал көвүһитн йовулхмби? – гиҗ зарц терүнәс сурна.

6– Көвүһим тиигән төрүц бичә йовул. 7Эцкинм гертәс болн мини төрсн һазрас намаг дахулҗ һарһсн Деед Эзн, теңгрин Бурхн, нанла күүндәд иим андһар өглә: «Би эн һазриг чини хөөт үйнрт өгнәв». Тегәд Тер Эврәннь элчиг илгәһәд, мини көвүнд күүк авч өгхд чамд дөң болх. 8Кемр күүкн чамла йовшгоһар седхлә, чи тер андһарас сулдхгдхч. Зуг мини көвүг тиигән төрүц бичә йовул, – гиҗ Абрахам хәрү өгв.

9Зарц эврәннь нойн Абрахамин ташад һаран күргәд, тиим юм кех болҗ андһар өгнә.

10Дәкәд зарц эврәннь нойна темәдәс 10 темә авад, хамгин сән белг авад, һарад йовна. Арам-Нахараим[*] тал бәәх Нахорин балһс тер орна. 11Балһсна ца худгин өөр темәдән тер кевтүлнә. Эннь асхн шидр күүкд улс ус авхар һардг цаг билә. Тер иигҗ зальврв:

12– О, Деед Эзн, мини нойн Абрахамин Бурхн, эндр нанд күцәмҗим заятн, мини нойн Абрахамд өгсн андһаран күцәтн. 13Би ода худгин хаҗуд зогсчанав. Балһсна улсин күүкд ус авхар һарч аашна. 14Кемр би күүкдин негнднь: «Буйн болтха, ээм деерк буһшан буулһ, би ус уухар седләв», – гиҗ келхлә тер келх: «Уу, би чини темәдиг бас услсув», – тер күүкн тана зарц Ицхакин төлә тана зааснь болтха. Тиигҗ мини нойнд өгсн андһаран күцәситн би медхв.

15Терүг зальврлһан чиләһәд уга бәәтл, ээм деерән буһш бәрсн Ребека һарч ирв. Эн күүкн Абрахамин Нахор ахин болн терүнә гергн Милкин көвүнә Бетүелин күүкн бәәҗ. 16Тер йир сәәхн күүкн, хәрд һарад уга, залусла бәәһәд уга билә. Худг тал тер одад, буһштан ус авад, хәрү һарна. 17Зарц терүн тал гүүҗ одад:

– Буйн болтха, нанд невчкн ус эврәннь буһшас ас, – гинә.

18– Уутн, мини нойн, – гиҗ тер келәд, шулуһар буһшан ээмәсн буулһад, ус уулһв. 19Терүг ус уухла, күүкн келнә:

– Би тана темәд ундан хаңһатл ус татҗ өгнәв.

20Күүкн буһшта усан идшт кечкәд, хәрү худг тал ус авхар гүүнә. Тегәд темәдиг цугтаһинь услна. 21Зарц тагчгар терүг шинҗләд, Деед Эзн терүнә зуульчллһинь әдслсинь медхәр зогсв. 22Темәд усан ууһад цадхла, хамрт зүүдг алтн билцг зарц һарһад күүкнд өгнә. Тернь йир үнтә бәәҗ. Дәкәд хойр алтн буһу өгнә. Теднь йир ик бәәҗ.

23– Кенә күүкмбч, кел нанд? Чини эцкин герт хонх орм[†] маднд олдхий? – гиҗ зарц сурна.

24– Би Нахорт Милкин һарһҗ өгсн көвүнә Бетүелин күүкмб, – гиҗ тер келнә. 25Деернь немнә:

– Манад солом чигн, малын хот чигн элвг, хонх орм чигн бәәнә.

26Тиигхлә зарц Деед Эзнд сөгдәд мөргн 27иигҗ келнә:

– Мини нойн Абрахамин Деед Эзн Бурхн Эврәннь хәәрлтәрн болн иткләрн мини нойиг дөңнсндән тууртха! Деед Эзн намаг шудтан мини нойна төрлин герт көтләд авч ирв.

28Күүкн гүүҗ одад, экиннь герт цугинь келҗ өгнә. 29Ребека Лаван гидг нертә ахта бәәҗ. Худгин өөр бәәсн күн тал Лаван адһад гүүнә. 30Дү күүкнәннь һарт буһу, хамрт зүүдг билцг үзәд, дәкәд тер күн Ребекад ю келсинь соңсхларн, Лаван тер күн тал одна. Зарц темәдтәһән худгин өөр тер кевтән зогсчаҗ.

31– Деед Эзнә әдстә күн, нааран ортн. Яһад һаза зогсчанат? Би танд хонх гер, темәдтн орм белдчкүв, – гиҗ Лаван келнә.

32Абрахамин зарц герт орна. Темәдинь ацанаснь сулдхад, солом, хот өгнә. Зарцд болн терүнә улст көлән уһах ус авч ирнә. 33Әмтнә өмн хот тәвнә. Болв зарц иигҗ келнә:

– Нанд өгсн даалһврин тускар эс келтлән, би хот уушгов.

– Келтн, – гиҗ Лаван хәрү өгнә.

34– Би Абрахамин зарцв. 35Деед Эзн мини нойнд элвгәр цаһан санаһан күртәв, тегәд тер байҗв. Деед Эзн терүнд хөд, ямад болн бод мал, цаһан мөңг болн алт, залу болн күүкд улс-зарцнр, темәд болн элҗгд өгв. 36Мини нойна гергн Сарра көгшрх насндан терүнд көвү һарһҗ өглә. Эцкнь бәәсән кевтнь көвүндән герәсллә. 37Мини нойн нанас андһар авад иигҗ келв: «Көвүндм мини бәәх Канана отга күүкдәс күүк бичә авч өг. 38Зуг мини эцкин өрк-бүл тал, төрскн һазр талм йов. Тендәс мини көвүнд күүк авч өг». 39«Кемр тер күүкн нанла эс йовхла яахмб?» – гиҗ би эврәннь нойнас сурув. 40Тер келв: «Мини җирһл Деед Эзнә өмн ил. Мини Деед Эзн чамла Эврәннь элчән илгәх, чини зуульчллһнд күцәмҗ өгх. Иигхләрн көвүндм мини төрләс болн мини эцкин өрк-бүләс герг авч өг. 41Болв мини эцкин өрк-бүлд одхла, тедн күүкән чамд өгшго болҗ һархла, зуг тер цагт чи андһарас сулдхич». 42Эндр худг тал ирәд би келүв: «О, Деед Эзн, мини нойна Абрахамин Бурхн, нанд өггдсн даалһврт Та зуг күцәмҗ белглсн болхнь! 43Би ода худгин хаҗуд зогсчанав. Кемр күүкн нааран ирәд ус авхар седхлә, би терүнд келнәв: „Буйн болтха, эврәннь буһшас нанд уух ус өгич“. 44Кемр тер „Уу, би чини темәдт бас ус татҗ өгнәв“, гиҗ келхлә, тер мини нойна көвүнд Деед Эзнә шиидсн күүкн болтха». 45Намаг дотран зальврлһан чиләһәд уга бәәтл, ээм деерән буһш бәрсн Ребека һарч ирв. Терүг худг тал ирәд ус авхла, би иигҗ келүв: «Буйн болтха, нанд уух ус өгич». 46Күүкн шулуһар буһшан ээмәсн буулһад иигҗ келв: «Уутн, би тана темәд бас услнав». Би ус уувв, темәдим күүкн услв. 47Би терүнәс сурҗанав: «Кенә күүкмбч?» Тер иигҗ келв: «Нахорт Милкин һарһсн көвүнә Бетүелин күүкмб». Тиигхләнь би терүнә хамрт билцг, һартнь буһус зүүһәд, 48Деед Эзнд сөгдәд мөргүв. Мини нойна ахин ач күүкиг терүнә көвүнд герг кеһәд авч өгхд итклтә хаалһар намаг авч ирсн мини нойн Абрахамин Бурхнд, Деед Эзнд би магтал өргүв. 49Ода тадн келтн. Мини нойна сурвр күцәхәр бәнт? Цааранднь ю кехән медхин төлә, нанд хәрүһинь өгтн.

50– Энтн Деед Эзнәһәр бүтх керг. Тегәд бидн тиим-иим гиҗ келҗ чадшговидн. 51Ребека тана өмн бәәнә; энүг авад йовтн. Деед Эзнә заасар эн тана нойна көвүнә гергн болг, – гиҗ Лаван болн Бетүэл хәрү өгцхәнә.

52Эн үгмүд соңссн Абрахамин зарц Деед Эзнә өмн һазрт күрч мөргв. 53Дәкәд тер алтн, цаһан мөңгн ке кегдлмүд болн хувц һарһад, Ребекад өгнә. Күүкнә ахд, экднь үнтә белгүд бас өгнә.

54Зарц эврәннь ирсн улстаһан хот идәд, ууһад, доран хонад үлднә. Өрүнднь тедн босна, зарц иигҗ келнә:

– Мини нойн тал намаг йовултн.

55Болв күүкнә ах эк хойр иигҗ хәрү өгнә:

– Күүкн маднла арвхн хонгтан болв чигн бәәтхә, дәкәд йовҗ чадҗанат.

56– Деед Эзн мини кергт күцәмҗ дурдв, тегәд бичә намаг бәртн. Эврәннь нойнд хәрү күрдгәр намаг хаалһдм һарһтн, – гиҗ тер келв.

57– Күүкиг дуудад терүнәс сурий, – гиҗ тедн келнә.

58Тедн Ребекаг дуудад сурна:

– Эн күүнлә йовнчи?

– Йовнав, – гиҗ күүкн хәрү өгнә.

59Тегәд тедн Ребекаг бичкнәснь асрсн зарцтаһинь, Абрахамин зарциг дахҗ йовх улстаһинь хаалһднь орулад йовулна. 60Тедн Ребекад әдс өгәд иигҗ келнә:

– Мана дү күүкн, чамас
Миңһн болн миңһн миңһәд күн һарч өсх,
Чини хөөт үйнрин өмн
Дәәсдин үүдд секгдҗ йовтха.

61Ребека зарцнртаһан босад, темәд деер сууһад, Абрахамин зарциг дахад һарна.

62Тер өдрмүдт Ицхак Беэр-лахай-ройяс хәрҗ ирв. Тер Негевд бәәҗ. 63Тегәд тер асхар теегт сергхәр һарна, хәләхлә – темәд аашна. 64Ребека Ицхакиг үзәд, темәнәс һәрәдҗ бууһад, 65зарцас иигҗ сурна:

– Теегәр мана өмнәс тосч аашх тер күн кемб?

– Терчнь мини нойн, Ицхак, – гиҗ зарц хәрү өгнә.

Тиигхлә күүкн бүркәһәр чирәһән бүркнә.

66Зарц Ицхакд ю кесән цугтаһинь келҗ өгв. 67Ицхак Ребекаг экиннь сегд орулна. Ребека терүнә гергн болна, Ицхак терүнд дурлна. Тегәд экән өңгрснә хөөн тер гейүрән тогтнулна.

#### 25


Абрахамин үкл

1Абрахам талдан герг бийдән авна. Терүнә нерн Хетура. 2Тер Абрахамд Зимраниг, Йокшаниг, Меданыг, Мидьяниг, Ишбакиг болн Шуахиг һарһҗ өгнә. 3Шебән Дедана хойрин эцк Йокшан бәәҗ. Дедана хөөт үйнр ашурнр, летушнр болн леюмнр бәәҗ. 4Эфа[†], Эфер, Ханок, Авида болн Элда Мидьяна көвүд. Тедн цугтан Хетуран хөөт үйнр. 5Абрахам бийдән бәәсән цугтаһинь Ицхакд үлдәнә. 6Әмд бәәхдән Абрахам хөөт гергдиннь көвүдт белг өгәд, Ицхак көвүнәсн хольҗулад, дорд үзгин һазрур йовулҗ.

7Абрахам ут турштан 175 нас наслна. 8Түүнә наснь күцәд, икәр көгшрәд, тер сүл әмсхлән һарһад өңгрнә. Эврәннь өвкнр тал тер һарна. 9-10Терүнә Ицхак Ишмаил хойр көвүнь эцкән Махпела гидг хадын көндәд оршана. Тернь Абрахамин хетмүдәс хулдҗ авсн Мамренәс дорд үзг тал бәәсн Цохарин көвүнә Эпрона тәрәнә һазр билә. Тенд Абрахам Сарра гергнәннь хаҗуд оршагдв[+]. 11Абрахамиг өңгрснә хөөн Бурхн тиигхд Беэр-лахай-ройин хаҗуд бәәсн терүнә көвүн Ицхакд әдс өгнә.


Ишмаилин көвүд

12Сарран зарц Египет һазра күүкд күн Хагар Абрахамд һарһҗ өгсн Абрахамин Ишмаил көвүнә тохм уңг эн. 13Ишмаилин көвүдин нерд төрсн диг-дараһарн эн: Невайот – Ишмаилин түрүңк көвүн, Кедар, Адбеел, Мивсам, 14Мишма, Дума, Масса, 15Хадад, Тема, Етур, Нафиш болн Кедма. 16Эннь Ишмаилин көвүд – 12 нойн. Цаг зуур бүүрлсн болн бәәрн һазра отгуд теднә нерд зүүнә. 17Ишмаил 137 җилд әмд бәәв. Сүл әмсхл һарһад өңгрв, эврәннь өвкнр тал һарв. 18Терүнә хөөт үйнр Ашур ордг хаалһар Египетин меҗән хаҗуд Хавилас Шур күртл бәәх һазрт бүүрлцхәв. Тедн эврәннь ахнр-дүүнртәһән өшәркҗ бәәцхәв.


Яков Эсав хойр

19Абрахамин көвүн Ицхакин уңг-тохмин туск келвр эн: Ицхак Абрахамин көвүн. 20Паддан-Арамас[*] Лавана дү күүкн болн арамей Бетүелин күүкн Ребекаг буулһҗ авхд Ицхак дөчтә билә. 21Ицхак Деед Эзиг гергнәннь төлә эрҗ сурна, яһад гихлә терүнд үрн олддго билә. Деед Эзн терүнә зальврлһиг соңсна – терүнә гергн саата болна. 22Геснд бәәх үрднь нег-негән тиирәд бәәхлә, Ребека келнә:

– Нанла яһад иим юмн учрҗахмб?

Деед Эзнәс сурхар тер йовна.

23Деед Эзн иигҗ келнә:

– Чини геснд хойр отг бәәнә,
Чамас хойр келн-улс үүдәд салх;
Негнь негнәсн күчтә болх,
Ахнь дүүдән заргдх[+].

24Күүкд һарһх цаг ирхлә, гергнә геснд икр көвүд бәәдг болна. 25Түрүңкнь улан махмудта һарна. Нооста махмуднь кевтән килң хувцар бүркәтә мет болна. Тегәд терүнд Эсав[*] гидг нер өгнә. 26Дарунь Эсавин дүнь терүнә тавгаснь бәрсн һарна. Тегәд дүүднь Яков[*] гидг нер өгнә. Ребекаг тедниг һарһхд Ицхак җиртә бәәҗ.

27Көвүд өснә. Эсав мергн аңһуч, кеерин күн болна. Яков болхла тогтун, герән эргәд бәәдг күн болв. 28Ицхак зерлг аңгуд идхдән дурта болад, Эсавд икәр дурлдмн. Ребека болхла Яковд икәр дурта бәәҗ.

29Нег дәкҗ Яковиг буда чанҗахла, Эсав муурад, өлсәд кеерәс орҗ ирнә.

30– Шулуһар тер улан юмнасн нанд ас! Би харһнад үкҗәнәв! – гиҗ Яковд тер келнә. (Эн учрар терүнд Эдом[*] гидг нер бас өглә.)

31– Түрүләд нанд түрүлҗ төрснә зөвән хулд, – гиҗ Яков хәрү өгнә[+].

32– Нә сән! Би үкҗәнәв. Түрүңк болҗ һарснас нанд ямаран олз болҗана? – гиҗ Эсав келнә.

33– Түрүләд андһар өг, – гиҗ Яков келнә.

Эсав андһар өгнә. Тегәд тер түрүн болҗ һарсан Яковд хулдна. 34Терүнә хөөн Яков Эсавд өдмг болн бурцгар кесн буда өгнә. Тернь идәд, ууһад, босад йовҗ одна. Тиигҗ Эсав түрүн болҗ һарсн зөвдән оньган өгсн уга[+].

#### 26


Ицхак болн Авимелех

1Һазр деер харһнлһн болв. Абрахамин цагт болсн урдк харһнлһнас бас нег харһнлһн болв. Герарт[†] бәәсн пилистмүдин хан Авимелех тал Ицхак одна[+]. 2Деед Эзн Ицхакд үзгдәд иигҗ келнә:

– Египет бичә ор. Мини келсн һазрт чи бә. 3Эн һазрт бүүрләд бә, Би чамта бәәхүв, чамд әдс өгнәв. Яһад гихлә чини эцк Абрахамд өгсн Эврәннь андһаран күцәхәр чамд, чини хөөт үйнрт Би цуг эн һазриг өгнәв[+]. 4Чини хөөт үйнриг теңгртк одд мет тооһарн олн болдгар Би кенәв. Теднд цуг эн һазрмудыг өгнәв. Чини хөөт үйнрәр дамҗад һазр деерк цуг улс әдс авцхах[+]. 5Юңгад гихлә Абрахам Намаг соңсдг билә, Мини некврәр, зааврар, зокалмудар болн закаһар бәәдг билә.

6Тегәд Ицхак Герарт бәәрлнә. 7Тер һазра залус гергнәннь тускар сурхла, «Энтн мини дү күүкн», – гиҗ Ицхак келдг бәәҗ. Яһад гихлә «мини гергн», – гиҗ келхәсн Ицхак әәҗәв. «Эн һазра залус намаг Ребекаһас көлтә алчкх, яһад гихлә тер сәәхн», – гиҗ Ицхак ухалҗав[+]. 8Нег дәкҗ Ицхакиг удандан тенд бәәснә хөөн, пилистмүдин хан Авимелех терзәрн хәләхләрн, Ицхак эврәннь Ребека гергән таалҗасиг үзнә. 9Авимелех Ицхакиг дуудад иигҗ келнә:

– Терчнь чини гергн болҗана! «Мини дү күүкн энтн», – гиҗ чи яһад келләч?

– Терүнәс көлтә би үкҗ одхув гиҗ санҗалав, – гиҗ Ицхак терүнд хәрү өгнә.

10– Чи мадниг яһвчи? Залусин негнь чини гергнлә кевтх билә, тегәд чи мадниг килнцд орулх биләч, – гиҗ Авимелех келнә.

11– Эн күүг эс гихлә энүнә гергиг көндәсн кен чигн күн алгдх, – гиҗ Авимелех цуг әмтнд закна.

12Ицхак тер һазрт тәрә тәрнә. Тегәд Деед Эзн терүнд әдсән өгсәр, тер җилд Ицхак 100 холван икәр тәрә хураҗ авна. 13Ицхак байҗна, терүнә бәәдл байҗх дутман улм ясрад йовв. 14Терүнд пилистмүд үлү үзҗәв, тедү дүңгә терүнә бод малын сүргүд, хөөдин сүргүд, зарцнр йир олн билә. 15Терүнә эцк Абрахамин цагт эцкиннь зарцнр малтсн цуг худгудыг тедн шаврар булв[+].

16– Маднас салад, һарад йов. Чи мадн дунд дегд күчтә болҗанач, – гиҗ Авимелех Ицхакд келнә.

17Ицхак тендәс һарна, Герарин тегш һазрт хошарн зогсад, тенд бәәрлнә. 18Абрахамин цагт малтгдсн, терүг өңгрснә хөөн пилистмүдин булсн худгудыг Ицхак шинәс малтад, урднь эцкиннь өгсн нерд босхна. 19Ицхакин зарцнр тегш һазрт малтҗаһад, тенд булгин уста худг олҗ авна. 20Болв Герарин малчнр Ицхакин малчнрла «энтн мана усн» гиһәд цүүглднә. Тер худгт Эсек[*] гидг нер Ицхак өгнә, яһад гихлә тедн терүнәс көлтә зүтклдлә. 21Дәкәд тедн талдан худг малтна, болв терүнәс көлтә бас цүүглднә. Тегәд терүнд Ситна[*] гидг нер өгнә. 22Ицхак тендәс йовад, бас нег худг малтна. Энүнәс көлтә цүүгән болсн уга. «Ода Деед Эзн маднд орм[†] өгв, бидн эн һазрт өсхвидн», – гиҗ келәд Ицхак терүнд Реховот[*] гидг нер өгнә.

23Тендәс Ицхак Беэр-Шева орна. 24Тер сө Деед Эзн терүнд үзгдәд иигҗ келнә:

– Би чини эцк Абрахамин Бурхнв. Бичә ә, Би чамла бәәнәв. Би эврәннь зарц Абрахамин төлә чамд әдс өгнәв, чини хөөт үйнрин тоог икдүлнәв.

25Тенд Ицхак тәкл тәкдг бәәр кенә, Деед Эзнә нер дуудна, тенд шатр бәрнә, зарцнрнь болхла худг малтна.

26Авимелех эврәннь Ахузат гидг шишлң селвгчтәһән болн цергин һардач Пихолла хамдан Герарас терүн тал ирнә. 27Ицхак теднәс сурна:

– Тадн ю хәәҗ ирвт? Нанд дурго болҗалат, тадн намаг бийәсн көөлүст.

28– Танла Деед Эзн бәәхнь маднд иләр медгдҗәнә. Тана болн мадн хоорнд андһарта бооцан[†] бәәх йоста гиҗ бидн шиидвидн. 29Бидн таниг эс көндәснлә әдл, та маднд му юм үзүлшгот гисн бооца кей. Болв бидн танла сәәнәр бәәләвидн, таниг тегәд эвәр сул тәвләвидн. Ода таниг Деед Эзн әдслв, – гиҗ тедн хәрү өгнә[+].

30Теднә төлә Ицхак нәр кенә, нәәрт тедн хот иднә, ууна. 31Маңһдуртнь өрүн өрлә тедн нег-негндән андһар өгнә. Ицхак тедниг хаалһднь йовулна, ирсн улс ээлтә кевәр һарна.

32Тер өдр зарцнр ирәд, Ицхакд малтсн худгиннь тускар келҗ өгнә.

– Бидн ус олҗ аввидн! – гиҗ тедн келнә. 33Терүнд Ицхак «Шива»[*] гидг нер өгнә. Тегәд ода күртл тер балһсна нерн – Беэр-Шева.


Эсавин талдан отга гергчүд

34Эсав дөчтәдән Беэри гидг хетин Йудит гидг күүк болн Элона гидг хетин Басемат гидг күүк буулһҗ авна[+]. 35Ицхак Ребека хойрт теднлә бәәхд кецү болад бәәв.

#### 27


Ицхак Яковд әдс өгнә

1Ицхак көгшрәд, нүднә харань муурад, юм үздгән уурад ирхләрн, эврәннь ик көвүн Эсавиг дуудад иигҗ келнә:

– Көвүн минь.

– Би эн бәәнәв, – гиҗ Эсав хәрү өгнә.

2– Би ода көгшмб, эврәннь үкх өдрән медҗәхшв. 3Чи эврәннь зер-зев, саадгин сум болн саадг авад, кеерәгшән һарч нанд аң хә[+]. 4Мини дурта шимтә хот кеһәд нанд авч ирәд идүл, би үкхәсн өмн чамд әдс өгнәв, – гиҗ Ицхак келнә.

5Ицхак эврәннь Эсав көвүндән иигҗ келҗәсиг Ребека соңсч. Эсавиг кеер аң хаһад авч ирхәр һархла, 6Ребека Яков көвүндән иигҗ келнә:

– Эцкчнь чини Эсав ахд иигҗ келсиг би соңсув: 7«Аң авч ирәд, нанд шимтә хот кеһәд идүл, тегәд би чамд үкхәсн урд Деед Эзнә өмн әдс өгнәв». 8Көвүн минь, оньган өгәд намаг соңс, мини келсәр күцә. 9Малын сүрг тал одад, нанд чинәтә ямана хойр ишк авад ир. Би чини эцкд дурта хотынь шимтәһәр болһад өгсүв. 10Дәкәд тер хотыг эцкдән чи авч од, тер идәд, үкхиннь өмн чамд әдс өгх.

11– Мини ах Эсавин цогц-махмуднь ноосар бүркәтәлм, мини махмуд болхла ноосн уга гилгрлм. 12Кемр эцкм намаг һарарн бәрәд хәләхлә яахмб? Би тегәд мекч болҗ һархв. Әдс авхин ормд, би терүнә харалла харһсав, – гиҗ Яков эврәннь экдән келнә.

13– Харал нанд күрттхә, көвүн минь. Чи мини келсәр ке: одад тедниг нанд авад ир, – гиҗ экнь Яковд келнә.

14Яков йовад, ямана ишксиг авч ирәд, экдән өгнә. Ребека залуһиннь дурта хотынь шимтәһәр болһна. 15Тегәд Ребека герт бәәсн ик көвүн Эсавин хамгин сән хувцинь авад, Яковд өмскнә. 16Терүнә һаринь, күзүнә гилгр махмудынь ишкин арсар экнь бүркнә. 17Белдсн шимтә хот болн өдмг Яковд экнь бәрүлнә.

18Тернь эцк талан ирәд келнә:

– Эцк минь.

– Би эн бәәнәв. Чи мини альк көвүмбч? – гиҗ Ицхак келнә.

19– Би Эсав, тана ууһн көвүмб. Би тана келсәр кевүв. Эрҗәнәв, өндәһәд суутн, мини хот зооглад, нанд әдсән өгтн, – гиҗ Яков эцкдән келнә.

20– Яһҗ тиим шулуһар олвч терүг, көвүн минь? – гиҗ Ицхак көвүнәсн сурна.

– Деед Эзн, тана Бурхн, нанд күцәмҗ белглв, – гиҗ тер хәрү өгнә.

21– Көвүн минь, нааран өөрд. Йосндан мини көвүн Эсав мөн, бишинь медхәр, би чамаг бәрәд хәләнәв, – гиҗ Ицхак Яковд келнә. 22Яков эцк талан өөрдәд зогсна, тернь көвүһән бәрҗ хәләчкәд иигҗ келнә:

– Дунь болхла, Яковин дуута, болв һарнь – Эсавин һарин бәәдлтә.

23Ицхак терүг таньсн уга. Яһад гихлә терүнә һарнь Эсавин һарла әдл нооста. Тегәд эцкнь Яковд әдс өгнә.

24– Чи, үнндән мини Эсав көвүмбч? – гиҗ Ицхак сурна.

– Э, энтн бив, – гиҗ тернь хәрү өгнә.

25– Көвүн минь, авч ирсн хотан нанд идүл, би чамаг әдслнәв, – гиҗ Ицхак келнә.

Яков хотыг өөрдүләд эцкдән өгнә, тернь иднә; чаһр авч ирнә, тернь ууна. 26Дәкәд эцкнь иигҗ келнә:

– Көвүм минь, наар, намаг үмс.

27Көвүн өөрдәд үмснә. Ицхак көвүнәннь хувцна үнр авад, терүг әдсләд келнә:

– О-о, мини көвүнә үнр
Деед Эзнә әдслсн теегин үнр мет.
28Бурхн чамд теңгрин чиг,
һазра урһц, аһу ик буудя болн шин чаһр өгтхә[+].
29Отгарн чамд заргдтха,
Өмнчнь улс сөгдтхә.
Төрл-саднаннь нойн бол,
Чини экин көвүд чамаг күндлҗ йовтха.
Чамаг харасн күн эврән харалла харһтха,
Чамаг йөрәсн күн эврән йөрәл автха.

30Ицхакиг әдсән өгснә хөөн Яков эцкәсн һарад йовна. Тер дарунь Эсав ахнь аңһучлад ирнә. 31Тер бас шимтә хот кеһәд, эцкдән авч ирнә.

– Эцк минь, эрҗәнәв, өндәһәд суутн, та нанд әдсән өгдгәр мини хотас идтн, – гиҗ терүнд Эсав келнә.

32– Чи кембвч? – гиҗ Ицхак сурна.

– Би тана көвүмб. Тана ууһн Эсав көвүнтн, – гиҗ тер хәрү өгнә.

33Ицхак бийән бәрҗ чадлго чичрәд, иигҗ келнә:

– Аң бәрҗ авч ирәд, нанд хот кеҗ өгсн күн кен болҗахмб тегәд? Чамаг ирхәс өмн хотынь идәд, тер күүнд әдс өгүв. Тер ода әдс авсн күн болх!

34Эцкиннь келсиг соңсад, Эсав оркрад, һашутаһар хәәкрәд эцкдән иигҗ келнә:

– Эцк минь, нанд бас әдс өгтн, нанд бас өгтн!

35– Чини дү мектә йовдл һарһв, чамас әдс булаҗ авв, – гиҗ тернь хәрү өгнә.

36– Үнндән терүнд Яков гидг нер өгсмн болҗану? Хойр дәкҗ тер намаг шахҗ һарһҗана: мини түрүлҗ төрсн зөвиг бийдән авчкв, ода болхла – мини әдсиг авчкв! – гиҗ Эсав келнә. – Та нанд әдс үлдәсн угайт? – гиҗ сурна[+].

37– Би чамд терүгәр ной кевүв, терүнә цуг төрл-садыг терүнд зарц болтха гиһәд өгүв, терүнд буудя болн шин чаһр нерәдүв. Көвүн минь, ода би чини төлә ю кеҗ чадхмб? – гиҗ Ицхак Эсавд хәрү өгнә.

38– Эцкм, танд ор һанцхн әдс бәәнү? Нанд бас әдсән өгтн, эцкм! – иигҗ келәд, Эсав хәәкрәд уульна.

39Эцкнь терүнд иигҗ хәрү өгнә:

– Чини бәәх һазрчн урһцста һазрас холд бәәх, деерәс теңгрин чиигәс холд бәәх. 40Чи үлдәрн бәәхич, эврәннь дүүдән заргдхич. Болв цагнь ирхлә, чи буцхларн, терүнә ярмиг эврәннь күзүнәсн авч хайхич.


Яков Лаван тал гүүнә

41Эсав эцкиннь өгсн әдсәс көлтә Яковас өшәһән авх сана зүүнә. Бийдән тер иигҗ келнә:

– Эцкән хармнад уульх өдр өөрхн, тегәд би эврәннь дү Яковиг алнав.

42Ик көвүн Эсав ю келсинь Ребекад күргҗ соңсхна. Тегәд Яковиг дуудулад келнә:

– Чини ах Эсав чамаг алх уха зүүһәд бийән әәтрүлҗәнә. 43Көвүм минь, мини келсәр ке: эрк биш Харан орад мини ах Лаван тал гү. 44Чини ахин һалзурлһн тогтнтл, теднәд бәәҗә. 45Ахинчн һалзурлһн тогтнад, чини кесиг тер мартхла, чамд хәрү ирҗ болҗана гиҗ би келүлхв. Тадн хойриг би ю хәәҗ нег өдр геехв?

46Дәкәд Ребека Ицхакд иигҗ келнә:

– Эсавин гергд – хетмүдәс цуцрад бәәвв, би әмд бәәсндән байрлҗахшв. Кемр Яков бәәрн күүкдәс – мел иим хетиг, эднлә әдләс мордулҗ авхла, би ю хәәҗ әмд бәәхв[+]?

#### 28

1Ицхак Яковиг дуудад, йөрәһәд, терүнд иим заавр өгнә:

– Канана[†] отга күүк бичә ав. 2Маһд уга Паддан-Арам тал йов, наһцх аав Бетүелин герт од. Тенд наһцх Лавана күүкдәс герг ав[+]. 3Хамгин Күчтә Бурхн чамд әдс өгтхә, чамас олн улс үүддгәр чамаг өслттә кетхә, чамаг тооһарчн икдүлтхә. 4Талын күн болад ода чини бәәх һазриг – Бурхн Абрахамд өгсн һазриг – чи эзләд авдгар, Тер чамд болн чини хөөт үйнрт Абрахамд өгсн әдсән күртәтхә.

5Дәкәд Ицхак Яковиг йовулна. Тер Паддан-Арам орна, арамей Бетүелин көвүн, Яковин болн Эсавин эк Ребекан ах Лаван тал одна.

6Ицхак Яковиг әдсләд, терүг Паддан-Арам тал йовулад, тендәс герг автха, Канана отга күүк бичә автха гисн заквринь Эсав соңсна. 7Эцк, экән соңсад Яков Паддан-Арам орхла, 8Канана отга күүкнд терүнә эцк Ицхакин седкл эс туссиг Эсав медв. 9Тер учр деерәс, Эсав Абрахамин көвүн Ишмаил тал одад, терүнә күүкнә Невайотын дү Махалатыг авна. Бәәсн гергдәсн талдан герг тер авна[+].


Бет-Эльд Яковин үзсн зүүдн

10Яков Беэр-Шеваг үлдәһәд, Харан тал йовна. 11Нег һазрт күрәд, нарн суусн учрар, тендән тер хонна. Толһа доран нег чолу тәвәд, унтхар кевтнә. 12Терүнд зүүдн орна: һазр деер зогсчасн дөрә теңгрт күрчәсиг үзнә: Бурхна элчнр[†] терүгәр деегшән һарад, дорагшан бууһад бәәцхәнә. 13Яковин хаҗуд[*] Деед Эзн зогсчана:

– Би Деед Эзн болҗанав, чини өвк Абрахамин болн Ицхакин Бурхнв. Чини кевтх һазриг чамд болн чини хөөт үйнрт өгнәв. 14Тедн һазрин элсн мет олн болх, дөрвн үзгт делгрҗ өргҗх. Һазр деерк цуг улс чамар болн чини хөөт үйнрәр дамҗҗ әдс авх[+]. 15Би чамта бәәхв, чамаг альдаран одв чигн Би хәләхв. Чамаг эн һазрт хәрү авч ирхв. Чамд келсән эс күцәтл, Би чамаг үлдәшгов.

16Яков серәд иигҗ ухална:

– Мел үнн, эн ормд Деед Эзн бәәҗ, би медсн угав.

17Тер әәнә.

– Эн орм[†] яһҗ әәлһҗәнә. Энд Бурхна гер бәәнә, эннь теңгр тал һарх үүдн, – гиҗ тер санна.

18Яков өрүн эрт босад, толһа доран тәвсн чолуг авад, терүгәрн санлын темдг кеһәд, деернь олив модна тос асхна[+]. 19Эн ормиг тер Бет-Эль[*] гиҗ нерәднә. Тер балһсн урднь Луз гидг нертә бәәҗ[+]. 20Дәкәд Яков Бурхнд иигҗ келәд андһар өгнә:

– Кемр Та нанла бәәһәд, эн йовдлдм намаг хархла, нанд хот кех өдмг болн өмсх хувц өгхлә,[+] 21би хәрү ирәд, эврәннь эцкин герт төвкнүн бәәхлә, тегәд Та, Деед Эзн, мини Бурхн болхит. 22Мини санлын темдг кесн эн чолун Бурхна гер болх. Тана нанд өгчәх тоотас, би Танд арвдгч хүвинь өгнәв[+].

#### 29


Яков Паддан-Арамд ирнә

1Яков эврәннь зуульчллһан цаарандан кеһәд, дорд үзгә улс бәәдг һазрт ирнә. 2Кеер тер генткн худг үзнә, хаҗуднь һурвн сүрг хөн бәәнә. Юңгад гихлә, тер худгас хөд услдг билә. Худгин амн ик чолуһар дарата билә. 3Цуг сүргүд цуглрхла, хөөчнр тер чолуг авч хаяд, хөөдән услад, дарунь чолуг хәрү ормднь тәвдг бәәҗ.

4– Залус, тадн альдасвт? – гиҗ Яков хөөчнрәс сурна.

– Бидн Харранасвидн, – гиҗ тедн хәрү өгнә.

5– Тадн Нахорин ач Лаваниг меддвт? – гиҗ тер сурна.

– Э, меднәвидн, – гиҗ тедн хәрү өгнә.

6– Сән бәәнү? – гиҗ Яков сурна.

– Сән. Терүнә күүкн Рахел хөөдән дахҗ эн аашна, – гиҗ тедн келнә.

7– Нарн суухас эрт. Хөд цуглулх цаг болад уга. Хөөдән услад, хәрү идгтнь һарһтн, – гиҗ Яков келнә.

8– Цуг сүргүд цуглртл бидн тиигҗ чадшговидн. Тедниг ирхлә, чолуг худгин амнас авч хаяд бидн хөөдән услхвидн, – гиҗ тедн хәрү өгнә.

9Рахел эцкиннь хөд тууһад иртл, Яков хөөчнрлә күүндҗәв. Рахел хөд хәрүлдг билә. 10Яков эврәннь авһ Лавана Рахел гидг күүкиг, Лавана хөд үзхләрн худгин амн деерк чолуг авч хаяд, Лавана хөд услна. 11Дәкәд Яков Рахелиг үмсәд, байрлад уульна.

12– Эцкинчн төрл, Ребекан көвүньв, – гиҗ тер Рахелд келнә.

Рахел гүүһәд энүнә тускар эцкдән келнә. 13Лаван эврәннь зе Яковин туск зәңг соңсад, адһад тосна, терүг теврәд, үмсәд, герүрн авч ирнә. Яков терүнд цугинь келҗ өгнә.

14– Чи йосндан мини нег цусн-махн төрл болҗанач, – гиҗ Лаван терүнд келнә.


Яков Лавана күүкдиг буулһҗ авсна тускар

Яков Лаванад сардан бәәхләнь, 15Лаван терүнд иигҗ келнә:

– Чи мини төрл болв чигн, яһад өңгәр көдлхмч? Ю чамд өгхмб, нанд кел?

16Лаван хойр күүктә билә: ик күүкнә нернь Лия, бичкнәннь нернь – Рахел. 17Лиян нүднь сәәхн биш билә, Рахел болхла сәәхн цогцта, көркхн бәәдлтә. 18Яков Рахелд дурлна.

– Би танд 7 җилдән Рахелин төлә көдлнәв, – гиҗ Яков Лаванд келнә.

19– Күүкән талдан күүнд өгсн дорхнь, чамд өгсн деер. Мини герт үлд, – гиҗ Лаван келв.

20Рахелиг авхар Яков 7 җилдән заргдв, болв тернь цөөкн өдр болҗ терүнд медгдв. Яһад гихлә Яков Рахелд дурта билә.

21– Нанд гергим өгтн, би терүнлә өрк-бүл болад бәәнәв. Мини болзг күцв, – гиҗ дәкәд Яков Лаванд келнә.

22Лаван эргндән бәәх улсиг дуудад, хүрм кенә. 23Болв асхн болхла, Лияг Яков тал тер орулна. Яков терүнлә кевтнә. ( 24Лаван эврәннь зарц Зилпаг Лия күүкндән зарц болтха гиҗ өглә.) 25Өрүнднь хәләхлә, Яковин хаҗуд кевтснь Лия бәәҗ!

– Та юн гидг юм һарһвт нанла? Би Рахелин төлә танд заргдлусв! Яһад та намаг меклвт? – гиҗ Яков Лаванд келнә.

26– Бичкн күүкиг ик күүкнәс түрүлҗ мордулдг авъяс манад уга. 27Лияг хәрд һарсн 7 хонгинь күцә. Бидн чамд бичкн күүкән бас өгнәвидн, зуг чи терүнә төлә дәкәд 7 җилдән көдлхич, – гиҗ Лаван хәрү өгнә.

28Яков Лавана келсиг күцәнә. Лияла тер 7 хонгтан бәәнә, дәкәд Лаван терүнд эврәннь бичкн күүкн Рахелиг гергнь болтха гиһәд өгнә. ( 29Лаван эврәннь зарц Билхаг Рахелин зарц болтха гиҗ өгнә.) 30Яков Рахеллә бәәнә, Рахелд тер Лияһас икәр дурта билә. Яков Лаванд бас чигн 7 җилдән заргдв[+].


Яковин үрд

31Деед Эзн Яковиг Лияд дургоһинь үзәд, терүнд үр һарһх арһ өгнә. Рахел болхла, үр һарһдго билә. 32Лия саата болад, көвү һарһна. Көвүндән тер Рубен[*] гидг нер өгнә. Яһад гихлә иигҗ келнә: «Учрнь юундв гихлә, Деед Эзн мини дуту хөвтә бәәдлиг үзв. Ода мини залу нанд дурта болх». 33Лия дәкн саата болна. Көвү һарһхларн, тер иигҗ келнә: «Деед Эзн нанд дургог соңсад, бас энүг нанд өгв». Лия терүндән Шимон[*] гидг нер өгнә. 34Лия дәкн саата болна. Көвү һарһхларн, тер иигҗ келнә: «Ода мини залу нанла иҗлдх. Яһад гихлә би терүнд һурвн көвү һарһҗ өгүв». Тегәд һурвдгч көвүнь Леви[*] гидг нер зүүв. 35Дәкн Лия саата болна. Көвү һарһхларн, тер иигҗ келнә: «Эн саамдан би Деед Эзнд туурмҗ өргнәв». Тегәд көвүндән Йуда[*] гидг нер өгнә. Дәкҗ тер үр һарһдган уурв.

#### 30

1Рахел Яковд үрд эс һарһсндан эгчдән үлү үзнә.

– Нанд үрд өг, эс гихлә би үкнәв! – гиҗ Рахел Яковд келнә.

2– Чамд үрд эс өгх би Бурхн бишлм, – гиҗ терүнд уурлад Яков келнә.

3– Мини зарц Билха бәәнә. Терүнлә кевт, нанд күүкд һарһтха. Терүгәр дамҗад би үртә болхв, – гиҗ Рахел келнә. 4Тиигҗ тер Билхаг зарцан Яковд герг кеһәд өгнә. Яков терүнлә кевтнә. 5Билха саата болад, Яковд көвү һарһҗ өгнә. 6Тиигхлә Рахел келнә:

– Бурхн мини зарһ кев. Тер мини зальврлһ соңсад, нанд көвү өгв.

Дәкәд көвүндән Дан[*] гидг нер өгв. 7Билха дәкн саата болад, Яковд хойрдгч көвү һарһҗ өгнә.

8– Би эгчләһән сүркәһәр дәәлдәд диилүв, – гиҗ Рахел келнә.

Тер көвүнд Наптали[*] гидг нер Рахел өгнә. 9Лия дәкҗ күүкд һарһдган уурсан медхләрн, эврәннь зарц Зилпаг Яковд гергн болтха гиҗ өгнә. 10Лиян зарц Зилпа Яковд көвү һарһна.

11– Ямаран күцәмҗ! – гиҗ тиигхләнь Лия келнә.

Лия тер көвүнд Гәд[*] гидг нер өгнә. 12Зилпа Яковд хойрдгч көвү һарһна.

13– Би ямаран буйн-кишгтә бәәҗв. Күүкд улс намаг кишгтә күн гиҗ келх! – гиҗ Лия келнә.

Лия терүнд Ашер[*] гидг нер өгнә.

14Буудя хадҗах цагла Рубен урһмлын һазрт одад, тенд үрн олдхд эм-дом болҗ тусан күргдг урһмлын уңг[*] олҗ авад эврәннь эк Лияд авч ирнә.

– Буйн болтха, көвүнәннь авч ирсн урһмлын домта йозурас нег цөөкиг өгич, – гиҗ Рахел Лияһас сурна.

15– Мини залуг булаҗ авснчнь баһ болҗану? Ода мини көвүнә авч ирсн урһмлын йозурмуд авхар седҗәнчи? – гиҗ тернь хәрү өгнә.

– Сән. Чини көвүнә авч ирсн домта йозурин ормд, Яков эн сө чамла хонтха, – гиҗ Рахел келнә[+].

16Асхар Яковиг тәрәнәс ирхлә, Лия терүг һарад тосхларн иигҗ келнә:

– Чи нанла хонх йостач. Би чамла харһхин төлә Рахелд көвүнәннь авч ирсн домта йозурмуд өгүв.

Яков тер сө Лияла хонна.

17Бурхн Лияг соңсна. Лия саата болад, тавдгч көвү һарһна. 18Тиигхлә Лия иигҗ келнә:

– Эврәннь залудан зарцан өгснд Бурхн намаг ачлв.

Тер көвүндән Лия Исахар[*] гидг нер өгв. 19Лия дәкн саата болна, Яковд тер зурһадгч көвү һарһна.

20– Бурхн нанд сән белг өгв. Ода залум намаг күндлх, би терүнд яһв чигн 6 көвү һарһҗ өгвшүв, – гиҗ тер келнә.

Көвүндән тер Завулун[*] гидг нер өгнә.

21Невчк бәәҗәһәд, Лия күүк һарһна. Терүндән Дина гидг нер өгнә.

22Тегәд Бурхн Рахелин тускар санна. Бурхн терүг соңсад, күүкд һарһх арһ терүнд өгнә. 23Рахел саата болад, көвү һарһна.

– Бурхн нанас му нерим авч хайв, – гиҗ тер келв.

24Көвүндән Йосип[*] гидг нер өгнә.

– Деед Эзн нанд бас нег көвү немҗ өгтхә, – гиҗ Рахел келнә.


Яковин мал өсчәнә

25Рахел Йосипиг һарһсна хөөн Яков Лаванд иигҗ келнә:

– Би төрскн һазртан күрхәр бәәнәв. Намаг ода сулдхтн. 26Мини гергдиг болн үрдиг өгтн, яһад гихлә теднә төлә таднд заргдлав. Би йовнав. Намаг тана төлә яһҗ икәр көдлсиг та меднәт!

27– Буйн болтха, соңс. Би белг бәрәд, Деед Эзн нанд чамас көлтә әдс өгсиг медүв, – гиҗ Лаван терүнд келнә.

28– Эврәннь үнинь кел, би мөңгинь өгнәв, – гиҗ тер немҗ келв.

29– Би таднд яһҗ заргдсиг меднәлмт, дәкәд тана мал мини килмҗәр ямаран болсиг меднәт. 30Намаг ирхәс өмн бәәсн нег цөөкн тана мал икәр өсв. Деед Эзн намаг альдаран одв чигн тадниг әдслдг билә. Би эврәннь герин төлә кергтә тоотан кезә кехмб? – гиҗ Яков терүнд хәрү өгнә.

31– Чамд ю өгхмб? – гиҗ Лаван сурна.

– Нанд юм бичә өгтн. Негхн сурврим күцәтн, би цааранднь чигн тана мал хәрүләд мансув: 32тана цуг бог малын сүргүд дунд орад һарх зөв нанд өгтн. Теднәс цуг толвта болн алг хөд, хар өңгтә хурһд болн цуг толвта алг ямад салһх зөв өгтн. Тедн мини көлснә хәрүнь болтха. 33Таниг нанд өгсән тоолхар седсн цагт, үнн седклм иргчдән мини ормд хәрү өгх. Ямаран чигн толв уга, алг биш ямад, ямаран чигн хар өңгтәһәс талдан хурһд мини мал дунд хулхалҗ авгдсна тоод орх, – гиҗ Яков хәрү өгв.

34– Болҗана, үгций. Чини келсәр болтха, – гиҗ Лаван келнә.

35Тер өдртән Лаван толвта болн алг цуг текмүдиг, алг болн толвта цуг ямадыг – цаһан толвта болн хар өңгтә цуг хурһдыг салһад, эврәннь көвүдтән хәләтхә гиһәд даалһна. 36Һурвн хонгт йовад күрх дүңгә һазрт Лаван Яковас салҗ һарна. Яков терүнә үүрмг малыг цааранднь хәләҗәв.

37Уласна, миндаль болн платан моддын бүчрмүд керчҗ авад, Яков тедн деер цаһан керчм кеһәд, көрсинь тасм-тасмар шулад, модна дотркинь һарһна. 38Мал ус уухар ирхләнь шулгдсн бүчрмүд өмннь бәәдгәр цуг тевшмүдт тер тәвв. Көг тәвх цагт үүрмг мал ус уухар ирхләрн, 39бүчрин өмн тедн ханьцад, төлнь цоохр, алг болн толвта болҗ һардг бәәҗ. 40Тер төлиг Яков салһад, Лавана цоохр болн хар өңгтә мал тал хәләһәд зогсана. Тегәд Яков эврә малта болв, теднән Лавана малас салу бәрдг болв. 41Чинәтә мал бухсхла, Яков тедниг ханьцтха гиһәд өмнк тевшднь бүчрмүд тәвдг билә. 42Кемр мал чинән уга болхла, бүчрмүд тер тәвдго билә. Тиигҗ чинән уга мал Лаванд, чинәтәнь Яковд күртәд бәәв. 43Яков йир икәр байҗв, олн сүрг малта, зарцнрта, темәдтә, элҗгнтә тер болв.

#### 31


Яков Лаванас зулна

1– Мана эцкд бәәсиг цугтаһинь Яков авчкв, эцкд бәәснәс бийдән зөөр хоршав, – гиҗ Лавана көвүд келҗәсиг Яков соңсна. 2Лаван урдкасн оңдарҗ одсиг Яков медәд бәәв.

3– Эцкиннь һазр тал, эврәннь төрл-садн тал хәр. Би чамла йовхув, – гиҗ Деед Эзн Яковд келнә.

4Хөд бәәсн тег тал Рахел Лия хойр иртхә, гиҗ Яков келүлнә.

5– Тана эцк нанла урдк кевәрн хәрлцдгән уурсиг би үзҗәнәв. Болв мини эцкин Бурхн нанла бәәнә. 6Би тана эцкд чидлән әрвллго заргдсиг тадн меднәт. 7Тана эцк намаг мекләд, арв дәкҗ мини авх көлснә хәрү – мөңгиг – сольв.[†] Болв Бурхн терүнд намаг һундах зөв өгсн уга. 8«Чини көлснә хәрүд ачлврнь толвта мал болх», – гиҗ тер келхлә, цуг мал толвта төл һарһдг билә. Тер «Чини көлснә хәрүһин – мөңгнә ормд цоохр мал өгнәв» гихлә – цуг мал цоохр төл өгдг билә. 9Тиигҗ Бурхн тана эцкәс малынь авад, нанд өгв, – гиҗ Яков күүкд улст келнә. – 10Нег дәкҗ, малын оруһин цагт, нанд иим зүүдн орна: ямад көөҗәх текмүд цоохр, толвта болн алг бәәдлтә болҗ үзгднә. 11Бурхна элч[†] зүүдндм намаг иигҗ дуудна: «Яков». «Би эндв», – гиҗ хәрү өгчәнәв. 12Тер келнә: «Хәләлч, чи үзхич: ямад көөҗәх текмүд цугтан цоохр, толвта болн алг, яһад гихлә Лаван чамд ю һарһад бәәсиг кевтнь би үзүв. 13Би – Бет-Эльд чамд үзгдсн Бурхмб. Чи санлын чолун деер тос кеһәд, нанд андһар өгләч. Ода эн һазриг үлдәһәд, эврәннь төрл-садна бәәсн һазр тал хәрү йов»[+].

14– Эцкин үлдәсн зөөрт мана хүв ода уга. 15Мадниг күүнә улст тер тоолҗаснь үзгдҗәхший? Мадниг тер хулдла, хулдад авсан һарһчкв. 16Эцкәсмдн Бурхна булаҗ авсн цуг зөөр мана болн мана үрдин болҗахнь маһд уга. Тер учр деерәс Бурхн ке гисиг күцә, – гиҗ Рахел Лия хойр хәрү өгнә.

17Темән деер күүкдән болн гергдән суулһад, 18Яков өмнән цуг малан тууһад, Паддан-Арамд хоршасн зөөрән авад, Кананд[†] бәәх эцк талан һарад йовна. 19Лаваниг хөөдән кирһхәр һархла, Рахел терүнә герт бәәсн шүтәсиг хулхалҗ авна. 20Яков һарад зулснаннь тускар келл уга, арамей Лаваниг меклнә. 21Яков бәәсән цугтаһинь авад зулна. Епрат һол һатлад, Гилад гидг уулта һазр тал тер йовна.


Лаван Яковиг мөрднә

22Һурвдгч өдртнь Яковиг зулҗ одсинь Лаванд күргҗ келнә. 23Лаван төрлмүдән бийтәһән авад, Яковиг көөлдәд, дола хонад Гилад гидг уулта һазрт терүг күцнә. 24Арамей Лаванд сөөһәр зүүднднь Бурхн үзгдәд иигҗ келнә:

– Сагл, Яковд сә чигн, му чигн бичә ке.

25Лаван Яковиг күцнә. Гилад уулын һазрт Яков хошлҗ, Лаван төрлмүдтәһән тенд бас бәәрлнә. 26Лаван Яковд иигҗ келнә:

– Чи ю кеснчнь энви? Чи намаг мекләд, мини күүкдиг дәәнд кел бәргдсн улс кевтә авч йоввч. 27Яһад чи нуувчар, намаг мекләд зулвч? Чи нанд келсн болхла, би чамаг байртаһар, кеңкргин болн ятхин айст ду дуулад үдшәх биләв. 28Зеенрән болн күүкдән йовх деернь нам үмсх зөв нанд чи өгсн угач. Чи тоолвр уга йовдл һарһвч. 29Би таднас өшәһән авч чадх чидлтәв, болв давсн сөөһәр чини эцкин Бурхн нанд иигҗ келв: «Сагл, Яковд сә чигн, му чигн бичә ке». 30Эцкиннь герүр хәрү одхар тесч чадад чи йоввч, болв мини шүтәс чи яһад хулхалҗ аввч?

31– Таниг күчәр нанас күүкдән булаҗ авхит гиһәд би әәвүв. 32Кемр энд кенәднь болвчн эврәннь шүтәсән та олҗ авхла, тер күн әмд бәәшго. Төрл-саднаннь нүүрт эврән негҗәд хәләтн, кемр тана юмн бәәхлә, хәрү автн, – гиҗ Яков Лаванд келнә.

Шүтәсиг Рахел хулхалҗ авсиг Яков медҗәсн уга бәәҗ.

33Лаван Яковин шатр негҗнә, Лиян шатр негҗнә, хойр зарцин сег негҗнә, болв юм олҗ чадсн уга. Лиян шатрин дару Рахелин шатр негҗнә. 34Рахел гериннь шүтәсиг темәнә эмәл дотр бултулчкад, деернь һарад сууна. Лаван шатриг кевтнь негҗнә, болв юм олҗ чадсн уга.

35– Мини нойн, намаг өмнчнь босч эс зогсснд бичә уурлтн. Бийм тас уга бәәнәв, сарин кир эклв, – гиҗ Рахел эцкдән келнә.

Лаван хәәҗ-хәәҗ, гериннь шүтәсән олҗ чадсн уга.

36Яков дегд уурлна:

– Би ямаран хаҗһр йовдл һарһсмби? Намаг ямаран килнц һарһсар та мини ардас көөлдҗ йовхмт? 37Та мини зөөриг кевтнь негҗвт – эврәннь зөөрәс ю энд олвт? Олҗ авсан, та эврәннь болн мини төрл-садна өмн һарһад үзвт, тедн мана зарһ кетхә. 38Би 20 җилдән танад бәәвв: тана хөд, ямад хурһ-ишкән хайсн уга, тана сүргәс хуцмуд би идсн угав. 39Зерлг аңгуд шуучад тасчсн мал би тана тал авч ирдго биләв, эврән һаруһинь даадг биләв. Та болхла өдрәр чигн, сөөһәр чигн цуг хулхалгдсн юмна ял нанас некдг биләт. 40Би иим бәәдләр бәәләв: өдртнь һаң халунд шатх, сөөднь киитнд хавшх, нүдән «хум» гиҗ аньдго биләв. 41Тана герт 20 җилдән би тиигҗ бәәләв. Тана хойр күүкнә төлә би 14 җилдән көдлүв, 6 җилдән малын төлә көдлүв, та болхла, арв дәкҗ мини авх көлснә хәрүг сольвт. 42Кемр нанла мини өвкнр Абрахамин болн Ицхакин Бурхн уга болсн болхла, та намаг йирдән хоосн нудрмим атхулад йовулх биләт. Болв мини зовлңгиг болн һаринм көлсиг Бурхн үзәд, урҗ сө намаг харсв, – гиҗ кевшҗ Лаванд тер келнә.

43– Эн күүкд – мини күүкд, үрд – мини үрд, сүрг мал – мини сүрг, чини үзҗәх тоот – цугтан мини. Болв мини күүкдиг, эс гихлә теднә һарһсн үрдиг би ода яахмб? 44Бидн хойр бооца кей, тер бооцан[†] ма хоорнд герч болтха, – гиҗ Лаван Яковд хәрү өгнә.

45Яков чолу өргәд, терүгәр санлын темдг тәвв[+]. 46Эврәннь төрл-саднд тер иигҗ келнә:

– Чолуд цуглултн.

Теднь чолу цуглулад, ова кенә, тер ованнь хаҗуд хот эдлхәр цугтан сууцхана. 47Тер һазрт Йегар-Сахадута гидг нер Лаван өгнә, Яков болхла терүг Гал-Эд гиҗ нерәднә[*].

48– Эн чолун ова – эндр мана герч болҗана.

Тер төләд энүнд Гал-Эд гидг нер өгв, 49бас Мицпа[*] болв.

– Бидн нег-негән эс үзхләг, тегәд Деед Эзн чамаг болн намаг мантха. 50Кемр чи мини күүкдиг мууһар бәрхлә, эс гихлә мини күүкдәс талдан гергд бийдән авхла, тер цагт мана хаҗуд күн уга болв чигн, тодлад авчк: мана хоорнд герч болҗахнь – Бурхн, – гиҗ Лаван немнә.

51Лаван Яковд бас иигҗ келнә:

– Чи ма хойрин хоорнд тәвсн ова чолун болн санлын темдг эн бәәнә. 52Эн чолуд болн эн санлын темдг – герч. Эн чолун оваһас давҗ, чамур дәврх му юм би үзүлшго болҗанав. Чи бас эн санлын темдг болн чолун оваһас давҗ, нан тал дәврҗ му юм бичә үзүл. 53Чини өвк Абрахамин болн мини өвк Нахорин Бурхн мадна хоорндк зарһ кетхә.

Яков эврәннь эцк Ицхакин шүтдг Бурхарн андһар өгнә[+]. 54Тенд, уул деер тер тәкл тәкәд, эврәннь төрл-садан хотд орлцтха гиҗ дуудна. Тедн хотыг эдләд, доран хонна. 55Өрүн өрлә Лаван зеенрән, күүкдән үмсәд, тедниг әдслнә. Тиигәд тер герүрн хәрү ирнә.

#### 32


Яков Эсавла харһхар белдвр кеҗәнә

1Яков цааран йовна, Бурхна элчнр[†] терүг тосна. 2Яков тедниг үзәд иигҗ келнә:

– Энтн Бурхна цергчнрин бәәрн!

Тегәд тер бәәрнд Маханаим[*] гидг нер өгнә.

3Бийәсн түрүләд Яков Эдом гидг нутгт Сеир гидг һазрт бәәсн эврәннь ах Эсавд зәңгчнриг йовулад, зәңг орулна.

4– Мини нойн Эсавд тана зарц Яков иигҗ келҗәнә гиһәд күргәд келтн: «Би Лаванд бүүрләд, эндр өдр күртл тенд бәәләв. 5Нанд бод мал, элҗгнс, хөд, ямад, зарцнр бәәнә. Тана хәәрлт үзхин төлә, би эн зәңгән Танд, эврәннь нойнд, илгәҗәнәв», – гиҗ теднд Яков заквр өгнә.

6– Бидн чини ах Эсавинд одвидн, ода тер эврән чамаг тосад аашна. Терүнлә 400 күн йовна, – гиҗ зәңгчнр хәрү ирәд, Яковд келцхәнә.

7Яков икәр әәһәд, сахняд, бийләһән бәәсн улсан, бас хошлҗасн сүргән, бод болн үүрмг малан болн темәдән хойр бәәрнд хувана. 8«Кемр Эсав нег бәәринь дәврхлә, наадкнь бүтн үлдәд, әмд һарх», – гиҗ тер ухална.

9– О, мини эцк Абрахамин болн Ицхакин Бурхн, О, Деед Эзн, төрскн һазрурн хәрү йов, Би чамд делгрлт өгнәв, гиҗ келләт[+]. 10Нанд өгсн мөңк дурндтн болн итклдтн күрш уга Тана зарц би болҗанав. Йордан һолыг һатлад һархлам, нанд тайгас талдан юмн уга билә. Ода болхла нанд хойр бәәрн бәәнә. 11Мини ах Эсавас намаг харстн гиһәд таднд зальврҗанав. Яһад гихлә тер ирәд, намаг болн бичкдүдтә гергдиг дәврәд алх гиҗ әәҗәнәв. 12Эрк биш чи делгрлт авхич, чини хөөт үрдиг тооһарн теңгсин элсн мет тоолҗ болшгоһар өскнәв, гиҗ Та келләлмт, – гиҗ Яков зальврна[+].

13Яков доран хонад, бәәсн юмнасн эврәннь ах Эсавд белг шүүҗ белднә: 14200 яма болн 20 тек, 200 хө болн 20 хуц, 15ботхдан дахулсн 30 темән, 40 үкр болн 10 бух, 20 эм элҗгн болн 10 эр элҗгн. 16Эврәннь зарцнртан сүрг болһниг онц толһалтха гиҗ зааһад, тер иигҗ келнә:

– Нанас түрүлҗ йовад, сүрг болһниг өөрдүлл уга тууһад йовтн.

17Түрүн йовсн күүнд тер иим заквр өгнә:

– Мини ах Эсав чамла харһхла: «Кенәвч? Альдаран йовҗ йовнач? Кенә мал чи тууҗ йовнач?» гиҗ сурхла, 18«Тана зарц Яковин мал тууҗ йовнав. Энтн терүнәс мини нойн Эсавд илгәсн белг. Тертн эврән мана ардас аашна», гиҗ чи кел, – гив.

19Мал тууҗ йовх хойрдгч, һурвдгч болн дахҗ йовх цуг ах малчнрт Яков бас закна:

– Эсав тадниг тосад ирхлә, эрк биш тиигҗ келтн. 20Бас иигҗ келтн: «Тана зарц Яков мана ардас аашна».

«Өмнәснь илгәсн белгүдәрн би терүг җөөлдүлхүв. Намаг үзхләрн, тер орулад авад чигн бәәх», – гиҗ тер ухалв.

21Тегәд Яков белгүдән өмнәснь илгәв, бийнь болхла бәәрндән хонна.


Яков Бурхнла ноолдна

22Тер сө Яков хойр гергән, хойр зарц гергән, 11 көвүһән дахулҗ авад, Ябок һол һатлад һарна. 23Әмтиг уснас һарһчкад, тер эврәннь бәәсн зөөрән зөөһәд һарһна. 24Тегәд Яков һанцарн үлднә.

Терүнлә нег юмн өр цәәтл ноолдна. 25Яковиг диилҗ эс чадхларн, тер Яковин ташан хотхр ормиг көндәнә. Ноолданд Яковин ташань булһрна.

26– Тәв намаг, өр цәәҗәнә, – гиҗ Тер келнә.

– Намаг эс әдслтл, би Таниг тәвшгов, – гиҗ Яков хәрү өгнә.

27– Нернчнь кемб? – гиҗ Тер сурна.

– Яков, – гиҗ хәрү өгнә.

28– Эндрәс авн чи Яков биш, Израиль[†][*] гидг нер зүүҗәнәч. Яһад гихлә чи Бурхнла болн әмтнлә ноолдад диилвч, – гиҗ Тер келнә[+].

29– Эрҗәнәв Таниг, нерән келтн, – гиҗ Яков келнә.

– Чи ю хәәҗ мини нер сурҗахмбч? – гиҗ Тер сурна.

Яковиг Тер әдслнә.

30Тер ормд Яков Пени-Эль[*] нер өгнә. Яһад гихлә «Би Бурхиг нүүрцәд үзүв, болв әмд үлдүв», – гиҗ тер келнә[+]. 31Ташаһасн көлтә Яков доһлад, Пени-Эләс һархла, нарн һарч ирнә. 32Тер учр деерәс авн Израилин улс ташан хотхрт бәәсн шүрүсиг идхш. Юңгад гихлә Тер Яковин ташан шүрүсинь көндәсн учр.

#### 33


Яков Эсавла харһна

1Эсав 400 кү дахулад өмнәснь аашхиг Яков үзнә. Лиян, Рахелин, хойр зарц гергчүдин үрдиг экнриннь хаҗуд зогсцхатн гиҗ Яков заквр өгнә. 2Тедниг иигҗ зогсана: түрүләд зарц гергчүдиг үрдтәһинь, теднә дару Лияг үрдтәһинь, дәкәд Рахел Йосип хойриг. 3Яков эврән өмн һарад, ах талан өөрдхәсн урд дола дәкҗ дөрв көлдәд, гекәд босна. 4Болв Эсав өмнәснь адһад, терүг теврәд, чееҗдән шахад үмснә. Хоюрн уульцхана.

5Күүкд улсиг, бичкдүдиг үзәд, Эсав сурна:

– Эдн чамд кен болҗахмб?

– Эдн нанд, тана зарцд, Бурхна цаһан санаһарн өгсн үрд, – гиҗ Яков хәрү өгнә. 6Зарц күүкд улс бичкдүдтәһән өөрдәд, Эсавин өмн дөрв көлдәд, гекәд босна. 7Дәкәд Лия бичкдүдтәһән, дарунь Йосип Рахелтә хоюрн өөрдәд тиигҗ күндлнә.

8– Хаалһдм харһсн мал юн мал болҗахмб? – гиҗ Эсав сурна.

– Мини нойн, терчнь тана хәәрлт авхар илгәгдсн мал, – гиҗ Яков хәрү өгнә.

9– Дү минь, нандчнь цугнь күцц бәәнә. Тер зөөрән бийдән үлдә, – гиҗ Эсав келнә.

10– Уга. Буйн болтха, кемр тана хәәрлт нанд туссн болхла, мини белг автн! Таднла нүүрцәд харһлһн – нанд Бурхнла нүүрцәд харһснла әдл, та йир цаһан санатат. 11Мини белг автн, мини хәәрлт күрттхә. Бурхн нанд элвгәр белглв, кергтә тоотм нанд бәәнә, – гиҗ Яков хәрү өгнә.

Яков Эсавиг белгинь автха гиһәд сурна, тернь зөв өгнә.

12– Йовхмн. Би чамла йовнав, – гиҗ Эсав Яковд келнә.

13– Нойн минь, мини бичкдүд күчн угаһинь та меднәт. Хөд, үкрмүд саагдна: кемр эдниг шулуһар туухла, нег өдр үкҗ одцхах. 14Та, мини нойн, түрүләд йовснь деер болх. Би, тана ялч, малын, бичкдүдин йовдлар ардастн Сеир тал, таднд күртлән арһул йовсув, – гиҗ Яков хәрү өгнә.

15– Би эврәннь улсас зәрминь таднд үлдәнәв, – гиҗ Эсав селвг орулна.

– Ю хәәҗ? Та, мини нойн, дегд цаһан санатат, – гиҗ Яков хәрү өгнә.

16Тер өдртән Эсав хәрү Сеир тал йовна. 17Яков Сукот[*] тал һарна, тенд тер бийдән гер бәрҗ авна, малдан хашас кенә. (Тер учр деерәс эн орм[†] Сукот гидг нер авч.)

18Паддан-Арамас хәрҗ ирәд, Яков Кананд[†] бәәх Шехем балһснд менд күрнә, тендәс хол биш бүүрлнә[+]. 19Хошлад бәәсн һазран Яков Хаморин хөөт үйнрәс 100 цаһан мөңгәр хулдҗ авч. Хамор Шехемин эцк бәәҗ[+]. 20Тендән тер тәкл тәкдг орм һарһад, Эл-Элохе-Израиль[†][*] гидг нер терүнд өгнә.

#### 34


Дина болн Шехемин бәәрн улс

1Яков Лия хойрин күүкн Дина бәәрн күүкд тал одна. 2Эн нутгин залач хивей Хаморин көвүн Шехем Динаг үзн, бәрҗ авад, терүнд күч үзүлнә. 3Шехем Динад дурлад, седклнь авлгдад, ээлтә үгмүд келдг болна.

4– Эн күүкиг нанд авч өг, – гиҗ тер эцкдән келнә.

5Динан нерн һутагдсиг Яков медв. Тер цагт көвүднь кеер мал хәрүлҗ йовҗ. Тедниг иртл Яков тагчг бәәв. 6Шехемин эцк Хамор Яковла күүндхәр ирнә. 7Яковин көвүд юн болсинь соңсад, герүрн хәрҗ ирцхәнә. Тедн дегд һундрхад, өшәркәд бәәв. Яһад гихлә Яковин күүкнд күч үзүллһн – Израильд[†] му нер өгсн болҗ һарчана. Тиим йовдл һарһҗ болшго.

8– Мини көвүн Шехем тана күүкнд седкләрн авлгдв. Терүг Шехем буулһҗ автха[+]. 9Тадн маднла төрл болхит. Эврәннь күүкдән манад мордулхит, мана күүкдиг бий талан мордулҗ авхит. 10Мадн дунд бүүрлтн. Мана орн-нутг эн. Тадн терүнд бәәҗ чадҗанат, сансарн эргәд йовтн, һазр авад эзлтн, – гиҗ Хамор келнә.

11– Буйн болтха, би таднд сурситн өгнәв! 12Хамгин ик үн, хамгин үнтә белгүд суртн – би таднд сурситн цугтаһинь өгнәв, зуг эн күүкиг нанд өгтн. Би энүг авнав, – гиҗ Шехем Динан эцкднь болн ахнртнь келнә.

13Шехем Динад күч үзүлснәс көлтә Яковин көвүд терүнд болн терүнә эцк Хаморд мектәһәр хәрү өгнә.

14– Бидн тиигҗ чадшговидн. Керчүләд уга залуд дү күүкән өгнә гисн маднд йир ик ичр. 15Зуг негхн үгцә күцәхлә, зөвән бидн өгхвидн. Эннь – кемр тадн маднла әдл болад, тана цуг эр киистә улс керчүлгдхлә. 16Тегәд бидн эврәннь күүкдән таднд мордулхвидн, тадна күүкдиг бидн мордулҗ авхвидн. Бидн тегәд таднла хамдан бүүрләд, таднла нег улс болхвидн. 17Кемр тадн мадниг соңслго, бийдән керчүллһ эс кехлә, бидн эврәннь дү күүкән авад йовхвидн, – гиҗ тедн келнә.

18Хамор Шехем хойр зөв өгцхәнә. 19Шехем удл уга теднә келсиг күцәнә. Тер тедү дүңгә Яковин күүкнд дурта билә. Шехем эцкиннь тохм-уңгд хамгин күндтә күн бәәҗ. 20Тегәд балһснд ордг ик үүднә өмн зогсад, Хамор Шехем хойр тенд бәәсн залуст иигҗ келнә:

21– Эн әмтн эвәр бәәхәр седҗәнә. Эдн мана һазрт бүүрләд, сулдан эргәд йовтха. Теднд һазр дала. Бидн теднә күүкдиг буулһҗ авхвидн, эврәннь күүкдән теднд өгхвидн. 22Зуг тедн маднла хамдан бәәһәд, нег улс болхасн урд мадниг негхн үгцә күцәтхә гиҗәнә. Эннь – цуг мана эр киистә улс теднлә әдл керчүлгдх зөвтә. 23Теднә сүрг мал, эдл-аху, үүрмг мал – цугтан мана болх, кемр бидн теднә үгцә күцәхлә, тедн маднла хамдан бәәцхәх!

24Балһсна залус Хамор Шехем хойрин келснлә зөвшәрнә. Цуг залу улс бийдән керчүллһ кецхәнә.

25Һурвдгч өдртнь тедниг өвчтә кевтсн цагт Динан ахнр, Яковин көвүд, Шимон болн Леви, үлд авад, сөрлт угаһар балһснд орҗ ирәд, тенд бәәсн цуг залу улсиг нег чигн кү үлдәлго ална. 26Тедн Хамор Шехем хойриг чавчад ална. Динаг тедн Шехемин гертәс авад йовцхана. 27Дәкәд Яковин талдан көвүд алгдсн әмтн тал ирәд, Динад күч үзүлснәс көлтә балһсиг тонна. 28Теднә бог мал, бод мал, элҗгнс болн балһснд, теегт харһсн цуг тоотыг тер көвүд авцхав. 29Балһсна улсин эдл-ахуг, теднә бичкдүдиг, гергдиг, гертнь бәәсн цуг тоотыг тер көвүд чидл үзүләд булаҗ авцхав.

30Яков Шимон Леви хойрт иигҗ келнә:

– Тадн нанд зовлң учраввт! Бәәрн улс – кананахныг[†] болн перизмүдиг нанд дурго болһулҗанат. Нанд олн улс уга. Тедн болхла негдәд, намаг, мана тохма улсиг цугтаһинь алх.

31– Мана дү күүкиг цогцан хулддг күүкдлә әдлцүлх зөв бидн терүнд өгшговидн, – гиҗ эцкдән Шимон Леви хойр келв.

#### 35


Яков Бет-Эль тал хәрҗ ирнә

1– Бос, Бет-Эль тал йов. Тенд бүүрләд, чамаг Эсав ахасн зулҗ йовхд үзгдсн Бурхнд тәкл тәкдг орм[†] белд, – гиҗ Бурхн Яковд келнә[+].

2– Таднд бәәх талдан улсин бурхдыг уга кетн, бийән цеврлтн,[†] хувцан сольтн.[†] 3Бидн Бет-Эль орҗанавидн. Зовлңта цагтм нанд дөңгән күргҗ үзгдәд, альд йовв чигн нанла бәәсн Бурхнд би тәкл тәкдг орм тенд белднәв, – гиҗ Яков эврәннь өрк-бүлдән болн цуг эврә улстан келнә. 4Тедн бийдән бәәсн талдан улсин бурхдын шүтәсиг, чикндән бәәсн сииксән суһлад, Яковд өгцхәнә. Эн өгсн юминь Яков Шехем балһсна хаҗудк хар модн дор булна.

5Тедн хаалһдан һарна. Бурхна әәмшгт даргдсн эргндк балһсдын улс Яковин көвүдин ардас көөлдсн уга. 6Яков эврәннь улстаһан Канана[†] һазрт бәәсн Луз балһсн (өдгә цагт Бет-Эль) тал йовна. 7Тенд тәкл тәкдг орм тер белднә. Тер ормиг Эль-Бет-Эль[*] гиҗ нерәднә, юңгад гихлә Яков ахасн зулҗ йовхд тенд терүнд Бурхн үзгдлә[+]. 8Ребекаг асрсн Девора өңгрнә. Энүг Бет-Эләс хол биш хар модна хаҗуд оршана. Тер хар модыг Аллон-Бахут[*] гиҗ нерәднә[+].

9Яковиг Паддан-Арамас хәрҗ ирснә хөөн, Бурхн дәкн терүнд үзгдәд, әдсләд, 10иигҗ келнә:

– Чини нерн Яков,
Чамаг хөөннь Яков гиҗ нерәдшго,
Эндрәс авн чини нерн – Израиль,[†] – гив.
Тиигҗ Тер Израиль гидг нер терүнд өгв[+].

11Бурхн терүнд бас иигҗ келнә:
– Би Хамгин Күчтә Бурхмб.
Чи өслттә, өнр-өргн бол,
Чамас улс үүдх,
Олн улс!
Чамас олн хан үүдх![+]
12Абрахамд болн Ицхакд мини өгсн һазриг
Би чамд болн чини хөөт үйнрт өгнәв.

13Бурхн Яковиг үлдәһәд йовхла, 14тер күүндсн ормднь Яков санлын чолу тәвнә. Эн чолун деер чаһр, олив модна тос асхна[+]. 15Тер ормд Яков Бет-Эль гидг нер өгнә[+].

16Тедн Бет-Эләс һарад, Эпратас хол биш йовсн цагт, Рахелин гесн мошклв. Рахел үрән һарһх деерән 17йир икәр зовна.

– Бичә ә. Хәлә, бас нег көвүтә болвч! – гиҗ эк болҗах эмгн келнә.

18Үкҗәх Рахел сүүлин әмсхлән авад, көвүндән Бен-Они[*] гидг нер өгнә. Яков болхла терүнд талдан нер өгв – Бенямин.

19Рахел тиигҗ өңгрнә. Терүг Эпрат ордг хаалһин хаҗуд оршана. (Ода тер Бетлехем гидг нертә.)[+] 20Рахелин үкәр деер Яков санлын чолу тәвнә. Тер чолун ода күртл тенд бәәнә. 21Израиль цааранднь йовад, Мигдал-Эдерин ца хошлад зогсна.

22Тер цагт Рубен эцкиннь зарц гергн Билхала ханьцна. Энүнә тускар эцкднь келнә.

Яков 12 көвүтә билә[+]. 23Лиян көвүд: Рубен (Яковин түрүңк көвүн), Шимон, Леви, Йуда, Исахар болн Завулун. 24Рахелин көвүд: Йосип болн Бенямин. 25Рахелин зарц Билхан көвүд: Дан болн Наптали. 26Лиян зарц Зилпан көвүд: Гәд болн Ашер. Эннь Паддан-Арамд төрсн Яковин көвүд.

27Яков эцк талан ирнә. Мамред Керьят-Арба балһсна хаҗуд (өдгә цагт Хеврон нертә) түрүләд Абрахам, дәкәд Ицхак бәәҗ[+]. 28Ицхак 180 җилдән бәәв. 29Җирһл үзәд, ик нас наслад, өңгрсн өвкнр талан тер һарна. Терүг Эсав болн Яков көвүднь оршана[+].

#### 36


Эсавин хөөт үйнр

1Эсавин (эс гихлә Эдомин) хөөт үйнр эн[+]. 2Эсав Канана[†] отга хойр гергтә билә: хет Элона күүкн Ада болн хивей Цибеона Анан Оголивама күүкн. 3Невайотын дү күүкн – Ишмаилин күүкн Басемат бас терүнә гергн[+]. 4Адаһас Эсав Элипаз гидг үртә, Басематас – Реуэл, 5Оголивамас – Еуш, Ялам болн Корах үрдтә билә. Эдн Кананд төрсн Эсавин көвүд.

6Гергдән, көвүдән, күүкдән, бәәсн цуг әмтән, цуг малан, Кананд хоршасн эдл-уушан Эсав хураҗ авад, Яковас салад, талдан нутг орна. 7Тедн дегд ик эдл-уушта болад, хамдан бәәҗ чадад бәәцхәв. Теднә бәәрлҗ бәәсн һазрт малан бәрх арһ уга болад бәәв. 8Эсав (эс гихлә Эдом) Сеир гидг уулта һазрт бүүрлв.

9Эсавин – эдомудын өвкин хөөт үйнр эн. 10Эсавин көвүд: Адаһас һарсн Эсавин көвүн Элипаз, Басематас һарсн Эсавин көвүн Реуэл. 11Элипазин көвүд: Теман, Омар, Цепо, Гатам, Кеназ. 12Элипазин хөөт гергн[†] Тимна терүнд Амалекиг һарһҗ өгв. Эннь Адаһас һарсн Эсавин хөөт үрд[+]. 13Реуэлин көвүд: Нахат, Зерах, Шамма, Мизза. Эннь Басематас һарсн Эсавин хөөт үрд.

14Цибеона Анан Оголивама күүкнәс Еуш, Ялам, Корах эдн төрҗ. Оголивама Эсавин гергн билә.

15Эсавин хөөт үрдин тохм-уңг эн.

Эсавин түрүңк көвүн Элипазин хөөт үйнр: Темана тохм, Омарин тохм, Цепон тохм, Кеназин тохм, 16Корахин тохм, Гатамин тохм, Амалекин тохм. Эднь Адаһас һарсн Элипазин тохм-уңг Эдомин һазрт бәәцхәнә.

17Эсавин көвүн Реуэлин тохм-уңг: Нахатын тохм, Зерахин тохм, Шамман тохм, Миззан тохм. Эднь Басематас һарсн Эсавин хөөт үйнр – Реуэлин тохм-уңг. Тедн Эдомин һазрт бәәцхәнә.

18Оголивамас һарсн Эсавин хөөт үйнр: Еушин тохм, Яламин тохм, Корахин тохм. Эдн Анан күүкн Эсавин гергн Оголиваман тохм-уңг. 19Эсавин хөөт үйнр (эн Эдом нертә) болн теднә тохм-уңг тиим болҗана.

20Эн нутгт бәәсн хорей Сеирин көвүд: Лотан, Шовал, Цибеон, Ана,[+] 21Дишон, Эцер болн Дишан. Эдн Эдомин нутгт бәәсн хореймүдин[†] өвк Сеирин хөөт үйнрин тохм-уңг.

22Лотана көвүд: Хори болн Хемам. Лотана дү күүкнә нерн Тимна.

23Шовалын көвүд: Алван, Манахат, Эвал, Шепо болн Онам.

24Цибеона көвүд: Айя болн Ана (көдә һазрт эцкиннь элҗгнс хәрүлҗ йовад халун уста булг олҗ авсн Ана). 25Анан үрд: Анан көвүнь Дишон болн күүкнь Оголивама. 26Дишона көвүд: Хемдан, Эшбан, Итран болн Керан.

27Эцерин көвүд: Билхан, Зааван, Акан.

28Дишана көвүд: Уц болн Аран.

29Хореймүдин тохм-уңг иим: Лотана тохм, Шовалын тохм, Цибеона тохм, Анан тохм, 30Дишона тохм, Эцерин тохм, Дишана тохм. Эннь Сеир һазрт бәәсн хореймүдин тохмсин нерәдлһтә даран.


Эдомин хаадын нерд

31Израильд[†] хан күн залхас урд Эдомд залҗасн хан залачнрин нерд эн:

32Түрүләд Эдомд Беорин көвүн Бела залҗала. Терүнә хотл балһсна нерн Динхава бәәҗ.

33Белаг өңгрснә хөөн Боцрад бәәдг Зерахин көвүн Йовав орминь эзлнә.

34Йовавиг өңгрснә хөөн Темана хөөт үйнрин нутгас Хушам орминь эзлнә[+].

35Хушамиг өңгрснә хөөн Бедадын көвүн Хадад орминь эзлнә. (Моавин нутгт мидьянмүдиг каалсн күн.) Терүнә хотл балһсн Авит билә.

36Хададыг өңгрснә хөөн Масрекад бәәдг Самла зална.

37Самлаг өңгрснә хөөн Епрат һолын хаҗуд бәәсн Реховот балһснас Шаул зална.

38Шаулыг өңгрснә хөөн Ахборин көвүн Баал-Ханан зална.

39Ахборин көвүн Баал-Ханан өңгрснә хөөн Хадар йос зална. Терүнә хотл балһсн Пау гидг нертә билә. Мезахаван зе күүкнә, Матредин күүкн Мехетавель терүнә гергн бәәҗ.

40Эсавин тохм-уңгин, теднә өрк-бүлмүдин, бәәрлсн һазрмудын нерд эн: Тимнан тохм, Алван тохм, Ететин тохм, 41Оголиваман тохм, Элан тохм, Пинонан тохм, 42Кеназин тохм, Темана тохм, Мивцарин тохм, 43Магдиэлин тохм, Ирамин тохм – эннь Эдомин тохмс. Теднә нерд бәәрн һазрмуд зүүнә. Эдомудын өвк эцкнь – Эсав.

#### 37


Йосип болн терүнә ахнр-дүүнр

1Яков Кананд[†] бүүрләд бәәнә. Эн һазрт урднь энүнә эцкнь бәәҗ. 2Яковин болн терүнә өрк-бүлин туск тууҗ эн:

Йосип арвн долата бәәҗ. Ахнртаһан хамдан, Билхан болн Зилпан (эдн Йосипин эцкин гергд) көвүдтә, бог мал тер хәрүлдг бәәҗ. Тер көвүдин му йовдлмудын тускар Йосип эцкдән келдг бәәҗ.

3Израилиг[*] көгшрх наснднь Йосип төрҗ, наадк көвүдәсн икәр эцкнь терүнд дурлв. Тегәд Йосипт тер шишлң кеерүлсн хувц белглҗ. 4Эцкнь Йосипт икәр дурта болсар, ахнрнь терүнд дегд дурго болад, сән үг келдго бәәҗ.


Йосипин зүүдд

5Нег дәкҗ Йосипт зүүдн орна. Терүгән Йосип ахнртан келҗ өгнә. Теднь Йосипт улм дурго болцхана.

6– Соңслт, ямаран зүүдн нанд орв! 7Тәрәнә һазрт бидн боодгуд бооҗ йовсн болнавидн. Мини боосн боодг һоодан зогсна, тадна боосн боодгуд терүг эргәд, һазрт күрч гекцхәнә! – гиҗ тер келнә.

8– Чи маднд нойрххар седҗәхмн болвзач? Мана ахлач болхар седҗәнчи?! – гиҗ ахнрнь келнә.

Тер зүүднәс көлтә, келсн үгәснь көлтә ахнрнь Йосипт улм дурго болцхана.

9Йосипт шинәс зүүдн орна. Терүгән тер дәкн ахнртан келҗ өгнә.

– Би зүүд үзүв. Нарн, сар болн 11 одн намаг күндләд гекцхәв.

10Эн зүүдән Йосип эцкдән келҗ өгхлә, эцкнь терүг керлднә:

– Юн гидг зүүдн чамд орҗахмби? Бидн цугтан – би, чини эк, чини ахнр-дүүнр – ирәд көлдчнь мөргхмн болвза?!

11Ахнрнь Йосипт уурлцхана, болв эцкнь терүнә келснә тускар ухална.


Йосип Египет тал мухла болҗ хулдгдна

12Нег дәкҗ Йосипин ахнр эцкиннь бог мал Шехем гидг һазрт хәрүлхәр йовцхана. 13Израиль[†] Йосипт келнә:

– Чини ахнр Шехемд хөд, ямад хәрүлҗ йовцхана. Чамаг би бас тиигәрән илгәсүв.

– Би белмб, – гиҗ Йосип эцкдән келнә[+].

14– Йовад теднә керг яһҗ күцҗ йовхиг хәлә, мал ямаран йовхиг мед. Ирхләрн нанд келҗ өгхч, – гиҗ эцкнь келнә.

Эцкнь Йосипиг йовулна. Хеврон гидг тегш һазрас һарад, Йосип Шехем орна. 15Тенд Йосипла нег күн харһна.

– Чи энд ю хәәҗ йовнач? – гиҗ теегәр тенҗ йовсн Йосипас тер сурна.

16– Би эврәннь ахнран хәәҗ йовнав. Тедн альд малан хәрүлҗ йовхиг нанд келҗ өгит, – гиҗ Йосип келнә.

17– Теднчн эндәс йовҗ одцхала. Тедниг Дотан гидг һазр тал йовхар келҗәсинь би соңслав, – гиҗ тер күн келнә.

Йосип ахнран хәәһәд йовна, тедниг Дотанд олҗ авна. 18Ахнрнь Йосипиг аашхинь холас таняд, өөрдәд иртлнь терүг алх болад шиидцхәнә.

19– Зүүд үздг мана күн эн йовна! – гиҗ нег-негндән тедн келцхәнә. – 20Энүг алад, нүкнд хаяд, зерлг аңгуд шуучад алв гиҗ эцкдән келхмн. Тегәд терүнә зүүдн яһҗ бүтхинь хәләхмн!

21Эн күүндвриг соңссн Рубен Йосипин әм аврх арһ хәәнә.

– Бичә энүг алтн, – гиҗ Рубен келнә. – 22Ю хәәҗ цус асххмб? Энүг эврәннь һарар алхин ормд тег дунд бәәх тер нүкнд хайтн. (Үннднь болхла, Рубен Йосипин әм аврад, эцк талнь хәрү йовулхар седв.)

23Йосипиг өөрдәд ирхлә, ахнрнь терүг бәрҗ авад, ке хувцинь татҗ шуулад, 24бийинь нүкнд хайна. Нүкн усн уга хагсу бәәҗ.

25Йосипин ахнр хотан эдлхәр суухларн, Гилад талас аашх Мидьяна кувцнрин[*] цувсн темәд үзцхәв. Тедн Египет тал сәәхн үнртә модна салм, ладан, бальзам ачҗ йовцхаҗ.

26– Дүүһән алад терүг нууснд юн олз бәәнә? 27Йосипиг кувцнрт хулдхмн. Мана һар цевр[†] болх. Яһв чигн энтн мана һарлцсн дү, нег цусн-махн күн, – гиҗ Йуда келнә.

Теднь зөвшәрнә[+]. 28Мидьяна кувцнр өөрдәд ирхлә, ахнрнь Йосипиг нүкнәс һарһҗ авад, 20 цаһан мөңгнәс[*] теднд хулдна. Кувцнр Йосипиг Египет авад орцхана.

29Рубен хәрү ирәд, нүкн тал одна. Йосип уга! Һашудхларн эн деерк хувцан шуулна.

30– Көвүн уга! – гиҗ Рубен дүүнр талан ирхләрн келнә. – Би, би! Альдаран одхмб? Би яахмб?

31Йосипин ахнрнь яма алад, ямана цуснд терүнә хувцинь норһна. 32Дәкәд терүг эцкднь авч ирәд иигҗ келцхәнә:

– Бидн энүг олҗ аввидн. Хәләлч: эн чини көвүнә хувцн болвза?

33Яков көвүнәннь хувциг таняд хәәкрнә:

– Мини көвүнә хувцн! Терүг зерлг аңгуд шуучад идчкҗ! Шуучҗ, шуучҗ, идчкҗ Йосипиг.

34Яков хувцан шуулад, ташадан шүрүн эдин тасрхаг бооһад, кесг өдртән көвүндән һундрхҗ уульна[+]. 35Терүг төвкнүлхәр көвүд, күүкднь ирнә, болв Яков тогтнхар седсн уга.

– Уга. Уульнав, көвүндән һундрхҗанав! Ууляд, көвүһән дахад үклин һазрт[†] орнав, – гиҗ тер келнә.

Йосипт һундрхад, эцкнь ууляд бәәв.

36Тер цагт Мидьяна кувцнр Йосипиг Египетд күргәд, Потипарт хулдна. Потипар хаана бәәшңгин маначнрин ахлач бәәҗ.

#### 38


Йуда болн Тамарь

1Тер цагт Йуда ахнр-дүүнрәсн салад, Хира гидг нертә адуламитин хаҗуд нүүҗ одад бәәрлнә. 2Тенд терүнд Канан[†] һазра Шуа гидг күүнә күүкн таасгдна. Йуда терүг мордулҗ авна. 3Гергнь саата болад, көвү һарһна. Йуда терүнд Ээр гидг нер өгнә. 4Йудан гергн дәкн саата болад, хойрдгч көвүн һарна. Экнь терүндән Онан гидг нер өгнә. 5Дәкәд бас көвү һарһна. Терүндән Шелә нер өгнә. (Эн йовдл учрхд Йуда Кезива гидг балһснд бәәҗ.)

6Йуда түрүңк Ээр нертә көвүндән Тамарь күүк авч өгнә. 7Көвүнә заң-бәрцнь му билә. Деед Эзнд тернь таасгддго бәәҗ. Тегәд Деед Эзн Ээриг үкүлнә.

8Йуда Онан көвүндән иигҗ келнә:

– Ахиннь белвсн гергиг ав. Ахдан нерәдәд, түрүңк үрәрн терүнә хөөт үй ке[*][+].

9Болв Тамаряс һарсн үрн бийиннь үрн болшгоһинь Онан медҗәлә. Тегәд Онан тер гергнлә кевтх болһндан, ахан үрн уга болтха гиһәд, асаһан һазрт асхад бәәв. 10Иим йовдл килнцтә болҗана. Тернь Деед Эзнд таасгдсн уга. Терүнәс көлтә Деед Эзн Онаниг үкүлв.

11Йуда Тамарьт келнә:

– Мини Шелә көвүн өстл, чи белвсн күн болад, эврәннь эцк-эктәһән бәәҗә. (Тиигҗ келхләрн, тер иигҗ санв: «Ахнран дахад дү көвүнь бичә үктхәл!»)

Тамарь эцк-экиннь герт хәрү ирнә.

12Кесг цаг давна. Йудан гергн, Шуан күүкн, өңгрнә. Һашута өдрмүд давхла, Йуда нәәҗ адуламит Хирата хамдан эврәннь хөд кирһлһнд Тимна гидг һазр орна. 13Тамарь хадм эцкән хөд кирһлһнд йовҗахинь медәд, 14белвснә хувцан соляд, чирәһән бүркәд, бийән далдлад Энаим балһс ордг хаалһин хаҗуд сууна. Эннь Тимна тал һардг хаалһ бәәсмн. (Тиигхләрн Шеләг өссн бийнь терүнд Тамариг авч өгчәсмн уга.)

15Чирәнь бүркәтә болснднь, Йуда терүг цогцан хулддг күүкд күн гиҗ санв. 16Йуда терүн тал өөрдәд келнә:

– Би чамла кевтнәв.

Йуда терүг эврәннь бер гиҗ медҗәсмн уга!

– Кемр би чамд зөв өгхлә, чи нанд ю өгнәч? – гиҗ тернь сурна.

17– Би чамд ямана ишк илгәнәв, – гиҗ Йуда хәрү өгнә.

Болв күүкд күн келнә:

– Терүг илгәтлән бәрүлх юм үлдә.

18– Чи ю бәрүлтхә гиҗ сурҗанач? – гиҗ Йуда сурна.

– Бүчт өлгәтә тамһан[*], һартан бәрҗәсн тайган үлдә, – гиҗ күүкд күн келнә.

Йуда цуг сурсинь өгәд, терүнлә кевтнә. Тамарь саата болна. 19Дәкәд тер хәрәд, чирәһиннь бүркәг авч хаяд, саак белвсн хувцан өмснә.

20Йуда терүнд өгх болсн ямана ишкән нәәҗ Хираһар илгәһәд, бәрүлсн юман авхар седхлә, кедү йовв чигн хәәлһсн күүкд күн олдсмн уга. 21Бәәрн улсас тер сурхла:

– Энаим ордг хаалһин хаҗуд суусн аля күүкд күн яһла?

– Тенд тиим күн мел уга билә, – гиҗ теднь келцхәнә.

22Нәәҗнь хәрү ирәд, Йудад иигҗ келнә:

– Би терүг олҗ чадсн угав. Бәәрн улс тенд аля күүкд күн мел уга билә гицхәв.

23– Бәрүлсн юмс терүнд үлдтхә. Терүг хәәһәд бидн бийән әмтнд наад бәрүлхмн биш. Би терүнд ямана ишк йовулхлаг, чи терүг олҗ чадсн угач. Бәг, – гиҗ Йуда хәрү өгнә.

24Һурвн сар давсна[†] хөөн Йудад:

– Чини бер Тамарь килнц һарһҗ, ода аля кесндән саата чигн, – гиҗ келцхәв.

– Терүг балһснас һарһад һалд шататн, – гиҗ Йуда заквр өгнә[+].

25Тамариг цааҗлхар авч йовхла, хадм эцкдән тер иигҗ келүлнә:

– Эн юмна эзнәс би саатав. Эн тамһ, бүч болн тайг һурваг таньҗант гиҗ терүнәс суртн.

26Йуда таньна.

– Эн күүкд күн нанас чик юм һарһла. Би Шелә көвүндән энүг авч эс өгснд болҗах йовдл энтн, – гиҗ Йуда келнә.

Йуда дәкҗ энүнлә кевтсн уга[+].

27Тамарин үр һарһх цаг ирнә. Үрднь икр бәәҗ. 28Гергнә геснь мошклад, нилхин һар үзгдхлә, нилхд эк болҗах эмгн тер һартнь улан утц бооһад:

– Эннь түрүлҗ һарв, – гиҗ келв.

29Болв нилх үрн һаран хәрү татад авчкна. Терүнә ормд хойрдгчнь һарч ирнә.

– Чи яһҗ тасрҗ һарч ирвч? – гиҗ эк болҗах эмгн нилхәс сурна. Энүнд Пәрец[*] гидг нер өгнә. 30Пәрецин дару һартан улан утцтань һарч ирнә. Терүнд Зерах[*] гидг нер өгнә.

#### 39


Йосип Потипарин герт

1Тер хоорнд Йосипиг Египетд авч ирнә. Хаана бәәшңд маначнрин ахлач болҗасн Потипар кувцнрас Йосипиг мухла кехәр хулдҗ авна[+]. 2Йосипт Деед Эзн дөң болҗав, тегәд кергнь күцҗ йовв. Йосип эзнәннь герт бәәв. 3Тернь Деед Эзн Йосипла бәәхиг үзнә. Яһад гихлә Йосип ю кевв чигн терүнд Деед Эзн дөңгән күргдг билә. 4Йосип эзндән таасгдад, шишлң терүнә мухла болна. Эзнь терүнд герән даалһад, бәәсн эдл-ахуһан терүнә һардврт өгнә. 5Тер цагас авн Йосипин нилчәр Египетин Потипар күүнә герт бәәсн, теегт бәәсн эдл-ахуднь Деед Эзнә евәл бууҗав. 6Бәәсн цуг эдл-ахуһан тер Йосипин һардврт орулна. Бийднь болхла, хот уухас талдан керг үлдсн уга.

Йосип сәәхн цогцта, үзмҗтә билә. 7Эзнә гергнә седклнь терүнд тусч, тегәд иигҗ келнә:

– Кевт нанла.

8Болв Йосип зөв өглго терүнд хәрү өгнә:

– Мини эзн бәәсн юман цугинь мини һардврт өгв, бийнь гертән мел юм хәләхш. 9Эн герт би терүнлә әдләр һардҗанав. Эс кех юмн уга. Зуг таниг медшгов, та терүнә гергнт. Бурхна өмн килнц һарһад, тиим му йовдл би яһҗ кехмб[+]?

10Эн гергн терүг өдр болһн цуцрлт угаһар ээрәд бәәв, болв Йосип терүнәс усхад зулна. 11Зуг нег дәкҗ Йосип көдлмш кехәр эзнәннь герт орҗ ирхлә, тер гергнәс талдан күн уга бәәҗ. 12Эзнә гергн терүнә хувцнас татад:

– Кевт нанла, – гиҗ дәкн келнә.

Йосип терүнәс мөлтрәд, хувцан һартнь үлдәчкәд, гертәс зулад гүүнә. 13Эзнә гергн Йосипин хувциг һартан бәрәд, терүг гүүһәд йовҗ одсиг медхләрн, 14мухласан дуудад:

– Хәләтн: эн еврейиг нанар наад бәртхә гиһәд нааран авч ирсмн болҗана! Тер нааран орҗ ирәд, намаг күчәр эзлхәр седв! Болв би хәәкрүв. 15Намаг чишкәд хәәкрәд бәәхлә, тер зулад гүүв. Нам хувцан үлдәһәд гертәс һарад гүүв! – гиҗ келнә[+].

16Йосипин хувциг залуһан хәрҗ иртл тер бийләһән бәрв. Залуһан ирхлә, 17гергн дәкн тер кевтән давтад келнә:

– Еврей мухла нанд күч үзүлхәр ирв. Намар наад бәртхә гиҗ терүг чи авч ирвич! 18Би чишкәд хәәкрүв. Тер нам хувцан үлдән гертәс зулад гүүв!

19Гергнәннь келсиг соңссн Йосипин эзн икәр уурлна. 20Йосипиг түүрмд орултха гиҗ тер закна. Тиигҗ Йосип хаана түүрмд орулгдна.


Йосип түүрмд

21Болв Деед Эзн терүнлә бәәсндән, цаһан санаһан күртәнә: Йосип түүрмин ахлачд таасгдна. 22Түүрмин ахлач терүгәр бәрәнд бәәсн улсин һардач кенә. Йосип цугинь даана. 23Түүрмин ахлач мел юмнд зовдго болв, яһад гихлә, Деед Эзн Йосипта бәәв. Терүнд юунднь болвчн күцәмҗ өгчәв.

#### 40


Бәрәнд бәәх әмтнә зүүд Йосип тәәлнә

1Тер йовдлмудын хөөн невчкн цаг давхла, хаанд чаһр белддг болн өдмг болһдг хойр күн хаана өмнәс буру йовдл һарһна. 2Хан теднд уурлна. 3Тегәд тедниг хаана бәәшңгин маначнрин ахлачин медәнд бәәсн түүрмд орулна. Тер түүрмд Йосип бәрәнд бәәҗ. 4Хаана бәәшңгин маначнрин ахлач теднд зарц болтха гиһәд Йосипиг тәвнә. Цаг давна, 5нег дәкҗ сөөһәр бәрәнд бәәх хойр һардачнрт – хаанд чаһр белддгт болн өдмг болһдгт – зүүдн орна. Күн болһн эврә чинртә онц зүүд үзнә. 6Йосип өрүһәр ирхләрн, тедн үүмәтә бәәсинь үзнә.

7– Яһад тадн үүмҗәнәт? – гиҗ Йосип сурна.

Хаана өөрхн улс – Йосипта хамдан бәрәнд бәәх хойр күн 8иигҗ хәрү өгнә:

– Бидн зүүдд үзвидн. Терүг тәәлдг күн энд уга.

– Бурхнас тәәлвр ирдмн. Тер зүүддән нанд келҗ өгтн, – гиҗ Йосип келнә.

9– Өмнм уста үзмин ац үзгдсн болҗ нанд зүүдн орна. 10Терүн деер һурвн иш бәәҗ. Тедн урһҗана, цецгүд һарна, темсн үзгднә, уста үзмин темсн болна. 11Һартм болхла хаана чаһр уудг сав бәрәтә. Би уста үзмин темс таслҗ авад, базһад, шүүсинь савд кеһәд, хаанд өгчәҗүв, – гиҗ хаанд чаһр белддг күн келнә.

12– Чини зүүднә тәәлвр эн, – гиҗ Йосип терүнд келнә. – Һурвн иш гиснчнь энчнь һурвн өдр. 13Һурвн өдр давхла, хан чамаг түүрмәс сулдхх: урдк ормдчнь чамаг дуудҗ хәрү орулх. Чи урдклаһан әдл терүнд чаһрта сав бәрүлҗ өгдг күн болхич. 14Зуг мини сурсиг күцә: кемр кишг учрхла, мини тускар хаанд келәд орк, бичә март. Намаг эндәс һарһҗ үзтхә! 15Намаг еврейин һазрас хулхалҗ авлус! Энд би түүрмд суулһх дүңгә юм мел һарһсн угав!

16Терүнд сән тәәлвр өгчәхинь үзәд, хаанд өдмг болһдг күн иигҗ келнә:

– Нанд болхла, мини толһа деер һурвн зембль бәәсн болна: 17дееркднь – һуйрар болһсн зүсн-зүүл хот. Тиим юм хаанд болһҗ өгнә. Тер зембләс шовуд чоңкад идҗәҗ.

18– Чини зүүднә тәәлвр эн, – гиҗ Йосип терүнд келнә. – Һурвн зембль – энчнь һурвн өдр. 19Һурвн өдр болад, хан чамаг бас түүрмәс сулдхх, болв толһаһичн таслх. Чамаг үзүртә бахнд өлгх, чини махмудыг шовуд чоңкад идх.

20Һурв хонад хаана һарсн өдр болна. Хан эврәннь өөрхн улсан дуудад, нәр кенә. Хурсн улсин нүүрт хан тер хойр күүг сулдхна. Эннь чаһр белддг, өдмг болһдг хойр толһач күн[+]. 21Чаһр белддг толһалгч күүг урдк ормднь суулһна. Тер күн хаанд шинәс чаһрта сав бәрүлҗ өгхмн болҗана. 22Болв өдмг болһдг толһалгч күүг бахнд өлгәд ална. Эннь мел Йосипин келсәр һарна. 23Зуг чаһр белддг толһач күн Йосипин тускар, терүнә сурврин тускар төрүц мартчкна.

#### 41


Египетин хаана зүүдд

1Хойр җил давсна[†] хөөн хаанд зүүдн орна: Тер Нил һолын эрг деер зогсчасн болҗ медгднә. 2Нилас 7 үкр һарч ирнә. Үкрмүд сәәхн, тарһн, һолын эрг көөһәд, нигтәр урһсн урһмл дунд тедн идшлнә. 3Теднә ардас оңдан 7 үкр һолас һарч ирнә. Тедн эццн, чинән уга, түрүңк үкрмүдлә зергләд зогсцхана. 4Тер эццн, чинән уга үкрмүд сәәхн, тарһн үкрмүдиг идцхәнә. Хан сернә.

5Дәкәд шинәс унтхларн, оңдан зүүд үзнә: нег иш деер буудян 7 толһа урһна. Тедн сән, дүүрң бәәдлтә. 6Тедниг дахад, халунас шатҗ одсн буудян хоосн 7 толһа һарч ирнә. 7Эн хоосн, халунас шатҗ одсн буудян 7 толһас сән, дүүрң бәәдлтә толһасиг зальгна! Хан сернә. Терүнд зүүдн орсиг медв.

8Өрүнднь тер әәмцәд, Египетин цецн болн бө улсиг цуглулҗ авад, үзсн зүүддән келҗ өгнә. Болв нег чигн күн терүг тәәлҗ чадсн уга. 9Тиигхләнь чаһр белддг толһалгч күн хаанд иигҗ келнә:

– Урднь мини һарһсн эндү санандм орҗана! 10Нег дәкҗ хан эврәннь зарцнртан уурлад, намаг өдмг болһдг толһалгч күүтә маначнрин ахлачин медәнд бәәсн бәрәнд орулла. 11Нег сөөһәр мадн хойрт зүүдн орна, күн болһнд эврә чинртә онц зүүдн орна. 12Манад ахлачин мухла болҗасн нег баахн еврей бәәлә. Бидн терүнд эврәннь зүүдд келҗ өгвидн. Тер күн мана зүүддиг тәәләд, күн болһна зүүдн ямаран чинртәһинь келҗ өгв. 13Минь терүнә келсәр һарв: намаг урдк көдлмштм хәрү орулв, наадк күүг цааҗлв.


Йосип хаана зүүдд тәәлнә

14Хан Йосипиг дуудулна. Түүрмәс терүг адһмтаһар һарһад, сахлынь хусад, хувцинь соляд, хаанд күргнә.

15– Би зүүд үзүв, болв нег чигн күн терүг тәәлҗ чадҗахш. Чи, соңсад бәәхлә, зүүд тәәлҗ чаддг чигн гиҗ әмтн келнә, – гиһәд хан Йосипт келнә.

16– Учр нанд биш, – гиҗ Йосип хәрү өгнә. – Хаана сәәһинь олҗ, Бурхн тәәлвр өгх.

17Хан Йосипт зүүддән келҗ өгнә:

– Би Нил һолын эрг деер зогсчасн болнав. 18Һолас 7 үкр һарч ирнә. Тедн сәәхн, тарһн бәәдлтә, һолын эргин нигт урһмлд идшлҗәнә. 19Теднә ардас 7 эццн, чинән уга, арсн ясн хойр болсн үкрмүд һолас һарч ирцхәнә. Египетд би тиим зута үкрмүд үзәд угав. 20Эн эццн, зута үкрмүд түрүн һарч ирсн 7 тарһн үкрмүдиг идчкв! 21Тедниг идснә хөөн геснь цурдаҗахмн уга: идсн үкрмүд тер кевтән эццәрн үлднә. Би серүв.

22Дәкәд би оңдан зүүд үзүв: буудян 7 толһа нег иш деер урһҗ. Тедн сән, дүүрң бәәдлтә. 23Теднә ардас хоосн, халунд шатҗ одсн буудян 7 толһа һарч ирнә. 24Эн буудян хоосн толһас сән, дүүрң буудян 7 толһасиг зальгчкна. Эврәннь зүүддин тускар би бө улст келҗ өгләв. Болв тедн цәәлһҗ өгсн уга, – гив.

25Йосип хаанд келнә:

– Тана үзсн хойр зүүдн нег чинртә. Бурхн хаанд эврәннь зураһан медүлҗәнә. 26Долан сән үкр – 7 җил болҗана. Буудян 7 сән толһа – бас 7 җил болҗана. Тегәд энтн мел нег зүүдн. 27Сән үкрмүдин ардас һарч ирсн 7 эццн, зута үкрмүд, халунд шатсн буудян 7 хоосн толһа – эннь харһнх дарук 7 җилмүд болҗана. 28Бурхн хаанд Эврәннь зураһан медүлҗәнә гиҗ келхләрн би тиигҗ санлав. 29Египетин цуг һазрар элвг 7 җил ирх, 30терүнә ардас харһнулх 7 җил эклх. Тер цагт элвг-делвг болҗасн юмн мел мартгдх. Харһнх җилмүдт орн-нутг кевтән хоосрх, 31элвг-делвг бәәдләс юмн үлдшго. Тер харһнлһн тедү дүңгә күчр болх. 32Зүүдн хойр дәкҗ ордгарн – Бурхн энүг лавтаһар зуралҗана, удл уга күцх. 33Тегәд хан цецн болн хурц ухата кү йилһҗ авад, терүг Египетин залачд тәвтхә. 34Цуг орн-нутгар хан һардачнриг тәвтхә. Тедн элвг-делвг 7 җилин эргцд әмтнә хураҗ авсн тәрәнәс тавн хүвин нег әңгинь цуглулҗ авад, 35тер буудяг хаана йосар балһснд цуглулҗ бәртхә. 36Тиигхлә Египетин харһнлһна 7 җилд орн-нутг хот-хоолын көрңтә болх. Орн-нутг тегәд тер харһнлһ даах!


Йосип Египетд һардач болҗ залгдна

37Йосипин зураг хан болн терүнә өөрхн улс таасна.

38– Терүнлә әдл оңдан кү олҗ болшго, – гиҗ хан өөрхн улстан келнә. – Терүнд Бурхна Сәкүсн[†] бәәнә!

39Дәкәд Йосипт тер иигҗ келнә:

– Кемр энүг чамд Бурхн медүлсн болхла, чамас цецн, хурц ухата күн уга болҗана. 40Эндрәс авн чи мини нутгиг залхич, мини улс чамаг соңсдг болх. Зуг би хан болҗах ямарн чамас ахлхув. 41Ода би чамар Египетин һардач кеҗәнәв!

42Хан тамһта билцгән тәәләд, терүгән Йосипин хурһнд зүүнә. Дәкәд нимгн эдәр кесн хувц өмскәд, Йосипин күзүнд алтн цев тер зүүнә. 43Йосипт хан орн-нутгиннь хойрдгч күүнә мөр татдг гиигн терг өгнә. Терүг йовхла, өмннь «Сөгдтн!» гиҗ хәәкрдмн.

Тиигҗ хан Йосипиг цуг Египетин һардач кенә.

44– Би хан, – гиҗ тер Йосипт келнә, – эндрәс авн Египетин цуг һазрар нег чигн күн чини зөв угаһар нег чигн ишкдл кешго, хурһарн көндәшго юмн.

45Хан Йосипт Цафнат-Панеах гидг шин нер өгнә. Терүнд Он[*] гидг балһснд бәәсн гелң[†] күүнә Аснат күүкинь авч өгнә. Гелңгин нернь Поти-Пера. Тиигҗ Йосип цуг Египетин һазрин һардач болв[+]. 46Египетин хаанад экләд көдлхдән Йосип һучта бәәҗ. Хаанаһас һарад, Йосип Египетин һазр хәләхәр эргәд йовна.

47Долан җилдән тер һазрас элвг урһц әмтн авчав. 48Тер җилмүдт тенд цуглулҗ авчасн буудяг Йосип балһсдар түгәнә. Балһсн болһнд эргндк тәрәнәснь хураҗ авсн буудя цуглулгдв. 49Йосип теңгсин элсн мет олар буудя хураҗ авв. Терүгән тоола бәәҗ, тооһан геев: тедү дүңгә тоолҗ болшго ик болв.

50Эн цагт, харһнлһн ирхәс урд, Поти-Пера гидг гелңгин күүкн Аснат Йосипт хойр көвү һарһҗ өгв. 51Түрүңк көвүндән тер Манаше[*] гидг нер өгәд келнә: «Яһад гихлә Бурхн нанд зовлңгим, төрскн герим мартулв». 52Хойрдгч көвүндән Эприм[*] гидг нер өгәд келнә: «Бурхн зовлң үзсн һазртм намаг үртә-садта кев».

53Египетин элвг бәәдлтә 7 җил давна. 54Йосипин келсәр, харһнлһна 7 җил экләд ирнә. Эн харһнлһн цуг делкәг бүсләд бәрнә, зуг Египетд хурасн буудян көрң бәәлә[+]. 55Харһнлһн эклхлә, әмтн хаанас өдмг сурцхана. Хан келнә:

– Йосип тал одтн, терүнә келсәр кетн.

56Харһнлһн икдәд, цуг орн-нутгт ирхлә, Йосип буудя хадһлдг амбармудан секәд, Египетин улст буудя хулдна. 57Цуг орн-нутгудас Египет тал, Йосипур буудя авхар әмтн ирцхәнә. Яһад гихлә цуг һазрар әмтн икәр харһнцхав.

#### 42


Йосипин ахнр Египет тал йовна

1Египетд буудя бәәхиг медәд, Яков көвүдтән келнә:

– Тадн яһад юм келго бәәнәт? 2Египетд буудя бәәнә гиҗ келцхәнә. Тиигәрән йовтн, харһнад үкшгон төлә буудя хулдҗ автн.

3Йосипин 10 ах буудя авхар Египет орцхана. 4Зуг Йосипин һарлцсн дү көвүн Бенямин зеткрлә харһҗ одх гиһәд, Яков терүг бийәсн салһҗ йовулсн уга.

5Израилин көвүд буудя сурхар Египетд ирсн улс дунд йовна. Яһад гихлә, тер цагт Канана[†] цуг улс харһнҗала. 6Теднә ирсн нутгин һардачнь Йосип бәәҗ. Тер буудя хулддг бәәҗ. Яковин көвүд терүн тал өөрдәд, өмнәснь һазрт күрч гекцхәнә[+]. 7Йосип тедниг үзн таньна, болв талын күн болсн болад, шүрүтәһәр теднәс сурна:

– Альдас ирвт?

– Кананас, буудя авхар, – гиҗ тедн хәрү өгнә.

8Йосип эврәннь ахнран таньна, болв тедн терүг таньсн уга.

9Теднә тускар үзсн зүүдән тодлҗ, Йосип иигҗ келнә:

– Тадн туршулчнр болвзат. Мана һазрин мууһар батлгдсн орминь медхәр ирсн кевтәт[+].

10– Уга, нойн! Бидн, тана мухлас, буудя авхар ирвидн. 11Бидн нег эцкин үрдвидн, цугтан үннч улсвидн! Бидн тана мухласвидн, төрүц туршулчнр бишвидн, – гиҗ тедн хәрү өгнә.

12– Уга, тадн мана һазрин мууһар батлгдсн орм[†] медхәр ирвт, – гиҗ Йосип келнә.

13– Бидн, тана мухлас, ах-дүүһәрн 12 күнвидн. Бидн цугтан нег эцкин үрдвидн, Кананас. Хамгин бичкнь ода эцктәһән бәәнә. Негмдн дәкҗ уга, – гиҗ тедн хәрү өгнә.

14– Нә, энлм. Тадниг туршулчнр гиҗ би келлүсүв. 15Бидн тадниг шинҗләд хәләнәвидн. Хаана әмәр андһар өгчәнәв: тана бичкн дү нааран эс иртл, тадниг эндәс һарһшго. 16Негән илгәһәд, терүг авхултн, наадкснь ода деерән бәрәнд бәәх. Тегәд тадна келсн үнн худлынь медхвидн. Кемр худл болхла, тадн туршулчнр болҗанат. Хаана әмәр андһар өгчәнәв! – гиҗ Йосип келнә.

17Йосип тедниг һурвн хонгар бәрәнд суулһна. 18Һурвдгч өдртнь теднд тер иигҗ келнә:

– Мини келсәр кетн, тегәд әмд үлдхит, юңгад гихлә би Бурхиг икәр күндлдв. 19Кемр тадн үнндән чик седклтә улс болхла, негнтн бәрәнд үлдтхә. Наадкснь харһнҗах өрк-бүлдән буудя авч одад, 20бичкн дүүтәһән нан тал хәрү иртхә. Кемр тадна келсәр һархла, тадн үкшгот.

Тедн Йосипин келснлә зөвшәрнә.

21– Мана дүүһәс көлтә засглҗана гисн эн! Бидн терүг зовҗасинь үзүвидн. Тер мадниг яһҗ сурад бәәсн бийнь терүнд бидн сана зовсн угалм. Ода зовлң маднд ирв! – гиҗ тедн хоорндан күүндцхәнә.

22– Көвүнд бичә хар сана үзүлтн гиҗ би таднд эс келлү? Тадн намаг соңссн угат. Ода бидн терүнә цуснас көлтә ялан өгчәнәвидн, – гиҗ Рубен келв[+].

23Теднә күүндвриг Йосип медҗәнә гиҗ ахнрнь санҗасмн уга, яһад гихлә Йосип теднлә орчулачар дамҗад күүнддг бәәҗ. 24Йосип хооран һарад уульна. Дәкәд бийән тогтнулад, хәрү ирәд, Шимониг йилһҗ авад, күлтхә гисн заквр ахнриннь нүүрт өгнә.


Йосипин ахнр Кананур хәрү ирнә

25Дарунь Йосип теднә ацанд буудя ачад, күн болһна савд өгсн мөңгинь хәрү тәвәд, хаалһднь эдлх хот өгтхә гиҗ даалһвр өгнә. Келсинь күцәнә. 26Йосипин өгсн буудяг ахнрнь элҗгнстән ачҗ авад йовцхана.

27Сөөднь, амрсн цагтан, теднә негнь элҗгндән хот өгхәр саван секхләрн, эврәннь мөңгән үзнә.

28– Мини мөңгн хәрү нанд ирв! Минь эн, деер бәәнә! – гиҗ тер ахнр-дүүнртән келнә.

Теднә зүркнь менрҗ одв, чичрлдәд, нег-негнәсн сурцхана:

– Ода маднла Бурхн ю кеҗәхмб?

29Кананд эцк талан ирчкәд, тедн бийләһән болсн йовдлыг цугинь терүнд келҗ өгнә:

30– Тер нутг һардҗах күн маднла шүрүтәһәр күүндв, мадниг туршулчнр гиҗ санв. 31Бидн терүнд үнн седклтә улсвидн, туршулчнр бишвидн гиҗ келцхәввидн. 32Ах-дүүһәрн 12 күнвидн, цугтан нег эцкин үрд. Негмдн уга, хамгин бичкн дү көвүн ода эцктәһән Кананд үлдв гиләвидн. 33Болв тер маднд иигҗ келв: «Тадниг үнәр келсн угаһитн би шинҗләд хәләнәв: таднас негитн үлдәнәв, наадкснь харһнҗах өрк-бүлмүдтән буудя күргәд, 34тендәс бичкн дүүһән дахулад, нан тал хәрү ирцхәтхә. Тиигәд тадниг туршулчнр биш, үнн седклтә улс болҗахитн иткхүв. Суулһсн күүһитн сулдхнав. Тегәд тадн мана цуг һазрар эргәд сулдан йовҗ чадҗанат».

35Гертән ирәд савасн юман һарһхларн, тедн күн болһна савд мөңгтә харлдш үзнә. Терүг үзн, көвүд болн теднә эцк йир әәцхәнә.

36– Тадн мини көвүдиг неҗәдәр булаҗ авчанат. Йосип уга. Шимон уга. Беняминиг ода авхар бәнт. Нан деер зовлң ирҗ бууҗана! – гиҗ теднд Яков келнә.

37– Беняминиг дахулҗ хәрү эс авч ирхлә, мини хойр көвүг алҗ чадҗанач. Чи нанд итк. Би терүг хәрү авч ирхүв, – гиҗ Рубен эцкдән келнә.

38– Уга. Мини көвүн таднла йовшго. Бенямин экәсн һанцарн үлдлә, ахнь үкҗ одла. Кемр хаалһднь терүнлә шалтан харһхла яахмб? Би, көгшн өвгн, таднас көлтә зовад бәәҗ үклин һазрт[†] орх болҗанав, – гиҗ Яков келнә.

#### 43


Йосипин ахнр Беняминиг Египет тал авч ирнә

1Тер һазрар харһнлһн улм икдәд бәәв. 2Египетәс авч ирсн буудя чилхлә, эцкнь көвүдтән иигҗ келнә:

– Бас невчкн буудя авч иртн!

3– Бичкн дүүһән дахулҗ эс ирхлә, нүдндм бичә үзгдтн гиҗ тер күн шүрүтәһәр келлә. 4Кемр чи терүг маднла йовулхла, бидн чини төлә буудя авч ирнәвидн. 5Кемр терүг эс йовулхла, маднд тиигәрән одад чигн керг уга. Тер күн мана бичкн дү угаһар нүдндм бичә үзгдтн гиҗ келлә, – гиҗ Йуда келв.

6– Тадн намаг иим зовлңла яһад харһулвт, – гиҗ Израиль[†] келв. – Бас нег дү бәәнә гиҗ яһад теднд келвт?

7– Тер күн цугтаһиннь тускар сурла: мана тускар, мана төрл-садна тускар, мана эцк әмд бәәхин, маднд бас ахнр-дүүнр бәәхин тускар. Тер күн тиигҗ сурад бәәв, бидн хәрү өгвидн. Мана бичкн дүүг авч иртхә гиҗ тер закхиг бидн альдас медх бәәсмб? – гиҗ тедн хәрү өгнә.

8– Отхн көвүһән маднла йовулчк. Тегәд бидн, чи эврән, мана үрд харһншго, әмд үлдцхәхвидн. 9Отхн көвүнчнь хәрү ирх, толһаһарн андһар өгчәнәв. Терүг чам тал хәрү эс авч ирхлә, насан бартлан чини өмн би бурута болхв, нанас ялынь ав. 10Кемр цаган эс үрәсн болхла, бидн тиигән хойр дәкҗ одад ирх биләвидн! – гиһәд Йуда эцкдән келнә.

11– Нә, тиигхлә? Тиигхлә иигтн: мана һазрин элвг зөөрәс – бальзам, бал, ладан, каңкнсн үнртә модна салм, сән яңһг – саван дүүргәд, тер күүнд белг авч одтн. 12Тадна савд тәвснә үнинь хәрүлхин төлә хойр дам үлүһәр мөңг автн. Тедн эндүрсн бәәдлтә. 13Беняминиг дахулад, цаган үрәлго, дәкн тер күн тал минь ода йовтн. 14Күчтә Бурхн нойиг цаһан саната кетхә, терүнә хәәрлт таднд күрттхә: Шимониг, Беняминиг бас хәрү йовултха. Кемр мини тускар үрдән геетхә гиҗ заяч заясн болхла – арһ уга, – гиҗ Израиль келнә.


Ахнр-дүүнр Йосипла харһна

15Ахнр-дүүнр белгән белдәд, урдкасн хойр холван икәр мөңг авад, Беняминиг дахулад, Египетд бәәсн Йосип тал ирцхәнә.

16Беняминиг ахнран дахад ирсиг үзчкәд, Йосип гериннь һардачд иигҗ келнә:

– Эн улсиг мини герт орул. Мал алад хот ке. Эдн нанла үдләдән хот эдлцхәх.

17Йосипин келсиг күцәһәд, тер күн гиичнриг терүнә гер тал дахулад йовна. 18Болв ахнр-дүүнр йовҗ йовад әәһәд, иигҗ келцхәнә:

– Тедн мадниг тиигхд савд олдсн мөңгнәс көлтә герүрн авч йовна. Мадниг тедн гемшәһәд дәврхәр бәәнә, мухласан кех, мана элҗгнсиг авцхах!

19Үүднә мөрт күрәд, тедн дахулҗ йовсн герин һардачд келнә:

20– Мана нойн, үг келҗ болхий? Бидн нааран нег дәкҗ буудя авхар ирләвидн. 21-22Хәрҗ йовад, сөөһәр хаалһдан амрхларн, саван секәд хәләхлә, мана өгсн мөңгн тооһарн тер кевтән бәәсиг үзвидн. Тиигхд мана савд кен мөңг тәвсинь бидн медҗәхшвидн. Тер мөңгиг бидн хәрү авч ирвидн. Бидн буудя хулдҗ авхар бас мөңг авч ирвидн.

23– Тогтнтн, – гиҗ герин һардач теднд келнә. – Бичә әәтн. Тертн тана Бурхн, тана эцкин Бурхн тадна савд зөөр тәвсн болх. Тана өгсн мөңгиг би кевтнь авлусув.

Герин һардач тедн тал Шимониг сулдхад авч ирнә. 24Дарунь гиичнриг Йосипин герт орулад, көлинь уһах ус өгәд, элҗгнстнь хот тәвҗ өгнә. 25Ахнр-дүүнр Йосипиг тосхар авч ирсн белгән үдлә һарһцхана. Терүнлә хамдан хот ууцхахт гиһәд гиичнрт келлә. 26Йосипиг герүрн ирхлә, ахнр-дүүнр терүнд эврәннь белгүдән өгәд, һазрт күрч гекҗ сөгднә.

27– Тана көгшн эцк ямаран бәәнә? Терүнә тускар тадн нанд келләт. Әмд бәәнү? – гиҗ Йосип теднә мендинь медәд, эцкиннь тускар сурна.

28– Мана эцк, тана мухла, әмд-менд бәәнә, – гиҗ ахнр-дүүнр хәрү өгәд, терүнә өмн сөгдцхәнә.

29Йосип эврәннь һарлцсн дү Бенямин тал хәләнә.

– Энтн тана келҗәсн бичкн дүүтн эсий? – гиҗ тер сурна.

– Көвүн минь, Бурхн чамаг хәәрлтхә! – гиҗ Йосип Беняминд келнә.

30Йосипин зүркн җөөлдәд, дүүһән үзсндән уульн гиһәд бәәв. Адһмтаһар тер һарад, талдан хорад орад уульна. 31Дәкәд чирәһән уһаһад, хәрү ахнр-дүүнр талан һарч ирәд, бийән бәрәд, хот авч иртхә гиһәд закна. 32Хотыг Йосипт тустнь, гиичнрт тустнь, Египетин улст тустнь өгв. (Египетин улс бузрдшгоһар евреймүдлә хамдан хот эдлдго бәәҗ.)[+] 33Гиичнриг Йосипин заасар ах-дүүһин дараһар суулһснд, тедн нег-негән өврмҗтәһәр хәләһәд бәәцхәв. 34Йосип болхла эврәннь ширә деерк хотасн теднд тәвҗ өгәд бәәв. Беняминд тер наадксаснь тавн холван үлүһәр өгчәв. Тедн Йосипла хамдан идәд-ууһад нәәрлцхәв.

#### 44


Йосип эврәннь ахнр-дүүнрән сөрҗ хәләнә

1– Теднә савиг дүүргәд, багтҗ чадхарнь буудя кеҗ өгтхә. Күн болһна савин амнд авч ирсн мөңгинь хәрү тәвтхә. 2Бичкн дүүһиннь савд мөңгнлә хамднь мини цаһан мөңгн ааһ тәвтхә, – гиҗ Йосип герин һардачд келнә.

Һардач Йосипин заксар кенә.

3Өр цәәхлә, ахнр-дүүнриг элҗгнстәһинь герүрнь йовулна. 4Тедн балһснас холд һарад уга бәәтл, Йосип һардачтан иим даалһвр өгнә:

– Шулуһар тедниг көөлд! Күцхләрн теднд кел: «Тадн яһад цаһан санана хәрүд, му юм һарһвт?! 5Яһад эзнәнм цаһан мөңгн ааһ хулхалҗ аввт?! Тер ааһас мини нойн хот ууна, терүгәр белг бәрнә. Му йовдл тадн һарһвт!»

6Йосипин һардач йовсн көвүдиг күцәд, эзнәннь келсиг теднд күргнә.

7– Та, мана нойн, ю хәәҗ тиим юм келҗәхмт? Бидн, тана мухлас, тиим юм һарһшго биләвидн. 8Мана савд тәвсн мөңгиг бидн Кананас[†] танд хәрү авч ирсиг та эврән меднәлмт! Тиигхлә тана эзнә герәс цаһан мөңг, эс гихлә алт бидн хулхалхий? 9Кемр мадна кен-негнәннь савд хулхалсн ааһ олдхла, терүг цааҗлтха. Наадкснь болхла тана мухлас болад үлдхвидн, – гиҗ ахнр-дүүнр келцхәнә.

10– Сән, тадна келсәр болтха. Болв ааһ хулхалҗ авсн күн мухла болх, наадкснь эврә герүрн йовх, – гиҗ һардач хәрү өгнә.

11Тедн саван шулун болдгар һазр деер буулһад, аминь секнә. 12Һардач ахаснь экләд бичкн дү күртлнь даралад негҗнә, Беняминә савд ааһиг олҗ авна. 13Беняминә ахнр һашудҗ эврәннь хувцсан шуулна. Тедн шинәс элҗгнс деер ацаһан ачад, балһсн тал хәрү ирцхәнә. 14Йудаг ах-дүүнртәһән ирхлә, Йосип гертән бәәҗ. Тедн Йосипин өмн һазр элкдәд кииснә.

15– Тиим юм яһҗ һарһвт? Нанла әдл күн белг бәрҗ чаддгиг тадн меддговт? – гиҗ Йосип теднд келнә.

16– Эврәннь нойнд бидн ю келхмб? Буру бишән яһҗ иткүлхмб? Бурхн мана буруг бәрүлв. Ода бидн мана нойна мухлас болҗанавидн: ааһ хулхалҗ авснь чигн, наадкснь чигн, – гиҗ Йуда келнә.

17– Уга. Би тиим юм һарһхий?! Ааһ хулхалсн күн мини мухла болх. Наадкснь эцк талан әмд-менд хәртхә, – гиҗ Йосип келнә.

18Тиигхләнь Йуда Йосип тал өөрдәд иигҗ келнә:

– Мини нойн! Тана мухлад үг келх зөв өгит. Эврәннь мухладан бичә уурлыт. Та хаанла әдл күнт! 19Та, мини нойн, маднас – эврәннь мухласас – эцк бәәх угаһинь, маднд бас ах-дүүнр бәәх угаһинь сурлат. 20Бидн танд, мана нойн, эцкмдн әмд, көгшн гиҗ келләвидн. Терүнд бас нег бичкн көвүн бәәнә. Тернь көгшрх наснднь һарла. Ахнь өңгрҗ одла, эврәннь экәсн тер һанцарн әмд үлдв. Эцкнь терүнд йир дурта[+]. 21Та маднд, эврәннь зарцнртан, мана бичкн дүүг авч иртхә гиҗ заквр өгләт. 22Бидн танд, мана нойн, эцкән тер үлдәҗ чадшго гиҗ келләвидн. Яһад гихлә, эцкнь тиим юм даашго, терүнәс салшго. 23Бичкн дү угаһар нүдндм бичә үзгдтн гиҗ маднд, эврәннь мухластан, та келләт. 24Мана эцк, тана мухла тал хәрҗ ирхләрн, бидн келситн цугинь күргҗ келләвидн. 25Мана эцк дәкн невчкн буудя авч иртн гиҗ келхлә, 26бидн бичкн дүүһән дахуллго тана нүднд үзгдшго болҗ һарлавидн, терүнд тиим хәрү өгләвидн. 27Мана эцк – тана мухла – маднд иигҗ келлә: «Тадн эврән меднәт: Мини гергн Рахел нанд хойр көвү һарһҗ өглә. 28Негнь геедрв. Терүг зерлг аңгуд шуучад алсиг би медүв. Дәкҗ би терүг үзсн угав. 29Ода тадн хойрдгч көвүһим авчанат. Кемр тер зеткрлә харһхла яахмби? Би, буурл өвгн, таднас көлтә зовад үклин һазрт[†] орхув!» 30Тегәд би эцк талан, тана мухла тал, дурта көвүнь угаһар хәрү йовҗ чадхий? Эцкнь Бенямин угаһар бәәҗ чадшго. Теднә әмнь холвата. 31Терүг маднла эс ирхлә, эцкмдн үкҗ одх. Мана эцк – тана мухла – буурл өвгн, маднас көлтә зовад үклин һазрт орх! 32Би, тана мухла, дүм хәрҗ ирх гиһәд, толһаһарн андһар өгләв. Кемр терүг герүрнь эс авч ирхлә, эцкиннь өмн насан чилтл би бурута болхув. 33Тегәд би, тана мухла, бичкн дүүһиннь ормд энд үлдсүв. Дүм ахнртаһан герүрн хәртхә. 34Терүг угаһар гертән одҗ эцкиннь зовлң үзҗ чадшгов.

#### 45


Йосип ахнр-дүүнртән бийиннь тускар илднь келнә

1Йосип бийән әмтнә хаҗуд бәрҗ чадад бәәв.

– Цугтан һартн! – гиҗ Йосип закна.

Йосипиг эврәннь ахнр-дүүнртән кен болҗ бәәсән келҗ өгхд, хаҗуднь нег чигн талын күн уга бәәҗ. 2Болв терүг дегд чаңһар уульсиг Египетин улс соңсҗ, тегәд хаана бәәшңд чигн тер зәңг күрч.

3– Би Йосипв, – гиҗ тер ахнр-дүүнртән келнә. – Мини эцк әмдий?

Теднь сүрдәд, нег чигн үг келҗ чадсн уга.

4– Эрҗәнәв тадниг, нааран өөрдтн, – гиҗ Йосип келнә.

Ах-дүүнрнь өөрднә.

– Энтн бив, Йосипв. Египетд хулдсн тана дүв. 5Бичә зовтн, терүнәс көлтә бийән бичә гемшәтн. Олна әм авртха гиһәд, намаг иигән Бурхн илгәвш. 6Хойрхн җилдән әмтн харһнҗана, бас 5 җилдән һазр хаһлҗ, тәрә хадҗ күн авшго. 7Тана тохма улс һазр деер әмд үлдтхә гиһәд, тана әмиг сүртәһәр сулдхҗ авртха гиһәд, таднас түрүлҗ намаг иигәрән Бурхн илгәв. 8Тадн биш, Бурхн намаг нааран илгәһәд, хаана хамгин ах селвгч кев. Терүнә орн-нутгин нойньв би, цуг Египетин һазрин һардач болув. 9Тадн эцк талан адһтн, терүнд иигәд келтн: «Чини көвүн Йосип иигҗ келүлв: Бурхн нанар цуг Египетин һардач кев. Бичә удадад бә, нан тал ир. 10Гошен һазрт көвүдтәһән, ачнр-зеенртәһән, цуг малтаһан, цуг эврәннь зөөртәһән нанас хол биш чи бүүрләд бәәхич. 11Тенд би чамд, чини өрк-бүлд, чини малд тетквртә бәәдл тогтанав. Өмнтн 5 җилдән харһнлһн болв чигн, тадн юуһарн чигн дутшгот», – гиҗ тер теднд келнә.

12– Хәләтн! – гиҗ Йосип хәәкрнә. – Хәлә, Бенямин, мини дү. Үнндән энтн би, би таднла күүндҗәнәв! 13Египетд би ямаран күчтә, туурмҗта болсиг эцкдм келҗ өгтн. Энд үзсән цугинь келҗ өгтн, шулуһар нааран эцким авч иртн.

14Эврәннь дү Беняминиг теврәд, Йосип уульна, тернь ахан теврәд бас уульна. 15Дәкәд уульн йовҗ Йосип наадк ахнран үмснә. Терүнә хөөн ахнр-дүүнрнь Йосипла күүндҗ чадцхав.

16Йосип тал ах-дүүнрнь ирҗ гисн зәңг хаана бәәшңд күрхлә, хан болн терүнә өөрхн улснь байрлна.

17– Элҗгнс деер буудяһан ачад, Канан[†] тал йовтн, 18эцкән, эврәннь өрк-бүлән авч иртхә гиҗ ахнртан кел. Би теднд Египетд бәәсн хамгин сән һазр өгнәв. Мана нутгин элвг-делвг зөөрәс тедн эдлтхә, – гиҗ хан Йосипт келнә. – 19Бичкдүд, күүкд улс авч ирхин төлә, тедн Египетәс аца зөөх тергд автха. Бийләһән тедн эцкән авч иртхә. 20Үлдх эдл-ахуһин тускар зовад керг уга, яһад гихлә Египетд бәәсн юмна хамгин сәнь теднә болх.

21Израилин көвүд хаана келсәр кенә. Йосип теднд аца зөөх тергд өгнә, бас хаалһин хот, 22күн болһнд шин хувц өгнә. Зуг Беняминд тер 5 зах шин хувц, 300 төөнг цаһан мөңг[*] өгнә. 23Египетин һазрт бәәх зөөрәс 10 элҗгнд ачад, эцкдән белг тер илгәнә. Дәкәд 10 эм элҗгн деер буудя, өдмг болн нань чигн эдл-ууш ачад, бас хаалһин эдлвр гиҗ терүнд илгәв.

24– Йовтн, бичә әәтн, – гиҗ ахнр-дүүнрән үдшәһәд тер келнә.

25Египетәс һарад тедн Кананд бәәсн эцк талан хәрү ирцхәнә.

26– Йосип әмд йовна. Цуг Египетиг тер ода залҗана, – гиҗ тедн Яковд келнә.

Яковин зүркн менрҗ одна: соңссан иткҗәхш. 27Көвүднь Йосипин келсиг терүнд келҗ өгнә. Бийинь авхар Йосипин илгәсн аца зөөх тергд эврәннь нүдәрн үзхләрн, Яков ухан-седкләрн сергәд одна.

28– Болҗана! Мини көвүн Йосип әмд бәәдг чигн! Үкхиннь өмн ода би терүнлә одад харһнав! – гиҗ Израиль[†] келнә.

#### 46


Яков өрк-бүләрн Египет орна

1Израиль[†] эврәннь цуг зөөрән цуглулҗ авад, һарад йовна. Беэр-Шева гидг балһснд ирн, тер эцк Ицхакин мөргдг Бурхнд тәкл тәкнә[+]. 2Сөөһәр терүнд Бурхн үзгдәд, иигҗ дуудна:

– Яков, Яков!

– А, а, – гиһәд Израиль хәрү өгнә.

3– Би Бурхмб, чини эцкин Бурхмб. Египет орхасн бичә ә. Тенд чини хөөт үйнрәс Би алдр улс үүдәнәв. 4Би Эврән таднла Египет орнав. Би Эврән чини хөөт үйнриг тендәс дахулҗ хәрү һарһнав. Йосип эврәннь һарарн чини яс бәрх, – гиҗ Бурхн келнә[+].

5Яков Беэр-Шеваһас һарад йовна. Хаана илгәсн аца зөөх тергд деер көвүднь Яковиг, бичкдүдиг, күүкд улсиг суулһна. 6Тедн малан тууһад, Кананд[†] хоршасн зөөрән ачҗ йовв. Тиигҗ Яков цуг эврәннь хөөт үйнртәһән Египет тал нүүҗ одв: 7көвүдән, ачнран, күүкдән, зеенрән – цуг уңг-тохма улсан Египетд авч ирв.

8Египетд нүүҗ ирсн Израилин өрк-бүлин нерд эн:

Яков болн терүнә хөөт үйнр.

Яковин түрүңк көвүн – Рубен[+]. 9Рубена көвүд: Ханок, Паллу, Хецрон, Карми[+].

10Шимона көвүд: Емуэл, Ямин, Охад, Якин, Цохар, Канана күүкд күүнә көвүн Шаул[+].

11Левин көвүд: Гершон, Кахат, Мерари[+].

12Йудан көвүд: Ээр, Онан, Шелә, Пәрец, Зерах. Ээр Онан хойр Кананд өңгрҗ одла, Пәрецәс Хецрон болн Хамул төрв[+].

13Исахарин көвүд: Тола, Пуа, Яшув, Шимрон[+].

14Завулуна көвүд: Серед, Элон, Яхлэл[+].

15Паддан-Арамд Лияһас һарсн Яковин көвүд эннь. Терүнәс Дина күүкн бас һарла. Яков Лия хойрин көвүд, күүкднь ут турштан 33 күн.

16Гәдин көвүд: Цифион, Хагги, Шуни, Эцбон, Эри, Ароди, Арели[+].

17Ашерин көвүд: Имна, Ишва, Ишви, Бэриа. Теднә дү күүкн Серах. Бэриан көвүд: Хевер болн Малкиэл[+].

18Эннь эврәннь күүкн Лияд зарц кехәр Лавана өгсн Зилпаһас һарсн Яковин хөөт үрд. Ут турштан эдн 16 күн.

19Рахеләс һарсн Яковин көвүд: Йосип болн Бенямин.

20Он гидг балһсна гелң[†] Поти-Перан күүкн Аснат Египетд Манаше болн Эприм гидг көвүд Йосипт һарһҗ өгнә[+].

21Беняминә көвүд: Бела, Бехер, Ашбел, Гера,[†] Нааман, Эхи, Рош, Муппим, Хуппим, Ард[+].

22Эдн Рахеләс һарсн хөөт үрд. Ут турштан 14 күн.

23Данан көвүн: Хушим[+].

24Напталин көвүд: Яхцел, Гуни, Ецер, Шиллем[+].

25Эннь эврәннь күүкн Рахелд зарц кехәр Лавана өгсн Билхаһас һарсн Яковин хөөт үрд. Ут турштан 7 күн.

26Яковла Египетд ирсн һал хөөт үйнр – берәчүдинь тоод эс авхла – 66 күн болҗ һарна. 27Египетд энүнә өмн Йосипас бас хойр үрн төрлә. Яковин уңг-тохма улс Египетд нүүҗ ирәд бүүрлхләрн 70 күн болв[+].

28Яков Йудаг Йосип тал түрүләд йовулна. Тиигхләрн Йосип тедниг Гошенд тостха гиҗ келүлнә.

Тедн тиигәрән ирнә. 29Йосип мөр татдг гиигн тергән зүүлһәд, Гошенд одад, Израилиг тосхар йовна. Эцкән теврәд, тер удан уульна. 30Израиль иигҗ келнә:

– Ода чамаг әмд-менд йовхичнь үзсн би үкҗ чигн чадхв.

31– Кананас нан тал мини ахнр-дүүнр, цуг мини тохма улс ирв гиҗ хаанд би одҗ келхүв. 32Эдн малчнр, хөд хәрүлнә, бийләһән бог болн бод малан авч ирцхәв, эврәннь зөөрән авч ирцхәв гиҗ терүнд келнәв, – гиһәд Йосип ахнр-дүүнртән болн цуг тохма улстан зәңглнә. – 33Хан таднас ю кедвт гиҗ сурхла, 34иим хәрү өгтн: «Бидн, тана мухлас, бичкн наснасн, мана эцкнрлә әдл, мал хәрүлдг улсвидн». Тиигхлә тер тадниг Гошен һазрт үлдәх. Яһад гихлә мал хәрүлдг улсиг египетихн бузрдҗ одсн улс гиҗ тоолцхана[+].

#### 47


Яков хаанд әдс өгнә

1-2Ах-дүүнр дундас 5 кү шүүҗ авад, хан тал дахулҗ одад, Йосип иигҗ келнә:

– Мини эцк, ахнр-дүүнрм мал-гертәһән, цуг эдл-ахутаһан Кананас[†] ирәд, ода Гошенд бәәцхәнә.

3– Тадн ю кедвт? – гиҗ хан теднәс сурна.

– Тана зарцнр, мана эцкнрлә әдл, мал хәләдг улсвидн, – гиҗ тедн хаанд келцхәнә. – 4Бидн иигәрән бәәхәр ирвидн, яһад гихлә Канан һазрт әмтн икәр харһнҗана. Тенд тана зарцнрт малан хәрүлх арһ уга. Тегәд маднд, эврәннь зарцнртан, Гошенд бәәх зөв өгтн.

5– Чини эцк болн ах-дүүнрчнь чам тал ирцхәв. 6Египетин цуг һазр өмнчнь бәәнә. Теднән эн һазрин хамгин сән ормд бәәлһ. Гошенд бүүрләд бәәтхә. Кемр тедн дунд чадврта әмтн бәәхлә, теднәр мини шишлң мал хәләлһ, – гиҗ хан Йосипт келнә.

7Йосип эврәннь эцкән дахулҗ ирәд, хаанла таньлдулна. Яков хаанд әдс өгнә.

8– Чи кедүтәвч? – гиҗ хан терүнәс сурна.

9– Би 130 җилдән әмд йовнав. Мини җирһл һашута. Насм ик биш, тооһарн эцкнринм наснд күрәд уга, – гиҗ Яков хаанд хәрү өгнә[+].

10Яков хааг йовх деерән дәкн әдсләд, терүнә бәәшңгәс һарад йовна.

11Йосип эцкән, ахнр-дүүнрән Египетд, Раамсес балһсна эргнд, хамгин сән һазрт бәәлһәд, хаана келсәр терүг теднд өгнә[+]. 12Эцкән, ах-дүүнрән, теднә герт бәәх улсиг, күүкд улсиг, бичкдүдиг Йосип тооһарнь күцц хотар теткнә.


Харһнлһна цагт Йосипин һардлһн

13Дәкәд альд чигн хот уга болв, яһад гихлә харһнлһна догшн цаг ирв. Египетд чигн, Кананд чигн харһнсндан әмтн муурцхав. 14Буудя хулдад хоршасн цуг мөңгиг Йосип Египетәс болн Кананас цуглулҗ авна. Тер мөңгән Йосип хаана хазнд бәрҗәв. 15Египетд, Кананд әмтнә мөңгн чилхлә, Египетин улс Йосип тал ирәд иигҗ келцхәнә:

– Маднд өдмг өгтн. Бидн тана хаҗуд ю хәәҗ үкхмби? Мана мөңгн чилв.

16– Тана мөңгн чилсн болхла, малан тууҗ авч иртн. Би ормднь өдмг өгнәв, – гиҗ Йосип келнә.

17Тедн Йосип тал малан авч ирнә. Мөрдиг, хөөдиг, ямадиг, үкрмүдиг, элҗгнсиг тедн буудяһас сольна.[†] Тер җил әмтн цуг малан өдмгәс сольв.

18Җил давхла, Египетин улс Йосип тал ирәд иигҗ келцхәнә:

– Мана нойнас мөңгн чилв гиҗ бидн нуухар бәәхшвидн. Мана мал тана болв. Мана цогц-махмудас болн мана һазрас талдан нойнд өгх дүңгә юмн маднд үлдсн уга. 19Бидн эврән, мана һазр кевтән ю хәәҗ тана хаҗуд үкхмби? Мадниг, мана һазриг өдмгәс соляд, та хулдҗ автн. Бидн хаанд мухла болнавидн, мана һазр терүнә болх. Маднд әмд үлдхин төлә, дәкәд һазр хоосрашгон төлә тәрәнә эк өгтн.

20Тиим кевәр Йосип Египетд бәәсн цуг һазриг хаана төлә хулдҗ авв. Египетин күн болһн харһнлһнд даргдад, эврәннь һазран терүнд хулдв. Тиигәд тер һазр хаана зөөр болв. 21Египетин нег захас оңдан зах күртлнь цуг әмтиг Йосип мухла кев. 22Һанцхн гелңгүдин[†] һазр тер хулдҗ авсн уга, яһад гихлә тедн даңгин эврәннь хүвән хаанас авдг билә. Хаанас авсн тер хүвнь эдлвр кехд күртәд бәәдмн. Тер учрар тедн эврәннь һазран хулдсн уга.

23– Соңстн, тадниг, тана һазриг би хаана төлә хулдҗ авув. Ода тадн эн тәрәнә эк авад, һазртан тәртн. 24Тәрәһән хадхларн, эн өдрәс авн тавн әңгин нег хүвинь хаанд тадн өгтн. Наадк дөрвн хүвинь тәрә тәрх экнд үлдәхит, эврән идхит, гертән бәәх улсан, үрдән асрхит, – гиҗ Йосип әмтнд келнә.

25– Та мадниг әмд үлдәввт. Маднд цаһан санаһан күртәввт. Бидн хаана мухлас болнавидн, – гиҗ тедн келнә.

26Тиигҗ Египетд Йосип һазрин туск зака тогтана. Тернь эндр күртл күцәгдҗәнә. Тавн әңгин нег хүвнь хаана болҗана. Болв эннь гелң улсин һазрас цуглулгдхш, яһад гихлә теднә һазр хаана зөөр биш билә.


Яковин сүүлин сурвр

27Израилин улс Египетд Гошен һазр авад, зөөрән хоршаһад, тооһарн өсчәв.

28Яков Египетд 17 җилдән бәәв. Тер 147 билә. 29Өңгрх цагнь ирхлә, Израиль[†] Йосип көвүһән дуудад, терүнд иигҗ келнә:

– Буйн болтха, һаран мини ташад күрг, андһар өг. Мини сурвр күцә. Намаг Египетд бичә орша. 30Болв намаг өвкнр талан салад давхла, Египетәс һарһад, тедниг оршасн һазрт орша.

– Би чини келсәр кенәв, – гиҗ Йосип хәрү өгнә[+].

31– Андһаран өг, – гиҗ эцкнь келнә.

Йосип андһаран өгнә. Орн деерән кевтсн Израиль ханлтан өргҗ гекнә.

#### 48


Йосипин көвүдиг Яков әдслнә

1Невчкн цаг давхла, Йосипт әмтн иигҗ келнә:

– Чини эцк гемтә чигн.

Йосип бийләһән Манаше Эприм хойр көвүһән дахулад, эцк талан одна.

2– Тан тал тана Йосип көвүн ирв, – гиҗ Яковд келнә.

Эцкнь бәәсн чидләрн өндәһәд, орн деерән суув.

– 3Канана[†] һазрин Луз балһсна хаҗуд Хамгин Күчтә Бурхн үзгдәд, нанд әдс өгәд 4иигҗ келлә: «Би чини хөөт үйнриг өслттә кенәв, тооһарн олн болхит, чамас олн келн-улс үүдәнәв. Эн һазриг чини хөөт үйнрт мөңкинд өгчәнәв», – гиҗ Яков Йосипт келнә. –[+] 5Намаг Египет тал чамур ирхәс өмн төрсн чини хойр көвүн ода мини болцхах. Рубен Шимон хойрла әдл Эприм болн Манаше мини болцхах. 6Теднә хөөн төрсн бичкдүд чини болцхах. Өнч авхларн, тедн ахнриннь хүвәс өнчән авцхах. 7Намаг Падданас хәрҗ йовад, Эпратас хол биш хаалһдан йовхла, һундл төрхд, Рахелм Канана һазрт өңгрв. Тенд би терүг Эпрат тал һардг хаалһин хаҗуд оршавув. (Эпрат ода Бетлехем гидг нертә.)[+]

8– Эдн кемб? – гиҗ Йосипин көвүдиг үзн, Израиль[†] сурна.

9– Энд нанд Бурхна өгсн көвүд энтн, – гиҗ Йосип эцкдән хәрү өгнә.

– Нааран өөрдүл эднән, би әдс өгнәв, – гиҗ тер келнә.

10Израиль көгшрхлә, нүднә харань сулдад, сохрхдан шаху тер болв. Йосип көвүдән терүн тал өөрдүләд зогсана. Йосипин эцк тедниг үмсәд теврнә.

11– Чини чирә шинәс үзхүв гиҗ санҗасн уга биләв. Бурхн нанд чини көвүд үзх арһ өгв, – гиҗ Израиль Йосипт келнә.

12Йосип көвүдән Израилин өвдг деерәс буулһад, терүнә өмннь сөгдәд мөргнә. 13Дәкәд Йосип Эпримиг барун бий талан, Израилин зүн һар тал зогсана. Манашег зүн бий талан, Израилин барун һар тал зогсана. Йосип тедниг эцк талан өөрдүлнә. 14Болв Израиль хойр һаран кирсләд, барун һаран суңһад, хамгин бичкн дү Эпримин толһа деер тәвнә. Манаше терүнәс ах болсн бийнь, Израиль зүн һаран энүнә толһа деер тәвнә. 15Дәкәд тер Йосипиг әдсләд иигҗ келнә:

– Мини эцкнрин – Абрахам Ицхак хойрин Бурхн, эндр күртл наснам туршартм намаг хәләҗ йовсн Бурхн, 16зүсн-зүүл му йовдлас намаг харҗ хадһлсн Бурхна элч,[†] бичкдүдиг әдслтхә. Эднд мини нерн, Абрахам Ицхак хойр мини эцкнрин нерд цаарандан делгртхә. Һазр деер тооһарн хөөт үйнрнь йир олн болтха.

17Эцкән Эпримин толһа деер барун һаран тәвсинь үзсн Йосип һундрхна. Эпримин толһаһас эцкиннь һариг авад, Манашен толһа деер тәвхәр тер седнә.

18– Уга, эцкм. Түрүн көвүн эн… Барун һаран энүнә толһа деер тәв, – гиҗ Йосип эцкдән келнә. 19Болв Яков һаран сольшго[†] болад иигҗ келнә:

– Би меднәв, көвүм минь. Би меднәв. Ах Манашеһәс бас олн улс үүдх, тедн бас алдр болх. Болв Манашен дү терүнәс деегшлх, терүнә хөөт үйнр тооһарн олн улс болцхах[+].

20Тер өдр Йосипин көвүдиг әдсләд, Израиль иигҗ келнә:

– Тадна нердиг Израилин улс нег-негән әдслхләрн дуудх: «Бурхн Эприм Манаше хойрт сә кесн әдләр чамд сә кетхә».

Тиигҗ Эпримиг Манашен өмн тер һарһв.

21– Ода удлго би үкхүв. Болв Бурхн тадниг залх, таниг өвкнрин һазрт хәрү күргх. 22Би чамд ахнр-дүүнрәсчн үлүһәр хүвин икнкинь өгчәнәв. Үлд саадг хойрар амореймүдәс булаҗ авсн уулын Шехем гидг ташу бас өгнәв, – гиҗ эцкнь Йосипт келнә.

#### 49


Яков эврәннь 12 көвүһән әдслнә

1[•]Эврәннь көвүдән дуудад, Яков иигҗ келнә:

– Намаг бүсләд зогстн, би таднд иргчдән юн болхиг келҗ өгхәр бәәнәв. 2Яковин көвүд, цуглрад соңстн, эврәннь эцк Израилиг соңстн.

3Рубен, чи мини түрүңк көвүнч, мини күчн,
залу күн болсна мини түрүңк үрн,
цугтаһаснь даву,
чидл-күчәрн түрүңкич.
4Усн мет дольгалҗ йовх чи
түрүңк болҗ чадшгоч.
Чи мини зарц гергнлә орндм кевтәд,
нерим бузрдаввч[+].

5Шимон Леви хойрин ни-негн:
теднә селмс – күч үзүллһнә дәәнә зер-зев болҗана[+].
6О, би теднә нуувч зурад орлцшгов,
теднә хургла негдшгов,
яһад гихлә, уурлхларн, тедн әмт ална,
бүүрһхләрн, бухин тәкмин шүрүс керчнә.
7Теднә цухл харалта,
юңгад гихлә догшн болҗана.
Теднә һалзурлһн харалта,
юңгад гихлә хәәрлт уга болҗана.
Би теднә хөөт үйнриг цуг Израилин һазрар,
теднә улс дунд тараһад хайнав[+].

8Йуда, чини ахнр-дүүнр чамаг магтх!
Чини эцкин көвүд чамаг күндлх.
Яһад гихлә чи эврәннь дәәсдиг дәәнд диилхич.
9Йуда, көвүн минь,
чи олзан идчкәд хәрҗ ирдг баахн арслңгч.
Арслң мет һазрт суняһад кевтнәч,
терүг көндәх зөрг кенд бәәхмби[+]?
10Йудаһас йос күн булашго.
Олн-әмтн алван эс авч иртл,
Йудан өмн эс сөгдтл,
Терүнә хөөт үйнр йос һарддг мотриг[†] оньдин бәрх[+].
11Уста үзмин модна иш чини һазрт йир элвгәр урһх.
Тегәд терүнд өлн элҗгниг боохла, чамд һарута болшго.
Нам хамгин сән темстә моддт терүг боов чигн һару һаршго.
Эврәннь хувцан чаһрт уһах дүңгә ик чаһрта болхич.
12Чини нүдн чаһрас хар,
Шүддчнь үснәс цаһан.

13Завулун теңгсин эргнд бүүрлх,
Тенд кермс зогсдг шуһу һазр болх.
Терүнә меҗә Сидон балһснд күрх.

14Исахар – бий деернь теңнәтә
хойр даальңгин хоорнд
кевтх чидлтә элҗгнлә әдл.
15Эн орм[†] амрхд сәәнинь үзәд,
берк сәәхнинь медәд,
аца үүрхд белн болад,
мухла мет өндәлго тер көдлх.

16Дан Израилин нег отг болад,
Эврәннь улсин зарһ кех[+].
17Дан хаалһ деер бәәдг моһа мет болх,
Җим хаалһин хорта моһа болх.
Мөрнә көләс зуухлань,
мөртә күн гедргән унх.

18Деед Эзн, би Тана сулдхвр күләҗәнәв![+]

19Гәдиг тонулчнр дәврх.
Болв тедниг тер көөһәд, дахад мөрдх.

20Ашер һазрас хот-хол элвгәр авх.
Хаанд таасгдм дүңгә әмтәхн хот
Ашер авч ирәд бәәх.

21Наптали йир сәәхн туһлмуд үүдәдг
сул гүүҗ йовх буһ мет болх.

22Йосип эрс давшч булгин хаҗуд урһдг
уста үзмин ишмүд мет өслттә болх.
23Терүг саадгар хадг әмтн дәврв,
Терүнлә өшәтн болв, терүг хацхав.
24Болв саадган тер батар бәрнә.
Яковин күчтә Бурхна күчәр терүнә һар эвтә болх.
Яковин Бурхн – Хамгин Күчтә Бурхн,
Израилин Һардачнь, Харсачнь болҗана[+].
25Эцкинчнь шүтдг Бурхн чамд дөң болх.
Хамгин күчтә Бурхн деер бәәх теңгрин әдсәр,
Йорал уга һазрин әдсәр чамаг әдслҗ,
Чамд олн үр, олн мал өгх.
26Чини эцкин әдсллһн кезәңк уулмудын әдсллһнәс,
өгәнч мөңк довудмудын әдсллһнәс өөдән чинртә.
Бурхн цуг эн әдсллһән
ахнр-дүүнрән толһалҗах Йосипт өгтхә[+].

27Бенямин ховдг чон болҗана.
Олсан эн өрүһәр үмкәд иднә,
Асхар олвран хувана.

28Израилин 12 отг иим. Эцкнь күн болһниг шишлң әдслхләрн, теднд тиигҗ келв.


Яковин үкл болн терүг оршалһн

29Яков көвүдтән даалһвр өгнә:

– Би удл уга эврәннь өвкнр талан һарчанав. Эпрон гидг хетин теегт бәәсн хадын көндәд мини эцкнрин хаҗуд намаг оршатн. 30Эн хадын көндә Канан[†] һазрт Мамрен хаҗуд бәәсн Махпела теегт бәәнә. Энүгәр оршадг орм кехәр Абрахам Эпронас теегтәһинь хамднь хулдҗ авла. 31Тенд Абрахам, терүнә гергн Сарра, Ицхак, Ицхакин гергн Ребека оршагдцхала. Тенд би Лияг бас оршалав[+]. 32Тер тег, хадын көндә хетмүдәс хулдҗ авгдла.

33Көвүдтән тиим заавр өгснәннь дару Яков орн деерән кевтәд өңгрв. Тиигәд эврәннь өвкнр талан һарв.

#### 50

1Йосип эцк деерән өкәһәд, теврәд, уульн бәәҗ терүнә чирә үмснә. 2Эврәннь зарц эмчнртән Израилин цогциг оршалһнд белдх заквр тер өгнә. 3Болзгарнь 40 хонгтан эмчнр терүнә цогцд бальзам ивтрәв, 70 хонгтан Египетин улс терүнд харм төрҗ уульцхав. 4Һундлын өдрмүд давхла, хаана бәәшңд бәәдг хаана зарцнрт Йосип иигҗ келнә:

– Буйн болтха, 5мини эцк нанас андһар авла гиһәд хаанд келит. Эцкән өңгрхлә, би терүг урдаснь Кананд[†] бийиннь белдсн үкәрт оршах боллав. Би йовад эцкән оршах зөв терүнәс сурҗанав, дәкәд хәрү ирхүв.

6– Йов, чи андһар өгсн болхла, эцкиннь зааврар терүг орша, – гиҗ хан келнә.

7Йосип эцкән оршахар йовна. Терүнлә хамдан хаана зарцнр, бәәшңгин ямта улс, Египетин һазра һардачнр, 8Йосипин цуг өрк-бүлин улс, терүнә цуг ахнр-дүүнр, эцкиннь наадк цуг өрк-бүлин улс йовцхана. Гошенд зуг теднә бичкдүд, малнь үлднә. 9Тедниг мөрн тергтә, мөр унсн улс, йир олн улс дахцхав.

10Йордан һолын зүн үзг тал Атадт бәәсн тәрәнә тогт күрхләрн, тедн тенд йир икәр, йир һашудҗ уульцхав. Тенд Йосип оршалһна керг күцәнә – 7 хонгтан эцкдән һундрхҗ уульцхана. 11Тер һазрт бәәсн Канана улс[†] Атадын тогт оршалһнд орлцҗах улсиг үзәд иигҗ келцхәнә:

– Египетин улс йир һашудҗ уульҗацхана!

(Тер учр деерәс тер орм[†] Авел-Мицраим[*] гидг нер зүүв.)

12Тиигҗ Яковин көвүд эцкиннь заавр күцәнә. 13Терүг тедн Кананд авч одад, Махпела теегт бәәсн хадын көндәд оршана. Абрахам терүг Эпрон гидг хетәс Мамреһәс хол биш оршадг бәәр кехәр хулдҗ авла[+]. 14Эцкән оршачкад, Йосип ахнр-дүүнртәһән болн хамдан йовсн цуг улстаһан Египет тал хәрҗ ирнә.


Йосип эврәннь ахнр-дүүнрән тогтнулна

15Йосипин ахнр-дүүнр эцкән өңгрснә дару иигҗ санцхана:

– Кемр Йосип маднд дурго болад, терүнд мана үзүлсн зовлңгас көлтә өшәһән авхар седхлә яахмб?

16Тедн Йосип тал кү илгәһәд иигҗ келүлнә:

– Үкхиннь өмн мана эцк иим сурһмҗ үлдәҗ: 17«Йосипт келтн: Ахнр-дүүнриннь һарһсн килнцинь, чамд зовлң үзүлснә геминь тәвҗ өг». Мана гемиг тәвҗ өгхичн бидн эрҗәнәвидн. Мана эцкин шүтҗәсн Бурхнд бидн бас шүтҗәнәвидн.

Тиим үг соңсчах Йосип уульна.

18Терүнә ахнр-дүүнрнь эвцхәр ирәд, өмннь сөгдәд иигҗ келцхәнә:

– Эндрәс авн бидн чини зарцнрвидн!

19– Бичә әәтн, – гиҗ Йосип келнә. – Би тадна зарһ кех, тадниг засглх Бурхн бишлм. 20Тадн болхла нанд хар санаһан күртәхәр седҗәләт, Бурхна седвәрәр тертн зуг цаһан сананд хүврв. Энүнәс көлтә кедү әмтнә әмн ода күртл авргдҗана. 21Бичә әәтн. Би таднд чигн, тадна үрдт чигн килмҗән өгнәв.

Йосип теднлә җөөлнәр күүндәд тогтнулна.


Йосипин үкл

22Тегәд Йосип эцкиннь өрк-бүлтә Египетд бүүрләд бәәв. Тер 110 җилдән әмд йовв. 23Тер Эпримин үрдин һурвдгч үй үзв. Манашен көвүн Махирин үрдиг Йосип өрк-бүлдән орулҗ авла[+].

24– Би удлго өңгрхүв, – гиҗ Йосип ахнр-дүүнртән келнә. – Болв Бурхн, маһд уга, таднд дөңгән күргхәр ирх, тадниг эн һазрас дахулҗ һарһад, Абрахамд, Ицхакд болн Яковд өгх болад андһар тәвсн һазрт күргх[+].

25Йосип Израилин өрк-бүлин улсас андһар авна: «Бурхн таднд оньган өгхлә, мини цогциг бийләһән авад йовтн»[+].

26Йосип 110 җилдән бәәһәд, Египетд өңгрв. Терүнә цогциг бальзамар ивтрәһәд, оршалһна яршгт тәвнә.

### Нүүдл

#### Нүүдл

Нүүдл


Нүр үг

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]


#### Нүр үг


Нүүдл

Урднь «Эклц» гидг дегтрт бичгдсн йовдлын тускар «Нүүдл» дегтрт цаарандан келгдҗәнә. Яковин үйнрин 12 өрк-бүл Египетд бәәснәс нааран тооһарн олн-әмтн болад өснә. Египетд (Нил һолын белчрт) болн Синай тоха арлд, XV-XIII мадна өмнк зун җилмүдт (олн тооһар) болсн йовдлмуд. Эн тууҗин зууһад җилмүдлә хойр йовдлд: Израилин келн-улсиг Египетин мухлаллһнас сулдхсна болн Бурхнла кесн бооцана тускар бичәтә. Тернь Израилин цуг келн-улсин итклин болн җирһлин улнь болв.

Дегтрин түрүңк әңгднь (1–18 бөлг) Израилин келн-улс Египетин мухлаллһнас зулад нүүснә тускар келгдҗәнә. Моше гидг күүнә җирһллә эннь холвата. Деед Эзн Мошед сулдхврин йовдл күцәтхә гисн даалһвр өгнә.

Хойрдгч әңгднь (19–24 бөлг) Бурхн Эврәннь улсла экләд кеҗәх бооцана тускар келгдҗәнә. Иим йовдлмуд болн хөөннь учрснь чигн Синай уулын хаҗуд болҗ. Энд Бурхн Израилин улст Арвн Заавр өгнә. Ик зуудан зуг евреймүдт биш, нам нарт-делкән олн келн-улст санан-седклин кемҗән болҗ һарв.

Һурвдгч әңгднь (25–40 бөлг) Деед Эзнә бәәрлх бәәр тосхлһна зааврин тускар бичәтә. Терүнд өргә гер яһҗ бәрхиг йир тодрхаһар цәәлһҗ өгчәх заавр. Эн әңгд олн-әмтн Бурхна зааврмудыг дегд шулун эвдснә тускар бас бичәтә. Тер төләд цугинь шинәс боссх кергтә болв.

«Нүүдл» гидг эн дегтрт Бурхн Бийән күүнә тууҗд үзүлнә. Эврәннь келн-улсан бәрәнәс сулдхад шин җирһлүр дахулад һарһна. Израилин келн-улсиг хоорндан яһҗ бәәхиг, яһҗ хамдан Бурхнд церглхиг болн Бурхна заавр күцәхиг сурһҗана. Бурхн теднлә хамдан бәәхәр седҗәнә, тедниг хаалһднь дөңнәд килмҗән өгхәр седнә. Эндр Бурхнд шүтдг әмтн өшәтнә даҗрлһнас көлтә «Нүүдл» гидг дегтрт түшл хәәнә.

#### 1


Египетд Израилин келн-улсиг даҗрлһн

1Яковла Египетд ирсн Израилин көвүдин нерд эн (күн болһн эврә өрк-бүлтәһән орҗ ирсн болдг): 2Рубен, Шимон, Леви, Йуда, 3Исахар, Завулун, Бенямин, 4Дан, Наптали, Гәд болн Ашер[+]. 5Яковин үрд тер цагт Египетд бәәсн Йосипла ут тоодан далн күн бәәсмн[+].

6Йосип чигн өңгрв, энүнә ахнр-дүүнр цугтан, эднә үй бас цугтан өңгрв. 7Израилин улс болхла олн үртә бәәсмн, эдн тооһарн олн болад, күчнь икдәд, цуг эн орн-нутгиг дүүргв. 8Цаг давад Египетин хаана ширәд Йосипиг меддго шин хан ирв[+]. 9Эн эврә әмтндән келнә:

– Хәләтн, Израилин улс олн болв. Эдн күчн-чидләрн маднас даву. 10Эдн тооһарн өсшгон төләд нег юм ухалх кергтә, эс гихлә дән учрхла эдн мана хортнла негдәд, буцад мадна нутгас йовҗ одх.

11Израилин улсиг күнд көдлмшәр муурхднь күргхәр седәд, египетихн эднә өөр хармҗлгчнриг зогсана. Тегәд хаана төлә буудя хадһлдг хораста Питом болн Раамсес хойр балһсиг күчәр тосхулв[+].

12Болв Израилин улсиг икәр даҗрсн бийнь эднә тонь өсәд болн өргҗәд йовв. Египетихн эднәс икәр әәһәд, 13Израилин улсар хәәрлт угаһар күнд көдлмш келгүләд бәәв. 14Эднә нилчәр Израилин улсин җирһлнь күнд-күчр көдлмшт хүврв: эдн шавр элдәд тоосх кеҗ һарһв, тәрәнд көдлв – хәәрлт угаһар эн көдлмшт эдн заргдв.

15Египетин хан дораһур еврей гергчүдин нилхдт эк болдг эмгдт (негнь Шифра, наадкнь Пуа нертә бәәсмн) заквр өгв:

16– Еврей гергчүд цаһан төр болсн цагт кен төрсинь хәләтн. Көвүн болхла – алтн, күүкн болхла – әмд бәәтхә.

17Болв дораһур нилхдт эк болдг күүкд улс Бурхнас әәһәд, хаана заквриг соңслго, көвүдиг әмд үлдәһәд бәәв. 18Хан эдниг бийүрн дуудҗ авад сурдг болна:

– Юңгад тадн тиигҗ кенәт? Яһад көвүдиг әмдәр үлдәһәд бәәнәт?

19– Еврей гергчүд Египетин күүкд улсла әдл биш, – гиҗ хаанд дораһур нилхдт эк болдг күүкд улс хәрү өгнә, – эдн чаңһ-чиирг. Дораһур нилхдт эк болдг күүкд күн ирәд уга бәәтл, еврей гергчүд цаһан төр болчкна.

20Энүнә төлә Бурхн дораһур нилхдт эк болдг күүкд улсиг хәәрлв. Израилин әмтн тооһарн өсәд, күчәрн чаңһрад бәәв. 21(Дораһур нилхдт эк болдг күүкд улс Бурхнас әәҗәхәс иштә Бурхн эднә өрк-бүлмүдиг хәәрлсн болдг.) 22Тиигхлә Египетин хан эврә улстан иим заквр өгдг болна:

– Нилх көвүдиг цугтаһинь Нил һолд хайтн. Күүкдиг әмд үлдәтн.

#### 2


Мошен төрлһн

1Тер цагт Левин хөөт үрдин негнь бийдән бас Левин хөөт үрдәс герг авна[+]. 2Гергнь саата болад, көвү һарһна. Экнь үрән өкәр болсинь үзчкәд, һурвн сардан бултулдг болна. 3Зуг цааранднь бултулдг арһ уга болхла, эн эд бураһар кегдсн зембль авад, уснд урсдго салмар батар лашад, дотрнь нилхән кевтүләд, хулсн заагт, Нил һолын көвәд, үлдәнә. 4Нилхин эгчнь өөр-шидр зогсад, цааранднь энүнлә юн болна гиһәд хәләһәд бәәв.

5Тегәд Нил һолур хаана күүкн өөмхәр ирнә (терүнә зарц күүкд улс эрг деегүр сергәд йовна). Хулсн заагт зембль үзәд, мухладан энүг авч ирхинь закна. 6Зембль секәд нилхиг үзнә. Уульҗах нилхиг эн хармнна.

– Эн еврей күүнә нилх, – гиҗ хаана күүкн келнә. 7Нилхин эгчнь энүнәс сурна:

– Эн нилхиг Танд асрҗ өгхин төләд теҗәдг еврей күүкд күүг би йовад дуудхмн болвзав?

8– Одад ир, – гиҗ хаана күүкн келнә.

Күүкн одад, нилхин экинь дахулад ирхләнь, 9хаана күүкн энүнд келнә:

– Энүг авад нанд асрад өг. Би чамд мөңг өгнәв.

Күүкд күн нилхиг авад асрна, 10өсәд ирхләнь хаана күүкнүр дахулад ирнә. Тернь хаана күүкнд көвүнь болна. Көвүндән Моше гидг нер өгәд тер келдг болна: «Эннь уснас һарһҗ авлав гиҗәх нерн болҗана».


Моше Мидьян тал орһна

11Цаг ирвәс Моше өсәд-босв. Эн еврей келн-улс талан ирәд, эднә күнд-күчр көдлмшинь үзнә. Энүнә келн-улсин нег еврейиг Египетин күн цокчасинь үзнә. 12Моше эргндән хәләнә – хаҗуднь күн уга. Эн Египетин күүг алад, цогцинь элснд бултулна. 13Дарук өдртнь Моше дәкн һарад, хойр еврей ноолдҗасинь үзнә.

– Эврәннь үүрән юңгад гүвдҗәнәч? – гиҗ Моше өөлүлҗәх күүнәс сурна.

14Тернь хәрү өгнә:

– Кен чамаг мадна ахлач болн зарһч кев? Чи намаг Египетин күүнлә әдл бас алхар седҗәнч?

Моше әәһәд ухалв: «Мел тиим, эн кергин тускар медсн болҗана». 15Египетин хан эн йовдлын тускар медчкәд, Мошег алхар седв. Болв Моше хаанас орһад, Мидьян гидг нутгт бәәршлв.

Нег дәкҗ худгин өөр суусн кемднь, 16ус авхар болн эцкин сүргин төлә услуриг усар дүүргхәр тиигәрән Мидьяна гелңгин[†] долан күүкнь өөрдҗ ирв. 17Өөрдҗ ирсн малыг хәрүлҗәх улс эдниг көөхләнь, Моше одад күүкдиг харсад, дарунь эднә хөөдиг услв.

18Күүкд эцк талан, Реуэлур[*], хәрҗ ирхләнь, тернь сурв:

– Эндр яһад эрт ирвит[+]?

19– Египетин нег күн, – гиҗ эдн хәрү өгв, – мадниг мал хәрүлдг улсас харсад, дәкәд маднд ус татҗ өгәд хөөдиг услв.

20– Тертн альд бәәхмб? – гиҗ эцкнь сурв. – Юңгад терүг тадн һанцараһинь үлдәввт? Дуудтн, маднла хамдан хот уутха.

21Моше теднәд үлдхәр шиидв. Тернь Ципора гидг күүкән Мошед мордулв. 22Эднәд көвүн һарв. Моше көвүндән Гершом гидг нер өгәд келв: «Эннь би күүнә һазрт нүүҗ ирсн күн болсинь герчлҗәнә».

23Дала цаг давна, Египетин хан өңгрнә. Израилин улс күнд-күчр көдлмшәс көлтә муудан орад, нөкд болхинь сурснь Бурхнд күрв. 24Эднә түңшлһиг соңсчкад, Бурхн Абрахамла, Ицхакла болн Яковла батлсн бооцаһан тодлв[+]. 25Тиигәд Бурхн Израилин улст оньган өгв! Бурхн эднд йосндан сана зовв!

#### 3


Моше болн шатчах бура

1Моше эврәннь хадм эцк Итрон, Мидьяна гелңгин,[†] хөөдиг хәрүлҗәлә. Нег дәкҗ эн хөөдтәһән холд, көдә һазрт, күрнә. Хорив гидг нертә Бурхна уулын[*] өөр ирнә. 2Тенд нег бура дотр шатчах һал мет Бурхна элч[†] бууҗ ирнә. Моше үзнә: бура падрад шатчана, болв унтрхш. 3«Өөрдәд эн өврмҗтә йовдлыг хәләнәв, – гиҗ эн санв. – Юңгад эн бура шатсн бийнь эс чилҗәхмб?»

4Деед Эзн Мошег хәләхәр өөрдҗ ирсинь үзәд, шатчах бура дотрас терүг дуудна:

– Моше, Моше!

– Би эн бәәнәв! – гиҗ тернь хәрү өгнә.

5Бурхн келҗәнә:

– Бичә нааран өөрд. Буршмган тәәл: чини зогсчах орм[†] – энчнь әрүн[†] һазр. 6Би чини өвкнрин Бурхмб, – гиҗ Эн Мошед келнә. – Би Абрахамин, Ицхакин, Яковин Бурхмб.

Моше чирәһән бултулв: эн Бурхн тал хәләхәсн сүрдв[+].

7Деед Эзн келҗәнә:

– Египетд Мини олн улс яһҗ зовҗахинь Би үзҗәнәв. Нөкд болтха гиһәд дөң эдн сурҗахинь соңсҗанав – хармҗлгчнр даҗрҗана эдниг! Мини келн-улс яһҗ түрҗәхинь Би медҗәнәв. 8Би келн-улсан Египетин әмтнәс харсхар бууҗ ирүв. Тедниг үс болн бал һарһҗах сән, у-өргн һазрур – кананахна,[†] хетмүдин, амореймүдин, перизмүдин, хивеймүдин болн евүсмүдин нутгур көтлҗ һарһх зөвтәв[+]. 9Израилин улсин түңшлһн, нөкд болхинь сурҗахнь Нанд соңсгдв: Египетин улс эдниг яһҗ даҗрҗахинь Би үзүв. 10Йов! Би чамаг Египетин хан тал йовулҗанав: Мини улсиг, Израилин улсиг Египетәс көтлҗ һарһ!

11Зуг Моше келҗәнә:

– Хаанд одад, Египетәс Израилин улсиг көтлҗ һарһх би кемб?

12Бурхн энүнд хәрү өгчәнә:

– Би чамла бәәхв. Чи Мини элч болҗахин темдг эн: Египетәс Мини келн-улсиг көтлҗ һарһчкад, тадн ирәд эн уул деер Бурхнд мөргхит.


Бурхн Мошед Эврәннь нерән медүлҗ келнә

13Моше сурв:

– Би Израилин улс тал ирәд келнәв: «Намаг тадн тал Тана эцкнрин Бурхн йовулв». «Терүнә нернь кемб?» – гиҗ әмтн сурхлань, би ямаран хәрү өгхмб?

14Бурхн Мошед келнә:

– Би Мөңк Бурхмб[*]. «Намаг тадн тал Мөңк Бурхн илгәв», – гиҗ Израилин улст хәрү өг[+].

15– Абрахамин, Ицхакин болн Яковин – тадна өвкнрин Бурхн Яхве[†] намаг йовулв гиҗ Израилин улст хәрү өг. Эн Мини нерн үйәс үйд мөңкинд үлдх, – гиҗ Бурхн Мошед келв.

16Йовад Израилин медәтнриг цуглул, тегәд теднд кел: «Деед Эзн, тадна эк-эцкнрин Бурхн – Абрахамин, Ицхакин болн Яковин Бурхн – нанд үзгдәд келв: Би тадн тал хәләһәд, Египетд таднла юн болҗахинь үзүв. 17Тегәд Би тадниг Египетин даҗрлһнас кананахна, хетмүдин, амореймүдин, перизмүдин, хивеймүдин болн евүсмүдин һазрур, үс болн бал һарһҗах һазрур, көтлҗ һарһнав гиҗ таднд келҗәнәв».

18Израилин медәтнр чамаг соңсх, чамла хамдан Египетин хаанур йовад, тадн энүнд келхит: «Маднд еврей улсин Деед Эзн Бурхн ил үзгдв. Көдә һазрур һурвн өдртән йовад, тенд Деед Эзнд, мана Бурхнд, тәкл тәкхд зөвшәл өгтн». 19Мини һарин күчн-чидл эс үзүлтл, Египетин хан таднд йовх зөв өгшгог Би меднәв. 20Тегәд чигн Би һаран энүн деер өргәд, Би Египетиг үзгдәд уга өвәрц йовдлмудар күүчнәв, тиигхлә эн тадниг сулдхад оркх[+]. 21Египетин әмтн таднд тусан күргәд, тадн Египетәс хоосаһар һаршгог Би теткнәв[+]. 22Тана күүкд улс өөр-шидр бәәдг күүкд улсас цаһан мөңг, алт, хувц-хунр сурх, тадн эврә көвүдән болн күүкдән кеерүлхит. Тиигҗ тадн Египетәс ик зөөртә һархит.

#### 4


Мошен төлә болҗах өвәрц йовдл

1– Кемр нанд итклго, намаг соңслго Деед Эзн чамд үзгдсн уга гиҗ келхләнь, би яахмб? – гиҗ Моше келҗәнә.

2– Һартчн юн бәәнә? – гиҗ Мошеһәс Деед Эзн сурна.

– Тайг, – гиҗ тернь хәрү өгв.

3– Терүгән һазрт хай, – гиҗ Деед Эзн закв.

Моше хайчкв. Тайгнь моһад хүврв, Моше зулад гүүв.

4– Һаран сарваһад, энүг сүүләснь бәр, – гиҗ Деед Эзн энүнд закна.

Моше һаран сарваһад моһаг бәрҗ авхлань – энүнә һарт тернь тайг болҗ хүврнә.

5– Эннь чамд йосндан Деед Эзн, теднә эк-эцкнрин Бурхн – Абрахамин, Ицхакин болн Яковин Бурхн үзгдәд ирсинь чамд итктхә гисн темдг, – гиҗ Бурхн келнә.

6– Өвртән һаран дүр, – гиҗ Мошед Деед Эзн закна.

Моше һаран өвртән дүрнә. Һаран һарһхлань, тернь цасн мет цаһан болҗ одҗ – арсна гем бүтәҗ.

7– Дәкәд һаран өвртән дүр, – гиҗ энүнд Деед Эзн закна.

Моше дәкнәс һаран өвртән дүрәд һарһхлань, һарнь урдк кевәрн эрүл-дорул цогц мет болв.

8– Кемр тедн чамд эс иткхлә, кемр түрүн өвәрц йовдл эдниг эс иткүлхлә – эдниг хойрдгч өвәрц йовдл иткүлх. 9Зуг кемр эдн эн өвәрц йовдлмудт итклго, чамаг эс соңсхла, тиигхлә Нил һолын усиг утхҗ авад, һазрт цацхла, эн усн цуснд хүврх, – гиҗ Деед Эзн келнә.

10– О-о, мини Деед Эзн! – гиҗ Моше Деед Эзнәс эрәд сурна. – Би хурц келтә бишүв. Өцклдүр чигн, урҗ өдр чигн, Тана мухлала Тана күүндсн өдрәс авн чигн тиим би болҗанав. Би сәәнәр келдгов. Кезәчн хурц келн угав.

11Тиигхлә Деед Эзн келҗәнә:

– Күүнд кен ам өгсмб? Кен келн уга эс гиҗ таңх болхиг кеҗәхмб? Кен нүдәрн үздг эс гиҗ сохр болхиг кеҗәхмб? Би, Деед Эзн, эс кеҗәнү[+]? 12Тиигәд йовхнчн! Чамаг келхлә, Би чамла бәәхүв. Би эврән ю келхичн чамд дасхнав.

13– О-о, Деед Эзн мини! – гиҗ Моше эрҗ сурна. – Талдан күүг – эврән дурлсан йовултн!

14Тиигхлә Деед Эзн Мошед уурлад, энүнд келнә:

– Левихнә отгас Ахарон гидг ах чамд угай? Тер келҗ чаддгинь би меднәв! Тер чамаг тосхар аашна, терчн чамаг үзәд байрлх. 15Чи болхла энүнд келәд, терүнә амнд үгинь орулад медүлхич. Тадн күүндсн цагт Би Эврән таднла бәәхүв. Ю кехинь Би Эврән таднд дасхнав. 16Ахарон чини амн болад, чини ормд әмтнлә күүндх, чи терүнд Бурхнла әдл болхич. 17Эн тайгиг бийләһән ав. Энүнә нилчәр чи онц темдг һарһхич.


Моше Египет тал хәрү ирҗәнә

18Моше эврәннь хадм эцк Итро тал хәрү ирәд келнә:

– Йовнав би, Египетд мини ахнр тал хәрү одҗ, әмд бәәх угаһинь хәләнәв.

– Амулң менд йов, – гиҗ энүнд Итро келнә.

19Тенд, Мидьянд, Деед Эзн Мошед келҗәнә:

– Египет тал хәр. Чамаг алхар седҗәснь өңгрҗ одв[+].

20Моше гергән болн күүкдән элҗгн деер суулһад, Бурхна өгсн тайган бийләһән авад Египет тал йовна.

21Деед Эзн Мошед келнә:

– Би чамд өвәрц йовдлмуд учрах чидл өгв. Египетд ирхләрн хаанд эн өвәрц йовдлмудыг үзүл. Би хаанас зөрхинь некнәв; эн тадниг тәвшго. 22Тиигхлә чи терүнд келхич: «Деед Эзн келнә: Израиль[†] – Нанд көвүнләм әдл, Мини ууһн үрн мет. 23Би чамд келҗәнәв: терүг Нанд мөргхин төлә тәвчк. Кемр эс сулдххла, тиигхлә Би чини көвүг – ууһн үричн – алнав!»

24Хаалһднь, хондг һазрт, Деед Эзн Моше тал ирәд, энүг алхар седнә. 25Тиигхлә Ципора хурц цәкүрәр кесн утх авад, эврәннь көвүнә бий махмудын үзүринь керчәд, энүнә көлднь әрә һаран күргчкәд келнә:

– Чи нанд цусарн төрл болҗанач!

26Тиигхлә Деед Эзн энүнәс хооран цухрна. («Цусарн төрл» гиҗ эн әмн бийин үзүрин керчлһнә[†] тускар келнә.)

27– Мошен өмнәс көдә һазрур йов, – гиҗ Деед Эзн Ахаронд закна.

Ахарон хаалһд һарад, Бурхна уулын өөр Мошелә харһад энүг үмсәд мендлнә. 28Деед Эзн Мошеһәр Эврә элч кеһәд, ю келсинь, ямр онц темдг үүдәхд Тер заквр өгсинь Моше Ахаронд келҗ өгнә. 29Эдн йовад, Израилин цуг медәтнриг цуглулна. 30Деед Эзн Мошед ю келсинь Ахарон эднд медүләд, цуг әмтнә нүүрт онц темдг һарһв. 31Әмтн энүнд иткв. Деед Эзн Израилин улсин тускар тодлад, эднә зовлң үзсинь соңсчкад, әмтн мөргәд һазр элкдәд унв.

#### 5


Израильтянмудын бәәдл хаана даҗрлһнас муурчана

1Моше Ахарон хойр Египетин хан тал ирәд келнә:

– Деед Эзн, Израилин Бурхн, келҗәнә: «Мини келн-улсиг көдә һазрур Мини байр темдглхин төлә тәв!»

2– Деед Эзн – эннь кемби? Яһад би Энүг соңсад, Израилин улсиг тәвх зөвтәв? Би эн Деед Эзиг медҗәхшүв, Израилин улсиг тәвхшүв, – гиҗ хан хәрү өгв[+].

3– Маднд еврей улсин Бурхн ирв, – гиҗ Моше Ахарон хойр келв. – Маднд һурвн өдрәр көдә һазрур йовад, мана Деед Эзнд тәкл тәкхд зөвшәл өгтн, эс гихлә Тер мадниг маальг гемәр эс гиҗ селмәр алх.

4– Моше Ахарон хойр! Юңгад тадн эврә улсан көдлмш кедгинь уурулҗахмбт? Одад цугтан көдлтн! – гиҗ хан эднд хәрү өгв.

5– Тедн тооһарн олн, – гиҗ хан Моше Ахарон хойрт келҗәнә. – Тадн тедниг көдлмшән хайхинь некчәнт?

6Тер өдртән хан хармҗлгчнртан болн ахлачнртан заквр өгнә:

7– Энүнәс хооран эн улст тоосхин төлә салм урднь өгчәсәр бичә өгтн. Эврән йовад, салм цуглултха. 8Зуг тоосхин кемҗәг урдклаһан әдл нектн, бичә баһрултн. Эдн залхурад: «Мана Бурхнд тәкл тәкхәр йовнавидн», – гиҗ хәәкрдг болв. 9Көдлмш күндрхлә – көдлх, хоосн үгмүд соңсдган уурх.

10Хаана бәәрнәс һарад, хармҗлгчнр болн ахлачнр евреймүдт келҗәнә:

– Энүнәс хооран салм таднд өгшгов. 11Дурта һазрт салм эврән цуглултн, тадна көдлмш мел баһршго, – гиҗ хан келв.

12Тиигхлә евреймүд цуг Египетәр йовад, кеер салмин ормд тәрә хадсн һазрт үлдлинь таслв. 13Хармҗлгчнр болхла:

– Салм бәәсн цагт урднь кедг зураһан өдр болһн күцәтн! – гиҗ арднь орад бәәв.

14Хаана хармҗлгчнр Израилин улсиг бүрткхин төлә ахлачнриг тәвнә. Дәкәд эн ахлачнриг тедн цокдг болв.

– Даалһсн көдлмшиг яһад эс күцәҗәнт? Урдклаһан әдл тоосхин тооһинь дигтәһәр кеҗ һарһтн, – гиҗ эднәс некдг болв.

15Израилин улсин ахлачнр хаанд ирәд һундлан өргв:

– Юуни төлә Та мадниг, эврә мухла улсан, дорацулҗахмбт? 16Маднд, Тана мухла улст, салм өгчәхш, зуг тоосх кехинь некчәнә. Мадниг, Тана мухла улсиг, гүвдҗәнә! Тана улст килнц болх!

17– Залхут тадн, залхут! – гиҗ хан эднд хәрү өгнә. – Тегәд келдг болвт: «Одад, Деед Эзнд тәкл тәкхмн!» 18Йовад көдлтн. Салм таднд күн өгшго, зуг тоосхиг болхла кедү даалһсинь кетн!

19«Өдр болһн кедг тоосхин кемҗәг бичә баһрултн» – гиҗ келсиг соңссн Израилин улсин ахлачнр зовлңла харһҗахан медв. 20Хаана бәәрнәс һарад, эдниг күләҗәсн Моше Ахарон хойрла харһад теднд 21келҗәнә:

– Тадн ю кесинь Деед Эзн үзҗ, тадна зарһч Тер болтха! Таднас көлтә хан болн энүнә мухлас маднд дурго болв. Мадниг алх үлд Та теднә һарт бәрүлҗит!

22– Деед Эзн! – гиҗ Моше Деед Эзнд дуудвр кев. – Яһад Та эн улсиг зоваҗахмбт? Яһад Та намаг иигәрән йовулвт? 23Би хан тал ирсн цагас авн Тана нерн деерәс келдг болув, зуг әмтнд улм му болв! Та Эврәннь әмтиг аврсн угат!

#### 6

1Деед Эзн хәрү өгчәнә:

– Хаанла Би ю кехинь ода чи үзхич. Мини чаңһ һарин күчәр эн евреймүдиг тәвчкх. Мини чаңһ һарин күчәр эн эдниг нам орн-нутгасн көөҗ һарһх!


Бурхн Израилиг аврхв гинә

2Бурхн Мошед келнә:

– Би Деед Эзн! 3Би Хамгин Күчтә Бурхн болҗ Абрахамд, Ицхакд болн Яковд үзгдәд ирләв, болв «Яхве»[†] гидг нерән Би эднд медүлсн угав[+]. 4Би теднлә бооцаһан батлад, Канана[†] һазриг, эдн күүнә һазра улс болҗ бәәсн нутгиг, эднд өгх боллав. 5Ода Би Египетин улс Израилин улсиг мухлас кеһәд зоваҗахинь соңсад, Мини бооцана[†] тускар тодлув. 6Израилин улст кел: «Би Деед Эзн! Би тадниг Египетин бәрәнәс көтлҗ һарһнав, мухлаллһнас сулдхнав! Би тадниг аврнав: Мини һар өргәтә бәәнә болн Мини цааҗ әәмшгтә! 7Би таднар Эврәннь улс кеһәд, тадна Бурхн болнав, Египетин даҗрлһнас һарһҗ авсн Би – тана Деед Эзн болҗахиг тадн тиигәд медхит. 8Би Абрахамд, Ицхакд болн Яковд байртаһар өгхәр седҗәсн һазрур тадниг көтлҗ ирәд, тадна медлд терүг өгнәв. Би Деед Эзн!» – гиҗ Эн Мошед келв[+].

9Моше эн үгмүдиг Израилин улст келхләнь, тедн хәрг болсндан күнд көдлмшәс көлтә энүг соңссн уга. 10Тиигхлә Деед Эзн Мошед закв:

11– Египетин хаанур од. Израилин улст энүнә орн-нутгас һарх зөвшәл өг гиҗ терүнд кел!

12Тегәд Моше Деед Эзнд келҗәнә:

– Кемр Израилин улс намаг эс соңсҗахла, хан намаг яһҗ соңсхмб? Терүнәс даву болхлаг, Би сәәнәр келҗ чаддгов…


Мошен болн Ахарона уңг-тохм

13Деед Эзн Мошелә болн Ахаронла күүндв. Египетәс Израилин улсиг һарһхин төлә теднүр бас Египетин хан тал одх заквр эднд өгв.

14Теднә уңг-тохмин өвкнр эн. Рубена көвүд (Рубен – Израилин ууһн үрнь): Ханок, Паллу, Хецрон болн Карми. Эднәс Рубена үйнр һарсн болдг[+].

15Шимона көвүд: Емуэл, Ямин, Охад, Якин, Цохар болн Канана күүкд күүнә көвүн Шаул. Эднәс Шимона үйнр һарсн болдг[+].

16Теднә уңг-отгар Левин көвүдин нерд эн: Гершон, Кахат болн Мерари. (Леви зун һучн долан җил бәәв.)[+]

17Гершона көвүд: эврә төрлтәһән Ливни болн Шими. 18Кахатын көвүд: Амрам, Ицхар, Хеврон болн Узиэл. (Кахат зун һучн һурвн җил бәәв.) 19Мерарин көвүд: Махли болн Муши. Теднә уңг-отгар Левин үйнр эн[+].

20Амрам эврәннь һаһа, Йохеведиг, буулһҗ авв. Эн энүнд Ахарон болн Моше көвүд һарһв. (Амрам зун һучн долан җил бәәв.)[+]

21Ицхарин көвүд: Корах, Нефег болн Зихри[+]. 22Узиэлин көвүд: Мисаил, Элцафон болн Ситри[+]. 23Нахшона дү күүкиг – Аминадавин күүкиг Элишеваг – Ахарон буулһҗ авв. Эн күүкн терүнд Надав, Авиуд, Элеазар болн Итамар гидг көвүдиг һарһв[+]. 24Корахин көвүд: Асир, Элкана болн Авиасап. Эднәс Корахин үйнр һарсн болдг[+]. 25Ахарона көвүн Элеазар Путиэлин күүкдин негинь буулһҗ авв. Эн терүнд Пинехас көвү һарһв. Левин уңг-тохмин өвкнр тиим[+].

26Эднд, Ахаронд болн Мошед, Израилин улсиг отг-отгарн Египетәс көтлҗ һарһх заквр Деед Эзн өгв. 27Тегәд Израилин улсиг тендәс көтлҗ һарһхин төлә Моше болн Ахарон Египетин хаанла күүндҗ.


Деед Эзн Мошег болн Ахарониг хан тал илгәнә

28Тегәд Египетд Деед Эзн Мошелә күүндәд, 29терүнд иигҗ келв:

– Би Деед Эзн! Би чамд келсиг кевтнь Египетин хаанд келҗ медүл.

30– Би сәәнәр келҗ чаддгов, – гиҗ Моше хәрү өгв. – Намаг хан яһҗ соңсхмб?

#### 7

1Зуг Деед Эзн Мошед келҗәнә:

– Хәлә, Би чамаг хаана төлә Бурхн болдгар, чини ах Ахарон чини әәлдәч[†] болдгар кенәв. 2Би чамд заквр өгсәр келәд бә, чини ах Ахарон болхла эврә орн-нутгас Израилин улсиг сулдххинь хаанд келх. 3Зуг Би хаана зүркнь догшн болдгар кенәв. Би Египетд өвәрц кесг тоот болн темдг учранав, 4болв хан тадниг соңсшго. Тер цагт Би Мини һариг Египет деер тәвнәв. Би Египетәс Мини цергиг, Мини улсиг – Израилин улсиг көтлҗ һарһнав. Мини цааҗ әәмшгтә! 5Мини һарин күндәс көлтә Египетд кен Деед Эзн болҗахинь медх, – Би Израилин улсиг эднә һазрас һарһҗ йовулнав.

6Моше болн Ахарон Деед Эзнә закврар күцәв. 7(Моше болн Ахарон хаанла күүндсн кемд Моше найта, Ахарон болхла найн һурвта бәәсмн.)


Ахарона тайг

8Тегәд Деед Эзн Мошед болн Ахаронд келҗәнә:

9– Өвәрц юм үзүл, гиҗ хан таднас сурхла, хаана өмн эврә тайган хайхинь Ахаронд заквр өгхлә, тайг моһад хүврх.

10Моше болн Ахарон хаанд ирәд Деед Эзнә келсәр кев: хаана болн энүнә мухласин өмн һазрт Ахарон тайган хайна. Тайгнь моһад хүврҗ одна. 11Болв хан цецн болн илвтә эврә улсан дуудна. Тедн, Египетин илвтә улс, эврәннь илв һарһхларн, әдл тиим юм кев: 12күн болһн эврә тайган һазрт хайхла, тер тайгуднь моһаст хүврв. Зуг Ахарона тайгнь эднә цуг тайгудынь зальгчкна. 13Болв хан зүткнә: Мошег болн Ахарониг (Деед Эзнә келсәр) соңссн уга.


Түрүн зовлң: цусн

14– Хан зүткҗәнә: Мини улсиг тәвхәр седҗәхш, – гиҗ Деед Эзн Мошед келнә. – 15Маңһдур өрүн хан Нил һолур йовхла, өмнәснь чи һар. Терүнә өмн һолын көвәд зогсчкад, моһад хүврсн тайгиг һартан бәрәд, 16хаанд иигҗ кел: «Деед Эзн, евреймүдин Бурхн, намаг Танд келтхә гиҗ йовулв: Нанд мөргхин төләд Мини улсиг көдә һазрур тәв. Зуг Та соңсҗахшит. 17Деед Эзн Танд келҗәнә: Деед Эзн кен болҗахинь ода чи медхич! Би эн һартан бәрҗәсн тайгарн һолын усар цокхла, усн цусн болх. 18Һолд цуг заһсн үкх, һолас му үнр һарад, Египетин әмтнд энүнәс ус уухд җигшүртә болх!» – гиҗ Деед Эзн Мошед келв.

19– Ахаронд кел: «Эврә тайган авад, Египетин усн деер – һолмуд деер, Нил һолын урсхулмуд деер, нуурмуд болн усна тогталмуд деер дайлад орк – тиигхлә эднә уснь цусн болҗ одх. Цуг Египетәр цусн тарх – цусн нам модн болн чолун савд орх!» – гиҗ Деед Эзн Мошед заквр өгнә.

20Моше болн Ахарон Деед Эзнә келсәр кев. Ахарон тайган өргәд, хаана болн энүнә мухласин нүднд һолын усар цокад оркхла – һолын усн цусн болв. 21Һолд бәәдг цуг заһсн үкв, һолас му үнр һарад, Египетин улс энүнәс ус ууҗ чадсн уга. Цуг Египетәр цусн тарв. 22Болв эврәннь илв һарһлһарн Египетин илвтә улс бас тиим юм кев. Хан цаарандан зүткәд бәәв (тегәд Деед Эзнә келсәр), Мошег болн Ахарониг соңслго бәәв. 23Хан буру хандад, учрҗах тоотд оньган өглго эврәннь бәәшң тал йовв. 24Египетин улс болхла һолын хаҗуд худгуд малтна, юңгад гихлә тер һолын усиг ууҗ болшго болв.

25Деед Эзн Нилд хорлтан күргснә хөөн долан хонг давв.

#### 8


Хойрдгч зовлң: мекләс

1Деед Эзн Мошед закчана:

– Хан тал одад, терүнд кел: «Нанд мөргхин төлә Мини әмтиг сулдхтха, гиҗ Деед Эзн келҗәнә. 2Эс сулдххлачн, чини орн-нутгур мекләс орулнав. 3Һол мекләсәр дүүрх: эдн уснас һарад, чини бәәшңгиг дүүргх, унтдг хорадчн чини орндгт орад, чини мухласин, цуг келн-улсин гермүдиг дүүргәд, тана бешмүдт болн тадна һуйр элддг тавгт чикгдх. 4Мекләс чамд, чини келн-улст болн чини мухласт орх!»

5Деед Эзн Мошед закчана:

– Эврәннь тайган Египетин цуг һолмуд, Нилын урсхулмуд болн нуурмуд деер өрг, гиҗ Ахаронд кел. Египетин һазрур мекләсиг орул!

6Ахарон һаран Египетин усн деегүр дайлхлань – энүнәс мекләс һарад, цуг һазриг дүүргв. 7Египетин илвтә улс бас илвән һарһад, тер һазрур мекләсиг орулв.

8Тегәд хан Мошег болн Ахарониг дуудад, эднд келҗәнә:

– Намаг болн мини улсиг эн мекләсәс авртн гиҗ Деед Эзнәс суртн! Тиигхлә би тана әмтиг Деед Эзнд тәкл тәкхин төлә сулдхнав[+].

9Моше хәрү өгв:

– Тана төлә, Тана мухласин болн Тана улсин төлә мөргх болзг нанд заатн. Тадн болн тадна гермүд мекләсәс сулдхгдх. Мекләс зуг һолд үлдх.

10– Маңһдур! – гиҗ хан келв.

– Деед Эзнлә, мана Бурхнла, әдлцдг күн уга болҗахинь медх зөвтәт гиһәд, Тана келсәр болтха, – гиҗ Моше хәрү өгв. 11Мекләс Таниг, Тана бәәшңгиг, Тана мухласиг болн Тана улсиг үлдәһәд һарх. Эдн зуг Нил һолд бәәх.

12Моше Ахарон хойр хаана бәәрнәс һарна. Египетин хаанур йовулсн мекләсиг уга кехинь Моше Деед Эзнәс сурв. 13Деед Эзн Мошен сурсиг күцәв. Цуг мекләс үкв: гермүдт, хашаст болн кеер. 14Үксн мекләсиг овалв, цуг орн-нутгт му үнр һарад бәәв. 15Болв хан күчр бәәдл давсиг үзәд, дәкнәс зүткв. Эн Мошег болн Ахарониг соңссн уга (тегәд Деед Эзнә келсәр болв).


Һурвдгч зовлң: иләсн

16Деед Эзн Мошед закчана:

– Ахаронд кел: эврә тайган өргәд һазриг бүркҗәх шора цоктха – цуг Египетәр шора иләснд хүврх.

17Моше Ахарон хойр тиигҗ кев. Ахарон эврә тайган өргәд, шораһар цокхла – олн-әмтиг болн малыг иләсд бүркв. Цуг Египетәр һазриг бүркҗәх шора иләснд хүврв. 18Илвтә улс эврәннь илвәрн иләсиг һарһхар седсн бийнь – юмн болсн уга! Әмтн болну, мал болну иләсдәр бүркгдв.

19– Энүг Бурхн кев! – гиҗ илвтә улс хаанд келв. Болв хан урдк кевәрн зүткәд, соңслго бәәв (тегәд Деед Эзнә келсәр болв).


Дөрвдгч зовлң: түргн

20Тегәд Деед Эзн Мошед келнә:

– Маңһдур өрүн эрт серәд хаана өмн һарч ир. Терүг һолур йовхлань, терүнд кел: Нанд мөргхин төлә Мини улсиг сулдх, гиҗ Деед Эзн келҗәнә. 21Кемр эс сулдххлачн, Би чамур, чини мухлас тал, чини цуг келн-улсур болн чини бәәшңгүр түргиг йовулнав. Египетин олн-әмтнә цуг гермүдиг болн теднә көл дорк һазр күртлинь түргн дүүргх! 22Тер өдр Би Гошен һазриг салһнав. Тенд Мини улс бәәнә – тенд түргн уга болх. Эннь Би, Деед Эзн, эн һазрт бәәхинь чи медтхә гиһәд! 23Би Эврәннь улсиг зовлңгас гетлгнәв, – чини улсиг болхла – гетлгшгов. Эн темдг маңһдур ирх!

24Тиигҗ Деед Эзн кев. То-тоомҗ уга түргн хаана бәәшңгиг, энүнә мухласин гермүдиг болн цуг Египетиг дүүргв. Түргнәс көлтә орн-нутг үкҗәв.

25Хан Мошег болн Ахарониг дуудад эднд келҗәнә:

– Энд, мана һазрт, эврә Бурхндан одад тәкл тәктн.

26Зуг Моше хәрү өгчәнә:

– Бидн энүг кеҗ чадшговидн. Деед Эзнд, мана Бурхнд, тәкл тәкхлә, Египетин улс терүг җигшүртә йовдлд тоолхмн. Кемр Египетин улсин нүднд тиим тәкл тәклһиг күцәхлә, эдн мадниг чолуһар цокх![+] 27Бидн һурвн өдрәр көдә һазрур йовад, Деед Эзнд, мана Бурхнд, энүнә келсәр тәкл тәкх зөвтәвидн.

28– Би тадниг тәвҗәнәв, – гиҗ хан келв. – Йовад, көдә һазрт эврәннь Бурхн Деед Эзнд тәкл тәктн, зуг холд бичә йовтн. Тиигчкәд мини төлә суртн!

29Моше хәрү өгчәнә:

– Танас һархларн, Деед Эзнәс сурнав, маңһдур тадн цугтан – хан болну, мухлас болну – Египетин цуг улс түргнәс сулдхгдх. Зуг хан мадниг дәкҗ бичә меклтхә, мана улс йовад, Деед Эзнд тәкл тәкхд саалтг бичә учратха.

30Моше хаана бәәрнәс һарад, Деед Эзиг сурхла, 31Тернь энүнә сурсинь күцәв: хааниг, энүнә мухласиг болн цуг Египетин улсиг түргнәс сулдхв. Нег чигн түргн үлдсн уга. 32Хан дәкнәс һацв: эн олн-әмтиг сулдхсн уга.

#### 9


Тавдгч зовлң: мал үклһн

1Деед Эзн Мошед закчана:

– Хан тал одад, энүнд кел: «Нанд мөргхин төлә Мини улсиг сулдх, гиҗ Деед Эзн – евреймүдин Бурхн – келҗәнә. 2Кемрҗән тәвлго күчәр бәрхлә, 3Деед Эзн кеер бәәх цуг мөрд, элҗгд, темәд, үкрмүд, хөд болн ямад экләд әәмшгтәһәр үкх! 4Египетин малыг Израилин улсин малас Деед Эзн йилһәд салһх. Израилин улсин нег чигн мал үкш уга!»

5Деед Эзн болзг йилһв:

– Маңһдур Би цуг орн-нутгар тиигҗ кехв!

6Дарук өдртнь Деед Эзн тиигҗ кев: Египетд цуг малнь үкв, Израилин улсин нег чигн мал үксн уга. 7Хан бүртклһ кетхә гиҗ йовулв – йосндан Израилин улсин нег чигн мал үксн уга болҗ һарв! Зуг хан урдк кевәрн һацад Израилин улсиг тегәд тәвлго бәәв.


Зурһадгч зовлң: өөртә хавдр

8Деед Эзн Мошед болн Ахаронд закчана:

– Бешәс нег атх үмс һарһҗ авад, тиигчкәд Моше хаана нүднд үзүлҗәһәд, 9тер үмсиг цуг Египетин деегүр тараһад, теңгр тал хайтха. Тиигхлә цуг Египетәр олн-әмтнә болн малын арснднь өөртә хавдр һарх.

10Моше болн Ахарон бешәс үмс һарһад, хаана өмн зогсв. Моше үмсиг теңгр тал хайхла – тер дарунь әмтнә болн малын арснд өөртә хавдр һарв. 11Илвтә улс Мошелә дәкҗ дөрлдҗ чадсн уга: эдн эврән цуг Египетин улс мет өөртә хавдрар бүркгдв. 12Зуг Деед Эзн хааг зүткәч кев, болв тер соңслго бәәв. (Деед Эзн Мошед тааһад келсәр.)[+]


Доладгч зовлң: мөндр

13Деед Эзн Мошед закв:

– Маңһдур өрүн эрт серәд, дәкнәс хаана өмн ирәд, энүнд кел: «Деед Эзн, евреймүдин Бурхн, келҗәнә: Нанд мөргхин төлә Мини улсиг сулдх! 14Эн саамд Нанла әдл нег чигн күн һазр деер уга болҗахинь медүлхәр Би әәмшгтәһәр чамаг, чини мухласиг болн чини цуг улсиг цааҗлнав. 15Кемрҗән Би һаран дайлад, чамд болн чини улст маальг гем хальдахла, тадн һазр деер уга болхит! 16Болв Би чамаг цуг һазрт Эврә нерән туурулхин төлә, Эврә чидлән үзүлхин төлә әмд үлдәҗәнәв[+]. 17Чи Мини улст деерлкҗәнәч, энүг тәвшгоһар седҗәнәч. 18Маңһдур минь эн кемд Египет тогтагдсн цагас авн орад уга әәмшгтә мөндр орх! 19Эврә сүргән хашад орул, ил һазрт бәәх цуг тоотыг бүрк. Ил һазрт үлдәд эс бултсн әмтн болн мал мөндрт цокгдад үкх».

20Деед Эзнә үгмүдәс әәсн хаана мухлас эврә зарцнран болн малан бултулв. 21Зуг Деед Эзнә үгмүдиг оньгтан эс авснь эврә мухласан болн малан ил һазрт үлдәв.

22Деед Эзн Мошед заквр өгчәнә:

– Теңгр тал һаран өрг – Египетин һазрт мөндр орх. Эн цуг Египетәр әмтиг болну, малыг болну, тәрәнә өвсиг болну цокх.

23Моше тайган теңгр тал дайлхла – Деед Эзн һазрт оһтрһу, мөндр болн һал цәкллһиг йовулв. Египетин цуг орн-нутгар Деед Эзн мөндриг орулв[+]. 24Мөндр орад, һал цәклв – иим күчтә мөндр Египет тогтснас авн эн һазрт орад уга билә!

25Цуг Египетәр ил һазрт бәәсн цугинь – әмтиг болну, малыг болну, тәрәнә өвсиг болну мөндр цокв. Моддыг чигн хамхлв. 26Зуг Израилин улс бәәсн Гошен һазрт мөндр орсн уга.

27Хан Мошег болн Ахарониг дуудҗ авад, эднд келҗәнә:

– Эн саамд би гемтәв! Деед Эзн зөвтә, зуг би болн мини улс – бидн зөвтә бишвидн! 28Деед Эзнәс суртн: Бурхна оһртһу болн мөндр зогстха! Би тадниг сулдхҗанав, дәкҗ таднд энд үлдх керг уга![+]

29Моше энүнд хәрү өгв:

– Һазр Деед Эзнә болҗахиг Та меддгәр намаг балһснас һарад, Деед Эзн тал һарарн өргхлә – тер дарунь оһтрһу тагчград, мөндр уурх[+]. 30Та болн Тана мухлас, тадн цугтан одачн Деед Эзнәс эс әәҗәхинь би үзҗәнәв!

31(Олсиг болн ичмәг мөндр цокв, юңгад гихлә ичмән толһалҗасмн, олсн болхла цецгәлҗәсмн. 32Зуг цаһан һуйр болн нимгн толһата буудя үрсн уга – яһад гихлә, эннь ора болдг урһмл мөн.)

33Моше хааг үлдәһәд, балһснас һарад, Деед Эзнд һаран өргхлә – тер дарунь оһтрһу болн мөндр уурад, хур гиив. 34Зуг хан хур, мөндр болн оһтрһу уурсинь үзчкәд, дәкнәс эн эврә мухластаһан килнцән һарһад зүткв. 35Урдкларн әдл хан һацад бәәв: Израилин улсиг сулдхсн уга. Мошеһәр дамҗад Деед Эзнә келсәр болв.

#### 10


Нәәмдгч зовлң: царцаха

1Деед Эзн Мошед закчана:

– Хан тал йов. Хан болн энүнә мухлас урдк кевәрн догшн болдгар кенәв. Би эдн дунд Эврә өвәрц йовдлмудан үзүлхәр кеҗәх юмн болҗана. 2Яһҗ Би Египетин улст догшн йовдл үзүлснә болн Би Эврә өвәрц йовдлмудан һарһсна тускар тадн көвүдтән болн ачнртан келҗ өгхит. Болв энтн кен Деед Эзн болҗахинь тадн медтхә гиһәд кегдҗәнә!

3Моше болн Ахарон хан тал ирәд энүнд келҗәнә:

– Деед Эзн, евреймүдин Бурхн, чи ямр уданд Нанла хәрүцәд бәәхмбч гиҗәнә. Нанд мөргхин төлә Мини улсиг тәв! 4Кемрҗән эс тәвхләчн, Би маңһдур чини орн-нутгт царцаха орулнав![+] 5Тедн эн һазр үзгддгоһар цугинь бүркх, мөндрин хөөн үлдсн цуг өвсиг идх, кеер цуг моддыг идх! 6Чини гериг, чини мухласин гермүдиг болн Египетин гермүдиг цугтаһинь царцаха дүүргх. Эн һазр деер тадн бәәх цагас авн тана эцкнр, тана аавнр иим юмиг үзәд уга!

Моше эргәд хаана бәәрнәс һарв. 7Тиигхлә мухлас хаанд келҗәнә:

– Эн күүнәс көлтә бидн ямр уданд зовх зөвтәвидн? Эдниг тәвчктн, эврә Деед Эзн Бурхндан мөргтхә. Египет тарҗахинь Та үзҗәхшийт?

8Мошед болн Ахаронд хәрү ирхинь закв. Хан эднд келҗәнә:

– Йовад, эврәннь Деед Эзн Бурхндан мөргтн. Таднас кень йовхмб?

9Тиигхлә Моше келҗәнә:

– Бидн цугтан йовхвидн, баһчуд болн көгшд, көвүдтәһән болн күүкдтәһән, бод болн үүрмг малтаһан – энтн манад Деед Эзнә байр болх!

10Зуг хан инәв:

– Сән, тадниг кемр би күүкдтәһитн сулдххла, Деед Эзн тегәд Эврән харстха! Болһатн, тадн му юм һарһхар седҗәнәт! 11Тиигҗ болшго! Тана дуудсар һанцхн залус йовад Деед Эзнд мөргтхә!

Тегәд Моше Ахарон хойриг көөчкв.

12Деед Эзн Мошед закчана:

– Египетин һазр деегүр һаран өрг – царцаха нисч ирәд мөндрин хөөн үлдсн цуг урһмлыг идчкг.

13Моше Египетин һазр деегүр тайган дайлв. Деед Эзн Египетүр дорд үзгин сальк йовулв. Салькн өдрин болн сөөни дуусн үләһәд, маңһдуртнь дорд үзгәс царцаха авч ирв. 14Царцаха Египетин һазрур ирәд, цуг орн-нутгиг дүүргв. Урднь кезә чигн уга бәәсн, даруһас чигн уга болх царцахан тонь икдәд одв. 15Цуг һазриг эн бүркв, һазр харлҗ одв! Мөндрин хөөн үлдсн цуг өвсиг болн моддын темсиг царцаха идчкв. Египетин цуг һазрт көк өвсн чигн, моддын хамтхасд чигн үлдсн уга.

16Хан Мошег болн Ахарониг адһҗ дуудад, эднд келҗәнә:

– Тадна Бурхн Деед Эзнә өмн болн тадна өмн би килнц һарһсн болҗанав[+]. 17Зуг ода килнцим тәвтн: нанас эн зовлңгиг уга кехин төлә эврәннь Деед Эзн Бурхнд мөргтн[+].

18Моше хаана бәәрнәс һарад, Деед Эзнд мөргв. 19Деед Эзн барун үзгәс ик сальк көдлгүләд, царцахаг көөһәд, энүг Улан теңгст[†][*] хайв. Египетин һазрт нег чигн царцаха үлдсн уга. 20Болв Деед Эзн цаарандан хан һацад бәәхиг цугинь кев: эн Израилин улсиг тәвсн уга.


Йисдгч зовлң: таш харңһу

21Деед Эзн Мошед закчана:

– Һаран теңгрүр өрг – Египетин һазрт таш харңһу болх, әмтн харңһуд юм үзлго темтрәд йовтха!

22Моше һаран теңгрт сарвахла, Египетин һазрт һурвн өдртән таш харңһу болв. 23Әмтн нег-негән үзсн уга, һурвн өдртән ормасн көндрҗ чадсн уга. Зуг Израилин улсин бәәсн бәәрнд герлтә болв.

24Хан Мошег дуудад келҗәнә:

– Йовтн, Деед Эзндән мөргтн. Болв тадна бод болн үүрмг мал үлдтхә. Бичкдүдтн таднла йовтха.

25Моше хәрү өгнә:

– Бидн эврәннь Деед Эзндән шаталһ кех болн тәкл тәкх юмсиг цугинь мадна һарт бәрүләд өг. 26Цуг мана мал, негн чигн туру үлддгоһар, маднла йовх зөвтә. Тенд, бәәрндән, мана Деед Эзнд юуһар тәкл тәкхиг шүүҗ авхвидн! Юңгад гихлә тиигән эс иртл, Деед Эзнд ямр малар тәкл тәкхинь бидн медшговидн.

27Болв хан урдк кевәрн һацхиг Деед Эзн кев: эн тедниг тәвшгоһар седв.

28– Йов бийәсм цааран! – гиҗ хан Мошед келв. – Тегәд хәлә, дәкҗ нанур бичә ир. Ирхләрн – үкхич.

29– Тана келсәр болтха, би Таниг дәкҗ үзшгов, – гиҗ Моше хәрү өгв.

#### 11


Арвдгч зовлңгин тускар урдаснь медүллһн

1Деед Эзн Мошед келҗәнә:

– Би хаанд болн Египетд дәкн нег зовлң учранав. Минь тиигхлә хан тадниг сулдхх, сулдхх бәәтхә, нам көөһәд һарһх. 2Чи болхла Израилин улст болн күүкдт хам-хоша бәәдг улсас цаһан мөңг болн алт суртха гиҗ заквр өг. 3Египет Израилин улсин туст цаһан санаһан медүлхинь Деед Эзн цугинь кев. Тиигчкәд цуг Египетин улс – хаана мухлас болну, эгл улс болну – Мошег алдр күүнд тоолдг билә.

4Моше хаанд келҗәнә:

– Сөөни өрәллә Би Египетәр йовнав, 5эн орн-нутгт бәәх ууһн үрд – ширә деер суудг хаана үрн, термин чолуһар һуйр теермдҗәх мухла күүкд күүнә ууһн үрн болн малын ууһн, цугтан үкхмн гиҗ Деед Эзн келҗәнә. 6Цуг Египетәр урднь соңсгдад уга, хөөннь чигн соңсгдшго күчтә түңшлһн болхмн. 7Болв Израилин улсур болн эднә малур чигн нам ноха хуцҗ чадшго! Тадн тегәд Деед Эзн Египет Израиль[†] хойрин хоорнд ямаран йилһвр кеҗәхинь үзхит.

8– Тана мухлас, – Моше хаанд келҗәнә, – нанур ирәд, һазр элкдәд унад, намаг эврә улсла хамдан таднас йовҗ одхинь эрәд сурхмн. Тиигхлә би таднас йовхв.

Моше уурта бәәдлтәһәр хаана бәәрнәс һарв.

9Деед Эзн Мошед келҗәнә:

– Хан тадниг соңсҗахш. Эннь Египетд энүнәс икәр Мини өвәрц йовдлмуд учрхин төлә кегдх зөвтә.

10Моше болн Ахарон хаанд олн өвәрц йовдл үзүлв! Болв Деед Эзн иигҗ кев: хан һацад, Египетәс Израилин улсиг тәвлго бәәв.

#### 12


Песах

1[•]Тенд, Египетд, Деед Эзн Мошед болн Ахаронд келв:

2– Эн сар тадна төлә сармудын түрүңкнь – җилин түрүн сар[*] болх зөвтә. 3Эн сарин арвдгч өдрт өрк-бүл болһн сүрг малас неҗәһәд хурһ авх зөвтә гиҗ Израилин хамцанд[†] келтн. 4Кемр бүл бичкн болад, бүкл хурһиг идҗ чадшго болхла, тиигхлә әмтнә тооһар, кен кедү мах идхинь тоолад, өөрхн хам-хоша бәәх өрк-бүлтә хамдан нег хурһиг авч болҗана. 5Хурһн һаң уга, эр, нег наста болх. Хурһиг хөөдәс эс гиҗ ямадас авч болҗана. 6Эн сарин арвн дөрвдгч өдр күртл бәрәд, бүрүллә хурһан алтн: Израилин хамцанд орҗах улс цугтан иигҗ кех зөвтә[+]. 7Энүнә цус авад, мах идх гермүдт терүнә хойр тотхинь болн тотхин деерк көндлң модыг эн цусар лаштха. 8Махиг тер сөөднь идх кергтә. Энүг һалд шарад экн уга өдмгтә болн һашун өвстә идх кергтә. 9Эн махиг түүкәһәр эс гиҗ чанҗ бичә идтн: хурһн толһатаһан, көлтәһән, гесн-гүзәтәһән шаргдх йоста. 10Маңһдурк өдр күртл бичә умш үлдәтн: өрүн күртл эс идсән шатачктн. 11Бүс бүсләд, буршмган өмсәд, һартан тайгудан бәрәд махиг идтн. Адһад терүг идтн: энтн Деед Эзнә Песах[†][*] мөн.

12Эн сөөһәр Би Египетәр йовад, эн орн-нутгт әмтнә болн малын цуг ууһн үрдиг алхув. Эннь Египетин цуг бурхд деер Мини зарһ болхмн. Би – Деед Эзн![+] 13Зуг тана гермүд цусар темдглгдх, Би цус үзчкәд давҗ һархув. Би Египетиг алнав, зуг тадниг үклин цоклһн давҗ һарх. 14Эн өдр тадна төлә санлын өдр болх зөвтә: энүг Деед Эзнә байр гиҗ темдглтн. Үйәс-үйд энүг нәәрлтн – эннь мөңкинд күцәгдх зокал болҗана.

15Долан хонгтан тадн экн уга өдмг идх зөвтәт. Түрүн өдртән эврәннь гермүдәс өдмг искәдг экиг уга кетн. Эн долан хонгт искәдг экәр болһсн өдмгиг идсн кен-негнь Израилин олн-әмтнәс уга кегдхмн.

16Эн өдрмүдин түрүңк болн доладгч өдртнь әрүн[†] хург болх йоста. Минь тер өдр хот кехәс талдан нань ямр чигн көдлмш күцәҗ болшго – зуг иим көдлмшиг эн өдрмүдт күцәҗ болхмн.

17Эс искәсн һуйрин нәр темдглтн: эн өдр Би Египетәс тана цергиг һарһв. Үйәс-үйд эн өдриг темдглтн – эннь мөңкинд тана зокал. 18Түрүн сард, арвн дөрвдгч өдрин асхнас авн хөрн негдгч өдрин асхн күртл тадн зуг экн уга өдмг идх зөвтәт. 19Долан өдртән тана гермүдт өдмгин экн уга болх зөвтә. Эн өдрмүдт искәдг экәр болһсн өдмгиг идсн кен-негнь – нүүҗ ирсн эс гиҗ тана орн-нутгин бәәрн күн болну – тернь Израилин олн-әмтнә хамцанас уга кегдхмн. 20Альднь чигн бәәсн бийнь, эн өдрмүдт искәдг экәр болһсн өдмгиг бичә идтн, экн уга өдмг идтн.

21Моше Израилин көгшдиг цуглулад, эднд келв:

– Өрк-бүл болһн бийдән хурһ шүүҗ авад алад, Песах белдтхә. 22Дарунь хуссоп[†] гидг урһмлын багла авад, цус кесн хәәснд норһад, эн цусар тотхиг болн үүднә хойр мөриг лашхмн. Тиигчкәд гертәс өрүн күртл күн бичә һартха![+] 23Деед Эзн Египетин улсиг алхар йовхларн, тотх деер болн үүднә мөрнд цус үзәд, эн үүднә өөгүр давҗ һарад, тана герт үкл орҗ тадниг алх арһ өгшго. 24Эн заавриг тадн болн тадна хөөт үйнр мөңкинд күцәтн. 25Деед Эзнә келсәр таднд өгх һазрт ирхләрн эн авъясиг тенд күцәтн. 26«Тадн ямр авъяс күцәҗәнәт?» – гиҗ тана күүкд сурхла, –[+] 27«Энтн Деед Эзнд Песахин тәкл тәклһн болҗана. Деед Эзн Египетин улсиг алсн цагт Эн Израилин улсин гермүдиг давҗ һарад, мана өрк-бүлмүдиг аврв», – гиҗ теднд хәрү өгтн.

Цуг улс өкәһәд, Бурхна өмн һазр элкдәд унв. 28Дарунь Израилин улс йовад, Деед Эзн Мошед болн Ахаронд заквр өгснлә әдл кев.


Арвдгч зовлң: ууһн үрдин үкл

29Сөөни өрәллә Деед Эзн Египетд цуг ууһн үрдиг алв: ширә деер суусн хаана ууһн үрн, харңһу нүкнд суусн күүнә ууһн үрн болн малын түрүн төлнь үкв. 30Тер сөөһәр хан босад, энүнә мухлас болн цуг Египетин улс босад – цуг Египетәр ик түңшлһн соңсгдв: гер болһнд эс өңгрсн күн уга болв.


Израилин улс Египетәс һарч йовцхана

31Тер сөөһәр хан Мошег болн Ахарониг дуудад, эднд келҗәнә:

– Тадн болн Израилин цуг улс, бостн мини келн-улсас холд йовтн! Тадна сурсар Деед Эзнд мөргтн. 32Тадна сурсар үүрмг болн бод малыг бийләһән автн. Йовтн, намаг йөрәтн!

33Израилин улс эднә орн-нутгас шулуһар һархинь египетнр адһулв. «Эс гихлә, – тедн келв, – бидн цугтан үкхвидн!» 34Тегәд Израилин улст исәд уга һуйриг тавгтаһинь авч йовх кергтә болв, күн болһн терүг деерк хувцндан ораһад, ээм деерән авад йовв.

35Израилин улс Мошен заавриг күцәв – цаһан мөңгиг болн алтыг, хувц-хунриг Египетин әмтнәс сурв[+]. 36Тедн Израилин улст цаһан седклән медүләд, теднд сурсинь цугинь өгхинь Деед Эзн күцәв. Тиигәд Израилин улс Египетәс ик зөөртә һарв![+] 37Күүкд улсиг болн күүкдиг тооллго 600 000 шаху йовһн залу – Израилин улс Раамсесас Сукотур йовв[+]. 38Эднлә хамдан һазадын орна улс йовв, хөөдин, ямадын болн үкрмүдин сүргүд йовв. 39Египетәс авч йовсн эс искәсн һуйрар Израилин улс экн уга һуйр болһв. Һуйр нам цагтан иссн уга: эдниг Египетәс көөв, эдн удан бәәҗ чадсн уга, тегәд хаалһд хот белдҗ чадсн уга.

40Израилин улс Египетд 430 җилдән бәәв[+]. 41Дөрвн зун һучн җил төгссн өдрт Деед Эзнә церг Египетәс һарв. 42Тер сө Деед Эзнә саг-сергг бәәлһнә сө болв: Эн Египетәс Израилин улсиг көтлҗ һарв. Эннь Бурхна сө мөн! Үйәс үйд эннь Израилин улсин саг-сергг бәәлһнә сө болв.


Песахин хотын туск заквр

43Деед Эзн Мошед болн Ахаронд келҗәнә:

– Энтн Песахин туск зокал мөн. Талын һазра күн Песахин хот идх зөв уга. 44Чини хулдҗ авсн мухла, зуг чи энүг керчүлснә хөөн Песахин хотыг идҗ чадх. 45Танад цаг зуур бәәх болн нәәмәдлҗ авсн күн Песахин хот идшго болҗана. 46Хурһиг гер дотран идх кергтә – гертәс энүнә махинь бичә һарһ. Энүнә ясинь бичә хамхлтн[+]. 47Израилин цуг хамцан Песахиг күцәх йоста. 48Кемр танад бәәх нүүҗ ирсн күн Бурхна Песахиг күцәхәр седхлә, тиигхлә энүнә өрк-бүлд цуг залус керчүлгдх зөвтә, зуг энүнә хөөн ирәд Песахиг күцәтхә: эн тана орн-нутгин күүнлә әдл болх зөвтә. Зуг эс керчүлгдсн нег чигн күн Песахин хотыг идх зөв уга. 49Тана орн-нутгин бәәрн улсин болн танад бәәдг нүүҗ ирсн улсин төлә – нег закан[†] мөн[+].

50Деед Эзн Мошед болн Ахаронд заквр өгсәр минь тиигҗ Израилин улс күцәв. 51Минь тер өдр Деед Эзн Египетәс Израилин улсиг церг болһарнь һарһв.

#### 13


Израилин улсин түрүн үрдиг Бурхнд нерәдлһн

1Деед Эзн Мошед келҗәнә:

2– Израилин улст һарсн түрүн үрдиг – экин геснд бәәдг үрн – әмтнә түрүн үрдиг болн малын түрүн төлиг – цугтаһинь Нанд нерәдтн. Эдн Мини медлд бәәхмн[+].

3Моше әмтнд келв:

– Египетәс, бәрәнә һазрас тадна һарсн өдриг тодлтн. Яһад гихлә тадниг Деед Эзнә күчтә һар тендәс һарһв. Эн өдр исксн өдмг бичә идтн. 4Авив сард, эндр тадн йовхит.

5Деед Эзн чамаг кананахна,[†] хетмүдин, амореймүдин, хивеймүдин болн евүсмүдин һазрт көтлҗ ирхлә, юңгад гихлә үс болн бал һарһҗах эн һазриг чамд өгхәр Эн чини эцкнрт андһар өгсн билә. Тиигхлә эн сард чи иим авъяс күцәх зөвтәч: 6долан өдртән зуг экн уга өдмг идх, доладгч өдрт Деед Эзнә байр темдглх. 7Долан өдртән экн уга өдмг идтн: тана һазрт искәсн һуйрар болһсн өдмг болн һуйрин экн уга болх зөвтә[+]. 8Эн өдр чи эврәннь көвүндән келхич: «Эннь би Египетәс йовҗах кемд Деед Эзн мини төлә күцәснә туск санл мөн». 9Эннь чини төлә һарт, маңнад тәвх санлын темдг кевтә бәәдг темдг мөн. Тегәд Деед Эзнә Закаг даңгин келх зөвтәч. Юңгад гихлә Деед Эзн чамаг Эврә күчтә һарарн Египетәс һарһх болҗана[+]. 10Эн зокалыг җил болһн темдглсн цагла күцәтн.

11Бурхн чамаг кананахна һазрт көтлҗ ирхлә – юңгад гихлә эн һазриг чамд өгхәр чамд болн чини өвкнрт андһар өгсн билә, – 12тиигхлә чи Энүнд эврә түрүн үрдән нерәдх зөвтәч. Малын түрүн эр хурһд Деед Эзнә медлд бәәх зөвтә. 13Элҗгнә түрүн туһлыг хулдҗ авх зөвтәч, кемр эс хулдҗ авхла – энүнә күзүһинь нуһл. Күүнә ууһн үрдиг, эврә көвүдән хулдҗ авх зөвтәч. 14Иргчдән көвүнчн чамас: «Эннь юн болҗахмб?» гиҗ сурхла, иим хәрү өг: «Деед Эзн күчтә һарарн мадниг Египетәс, бәрәнә һазрас сулдхв[+]. 15Хан һацад, мадниг тәвлго бәәхлә, Деед Эзн Египетд әмтнә чигн, малын чигн түрүн үрдинь алсн билә. Эн учрар чигн би түрүн төлин эр хурһдар Деед Эзнд тәкл тәкәд, эврә ууһн үрдән хулдҗ авув. 16Эннь чини төлә һарт бәәх темдг мет, маңнад бәәх боодһа мет болх зөвтә, юңгад гихлә Деед Эзн Эврә күчтә һарарн мадниг Египетәс һарһсн болҗана».


Деед Эзн әмтнә өмн үүлн мет, һал мет йовна

17Хан Израилин улсиг сулдхсн кемд Бурхн эдниг пилистмүдин һазрар көтлҗ йовсн уга – эннь хамгин ахрхн хаалһ. Бурхн санв: «Израилин әмтн дән болхинь медчкәд, ухаһан соляд Египет тал хәрҗ чадхмн»[+]. 18Бурхн тегәд эдниг төгәлңдән көдә һазрар, Улан теңгсин[†] өөгүр көтлҗ йовв. Египетәс һарад, Израилин улс дәәлдәнә зергләнд йовв. 19Моше Египетәс Йосипин цогциг авч һарв, юңгад гихлә Израилин улсас Йосип андһар авсн бәәҗ. Теднд иигҗ келҗ: «Бурхн таднд дөңгән күргхәр ирх, тегәд мини цогциг бийләһән авад йовтн»[+].

20Сукотас һарад, Израилин улс көдә һазрин захд бәәдг Этамд цугтан бәәрләд зогсв[+]. 21Деед Эзн Эврән теднә өмн йовв: тедн өдр-сө уга йовхин төлә өдртнь хаалһинь зааҗах үүлн кевтә, сөөһәрнь хаалһинь зааҗах һал мет йовв[+]. 22Өдрәрнь үүлн, сөөһәрнь һал Израилин улсин өөр үзгдәд бәәв.

#### 14


Улан теңгс һатллһн

1Деед Эзн Мошед закчана:

2– Хәрү хәрәд Баал-Цефона өөр, Мигдолин болн теңгсин хоорнд Пи-Хахиротын өөр зогстха гиҗ Израилин улст кел. Тенд, Улан теңгсин[†] көвәд, зогсад амртн[+]. 3Израилин улс төөрәд, эднд көдә һазр хаалһднь харшлҗана гиҗ хан ухалтха. 4Эн һацад, тадна ардас көөлдхинь Би некнәв. Минь тер саамд Би хаанд болн энүнә цергт деерлкнәв! Деед Эзн кен болҗахинь Египетин улс медх!

Израилин улс Деед Эзнә келсәр кев. 5Израилин улс йовҗ одв гиҗ Египетин хаанд зәңглв. Тиигхлә хан болн энүнә мухлас генткн ухаһан сольна.[†]

– Ямаран юм һарһчквидн? Израилин улсиг, мана көдлмшчнриг, тәвчквидн!

6Тергнд мөр зүүһәд хан, эврәннь әмтән бийләһән авв. 7Эн бийләһән хамгин сән гисн зурһан зун тергиг, Египетин тергн цергиг бийләһән авв. Мөрн тергн деер дамшлтта дәәчнр зогсв. 8Болв Деед Эзн Египетин хаана зүркиг һацав, тегәд тер Израилин улсин ардас әәлго көөлдв. Израилин улс юмнас әәлго йовҗ йовла[+]. 9Египетин әмтн эднә ардас көөлдв – хаана цуг мөрн тергд, мөр унсн цуг улс, цуг цергүд, Пи-Хахиротын өөр-шидр, Баал-Цефона өмн бәәдг теңгсин өөрк зогсалд, эдниг көөҗ күцв.

10Хан өөрдҗ йовла. Израилин улс хәләһәд үзнә: Египетин әмтн теднә ардас көөлдҗ йовна! Тедн дегд әәһәд Деед Эзнәс эрәд сурв.

11– Египетд мадниг оршадг һазр угавий? – гиҗ эдн Мошед хәәкрв. – Чи мадниг нааран, көдә һазрур, үкхин төлә көтлҗ ирсмбч? Чи ю кеввч, Египетәс мадниг яһад һарһвч? 12Бидн чамд Египетд келләвидн: «Мадниг үлдә, бидн Египетин улсин мухла болнавидн!» Көдә һазрт үкхин ормд теднә мухла болнавидн!

13– Бичә әәтн! – гиҗ Моше әмтнд хәрү өгв. – Зогстн, Деед Эзн яһҗ тадниг аврхинь хәләтн. Юңгад гихлә ода тадна үзҗәх Египетиг, дәкҗ мел үзшгот! 14Тадна төлә Деед Эзн Эврән дәәлдх! Тадн болхла, төвкнтн![+]

15Деед Эзн Мошед келҗәнә:

– Яһад чи Нанас эрәд сурҗахмбч? Израилин улст өмәрән йовхд заквр өг! 16Эврән болхла тайган өргәд, теңгс деер дайл – тиигхлә теңгс зә һарһхла, Израилин улс теңгс дундаһар хүүрә һазрар мет йовх. 17Египетин әмтн һацад, тадна ардас йовхинь некнәв. Минь тер саамд Би хаана болн энүнә цергүд, энүнә мөрн тергд болн мөр унсн улсиг дииләд туурхув! 18Хааг терүнә мөрн тергтәһинь болн мөр унсн улстаһинь диилхлә, тегәд Би Деед Эзн болҗахинь теднә әмтн медх!

19Израилин улсин зергләнә өмн йовсн Бурхна элч[†] зергләнә ард зогсв. Эднә өмн бәәсн үүлн бас ард зогсв. 20Эн Египетин болн Израилин улсин зергләниг хував. Эн хар үүлн кевтә бәәв, сөөднь болхла герлтәд бәәв. Тер сөөни дуусн хойр зерглән нег-негнләрн негдсн уга.

21Моше теңгс деер һаран дайлв, сөөни дуусн Деед Эзн шүрүтә дорд үзгин салькар теңгсин ус көөһәд бәәв. Теңгсиг Эн хагсав, усн ширгв. 22Тиигхлә Израилин улс хүүрә һазрар мет теңгсин дундаһар йовв. Эднә барун һар таласнь эрс мет усн, зүн һар таласнь бас эрс мет усн зогсв. 23Тиигхлә Египетин әмтн – хаана мөртә цуг цергүд, мөр унсн энүнә цуг улс, – Израилин улсин ардас теңгсин дундаһар көөлдв.

24Өр цәәхин өмн Деед Эзн һал болн үүлн һатцас Египетин цергиг хәләһәд, эднә бәәдлиг эвдв. 25Эднә тергдин төгәсинь Эн суһлхла, Египетин әмтн әрә гиҗ эдниг дааҗ йовв. «Маднд Израилин әмтнәс холд гүүх кергтә! – гиҗ тедн келв. – Эднә төлә Деед Эзн Египетин әмтнлә дәәлдҗәнә».

26Деед Эзн Мошед келв:

– Һаран теңгс деер дайл – усн хәрү ирәд, тедниг, мөртә тергдин болн мөрд унсн улсин өмнәс дәврх!

27Моше һаран теңгс деер өргхләнь – өрүнднь теңгс хәрү урдк бәәдлтә болв. Египетин әмтн усна өмнәс гүүв – Деед Эзн тедниг теңгсин тал дунд хамад күргв! 28Усн хәрү ирәд, теңгст көөлдҗ йовсн мөртә тергдиг, мөрд унсн улсиг болн хаана цуг цергүдиг кевтнь бүркчкв. Египетин әмтнәс нег чигн күн әмд үлдсн уга! 29Израилин улс болхла, теңгсин дундаһар хүүрә һазрар мет йовв: барун һар талнь эрс мет ик усн болн зүн һар талнь бас эрс мет ик усн зогсв. 30Тер өдр Деед Эзн Израилин улсиг Египетин әмтнәс аврв.

Израилин улс теңгсин көвәд Египетин чивсн әмтнә цогцинь үзв. 31Деед Эзнә күчтә һар теднлә ю кесинь медәд, Израилин улс Терүнәс әәв. Эдн Деед Эзнд болн Терүнә мухла Мошед иткв.

#### 15


Деед Эзнд магталын дун

1Тиигхлә Моше болн Израилин улс Деед Эзнд эн ду дуулад иигҗ келцхәв:

Деед Эзиг магтнав: Эн алдр!
Эн мөрдиг болн мөр унсн әмтиг теңгст орулв![+]
2Деед Эзн – мини чидл,
Эн – мини дун!
Эн – мини Аврач болв!
Эн – мини Бурхн,
Энүг би магтҗанав!
Мини өвкнрин Бурхн – Энүг деегшән өргнәв![+]
3Деед Эзн – дәәч!
Энүнә нерн – Яхве![†][+]
4Эн хаана мөртә тергд, терүнә цергүд теңгст орулв,
Терүнә сән гисн дәәчнриг Улан теңгст[†] булхулв.
5Тедниг усн татад авчкв:
Тедн чолун мет йоралд булхв!
6Деед Эзн! Тана барун һар чидләрн алдр.
Деед Эзн! Тана барун һар хортыг күүчв![+]
7Та олн алдр туурмҗарн өмнәсн буцсн әмтиг уга кеввт!
Та ууран һарһад,
Тедниг хагсу өвсн мет һалар шатаввт!
8Та үләхлә – усн деегшлв,
Ик дольган эрс мет босв,
Усна күчн хату таг болв![+]
9«Көөһәд күцнәв, – гиҗ өшәтн ухалв, –
Олврасн хувалцнав, цадтлан эдлнәв терүнәсн!
Үлдән илдкәд – цугтаһинь уга кенәв!»
10Зуг Та үләхлә – теңгс эдниг бүркв:
Хорһлҗн мет эдн күчтә уснд чивҗ орв.
11Бурхд дунд Та эс болхлаг, Деед Эзн, кен болхмб?
Әрүн[†] кевәрн Та эс болхлаг кен болхмб?
Туурмҗдан әәмшгтә! Өвәрц йовдлмудын Бүрдәһәч![+]
12Барун һарарн дайлв – Һазр өшәтиг татад авчкв!
13Танар авргдсн улсиг, Та Эврәннь хәәрлтәрн дахулвт, Эврәннь чидләрн
Эврәннь әрүн бәәрн талан тедниг дахулвт.
14Өөр-шидр бәәсн келн-улс болхла соңсад чичрлдв!
Пилистин улс му бәәдлд тусв,
15Эдомин һардачнр икәр әәв,
Моавин толһачнр чичрлдәд одв,
Канана[†] әмтн әәһәд сүрдв[+].
16Эдн икәр әәһәд гүүтхә!
Эднә өөгүр Тана келн-улс эс давтл,
Тана шүүҗ авсн улс эс давтл,
Тана күчтә һарас чолун болад тедн менртхә!
17Та тедниг Эврә уул деер бәәлһхит,
Тенд, Деед Эзн, Та Бийдән тосхсн бәәрндән,
Тенд, Деед Эзн, Эврәннь һарарн бәрсн әрүн бәәрндән![+]
18Деед Эзн мөңкинд эзркх![+]

19Египетин хаана мөртә тергд болн мөр унсн улс теңгсин гүүнднь орхла, Деед Эзн теднә өмнәс теңгсин ус эргүлв. Израилин улс болхла теңгс дундаһар хүүрә һазрар мет давҗ йовв!

20Ахарона эгчнь – Мирьям-әәлдәч[†] – кеңкрг авхлань күүкд улс цугтан кеңкргән цокад, дуулад, бииләд энүнә ардас йовв[+]. 21Тиигхләнь Мирьям дахад дуулв:

Деед Эзнд дуултн: Эн деегшән өөдлв!
Эн мөриг болн мөр унсн күүг теңгст орулв![+]


Маран һашун усн

22Улан теңгсәс Моше Израилин улсиг Шур нертә көдә һазрур дахулв. Һурвн өдртән эдн көдә һазрар йовад, альднь чигн ус олҗ чадсн уга[+]. 23Болв Мара тал ирхләрн, тенд ус ууҗ чадсн уга – усн һашун бәәҗ. (Тегәд чигн эн һазр Мара гиҗ нерәдгднә.) 24Әмтн Мошед эврә һундлан келәд бәәв.

– Бидн ю уухмб? – гиҗ эдн сурв.

25Моше Деед Эзн тал дуудвр кенә. Деед Эзн терүнд нег мод заана. Моше эн модна тасрхаг уснд хайхла, усн әмтәхн болв.

Тенд Деед Эзн Эврәннь әмтнд закад болн зокалмуд өгв, тенд Деед Эзн эдниг сөрҗ хәләв.

26Эн келҗәнә:

– Кемр тадн Деед Эзиг, эврә Бурхан, йосндан соңсад, Энүнә өмн чикәр кехләг, Энүнә заавринь оньгтан авхла болн Энүнә зокалмудыг күцәхлә, тиигхлә Би тадниг Египетин әмтнд хальдасн тер гемәс гетлгхв. Би Деед Эзн – тадниг эдгәхүв![+]

27Израилин улс Элимд ирв. Тенд арвн хойр булг болн 70 пальм модн бәәҗ. Тенд, булгудын өөр-шидр, эдн бәәрләд зогсв[+].

#### 16


Манна болн бөдн шовуд

1Элимәс һарад, Израилин улсин хамцан Элимин болн Синайин[†] хоорнд бәәршлҗәдг Син гидг көдә һазрт ирв. Эннь Египетәс һарч йовлһна хойрдгч сард, сарин арвн тавдгч өдрт болв[+]. 2Тенд, көдә һазрт, Израилин улсин хамцас Мошед болн Ахаронд һундлан келәд бәәв.

3– Мадниг Египетд Деед Эзн алснь деер болх билә, – гиҗ Израилин улс келв. – Тенд бидн махта хәәс төгәлҗ суулавидн, мадн цадтлан иддг өдмгтә биләвидн. Тадн болхла цуг улсиг харһнулхин төлә мадниг эн көдә һазрур көтлҗ авч ирвит![+]

4Деед Эзн Мошед келв:

– Би таднд хур мет теңгрәс өдмг асхҗ өгнәв. Өдр болһн әмтн һарад, өдртән идх хотан цуглулх. Би болхла эдн яһҗ Мини Зака күцәҗәхинь сөрнәв. 5Долан хонгин зурһадгч өдр ирхлә, эдн эн өдрт цуглулсан белдхлә, эннь эдн йиринәс хойр холванд икәр цуглулснь медгдх.

6Моше Ахарон хойр Израилин улст келҗәнә:

– Асхн ирхлә, тадн медхит: эннь Деед Эзн тадниг Египетәс көтлҗ һарһв. 7Өрүнднь тадн Деед Эзнә туурмҗиг үзхит. Юңгад гихлә Деед Эзнд һундлан медүлҗәхитн Эн соңсв. Зуг бидн кен болҗахмб? Мадниг яһад гемшәҗәхмб[+]?

8Моше келҗәнә:

– Асхар Деед Эзн таднд мах, өрүһәр болхла дала өдмг өгх. Эн тадн Терүнд һундлан медүлсинь соңсв. Бидн кен болҗахмб? Тадн маднд биш, зуг Деед Эзнд һундлан медүлҗәнәт!

9Моше Ахаронд келҗәнә:

– Израилин улсин хамцанд Деед Эзнә өмн һарх заквр өг, юңгад гихлә Деед Эзн теднә һундлынь соңсв.

10Ахарон эн үгмүдиг Израилин улсин хамцанд келхләнь, эдн көдә һазр тал хаҗив – тенд, үүлнд, эдн Деед Эзнә туурмҗиг үзв.

11Деед Эзн Мошед келв:

12– Би Израилин улсин һундлыг соңсув. Эднд иигҗ кел: асхарнь мах идхит, өрүнднь болхла тадн дала өдмгтә болхит. Тиигхлә тадн Би, Деед Эзн, – тана Бурхн болҗахинь медхит.

13Тиигәд асхарнь бөдн шовуд нисҗ ирәд теднә бәәриг дүүргв. Өрүһәр болхла энд эргмдән чиг буув[+]. 14Чиг ширгҗ одхла, көдә һазр кевтән нимгн шухтнсн коруһин бәәдлтә юмар бүркгдснь үзгдв. 15Израилин улс үзчкәд, эннь юн болҗахинь медлго нег-негнәсн сурад бәәв:

– Эннь юмб?

Моше эднд келв:

– Энтн таднд Деед Эзнә өгүлҗәх өдмг болҗана. 16Деед Эзн таднд иим заквр өгв: «Күн болһн кедү энүнә бүлднь кергтәһинь цуглултха – сег дотр күн болһна төлә неҗәһәд омер[†][*] бәәхмн»[+].

17Израилин улс минь тиигҗ кев. Негнь икәр цуглулхла, талдань – баһар. 18Зуг цуглулгдсиг омерәр чиңнүрдхлә, икәрнь цуглулгдснд үлү юмн уга болв, баһар цуглулгдснд болхла дуту юмн уга болв. Күн болһн кедү юм идҗ чадхан цуглулҗ авв[+].

19– Энүнәс маңһдурк өдрт юм бичә үлдәтн, – гиҗ Моше заквр өгв.

20Болв энүг зәрм әмтн соңссн уга: цуглулгдсна зәрм хүвинь өрүн күртл үлдәв, үлдәснь үрҗ одв. Терүнднь өтн һарв. Моше эн улст уурлв.

21Өрүнднь күн болһн кедү өрк-бүлднь кергтәһинь цуглулв. Өдртнь болхла цуг эс цуглулгдснь нарнд хәәләд бәәв. 22Долан хонгин зурһадгч өдрт эдн хойр холван икәр цуглулв – күн болһнд хошаһад омер. Хамцана һардачнрнь ирәд, энүнә тускар Мошед келхлә, 23эн хәрү өгнә:

– Деед Эзн энүнә тускар келлә. Маңһдур төвкнүн бәәлһнә өдр, Деед Эзнә әрүн[†] бемб өдр.[†] Болһхар седҗәхән болһтн, чанхар седҗәхән чантн, эс идсән маңһдур күртл үлдәтн[+].

24Әмтн Мошен закврар эс идсән дарук өдр күртл үлдәв. Эн саамд үлдәснь үрсн уга, энүнд өтн чигн уга болв.

25Моше келв:

– Эндр энүг идтн. Эндр Деед Эзнә бемб өдр, тегәд һазрт тадн юм олҗ чадшгот. 26Зурһан өдртән цуглултн, доладгч өдрнь болхла – бемб өдр[*]. Эн өдр тадн юм олшгот.

27Зәрмнь долан хонгин доладгч өдртнь чигн юм цуглулхар йовв, болв олҗ чадсн уга. 28Деед Эзн Мошед келв:

– Кедү күртлән тадн Мини өгсн закврмудыг болн закадыг эвдхмбт? 29Хәләтн: Деед Эзн таднд бемб өдриг өгв, тегәд чигн долан хонгин зурһадгч өдрт таднд хойр өдрә хотыг Тер өгүлнә. Доладгч өдрт күн болһн гертән үлдәд, альдаран чигн һарх зөв уга.

30Долан хонгин доладгч өдрт әмтн амрв.

31Израилин улс эн хотыг «манна» гиҗ нерәдв. Манна цаһан болчкад кориандрин экин бәәдлтә, амтнь болхла бал тәвәд болһсн һуйрла әдлхн. 32Моше келв:

– Деед Эзн иигҗ медүлв: «Египетәс көтлҗ һарһсн саамд Би тадниг көдә һазрт хотлсн өдмгиг күн болһн үзтхә гиһәд маннан нег омер үйәс үйд хадһлгдад бәәтхә».

33– Буһш ав, – гиҗ Моше Ахаронд келв, – энүн дотр маннан дүүрң омериг тәвәд, таднд үйәс үйд хадһлгдхин төләд Деед Эзнә өмн оркчк. 34Хөөннь Ахарон Деед Эзн Мошед заасар буһшиг хадһлхар Бооцана хавтха чолудын[†] хаҗуд тәвв.

35Әмтн бәәдг һазрур иртлән, Израилин улс 40 җилдән маннар хот кеһәд бәәв. Канана[†] һазрин меҗәд күртлән эдн маннар теҗәл кеһәд бәәв[+]. 36(Омер – эннь ефән[*] арвдгч хүвнь мөн.)

#### 17


Уулын хадас һарчах усн

1Син гидг көдә һазрас һарад, Израилин улсин хамцан Деед Эзнә зааврла ирлцҗ бүүрән соляд йовв. Эдн Рефидим гидг нертә һазрт зогсв. Тенд олн-әмтнд уух усн уга билә[+]. 2Әмтн Мошег гемшәһәд бәәв.

– Маднд ус өгтн! – гиҗ эдн некв. – Бидн уухар седҗәнәвидн.

– Тадн юңгад намаг гемшәҗәхмбт? – гиҗ Моше сурв. – Юңгад тадн Деед Эзиг сөрҗәхмбт[+]?

3Болв олн-әмтн ундасад Мошег керлдв:

– Ю хәәҗ чи мадниг Египетәс авч һарвч? Мадниг күүкдтәһимвидн болн малтаһимвидн ундасулад муурулхарий?

4Моше Деед Эзиг дуудҗана:

– Эн әмтнлә би ю кехмб? Эдн ода намаг чолуһар цокн гиҗәнә[+].

5Деед Эзн Мошед закчана:

– Өмәрән һарад, улсин өмн зогс, Израилин көгшдәс зәрминь бийләһән ав. Нил һолын усар цоксн тайган авад йов. 6Тенд, Хорив уулын хад деер, чини өмн Би зогснав. Чи хадыг цокхла, энүнәс усн гүүх, әмтн энүг уутха.

Израилин көгшдин нүднд Моше мел тиигҗ кев[+]. 7Эн бәәрн Масса болн Мериба[*] гиҗ нерәдгдв, юңгад гихлә тенд Израилин улс: «Деед Эзн маднла аль угай?» – гиҗ келәд Деед Эзиг шоодад сөрв.


Амалекин улсиг дииллһн

8Амалекин улс Рефидимд ирәд, Израилин улс тал дәврв[+]. 9Моше Ешуад келв:

– Амалекмүд тал одх әмтиг шүүҗ ав. Би болхла маңһдур һартан Бурхна өгсн мотрта[†] уулын толһа деер һарнав.

10Ешуа Мошен заквриг күцәһәд, амалекмүдлә дәәлдв. Моше болхла Ахаронла болн Орла хамдан уулын толһа деер һарв. 11Моше һаран өргхлә, Израиль[†] диилнә, дорагшан буулһхла – амалекмүд. 12Зуг Мошен һарнь күндрв. Тиигхлә чолу авч ирхлә, Моше терүн деер суув. Ор болн Ахарон болхла, хойр таласнь энүнә һаринь дөңнв. Нарн суутл, Моше һаран деегшән өргәд бәәв. 13Ешуа Амалекиг болн терүнә әмтиг селмәр цокад энүг диилв.

14Деед Эзн Мошед келв:

– Мартгдшгон төләд дегтрт бичәд, Ешуад медүлҗ кел: Би Амалекиг һазр деерәс уга кенәв – энүнә нернь чигн үлдшго!

15Моше бәрц бәрлһнә орм[†] босхад, терүнд Яхве-Нисси[†][*] гидг нер өгәд 16келв:

– Эннь Деед Эзнә туг һарт бәрәтә гиҗәнә. Амалекин улсин өмнәс кеҗәх Деед Эзнә дән үйәс үйд гиҗ герчлҗәнә!

#### 18


Итро Моше хойрин харһлт

1Мошен хадм Итро, Мидьяна гелң,[†] Мошен болн Эврә улсин, Израилин төлә Бурхн ю кесинь, – Деед Эзн Израилин әмтиг Египетәс көтлҗ һарһсинь соңсв[+]. 2Тиигхлә Итро (Мошен хадм эцк) бийләһән Мошен гергн Ципораг авна (энүнә өмн Моше энүг эцк талнь хәрү йовулсмн) 3болн энүнә хойр көвүн (негинь Гершом гиҗ дууддмн, эннь: «Би күүнә һазрт цаг зуурт бәәнәв» гисн темдг мөн; 4наадкнь Элиезер, эннь: «Мини эцкин Бурхн нанд нөкд болад, Египетин хаана селмәс аврв» гисн темдг мөн болв). 5Итро эдниг Моше тал – көдә һазрур, Мошен бәәрнүр, Бурхна уул тал көтлҗ ирәд:

6– Би чини хадм эцк Итро, чини гергнлә болн чини хойр көвүнлә ирүв, – гиҗ энүнд медүлҗ келхинь закв.

7Моше һарад, хадм эцкдән мендләд, энүг үмсв. Эдн нег-негнәннь бәәдлин тускар сурад, сег дотр орв. 8Моше хадм эцкдән Израилин улсиг харсад, Деед Эзн хаанла болн Египетин әмтнлә ю кеснә, көдә һазр давҗ һарлһна күнд-күчр хаалһин болн Деед Эзн яһҗ эдниг аврсна тускар келҗ өгв. 9Египетәс аврҗ һарад Израилин улсин төлә Деед Эзн цаһан седклтә кесг керг күцәснд Итро байрлв. 10Итро келҗәнә:

– Египетәс болн хаанас тадниг аврсн, тана улсиг теднәс сулдхсн Деед Эзиг йөрәх кергтә! 11Цуг бурхд бийән деегшән өргсн бийнь Деед Эзн эднәс деер болҗахинь ода медҗәнәв!

12Итро, Мошен хадм эцк, шатасн тәклиг болн талдан бәрциг Бурхнд өгв. Ахарон ирв, Израилин көгшд цугтан ирв. Эдн Бурхна нүүрт Мошен хадм эцклә хамдан хотан эдлв.

13Дарук өдртнь Моше Израилин улсин хоорндк цүүгәтә йовдлмудыг йилһҗ хәләв. Өрүнәс авн асхн күртл энүг әмтн төгәләд зогсцхав. 14Энүг үзәд хадм эцкнь Мошеһәс сурв:

– Эн әмтнлә чи энд ю кеҗәхмбч? Юңгад чи һанцарн эднә өмн суунач, эдн болхла өрүнәс авн асхн күртл чамаг төгәләд зогсҗахмб?

15– Эдн Бурхиг дуудхар нан тал ирнә, – гиҗ Моше хәрү өгнә. – 16Ямр чигн керг күцәхин төлә эдн нан тал ирнә, би эднә цүүгәтә йовдлыг шинҗләд, эднд Бурхна зокалмудыг болн закадыг дасхнав.

17– Хаҗһрар кеҗәнәч, – гиҗ хадм эцкнь энүнд келв. – 18Эврән муурхич, эн әмтн бас муурх. Чамд эн керг күнд болҗана, һанцарн чи энүг күцәҗ чадшгоч[+]. 19Намаг соңс, би чамд селвг өгнәв, тегәд Бурхн чамта бәәх. Эн улсин болн Бурхна хоорнд орлцач болад, эднә кергүдиг Бурхна хәләврт өгүләд, 20эднд зокалмуд болн закад цәәлһәд, ямр хаалһар, ямр кевәр эднд йовхинь сурһ. 21Болв әмтн дундас болхла Бурхиг икәр күндлдгинь, үннч, нег мөслсн седклтәһинь, – ачта улсинь шүүҗ авад, һардачнрт батл: негнь миңһн күүг, наадкнь зун, дәкәд негнь – тәвн болн кен-негнь арвн күүг һардхин төлә[+]. 22Эдн даңгин әмтнлә бәәһәд, эднә хоорндк цүүгә хаһлад, чинртә кергүдиг чамд өгүләд, үүрмгинь – эврән хаһлхмн. Чини ацан гиигрх: эдн энүг чамла хувалцхмн. 23Иигәд кехләчн, Бурхн чамд заавр өгәд бәәх, чи болхла эврән дааҗ һархич, әмтн төвкнүн бий талан хәрәд бәәхмн.

24Моше хадм эцкән соңсад, энүнә келсәр кев: 25Израилин улсас ачта улсиг шүүҗ авад, эдниг һардачнрт шиидв – негнь миңһн күүг, наадкнь – зун, дәкәд негнь – тәвн, кен-негнь арвн күүг һардх болв[+]. 26Эдн даңгин әмтнлә бәәһәд, эднә хоорндк цүүгәтә йовдлмудыг хаһлад, күнд-күчр кергүдиг Мошед даалһад, үүрмгинь эврән хаһлад бәәв[+].

27Моше хадм эцкән йовулна, тернь герүрн, эврә һазрурн хәрв.

#### 19


Израилин улс Синай уулын хаҗуд

1Египетәс Израилин улс һарч йовсна һурвдгч сарин шин сард эдн Синай[†] көдә һазрт күрв. 2Рефидимас һарад, Израилин улс Синай көдә һазрт ирәд зогсад, уулын өөр бәәрлҗ зогсв[+].

3Моше Бурхн тал уулд һарв. Тендәс Деед Эзн энүг дуудв:

– Яковин тохмд кел, Израилин улст зәңгл: 4«Би Египетлә ю кесинь үзвит, Би тадниг һәрдин җивр деер яһҗ авч йовад, Бий талан авч ирсинь үзвит![+] 5Кемр тадн Намаг соңсад, Нанла кесн бооцанд[†] иткхлә, тиигхлә тадн цуг улс дунд Мини хамгин үнтә улс болхит! Һазр кевтән Мини,[+] 6тадн болхла Нанд шаҗна гелңгүдин[†] алвт, әрүн[†] улс болхит!» Эн үгмүдиг Израилин улст келҗ медүл[+].

7Моше хәрәд, келн-улсин медәтнриг цуглулад, Деед Эзнә келсәр эн үгмүдиг эднд медүлв. 8Әмтн цугтан, негн күртлән, хәрү өгв:

– Бидн Деед Эзнә келсәр һардвр кехвидн.

Моше Деед Эзнд әмтнә хәрүг зәңглв[+].

9Деед Эзн Мошед келв:

– Чамла Би яһҗ күүнддгинь, кезә чигн чамд оньдин иткдгинь әмтн соңстха гиһәд, Би чамур нигт үүлн мет ирнәв.

Моше Деед Эзнд әмтнә хәрүһинь зәңглхлә, 10Тер Мошед келв:

– Әмтнүр одад, эндр болн маңһдур чигн тедниг әрүсл, тедн эврә хувц-хунран уһаһад,[+] 11нөкәдүрк өдрт белдтхә: тер өдр цуг әмтнә нүднд, Деед Эзн Синай уулд буух. 12Әмтнә төлә уулыг төгәләд меҗә һарһ, уул деер бичә һартха, терүнә девсңгиг бичә көндәтхә. Уулыг көндәсн кен-негнь үклән олх. 13Зуг һарарн энүг бичә көндәтн – терүг чолуһар цоктн эс гиҗ саадгар хаһад алтн. Мал эс гиҗ күн, йилһл уга, кемр эдн бүрә татсн әәһәр уул деер һархар седсн болхла – эдниг әмдәр үлдәҗ болшго[+].

14Моше уулас әмтнүр бууһад, тедниг бийән әрүслтн гив. Әмтн эврә хувцан уһав. 15Тегәд Моше келв:

– Нөкәдүрк өдрт белдтн, гергнләһән бичә ниилҗ кевттн.

16Һурвдгч өдрт өрүн эртәс авн һал цәкләд, оһтрһун дун һарв, уулыг нигт үүлн бүркв. Бүрән чаңһ ә һарв, әмтн бәәрндән үүмлдв. 17Моше әмтиг бәәрнәснь Бурхна өмнәс көтлв. Тедн уулын белд зогсв. 18Синай уул болхла утаһар дүүрв, юңгад гихлә Деед Эзн һал дотр энүнә ора деер буув. Уулас беш мет утан һарад чичрәд бәәв. 19Бүрән ә чаңһрад ирв. Мошег келәд бәәхлә, Бурхн болхла энүнд оһтрһун дууһар хәрү өгв. 20Деед Эзн Синай уулын ора деер бууһад, Мошег Бий талан, деегшән дуудв. Моше деегшән һарв.

21Деед Эзн Мошед келв:

– Бууһад әмтнд зәңгл, тедн Деед Эзиг үзхәр меҗә давҗ бичә өөрдтхә: эс гиҗ эднә икнкнь үкх. 22Деед Эзнүр өөрдхәр седҗәх шаҗна гелңгүд бас бийән әрүслх зөвтә, эс гиҗ Деед Эзн тедниг уга кех[+].

23– Әмтн Синай уул деер һаршго, – гиҗ Моше Деед Эзнд келв. – Та маднд урдаснь зәңглсн биләт, би болхла уулыг төгәлҗ меҗәләд, уулыг әрүслүв.

24Деед Эзн Мошед келв:

– Йов, бууһад Ахаронла хамдан нааран хәрү ир. Зуг шаҗна гелңгүд болн эгл улс Нан тал бичә һартха, эс гиҗ Би тедниг уга кехв.

25Моше әмтнүр бууһад энүг зәңглв.

#### 20


Арвн Заавр

1[•]Бурхна келсн үгмүд иим:

2– Би Деед Эзн, чамаг Египетәс, мухласин һазрас һарһсн чини Бурхн[+].

3Чамд Нанас талдан бурхд уга болх зөвтә[+].

4Деер теңгрт эс гиҗ дора һазрт, эс гиҗ һазрас дор уснд бәәдг юуна чигн бәәдлтә шүтә бийдән бичә ке[+]. 5Эднд бичә мөрг болн бичә шүт, юңгад гихлә Би, Деед Эзн, чини Бурхн, – хару Бурхн мөн. Нанд дурго болҗасн эцкнрин килнцәс көлтә, Би эднә үрдинь һурвдгч болн дөрвдгч үй күртлнь цааҗлнав[+]. 6Болв Нанд дурлдг болн Мини заавриг күцәдг әмтнә төлә – Би миңһдгч үйд чигн, эднә хөөт үрдт чигн хәәрлтән күргҗәнәв![+]

7Деед Эзнә, чини Бурхна, нериг хара зөңдән бичә кел. Хара зөңдән Энүнә нериг келсн күүг Деед Эзн засгллго бәәшго[+].

8Бемб өдриг[†] тодлад авчк, әрүнәр[†] терүг бәр[+]. 9Зурһан өдртән көдләд, цуг кергүдән күцә, 10доладгч өдр – бемб өдр: эн Деед Эзнә, чини Бурхна өдр. Эн өдр кен чигн көдлх зөв уга – чамд, чини көвүнд, күүкнд, чини мухла залуд, мухла күүкд күүнд, чини малд, чини балһсдт бәәдг нүүҗ ирсн күүнд бас әрүн өдр. 11Юңгад гихлә зурһан өдртән Деед Эзн теңгриг, һазриг болн теңгсиг – эдниг дүүргҗәх хамг тоотыг үүдәсмн, доладгч өдрт болхла амр-таварн бәәв. Тегәд чигн Деед Эзн бемб өдриг йөрәһәд, энүг әрүн чинртә кев.

12Чамд Деед Эзн – чини Бурхн белглсн һазрт җирһлчн ут болхин төлә эцкән болн экән күндл[+].

13Бичә кү ал[+].

14Бичә авалясн талдан күүнлә оралд[+].

15Бичә хулха ке[+].

16Өөрхн улсин тускар худл герч бичә бол[+].

17Күүнә герт, күүнә гергнд, күүнә мухла залуст болн мухла күүкд улст, күүнә бухмудт болн элҗгүдт – күүнә юмнд бичә дуран күрг[+].

18Цуг улс оһтрһуг болн һал цәкллһиг, бүрән әәг болн утан һарчах уулыг үзәд соңсв. Әмтн үүмлдәд, хооран һарад зогсв.

19– Маднла чи күүнд, – гиҗ эдн Мошед келв. – Бидн чамаг соңснавидн. Бурхн маднла бичә күүндтхә эс гиҗ бидн үкхвидн[+].

20– Бичә әәтн, – гиҗ Моше хәрү өгв. – Бурхн тадниг сөрхәр болн Терүнәс әәһәд иргчдән килнц бичә һарһтха гиһәд ирв.

21Әмтн холд зогсхла, Моше болхла Бурхна бәәсн харлсн нигт үүлнд өөрдв.


Шүтәнә болн тәклин ормин тускар

22Деед Эзн Мошед закв:

– Израилин улст кел: «Теңгрәс Би таднд дуудвр кесиг тадн үзләт. 23Нанла зерглҗ талдан бурхд бичә кетн! Бийдән цаһан мөңгн болн алтн бурхд бичә кетн! 24Нанд һазрар тәклин ормиг босхад, терүн деер һал шаталһна болн эвцлһнә бәрц[†] бәрлһнә төлә бас – чини сүргәс үүрмг болн бод мал авч ир. Би Эврәннь нерән һарһсн ямр чигн ормд Би чам тал ирәд, чамаг йөрәхүв. 25Кемр Мини төлә чолуһар тәклин ормиг босххларн, өөһинь авсн чолуг бичә олзл: чолуна өөһинь хурц төмрәр авхларн чи тәклин ормиг бузрдахич[+]. 26Чини чир нүцкн бәәдл үзгдшгон төләд Мини тәкл тәклһнә ормин давшурар деегшән бичә өөдләд һар!»

#### 21


Еврей мухласин тускар

1Израилин улст өгх йоста закад бас иим:

2Кемр чи мухла кехәр еврей күүг хулдҗ авсн болхла, тер чамд зурһан җилдән көдлтхә, болв доладгч җилднь мөңгн угаһар сулдхгдад йовтха[+]. 3Кемр тер һанцарн ирсн болхла, һанцарн йовтха. Болв гергтәһән ирсн болхла, терүнлә хамдан гергнь бас йовтха. 4Кемр эзнь терүнд герг өгснә хөөн терүнәс күүкд һарсн болхлаг, тиигхлә гергн күүкдтәһән эзнднь үлдтхә. Мухла залу һанцарн йовтха. 5Кемр мухла иигҗ келхлә: «Би эзндән, гергндән, күүкдтән дуртав, сулдхвр керго», – 6тиигхлә эзнь терүг Бурхнд мөргдг орм[†] тал өөрдүлг. Дәкәд терүг үүдн тал өөрдүлг, эс гиҗ үүднә мөр тал өөрдүләд шөвгәр чикинь хатхтха. Тегәд тернь мөңкинд эзнәннь мухла болх[+].

7Кемр нег күн эврәннь күүкән мухла болтха гиһәд талдан күүнд хулдсн болхла, тиигхлә тер эзнәсн мухла залусла әдл сулдҗ һарч чадшго. Эзнәсн зуг мухла залу күн сулдҗ чадх. 8Кемр тер эзндән эс таасгдхла, тиигхлә тер мухла күүкиг хулдҗ авх зөв өгтхә, яһад гихлә эзн терүгәр гергән кехәр бәәсмн. Талдан күүнд тер күүкиг хулдшго, яһад гихлә терүг һазалв. 9Кемр эзн тер күүкиг көвүндән авч өгхәр седҗәсн болхла, тиигхлә эврә үрнләһән әдләр терүг хәләтхә. 10Кемр эзн бийдән талдан герг авхла, тиигхлә терүнд урдк хот, хувц болн герт нег орм батлад өгтхә[+]. 11Болв кемр эзн тер һурвн юм эс өгхәр седхлә, тиигхлә мухла күүкн мөңг өглго йовҗ чадҗана.


Аллһна болн махмудын сөрвин тускар

12Кемр күүг кен-негнь цокхла, цокулсн күн үкхлә, цоксн күн алгдх йоста[+].

13Кемр цоксн күн алхар эс седҗәсн болхла (тиим юмн Бурхн Эврәннь седвәрәр учрасмн болхлаг), тер бийдән хорһдх орм олҗ чадх; Би танд тиим орм заасув[+]. 14Кемр тер өөрхн күүһән зөрц алсн болхла, алтн терүг. Мини тәкл тәкдг ормин хаҗуд харслт хәәв чигн алтн.

15Эцкән болн экән цоксн күн алгдх йоста.

16Кен чигн күн кү хулхалад терүг хулдхла (эс гиҗ хулхалсиг терүнд олҗ авхла) алгдх йоста[+].

17Кемр кен чигн күн эцкән эс гиҗ экән му келхлә, алгдх йоста[+].

18Кемр цүүгҗәһәд нег күн негән чолуһар эс гиҗ нудрмарн цоксн болхлаг, болв цокулсн күн гемтәд чигн әмд үлдсн болхла, 19дәкәд босад тайг түшәд гертәсн һардг болсн болхла, тиигхлә цоксн күүг засглшго: тер күн гемнсн цагиннь мөңгинь өгх, эмнлһнднь дөң болх.

20Кемр эзн мухла залуг эс гиҗ мухла күүкд күүг модар цокхла, тернь дор ормдан үкхләг, эзнәс эн үклин ялынь авх кергтә. 21Кемр тер мухла цокулсна хөөн нег эс гиҗ хойр өдртән әмд бәәсн болхла, үкснә ялынь некх керг уга. Яһад гихлә мухла – эзнә өлг-эд.

22Кемр залус ноолдҗаһад саата күүкд күүг көндәхлә, зуурм нилх һарад бийнь эс үкхлә, тиигхлә бурута күн зуурм һарсн нилхин ял мөңгәр өгтхә. Зарһчнрин орлцлһтаһар тер гергнә залу сурсарнь өгтхә. 23Кемр тер саата күүкд күн үкхлә, тиигхлә чи иигҗ өгх йостач: әмн әмәр һарх, 24нүдән нүднә ормд өгх, шүдән шүднә ормд өгх, һаран һарин ормд өгх, көлән көлин ормд өгх, 25шатасн махмуд шатсна ормд өгх, шав шавин ормд, өвдкәлһн өвдкәлһнә ормд[+].

26Кемр эзн мухла залуг эс гихлә мухла күүкд күүг цокад нүдинь өвдкәхлә, тер нүднәс көлтә тедниг бийәсн сулдхх зөвтә. 27Кемр эзн ялч залуг эс гиҗ ялч күүкд күүг цокад шүдинь уңһахла, тер шүднәс көлтә мухласиг сулдхх зөвтә.

28Кемр залу күүг эс гихлә күүкд күүг бух мөргәд алхла, тер бухиг чолуһар шивәд алх кергтә. Терүнә махинь идҗ болшго. Бухин эзн ял даашго[+]. 29Болв кемр бух урднь чигн мөргдг бәәсн бийнь эзнднь келҗәхлә, тер малан эс хәләҗәсәр кү мөргәд алхла, бухиг чолуһар шивәд алх кергтә. Эзинь бас алх йоста. 30Кемр эзиг мөңгнә ялд уңһахла, тиигхлә тер кергтә мөңгинь өгәд әмән хулдҗ авх[+]. 31Эзнә бух өрк-бүлин толһалгч күүнә көвүһинь эс гихлә күүкинь мөргхлә, тиим кевәр бас кех кергтә.

32Кемр мухла залу күүг эс гихлә мухла күүкд күүг бух мөргхлә, бухин эзн мухласин эзнд 30 цаһан мөңгн шекель[†][*] өгх йоста. Тер бухиг чолуһар шивәд алхмн болҗана.

33Кемр эзн күн ус бәрдг нүкиг секәтәһәр үлдәһәд эс гиҗ нүк малтхларн терүгән эс хаахла, терүнднь бух, элҗгн чигн унхлаг, 34тиигхлә нүкнә эзн күн малын мөңгинь өгх йоста, бүкл махинь бийдән автха[+].

35Кемр бух талдан күүнә бухиг мөргәд алхла, тиигхлә теднә эздүд әмд бухинь хулдад, авсн мөңгинь болн бүкл махинь хоорндан әдләр хуватха. 36Кемр бухнь өмннь чигн мөргдгинь меддг бәәсн болхла, тиигхлә малан эс хәләҗәсн эзн ялынь даатха: бухин ормд бух өгтхә. Бухин бүкл махинь эврән автха.

#### 22


Зөөрән харслһна тускар

1Кемр кен чигн күн бух эс гиҗ хө хулхалҗ авад алхла, эс гиҗ хулдхла, тиигхлә тер күн нег бухин ормд тавн бух, нег хөөнә ормд дөрвн хө өгх йоста.

2(Кемр хулхач герин эрсиг хамхлхар эвдҗәсн кемд бәргдәд алгдсн болхла, алсн күн бурута биш. 3Болв тиим юмн нарн һарсна хөөн учрсн болхла, алсн күн бурута болҗана.)

Кемр хулхачд ялынь өгдг юмн уга болхлаг, тиигхлә хулха кеснднь терүг бийинь хулдад ялч кетхә. 4Болв кемр хулхалгдсн малыг әмдәр олҗ авхла – бух болну, элҗгн эс гиҗ хөн болну – хулхач нег малын ормд хойр мал өгх йоста[+].

5Кемр кен чигн күн талдан күүнә тәрәһинь эс гиҗ уста үзмин тәрәнднь мал көөҗ орулад үрәхлә, тер күн үрәсн тәрәнә хамгин сән урһцин үнәр ялынь даах йоста.

6Кемр шатасн һал бүчртә моднд орад, дәкәд овалһата өвсиг, урһҗах буудяг эс гиҗ тәрәнә һазриг кевтнь түүмрдхлә, һал орулсн күн ялынь өгх йоста.

7Кемр нег күн талдан күүнд цаһан мөңг эс гиҗ хувцан хадһлтха гиһәд өгсн болхла, тер юмсиг гертәснь хулха авчкхла, хулхач бәргдхлә, тиигхлә хулхач ялынь хойр холванд үлүһәр өгх йоста. 8Хулхач эс бәргдхлә, күүнә юмс хадһлхар авсн күн Бурхнд мөргдг орм[†] тал ирәд эс авсан лавлад бийән цеврлх[†] йоста.

9Бухин, элҗгнә, хөөнә, хувцна туск цуг учрсн күчр йовдл – ямаран чигн геедрсн эврә юмс – эзнь таняд медхлә, тер керг Бурхна медлд орх йоста. Бурхна бурута гисн күн геедрсн юмсин эзнд һаруһинь хойр холванд үлүһәр өгх йоста.

10Кемр нег күн талдан күүнд эврәннь элҗгнән, бухан, хөөһән эс гиҗ оңдан малмудан хәләтхә гиһәд даалһсна дару, тер малнь үкҗ одхла, эс гиҗ шав авхла, эс гиҗ хортн бәрәд авсиг үзсн әмтн уга болхла, 11тиигхлә Деед Эзнә нерәр өгсн андһар тәәлвринь кетхә. Тернь даалһсн күүнә зөөриг зөрц авсн угаһинь батлҗана. Тиигхлә малын эзн үлдсинь автха. Хәләҗәсн күн ялынь даашго болҗана[+]. 12Кемр малмуд хулхалгдсн болхлаг, тиигхлә хәләҗәсн күн малмудын эзнднь ялынь өгхмн болҗана.

13Кемр терүнә хәләҗәсн малмудыг зерлг аңгуд шуучад алхла, терүг медүлхин төлә алгдсн малмудын цогцин ясинь чигн үзүлтхә. Тиигхлә тер алгдсн малмудын ялынь даашго.

14Кемр нег күн талдан күүнәс кергләд малынь авхла, тер мал эзнь уга цагт эрмдг авхла эс гиҗ үкҗ одсн болхла, тиигхлә малыг авсн күн эзнднь ялынь өгх йоста.

15Кемр тиим юмн малын эзн бәәтл учрсн болхла, тиигхлә ялнь өггдшго. Болв авсн малын һаруһинь эзнднь өггдҗәсн болхла, тиигхлә эзнь мөңгинь авх йоста.


Олна җирһлин закад

16Кемр залу күн зәңг орулад уга күүкиг наад бәрәд үрәхлә, тиим залу ялынь өгәд күүкиг мордулҗ авх йоста[+]. 17Кемр күүкнә эцк тер залуд үрән өгхәр эс седхлә, тер бийнь күүкнә төлә өгх зөвтә мөңгинь эцкднь өгхмн болҗана.

18Илвч күүкд күүг әмд бичә үлдәтн[+].

19Скотоложец алгдх йоста[+].

20Бурхдт (Деед Эзнәс наадкснь) тәкл тәкдг кен чигн күн алад уга кегдх.

21Нутг сольсн[†] күүг бичә бастн, бичә һундатн. Тадн бас эврән Египетд нүүҗ йовсн улс биләт[+]. 22Белвсн гергчүдиг болн өнчн әмтиг бичә бастн[+]. 23Кемр тедниг басхла, тедн Намаг дуудх, Би теднә һундлта дуудвриг соңсхв. 24Тиигхләрн уурлад тадниг Би үлдәр шаахв. Тегәд тадна гергчүд белвсрәд, күүкдтн өнчрәд үлдх[+].

25Кемр чи Мини улсин угатя күүнд цаһан мөңг өгйәһәр өгхләрн, терүнәс арсмч кевтә үлү немр мөңг авхар бичә сур[+].

26Кемр өөрхн күүнәс бәрүлһнд деер өмсдг хувц авхларн, терүгән нарн суутл хәрү өг[+]. 27Терүнд бийән хучдг юмн уга, терчнь терүнә хувцн болҗана. Хучдг хувцн угаһар яһҗ тер унтхмб? Тер күн Намаг дуудх – Би терүг соңсхув, яһад гихлә Би өр-өвчүв.

28Бурхиг бичә му кел, эврә келн-улс дунд ахлачан бичә хара[+].

29Буудян толһа болн уста үзмин өткн шүүс авч ирхдән бичә удад.

Эврәннь көвүдин түрүн үрдиг Нанд нерәдтн[+].

30Тиим йовдл бухмудла болн хөөдлә харһҗана: шиңкән һарсн түрүн малмуд долан хонгтан экиннь хаҗуд бәәтхә. Нәәмдгч өдртнь терүг Нанд нерәдтн[+].

31Мини улс, тадн, әрүн[†] әмтн болх йостат: зерлг аңгудын шуучад алсн малмудын мах бичә идтн. Терүг нохаст өгтн[+].

#### 23


Чик йовдлын тускар

1Худл үг бичә тарха. Зөв уга худл герчллһнд бичә дөң бол[+]. 2Зөв уга кергт бичә олн кү дах. Зарһд орхларн олн-әмтнд таасгдхар бичә үнниг оңдарул. 3Зарһ болхла угатя күүнә түрү бәәдлднь бичә доталхар сед[+].

4Кемр чи дәәснәннь геедрсн бухиг эс гиҗ элҗгниг үзхләрн тедниг тууһад эзнднь күрг[+]. 5Кемр һазр деер унсн чини дәәснә ацата элҗгн үзхләрн, чи терүг бичә тиигҗ үлдә. Терүнә ацаһинь буулһ.

6Бийиннь угатя ах-дүүһин күнд учринь тәәлхләрн, чикәр ке[+].

7Буру уга болн чик седклтә күүг алхар, зөрц, худлахар шиидҗәхиг бичә дөңн. Тегәд Би тиим хар саната күүг харсшгов![+] 8Авлһ бичә ав. Авлһ нүдтә күүг сохр кенә, үнн юмиг хаҗилһнә[+].

9Нутган соляд ирсн әмтиг бичә шахад бә. Талын һазрт яһҗ бәәдгиг тадн эврән меднәт. Египетд тадн нүүдлин улс биләт[+].


Амрлһна бәәдлин закан

10Зурһан җилдән эврәннь һазрт тәрә тәрәд, терүнә урһцинь цуглулад авча, 11доладгч җилдән тер һазриг хаһллго үлдә. Урһцин үлдлиг чини улсин угатя әмтн идтхә. Кемр урһцас юмн үлдхлә, зерлг аңгуд идтхә. Тиим кевәр эврәннь уста үзмән болн олив моддан хәлә[+].

12Зурһан хонгтан көдл. Доладгч өдр чамд амрлһна өдр болх. Тер өдр чини цар болн элҗгн амртха. Чини ялч гергнә көвүн болн нүүҗ ирсн күн санаһан автха[+].

13Мини келсиг цугтаһинь күцә. Талдан бурхдын нер бичә дуудтн: чини амнас теднә тускар бичә соңсгдтха![+]


Җил болһн болдг һурвн нәр

14Җилд һурв дәкҗ Мини нәр ке[+]. 15Эс искәсн һуйрин нәр ке: Мини заасар долан хонгтан эс искәсн һуйриг кергтә цагтнь – авив сард – ид. Тиигхд Египетәс чи нүүҗ һарлач. Нег чигн күн Мини өмн хоосн һарта һарч иршго юмн![+]

16Эврәннь тәрсн тәрәнә түрүн урһцин хадлһна нәр ке. Темс хуралһна нәәриг җилин чилгчәр урһцан кевтнь цуглулҗ авхларн ке[+]. 17Җилд һурв дәкҗ залус цугтан Бурхна – Деед Эзнә – өмн үзгдх йоста[+].

18Нанд тәкл тәкхлә искәсн өдмг деер цуснь бичә асхртха. Мини нәәрин тәклин малын тосн-өөкинь өрүн күртл бичә үлдә.

19Чини һазрин түрүн урһцас Деед Эзнд, эврәннь Бурхнд, мөргдг герт орулҗ авч ир.

Ямана ишкиг экиннь үснд бичә чан[+].


Израилин улс мандг Деед Эзнә элч

20Хәләтн, Би тадна өмн тадниг мандг элчән илгәҗәнәв. Тер тадниг хаалһд хәләҗ йовх, дәкәд таднд гиһәд Мини белдсн ормд авч одх[+]. 21Терүнд оньган өгтн, терүг соңстн, бичә бурушатн. Тадна закрлһ авдгог тер хәләшго, яһад гихлә терүнд Мини нерн бәәнә. 22Кемр тадн терүг соңсад, Мини келсиг кевтнь күцәһәд бәәхлә, тиигхлә Би тадна дәәснә дәәсн болхув, тадна өшәтнә өшәтн болхув[+].

23Мини илгәсн тадниг мандг элч тадна өмн йовх. Тер тадниг амореймүд, хетмүд, перизмүд, кананахмуд,[†] хивеймүд, евүсмүд тал авч одх. Би тер келн-әмтиг уга кеһәд алхв[+]. 24Тадн болхла теднә бурхдт мөргәд бичә шүттн, бичә тер улсин авъясар бәәтн. Теднә бурхдынь хамхлтн, теднә әрүн[†] чолун бахнсинь уга кетн![+] 25Тадна Бурхнд, Деед Эзнд, шүттн. Тегәд Би тадна өдмгиг болн тадна усиг әдслнәв, тадниг гемәс сулдхнав[+]. 26Тегәд тадна һазрт зуурм үрд һардган уурх, үр-садн эс һарһлһн уга болх. Би тадна җирһлин өдрмүдиг дүүрң бәәдлтә кенәв[+].

27Бийиннь әәмшгән Би тадна өмн йовулнав. Тадна хаалһд Би келн-әмтиг кевтнь үүмүлнәв, тадна хортыг өмнәстн һарад зулдгар кесүв[+]. 28Тадна өмн шар зөгин баг нисдгәр йовулсув. Тедн хивеймүдиг, кананахныг болн хетмүдиг таднас көөх[+]. 29Болв тедниг тер дарунь Би көөшгов, нег җилин эргцд биш: эс гиҗ һазр хоосдад тадниг дәврх зерлг аңгуд дегд олн болх[+]. 30Би эн келн-улсиг адһл уга көөхүв. Тадниг тооһарн өсәд, орн-нутгиг кевтнь эзләд автл адһхшув. 31Тадна эзлх һазрин меҗәс Улан теңгс[†] болн Пилистин теңгс[†][*], көдә һазр болн Епрат һол болх. Би эн һазрар бәәх цуг әмтиг тадна һарт бәрүлнәв, тегәд тадн тедниг көөһәд йовулхит[+].

32Теднлә болн теднә бурхдла бооца бичә кетн! 33Эн келн-әмтн тадна һазрт бәәшго йоста. Эс гиҗ тедн тадниг Мини өмнәс килнц һарһулдг дасхх. Теднә бурхдт цергллһн тадниг мекллһн болх[+].

#### 24


Бурхн олн-әмтнлә бооца келһн

1Деед Эзн Мошед келнә:

– Деед Эзн тал һар, бийләһән Ахарониг, Надавиг, Авиудыг болн Израилин 70 медәтиг ав. Деед Эзнд холас мөргтн[+]. 2Болв Деед Эзн тал Моше һанцарн өөрдтхә! Тедн Деед Эзн тал өөрдшго юмн. Олн-әмтн уул деер һаршго юмн.

3Моше олн-әмтн тал ирәд Деед Эзнә келсиг кевтнь келнә. Дәкәд закадыг кевтнь үгәрн келҗ өгнә. Олн-әмтн цугтан нег дууһар хәрү өгнә:

– Бидн Деед Эзнә келсиг күцәхвидн[+].

4Моше Деед Эзнә келсиг цугтаһинь бичәд авна. Өрүнднь уулын дор тәкл тәкдг орм[†] босхад Израилин отгудын тооһар арвн хойр чолун бахн тәвнә. 5Израилин баһ наста көвүдиг тер илгәнә. Тедн бүрүс авч ирәд Деед Эзнд шаталһна бәрц болн эвцлһнә бәрцәр[†] тәкл тәкнә. 6Моше алгдсн малын цусна өрәлинь савд хураҗ авна, цусна наадк өрәлинь тәклин ормд цацна, 7олн-әмтнд Бооцана[†] әрүн[†] бичг умшҗ өгнә. Олн-әмтн келнә:

– Бидн Деед Эзнә келсиг цугтаһинь күцәхвидн, соңсхврта болхвидн.

8Тиигхлә Моше олн-әмтнд тәклин цус цацад келнә:

– Деед Эзн таднла бооца кесн цусн эн. Терүнә келсн үг – бооцана үгцән болҗана[+].

9Терүнә дару Моше, Ахарон, Надав, Авиуд болн Израилин 70 медәт уул деер һарцхав. 10Тенд тедн Израилин Бурхиг үзцхәв. Терүнә көл дор сапфирар кесн дендр теңгр мет цевр[†] бәәдлтә болҗ медгднә[+]. 11Бурхн Израилин һардачнриг көндәсн уга: тедн Бурхиг үзв, тегәд хот идв, уув.


Моше Синай уул деер һарна

12Деед Эзн Мошед келнә:

– Нан тал уул деер һар, тенд үлд. Би чамд Закан[†] болн зааврмуд бичгдсн хавтха чолуд өгнәв. Терүг Би эн олн-әмт сурһхар бичләв[+].

13Моше бийиннь дөң болдг Ешуата хамдан Бурхна уул деер һарв[+].

14– Мадниг хәрү иртл энд бәәҗәтн, – гиҗ Моше медәтнрт келв. – Таднла Ахарон болн Ор үлдх. Кемр кергтә болхла теднд келтн.

15Моше уул деер һарна. Үүлн уулыг бүркнә. 16Тегәд Деед Эзнә туурмҗ Синай[†] уулыг бүркнә. Зурһан хонгтан уулыг үүлн бүркҗәв, болв доладгч өдртнь үүлнәс Деед Эзн Мошег дуудв. 17Уулын орад шатчах герлтә заль мет Деед Эзнә туурмҗ Израилин улсин нүднд үзгдв[+]. 18Моше үүлнд орад, уул деер һарад, тенд 40 өдр, 40 сө бәәв[+].

#### 25


Өргә гер тосхлһна бәрц бәрлһн

1[•]Деед Эзн Мошед келнә:

2– Израилин улс Нанд бәрц бәртхә, күн болһнас седкләсн өгчәх бәрцинь автн. 3Иим бәрц цуглулҗ автн: алт, цаһан мөңг, улан мөңг, 4көк, чисм улан болн улавр күрң утцд, нимгн олс болн ямана ноос, 5хуцин ширдсн арс болн нимгләд кесн арс, акация мод, 6герлин гегәнд олив модна тос, сән үнртә тос келһн[†] болн күҗ уңһдалһн, 7кевд орулҗ тәвх оникс чолу болн үнтә чолуд. Теднәр әрүн[†] кергин төлә бәәдг заппу болн чееҗд өлгдг түңгрцг кеерүлхин төлә цуглултн. 8Израилин улс тедн дунд бәәх дүңгә әрүн бәәр Нанд бәрҗ өгтхә[+]. 9Чамд Би үзүлснлә әдләр тиим бәәр – өргә гер[†] болн дотрнь бәәх тоотыг Нанд кеҗ өгтн.


Деед Эзнә Бооцана хәәрцг

10[•]Акация модар хәәрцг ке: утдан хойр дундур тоха,[†] өргндән күсдундур, өндртән[†] бас күсдундур тоха[+]. 11Дотраснь, һазаһаснь цевр[†] алтар буд, захарнь алтн тасм кеһәд буд. 12Дөрвн алтн төөлг кеһәд хәәрцгин дөрвн өнцгтнь батл: хойр төөлг нег бийәснь, хойр төөлг талдан бийәснь. 13Акацияс ут мод кеһәд алтар буд, 14хәәрцгин хойр таласнь тер төөлгүдт ут модд орул. Терүг ут модар авч йовдгар ке. 15Тер ут модд кезә чигн хәәрцгин төөлгд орулгдсн бәәх йоста. Терүнәс ут модыг һарһҗ авдмн биш. 16Хәәрцгт Бооцана хавтха чолуд[†] тәвхич, Би чамд терүг бәрүлнәв.

17Хәәрцгт цевр алтар утдан хойр дундур тоха, өргндән күсдундур тоха бүркә ке. 18Бүркәһин көвәһәрнь хойр керүб[*] алтн сиилвртәһәр ке: 19негинь нег захаснь, хойрдгчинь хойрдгч захаснь. Тедн бүркәтә хамдан нег бәәдлтә болх йоста. 20Чирәһәрн нег-негнәннь өмн бүркәһән хәләһәд зогсад, бүркә деер далваган деләд бәәхмн. 21Бүркәһиг хәәрцг деер тәв. Хәәрцг дотр Бооцана хавтха чолуд тәв. Терүг Би чамд бәрүлнәв. 22Тенд, Бооцана[†] хәәрцгин бүркә деер, хойр керүбин хоорнд чамла харһхларн Би бәәхүв. Израилин улст чамар дамҗад Эврәннь заавран теднд өгхүв[+].


Әрүн өдмг тәвдг ширә

23[•]Акация модар утднь хойр тоха, өргнднь нег тоха, өндртнь күсдундур тоха болх ширә ке. 24Терүг цевр алтар будад, эргүләд алтн тасм ке. 25Ширән көвәһәр өндртнь альхн дүңгә рамк ке, тер рамкиг эргүләд алтн тасм ке. 26Дөрвн алтн төөлг кеһәд ширән дөрвн өнцгт тулһ талнь өлг. 27Төөлгүдиг рамк тал өөрдүләд тәвх кергтә. Терүнд ут модд тәвгдх, терүгәр кергтә цагт ширәг ормаснь талдан ормд тәвҗ болх. 28Ширә өргх ут моддыг акацияс кеһәд алтар буд. 29Тәрлкс болн шанһс цевр алтар ке. Шалдрң юм кехин төлә буһшс болн ааһс бас цевр алтар ке. 30Эн ширә деер чи оньдинд әрүн өдмг тәвх йостач. Тер өдмг Мини өмн бәәх[+].


Өргә герин герлин гегән

31[•]Цевр алтар герлин гегә сииләд ке. Терүнә һол моднь, ац талкнь болн үйәрн – йоралнь болн делвнь – нег кевтәһәр ниилх йоста. 32Терүнд зурһан ац бәәх йоста: һурвнь нег бийәснь, һурвнь талдан бийәснь. 33Зурһан ац болһнднь һурваһад үй миндаль модна цецгин бәәдлтә. Терүнд йорал болн делвс бәәх. 34Болв көл деернь миндаль модна бәәдлтә дөрвн цецг, дәкәд йорал болн делвс бәәдмн. 35Түрүн хойр ац дор – үйин йорал, хойрдгч хойр ац дор – үйин йорал, һурвдгч хойр ац дор – үйин йорал; иим кевәр герлин гегәнә цуг зурһан ацмуд дор бәәтхә. 36Үйин йорал болн ацмуд нег кевәр герлин гегәнлә ниилх йоста; цугтан цевр алтар сиилгдх. 37Долан цөгц кеһәд герлин гегән деер тәв. Теднә өмн бийднь герл өгх. 38Цөгцин һол бәрдг чимкүр болн хавтха сав цевр алтар кегдх йоста. 39Герлин гегә болн терүнд туста тоот кехд нег талант[†][*] цевр алт өг. 40Хәлә, чамд уул деер үзүлснлә әдләр ке.

#### 26


Өргә гер

1[•]Нәрхн олсар, көк, чисм улан болн улавр күрң утцдар арвн некмр эд өргә герт[†] некәд бел ке; тедн деер керүбмүд[†] некәтә болх йоста. 2Некмр эд утдан 28 тоха,[†] өргндән 4 тоха болх йоста. Цугтан тедн нег кемҗәтә болхмн. 3Тавн некмр эд хамдан уята нег тасрха болг, талдан 5 тасрхань бас хамдан уята болг. 4Захин нег тасрха некмр эдин утднь цеңкр бүтүс ке, тиим бүтүс талдан тасрхасин утднь ке. 5Захин некмр эдин нег тасрхаднь 50 бүтү бәәх йоста, 50 бүтү талдан захин некмр эдин тасрхад уй. Тер бүтүс нег-негнәннь тус бәәх йоста. 6Тәвн алтн дегә кеһәд хойр тасрхаг негдүләд өргә гер ке.

7Ямана ноосар 11 некмр эд кеһәд өргә гер бүркх кергтә болх. 8Некмр эд утдан 30 тоха, өргндән 4 тоха болх йоста; цугтан нег кемҗәтәһәр ке. 9Тавн тасрхаһинь хамднь уй, наадк зурһан тасрхаһинь бас хамднь уй (зурһадгчинь әдлцүләд өрәләр эвк – тернь үүдн деер унҗулад өлггдх.)

10Захин некмр эдин нег тасрхан утднь 50 бүтү уй, талдан некмр эдин тасрхан утднь бас тәвн бүтү ке. 11Тәвн улан мөңгн дегә товч ке, тедниг бүтүд орулад хойр тасрхаг негдүләд нег бүркә болдгар батл. 12Бүркән утас үлү һарснь (өрәл некмр эд) өргә герин ардк эрстнь ирлцх йоста, 13бүркән утас үлү һарсарнь (нег тоха нег бийәснь, нег тоха талдан бийәснь) – өргә гериг хәврһәснь кевтнь бүркгддгәр ке. 14Деерәснь хуцин будсн арсар бүркдгәр кех кергтә, терүн деегәр нимглсн арсар бүркх[+].

15[•]Өргә герт акация модна деерәс дорагшан татгдсн тулг болх бахнс ке: 16бахн болһн утдан 10 тоха болн өргндән күсдундур тоха, 17нег-негнь арата хойр модар келкәтә болх. Өргә герин тулг бахн цугтан тиим бәәдлтә болх йоста. 18Өмн үзгин эрст 20 бахн ке, 19теднә дор 40 цаһан мөңгн ул ке – бахн болһнд хошаһад тулх ул, бахна хойр аранд тулг болх. 20Тиим бәәдлтәһәр өргә герин хойрдгч ар үзгин эрст 20 бахн ке 21болн 40 цаһан мөңгн ул – бахн болһнд хошаһад тулгдх ул. 22Ардк, өргә герин барун үзгин эрст 6 тулг бахн ке. 23Ардк өнцгтнь бас хойр тулг бахн ке. 24Теднь дорасн хойр әңглсн болх йоста, деерәсн болхла (түрүн төөлг бәәх ормас) бүтн болх. Тиим тулг бахнс хойр болхмн, өнцг болһнд неҗәһәд. 25Эн 8 тулг бахнд 16 цаһан мөңгн тулгдх ул кергтә – бахн болһнд хошаһад ул.

26Акацияс көндлң мод ке: тавнь – өргә герин нег эрсин утднь бахнс залһх, 27тавнь – өргә герин хойрдгч эрсин утднь залһх болн тавнь – терүнә ардк, барун эрсәс. 28Тал дунд бәәх көндлң модн эрсин нег захас талдан зах күртл негдүлх юмн. 29Тулг бахнсиг алтар буд, көндлң модыг батлхин төлә терүнд алтн төөлг тәв, дәкәд көндлң моддыг алтар буд.

30Өргә гериг уул деер чамд үзүлсн зурала әдләр өндәлһ.

31[•]Халхлх шишлң көшгиг көк, чисм улан болн улавр күрң утцдар, нимгн олсар гүр; терүн деер керүбмүд некәтә болтха[+]. 32Акацияс кесн алтар будата алтн дегәтә дөрвн бахн деер терүг өлг. Тер бахнст дөрвн цаһан мөңгн түшг кергтә. 33Көшгиг дегәд өлг. Терүнә ард Бооцана[†] хәәрцг тәв. Эн көшг әрүн[†] бәәриг хамгин әрүн бәәрнәс салһх[+]. 34Хамгин әрүн бәәрнә Бооцана хәәрцг деер бүркәг тәв. 35Көшгин өмн ширә тәв, ширән тус герлин гегә орул. Герлин гегән өргә герин өмн үзгин эрсин хаҗуд бәәх йоста, ширә – ар үзг тал.

36Өргә герин үүдинь хаах көшг ке. Көшг олн зүсн өңгтә болг – көк, чисм улан, улавр күрң утцдта болн нимгн олсар кегддг. 37Көшг өлгх алтар будсн тавн бахн акацияс ке. Тедн алтн дегәстә болг. Бахнсин тавн түшгинь улан мөңгәр цутх.

#### 27


Тәкл тәкдг орм

1[•]Акацияс тәкл тәкдг бәәр ке. Тер дөрвлҗн болг – утдан тавн тоха,[†] өргндән бас тавн тоха, өндртән[†] һурвн тоха болтха. 2Дөрвн өнцгтнь өвр ке – тернь бәәрнлә хамдан нег кевәр ниилх йоста. Терүг кевтнь улан мөңгәр буд. 3Үмс һарһдг сав ке, күрз, цус авдг сав, мах һарһдг серә болн һал һарһдг сав. Бәәрнд кергтә тоотыг цугтаһинь улан мөңгәр ке. 4Тәкл тәкх бәәрнд улан мөңгәр терм ке. Терүнә дөрвн өнцгтнь дөрвн улан мөңгн төөлг хад. 5Тәклин ормин тал дундаһар эргүләд терм батлад тәв. 6Тәклин ормд акацияс улан мөңгәр будсн ут модд ке. 7Кемр терүг талдан ормд өргҗ тәвхәр седхлә, тер ут модд хәврһднь бәәх төөлгт орулгдх. 8Тәклин бәәриг көндә болдгар харһасар ке. Терүг чамд уул деер үзүлсн бәәдлтәһәр кетхә.


Өргә герин хаша

9[•]Өргә гериг[†] эргүләд хашал. Өмн үзгәс хашан утднь нимгн олсар кесн көшг 100 тоха болҗ 1020 бахнд өлггдх йоста. Бахнс дор 20 улан мөңгн түшг кергтә; бахнсин дегәснь болн ниилврнь цаһан мөңгн болх йоста. 11Ар үзгәснь хашан утднь бас утарн 100 тоха көшг 20 бахнд өлггдх йоста. Бахнс дор 20 улан мөңгн түшг тәвгдх; дегәс болн ниилвринь цаһан мөңгәр кетн. 12Барун үзгәснь хашан өргнднь 50 тоха көшг 10 бахнст өлгәтә болх йоста. Бахнс дор 10 түшг кергтә.

13Зүн үзг таласн өргнәрн хаша 50 тоха болх йоста. 14Үүднәс нег бий талнь утдан 15 тоха көшг 3 бахнд өлгх кергтә. Тедн дор 3 түшг кергтә. 15Талдан таласнь утдан 15 тоха көшгиг 3 бахнст өлгх кергтә. Тедн дор 3 түшг тәвх. 16Ик үүднд утдан 20 тоха олн зүсн өңгтә көшг көк, чисм улан болн улавр күрң утцдар, нимгн олсар гүрҗ ав. Ик үүдн 4 бахнта болх, тедн дор 4 түшг кергтә.

17Ниилвр болн дегәс цуг бахнс деер цаһан мөңгн болх йоста, теднә түшгнь улан мөңгн. 18Хаша утдан 100 тоха, өргндән – 50 тоха. Нимгн олсар кесн көшг өндртән 5 тоха болх. Бахнсин түшг улан мөңгн болх йоста. 19Өргә герин кергтә тоотнь, терүнә бичкн һасн болн хаша эргүлҗ өлгх көшгин бичкн һасн улан мөңгн болх йоста.


Герлин гегәнә тосн

20[•]Израилин улс чамд һарар шахад кесн оливин цевр[†] тос герлин гегәнд авч иртхә гиҗ зак. Терүн деер кезә чигн зул шатад бәәтхә. 21Ахарон болн терүнә көвүд асхнас авн өрүн күртл шатҗах зул Деед Эзнә өмн Харһлтын Шатрт көшгин өмн тәвтхә. Терүнә ард Бооцана[†] хәәрцг бәәдмн. Эннь Израилин улст отгас отг һатлҗ бәрх мөңк зокал[+].

#### 28


Гелңгүдин хувцн

1Израилин улсас эврәннь ах Ахарониг болн терүнә көвүдиг дууд. Тедн Мини шаҗна гелңгүд[†] болтха – Ахарон болн терүнә көвүд Надав, Авиуд, Элиезер, Итамар.

2Эврәннь ах Ахаронд күндллһнә болн кееһин төлә әрүн[†] чинртә хувц уйҗ өг. 3Мини эрдм өгсн һартан өөтә әмтн Ахаронд эн хувцд белдтхә гиҗ зак. Терүг әрүсләд Мини гелң болдгар ке. 4Тедн өрчд зүүдг түңгрцг, заппу, деерк хувцн, эрәтә киилг, тахъя болн бүс – чини ах Ахаронд болн терүнә көвүдт әрүн чинртә хувцд белдтхә. Тедн Мини гелңгүдт церглтхә. 5Терүнә төлә алт, көк, чисм улан болн улавр күрң өңгтә утцд болн нимгн олс автха.

6[•]Заппуг алтн утцар, көк, чисм улан болн улавр күрң утцдар кетхә. Нимгн олсн эд деерәһәр зег некәд кетхә. 7Хойр таласнь ээм деернь шидсн хойр зузан эд уйх кергтә. 8Заппун бүс заппула әдл алтн утцар некәтә болх: көк, чисм улан болн улавр күрң утцдар, нимгн олсар бел кегдх. Тернь заппула нииләд нег бәәдлтә болх йоста.

9Хойр оникс чолу авад деернь Израилин көвүдин[*] нерд сииләд бич. 10Зурһан нер нег чолун деер, зурһан нер талдан чолун деер ахнрас экләд бич. 11Тер чолуд деер Израилин көвүдин нерд сииләд бичтхә, тегәд чолу керчдг күн тамһ керчдмн. Тер чолудыг алтн эрәтә кевд орул. 12Тедниг заппун ээм деерк ширсн хойр эдт зү; тер чолуд Израилин көвүдиг санулад бәәх. Ахарон ээм деерән, Деед Эзнә өмн, теднә нердиг тодлҗ йовтха. 13Алтар эрәтә кев ке, 14цевр[†] алтнас эрчмтә бүчин бәәдлтә хойр цев ке. Тер цевиг кевд өлг.

15[•]Зарһ кехин төлә чееҗ деерән өлгдг түңгрцг ке. Терүг заппу дуралһад ке – алтн утцар, көк, чисм улан, улавр күрң болн нимгн олсн эд деерәһәр зег некәд ке. 16Чееҗ деер өлгдг түңгрцг дөрвлҗн болтха, утдан нег сөм[†] болн өргндән нег сөм, эдинь хойр эвкәтә болг. 17Терүн деер үнтә чолу углхин төлә дөрвн давхр хотхр орм[†] һарһ. Түрүңк давхртнь – сердолик, топаз, берилл;[+] 18хойрдгч давхртнь – бирюза, сапфир, изумруд, 19һурвдгчднь – гиацинт, агат, аметист; 20дөрвдгчднь – хризолит, оникс, яшма. Тедн цугтан эрәтә алтн кевд орулгдх йоста. 21Израилин көвүдин нертә арвн хойр чолун болтха: чолун болһнд, тамһд бәәснлә әдләр, арвн хойр отгин негнәннь нерн керчгдәд кегдг.

22Чееҗ деер өлгдг түңгрцгт цевр алтар эрчмтә бүчин бәәдлтә цев ке. 23Хойр алтн билцг кеһәд түңгрцгин өнцгт өлг, 24тедниг хойр алтн цевәр негдүл 25хойр кевд орул, тер кесн кевән заппун ээм деерк ширсн хойр эдт өмн бийәснь өлг.

26Бас хойр алтн билцг кеһәд чееҗд өлгдг түңгрцгин хойр өнцгин дотраснь заппуд наалддг бийәснь өлг. 27Бас хойр алтн билцг ке. Тедниг ээм деерк ширсн хойр эдин өмн бийднь дораһар өлг – заппун бүс деер уйгдсна ормд. 28Тер билцгүд хоорндан заппун билцгүдлә көк бүчәр келкәтә болг. Заппун бүс деер бәәх чееҗд өлгәтә түңгрцг заппуһас ундгоһар ке. 29Ахарон әрүн бәәрнд орхларн чееҗ деерк түңгрцгтән Израилин көвүдин нерд бәртхә. Тернь Деед Эзнә өмн оньдинд теднә туск тодлвр болх.

30Чееҗд өлгәтә зарһин түңгрцгт урим болн туммим[†][*] тәв: тедн Ахарон Деед Эзнә өмн зогсхла, чееҗ деернь бәәх йоста. Ахарон Деед Эзнә өмн зогсхларн Израилин улсин зарһин темдг оньдинд чееҗ деерән бәртхә[+].

31[•]Заппу дор өмсдг хувц нек, терүг мел көк утцар ке. 32Терүнд толһа багтдг орм бәәх йоста. Захарнь дәәчнрин хувцнла әдләр, деерк хувцн шуурдгоһар батар уйх кергтә. 33Дора бийдк захар көк, чисм улан, улавр күрң утцдар гранатын темснә бәәдлтә долдас ке. Тедн дунд алтн хоңхс өлг. 34Тер алтн хоңхсиг болн гранатын темсдиг деерк хувцна дора захар селгәләд өлг. 35Ахарон эн деерк хувциг мөргүлин көдлмш кехләрн өмстхә. Терүг Деед Эзн тал әрүн бәәрнд орхлаг болн тендәс һархлаг хоңхин ә соңсгдх йоста. Тегәд тер үкшго.

36Цевр алтнас темдг ке, терүн деер тамһд бәәснлә әдләр иим үгмүд керчәд бич: «ДЕЕД ЭЗНӘ ӘРҮН ТЕМДГ». 37-38Тер темдгиг тахъян өмн бийднь Ахарона маңна тус көк бүчәр бо. Ахарон әрүн белгт учрх эндүсиг кевтнь даах, Израилин улсин цуг әрүн оруг даах. Деед Эзнд тернь таасгддгар алтн темдг Ахарона маңнад оньдинд бәәх йоста[+].

39Ахаронд нимгн олсар эрәтә киилг гүрҗ өг, нәрхн олсар терүнд тахъя кеҗ өг, олн өңгтә бүс гүрҗ өг[+]. 40Ахарона көвүдт киилгүд, бүс болн толһан боодһас күндллһнә болн кееһин төлә гүрҗ өг. 41Эврәннь ах Ахаронд болн терүнә көвүдт эн хувцд өмск. Ахаронд болн терүнә көвүдт оливин тос түрк. Тедниг гелңгин номд орулад әрүсл. Тедн Мини гелңгүд болх.

42Олс эдәр теднд белкүснәс өвдгт күрдг шалвр уйҗ өг, чир нүцкн бичә үзгдтхә. 43Ахарон болн терүнә көвүд Харһлтын Шатрт орхларн, дәкәд тәкл тәкдг орм тал өөрдәд, әрүн бәәрнд мөргүл кехләрн тиим хувц өмсх йоста. Тегәд тедн бурута болшго, үкшго. Эннь Ахаронд болн терүнә үйнрт мөңк зокал.

#### 29


Гелңгин нер зүүлһн

1[•]Мини гелң[†] болхин төлә тедниг әрүсләд иим юм күцәх кергтә. Эрмдг уга бүрү болн хойр хуц йилһҗ ав. 2Эс искәсн һуйр, олив тосар элдсн эс искәсн һуйр, олив тос түрксн эс искәсн нимгн һуйр ав. Эдн цугтан цаһан һуйрин үүрмгәр үүлсн буудяһас болһгдх йоста[+]. 3Цугтаһинь нег зембльд тәв. Тер земблиг авч ир, бүрүг болн хойр хуциг көөһәд авч ир.

4Харһлтын Шатрин үүдн тал Ахарониг көвүдтәһинь дахулад авч ир. Тедниг усар уһа. 5Ахаронд терүнә хувцинь өмск: киилг, заппу дор өмсдг хувцн, заппу болн чееҗ деер өмсдг түңгрцг. Терүг заппун бүсәр бүсл. 6Ахарона толһаднь тахъя өмск, терүнднь әрүсллһнә титм[*] зү. 7Каңкнсн тос келһнә[†] йовдл күцә: олив модна тос авад Ахарона толһад түрк[+].

8Ахарона көвүдиг дахулҗ ирәд киилг өмск. 9Ахаронд болн терүнә көвүдт бүс бүслһ, дәкәд теднә толһаст боодһа бо. Эн өдрәс болн мөңкинд гелң гисн нерн Ахаронд болн терүнә көвүдт өггдҗәнә. Тиигҗ чи теднәр гелң кеҗәнәч.

10Харһлтын Шатр тал бүрү мал авч ир. Ахарон көвүдтәһән терүнә толһа деер һаран тәвтхә. 11Деед Эзнә нүүрт, Шатрин үүднә өмн, бүрүг ал, 12хурһан бүрүһин цуснд будад, терүгән тәклин өвртнь түрк. Үлдсн цусинь тәклин ормд асх[+]. 13Дәкәд бүрүһин дотрк өөкиг кевтнь авад, элкнә семҗнәснь керчҗ авад, хойр бөөринь өөктәһинь авад тәкл тәкдг ормд шата[+]. 14Бүрүһин махинь болн арсинь, цуг үлдлинь холд эҗго һазрт шата. Эннь килнцәс цеврллһнә бәрц.[†][+]

15Дәкәд нег хуц ав, Ахарон көвүдтәһән терүнә толһа деер һаран тәвтхә. 16Хуциг алад тәкл тәкдг ормд эргүләд цусинь цац. 17Хуцин махиг әңгләд керч. Терүнә дотринь, көлинь уһаһад толһа деернь болн махн деернь тәв. 18Хуцин махиг бүклднь тәклин ормд шата. Эннь Деед Эзнд шатаҗах бәрц, уурнь йир сән тааста, Деед Эзнд һалын бәрц.[†][+]

19Хойрдгч хуциг авч ир, Ахарон көвүдтәһән терүнә толһа деер һаран тәвтхә. 20Хуциг ал. Хуцин цусар Ахарона болн терүнә көвүдин барун чикнә ашкиг, барун һарин эркәг болн барун көлин ик хурһиг хөөнә цусар буд. Тәкл тәкдг ормиг эргүләд цус цац. 21Дарунь бәрцин ормас цус, түркх каңкнсн тос авад Ахарона хувцнд болн көвүдиннь хувцнд цац. Тиигҗ чи Ахарониг болн терүнә хувциг, Ахарона көвүдиг болн теднә хувцдиг әрүслхич.

22Хуцин өөкинь болн сүүлинь, дотрк өөкинь, элкнә семҗнәснь, хойр бөөр өөктәһинь ав. Эн хуц нерәдлһнә бәрц бәрлһнд орҗасар барун ташаһасинь бас ав. 23Деед Эзнә өмн тәвәтә эс искәсн һуйрта савас нег өдмг ав, олив модна тоснд болһсн нег һуйр ав болн болһсн нег нимгн һуйр ав. 24Эдниг цугтаһинь Ахарона болн көвүдиннь һарт бәрүл, Деед Эзнә өмн белг кеһәд өрг. 25Теднә һарас эн тоотыг авад тәкл тәкҗәх юмсла хамднь тәклин ормд шата. Энүнә уурнь йир сән тааста Деед Эзнд, һалын бәрц Деед Эзнд[+].

26Хуцин өрчинь ав – Ахарона эврәннь нерәдҗәх бәрц – терүгәр белг кеһәд Деед Эзнә өмн өрг. Эннь чини хүв болх. 27Деед Эзнд өргсн өрч болн белг кесн таша – Ахарона болн терүнә көвүдин нерәдҗәх бәрц бәрсн тоотыг эс гиҗ белг кесн тоотыг чи әрүслх йостач. 28Эн бәрц Израилин улс Ахаронд болн терүнә көвүдт мөңкинд өгчәх хүвнь болҗана. (Эннь Израилин улсин эвцлһнә бәрцин[†] әңгнь Деед Эзнд белгллһн болҗана.)

29Ахарона әрүлгдсн хувцд терүнә хөөт үйнрт өггдх: теднд тос түркәд, гелңд орулсн цагт тер хувцсиг өмсх[+]. 30Ахарона хөөт үй терүнә хөөн гелң болад Харһлтын Шатрт әрүн[†] бәәрнд керг күцәхләрн эн хувцсиг долан хонгтан өмстхә.

31Хуцин мах авад – нерәдсн бәрциг – әрүн һазрт чан. 32Ахарон көвүдтәһән эн махиг идтхә, дәкәд Харһлтын Шатрин үүднд зембльд бәәх өдмг идтхә. 33Тедн эврән бәрцән идх йоста. Тер хотыг гемән хәрүлсн цагтнь болн әрүсләд гелңгин нер авчахднь авч ирсмн. Талдан күн идшго хот: эннь әрүн[+]. 34Кемр бәрц бәрсн махн болн өдмг өрүн күртл үлдхлә, үлдлинь цугтаһинь шата. Нег чигн күн тер хотас идшго юмн, яһад гихлә эн әрүн хот.

35Ахаронд болн терүнә көвүдт Мини келсиг кеҗ күцә. Долан хонгтан, өдр болһн тедниг гелңгин бәәдлд орул. 36Өдр болһн килнцәс цеврллһнә бәрц бәрәд бүрү алҗа. Эннь гемән хәрүллһн болҗана. Тиигҗ чи цеврллһнә[†] авъяс болн гемән хәрүллһнә авъяс тәкл тәкдг ормин төлә күцәҗәнәч. Терүг әрүслхин төлә тос түрк[+]. 37Долан хонгтан өдр болһн тәкл тәкдг ормиг әрүсл – тер орм[†] әрүнәс әрүн болх. Терүнлә харһсн тоот әрүн болх[+].


Өдр болһн тәкл тәклһнә туск

38[•]Эн тәкл тәкдг орм деер таслвр угаһар чини авч ирәд бәәх бәрцнь эн: өдр болһн нег җилә хойр хурһн. 39Негәрнь өрүнд, хойрдгчарнь асхнд бәрц бәр. 40Түрүн хурһнла арвна нег әңг ефән цаһан буудян һуйр авч ирәд бә. Терүг һарар шахсн олив модна нег дөрвнә гин[†][*] тоснд элд. Нег дөрвнә гин әңг чаһриг ааһд кеһәд тәв. 41Хойрдгч хурһар асхар бәрц бәр. Өрүһәр кеснлә әдл өдмг авч ир болн чаһр асхад тиигҗ ке. Эн сәәхн үнр Деед Эзнд тааста, Деед Эзнд һалын бәрц[+]. 42Иим шаталһиг тадн таслвр угаһар үйәс үй күртл Деед Эзнә өмн Харһлтын Шатрин үүднд кеҗәтн. Тенд Би таднла харһлт кехләрн, чамла күүндхләрн бәәхүв. 43Тенд Би Израилин улсла харһхларн бәәхүв. Тер орм Мини туурмҗар әрүслгдх. 44Би Харһлтын Шатриг болн тәкл тәкдг ормиг әрүслнәв, Ахарониг көвүдтәһинь әрүслнәв. Тедн Мини гелңгүд болдгар тиигҗ кенәв.

45Би Израилин улс дунд бәәхүв, теднә Бурхн болнав[+]. 46Тедн медх – Би Деед Эзн – теднә Бурхн. Египетәс тедниг һарһҗ авад теднлә бәәхәр седсн Би, Деед Эзн – теднә Бурхн болҗанав!

#### 30


Күҗ уңһдадг ширә

1[•]Акация моднас бәрцин ширә ке. Терүн деер каңкнсн үнртә күҗ шата. 2Тер ширә дөрвлҗн болтха, нег тоха[†] утдан, нег тоха өргндән, өндртән[†] хойр тоха болтха. Терүнә өврнь ширәлә хамдан нег кевәр ниилх йоста[+]. 3Дееркинь, хәврһинь болн өвринь цевр[†] алтар буд, эргүләд алтн тасм ке. 4Хойр алтн төөлг кеһәд тасм дорнь хәврһднь хад. Терүнд ут мод орулад ширәг өргәд йовдгар ке. 5Тер ут моддыг акацияс кеһәд алтар буд.

6Эн бәрцин ширә көшгин өмн тәв. Терүнә ард Бооцана[†] хәәрцг бәәх. Хәәрцгин бүркән деер Би чамла харһхларн бәәхүв. 7Ахарон эн ширә деер өрүн болһн цөгциг ясхларн, каңкнсн үнртә күҗ шататха. 8Асхн болһн терүнд герл орулхларн бас шататха. Деед Эзнә өмн иим каңкнсн үнртә күҗ тадн таслвр угаһар үйәс үй күртл шатаҗатн. 9Эн ширә деер талдан юм бичә уңһдатн, бичә шататн, өдмгәр бәрц бичә тәвтн, шалдрң юм бичә асхтн[+]. 10Җилд нег дәкҗ Ахарон бәрцин ширән өвр деер гемән хәрүллһнә авъяс күцәтхә. Җилд нег дәкҗ, үйәс үйд бәрцин ширәг цеврллһнә малын цусар гемән хәрүлх кергтә. Эннь Деед Эзнә әрүнәс[†] әрүнь болҗана[+].


Өргә герт бәрц бәрлһн

11Деед Эзн Мошед келнә:

12– Израилин улсиг тоолад бичҗәсн цагла, күн болһн тоолврт орхларн Деед Эзнд бийиннь мөңгинь өгтхә. Тедниг тоолад бичхлә, шалтгла бичә харһтха гиҗәх юмн[+]. 13Күн болһн тоолврин кемлә әрүн бәәрнә шекелин өрәлинь өгтхә (нег шекель[†] – 20 гера[†][*]); эн өрәл шекель Деед Эзнд бәрц бәрлһн болҗана[+]. 14Хөртәһәсн авн күн болһн тоолврт орхларн, Деед Эзнд тиим бәрц бәрх йоста. 15Кемр тадн Деед Эзнд бәрц бәрхәр, эн бәрцән бийиннь мөңгәр авч ирхләрн, өрәл шекеләс байн күн икәр, угатя күн бичкнәр бичә өгтхә. 16Израилин улсас эн цаһан мөңг авад Харһлтын Шатрин көдлмшт орул. Эннь Деед Эзнә өмн Израилин улсин туск тоолвр, эннь тадна җирһлиг цаһан мөңг өгәд хулдҗ авлһн[+].


Уһалһна авъяс күцәдг улан мөңгн сав

17[•]Деед Эзн Мошед келнә:

18– Уһалһна улан мөңгн ик сав ке болн дорнь улан мөңгн тулг ке. Терүг Харһлтын Шатрин болн тәкл тәклһнә ормин хоорнд тәвәд усар дүүрг[+]. 19Ахарон болн терүнә көвүд терүнәс һаран, көлән уһатха. 20Тедн Шатрт орхиннь өмн һаран, көлән уһах йоста, тедниг бичә үктхә гиһәд кегдҗәнә. Эврәннь мөргүл кехәр седәд тәклин орм тал өөрдхиннь өмн, һалын бәрцән[†] Деед Эзнд шатаһад нерәдхләрн, 21тедн һаран, көлән уһах йоста. Эс гиҗ тедн үкх. Эн зокалыг мөңкинд Ахарон болн терүнә хөөт үйнр кехмн, энүг үйәс үй күртл бәрх кергтә.


Түрклһнә тосн

22Деед Эзн Мошед келнә:

23– Хамгин сән үнртә күҗ ав: 500 шекель наалддг мирр, үнртә корица хойр холван баһар – 250 шекель, сән үнртә хулс – 250 шекель, 24касси – 500 шекель (цугтан әрүн бәәрнә шекель), бас нег гин[†] олив модна тос. 25Йир сәәнәр нәәрүләд кесн түрклһнә әрүн тос бел ке. Эннь әрүн тосн[+]. 26Тер тосар Харһлтын Шатрт, Бооцана хәәрцгт, 27ширә болн ширә деер бәәх тоотд, герлин гегәнд кергтә тоотднь, күҗ уңһдадг ширәд түрк. 28Тәкл тәкдг ормиг болн терүнд кергтә тоотднь, ик савд, тулгднь тер тос түрк[+]. 29Эдниг цугтаһинь әрүсл, тиигәд тер юмс әрүнәс әрүн юмс болх. Теднд күргсн тоот әрүн болх[+]. 30Ахаронд болн көвүдтнь тос түрк – Мини гелңгүд[†] болдгар әрүсл тедниг[+]. 31Израилин улст болхла кел: «Эн белдсн тосн танд үйәс үйд түркдг әрүн тосн болх. 32Энүг талдан әмтнд түркҗ болшго. Бийиннь төлә тиим нәәрүлсн тос бичә кетн: тер тосн әрүн болҗана – таднд энтн әрүн болтха! 33Кемр кен чигн күн бийдән иим нәәрүлсн тос кехлә, эс гиҗ талдан күүнд түркхлә – үкх, эврәннь келн-улс дундас уга кегдх».


Уңһдалһна күҗ

34Деед Эзн Мошед закч келнә:

– Каңкнсн үнртә цуг юмсудыг әдләр ав – бүчртә моддын салм, оникс[*], гальбан[*], цевр ладан болн цугинь әдләр. 35Теднәс шатах цевр әрүн күҗ сәәнәр ке, давсар амтл[+]. 36Үүрмгәр үүлсн күҗиг Харһлтын Шатрт Бооцана хәәрцгин өмн тәв. Би чам тал тиигәрән ирәд бәәхүв. Эн күҗ таднд әрүнәс әрүн юмс болх. 37Тиим күҗ бийдән бичә кетн: Деед Эзнә әрүн юмс таднд болтха. 38Кемр кен чигн күн бийдән тиим күҗ кеһәд эврән киилхәр седхлә, тер күн эврәннь келн-улс дундас уга кегдх.

#### 31


Өргә гер бәрх көдлмшчнр заалһн

1[•]Деед Эзн Мошед келнә:

2– Хәлә: Би Йудьян отгас Бецалелиг – Урин көвүг, Хурин ачиг шүүҗ авув. 3Терүг Бурхна Сәкүсәр дүүргв – терүнд цецн уха, серл, медрл болн ямаран чигн юм кедг чадмг эрдм өгүв. 4Тегәд тер алтар, цаһан мөңгәр болн улан мөңгәр көдлмш кеҗ чадҗана. 5Чолуг керчәд кевд орулҗ чадх, бас мод керчҗ чадх – ямаран чигн эрдмтә болх. 6Тегәд би терүнд Дана отгин Ахисамахин көвүн Оголиавиг нөкд болтха гиһәд өгүв. Эрдмчнриг цугтаһинь эрдмтә кевүв. Тедн чамд Мини закч келсиг цугтаһинь күцәг: 7Харһлтын Шатр, Бооцана[†] хәәрцг, терүнә бүркәг болн Шатрт кергтә тоотынь, 8ширә болн терүнә сав, цевр[†] алтар кесн герлин гегән кергтә тооттаһан, күҗ уңһдалһна авъяс күцәх ширә, 9тәкл тәкдг орм[†] болн терүнд кергтә тоотнь, ик сав тулгтаһан, 10гелңгин[†] мөргүлд өмсх хувц – Ахарона әрүслсн хувц, терүнә көвүдин әрүслсн хувцд, 11бас түрклһнә авъяс кедг каңкнсн тос болн әрүн[†] бәәрнд шатадг сән үнртә күҗ белдтхә. Тедн Мини келсәр цугинь күцәтхә.


Бемб өдр бәрх заквр

12[•]Деед Эзн Мошед закч келнә:

13– Израилин улс Мини бемб өдр[†] тодлад бәртхә гиҗ теднд кел. Үйәс үйд долан хонгин бемб өдр Мини таднла кесн темдг. Би, Деед Эзн, тадниг әдслдгиг медҗ автн. 14Бемб өдриг бәртн: тер өдр танд әрүн өдр. Тер өдриг эвдсн күн алгдх; бемб өдрлә көдлмш кесн күн эврәннь келн-улс дундасн уга кегдх[+]. 15Зурһан хонгтан көдлтхә, доладгч өдр – төвкнүн бәәлһнә бемб өдр, Деед Эзнә әрүслсн өдр. Бемб өдр көдлсн күн болһн алгдх йоста. 16Израилин улс бемб өдриг үйәс үйд бәртхә – эннь мөңк бооцан. 17Мини болн Израилин улсин хоорнд мөңкинд кесн тиим темдг. Яһад гихлә зурһан хонгт Деед Эзн теңгр болн һазр үүдәҗ, доладгч өдртән сулдан амрчасмн[+].

18Тенд, Синай[†] уул деер, Деед Эзн Мошелә күүндврән чиләхләрн, терүнд Бурхна һарар Бийинь бичсн Бооцана хойр хавтха чолуд өгнә[+].

#### 32


Алтн туһлд шүтлһнә килнц

1[•]Моше уул деерәс эс бууҗахиг әмтн медв. Тегәд тедн Ахарониг бүслҗ зогсад терүнәс некнә:

– Нә, ода маднд бурх кеҗ өг, тер мадниг дахулад йовтха. Египетәс мадниг дахулҗ һарсн күн – Моше – терүнлә юн болсинь бидн медхшвидн![+]

2Ахарон теднд иигҗ келнә:

– Гергдиннь, көвүдиннь, күүкдиннь чикнәс алтн чимкәринь авад нанд өгтн.

3Әмтн чикнәсн алтн сиикән авад Ахаронд өгцхәнә. 4Ахарон теднинь авад хәәләд бүрүһин дүрстә кегдл кенә. Әмтн нег-негндән келнә:

– Израиль,[†] эн тадна Бурхн! Эн тадниг Египетәс дахулҗ һарһла!

5Энүг үзҗәсн Ахарон туһлын кегдлин өмн тәкл тәклһнә орм[†] кеһәд келнә:

– Маңһдур Деед Эзнә нәр!

6Маңһдуртнь өрүһәр тедн бәрц бәрх тоотыг авч ирәд шатана, эвцлһнә бәрциг[†] бас авч ирнә. Дарунь тедн идәд, ууһад, байртаһар дөгәд нәәрлнә[+].

7– Уул деерәс шулуһар бу, – гиҗ Деед Эзн Мошед келнә. – Чини Египетәс дахулад һарһгдсн әмтн йир андрсн, ичр-һутр уга болҗ одҗ! 8Мини зааһад орулсн хаалһас ямаран түргәр тедн хаҗив! Тедн бийдән цутхсн бүрүһин көшә кецхәв, тедн эн көшәдән шүтҗәнә, терүнд бәрц бәрҗәнә. Иигҗ келнә: «Эн тадна Бурхн, Израиль! Эн тадниг Египетәс дахулҗ һарһв!»

9Деед Эзн Мошед келнә:

– Эн әмтн буцдг заңта бәәсинь меднәв![+] 10Тегәд бичә нанд харшл. Эврәннь цухлан эдн деер асхад, эдниг алнав. Чамас Би алдр әмт һарһнав![+]

11Болв Моше Деед Эзиг, эврәннь Бурхиг, эрәд сурна.

– Деед Эзн! – гиҗ тер келнә. – Ю хәәҗ Та Эврәннь әмтнд цухлан һарһхмнт, Та Эврән тедниг Египетәс Эврәннь алдр чидләрн, Эврәннь күчтә һарарн һарһлат? 12Эврәннь әмтиг уул дотр алгдтха гиһәд, һазр деер дәкҗ бичә бәәтхә гиһәд Та тедниг дахулад һарһлат гиҗ Египетин улсар ю хәәҗ келүлнәт? Цухлан бичә үзүлтн, хәәрлтн, Эврә әмтән бичә алтн! 13Бийиннь мухласан – Абрахамиг, Ицхакиг болн Израилиг[*] санлт, теднд Та Бийәрн андһар өгләт: «Тадна үйнр тооһарн олн болх – теңгртк одн мет. Мини өгх һазриг мөңкинд үйнртн эдлх гиҗ үгән өгчәнәв»[+].

14Деед Эзн санань зовад, Эврәннь әмтән засглхар седҗәһәд зогсв[+].

15Моше эргәд уул деерәс бууҗав. Терүнә һарт Бооцана[†] хойр хавтха чолуд бәрәтә. Терүн деернь өмн ард бийднь бичг бичәтә. 16Тер хавтха чолуд Бурхн Эврән кесмн болҗана. Терүн деерк бичвр бас Бурхн Эврән бичсмн болҗана – бичгиг керчәд кеҗ.

17Тегәд дор бәәх әмтн ямаран шууга татҗахинь Ешуа соңсна.

– Бәәсн сүүр деер ноолдана шууган! – гиҗ тер Мошед келнә.

18Моше иигҗ хәрү өгнә:

– Энтн диилврин шууган биш, энтн диилгдснә шууган биш! Энтн нәәрин дууна ә!

19Сүүр тал өөрдхләрн Моше бүрүһин дүрстә кегдл үзнә, биилҗәх әмтиг үзнә. Моше уурлад уулын көлд хавтха чолуд хаяд теднән хамхлна. 20Бүрүһин кегдлиг шатаһад, үүләд тоос кенә. Тоосиг уснд хаяд Израилин улст тер усиг уулһна[+].

21– Иим күнд килнцд орулдгарн эн әмтн ю кев чамла, бурута болҗахмб? – гиҗ Моше Ахаронас сурна.

22Ахарон иигҗ хәрү өгнә:

– Бичә уурлад бә, мини эзн! Чи эврән меднәлмч эн әмтн хар саната йовдл һарһдгинь… 23Тедн нанд келлә: «Маднд бийән дахулх дүңгә бурх кеҗ өг. Мадниг Египетәс дахулҗ һарһсн күн – Моше – терүнлә юн болсинь бидн медҗәхшвидн!» 24Тиигхлә би теднд келв: «Алтн кегдлмүд бәәхлә, терүгән тәәлтн». Теднән нанд өгцхәв, би алтыг һалд хайв… Аштнь эн бүрүһин дүрстә кегдл болҗ һарв…

25Ахаронас көлтә әмтн хөрлт уга болцхасиг Моше үзнә. Дәәснәннь тав деер һарһад Ахарон эднд ичр-һутран, әәмшгән мартхд зөв өгв[+]. 26Моше бәәрнд орхинь өмн зогсад, дуудвр кенә:

– Деед Эзнлә кен? Нан тал иртн!

Терүг эргәд Левин хөөт үйнр цугтан цуглрад зогсв. 27Моше теднд келнә:

– Иигҗ Израилин Бурхн Деед Эзн келҗәнә: «Үлдән авад бәәрн дундаһар йовад хәрү эргтн! Күн болһн эврәннь ахан, эврәннь нәәҗән, өөрхн улсан алтха!»[+]

28Левин көвүд Мошен заквриг күцәнә: тер өдр 3 000 шаху әмтн алгдв. 29Моше теднд иигҗ келнә:

– Тадн эндр бийән Деед Эзнә гелңд[†] нерәдвт – көвүнәннь әмәр, ахиннь әмәр. Тегәд тадниг Деед Эзн әдслх!

30Маңһдуртнь Моше әмтнд иигҗ келнә:

– Тадна килнц йир ик! Болв би Деед Эзнд күрнәв, тадна килнциг тәвүләд чигн орквзав.

31Деед Эзнд хәрү күрәд терүнд келнә:

– О! Намаг соңстн! Эн әмтнә килнц йир ик: тедн бийдән бурхиг алтар кеҗ! 32Теднә геминь тәвҗ өгнт? Кемр уга гихлә, намаг бас Эврәннь бичсн дегтрәс билләд хайтн!

33Деед Эзн иигҗ хәрү өгнә:

– Мини өмнәс килнц һарһсн күүг Би Эврәннь дегтрәс хусҗ хайнав. 34Йов! Мини чамд заасн үзг тал әмтиг дахулад авч ир. Тадниг мандг Мини элч чини өмн йовх. Болв засглх өдр ирхлә, Би тедниг килнц һарһснднь шоодхув.

35Израилин олн-әмтн Ахарониг бүрүһин дүрстә кегдл кетхә гиҗ келснәс көлтә тедниг Деед Эзн цааҗлв.

#### 33

1Деед Эзн Мошед келнә:

– Египетәс дахулҗ һарһсн әмтнләһән йов эндәс. Абрахамин, Ицхакин болн Яковин хөөт үйнрт өгх болад андһар тәвсн һазр тал йовтн. 2Чини өмн Би Эврәннь элчиг йовулнав. Кананахныг,[†] амореймүдиг, хетмүдиг, перизмүдиг, хивеймүдиг болн евүсмүдиг Би көөҗ һарһнав[+]. 3Элвг үсәр болн балар байн эн һазр тал йовтн! Болв Би таднла йовшгов, эс гиҗ Би тана буцлтас көлтә хаалһдтн тадниг алхув[+].

4Эн чаңһар келсн үгмүд соңсад әмтн хәәкрәд уульцхав, бийдән кеердг юмсан зүүсн уга.

5Деед Эзн Мошед келнә:

– Израилин улст кел: тадн зүткә әмтнт, кемр Би таднла нег агчмд болвчн йовхлаг – тадниг алхув! Зүүсн кеерүлән тәәлтн. Би болхла тадниг яахитн хәләсүв[+].

6(Тенд Хорив уулын өөр Израилин улс кеерүлән тәәләд дәкҗ зүүсн уга.)


Харһлтын Шатр

7Тер цагас авн Моше бәәрнәс уухнд шатр тәвдг болв. Тер шатриг Харһлтын Шатр гиҗ нерәдв. Кемр кен чигн күүнд Деед Эзнәс сурх сурвр бәәхләг, Моше бәәрнәсн һарад Харһлтын Шатр тал оддг болв[+]. 8Терүг йовхлаг, цугтан эврәннь шатрин хаҗуд зогсад терүг Харһлтын Шатрт эс ортл хәләдг билә. 9Зуг терүг орхлаг, бахна бәәдлтә үүлн бууһад Шатрин үүднд зогсдмн. Деед Эзн Мошелә күүнднә. 10Бахна бәәдлтә үүл үзн, әмтн эврәннь шатрин үүднд түргүр ундмн. 11Деед Эзн Мошелә нүр харһлцҗ күүнднә – күн күүнлә күүндҗәх әдләр. Дарунь Моше бәәрн талан хәрү ирнә. Мошен баахн нөкд Навина көвүн Ешуа Шатрас һардго билә.


Моше болн Деед Эзнә туурмҗ

12Моше Деед Эзнд келнә:

– Та эн әмтиг цааранднь дахулад йов гиҗ нанд закч келләт. Болв кениг нанла йовулхан келсн угат. Та намаг нерәрм меднәт, би Танд таасгдув гиҗ келләт. 13Кемр тиим болхлаг, нанд Бийиннь хаалһан медүлхиг сурҗанав, Танд таасгддгар Таниг медх зөв өгтн. Эн әмтн – Тана улс болҗахиг сантн!

14Деед Эзн иигҗ хәрү өгнә:

– Би Эврән чамла йовнав, чамд түшг болнав.

15Моше келнә:

– Кемр Та маднла эс йовхлаг, мадниг эндәс һартха гиҗ бичә күчәр көөһәд бәәтн. 16Би болн Тана эн улс Танд тааста болҗахин темдг ямаран? Зуг Та маднла йовҗах темдг! Энүгәрн Та мадниг һазр деерк талдан улсас йилһҗәнәт[+].

17Деед Эзн иигҗ Мошед хәрү өгнә:

– Би чини сурвриг күцәнәв, яһад гихлә чи Нанд таасгдҗанач, Би чамаг нерәрчнь меднәв.

18– Нанд Эврәннь туурмҗан үзүлит! – гиҗ Моше сурна.

19Деед Эзн үгән өгнә:

– Нанд бәәсн тоотын сәәнинь чини өмн кенәв, чини өмн Яхве[†] гидг нер заанав. Би хәәрлгдхәр седҗәх күүг хәәрлнәв. Би өр-өвч болхар седҗәхдән өр-өвч болнав[+]. 20Болв чи Мини чирә хәләҗ чадшгоч. Намаг үзсн күн әмд үлдшго[+]. 21Энд орм[†] бәәнә, Мини өөр. Энд уулын хад деер зогс. 22Мини туурмҗ хаҗуһарм йовхла, Би чамаг эн хадын нүкнд бултулад Эврәннь һарарн хаанав. Давад йовхларн 23һаран авхув, чи Намаг ардасм үзхич, болв Мини чирәг үзшгоч.

#### 34


Шин хавтха чолуд болн олн зааврмуд

1[•]Деед Эзн Мошед келнә:

– Хойр хавтха чолуһин өөһинь авад, өмн кеснләһән әдл ке. Би тедн деер урднь чини хамхлсн чолудт бичснлә әдл үгмүд бичнәв. 2Өрүн күртл белн бол. Өрүндән Синай[†] уул деер һарад Мини өмн уулын ора деер зогс. 3Чамла нег чигн күн бичә йовтха, нег чигн күн уул деер бичә үзгдтхә, мал чигн уулын девсңд бичә идшлтхә[+].

4Моше урдклаһан әдл хойр хавтха чолу кеҗ авад, өрүн өрлә тедниг һартан бәрсн Деед Эзнә келсәр Синай уул деер һарна. 5Деед Эзн үүлнд бууна, Мошен өмн зогсад Яхве[†] гиҗ нерән зәңглнә. 6Деед Эзн терүнә өмнәһүр йовад иигҗ келнә:

– Яхве, Яхве – Бурхн хәәрлтә болн сән седклтә, тесвртә, өр-өвч болн итклтә![+] 7Терүнә өр-өвчнь миңһдгч үйдән хадһлгдна: һарһсн гемиг, килнциг болн буру йовдл һарһсиг Тер тәвҗ өгнә. Зуг гем һарһсиг Тер гем уга гиҗәхш: эцкин һарһсн килнцәс көлтә теднә көвүдиг һурвдгч, дөрвдгч үйднь күрәд засглна![+]

8Моше адһмтаһар сөгдәд, түргүр унад 9келнә:

– Мини Эзн! Кемр би Танд тааста болхла, Мини Эзн, маднла йовтн! Эн келн-улс зүткә, болв мадна килнциг болн буру йовдлыг тәвҗ өгтн! Мадниг Эврәннь үлмәд орулҗ автн!

10Деед Эзн иигҗ хәрү өгнә:

– Би таднла бооца кенәв. Цуг әмтнә өмн һазр деер болад уга өвәрц йовдл Би үзүлнәв. Нег чигн келн-улст тиим юмн болад уга! Чини эргнд бәәх цуг келн-улс чамар дамҗад Би, Деед Эзн, кеҗәх кергиг әәҗ хәләтхә! 11Мини таднд закч келҗәх тоотыг күцәтн. Би амореймүдиг, кананахныг,[†] хетмүдиг болн перизмүдиг, хивеймүдиг болн евүсмүдиг таднас көөнәв. 12Хәләтн, тер одх һазрин бәәрн улсла бичә бооца кетн. Энтн таднд бәрән болх![+] 13Теднә тәкл тәкдг ормиг хамхлтн! Теднә әрүн[†] чолудыг күүлтн! Ашеран[*] модна бахнсиг чавчтн![+] 14Талдан әмтнә бурхнд бичә мөргтн! Яһад гихлә Деед Эзнә нерн – Харллһн! Тер – хару Бурхн![+]

15Тер һазра келн-улсла бичә бооца кетн. Тедн эврәннь бурхдтан шүтнә – тедндән бәрц бәрнә. Кемр тедн тадниг дуудхла, теднә тәкл тәксн бәрцәснь идхит[+]. 16Теднә күүкд эврә бурхдтан мөргнә. Кемр тадн теднә күүкдиг көвүдтән мордулҗ авхла, тиигхлә тедн тана көвүдиг бас тиим йовдлд орулх[+].

17Цутхсн бурхна кегдл бийдән бичә кетн[+].

18Эс искәсн һуйрин нәәриг кетн: долан хонгтан Мини закч келсәр эс искәсн һуйр идтн. Нерәдсн цагт, авив сард, нәр кетн. Яһад гихлә авив сард Египетәс тадн һарлат[+].

19Эк болһна түрүн һарсн үрн Мини болҗана – бод болн үүрмг малас һарсн эр зүстәнь Мини![+] 20Элҗгнә түрүн туһлын алв хөөһәр өгәд хулдҗ автн. Кемр хулдҗ авшгоһар седҗәхлә, терүнә күзүһинь нуһлтн. Эврәннь түрүн көвүдин төлә бас авлһ өгтн. Нег чигн күн Мини өмн хоосн һарта ирҗ чадшго![+]

21Зурһан хонгтан көдлтн, доладгч өдртән амртн: һазр хаһлҗах болну, эс гиҗ тәрә хураҗах цагт болну көдлмшән зогсаһад амртн[+].

22Долан хонгин нәр кетн – буудян түрүн хадлһна нәр. Темс цуглулҗ авлһна нәр җилин чилгчәр кетн. 23Җилд һурв дәкҗ танад залус цугтан Эзн Яхвен өмн – Израилин Бурхна өмн үзгдх йоста[+]. 24Кемр тадн җилд һурв дәкҗ Деед Эзнә – тана Бурхна – өмн мөргхәр ирәд бәәхлә, Би таднас талдан улсиг көөнәв, тадна меҗәг икдүлнәв, нег чигн күн тадна һазр тал өөрдшго.

25Нанд тәкл тәкхләрн, бәрцин цусн исксн өдмг деер бичә асхртха. Песахин[†] нәәрин өдр авч ирсн бәрциг өрүн күртл бичә үлдәтн[+].

26Эврәннь һазрин түрүн урһцас эврәннь Бурхна – Деед Эзнә – герт авч иртн.

Ямана ишкиг экиннь үснд бичә чантн[+].

27Деед Эзн Мошед келнә:

– Эн үгмүд бичҗ ав: энүгәр ул кеһәд чамта болн Израильта[†] бооца кеҗәнәв.

28Моше Деед Эзнлә дөчн өдр болн дөчн хонгтан бәәв, өдмг идсн уга, ус уусн уга. Хавтха чолуд деер бооцана[†] учринь Моше бичв – Арвн Заавр[+]. 29Моше Синай уул деерәс буухла, терүнә һарт Бооцана хойр хавтха чолуд бәәҗ.


Мошен чирә герләр гилвкнә

Деед Эзнлә күүндснә дару чирәһәсн герл һарчахиг Моше медсн уга[+]. 30Болв Ахарон болн Израилин улс терүг үзәд өөрдхәсн әәцхәв. 31Моше тедниг дуудна. Ахарон болн хамцана һардачнр өөрднә, Моше теднлә күүнднә. 32Дарунь Израилин наадк улс өөрдәд ирнә. Моше теднд Синай уул деер Деед Эзнә өгсн заавриг цугтаһинь келҗ өгнә. 33Болв Моше теднлә күүнддгән уурхларн, чирәһән бүркәһәр бүркнә. 34Деед Эзнлә өөрдәд күүндх саам ирхлә, Моше бүркәһән чирәһәсн авна. Хәрү ирхләрн Деед Эзн терүнд ю даалһсинь Израилин улст келҗ өгнә[+]. 35Тер кемд Израилин улс Мошен чирәһәс герл һарчахинь үзнә. Деед Эзнлә күүндх саам иртл Моше шинәс чирәһән бүркдмн[+].

#### 35


Бемб өдрин тускар

1Израилин улсин хамцана цуг әмтиг хураһад Моше келв:

– Деед Эзн иим заавр өгв: 2«Зурһан хонгтан көдлтн, доладгч өдртән – Деед Эзнә әрүн[†] төвкнүн бәәлһнә бемб өдр.[†] Эн өдр көдлсн күн алгдх[+]. 3Тадна гермүдт бемб өдрлә нам һал чигн шатаҗ болшго».


Өргә герт туста тоот

4[•]– Деед Эзн тиим юм зааҗана, – гиҗ Моше Израилин хамцана[†] улст келв. – 5Деед Эзнд бәрц бәртн. Эврәннь дурарн бәрц бәрхәр седҗәх күн Деед Эзнд алт, цаһан мөңг эс гиҗ улан мөңг, 6көк, чисм улан болн улавр күрң утцд, нимгн олс эс гиҗ ямана ноос, 7ширдсн хуцин арс болн нимглсн арс, акациян мод,[+] 8герлин гегәнд кех олив модна тос, түркх тосна төлә болн ута һарһлһна төлә сәәхн үнртә каңкнсн юмсуд, 9оникс нертә чолуд болн үнтә чолуд кевд орулад теднәр заппу болн чееҗд бәрдг түңгрцг кеерүлх тоотсар бәрц бәртхә.

10Тадна эрдмтә әмтн ирәд Деед Эзнә закч келсн тоотыг күцәтхә: 11өргә гер,[†] терүнә бүркә болн терүн деерәһәр бүркә, товчлх бүтү, тулг бахнс болн көндлң модд, бахнс болн түшг, 12Бооцана[†] хәәрцг болн ут модд, терүг хаах бүркә болн халхлх көшг, 13ширә, терүнә ут модд болн савмуд, Деед Эзнә өмн тәвдг әрүн өдмг, 14герлин гегә болн терүнд кергтә тоотыг, цөгц, герлин гегәнә тос, 15күҗ уңһдах ширә болн терүнд кергтә ут модд, түркх тос болн ута һарһлһна күҗ, өргә герин үүднд көшг, 16улан мөңгн термтә тәкл тәкдг орм[†], терүнә ут модд болн сав, ик сав тулһтаһинь, 17хашан көшг, терүнә бахнс болн дорнь тәвх түшг, хашан үүднә көшг, 18өргә герин бичкн һасн болн хашан эргндк көшг кехин төлә бичкн һасн, терүнә деесд, 19әрүн бәәрнд мөрглһнә хувц – Ахарон гелңгин[†] болн терүнә көвүдин әрүслгдсн хувцд кетхә.

20Тегәд Израилин хамцана улс кевтән Мошеһәс салҗ тарв. 21Дәкәд күн болһн зүркн туссиг, Деед Эзнд бәрц бәрхәр седсән авч ирв. Тедн цугтан Харһлтын Шатрт, терүнд мөрглһнә болн әрүслсн хувцдын төлә кергтә юмс авч ирв. 22Ирхәр седсн әмтн цугтан ирнә, залус болн гергд ке алтн кегдлмүд авч ирв: дегә, сиик, билцгүд, күзүнд зүүдг кеерүл. Эн алтыг Деед Эзнә өмн белг гиҗ өргв. 23Зәрмснь олдсн көк, чисм улан, улавр күрң утц, нимгн олс, ямана ноос, ширдсн хуцин арс болн нимглсн арс авч ирв[+]. 24Деед Эзнд зәрмнь цаһан мөңг болн улан мөңг авч ирв. Кергт орулгдх олдсн акациян мод чигн бәрц бәрхәр авч ирв. 25Дамшлтта күүкд улс ээрәд көк, чисм улан, улавр күрң өңгтә утцд болн нимгн олс авч ирв. 26Талдан гергд ээрч чаддгнь, ээрхәр седдгнь ямана ноос ээрв. 27Хамцана һардачнр кевд орулх оникс чолуд болн үнтә чолуд теднәр заппу болн чееҗд өлгдг түңгрцг кеерүлхәр авч ирв. 28Тедн сән үнртә тос, бас олив модна тос герл өгхин төлә, түрклһнә авъяс күцәхәр, ута һарһхар авч ирцхәв. 29Тегәд Израилин келн-улсин залус болн гергд Мошеһәр дамҗад Деед Эзнә зааҗ келсн кергт орлцхар Бурхнд эврәннь седвәрәр белгән авч ирцхәв.


Өргә гер бәрх көдлмшчнриг шиидлһн

30[•]Моше Израилин улст иигҗ келнә:

– Медәд авчктн: Деед Эзн Бецалелиг йилһҗ авв (тер Йудан отгас Урин көвүн болн Хурин ач бәәҗ). 31Терүг Бурхна Сәкүсәр дүүргв, цецн уха болн серл, медрл болн ямаран чигн керг күцәх дамшлт өгв. 32Тегәд тер алтар, цаһан мөңгәр, улан мөңгәр көдлмш кедг эрдмтә болв. 33Тер кегдлд орулҗ тәвдг чолу керчҗ чадна, бас мод керчҗ ямаран чигн нәрн көдлмш кедг болв. 34Деед Эзн терүнд болн бас Ахисамахин көвүн Оголиавд – Дана отгас – талдан әмт сурһҗ чаддг эрдм өгв. 35Деед Эзн теднд керчдг, эд сиилвртәһәр некдг, зүсн-зүүл өңгтә көк, чисм улан, улавр күрң утцас болн нимгн олснас некдг, бас йирин эдәр кеҗ чаддг эрдмчнрин болн урн әмтнә эрдминь кевтнь үзүлв.

#### 36

1Деед Эзнә өгсн цецн ухата болн тоолврта Бецалел, Оголиав болн эрдмчнр цугтан әрүн[†] бәәр тосхад цугтаһинь күцәх йоста.

2Бецалелиг, Оголиавиг болн Деед Эзнә эрдм белглсн әмтиг, көдлхәр седҗәхинь, Моше цугтаһинь дуудна. 3Тедн Мошеһәс Израилин улсин әрүн бәәр бәрхәр авч ирсн бәрц авна. Олн-әмтн болхла өрүн болһн шин белг шинәс авч ирәд бәәв. 4Әрүн өргә бәрҗәсн эрдмтә әмтн көдлмшән үлдәһәд 5Моше тал ирәд келнә:

– Деед Эзнә көдлмш кетхә гиһәд келснәс әмтн юман үлүһәр авч ирҗәнә.

6Моше бәәрндән тархах заавр өгнә: залус чигн, гергд чигн әрүн өргән төлә дәкҗ бичә бәрц авч иртхә гинә. Әмтнә авч ирсиг авдган уурна, 7керг күцәхин төлә авч ирсн юмн икдәд бәәв.


Өргә гер бәрлһн

8[•]Көдлмшән эклсн эрдмчнр өргә герин[†] төлә нимгн олснас, көк, чисм улан болн улавр күрң утцар 10 некмр эд некҗ кенә; тер эд деер керүбмүд[†] некәтә. 9Некмр эд болһн утдан 28 тоха,[†] өргндән – 4 тоха; тер некмр эд кевтән нег кемҗәтә болна.

10Тавн некмр эдиг хамднь ниилүләд нег әңг кеһәд уйна, талдан 5 эдиг бас ниилүләд хамднь уйна. 11Некмр эдин нег әңгин захарнь көк бүтүс болн тиим кевәр талдан эдин захар тиим бүтүс кев: 12нег эдин захин көвәһәр 50 бүтү болн 50 бүтү талдан әңгин захин некмр эдт тус-тустнь 50 бүтү һарһҗ уйв. 13Тәвн алтн дегә һарһад хойр әңг некмр эдиг ниилүләд өргә гер кев. 14Ямана ноосар 11 некмр эдәр өргә герин бүркәг кев. 15Некмр эд утдан 30 тоха, өргндән 4 тоха болв. Арвн негн әңг кевтән нег кемҗәтә болв. 16Терүнә 5 әңгинь ниилүләд уйв, дәкәд талдан 6 бас негдүләд хамднь уйв. 17Некмр эдин нег әңгин захинь дахулад 50 бүтү кев, бас 50 бүтү талдан некмр эдин захин эргнднь кев. 18Улан мөңгн 50 дегә товч кев. Хойр әңгинь ниилүләд нег бүркәг кев. 19Деерәснь хуцин будгта арсар бүркәг кев, терүн деегәр – нимглсн арс бүркв[+].

20Өргә герт акация моднас тулг бахнс кев: 21бахн болһн 10 тоха утдан, күсдундур тоха өргндән, 22нег-негнь арата 2 модар келкәтә болх. Өргә герин бахнс цугтан тиим бәәҗ. 23Өргә герин өмн үзгин эрст 20 тулг бахн кенә. 24Тедн дор тулх 40 цаһан мөңгн ул – бахн болһна дор хошаһад ул, терүнә 2 дөрвн талта арата модна төлә бас. 25Тегәд хойрдгч ар үзгин эрст 20 бахн кегдв, 2640 цаһан мөңгн ул – хошаһад ул бахн болһнд. 27Ардк, өргә герин барун эрст 6 бахн кев, 28ардк өнцгүдт бас 2 бахн кегдв. 29Дораһарн эн бахнс хойр әңглгдҗ, деерәһәрн (түрүн төөнг бәәсн ормар) – бүтү. Тиим бахнс хойр бәәҗ, өнцг болһнд неҗәһәд бахн. 30Эн 8 бахнин төлә 16 цаһан мөңгн ул кегдв: бахн болһнд хошаһад ул.

31Акация модар көндлң модд кегдв: өргә герин нег эрсин эргнд ниилүлсн 5 тулг бахн, 32хойрдгч эрсин эргнд тулг бахнс ниилүлхин төлә – 5, бас 5 көндлң модн ардк барун эрсин төлә кегдв. 33Дунд бәәх келкәтә модн тулг бахнсиг эрсин нег захас хойрдгч захта ниилүлнә. 34Тулг бахнсиг алтар будна, көндлң модыг батлхин төлә теднд алтн төөлг хадна, көндлң модыг алтар будна.

35Көк, чисм улан, улавр күрң утцар болн нимгн олсар көшг гүрнә. Терүн деерәһәр керүбмүдин дүр некнә. 36Терүнә төлә акация моднас алтар будсн 4 бүдүн бахн кенә, алтн дегәс кенә, цаһан мөңгнәс бахнст 4 түшг кегдв.

37Өргә герин үүд хаахин төлә көк, чисм улан, улавр күрң утцдас болн нимгн олснас олн өңгтә көшг кенә. 38Дегәстә 5 бахн кеһәд, дораснь болн деерәснь алтар будна. Теднә төлә улан мөңгәр 5 түшг кегдв.

#### 37


Бооцана хәәрцг келһн

1[•]Акация модар Бецалел хәәрцг кенә. Тернь утдан хойр дундур тоха,[†] өргндән – күсдундур, өндртән[†] – күсдундур,[+] 2һазаһаснь болн дотраснь терүг цевр[†] алтар будад, захинь алтар эрәлв. 3Дөрвн алтн төөлг кеһәд тер теднән хәәрцгин дөрвн көлднь наана: хойр төөлг хәәрцгин нег бийәснь, хойр төөлг талдан бийәснь. 4Акацияс тер ут модд кеһәд алтар будна. 5Теднән хәәрцгин хойр таласнь төөлгт орулна, ут моднд терүг авч йовхд амр болтха гиҗ кенә.

6Хәәрцгин бүркәһинь цевр алтар кенә. Утдан тернь хойр дундур тоха, өргндән күсдундур тоха болв. 7Бүркән захарнь тер хойр керүбин дүр алтар сииләд кев: 8негнь нег бийәснь, хойрдгчнь – хойрдгч таласнь. Тернь бүркәлә нииләд нег бәәдлтә болв. 9Нег-негнәннь чирә нүүрцәд зогсад бүркә хәләхләрн, тедн деернь җиврән делнә.


Әрүн өдмг тәвдг ширә келһн

10[•]Бецалел акацияс ширә кенә, хойр тоха утдан, нег тоха өргндән болн күсдундур тоха өндртән, 11терүгән цевр алтар будад алтн тасм кев. 12Ширән захарнь рамк кев, өргндән альхн дүңгә, эн рамкд алтн тасм һарһв. 13Бецалел дөрвн алтн төөлг кеһәд ширән дөрвн өнцгтнь көл деернь батлна, 14кемр ширәг көндәхлә, гиигн болтха гиһәд эн төөлгүдт ут мод орулдгар кенә. Төөлгүд ширән рамк түшнә. 15Акация моднас тер ширә өргдг ут модд кенә, теднән алтар будна. 16Ширә деер тәвх ааһ-сав цевр алтар кенә: тәрлкс, шанһс, шалдрң юм кехин төлә ааһс болн буһшс.


Өргә герт герлин гегә келһн

17[•]Герлин гегә цевр алтар сииләд кев. Терүнә һол моднь, ацнь болн үйнь – теднә уңгнь болн цецгин делвснь – бүклдән негднә. 18Герлин гегәнә бәәрнд зурһан ац бәәлә: нег бийәснь һурвн, хойрдгч таласнь – һурвн. 19Зурһан ац болһнднь һурваһад үй – миндалин цецг мет – һол модта, цецгин делвстә. 20Герлин гегәнә көл деернь дөрвн цецг бәәлә, теднь миндалин цецг мет һол модта болн делвстә. 21Түрүңк хойр ац дор – үйин йорал, хойрдгч хойр ац дор – үйин йорал, һурвдгч хойр ац дор – үйин йорал; зурһан ац дор кевтән иим билә. 22Үйин йорал болн ацмуд цугтан герлин гегәнлә нег бәәдлтә болв; цугтан цевр алтнас кегдв. 23Бецалел долан цөгц, цевр алтар шамин һол ясдг кесг чимкүр болн күҗин кесг сав кенә. 24Герлин гегәнә болн терүнд кергтә тоотст нег талант[†] цевр алтн орв.


Күҗ уңһдадг ширә болн әрүн тос бел келһн

25[•]Акация моднас күҗ шаталһна төлә бәрцин ширә кев: утдан нег тоха, өргндән нег тоха болн хойр тоха өндртән. Ширән өврнь терүнлә мел ниилв. 26Терүнә дееркинь, үзг болһинь болн өвринь тер цевр алтар будв, эргүләд алтн тасм кегдв. 27Хойр алтн төөлг кеһәд тасмин дор, захарнь тер батлв. Терүнд ут модд орулад ширәг көндәһәд йовдгар кев. 28Ут моддыг акация моднас кеһәд алтар тер ширдв.

29Бецалел тос түрклһнә[†] йовдл күцәхин төлә әрүслсн тос болн арһтаһар цевр күҗ белдв. Терүг шатахла сән үнр һарна[+].

#### 38


Тәкл шатадг орм келһн

1[•]Акация моднас Бецалел тәкл шатадг дөрвлҗн орм кев – утдан тавн тоха, өргндән тавн тоха, өндртән[†] болхла һурвн тоха.[†] 2Дөрвн өнцг деернь дөрвн өвр кев – тернь тәклин ормла нег бәәдлтә болад ниилв. Терүгән тер улан мөңгәр будв. 3Тәкл тәкдг ормд тәвх кергтә тоотыг олар кев: сав, бичкн күрз, цус авдг сав, мах бәрдг серә болн һал һарһдг сав. Энүг цугтаһинь улан мөңгәр кев. 4Тәкл тәкдг ормд улан мөңгәр терм кев. Терүг захин дор тал дунднь күрдгәр тәвв. 5Ут моддын төлә дөрвн төөлг цутхад, терүгән улан мөңгн термин дөрвн бийднь батлв. 6Ут моддыг болхла, акация модар кеһәд улан мөңгәр һадрлв. 7Ут моддыг тәкл тәкдг ормин хәврһәрнь бәәсн төөлгүдт өргхд эвтә болтха гиһәд тер орулв. Тәкл тәкдг орм тегш модар көндәһәр кегдв.

8Бецалел ик сав кеһәд дорнь тулг тәвв. Харһлтын Шатрин үүднд церглҗәсн күүкд улсин нүр үздгин улан мөңгн кевтән тер савд орулгдв[+].


Өргә герин хаша келһн

9[•]Дәкәд тер хаша кев. Өмн үзгәснь нимгн олсн эдәр кегдсн көшг утдан 100 тоха болв, 1020 улан мөңгн түшгтә 20 бахнст тер көшгиг өлгв. Бахнст хадгдсн дегәс болн ниилврнь цаһан мөңгәр кегдв. 11Ар үзгәснь өлгсн көшг утдан 100 тоха болв. Тернь 20 бахн, 20 улан мөңгн түшгтәһәр кегдв. Бахнс деер бәәх дегәс болн ниилврнь цаһан мөңгәр кегдв. 12Хашан барун үзгәснь утдан 50 тоха көшг өлггдв. Тернь 10 бахнста болн 10 түшгтә болв. Бахнст өлггдсн дегәс болн ниилврнь цаһан мөңгәр кегдв. 13Зүн үзгнь утдан 50 тоха. 14Терүнә үүднә нег бийәснь утдан 15 тоха көшг 3 түшгтә 3 бахнс тәвгдв. 15Хашан үүднә талдан бийднь утдан 15 тоха көшг 3 түшгтә 3 бахнс тәвгдв. 16Хашан эргндк көшг кевтән нимгн олсн эдәр уйгдв. 17Бахнс дор тәвгдсн түшгүд улан мөңгәр, бахнс деер хадсн дегәс болн ниилврнь цаһан мөңгәр кегдв. Бахнсин дееркнь цаһан мөңгәр бүркгдв. Хашан бахнс цугтан цаһан мөңгәр ниилгдв. 18Үүднд өлггдсн көшг олн өңгтәһәр кегдв: көк, чисм улан, улавр күрң утцдар болн нәрхн олсар некгдв, утдан 20 тоха болв. Хашан көшг мет тер өндртән 5 тоха. 19Үүднә өөр 4 улан мөңгн түшгтә 4 бахн бәәҗ; бахнст бәәсн дегәс цаһан мөңгәр кегдҗ. Деерәһәрн бахнс цаһан мөңгәр будата, ниилврнь бас цаһан мөңгн. 20Өргә герин[†] бичкн һасн болн хашан эргндк көшгин бичкн һасн улан мөңгәр кегдҗ.


Тосхлтын төлә олзлгдсн тоотс

21Бооцана[†] өргә герт һарһсн һару иим болв. Эннь Ахарона гелң[†] көвүн Итамарин һардврт Мошен зааврар левитмүд[†] кев[+]. 22(Бецалел – Урин көвүн, Хурин ач – Иудан отгас – тер Бецалел Деед Эзнә заасиг Мошеһәр дамҗад цугтаһинь күцәв. 23Терүнлә Дан гидг отгас Ахисамахин көвүн Оголиав болна. Тер сиилвр һарһдг урч бәәҗ, бас зүсн-зүүл сиилвртә эд көк, чисм улан, улавр күрң болн нәрхн олсн утцдар некдг эрдмтә бәәҗ.)

24Әрүн[†] бәәр бәрхин төлә һарһсн алтн – авч ирәд бәрц бәрсн – 29 талант[†] болн 730 әрүн бәәрнә шекель[†] болв.

25Отгин улсиг тоолхд цуглулсн цаһан мөңгн 100 талант болн 1 775 әрүн бәәрнә шекель болв:[+] 2620 настаһас деегшән тоолсн күн болһна – 603 550 күн – неҗәһәд бека (әрүн бәәрнә шекелин өрәлинь) авв[+].

27Әрүн бәәрнә бахнсин түшг болн терүнә көшгин бахнс цутххин төлә 100 талант орв: 100 түшгт 100 талант, неҗәһәд талант түшг болһнд. 28Миңһн долан зун далн тавн цаһан мөңгн шекель бахнсин дегәд болн ниилврт орулгдв, бахнсин дееркиг цаһан мөңгәр будлһнд бас орв.

29Бәрц бәрәд бәәсн улан мөңгн 70 талант болн 2 400 шекель күрв. 30Терүнәс Харһлтын Шатрин үүднд бәәсн бахнсин түшг, улан мөңгн термтә тәкл тәкдг орм болн кергтә тоотнь кегдв, 31хашан эргндк көшг татх бахнсин түшгт болн хашан ик үүднә төлә, бас өргә герин бичкн һаснд болн хашан эргндк көшгин бичкн һаснд улан мөңгн орулгдв.

#### 39


Гелңгүдин хувц уйлһн

1[•]Көк, чисм улан болн улавр күрң утцнас әрүн[†] бәәрнд мөрглһнд орх хувц кенә. Тиим әрүн хувц Ахаронд некҗ өгнә. Деед Эзн Мошед заквр өгсәр тедн мел тиигҗ кев.

2Алтнас, көк, чисм улан болн улавр күрң утцнас болн нимгн олснас заппу кенә. 3Энүнә төлә алтыг нимгләд утц кеһәд, тер утциг көк, чисм улан, улавр күрң утцнла ниилүлв, дәкәд нимгн олснас сиилвртә эд некҗ кенә. 4Заппун үзг болһнас ээм һарһҗ уйна. 5Заппун бүс бас заппун бәәдлтәһәр нег кевәр некгдв: алтн утцар, көк, чисм улан, улавр күрң утцар болн нәрхн олсар. Деед Эзн Мошед заквр өгсәр тер мел тиигҗ кев.

6Оникс чолуд бел кецхәв. Теднь алтар кесн сиилвртә кевд тәвгдв. Тер чолудт, тамһд бәәснлә әдләр, Израилин көвүдин[*] нерд керчгдсн бәәҗ. 7Тедниг заппун ээм деернь тәвв. Эн чолуд Израилин көвүдин туск тодлвр болтха гисн темдг болҗана. Деед Эзн Мошед заквр өгсәр тер мел тиигҗ кев.

8Заппула әдл чееҗд өлгдг түңгрцг кев. Тернь бас алтн утцнас, көк, чисм улан, улавр күрң утцнас болн нәрхн олснас сиилвртәһәр некгдв. 9Чееҗд өлгдг түңгрцг дөрвлҗн бәәдлтә, нег сөм[†] утдан, нег сөм өргндән хойр давхрлад эвксн эдәр кегдҗ. 10Терүн деерәһәр 4 зерглән үнтә чолуд бәәнә. Түрүн зергләнднь сердолик, топаз, берилл; 11хойрдгч зергләнд бирюза, сапфир, изумруд; 12һурвдгчднь – гиацинт, агат, аметист; 13дөрвдгчднь – хризолит, оникс болн яшма. Чолуд цугтан сиилвртә алтн кевд тәвгдҗ. 14Израилин көвүдин нертә чолуд тооһарн 12 болв. Чолун болһн деер тамһла әдл Израилин 12 отгин неҗәһәд нер керчәд батлҗ.

15Чееҗ деерк түңгрцгин төлә цевр[†] алтар эрчм орулгдсн бүчлә әдл олн цев кегдҗ. 16Хойр алтн сиилвртә кев кегдв. Хойр алтн төөлг кеһәд түңгрцгин өнцгүдәр өлгв, 17тедниг хойр алтн цевәр 18хойр кевд негдүлв, тедниг заппун ээм деер өмнәснь өлгв. 19Бас хойр алтн төөлг кев. Тедниг чееҗд өлгдг түңгрцгин хойр өнцгин дотраснь заппуд наалддг бийәснь өлгв. 20Бас 2 алтн төөлг кеһәд өмн бийәснь ээмин көвән захд өлгв. Тернь заппун бүсин деер уйгдҗ. 21Чееҗд өлгдг түңгрцгин төөлгүд заппун төөлгүдлә көк боодһаһар боогдҗ. Тегәд заппун бүс деер бәәхләрн тер заппуһас ундгоһар кегдв. Деед Эзн Мошед заквр өгсәр тедн мел тиигҗ кев.

22Заппу дор өмсдг хувциг мел көк утцар некв. 23Тернь бичә шууртха гиһәд терүнд бат көвәтә малтар бәәнә. Тернь мел дәәчнрин хувцна бәәдлтә. 24Деерк хувцна дор көвәһәр көк, чисм улан болн улавр күрң утцар, нәрхн олсар гранатын темснә бәәдлтә бичкн долдас кев. 25Цевр алтар хоңхс кеһәд гранат дунд дор көвәһәрнь өлгв. 26Мөргүлин[†] төлә кесн хоңхс болн гранатын темсд деерк хувцна дор көвәһәр селгәһәр сольгдв.[†] Деед Эзн Мошед заквр өгсәр тедн мел тиигҗ кев.

27Ахарона болн терүнә көвүдин төлә олсн утцар киилг некҗ өгв, 28олсн эдәс тахъя болн толһад боодг олсн боодһас, нимгн олсн эдәс шалвр кеҗ өгв. 29Нимгн олсар, көк, чисм улан болн улавр күрң утцдар олн өңгтә бүс некҗ өгв. Деед Эзн Мошед заквр өгсәр тедн мел тиигҗ кев.

30Әрүн ормд титм кев – цевр алтнас темдг. Терүн деер, тамһ деер керчәд кеснлә әдләр, иигҗ бичгдв: «ДЕЕД ЭЗНӘ ӘРҮН ТЕМДГ». 31Терүнд тахъя деерәһәр боох көк боодһа уйҗ кев. Деед Эзн Мошед заквр өгсәр тер мел тиигҗ кев.


Өргә гер бәрлһнә көдлмш төгсәлһн

32Тегәд өргә гер[†] бәрлһнә көдлмш төгсв – Харһлтын Шатр бәргдв. Израилин улс Мошед Деед Эзнә заксар цугинь дигтә кевәр күцәв. 33Тедн Мошед өргә гер, бүркә болн цуг кергтә тоотынь – бүтүс, тулг бахнс, көндлң модд, бахнс, түшгүд, 34бас хуцин ширдсн арсн бүркә, нимгләд кесн арсн бүркә болн халхлх көшг,[+] 35Бооцана[†] хәәрцг, терүнә ут модд, бүркә, 36ширә болн терүнд тәвх сав, Деед Эзнә өмн оркх әрүн өдмг, 37цевр алтар кесн герлин гегән болн терүн деер тәвх цөгцс, терүнд кергтә тоотс болн терүнд кергтә тосн, 38алтн ширә, түркдг тос, шатадг күҗ, Шатрт орх үүднә көшг, 39улан мөңгн тәкл тәкдг орм улан мөңгн термтәһән, терүнә ут модд болн терүнд кергтә тоот сав, тулгта ик сав, 40хашан көшг, терүнә бахнс болн терүн дор тәвх түшг, хашан үүднә көшг, деесд болн бичкн һасн, мөргүл кехлә кергтә тоотыг өргә герт – Харһлтын Шатрт. 41Бас әрүн бәәрнд мөргүл күцәх әрүн хувцд: гелң[†] Ахаронд болн терүнә көвүдт. 42Деед Эзнә Мошед заасар мел цугтаһинь Израилин улс күцәв.

43Моше теднә кесиг эргәд хәләв. Цугнь мел Деед Эзнә келсәр дигтәһәр кегдв. Моше теднд әдсән күргв.

#### 40


Өргә гериг босхлһн

1Деед Эзн Мошед келнә:

2– Түрүңк сарин түрүн өдр өргә гер[†] – Харһлтын Шатр босх. 3Терүнд Бооцана[†] хәәрцг орулад көшгәр ха. 4Терүнд ширә орулад деернь кергтә тоотынь тәв. Герлин гегә авч ирәд деерәһәрнь олн цөгц тәв. 5Бооцана хәәрцгин өмн күҗ уңһдадг алтн ширә тәв. Өргә герин үүднд көшг өлг. 6Өргә герин үүднә өмн – Харһлтын Шатрин – тәкл шатадг орм[†] тәв. 7Харһлтын Шатрин болн тәкл тәкдг ормин хоорнд ик сав тәвәд терүг усар дүүрг. 8Эргүләд хаша ке, хашан үүднд көшг өлг. 9Дарунь түркдг тос авад өргә герт түрк, дотрнь бәәсн тоотд түрк: өргә гериг болн дотрнь бәәсн тоотыг әрүсл. Тедн әрүн[†] болх. 10Тәкл шатадг ормд бас тос түрк, терүнә кергтә тоот савд түрк: терүг әрүсл – тер әрүнәс әрүн болх. 11Ик савд болн терүнә түшгт түрк, тедниг әрүсл. 12Дәкәд Харһлтын Шатрин үүдн тал Ахарониг көвүдтәһинь авч ирәд тедниг усар уһа. 13Ахаронд әрүслсн хувц өмск, терүнд тос түрк: Мини гелң[†] болдгар терүг әрүсл. 14Терүнә көвүд авч ир, теднд киилг өмск, 15теднд эцкднь тос түркснлә әдл түрк, тегәд тедн Мини гелңгүд болх. Эн тос түрклһн[†] гелң гисн нерн теднд мөңкинд зүүгдҗәнә – үйәс үйд.

16Деед Эзнә заксар Моше цугтаһинь дигтә кевәр күцәв.

17Хойрдгч җилин түрүңк сарин түрүн өдр өргә гер босхгдв. 18Моше өргә гер босхна: тер түшгинь тәвнә, тедн деер тулг бахнс тәвәд, көндлң моддта негдүлнә, бахнс тәвнә, 19өргә гериг некмр эдәр бүркв, деерәснь бүркәһәр бүркнә. Тиигтхә гиҗ Деед Эзн терүнд заксар кенә.

20Моше Бооцана хавтха чолуд[†] авад хәәрцгт тәвнә. Хәәрцгт ут модд тер нааһад деернь бүркә тәвнә, 21хәәрцгиг өргә герт орулад халхлх көшг татна, терүгәр бас Бооцана хәәрцг хаана. Тиигтхә гиҗ терүнд Деед Эзн заксар кенә.

22Өргә герин – Харһлтын Шатрин – ар үзгт көшгин өмн Моше ширә тәвнә. 23Терүн деер Деед Эзнә өмн әрүн өдмг Терүнә келсәр тәвнә. 24Өргә герин – Харһлтын Шатрин – өмн үзгәс, ширән өмн Моше герлин гегә тәвв. 25Деед Эзнә өмн терүн деер цөгцс, Терүнә келсәр, тәвнә. 26Харһлтын Шатрт көшгин өмн алтн ширә тәвв. 27Деед Эзнә келсәр терүн деер күҗ уңһдав.

28Өргә герин үүднд тер көшг өлгв. 29Өргә герин өмн – Харһлтын Шатрин – тәкл шатадг орм кеһәд, терүн деер тәкл тәкәд, әрүн өдмгәр дееҗ өргв. Тиигтхә гиҗ Деед Эзн терүнд заксар кев.

30Харһлтын Шатрин болн тәкл тәкдг ормин хоорнд ик сав тәвәд, терүг уһадг авъяс күцәх усар дүүргв. 31Моше, Ахарон болн терүнә көвүд ик савас усар һаран, көлән уһацхав. 32Тегәд тедн Харһлтын Шатрт орхар седхләрн, эс гиҗ тәкл тәкдг орм тал өөрдхәр седхләрн уһадг болв. Тиигтхә гиҗ Деед Эзн Мошед заксар кев.

33Өргә герин болн тәкл тәкдг ормин эргнд тер хаша босхв, хашан үүднд көшг татв.


Деед Эзнә туурмҗ

Тиигҗ Моше көдлмшән төгсәв. 34Үүлн Харһлтын Шатриг хаав, Деед Эзнә туурмҗ өргә гериг дүүргв[+]. 35Харһлтын Шатрт Моше орҗ чадсн уга, яһад гихлә үүлн Харһлтын Шатриг бүркв, Деед Эзнә туурмҗ өргә гериг дүүргв.

36Үүлн өргә гер деер деегшән һархлаг, Израилин улс дәкн хаалһдан орад дарани һатлвран күцәдг билә[+]. 37Кемр үүлн эс өөдлхлә, тедн ормасн көндрдмн биш, үүлн өөдлхиг күләдг билә.

38Өдрт өргә герин деер Деед Эзнә үүлн бәәдмн, сөөһәр эн үүлн дотр һал шатдмн. Терүг Израилин әмтн цугтан үздмн. Теднә тиигҗ һазр эрглһн ямаран чигн цагт болҗав.

### Левит

#### Левит

Левит


Нүр үг

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]


#### Нүр үг


Левит

Эн дегтр Леви гидг отгин нертә. Левин отгин әмтн өргә герт мөргүл кедг бәәҗ. Урднь һарсн «Нүүдл» гидг дегтрин цаарандкнь эн болҗана. Өргә гер тосхсна хөөн бәрц бәрлһнә болн әрүн мөрглһнә бәәдл үзүлгдҗәнә. «Левит» дегтрт ик зуудан диг-дарана төрмүдин тускар келгдҗәнә. Энүг Израилин келн-улст Бурхн Синай уул деер Мошеһәр дамҗад өгч. Терүнд бас әрүн бәәдлин болн өөрхн улслаһан яһҗ бәәхин тускар келгдҗәнә.

«Левит» гидг дегтр үзүлгдҗәх төрмүдәрн тавн әңгәс тогтҗ. Түрүн әңднь (1-7 бөлг) зүсн-зүүл бәрц бәрлһнә тускар келгдҗәнә. Хойрдгч әңгднь (8-10 бөлг) гелңгүдин онц чинрин тускар – Ахарон, терүнә көвүдин – бәрц бәрлһнд орҗахиг үзүлҗәнә. Һурвдгч әңгднь (11-15 бөлг) цевр, цевр биш бәәдлин тускар тодрхаһар бичәтә. 16-гч бөлгт цеврллһнә өдрт болн килнцәс һарһлһна өдрт ямаран шишлң авъяс күцәдгиг үзүлҗәнә (Йом-Киппур). Эннь Израилин байрта болн әәмшгтә өдрт килнцәс гетллһн, Бурхнла эвцснә өдр. Дарук ик әңгнь (17-26 бөлг) «Әрүн бәәдлин диг-даран» гидг нертә. Эн төрин тускар йир тодрхаһар болн нәәрин тускар, терүнд орулх бәрцин тускар бичәтә. «Левит» нертә дегтрин чилгчднь әдсллһнә болн харалһна тускар келгдҗәнә.

Хамгин һол төрнь: Бурхн әрүн. Израилин келн-улс Бурхна болад бас әрүн болх йоста. Бурхн үүдәсн тоотасн ончрна. Израильд Бурхна бәәлһн йирдән бәәдл биш. Олн-әмтн йир сәәнәр бийән белдснә хөөн Бурхн тал өөрдҗ чадхмн болҗана. Эннь йосндан Терүнд мөргх, Бурхна заавр күцәһәд бәәх, талын келн-улсин авъяс бәрҗ дурашго. Тегәд әрүнәр бийән бәрлһнь сән авъясин чинртә, өөрхн әмтнләһән үннәр болн чикәр бәәлһн. Тер учрар «Левит» дегтр кедү цаг давв чигн, хаһлҗах төрәрн чинрән геешго. Олн-әмтн энүг соньмсч умшх гисн иткл бәәнә.

#### 1


Шаталһна бәрцин тускар

1Харһлтын Шатрас Деед Эзн Мошег дуудад иигҗ терүнд келнә:

2– Кемр кен-негнь Деед Эзнд бәрц бәрхәр седхлә, тиигхлә гертән бәәсн бод малар чигн, үүрмг малар чигн кеҗ чадҗана. Энүнә тускар Израилин көвүдт соңсхад кел[+].

3Кемр тер шаталһна бәрцән бод малар кеҗәхлә, тиигхлә эрмдг уга бүрү авх йоста. Терүг Деед Эзнд таасгддгар Харһлтын Шатрин өмн зогсатха. 4Бәрц бәрҗәх күн гемән хәрүлдгәр, тер бәрцнь Деед Эзнд таасгддгар бүрүһин толһад һаран тәвтхә. 5Бүрүг Деед Эзнә өмн алтха. Гелңгүд[†] болҗах Ахарона хөөт үйнр, бәрцин цусиг Харһлтын Шатрин үүднд бәәх тәкл тәкдг ормд эргүләд цацтха. 6Шатагдх бәрцин арсинь шувтлад, махинь әңгләд чавчх кергтә. 7Ахарон гелңгин[†] хөөт үйнр тәклин ормд һал шатаһад түлә тәвтхә. 8Гелңгүд болҗах Ахарона хөөт үйнр, бәрцин зәрм әңгинь, толһатаһинь болн өөктәһинь, тәклин ормд, шатчах түләнә модн деер тәвтхә. 9Бүрүһин дотринь болн көл-туруһинь уснд уһах кергтә. Эдниг гелң цугтаһинь тәкл тәкдг орм[†] деер шататха. Эннь цугтан шаталһна бәрц болҗана, Деед Эзнд һалын бәрц,[†] каңкнсн үнр Терүнд таасгдна[+].

10Кемр кен-негнь үүрмг малар – хөөһәр эс гиҗ ямаһар – бәрц бәрхәр авч ирхлә, тиигхлә тер хуциг эс гиҗ текиг эрмдг угаһаснь авх йоста. 11Терүг Деед Эзнә өмн тәклин ормин ар үзг талнь алтха. Гелңгүд болҗах Ахарона хөөт үйнр тәклин ормд эргүләд бәрцин цусиг цацтха. 12Алгдсн малыг әңгләд, чавчад, толһаһинь болн өөкинь салһх кергтә. Эдниг цугтаһинь гелң тәклин ормд, шатҗах түләнә модн деер тәвтхә. 13Бәрцин дотринь болн көл-туруһинь уснд уһах кергтә. Тегәд гелң бәрцән бәрәд цугтаһинь тәклин ормд шататха. Эн цугтаһинь шаталһн Деед Эзнд һалын бәрц, каңкнсн үнр Терүнд таасгдна[+].

14Кемр кен-негнь Деед Эзнд шаталһна бәрцд шову авч ирхлә, тиигхлә бәрцән көглҗрһн эс гиҗ баахн көглҗрһн шовудар кехмн болҗана[+]. 15Гелң шовуг тәкл тәкдг орм тал авч ирәд, күзүһинь мошкад, толһаһинь тенд шатах йоста. Шовуна цусинь тәклин эрс деернь шахад һарһтха. 16Терүг өрвлгәснь бәрәд, цогцаснь киртә ар бийинь таслҗ уга кеһәд, тәклин үмс асхдг зүн үзг тал хайтха. 17Далвагаснь бәрәд цогцинь әрә шуулг (болв әңгләд шуулхмн биш). Терүг гелң тәкл тәкдг ормд шатчах модн деер шататха. Эннь цугтаһинь шаталһн Деед Эзнд һалын бәрц, каңкнсн үнр Терүнд таасгдна[+].

#### 2


Өдмгин бәрцин тускар

1Кемр кен-негнь Деед Эзнд өдмгәр бәрц бәрхәр седҗәхлә, тернь цаһан буудян һуйрар кегдх йоста. Тер күн һуйрт олив тос кеһәд, ладан тәвх[+]. 2Гелңгүд[†] болҗах Ахарона хөөт үйнрт авч иртхә. Гелң терүнәс атхм һуйр тостаһинь авад, бас ладаниг кевтнь авад тәкл тәкдг орм[†] деер бәрцин дееҗинь гиҗ шататха. Эннь Деед Эзнд һалын бәрц,[†] каңкнсн үнр Терүнд тааста[+]. 3Наадк әңгнь Ахарона болн терүнә көвүдин болҗана: әрүнәс[†] әрүн юмн, тедн Деед Эзнә һалын бәрцәс авгдҗана[+].

4Кемр чини өдмгин бәрц[†] бешт болһгдсн болхла, тиигхлә тернь цаһан буудян һуйрар болһгдх йоста: эс искәсн һуйрар болһсн өдмгиг олив тоснд элдәд эс гиҗ олив тос түрксн һуйр болх йоста[+].

5Кемр өдмгәр кеҗәх чини бәрц дөрвлҗн таавад болһгдсн болхла, тиигхлә эннь эс искәсн цаһан буудян һуйрар олив тоснд элдәд болһгдх йоста[+]. 6Тер өдмгиг әңг-әңгәр хамхлад олив тос деерәснь ке. Эннь өдмгәр кеҗәх бәрц.

7Кемр өдмгәр кеҗәх чини бәрц төгрг таавад болһгдсн болхла, тиигхлә олив тоснд цаһан буудян һуйрар болһгдх йоста.

8Деед Эзнд өдмгин бәрц гиһәд авч одад терүгән гелңд өг. Гелң терүг тәклин ормд тәвтхә. 9Бәрцин дееҗинь авад тәклин һалд шататха. Эннь Деед Эзнд һалын бәрц, каңкнсн үнр Терүнд тааста[+]. 10Наадк әңгнь Ахарона болн терүнә көвүдт: әрүнәс әрүн юмн, тернь Деед Эзнә һалын бәрцәс авгдҗана.

11Деед Эзнд өргҗәх тадна өдмгин бәрц эс искәсн һуйрар болһгдх йоста. Искәд болһсн өдмг, бал Деед Эзнд өгчәх һалын бәрц гиҗ шатагдшго юмн[+]. 12Деед Эзнд теднән шин тәрәнә түрүн урһцин дееҗнь гиһәд авч иртн. Болв теднь Деед Эзнд каңкнсн үнр һарһад таасгддгар тәклин һалд бичә теднән шататн[+].

13Тиим бәрцсиг давслхан бичә март. Давсн[†] Бурхна болн чини хоорндк бооцана[†] темдг. Авч ирх бәрц болһндан давс нем[+].

14Кемр Деед Эзнд тәрәнә түрүн урһцас өдмгәр бәрц бәрҗәхлә, шин буудян толһасин үүлсн экинь һалд хуурад авч ирх кергтә[+]. 15Терүнд олив тос нем, деерәснь ладан асх. Эннь өдмгәр кеҗәх бәрц. 16Тегәд гелң эн бәрцин дееҗинь Деед Эзнд һалын бәрц гиһәд шататха. Тернь буудян экнәс зәрм әңгинь болн ладаниг кевтнь[+].

#### 3


Эвцлһнә бәрц

1Кемр кен-негнь эвцлһнә бәрцән[†] бод малар авч ирхлә – бух эс гиҗ үкр болну – тиигхлә эрмдг уга мал авч ирәд, терүг Деед Эзнә өмн зогсатха[+]. 2Бәрцин толһа деернь һаран тәвәд, терүг Харһлтын Шатрин өмн алтха. Гелңгүд[†] болҗах Ахарона хөөт үйнр тәклин ормиг эргүләд цус цацтха. 3Эвцлһнә бәрцәс Деед Эзнд дотркинь ораҗах өөкиг кевтнь өгх кергтә, хаҗуднь бәәх өөкиг бас өгх. 4Хойр бөөринь болн терүн деернь ташан хаҗуд бәәх өөкиг, элкнә семҗнәснь керчҗ өгтхә (терүг бөөртәһинь суһлҗ авх кергтә). 5Тегәд Ахарона хөөт үйнр тедниг цугтаһинь тәклин һалд шатчах модн деер кевтх шатагдх бәрцлә хамднь шататха. Эннь Деед Эзнд һалын бәрц,[†] каңкнсн үнр Терүнд тааста[+].

6Кемр күн Деед Эзнд үүрмг малар эвцлһнә бәрц авч ирхлә – эр эс гиҗ эм болхла – тиигхлә эрмдг уга мал авч иртхә. 7Кемр тер хө авч ирхлә, терүгән Деед Эзнә өмн зогсатха. 8Бәрцин толһа деернь һаран тәвәд Харһлтын Шатрин өмн алтха. Ахарона хөөт үйнр тәклин ормиг эргүләд бәрцин цус цацтха. 9Эвцлһнә бәрцәс Деед Эзнд һалын бәрц гиҗ белгләд өөк өгх кергтә: өөктә сүүлинь (терүг үзүр күртлнь керчҗ авх), дотркинь ораҗах өөк, хаҗуднь бәәх өөкиг кевтнь авх, 10хойр бөөринь болн терүн деернь ташан хаҗуд бәәх өөкиг, дәкәд элкнә семҗинь өгтхә (терүг бөөртәһинь суһлҗ авх кергтә). 11Тедниг цугтаһинь гелң тәклин һалд шататха. Эннь Деед Эзнд һалын бәрц, Терүнд нерәдсн хот болҗана[+].

12Кемр кен-негнь бәрц бәрхәр яма авч ирхлә, терүг Деед Эзнә өмн зогсатха, 13дәкәд терүнә толһа деер һаран тәвәд Харһлтын Шатрин өмн терүгән алтха. Тегәд Ахарона хөөт үйнр тәклин ормиг эргүләд бәрцин цус цацтха. 14Деед Эзнд һалын бәрц белгләд, дотркинь ораҗах өөкиг болн хаҗуднь бәәх өөкиг, 15хойр бөөринь болн терүн деернь ташан хаҗуд бәәх өөкиг, дәкәд элкнә семҗиг өгтхә (терүг бөөртәһинь хамднь суһлҗ авх кергтә). 16Тедниг цугтаһинь гелң тәклин һалд шататха. Эннь Деед Эзнд һалын бәрц, Терүнд нерәдсн хот болх. Терүнд каңкнсн үнр таасгдна. Бәрцин өөкн кевтән Деед Эзнә болҗана[+]. 17Таднд эннь мөңк зокал, альд эс бәәв чигн терүг үйәс үйд бәрҗ йовтн: хотдан өөк чигн, цус чигн бичә орултн[+].

#### 4


Килнцәс цеврллһнә бәрц

1Деед Эзн Мошед келнә:

2– Израилин улст соңсх: Деед Эзнә зааврин негинь кен чигн күн медлго эвдхлә, һарһшго юм һарһхла, иигҗ кех кергтә[+]. 3Кемр тос түркүлсн ах гелң[†] нег йовдл һарһад, терүнднь цуг әмтн гемшәгдҗәхлә, тиигхлә тер гелң[†] Деед Эзнд килнцәс цеврллһнә бәрц[†] гиһәд эрмдг уга бүрү мал авч иртхә. 4Бүрүг авч ирәд Харһлтын Шатрин үүднд Деед Эзнә өмн зогсатха. Дәкәд һаран бүрүһин толһа деер тәвәд Деед Эзнә өмн алтха. 5Тос түркүлсн ах гелң бүрүһин цусиг кеҗ авад Харһлтын Шатрт орултха. 6Тер цуснд хурһан норһад Деед Эзнә өмн, әрүн[†] бәәрнә көшгин өмн дола дәкҗ цацл цацтха. 7Харһлтын Шатр дотр Деед Эзнә өмн бәәх күҗ уңһдадг тәклин ширән өвртнь бас цус түрктхә. Үлдсн цусинь Харһлтын Шатрин үүднд бәәх тәкл шатадг ормин улд асхтха[+]. 8Цеврллһнә[†] бәрц бәрҗәх бүрүһин өөкинь кевтнь – дотркинь ораҗах болн хаҗуднь бәәх өөкиг – автха. 9Хойр бөөринь болн терүн деернь ташан хаҗуд бәәх терүн деерк өөкинь, элкнә семҗиг керчҗ авх кергтә (терүг бөөртә хамднь суһлҗ авх). 10Эвцлһнә бәрц[†] бәрҗәх бухиг тиигҗ эвтәлх кергтә болҗана. Тегәд гелң эн тоотыг цугтаһинь тәкл шатадг ормд шататха. 11Бүрүһин арсинь болн терүнә бүкл махинь толһатаһинь, көлтә-шииртәһинь, дотрктаһинь болн киртә кевтнь –[+] 12бүрүһәс үлдсинь цугтаһинь – бәәрнәс һазаран үмс асхдг цевр ормд һарһад модн түлән деер тәвәд шатах кергтә. Эдниг цугтаһинь үмс асхдг ормд шатахмн болҗана.

13Израилин улсин хамцан ямаран чигн йовдл эндүһәр һарһсмн болхла, терүг эс медсн болхла – кемр тедн Деед Эзнә ямаран чигн заквр эвдхлә, буру йовдлыг хамцан даахмн болҗана[+]. 14Теднд буру йовдл һарһсинь заагдх. Тегәд хамцан килнцәс цеврллһнә бәрц бәрхин төлә бүрү мал авч ирәд Харһлтын Шатрин өмн зогсатха. 15Хамцана ахлачнр Деед Эзнә өмн бүрүһин толһа деер һаран тәвәд Терүнә өмн алтха. 16Тос түркүлсн ах гелң бүрүһин цусиг Харһлтын Шатрт орулад, 17хурһан цусар норһад, дола дәкҗ Деед Эзнә өмн, көшгин өмн цацл цацтха[+]. 18Харһлтын Шатрт Деед Эзнә өмн бәәх күҗ уңһдах ширән өвринь цусар будтха. Үлдсн цусиг Шатрин үүднд бәәх тәкл шатадг ормин улд асхтха. 19Бүрүһәс бәәсн өөкинь кевтнь һарһҗ авад терүг тәклин ормд шатах кергтә. 20Цеврллһнә бәрцд орулҗах бүрү малын бәрциг күцднь күцәхмн болҗана. Тиигҗ гелң терүн деер гемән хәрүллһнә авъяс кеҗәнә. Тегәд цуг хамцана килнцнь тәвгдҗәнә. 21Бүрүһин бүкл махинь күүнә бәәрнәс һарһад, өмнкләһән әдләр шатах кергтә. Эннь хамцана төлә кеҗәх килнцәс цеврллһнә бәрц.

22Кемр һардач килнц һарһхла, кемр тер зөрц биш Деед Эзнә заавр эвдхлә, тер гемтә болхла, 23эс гиҗ терүнә һарһсн буруһинь заахла – тиигхлә тер күн эрмдг уга тек авч иртхә. 24Текин толһа деер тер һардач һаран тәвәд, Деед Эзнә өмн шаталһна тәкл[†] тәкдг ормин хаҗуд алтха. Эннь килнцәс цеврллһнә бәрц болҗана. 25Тегәд гелң хурһан эн бәрцин цуснд норһад шатадг тәклин өвринь цусар будтха. Үлдсн цусинь тәклин ормин улд асхтха. 26Текин өөкинь кевтнь тәклин орм[†] деер эвцлһнә бәрц кевтә шатах кергтә. Тиигҗ гелң терүн деер гемән хәрүллһнә авъяс кеҗәнә. Һардач гемән хәрүллһнә авъяс күцәһәд буруһас тәвгднә.

27Кемр эгл әмтнәс кен-негнь зөрц биш йовдл һарһхла – Деед Эзнә ямаран чигн заавр эвдхлә – тер бурута болад,[+] 28эс гиҗ терүнд буру йовдл һарһсинь заахла, тиигхлә эрмдг уга яма авч иртхә. 29Тегәд тер килнцәс цеврллһнә бәрцин толһа деер һаран тәвәд шишлң бәрц шатадг тәклин ормд алтха. 30Дарунь гелң хурһан цуснд норһад шатадг тәклин өвринь цусар будтха. Үлдсн цусинь тәклин ормин улд асхтха. 31Эвцлһнә бәрцәс авчах кевтә өөкинь цугтаһинь автха. Тер өөкиг гелң тәклин ормд шататха. Эннь Деед Эзнд таасгдх каңкнсн үнр болх. Тиигҗ гелң килнцтә күн деер гемән хәрүллһнә авъяс кеҗәнә. Эн күүнә килнцнь тәвгдҗәнә[+].

32Кемр эн күн килнцәс цеврллһнә бәрцән хөөнә сүргәс бәрхәр седҗәхлә, тиигхлә эрмдг уга хө авч иртхә. 33Тегәд цеврллһнә бәрцин толһа деернь һаран тәвәд шатадг тәклин ормд алтха. 34Гелң хурһан бәрцин цуснд норһад шатадг тәклин өвринь будтха. Үлдсн цусинь тәклин ормин улд асхтха. 35Өөкинь кевтнь, эвцлһнә бәрцд орулҗах хөөнәс авчах кевтә, һарһҗ авх кергтә. Тегәд гелң тер өөкиг тәклин бәәрнд Деед Эзнд нерәдсн һалын бәрцлә[†] хамднь шататха. Тиигҗ гелң гемән хәрүллһнә авъяс тер күн деер кех. Иигҗ күүнә килнцнь тәвгдҗәнә.

#### 5

1Кемр дор келгдх йовдлмудас көлтә күн гемшәгдҗәхлә:

– эс гиҗ юм үзсн болхла, эс гиҗ тер йовдлын тускар юм меддг болхла, болв герч күн гиһәд харалар әәлһәд зарһд дуудхла мел юм келсн уга болхла, учрсн йовдлын герчнь болад килнц һарһсн болхла;

2– кемр тер цевр биш[†] юм көндәсн болхла, эс гиҗ бузр аңгин күш, эс гиҗ бузр малын күш, эс гиҗ үүрмг бузр адусдын күш медлго көндәһәд болв эврән бузрдхла;[+]

3– кемр тер күүнә кир көндәсн болхла (ямаран чигн күүнд бәәдг кир көндәхлә), түрүләд терүг медлго, болв дәкәд медхлә;[+]

4– кемр тер урдаснь ухаллго ю чигн кех болад андһар өгсн болхла – тернь хар саната эс гиҗ сән саната болв чигн (ухалл уга ямаран чигн андһар өгсн болхла, әмтнә өгдг андһар), түрүләд эннь ямаран чинртәһинь эс медҗәһәд, болв хөөннь медхлә, –[+]

5тегәд эн йовдлмудас негхн гем һарһсн күн терүгән медәд келтхә, 6һарһсн йовдлын ормд Деед Эзнд цеврллһнә бәрц авч иртхә – хө эс гиҗ яма. Тегәд гелң[†] терүн деер гемән хәрүллһнә авъяс күцәх, терүг килнцәс цеврлх.

7Кемр тер күн бәрц бәрхәр седхләрн хө эс авч ирҗ чадхла, Деед Эзнд эврәннь йовдлын ормд 2 көглҗрһн шову эс гиҗ 2 баахн көглҗрһн шову: негинь килнцәс цеврллһнә бәрц[†] гиҗ, хойрдгчинь шатахин төлә авч иртхә[+]. 8Теднән гелңд өгтхә. Тернь түрүләд цеврллһнә төлә авч ирсн шовуг автха, толһаһинь күзүнәснь салһлго мошктха. 9Тер цеврллһнә бәрцин цусар тәклин эрсиг будтха. Үлдсн цусинь тәклин ормин улд шувтлад һарһтха. Эннь килнцәс цеврллһнә бәрц. 10Дәкәд гелң хойрдгч шовуг шаталһна бәрцд дигтәһәр орулх. Тиигҗ гелң күүнә гемән хәрүллһнә авъяс күцәх. Терүг кесн килнцәснь цеврлх, тегәд эн күүнә гемнь тәвгдх.

11Кемр тер 2 көглҗрһн эс гиҗ 2 баахн көглҗрһн шову авч ирҗ эс чадхла, тиигхлә һарһсн йовдлын ормд ефән арвна нег хүв буудян цаһан һуйр авч ирәд цеврллһнә бәрцд орултха. Һуйрт олив тос бичә кетхә, ладан бичә цацтха. Эннь килнцәс цеврллһнә бәрц болҗана[+]. 12Эврәннь бәрцән гелңд өгтхә, тернь нег атхм һуйриг бәрцин дееҗ гиһәд тәклин бәәрнд Деед Эзнә һалын бәрцтә[†] хамднь шататха. Эннь килнцәс цеврллһнә бәрц.

13Тиигҗ гелң тер күүнә һарһсн геминь хәрүллһнә авъяс күцәх, эн күүнә гемнь тәвгдх. Үлдсн һуйр өдмгин бәрцлә[†] әдл гелңгин болх[+].


Һару даалһна бәрц

14Деед Эзн Мошед келнә:

15– Кемр кен нег күн буру йовдл һарһхла, Деед Эзнә альк нег кешго әрүн[†] юмиг зөрц биш кесн болхла, тиигхлә Деед Эзнд һаруднь эрмдг уга хуц өгтхә. Терүнә үннь әрүн бәәрнә цаһан мөңгн шекель[†] күрх зөвтә. Тернь һару даалһна бәрц болх[+]. 16Әрүн юмнд һару һарһсндан бас нег тавна хүвинь немәд цугтаһинь гелңд өгтхә. Тиигҗ гелң һару даалһна хуциг авад, тер күүнд гемән хәрүллһнә авъяс күцәтхә, тегәд эн күүнә гемнь тәвгдх[+].

17Кемр кен чигн килнц һарһхла – зөрц биш, медл уга Деед Эзнә зааврин негинь эвдхлә, тер күн гемтә болх. 18Тиигхлә һару даалһна төлә гелңд тер эрмдг уга хуц келсн үнләһән әдләр өгтхә. Гелң эн күүнд медл уга һарһсн гемән хәрүллһнә авъяс күцәтхә, тегәд эн күүнә гемнь тәвгдх. 19Эннь һаруһан даалһна бәрц: Деед Эзнә өмн кеҗәх күүнә һару даалһн болҗана.

#### 6

1Деед Эзн Мошед келнә:

2– Кемр кен чигн Деед Эзнә өмнәс му йовдл һарһад килнцд орсн болхла, кемр терүнд даалһад нег юм хадһлтха гиһәд өггдсн болхла, эс гиҗ хулхалсан нууһад, эс гиҗ өөрхн күүнәсн йосн бишәр нег юминь булаҗ авад гөрдсн болхла, –[+] 3эс гиҗ өөрхн күүнәннь геесн юмиг олҗ авчкад гөрдәд бәәсн болхла, тегәд тер әмтнә һарһдг килнцин негинь һарһв. Тиигхлә худл андһарар килнцән икдүлв. 4Тиим йовдл һарһсн күн бурута болхла, түрүләд хулхалҗ эс гиҗ булаҗ, эс гиҗ хадһлтха гиһәд өгсиг хәрү өглго бәәхлә, аль кен-негнь геесиг тер олҗ авсн болхла; 5худлахар өгсн андһарар авсн тоотан хәрү өгтхә. Һарһсн һаруһинь кевтнь хәрүлтхә, деернь нег тавн хүвинь немҗ өгтхә. Тер тоотыг цугтаһинь эзнднь һаруһинь даах бәрц[†] бәрх өдр өгх йоста[+]. 6Деед Эзнд һару даалһна бәрцд гелң[†] тал сүргәс эрмдг уга хуц авч иртхә. Тернь келсн үнәрн әдл болх зөвтә. 7Деед Эзнә өмн гелң терүн деер гемән хәрүллһнә авъяс күцәх. Тегәд эн күн гемшәгдсн йовдласн цеврлгдх.[†]


Бәрц шаталһна закан

8Деед Эзн Мошед келнә:

9– Ахаронд болн терүнә көвүдт иим заавр өг: «Кевтнь шаталһна закан[†] эн. Кевтнь шаталһна бәрц шатагдсн ормдан сөөни дуусн өрүн күртл тәклин бәәрнд үлдх йоста. Тәкл тәксн бәәрнд һал шатх йоста[+]. 10Гелң олсар уйсн хувц болн нүцкн махмуднь үзгддгоһар олсн шалвр өмсәд, шаталһна хөөн тәклин ормд үлдсн үмс цуглулҗ авад тәклин ормин хаҗуд асхтха[+]. 11Дәкәд хувцан сольҗ[†] өмсәд, үмсиг бәәрнәс һарһад цевр һазрт асхтха[+]. 12Тәклин һал шатхларн бичә унтртха. Гелң өрүн болһн терүн деер модн түлә немәд бәәтхә, шатагдх тоотыг делгәд, теднлә хамдан эвин бәрцд орулҗах өөкиг бас шататха. 13Тәкл тәкҗәх ормд һал унтрлго шатад бәәх йоста».


Өдмгәр бәрц бәрлһнә закан

14«Өдмгин бәрцин[†] закан эн. Ахарона көвүд эн бәрциг Деед Эзнә өмн тәклин ормин өөр тәвх йоста[+]. 15Авч ирсн бәрцәс олив тоста нег атхм һуйр, бас ладаниг кевтнь авад тәклин ормд дееҗинь гиһәд шататха. Эннь каңкнсн үнр болх, Деед Эзнд таасгдх. 16Наадкинь Ахарон көвүдтәһән идтхә. Эс искәсн һуйрар болһсн өдмгин бәрц әрүн[†] ормд – Харһлтын Шатрин һаза идтхә. 17Тер өдмгиг искәсн экәр болһдмн биш. Нанд авч ирҗәх һалын тәклин бәрцәс эн әңгинь Би Ахаронд болн терүнә көвүдт өгчәнәв. Эн әңгнь әрүнәс әрүн, килнцәс цеврллһнә болн һаруһинь даалһна бәрцлә әдл болҗана[+]. 18Ахарона хөөт үйнрин залу киистәнь терүг идҗ чадх. Деед Эзнд авч ирәд бәәсн һалын тәклин бәрцәс үйәс үйд, мөңкинд теднә болад күртҗәнә. Эн бәрцлә харһулгдсн тоотнь әрүн болхмн болҗана»[+].

19Деед Эзн Мошед келнә:

20– Ахарон болн терүнә көвүд Деед Эзнд эврәннь тос түркүлснә өдрәс авн таслвр угаһар буудян цаһан һуйрин ефән нег арвнаһар болһсн өдмгәр бәрц бәрх йоста. Терүнә өрәлинь өрүһәр, өрәлинь асхар авч иртхә. 21Тиим өдмг олив тостаһар дөрвлҗн таавад болһх кергтә. Эн тадна авч ирх өдмг сәәнәр элдсн һуйрас болһгдх; терүг әңгләд үүлтн. Эннь каңкнсн үнр болх. Деед Эзнд таасгдх[+]. 22Тиигҗ гелң болһн кетхә – Ахарона хөөт үй. Терүнд Ахарона үлдл болад тос түркгдх. Тиим өдмг Деед Эзнд мөңкинд нерәдгдәд бүклдән шатагдмн[+]. 23Гелңгин авч ирсн ямаран чигн өдмг бүклдән шатагдх бәрц – терүг идҗ болшго.


Килнцәс цеврллһнә бәрцин закан

24Деед Эзн Мошед келнә:

25– Ахаронд болн терүнә көвүдт кел: килнцәс цеврллһнә бәрц[†] бәрлһнә диг-даран эн. Килнцәс цеврллһнә бәрц Деед Эзнә өмн шаталһна бәрц алдг ормд алгдх йоста. Эннь әрүнәс әрүн[+]. 26Цеврллһнә бәрц кеҗәх гелң терүгән идхмн болҗана; терүг әрүн ормд Харһлтын Шатрин хашад идх кергтә. 27Эн махнд күргсн юн чигн әрүн болх. Кемр бәрцин цусн хувцнд тусхлаг, тиигхлә хувцна киртсн ормиг әрүн ормд уһах кергтә. 28Тиим бәрцин мах болһсн шавр буһш хамхлгдх йоста. Кемр бәрцин махиг улан мөңгн савд болһсмн болхла, тиигхлә тер савиг хусад усар уһах кергтә[+]. 29Гелңгүдин отгин залус цугтан тиим бәрциг идҗ чадҗана: эннь әрүнәс әрүн юмн. 30Гемән хәрүллһнә авъяс әрүн бәәрнд күцәхәр Харһлтын Шатрт цеврллһнә бәрцин цус орулна. Терүнә хөөн махиг идҗ болшго, шатах кергтә[+].

#### 7


Һару даалһна бәрцин туск закан

1Һару даалһна бәрцин туск диг-даран эн, әрүнәс[†] әрүнә туск юмн[+]. 2Һару даалһна бәрциг шаталһна бәрцлә әдл нег бәәрнд алдмн. Тәклин ормд үзг болһнаснь цусар цацл цацх кергтә. 3Тәклин ормд өөкинь кевтнь тәвдмн: өөктә сүүлинь, дотр бәәх өөкинь, 4бас 2 бөөринь болн терүн деернь ташан хаҗуд бәәх өөкинь, элкнә семҗ керчҗ авх (терүг бөөртәһинь суһлҗ авх кергтә). 5Деед Эзнд һалын бәрц[†] гиһәд гелң[†] тедниг тәклин ормд шатахмн болҗана. Эннь һару даах бәрц.[†] 6Гелңгин отгин залу улс терүг идҗ чадх. Терүг әрүн ормд идх кергтә. Эннь әрүнәс әрүн юмн.


Гелңгин хүв

7Һару даалһна чигн, килнцәс цеврллһнә[†] чигн бәрцд нег диг-даран: гемән хәрүллһнә тәкл тәкҗәх бәрц гелңгин болҗана[+].

8Талдан күүнә ормд шаталһна бәрц күцәсн гелң бәрц бәрсн малын арсинь авх.

9Бешт болһсн, дөрвлҗн таавад болһсн эс гиҗ төгрг таавад болһсн өдмгәр нерәдлһнә бәрц өглһнә авъяс күцәсн гелңгин болҗана[+]. 10Олив тоснд элдсн эс гиҗ хүүрә ямаран чигн өдмгәр нерәдлһнә бәрц Ахарона цуг хөөт үйнрт әдләр күртнә[+].


Эвцлһнә бәрцин тускар

11Деед Эзнд авч ирдг күүнә эвцлһнә бәрцин[†] закан[†] эн[+]. 12Кемр терүг ханлт өргәд авч ирдг болхла, тиигхлә ханлтын бәрциг дахулад олив тоснд элдәд, эс искәсн һуйрар болһсн өдмг, тос түркәд, һуйр болн буудян цаһан һуйриг тостаһар сәәнәр элдәд болһх йоста[+]. 13Деернь искәсн һуйрар болһсн өдмг эн нерәдлһнд немгдх. Ханлтын эвцлһнә бәрцин тоод тедн орх. 14Деед Эзнд нерәдхин төлә зүсн болһнаснь неҗәһәд өдмг авгдна. Эвцлһнә бәрцин цусар цацл цацсн гелңгин хүвнь эн болҗана. 15Эвцлһнә бәрцин ханлтан өргҗәх махиг тер өдртән идх кергтә. Терүнәс нег чигн умш өрүн күртл үлдәҗ болшго[+].

16Андһарар эс гиҗ эврә дурар авч ирсн бәрцән тер өдртән идх кергтә, үлдсинь маңһдуртнь идҗ болх[+]. 17Һурвдгч өдрт үлдсн махиг шатах. 18Кемр эвцлһнә бәрцин махиг һурвдгч өдрт идхлә, тер бәрц авч ирсн күүнд кергтәд тоолгдшго юмн. Эннь үрҗ одсн махн. Терүг идсн күн гемтәд тоолгдх.

19Цевр биш юмнла харһсн махиг идҗ болшго. Терүг шатах кергтә. Цевр күн мах идҗ чадҗана. 20Кемр бузрдсн күн Деед Эзнд авч ирсн эвцлһнә бәрцин мах идхлә, тер күн эврәннь келн-улс дундас уга кегдх[+]. 21Кемр кен чигн күн бузр юм көндәхлә, күүнә бузрнь чигн болтха, эс гиҗ бузр мал, эс гиҗ җигшүртә юмс болтха, дәкәд Деед Эзнд авч ирсн эвцлһнә бәрцин мах идхлә, тер күн эврәннь келн-улс дундас уга кегдх.


Өөк болн цус идшго закан

22Деед Эзн Мошед келнә:

23– Израилин улст соңсхад кел: үкрин, хөөнә болн ямана өөк бичә идтн[+]. 24Үксн эс гиҗ аңгудын шуучад алсн малын өөкиг талдан юмнд орултн, зуг бичә идтн[+]. 25Деед Эзнд һалын бәрц гиһәд авч ирсн малын өөкинь идсн күн эврәннь келн-улс дундас уга кегдх. 26Альд эс бәәв чигн, хотдан шовудын болн малын цус бичә орулҗ идтн[+]. 27Хотдан цус орулад идсн күн эврәннь келн-улс дундас уга кегдх.


Эвцлһнә бәрцд гелңгүдин хүвнь

28Деед Эзн Мошед келнә:

29– Деед Эзнд авч ирсн эвцлһнә бәрцәсн нег хүвинь Деед Эзнд өгтхә гиҗ Израилин улст кел. 30Эврәннь һарарн Деед Эзнд һалын бәрц гиһәд белгән өгх йоста: малын өөкинь болн өрчинь өгтхә – эн өрчнь Деед Эзнә өмн белг кевтә өрггдх йоста. 31Гелң өөкиг тәклин ормд шататха. Өрчнь Ахарона болн терүнә хөөт үйнрин болҗана[+]. 32Тадна эвцлһнә бәрцин барун ташаһинь гелңд белг гиһәд өгтн, 33барун ташань Ахарона хөөт үйнрин хүвнь. Тер күн тәклин ормд эвцлһнә бәрцин цусинь болн өөкинь тәвсмн. 34Израилин улсин авч ирсн эвцлһнә бәрцәс белг гиҗ өргҗәх өрчинь болн белг гиҗ өргҗәх ташаһинь Би авнав. Тедниг Би Ахарон гелңд[†] болн терүнә хөөт үйнрт өгчәнәв. Эннь Израилин улсас мөңкинд теднд өггдх хүвнь болҗана.

35Деед Эзнд авч ирсн һалын бәрцәс тиим әңгинь Ахарон болн терүнә хөөт үйнр Деед Эзнә гелңгүд гисн нер зүүснә хөөн авчана. 36Деед Эзн теднд тос түркснә хөөн Израилин улс эднд эн әңгиг мөңкинд – үйәс үйд – өгтхә гиҗ заксмн.

37Шаталһна закан болн өдмгин, килнцәс цеврллһнә, һаруһинь даалһна, нерәдлһнә болн эвцлһнә бәрцин закан тиим. 38Энүг цугтаһинь Деед Эзн Синай[†] уул деер Мошед соңсхад келсмн. Синайин көдә һазрт Израилин улс Деед Эзнд бәрц бәртхә гиҗ заксна цагт тиим болҗана.

#### 8


Ахаронд болн терүнә көвүдт гелң гисн нер зүүлһлһн

1[•]Деед Эзн Мошед келнә:

2– Ахарониг көвүдтәһинь дахулад авч ир. Хувцдынь ав, түркх олив тосинь ав, килнцәс цеврллһнә бәрц[†] гиҗ бүрү, 2 хуц болн эс искәсн һуйрар болһсн өдмгтә зембль авч ир. 3Харһлтын Шатрин үүднд хамцана әмтиг цугтаһинь цуглул.

4Моше Деед Эзнә келсиг күцәв. Олн-әмтн Харһлтын Шатрин үүднд цуглрхла, 5«Деед Эзнә заксиг таднд келҗ өгнәв», – гиҗ Моше келв. 6Ахарониг көвүдтәһинь тер өмәрән һарһад усар уһав. 7Ахарон деер киилгинь өмскв, бүсинь бүслв, деерк хувцинь болн заппуһинь өмскв. Терүг заппун сиилвртә бүсәр боов. 8Ахарона чееҗд тер түңгрцг өлгв, терүнднь урим болн туммим[†] тәвв[+]. 9Ахарона толһаднь тахъя өмскв. Тер тахъян өмн бийднь Деед Эзнә келсәр алтн темдг, әрүн[†] титм, өлгв[+].

10Дәкәд Моше түркх тос авад өргә герт[†] болн дотрнь бәәсн тоотд түркәд әрүслв[+]. 11Тәклин ормд дола дәкҗ тос цацад, терүн дотр бәәсн юмсинь, уһадг ик савиг болн терүн дор тәвдг тулгиг Моше әрүслв. 12Ахарона толһа деер түркдг тос кеһәд, Моше түркәд терүг әрүслв[+]. 13Дарунь Ахарона көвүдиг өмәрән һарһад Деед Эзнә келсәр киилгүдинь өмскәд, бүсинь бүсләд, толһаднь боодһас боов.

14Дәкәд тер килнцәс цеврллһнә бәрц бәрхәр бүрү авч ирв. Ахарон болн терүнә көвүд бүрүһин толһа деер һаран тәвцхәв. 15Дарунь бүрүг алв. Моше хурһан цуснд норһад, тәклин ормиг цеврлхин[†] төлә дөрвн өвртнь цус түркв. Үлдсн цусиг тәклин ормин улд асхв. Тиигҗ Моше тәклин орм[†] деер гемән хәрүллһнә авъяс күцәһәд, терүг әрүслв[+]. 16Бүрүһин дотркинь орасн өөкиг кевтнь, элкнә семҗиг керчҗ авад, 2 бөөринь болн теднә өөкинь кевтнь Моше тәклин ормд шатав[+]. 17Наадк әңгинь – бүрүһин арсинь, махинь болн киртә юмсинь – хамцана бәәрнәс холд Деед Эзнә заксар шатав[+].

18Хөөннь шатагдх хуц авч ирв. Ахарон болн терүнә көвүд хуцин толһа деер һаран тәвв. 19Хуциг ална. Моше тәклин орм эргүләд цусинь цацна. 20Хуцин махиг әңгләд чавчна, Моше толһаһинь, чавчсн махинь болн өөкинь шатана. 21Хуцин дотринь болн көлинь уснд уһана. Моше хуциг бүклднь тәклин ормд юм үлдәлго шатана. Эннь бүклдән шатагдх бәрц болҗана. Каңкнсн үнр Деед Эзнд тааста, Терүнд нерәдсн һалын бәрц.[†] Мошед Деед Эзнә заксн заавр[+].

22Дарунь хойрдгч хуц авч ирнә. Эннь нерәдлһнә бәрц. Ахарон болн терүнә көвүд хуцин толһа деер һаран тәвнә. 23Хуциг ална. Моше хуцин цус Ахарона барун чикнә ашкднь, барун һарин эркәд болн барун көлин эркәд түркнә[+]. 24Дәкәд Ахарона көвүдиг өмәрән һарһад, Моше көвүн болһна барун чикнә ашкднь, барун һарин эркәд болн барун көлин эркәд хуцин цус түркнә. Тәклин ормд дөрвн үзгәснь цус цацна. 25Дәкәд хуцин өөктә сүл, дотркинь ораҗасн өөкинь кевтнь, элкнә семҗинь, 2 бөөринь болн деернь бәәх өөкинь, бас хуцин барун ташаһинь авна. 26Деед Эзнә өмн зогсҗасн зембләс эс искәсн һуйрар болһсн өдмг, олив тосар элдсн нег һуйр болн нимгн һуйр авад, хуцин өөкн деер болн барун таша деернь тәвнә. 27Эдниг цугтаһинь Ахарона болн терүнә көвүдин һар деер тәвәд Деед Эзнә өмн Моше өргнә. 28Дәкәд Моше теднә һар деер бәәсн тоотыг авад тәклин ормд шатагдх тоотла хамднь шатана. Эннь нерәдлһнә бәрц бәәсмн. Каңкнсн үнр Деед Эзнд тааста, Терүнд һалын бәрц болҗана. 29Моше хуцин өрчинь авад Деед Эзнә өмн өргв. Деед Эзнә заксар эннь нерәдлһнә бәрцд орулҗах Мошен хүвнь болҗана.

30Дәкәд Моше түрклһнә тос авад, тәклин ормас цус авад, Ахаронд болн хувцнднь цацл цацна. Ахарона көвүдт болн теднә хувцдтнь бас цацл цацна. Тиигҗ Ахарониг көвүдтәһинь болн теднә хувцдынь Моше әрүслнә.

31Моше Ахаронд болн көвүдтнь келнә:

– Харһлтын Шатрин үүднд эн махиг чанад тер ормднь идтн. Нерәдлһнә бәрцин зембльд бәәх өдмглә хамднь тер махиг идтн. Тиигҗ нанд Бурхн закла: «Энүг Ахарон болн терүнә көвүд идх йоста». 32Үлдсн махиг болн өдмгиг шататн. 33Тадниг гелңд[†] нерәдлһн эс күцтл долан хонгтан Харһлтын Шатрас бичә һартн. Тер керг долан хонгтан кегдх. 34Эндр кегдсн тоотыг Деед Эзн тадна гемән хәрүллһнә авъяс күцәгдх гиҗ кесмн. 35Долан хонгтан Харһлтын Шатрин үүднд өдр сө уга бәәтн. Деед Эзнд нерәдәд көдлтн, тиигхлә тадн үкшгот. Тиигҗ нанд закла.

36Мошеһәр дамҗад Деед Эзнә өгсн заавриг Ахарон болн терүнә көвүднь цугтаһинь күцәв.

#### 9


Ахарон бийиннь төлә болн олн-әмтнә төлә бәрц бәрнә

1Нер зүүлһнә долан хонгин хөөн нәәмдгч өдртнь Моше Ахарониг көвүдтәһинь болн Израилин медәтнриг дуудад, 2Ахаронд келнә:

– Килнцәс цеврллһнә бәрц[†] бәрхин төлә туһл авч ир. Шаталһна авъяс күцәхин төлә хуц авч ир. Хоюрн эрмдг уга болх йоста. Тедниг Деед Эзнә өмн зогса.

3Израилин улс килнцәс цеврллһнә бәрц бәрхин төлә тек, шатахин төлә эрмдг уга нег җилә туһл болн хурһ авч иртхә гиҗ кел. 4Деед Эзнә өмн эвцлһнә бәрц[†] бәрхин төлә бух болн хуц авч иртхә. Бас олив тоснд элдсн өдмгин бәрц[†] авч иртхә. Яһад гихлә эндр Деед Эзн таднд үзгдәд ирх!

5Израилин улс Мошен келсиг цугтаһинь Харһлтын Шатрт авч ирәд Деед Эзнә өмн хамцан кевтән зогсцхав. 6Моше келв:

– Таднд Деед Эзнә туурмҗ буухин төлә Деед Эзн эн юм тадн кетхә гив.

7Моше Ахаронд келв:

– Тәкл тәкдг орм[†] тал өөрд, эврәннь цеврллһнә[†] болн шатах бәрцән авч ир. Теднәр бийиннь болн олн-әмтнә төлә гемән хәрүллһнә авъяс күцә. Дәкәд Деед Эзнә заасар олн-әмтнәс гемән хәрүллһнә бәрц өг.

8Ахарон тәкл тәкдг орм тал өөрдәд, бийиннь төлә цеврллһнә авъяс күцәҗ туһл малыг алв. 9Көвүднь терүнд туһлын цус авч өгв. Ахарон тер цуснд хурһан норһад, тәклин ормин өврмүдтнь түркв. Үлдсн цусиг тәклин ормин улд асхв. 10Цеврллһнә бәрцин өөкинь, бөөринь болн элкнә семҗинь Деед Эзн Мошед заасар тиигҗ Ахарон тәклин ормд шатав. 11Туһлын махнь болн арснь бәәрнәс һазаран һарһгдад шатагдв[+].

12Дәкәд Ахарон шатагдх бәрциг алв. Көвүднь терүнд бәрцин цусинь авч өгв. Ахарон тәклин ормиг дөрвн үзгәснь цус цацад әрүслв. 13Көвүднь чавчсн махиг болн толһаһинь авад Ахаронд өгв. Тедниг цугтаһинь тер тәклин ормд шатав. 14Бәрцин дотринь болн көлмүдинь уснд уһаһад, тәклин ормд шатагдх бәрцлә хамднь шатав.

15Дарунь тер олн-әмтнә авч ирсн малмудыг бәрцд орулв. Теднә цеврллһнә төлә авч ирсн текиг алад, өмнкләрн әдл цеврллһнә авъяс күцәв.

16Дәкәд шатагдх малыг һарһад, кех диг-дараһар тәкл тәкв. 17Дарунь тер өдмгин бәрцәс нег атхм авад тәклин ормд шатав. Тернь өрүн шатасн бәрцст немр болв.

18Олн-әмтнә эвцлһнә бәрц гиһәд Ахарон бухиг болн хуциг алв. Көвүднь терүнд бәрцин цусиг авч өгв. Ахарон тәклин ормин эргнднь цацл цацв. 19Тедн Ахаронд бухин болн хуцин өөкинь авч өгв. Эннь өөктә сүл, дотр өөкн, бөөр, элкнә семҗн. 20Өөктә тоотынь малын өрч деернь тәвв. Өөкинь Ахарон тәклин ормд шатав. 21Малын өрчинь болн барун ташаһинь Мошен келсәр Деед Эзнә өмн өргв.

22Ахарон олн-әмтн тал һаран өргәд тедниг әдслв. Цеврллһнә, шаталһна болн эвцлһнә бәрцсәр тәкл тәкәд, тер ормасн хооран һарв.

23Моше Ахарон хойр Харһлтын Шатрт орв. Тендәс һарад олн-әмтиг тедн әдслв. Олн-әмтнд Деед Эзнә туурмҗ буув[+]. 24Деед Эзнәс ирсн һал шаталһна бәрциг болн тәклин ормд бәәсн өөкиг сорад зальгчкв. Терүг үзсн әмтн байрлҗ хәәкрәд, һазр элкдәд унцхав.

#### 10


Авиуд Надав хойрин килнц болн үкл

1Ахарона Надав Авиуд хойр көвүн эврәннь күҗин савд шатчах һал болн күҗ авад, Деед Эзнд харш болх һал авч ирнә. Тиим юм кетхә гиҗ теднд Деед Эзн келсн уга бәәҗ[+]. 2Деед Эзнәс һал һарад тедниг шатана. Тедн Деед Эзнә өмн үкҗ одна[+]. 3Моше Ахаронд келнә:

– Энүнә тускар Деед Эзн келләлм: «Нанд өөрхн әмтнд Би Эврәннь әрүн[†] бәәдлән һарһхув, олн-әмтнә өмн Эврәннь туурмҗан үзүлхүв».

Ахарон тагчг бәәв[+].

4Моше Мисаилиг болн Элцафаниг, Ахарона авһ Узиелин көвүдиг дуудад теднд келнә:

– Нааран иртн. Төрлиннь цогцсинь әрүн ормас һарһад, бәәрнәс холд авад йовтн[+].

5Мошен келсәр тедн одад үксн улсиг хувцнаснь өргәд, хамцана бәәрнәс һарһна. 6Тегәд Моше Ахаронд болн Элеазар Итамар хойр көвүнднь келнә:

– Үсән бичә сарсалһтн, хувцан бичә шуултн, эс гиҗ тадн үкхит, тегәд цуг хамцанд цухл буух. Болв тадна өөрхн улс, Израилин улс цугтан, Деед Эзнә кесн эн шаталһнд һундлан һарһҗ уультха[+]. 7Үкшгон төлә Харһлтын Шатрин үүднәс тадн бичә һархар седтн. Тадн деер Деед Эзнә түрксн тосн бәәнм.

Тедн Мошег соңсв[+].


Мөрглһнә цагт чаһр болн искәсн әрк уушгон тускар

8Деед Эзн Ахаронд келнә:

9– Чи чигн, чини хөөт үйнр чигн Харһлтын Шатрт орхар седҗәхләрн чаһр болн искәсн әрк бичә уутха, эс гиҗ тадн үкхит. Эннь таднд кеҗәх мөңк зокалыг цуг үйнр күцәтхә. 10Тадн әрүн юмиг әрүн бишәснь, цевр юмиг цевр бишәснь[†] йилһх йостат[+]. 11Деед Эзн Мошеһәр дамҗад өгсн зокалмудыг Израилин улст цугтаһинь дасхх йостат.


Тәкл тәксн цагт гелңгүдин хүвин тускар

12Моше Ахаронд болн терүнә үлдсн Элеазар болн Итамар хойр көвүнд келнә:

– Деед Эзнд нерәдснәс үлдсн һалын бәрц[†] һуйрас авад, эс искәсн өдмг болһад, тәклин ормин хаҗуд идтн. Эннь әрүнәс әрүн бәрц өглһн. 13Терүг әрүн ормд идтн. Эннь Деед Эзнд авч ирҗәх һалын бәрцин хүвнь чини болн чини хөөт үйнрин болҗана. Тиигҗ нанд закла[+]. 14Белг гиһәд бәрцд орулсн малын өрчинь болн ташаһинь чи, чини көвүд-күүкд чини хөөн ямаран чигн цевр һазрт идҗ чадҗана. Израилин улсин авч ирсн эвцлһнә бәрцсин[†] цугтаһаснь эн хүвнь чини болн чини хөөт үйнрин. 15Деед Эзнә өмн белг гиһәд өргх өөктә ташаг, белг гиһәд өгчәх өрчиг чамд өгх йоста. Эннь чамд болн чини хөөт үйнрт мөңкинд өггдх хүв. Деед Эзн тиигтхә гисмн.

16Килнцәс цеврллһнә бәрцд[†] авч ирсн тек яһла гиҗ Моше сурв. Тернь шатагдсн болҗ һарв. Моше Ахарона үлдсн Элеазар Итамар хойр көвүдт уурлна. Теднд келнә:[+]

17– Тадн яһад цеврллһнә малын махиг әрүн ормд эс идвт? Энтн әрүнәс әрүн. Тадниг Деед Эзнә өмн хамцананнь геминь хәрүллһнә авъяс күцәһәд, хамцана гемәс цеврлтхә гиҗәнә! 18Кемр эн бәрцин цусинь әрүн бәәрнд эс орулсмн болхла, тадн мини келсәр бәрциг идх йоста биләт[+].

19Ахарон Мошед келнә:

– Эндр Деед Эзнд цеврллһнә бәрц болн шатагдх бәрц авч ирлә. Болв маднла иим йовдл учрв. Кемр би эндр цеврллһнә бәрцин махиг идсн болхла, Деед Эзн зөвшәрх билү?

20Терүнә келсиг Моше соңсад, зөвтә гив.

#### 11


Цевр болн бузр малмудын тускар

1[•]Деед Эзн Моше Ахарон хойрт келв:

2– Израилин улст соңсхад келтн: «Һазр деер бәәх тадна идх бод малмуд эн[+]. 3Тадн салата турутнриг болн кевлһән кевдг малмудыг идҗ чадҗанат. 4Тиим малмуд дундас темә бичә идтн (тедн кевлһән кевв чигн, болв сала турутнр биш, дәкәд тер таднд цевр биш),[†] 5дамаг[*] (эн кевлһән кевдг болв чигн, сала турута биш, таднд цевр биш), 6туулаг (эн кевлһән кевдг болв чигн, сала турута биш, дәкәд таднд цевр биш), 7һаха (эн сала турута мал болв чигн, болв кевлһ кевхш, дәкәд таднд цевр биш). 8Теднә мах бичә идтн, үксн юмна цогц бичә көндәтн. Таднд тедн бузр болҗана.

9Усн дотр бәәх адусдас, теңгсин болн һолын уснд бәәдг әмтә адусдас сервәтә болн гилвснтә юмс идтн. 10Сервә болн гилвсн уга теңгсин болн һолын уснд бигшҗәх үүрмг әмтә адусд болн уснд бәәдг талдан тоотс таднд җигшүртә болх. 11Эннь таднд җигшүртә: теднә махинь бичә идтн, үксн тиим юмст дурго болтн. 12Усн дотр бәәдг сервә болн гилвсн уга адусд таднд җигшүртә.

13Тадна җигшх шовуд эн (тедниг идҗ болшго, эдн җигшүртә): һәрд, ик махсг шовун, скопа, 14элә болн зүсн-зүүл начн, 15зүсн-зүүл керәс, 16шар шовун, сипуха, цах шовун болн зүсн-зүүл харцх шовуд, 17неясыть, баклан, совка, 18цаһан һурвлһ, көдә һазрин һурвлһ, гекс, 19ханчилду шовун, зүсн-зүүл көк хутн шовуд, цоклур болн бавуха.

20Дөрвн көлтә нисдг үүрмг әмтә хорхас таднд җигшүртә болх. 21Болв тадн дөрвн көлтә нисдг үүрмг әмтә адусдыг идҗ чадҗанат. Теднд иим көләс талдан һазр деегүр һәрәдхләрн нуһлгддг көлтә. 22Тегәд тадн зүсн-зүүл царцахас, ямаран чигн ут көлтә царцахас, зүсн-зүүл мөрн царцахас болн ямаран чигн бичкн царцахас идҗ чадҗанат[+]. 23Наадк дөрвн көлтә нисдг әмтә хорха-хотн таднд җигшүртә болх.

24Иим адусдас көлтә тадн бузрдхит, үксн юмна цогцинь көндәсн күн асхн күртл цевр биш болх. 25Тиим цогц өргсн күн хувцан уһах йоста. Тер күн асхн күртл бузр болх[+]. 26Сала турутань биш, эс гиҗ кевлһән эс кевдг малмуд таднд бузр. Теднә үксн цогциг көндәсн күн цевр биш. 27Дөрвн көлтә тавгар ишкәд йовдг мал-адусд таднд цугтан бузр. Тиим үксн юмсин цогц көндәсн күн асхн күртл цевр биш. 28Кемр тиим малын күш өргхлә, хувцан уһах йоста, тер күн асхн күртл цевр биш. Тиим мал-адусн таднд бузр.

29Һазр деерәһүр бигшәд гүүдг үүрмг әмтә юмсудас таднд бузрнь сохр нумн, хулһн, зүсн-зүүл ик гүрвлдәс, 30геккон, толвң эрәтә гүрвлдә, йирин гүрвлдә, сцинк болн хамелеон. 31Эдн бузр үүрмг әмтә адусд. Тиим үксн адусд көндәсн күн асхн күртл цевр биш. 32Тиим үксн адусн юн деер болвчн унхла, тернь бузр болх. Модар кегдсн, эдәр, арсар, эс гиҗ шүрүн эдәр кегдсн юмн деер унхла, тернь цевр биш. Кемр тер юмн эзндән кергтә болхла, терүг уснд тәвх кергтә. Тегәд тер асхн күртл бузр болх, дәкәд цевр болх[+]. 33Кемр тер үүрмг әмтә адусд шавр савд орхла, терүнә бәәсн юмн бузрдҗ одх. Тиим савиг хамхлх кергтә[+]. 34Идтхә гисн хотд тер савас усн орхлаг, уутха гисн усн тер савас кегдхләг, тедн ямаран савд эс бәәв чигн цугтан бузр болҗана. 35Үксн эн үүрмг әмтә адусд юмн деер унв чигн цугтан цевр биш болҗана. Һулмт эс гиҗ беш болну, тедниг хамхлх кергтә. Тедн цевр биш, таднд тедн цевр биш. 36Ямаран чигн булгта һазр, эс гиҗ усн хурдг нүкн цевр болх, зуг терүн дотр чивҗәх үксн үүрмг адусиг көндәсн күн бузрдх. 37Кемр тиим үксн адусн тәргдх экн деер унхла, тернь цевр кевәрн үлдх. 38Болв кемр тер усн дотрк тәрәнә экн деер унхла, тер экн таднд цевр биш.

39Кемр хотд орулх мал үкҗ одхла, тиигхлә кен чигн күн терүнә цогц көндәхлә асхн күртл цевр биш болх[+]. 40Эн махнас идсн күн эврәннь хувцан уһах йоста, тегәд асхн күртл цевр биш болх. Тиим малын күш өргсн күн асхн күртл хувцан уһах зөвтә. Тер күн асхн күртл цевр биш болх.

41Һазр деерәһәр мөлкҗ йовх үүрмг әмтә адусдыг идҗ болшго, эннь җигшүртә. 42Тиим үүрмг әмтә адусдыг бичә идтн: элкәрн һазр деерәһәр мөлкдг, дөрвн тавгарн йовдгиг, эс гиҗ олн көлтә юмсиг. Эннь цугтан җигшүртә. 43Ямаран чигн үүрмг әмтә юмсар бичә бийән бузрдатн, теднәс көлтә бичә бузр болтн, бичә цевр бәәдлән геетн. 44Яһад гихлә Би – Деед Эзн, тадна Бурхнв. Әрүн[†] болтн, бийиннь әрүн бәәдлән хадһлтн, яһад гихлә Би әрүнв. Һазр деерәһәр гүүҗ йовх үүрмг әмтә юмсудас көлтә бичә бузрдтн[+]. 45Би – Деед Эзн, тадна Бурхн болхар тадниг Египетәс һарһлав. Әрүн болтн, яһад гихлә Би әрүнв.

46Бод малын болн нисдг үүрмг әмтә адусдын, усн дотр эрвлзәд гүүҗәх зүсн-зүүл әмд юмсин, һазр деерәһәр мөлкҗәх үүрмг әмд адусдын туск закан[†] эн. 47Эннь цевр бишиг цевр юмнас йилһх: идх әмд юмсиг идшго әмд юмсдас йилһх закан»[+].

#### 12


Күүкд күн үр һарһсна хөөтк цеврллһн

1Деед Эзн Мошед келнә:

2– Израилин улст күргәд кел: «Кемр күүкд күн көвү һарһхла, тер долан хонгтан киртә болх. Сарин кир ирснлә әдл болдмн[+]. 3Нәәмдгч өдртнь нилхин әмнә үзүртнь керчлһ кех кергтә[+]. 4Һарчах цуснасн тер күүкд күн 33 хонгтан цеврлгдх.[†] Тер бичә әрүн[†] юм көндәтхә, цеврллһнәсн эс һартл бичә әрүн бәәрн тал өөрдтхә[+]. 5Күүкн үр һарһсн гергн хойр долан хонгтан цевр биш болх. Сарин кир ирснлә әдл болдмн. Терүнә хөөн 66 өдртән һарчах цуснасн тер цеврлгдх.

6Көвү эс гиҗ күүк һарһсна хөөн цеврллһнә болзг чилхлә, Харһлтын Шатрин үүдн тал иртхә. Тенд гелңд[†] нег наста хурһ шаталһна бәрцд орулхин төлә авч иртхә. Дәкәд көглҗрһ эс гиҗ баахн көглҗрһ шовуд килнцәс цеврллһнә бәрц[†] гиҗ авч иртхә. 7Гелң терүнә гемән хәрүллһнә авъяс күцәһәд, Деед Эзнд эн бәрцс гиҗ өгх. Тегәд үр һарһсн күүкд күн һарчах цуснасн цеврлгдх. Эннь көвү эс гиҗ күүк һарһсн гергнә бәрх закан.[†]

8Кемр тер хөөнә хурһ эс авч ирҗ чадхла, тиигхлә 2 көглҗрһ эс гиҗ 2 баахн көглҗрһ шовуд авч иртхә. Нег шовуг шаталһнд орулх, хойрдгчинь килнцәс цеврллһнә бәрцд орулх. Гелң терүнә гемән хәрүллһнә авъяс күцәтхә, тегәд тер цевр болх»[+].

#### 13


Арсна гемин тускар

1Деед Эзн Мошед келнә:

2– Кемр күүнә махмудын арсн деер хавдр, бүрлдлһн эс гиҗ цаһан толв һархла, эннь проказа гидг арсна гем. Тер күүг Ахарон гелң[†] тал, эс гиҗ терүнә нег гелң[†] болҗах хөөт үй тал авч одх кергтә. 3Арсн деер һарсн гемиг тер хәләтхә. Кемр тер ормднь урһҗах үсн цаһаһад, хотхр орм[†] һарсн болхла, тиигхлә тернь проказа гем. Гелң тиим юм үзхләрн гемтә күүг бузр гиҗ тоолхмн болҗана[+]. 4Кемр арсн деер цаһан толв бәәхлә, зуг хотхр орм уга, тер ормд урһҗах үсн эс цаһасн болхла, тиигхлә гелң тер күүг долан хонгт талднь бәртхә. 5Дола хонад гелң терүг хәләтхә. Кемр шархта орм эс оңдарсмн болхла, арсн деерәһәр эс түгҗ одсмн болхла, тиигхлә гелң гемтә күүг бас долан хонгт һанцараһинь бәртхә. 6Дола хонад терүг шинәс хәләтхә. Кемр шархин орм цәәвр бәәдл һарад, арсн деегүр эс түгсн болхла, тиигхлә гелң гемтә күүг цевр[†] гиҗ зәңглх. Эннь йирдән бүрлдлһн бәәҗ. Эн күн хувцан уһатха, тегәд цевр болх[+]. 7Болв тер гелңд бийән үзүләд, цеврдснә хөөн бүрлдлһнә гем арсн деегүрнь түгсн болхла, дәкн гелңд бийән үзүлх кергтә. 8Кемр гелң бүрлдлһнә гем арсар түгсинь үзхләрн, тер гемтә күүг бузр гиҗ зәңглх йоста. Эннь проказа гем.

9Проказа гемтә күүг гелңд авч одх кергтә. 10Кемр гелң гемтә күүнә арсн деер цәәсн хавдр, тер ормд үсн цәәһәд, махнь үзгдәд халцха болсиг үзхләрн, 11тернь удандан бәәх проказа гем гих. Тиим күүг гелң цевр биш гиҗ зәңглх зөвтә. Салу бәрхмн биш – тер цевр биш. 12Болв кемр гем арсарнь түгәд толһаһаснь тавгтнь күрсиг гелң медхлә, 13тер күүнә махмудынь кевтнь гем бүрксиг гелң үзхләрн, тиим бәәдлиг гелң цевр гиҗ келх йоста. Махмуднь кевтән цәәсн болхла, цевр болҗана. 14Болв күүнә махмудт ил сөрв һархла, тиим күн цевр биш. 15Кемр гелң тиим сөрв үзхләг, тер күүг цевр биш гиҗ келх йоста. Ил сөрв цевр биш, эннь проказа гем. 16Болв сөрвнь дәкн цаһахла, тер күн шинәс гелң тал одтха. 17Гелң терүг хәләтхә. Кемр шархта ормнь цаһасн болхла, гелң гемтә күүг цевр гих. Тер күн цевр.

18Кемр күүнә арсн деер хавдр һарад эдгхләнь, 19терүнә ормд цаһан хавдр эс гиҗ улан-цаһан толв һарч ирхлә, гемтә күн гелңд бийән үзүлтхә. 20Кемр эн орм хотхр болад үснь цәәсн болхла, гелң тиим күүг цевр биш гиҗ келх йоста. Эннь хавдрин ормд һарч ирсн проказа гем. 21Болв кемр гелң терүнд цаһан үс болн хотхр орм эс олхла, дәкәд толв цәәсиг үзхләрн гемтә күүг долан хонгт һанцараһинь бәәлһтхә. 22Кемр толв арсн деерәһүр түгсн болхла, тиигхлә гелң тер күүг цевр биш гиҗ келх: эннь гем. 23Болв цаһан толв эс оңдархла, эс түгхлә, тиигхлә эннь хавдрас үлдсн йирин сөрв. Тегәд гелң терүг цевр гиҗ келх йоста.

24Кемр кен-негнь һалд шатад, шатсн ормднь ил махн улан-цаһан, эс гиҗ цаһан болҗ һархла, 25эн күүг гелң хәләтхә. Кемр толв деерк үсн цәәһәд, хотхр орм һарсн болхла, тиигхлә шатсн махмудт проказа гем һарч ирсн болҗана. Тиигхлә гемтә күүг гелң цевр биш гиҗ келх зөвтә: эннь проказа. 26Кемр гелң цаһан үс болн хотхр орм эс үзхлә, дәкәд толв цәәсиг үзхләрн гемтә күүг долан хонгт талднь бәәлһтхә. 27Дола хонад гелң терүг хәләтхә. Кемр толв арсн деегүр түгсн болхла, гелң тер күүг цевр биш гиҗ келх йоста. Эннь проказа гем. 28Кемр эн толв оңдарлго болн арсн деегүр эс түгҗәхлә, цәәҗ одсн болхла, тиигхлә тер хавдр шатснас һарчана. Гелң тер гемтә күүг цевр гиҗ тоолх йоста. Эннь шатснас һарчах сөрв.

29Кемр залусин эс гиҗ гергчүдин толһа деернь, эс гиҗ өргн деернь арснь хавдхла, 30гелң тер ормд хотасн бәәдл болн нигт биш шар үс үзхләрн тер күүг цевр биш гиҗ келх йоста. Эннь цар гем, толһад һардг эс гиҗ өргн деер һардг проказа гем. 31Кемр тер ормд хотхр уга, хар үсн уга болхла, тиигхлә гемтә күүг долан хонгт һанцараһинь бәәлһтхә. 32Долан хонг болад гелң гемтә күүг хәләх йоста. Кемр цар гем эс түгсн болхла, кемр тер ормд шар үсн эс урһсн болн эс хотасн болхла, 33гемтә күн өвчәх ормиг көндәлго үсән хустха. Тегәд гелң терүг бас долан хонгт салу бәртхә. 34Дола хонад гелң терүг шинҗләд хәләтхә, кемр цар гем арсн деегүр эс түгсн болхла, кемр хотхр орм эс һарсн болхла, гелң терүг цевр гиҗ тоолхмн болҗана. Тер күн хувцан уһатха, тегәд тер цевр болх[+]. 35Болв кемр гемтә күн цевр гиҗ келснә хөөн цар гем арсн деегүр түгсн болхла, 36гелң терүг үзхләрн шарлсн үс хәәлго чигн бәәх: гемтә күн цевр биш. 37Кемр хавдсн орм эс оңдарсмн болхла, тенд хар үсн урһхла, тиигхлә гемнь эдгәд тер күн цеврдсн болҗана. Гелң терүг цевр гиҗ тоолх йоста.

38Кемр залусин эс гиҗ гергчүдин арсн цаһан толвар бүркгдхлә, 39гелң гемтә күүг хәләһәд тер толв өңгән геехлә, тиигхлә эннь йирдән цаһасн арсн болҗана. Гемтә күн цевр.

40Кемр күүнә гиҗгиннь үсн унхла, тиигхлә гиҗгнь халцха, тиим күн цевр. 41Кемр өмннь урһҗах үсән геехлә, тиигхлә эннь халцха орм, тиим күн цевр. 42Болв кемр күүнә халцха гиҗгт, эс гихлә өмннь бәәх халцха ормд улан-цаһан толв һарч ирхлә, тиигхлә эн ормд проказа гем түгҗәнә. 43Кемр гелң эн күүг хәләһәд гиҗгтнь бәәсн халцха ормд, эс гиҗ өмннь бәәсн халцха ормд проказа гемин бәәдлтә улан-цаһан хавдр үзхлә – тиим гем арсн деер бәәснлә әдл болхла, 44тиигхлә эн күн проказа гемтә, цевр биш. Гелң терүг цевр биш гиҗ тоолх йоста: терүнә толһа деер проказа.

45Проказа гемәр гемтсн күүнә хувцнь шуурха, үснь сарвасн, тер чирәһән сахласн дорагшан бултулх йоста. Тегәд тер хәәкртхә: «Цевр биш, цевр биш!» 46Гемнь эс давтл тер күн цевр биш болх. Тиим күн цевр биш, һанцарн бәәх йоста. Терүнә бәәрн олна бәәрнәс холд бәәтхә[+].


Хувцн деер бәәх проказа гемин тускар

47Кемр проказа гем шеемг, эс гиҗ олсн эдәр уйсн хувцн деер үзгдхлә, 48олсн, эс гиҗ шеемг эдин утдан бәәх утцн деер, эс гиҗ көндлң утцн деер, арсн деер, арсар уйсн ямаран чигн кегдлмүд деер, 49кемр эн толв хувцн деер, эс гиҗ арсн деер, эдин утдан бәәх утцн деер, эс гиҗ көндлң бәәх утцн деер, ямаран чигн арсар уйсн хувцн деер ноһавр, эс гиҗ улавр өңгтә болхлаг, эннь проказа гем. Эн хувциг гелңд үзүлх кергтә. 50Гелң тер юмиг хәләһәд долан хонгтан терүг күн бичә көндәтхә гиҗ зактха. 51Кемр дола хонад тер толв хувцн деегүр түгсн болхла, эдин утдан бәәх утцн деер, эс гиҗ көндлң бәәх утцн деегүр, эс гиҗ арсар кесн кегдлмүд деегүр ямаран чигн кергтә эс болв, тегәд эн хорта проказа гем, эн юмн цевр биш. 52Толв һарч ирх хувциг, эн утдан бәәх болн көндлң бәәх утцдиг, эн олсн эс гиҗ шеемг эдиг, эс гиҗ арсар кесн кегдлмүдиг, тиигхлә шатах кергтә. Эннь хальдврта проказа гем, олзлсн юмс шатагдх йоста. 53Кемр толв эд деегүр, утдан болн көндлң бәәх утцд деегүр, арсн кегдлмүд деегүр эс түгсиг гелң үзхләрн, 54тиигхлә толв бәәх хувциг уһатха гиҗ гелң зактха. Дәкәд долан хонгтан күн терүг бичә көндәтхә. 55Кемр уһасна хөөн хувцн деерк толв эс икдв чигн өңгән эс геесн болхла, тегәд эн хувцн цевр биш. Терүг шатах кергтә. Тиим толв һазань бәәнү, дотрнь бәәнү йилһл уга, хувцн үрҗ одсн болҗана. 56Кемр уһасна хөөн тер хувцна толвнь цәәҗ одсн болхла, эдин эн әңгинь, эс гиҗ арсинь, эс гиҗ утдан бәәх көндлң бәәх утцдин әңгинь шуулад авчкг. 57Кемр толв шинәс тер юмс деер һарч ирхлә, тиигхлә тер түгҗәдг болҗана. Тегәд толв бәәх хувциг шатах кергтә. 58Болв уһасна хөөн эдәс, утдан бәәх эс гиҗ көндлң утцд, ямаран чигн арсн кегдлмүд деер эн толв һархла, тиигхлә бас шинәс тер юмиг уһатха. Тегәд тернь цевр болх.

59Проказа гем шеемг эс гиҗ олсн, утдан бәәх, эс гиҗ көндлң бәәх утцд деер болн ямаран чигн арсн кегдлмүд деер һарч ирхлә, тернь цевр аль цевр биш гиҗ келх закан[†] болҗана.

#### 14


Проказа гемәс эдгснә хөөн күцәх авъясмудын тускар

1Деед Эзн Мошед келнә:

2– Проказа гемәр гемнснә хөөн күн яһҗ бийән цеврлхин[†] туск закан[†] эн. Терүг гелң[†] тал авч иртхә[+]. 3Гелң тер күн тал бәәрнәсн һарч ирх йоста. Кемр гелң гемтә күүнә гемнь эдгсинь үзхлә, 4цеврдхәр седҗәх күүнә төлә 2 цевр шову, хошун модна зорһс, улавр күрң эдин тасрха болн хуссоп[†] авч иртхә[+]. 5Нег шовуг цевр усар дүүргсн шавр буһш деер алтха гиҗ гелң зактха. 6Әмд шовуг хошун модна зорһста, улавр күрң эдин тасрхата болн хуссопта хамднь цевр усар дүүргсн буһш деер алгдсн шовуна цуснд орулад норһтха. 7Тер цусар гелң проказа гемәр гемнснә хөөн цеврлгдҗәх күүг цеврлхин төлә дола дәкҗ цацл цацх йоста. Әмд шовуг гелң сулднь тәвхмн[+]. 8Цеврлгдҗәх күн хувцан уһатха, үсән кевтнь хустха, бийән уһатха. Тегәд тер цевр болх. Терүнә хөөн тер олна бәәрнд орҗ чадҗана. Болв бас долан хонгтан эврәннь шатрт орлго бәәх[+]. 9Дола хонад тер күн үсән кевтнь хусх йоста – толһаһан хусх, сахлан болн күмсгән хусх. Үсән кевтнь хусад, бийиннь хувцан уһаһад, бийән уһасна хөөн цевр болх.

10Нәәмдгч өдр 2 эрмдг уга хурһ, эрмдг уга нег җил күцсн хө болн өдмгин бәрц[†] кехин төлә олив тоснд элдсн ефән арвна һурвдгч әңг буудян цаһан һуйр болн 1 лог[†][*] олив тос авч иртхә. 11Цеврллһнә авъяс кеҗәх гелң цеврлҗәх күүг Деед Эзнә өмн Харһлтын Шатрин үүднд авч ирсн бәрцтәһинь зогсатха. 12Гелң 1 хурһиг һаруһинь даах бәрц[†] гиҗ 1 лог олив тоснла хамднь авад, тедниг Деед Эзнә өмн өргтхә. 13Хурһиг әрүн[†] ормд алх кергтә. Цеврллһнә болн шаталһна бәрц бәрдг ормд кех. Һару даах бәрц цеврллһнә бәрцлә әдл гелңгин болҗана. Эннь әрүнәс әрүн юмн[+]. 14Һару дааҗах бәрцин цуснас авад гелң цеврлгдҗәх күүнә барун чикнә ашкднь, барун һарин ик хурһнднь, барун көлин ик хурһнднь түрктхә[+]. 15Авч ирсн тосиг гелң зүн һарин атхгдсн альхн деер кеһәд, 16тер альхн деер кегдсн тоснд барун һарин хурһан норһад, Деед Эзнә өмн дола дәкҗ цацл цацтха. 17Альхн дотр үлдсн тосар цеврлгдҗәх күүнә барун чикнә ашкднь, барун һарин ик хурһнднь, барун көлин ик хурһнднь түрктхә. Тер һару даалһна бәрцин цусн деерәһәр олив тос түркг. 18Альхн дотр үлдсн тосиг гелң цеврлгдҗәх күүнә толһа деернь кетхә. Тиигҗ гелң Деед Эзнә өмн гем хәрүллһнә авъяс күцәх.

19Гелң килнцәс цеврллһнә бәрц[†] кетхә. Тегәд гелң эн күүнд гемән хәрүллһнә авъяс күцәх. Терүг тиигҗ цеврлх.

Дарунь шатагдх бәрц алх кергтә. 20Шатагдх болн өдмгин бәрциг гелң тәклин орм[†] деер тәвтхә. Тиигҗ гелң гемән хәрүллһнә авъяс күцәх. Тер күн тегәд цевр болх.

21Кемр күн угатя болад мөңгн уга болхла, һаруһинь даах бәрцд орулх 1 хурһ автха. Гемән хәрүллһнә авъяс күцәхин төлә Деед Эзнд терүг өргтхә. Дәкәд олив тоснд элдсн буудян һуйрин арвна хүвин 1 хүв ефә[†] өдмгин бәрцд орулх болн 1 лог олив тос автха. 22Дәкәд бас 2 көглҗрһн шову эс гиҗ 2 баахн көглҗрһн шову (терүнә чидләр) авч иртхә. Нег шовуһинь килнцәс цеврллһнә бәрц гиһәд, хойрдгч шовуһинь шаталһна төлә гиһәд авч иртхә.

23Эврәннь цеврллһнә нәәмдгч өдр бел кесн тоотан авад гелң тал ирәд, Харһлтын Шатрин үүднд Деед Эзнә өмн зогстха. 24Һаруһинь даах бәрцд орулх хурһиг болн олив тосиг гелң Деед Эзнә өмн өргтхә. 25Тер һаруһинь даах бәрцд орулҗах хурһиг алад, цусинь авад цеврлгдҗәх күүнә барун чикнә ашкднь, барун һарин ик хурһнд, барун көлин ик хурһнд гелң түрктхә[+]. 26Олив тосиг гелң атхсн зүн альхн деерән асхад, 27Деед Эзнә өмн дола дәкҗ альхндан бәәх тоснас барун һарин хурһарн цацл цацтха. 28Альхндан бәәх тосар гелң цеврлгдҗәх күүнә барун чикнә ашкднь, барун һарин ик хурһнднь, барун көлин ик хурһнднь һаруһинь даах бәрцин цусн деерәһәр түркх йоста. 29Альхндан үлдсн тосиг гелң цеврлгдҗәх күүнә толһа деер кех йоста. Тиигҗ Деед Эзнә өмн гемән хәрүлҗәх күүнә авъяс гелң кеҗ күцәнә. 30Тегәд тер күн нег шову бәрцдән орултха (көглҗрһн эс гиҗ баахн көглҗрһн болну, эвәрн хәләтхә). 31Цеврллһнә бәрц гиҗ өгсән өгтхә. Хойрдгч шовуг өдмгин бәрцтә хамднь шаталһна бәрцд орултха. Тиигҗ гелң Деед Эзнә өмн тер күүнә гемән хәрүллһнә авъясиг күцәх. 32Проказа гемәр гемнәд зовҗасн угатя күн гемәсн яһҗ цеврлгдх закан эн болҗана.


Герин эрсмүд деерк проказа гемин тускар

33Деед Эзн Мошед болн Ахаронд келнә:

34– Таднд эзлтхә гиһәд Би Канана[†] һазр өгчәнәв. Тадниг тиигәрән ирхлә, тер һазрт Би нег герт проказа гем хальданав. 35Тиигхлә герин эзн күн гелң тал ирәд келтхә: «Мини герт гем һарсмн бәәдлтә». 36Гелң хәләхәр ирхәсн өмн тер гер дотр бәәсн юмсинь цугтаһинь һарһтха гиҗ зактха. Эс гихлә гер дотрк кевтән бузр гиҗ келгдх. Терүнә хөөн гелң ирҗ гериг хәләҗ чадҗана. 37Кемр гелң эрс деер ноһан, эс гиҗ улавр толв үзхләрн, тенд хотхр ормс һарсн болхла, 38тиигхлә герин эркнәс һарад эн герт долан хонгтан күн бичә ортха гиҗ зактха. 39Кемр гелң доладгч өдртән ирәд, толвс эрс деегүр түгсиг үзхләрн, 40тиигхлә толвта чолудыг хамхлҗ авад, балһснас һарһад бузр һазрт хайтха. 41Гер дотркиг кевтнь хусх кергтә. Хусгдсн шавриг балһснас һарһад бузр һазрт хайтха. 42Чолуд хамхлҗ авсн ормиг шин чолуд тәвәд шалдтха.

43Кемр чолуд хамхлад авсна хөөн, гер кевтән хусгдад, шинәс шалдгдсна хөөн толв дәкн гер дотраһар түгсн болхла, 44гелң ирәд толв түгсиг үзнә. Эн герт хорта проказа бәәдг болҗана, гер цевр биш. 45Эн гериг хамхлх кергтә. Терүнә чолудыг, бахнсиг болн шалдвринь балһснас һарһад бузр һазрт хайхмн болҗана.

46Бичә ортха гиҗәсн цагт тер герт орсн күн асхн күртл цевр биш. 47Тер герт хонсн күн эврәннь хувцан уһах зөвтә. Тенд хот идсн күн бас хувцан уһах зөвтә[+].

48Кемр гелң ирәд шинәс шалдгдсн гер үзхләрн, толвс эс һарчахлаг тер гериг цевр гиҗ келх. Гем һарч одҗ. 49Гериг цеврлхин төлә гелң 2 шову, хошун модна зорһс, улавр күрң эдин тасрха болн хуссоп авх[+]. 50Нег шовуг цевр усар дүүргсн шавр буһш деер алтха. 51Дәкәд хошун модна зорһс, хуссоп, улавр күрң эдин тасрха болн әмд шовуг авад, цевр уснла холяд, алгдсн шовуна цуснд булхулад, дола дәкҗ цацл герт цацтха. 52Шовуна цусар, урсхл усар, әмд шовуһар, хошун модна зорһсар, хуссопар болн улавр күрң эдин тасрхаһар гериг цеврлчкәд, 53гелң әмд шовуг балһснас һарһад сулднь тәвх йоста. Тиигҗ тер гемән хәрүллһнә авъяс күцәх, тиигхлә гер цевр болх.

54Ямаран чигн проказа гемин, цар гемин туск закан тиим. 55Проказа гем хувцн деер болн эрс деер, хавдр болну, бүрлдлһн болну, цаһан толв болну, эднә закан тиим. 56Цевр бишинь эс гиҗ цевринь тиигҗ йилһҗ авдг чигн. Проказа гемин закан тиим[+].

#### 15


Залу күүнә цогц-махмудын кирин тускар

1Деед Эзн Мошед болн Ахаронд келнә:

2– Израилин улст соңсхад келтн: «Залу күүнә бий мөчәснь һардг кирәс көлтә тиим залу бузр. 3Залусин бий мөчәс торлго эс гиҗ удандан һарчах ямаран чигн кир терүг бузрдана. 4Тиим залуһин кевтсн орн бузр, терүнә суусн орм[†] бас бузр. 5Терүнә ориг көндәсн күн хувцан уһах, бийән уһахмн болҗана. Асхн күртл тер цевр биш[†] болх[+]. 6Бий мөчәснь кир һарчах залуһин суусн ормд суусн күн хувцан уһах, бийән уһахмн болҗана. Асхн күртл тер цевр биш болх. 7Тиим залуһин махмудтнь һар күрсн күн хувцан уһах, бийән уһахмн болҗана. Асхн күртл тер цевр биш болх. 8Тиим залу цевр күн тал нульмхлаг, тер күн хувцан уһах, бийән уһахмн болҗана. Асхн күртл тер цевр биш болх. 9Юн чигн юмиг унад суусн орм бузр. 10Кемр терүнә дор юн чигн бәәсн болхла, терүгинь көндәснь асхн күртл цевр биш болх. Кемр залуһин суусн юмиг өргсн күн хувцан уһахмн, бийән уһахмн болҗана. Тер күн асхн күртл цевр биш болх. 11Кемр бий мөчәснь кир һарчах залу талдан күүг һаран уһалго көндәхлә, тер күн хувцан уһах, бийән уһах йоста. Асхн күртл тиим күн цевр биш. 12Кемр тер залу шавр буһш көндәсн болхла, тер буһшиг хамхлх кергтә. Кемр тер сав модар кегдсн болхла тер савиг уһах кергтә[+].

13Бий мөчәснь кир һарчах залу эдгхләрн, терүнә хөөн дола хонад хувцан, бийән урсхулын уснд уһатха. Тегәд тер цевр болх. 14Нәәмдгч өдртән 2 көглҗрһ эс гиҗ 2 баахн көглҗрһ шову хошадар авад Деед Эзнә өмн Харһлтын Шатрин үүднд зогсад, тедниг гелңд[†] өгтхә[+]. 15Гелң тер шовудар бәрц бәрх: негинь килнцәс цеврллһнә бәрцд[†] орулх, хойрдгчинь шаталһна бәрцд орулх. Тиигҗ гелң Деед Эзнә өмн гемән хәрүллһнә авъяс кех, махмудынь кирәс цеврлх.

16Асань һарсн залу махмудан кевтнь уһах йоста. Тегәд тер асхн күртл цевр биш болх[+]. 17Залуһин аса асхрсн эдәр, эс гиҗ арсар кесн ямаран чигн юмн уһагдх зөвтә. Тер юмс асхн күртл цевр биш болх.

18Кемр тер залу күүкд күүнлә кевтәд асаһан һарһсн болхла, хоюрн бийән уһахмн болҗана. Тедн асхн күртл цевр биш.


Күүкд күүнә сарин кирин тускар

19Кемр күүкд күүнә махмудас йирдән сарин цусн һарчахлаг, тиигхләг тер долан хонгтан цевр биш болх. Терүг көндәсн күн болһн асхн күртл цевр биш[+]. 20Цеврлгдҗәсн цагтан кевтсн ормнь, суусн ормнь цугтан цевр биш. 21Терүнә кевтсн ориг көндәсн күн эврәннь хувцан уһах, усар бийән уһах зөвтә. Тер күн асхн күртл цевр биш. 22Терүнә суусн өлг-эдиг көндәсн кен чигн эврәннь хувцан, бийән уһах зөвтә. Тер күн асхн күртл цевр биш. 23Кемр тиим гергнә орн деер өлг-эд бәәсн болхла, кен чигн терүнә суусн орндгиг, эс гиҗ суусн өлг-эдиг көндәсн болхла, асхн күртл тер цевр биш. 24Кемр залунь терүнлә нииләд унтхла, гергнәннь бузрнь залуднь орх. Тер залу долан хонгтан цевр биш болх. Терүнә кевтсн орн цевр биш[+].

25Күүкд күүнәс цеврллһнә цагт биш цусн кесг өдртән һарчахла, эс гиҗ цеврллһнә цагас удандан цусн һарчахла, тиигхлә тер өдрмүдт цугтаднь цеврллһнә цагт әдл тер цевр биш[+]. 26Цусна кир һарчах өдрмүдлә әдл цеврллһнә цагт тер ямаран чигн орнд кевтхләг, тернь цевр биш болх. Терүнә суусн ямаран чигн өлг-эд цевр биш болх. Цеврллһнә цагла әдл цевр биш болх. 27Тиим өлг-эд көндәсн күн болһн цевр биш болх, эврәннь хувцан болн бийән тер уһах йоста, асхн күртл цевр биш.

28Цусн һардган уурхла, долан хонг тоолад тегәд тер цеврдх. 29Нәәмдгч өдртән тер 2 көглҗрһ, эс гиҗ 2 баахн көглҗрһ шову авад Харһлтын Шатрин үүдн тал гелңгүр иртхә[+]. 30Гелң нег шовуг килнцәс цеврллһнә бәрцд орулх. Хойрдгч шовуһинь гелң шаталһна бәрцд орулх. Тиигҗ гелң күүкд күүг Деед Эзнә өмн гемән хәрүллһнә авъяс күцәһәд, сарин кирәс цеврлх».

31Тегәд Израилин улсиг цевр биш бәәдләс саглтн. Яһад гихлә тедн дунд бәәх Мини өргә гериг[†] цевр биш бәәдләрн бузрдах. Эс гиҗ тедн үкх[+].

32Залу күүнәс һарчах асан кир бийинь бузрдана, тегәд терүнә закан[†] тиим болҗана. 33Эннь бас сарин кир һарчах күүкд күүнә, залуһин болн гергнә цеврллһн болҗах өдрмүдт, залу күн бузр гергнлә нииләд кевтснә туск закан.

#### 16


Гемән хәрүллһнә өдр. Гемән хәрүллһнд һарһҗах тек

1Ахарона хойр көвүн Деед Эзн тал өөрдснәс көлтә үкснә хөөн, Деед Эзн Мошелә күүндв[+]. 2Деед Эзн Мошед келнә:

– Эврәннь ах Ахаронд иигҗ кел: «Хамгин әрүн[†] бәәрн дотр, көшгин ард, Бооцана[†] хәәрцг деер бәәх бүркә тал дурндан ордмн биш. Эс гихлә тер үкх. Би тиигәрән бүркә деер үүлн дотр ирәд бәәхүв[+].

3Хамгин әрүн бәәрнд орхар седҗәх Ахарон килнцәс цеврллһнә бәрцд[†] орулх бүрү болн шаталһна бәрцд орулх хуц авч ирх зөвтә. 4Бий махмудан хааһад, әрүслсн олсн эдәр уйсн киилг болн шалвр өмстхә. Олсн эдәр уйсн бүс бүслтхә, толһа деерән олсн тахъя өмстхә. Эднь әрүслгдсн хувцд, бийән кевтнь уһачкад өмстхә[+].

5Израилин улсин хамцанас цеврллһнә[†] бәрцд 2 тек болн шаталһна бәрцд орулх хуц тер авх зөвтә. 6Ахарон бийәсн цеврллһнә бәрцд орулхар бүрү авч ирхмн болҗана. Терүгәрн бийиннь төлә болн гериннь төлә гемән хәрүллһнә авъяс күцәх. 7Дәкәд 2 тек автха, теднән Деед Эзнә өмн Харһлтын Шатрин үүднд зогсатха. 8Тегәд негнь Деед Эзнә төлә, хойрдгчнь Израилин улсин килнцинь авад йовулҗах тек. Кенд ямаран җирв туссинь заатха. 9Деед Эзнд нерәдсн җирв туссн текиг Ахарон авад, килнцәс цеврллһнә авъяс күцәтхә. 10Израилин улсин килнцинь авад йовулҗах җирв туссн текиг Деед Эзнә өмн әмдәр зогсатха. Гемән хәрүллһнә авъяс күцәһәд, тер тек көдә һазр тал йовулгдх.

11Килнцәс цеврллһнә бәрцд орулх бүрүг Ахарон авч ирәд, бийиннь болн гериннь төлә гемән хәрүллһнә авъяс күцәтхә. Бийиннь килнцәс цеврллһнә төлә тер бүрүг алтха. 12Дарунь Деед Эзнә өмн бәәх күҗ уңһдадг ширә деерәс шатчах һалта күҗин сав авад, дәкәд үүлсн атхм күҗ авад көшгин ард орултха. 13Деед Эзнә өмн күҗиг һалын цог деер тәвтхә. Бооцана хәәрцгин бүркәг күҗәс һарчах утанд даргддгар кехмн болҗана. Эс гиҗ Ахарон үкх[+]. 14Терүнә дару бүрүһин цусиг тер автха. Цуснд хурһан норһад, бүркән зүн үзг тал цацтха. Дәкәд дола дәкҗ бүркән өмн бийднь цацтха.

15Ахарон олн-әмтнә килнцәс цеврллһнә бәрц текиг алтха. Терүнә цусиг көшгин ард орулад, бүрүһин цуснла әдләр бүркәд цацтха. Бүркән өмн бас цацтха. 16Тиигҗ тер әрүн бәәрнә дотркинь гемән хәрүллһнә авъяс күцәх, Израилин улсин бузр бәәдләс, хаҗһр йовдлас болн теднә цуг килнцәс цеврлх. Израилин улсин цевр биш бәәдл дунд бәәх Харһлтын Шатрт бас тиим юм күцәх кергтә. 17(Ахарон хамгин әрүн бәәрнә дотр гемән хәрүллһнә авъяс күцәхәр орад ирснә хөөн болн һартлнь Харһлтын Шатрт күн уга болх зөвтә.) Тиигҗ тер гемән хәрүллһнә авъяс бийиннь төлә, эврәннь герин төлә болн Израилин цуг хамцана төлә күцәх. 18Деед Эзнә өмн бәәх тәкл тәкдг орм[†] тал һарад, терүн деер гемән хәрүллһнә авъяс күцәтхә. Бүрүһин болн текин цусар тәклин өвриг цугтаһинь будтха[+]. 19Тәкл тәкдг ормд хурһарн дола дәкҗ цус цацтха. Тиигҗ тер тәкл тәкдг ормиг Израилин улсин бузр бәәдләс цеврлх, терүг әрүслх.

20Хамгин әрүн бәәрнә дотрк, Харһлтын Шатрин болн тәкл тәкдг орм гемән хәрүллһнә авъяс күцәснә дарунь Ахарон әмд тек авч ирх. 21Терүнә толһа деер хойр һаран тәвәд, Израилин улсин һарһсн хар саната йовдлмудын болн буру йовдлын тускар келәд, теднә һарһсн цуг килнцин тускар келәд, текин толһа деер овалх. Йилһҗ авсн күүһәр дахулад тер текиг көдә һазр тал йовултха. 22Тегәд тек Израилин улсин гемиг күн күршго һазр тал авч одх.

Текиг көдә һазр тал йовулчкад,[+] 23Ахарон Харһлтын Шатр дотр орад, урднь хамгин әрүн бәәрнд тиигәрән орхиннь өмн өмссн олсн хувцан тәәләд Шатр дотр үлдәх зөвтә[+]. 24Әрүн ормд бийән уһаһад, бийиннь йирдән өмсдг хувцан өмстхә. Дарунь һарад бийиннь болн олн-әмтнә төлә шаталһна авъяс күцәх бәрц бәртхә. Терүгәрн бийиннь ормд болн олн-әмтнә ормд гемән хәрүллһнә авъяс күцәлһн болҗана. 25Бас тәкл тәкдг ормд цеврллһнә бәрцин өөкинь шататха.

26Израилин улсин килнцинь авад йовулҗах текиг көдә һазрт күргсн күн хувцан уһах, бийән уһах зөвтә. Тиим йовдл күцәснә дару эврә бәәрндән ирҗ чадх[+]. 27Цеврллһнә бәрц бәрхәр авч ирсн бүрүг болн текиг, теднә цусиг хамгин әрүн бәәрн дотр орулад, гемән хәрүллһнә авъяс күцәснә дару тер бәәрнәс һарһх кергтә. Теднә арсинь, махинь болн киртә юмсинь шатахмн болҗана[+]. 28Шатасн күн хувцан уһах, бийән уһахмн болҗана. Тегәд хәрү бәәрндән ирҗ чадҗана.

29Мөңкинд тадна күцәх зокал иим: доладгч сарин арвдгч өдр мацг[†] бәртн, таднас нег чигн күн бичә көдлмш кетхә – бәәрн күн чигн, тадн дунд бәәх нүүҗ ирсн күн чигн болтха[+]. 30Яһад гихлә тадниг килнцәсн һарһхин төлә тадн деер эн өдр гемән хәрүллһнә авъяс күцәгдх. Терүнә хөөн тадн Деед Эзнә өмн цевр болхит. 31Эн өдр таднд бүклдән төвкнүн бәәлһнә бемб өдрлә[†] әдл болхмн, мацг бәртн. Мөңкинд күцәх зокал эн. 32Гемән хәрүллһнә авъясиг гелң[†] күцәдмн. Тер гелң эцкиннь хөөн тос түрклһнә[†] авъяс авад гелң болв. Тиигәд олсн эдәр уйсн хувц, әрүслсн хувц тер өмстхә[+]. 33Хамгин әрүн бәәрнә, Харһлтын Шатрин болн тәкл тәкдг ормин гемән хәрүллһнә авъяс күцәтхә. Гелңгүд болн хамцана цуг олн-әмтн деер гемән хәрүллһнә авъяс бас күцәтхә. 34Эн зокалыг мөңкинд күцәтн. Җилд нег дәкҗ Израилин улсин гемән хәрүллһнә авъяс күцәтн. Тиигҗ тедниг цуг килнцәс цеврлтн».

Деед Эзн Мошед келсәр Ахарон тиигҗ кев.

#### 17


Израилин улсин бәәрнәс талдан һазрт мал алгдшго

1Деед Эзн Мошед келнә:

2– Ахаронд, терүнә көвүдт болн Израилин улст цугтаднь Деед Эзнә заавр иим гиһәд кел: 3«Кемр кен чигн күн Израилин әмтн дундас бухиг, хөөг эс гиҗ ямаг бәәх бәәрн дотр, эс гиҗ һазань алхлаг, 4һарсн малын цусн эн күүг гемшәх. Эн цус асхв, тегәд эн эврәннь келн-улс дундас уга кегдх. Яһад гихлә тер малыг Харһлтын Шатрин үүднд, Деед Эзнә өргә герин[†] өмн, Деед Эзнд бәрц бәрхмн билә. 5Теегт ода алҗах малмудыг Израилин улс Деед Эзн тал Харһлтын Шатрин үүднд гелңд[†] авч иртхә. Тегәд тенд Деед Эзнд бәрҗәх эвцлһнә бәрц[†] гиҗ алтха[+]. 6Харһлтын Шатрин үүднд бәәх тәкл тәкдг ормд малын цусиг гелң цацтха. Өөкинь шататха. Эннь каңкнсн үнр болх, Деед Эзнд таасгдх[+]. 7Дәкҗ текин бәәдлтә кегдлмүдт бичә бәрц бәртхә, теднд бичә шүттхә! Израилин улст мөңкинд өгчәх зокал эн. Үйәс үй һатлад терүг күцәтхә».

8-9Бас теднд кел: «Израилин улсин кен-негнь, эс гиҗ тедн дунд бәәх нүүҗ ирсн әмтн Харһлтын Шатрин үүднд Деед Эзнд өргдг бәрцин ормд биш, талдан һазрт шаталһна авъяс кеһәд, эс гиҗ эвцлһнә бәрц бәрхлә, тиигхлә тер күн эврәннь келн-улс дундас уга кегдх[+].


Цусн хотд орулҗ идгдшго

10Кемр Израилин улсин кен чигн, эс гиҗ тедн дунд нүүҗ ирсн әмтн цусар хот кеҗ идхлә, тиигхлә Би эврәннь цухлыг тиим күүнд һарһхув. Терүг эврә келн-улс дундас уга кехүв[+]. 11Яһад гихлә әмд юмна җирһлнь цуснднь бәәнә. Гемән хәрүллһнә авъяс күцәхләрн, малын цусиг тәкл тәкдг ормд авч иртхә гиҗ заалав. Ямаран чигн әмд юмна җирһл – цуснд, тернь күүнә һарһсн гем хәрүлнә[+]. 12Тегәд Би Израилин улст келләв: „Таднас нег чигн күн болн тедн дунд бәәх нүүҗ ирсн әмтн цусиг хотдан орулҗ идшго юмн“.

13Кемр Израилин улсин кен чигн, эс гиҗ тедн дунд бәәх нүүҗ ирсн әмтн аңһучлҗ йовад иддг аң, аль шову хаҗ авсмн болхла, тиигхлә теднәннь цусинь асхад элсәр булхмн болҗана[+]. 14Ямаран чигн әмд юмна җирһлнь цуснднь бәәнә. Цусар әмд йовҗана. Тегәд чигн Би Израилин улст келләв: „Әмд юмсин цус бичә хотдан орултн. Цусн ямаран чигн әмд юмсин җирһлнь болҗана. Хотдан цус орулад идҗәх күн алгдх“.

15Ямаран чигн күн – бәәрн болну, нүүҗ ирсн болну – үксн малын мах, эс гиҗ зерлг аңгудт шуучгдад алгдсн малын мах идсн болхла, тер күн хувцан уһах зөвтә, бийән уһах зөвтә. Тер күн асхн күртл бузр болх, дәкәд цеврдх.[†][+] 16Болв кемр тер хувцан болн бийән эс уһахла, тер күн бурута болх».

#### 18


Зака эвдҗ цогц-махмударн ниилшгон тускар

1[•]Деед Эзн Мошед келнә:

2– Израилин улст күргәд кел: «Би – Деед Эзн, тадна Бурхн. 3Тадна бәәсн Египетин авъясиг бичә дуратн. Тадниг Мини дахулад авч йовх Канана[†] һазра авъясиг бас бичә дуратн. Теднә йос бичә бәртн. 4Мини закадыг бәртн, Мини зокалар кеһәд тедниг күцәтн. Би – Деед Эзн, тадна Бурхн болҗанав. 5Мини зокалмудыг болн закадыг күцәтн. Терүг күцәсн күн әмд болх. Би – Деед Эзн[+].

6Таднас кен чигн күн төрл күүкд күн тал бичә өөрдтхә, терүг бичә авлҗ ичәтхә: Би – Деед Эзн.

7Эцк-экиннь ичртә йовдлынь бичә үзүл. Экиннь нүцкн бәәдл бичә үзүл, энчнь чини эк.

8Эцкиннь талдан гергнә нүцкн бәәдл бичә үзүл, энчнь эцкиннь ичртә бәәдл үзүлснлә әдл[+].

9Эгч-дүүһиннь ичртә бәәдл бичә үзүл. Тер күн чини эцкин күүкн болну, эс гиҗ экинчн күүкн болну, тер тана өрк-бүлд эс гиҗ талдан бүлд һарсн болну, бичә терүнә ичринь үзүл[+].

10Чини көвүнә күүкнәннь эс гиҗ күүкнәннь күүкнә нүцкн бәәдл бичә үзүл. Эннь бийиннь нүцкн бәәдл үзүлснлә әдл болх.

11Чини эцкин гергнә күүкнә нүцкн бәәдл бичә үзүл, тер күүкн чини эцкәс һарсмн. Энчнь чини дү күүкн, нүцкн бәәдлинь бичә үзүл.

12Эцкиннь эгч болн дү күүкнә нүцкн бәәдл бичә үзүл. Энчнь чини эцкин махн-цусн.

13Чини экин эгч болн дү күүкнә ичринь бичә илдк, яһад гихлә тер чини экин махн-цусн күн.

14Чини эцкин ах-дүүһин ичртә бәәдлинь бичә үзүл. Терүнә гергн тал бичә өөрд, терчнь чини һаһа.

15Бериннь нүцкн бәәдлинь бичә үзүл. Терчнь чини көвүнә гергн, бичә неринь һута[+].

16Ах-дүүһиннь гергнә нүцкн бәәдл бичә илдк. Энчн чини ах-дүүһин ичринь үзүлснлә әдл[+].

17Күүкд күүнә болн терүнә күүкнә ичринь бичә илдк. Терүнә көвүнә күүкәр бичә гергән ке. Эс гиҗ терүнә күүкнә күүк бичә ав. Тедн цугтан нег махн-цусн әмтн. Тиим йовдл һарһлһн килнц болҗана[+].

18Гергнәннь эгч-дү күүг бичә мордулҗ ав. Гергән әмд деернь эгч-дү күүнә ичринь үзүләд, терүгәр гергнләһән дөрлддг кү бичә ке[+].

19Сарин кир ирсн цагт гергн күн тал бичә өөрд. Терүнә ичртә бәәдлинь бичә үзүл[+].

20Талдан күүнә гергнлә бичә кевт, терүнд асаһан бичә орул, терүнлә бичә бийән һута[+].

21Эврәннь үрдән күүнә Молох гидг бурхнд бичә тәклд бәр. Бурхнаннь нериг бичә һута. Би – Деед Эзн.

22Залу күүнлә гергн күүнлә әдл бичә кевт. Энчн җигшүртә[+].

23Мал-адуснла бичә ниил. Тиигхләг чи бузр болхич. Күүкд күн бас бичә мал-адуснла ниилтхә. Эннь әмтә юмсин йирин бәәдл эвдлһн болҗана[+].

24Бийән тиим юмар бичә бузрдатн. Тиим юмар бийән келн-әмтн бузрдаҗав. Тедниг Би таднд орм[†] һарһад көөҗәнәв. 25Теднәс көлтә эн һазр бузрдв. Би терүг килнц һарһснднь хәрүһинь некв. Тер һазр тенд бәәсн әмтиг өргәд шивв[+]. 26Тадн Мини зокалмудыг болн Мини закадыг күцәх зөвтәт. Таднас бәәрн әмтн болну, эс гиҗ нүүҗ ирснь болну, тиим җигшүртә юм бичә һарһтха. 27Таднас урд эн һазрт бәәсн әмтн иим җигшүртә юм һарһҗасн бәәҗ. Тегәд һазр бузрдҗ. 28Таднас урд энд бәәсн әмтиг өргәд шивснлә әдл тиим юмн болшго. Эн һазр таднас көлтә бузрдшго юмн, тадниг тиигшго. 29Тиим җигшүртә юм һарһҗах әмтн эврәннь келн-улс дундас уга кегдх. 30Мини батлсн заавр бәртн: таднас өмн бәәсн әмтнә тиим җигшүртә авъясмуд бичә дуратн. Теднәр бийән бичә һутатн. Би – Деед Эзн, тадна Бурхнв».

#### 19


Бийән бәрлһнә кемҗән болн авъясмудын туск зааврмуд

1Деед Эзн Мошед келнә:

2– Израилин хамцана[†] цуг әмтнд күргәд кел: «Цугтан әрүн[†] бәәдләр бәәтн. Яһад гихлә Би әрүнв, Деед Эзн, тадна Бурхн[+].

3Эк эцк хойран күндлтн. Мини бемб өдр[†] күцәтн. Би – Деед Эзн, тадна Бурхн[+].

4Худл шүтәнд[†] бичә шүттн, бийдән бурхиг бичә цутхҗ кетн. Би – Деед Эзн, тадна Бурхн[+].

5Кемр Деед Эзнд эвцлһнә бәрц[†] бәрҗәхлә, терүгән таасгддгар кетн:[+] 6тер бәрциг авч ирсн өдртнь эс гиҗ маңһдуртнь идтн. Һурвдгч өдртнь үлдсинь шатах кергтә. 7Кемр тер бәрцәс үлдсинь һурвдгч өдртнь идхлә, тернь тааста болшго – махн үрҗ одх. 8Тиим мах идсн күн бурута болх. Тер күн Деед Эзнә әрүн юмиг бузрдаҗана. Тегәд тер эврәннь келн-улс дундас уга кегдх.

9Тадна һазрт тәрсн буудяһан хурахларн, тәрәнә захднь бичә күр. Хадлһна хөөн үлдсн буудян тәрәнә толһа бичә түүҗ ав[+]. 10Уста үзм урһдг һазрт үзмиг умш күртлнь бичә цуглул, унсинь чигн бичә ав. Тедниг угатя болн нүүҗ ирсн әмтнд үлдә. Би – Деед Эзн, тадна Бурхн[+].

11Бичә хулха кетн, бичә худл келтн, бичә нег-негән меклтн[+]. 12Мини нерәр батлҗ худл андһар бичә өгтн. Эврәннь Бурхна нериг бичә һутатн. Би – Деед Эзн[+].

13Өөрхн күүһән бичә шахҗ зова, бичә терүг тон. Нәәмәдлҗ авсн күүнә җалвинь өрүн күртл бичә бәр[+]. 14Таңх күүг бичә наад бәр, сохр күүнд боомтг бичә ке. Би – Деед Эзн.

15Зарһ кехләрн, чикәр ке. Зарһд угатяһинь харсад, байн күүһинь өөдлүләд, бичә тиигҗ чирә хәләҗ ке. Өөрхн күүнә зарһинь чикәр ке[+]. 16Эврәннь нутгин әмтн дунд бичә хов зө. Кемр өөрхн күн зеткртә йовдлла харһулгдҗахла, тиим йовдлд бичә орлц. Би – Деед Эзн[+].

17Эврәннь хамцана улст нуувчар бичә дурго бол. Өөрхн күүнәннь килнц даадгоһар терүнд илднь келҗә[+]. 18Хамдан бәәх нег нутга кен чигн күүнәс бичә өшә көөлд, бичә терүнд уурлад бә. Өөрхн күүнд бийләһән әдләр дурл. Би – Деед Эзн[+].

19Мини зокалмудыг күцәҗә. Талдан хойр зүсн мал бичә ниилүлтн, нег тәрәнә һазрт хойр зүсн эк бичә тәртн, хойр зүсн утцар гүрсн хувц бичә өмстн[+].

20Кемр залу күн ялч күүкд күүнлә нииләд кевтсн болхла, тер күүкд күн талдан күүнд одх бәәсн болхла, терүг хулдҗ авад уга, сулдхгдад уга бәәсн болхла, тиигхлә мөшклһ кех кергтә. Тедниг бичә алтн, яһад гихлә тер күүкд күн сул күн биш. 21Тер залу Деед Эзнд, Харһлтын Шатрин үүднд, һаруһинь даалһна бәрц гиҗ хуц авч иртхә. 22Деед Эзнә өмн гелң[†] гемән хәрүллһнә авъяс күцәтхә. Тер күүнә һарһсн гемин һаруһинь даах бәрц[†] гиҗ хуц авч иртхә. Тегәд эн гемнь тәвгдх.

23Таднд Деед Эзнә өгчәх тер һазрт ирәд темснә модд тәрхләрн, теднә темсинь идҗ болшго гиҗ тоолтн. Һурвн җилдән теднә темсинь бичә идтн. 24Дөрвдгч җилдән тер темсд цугтан әрүн болх, Деед Эзнд нәәрин бәрц болх. 25Тавдгч җилдән эн темсдиг идтн. Тегәд тадна урһц йир элвг болх. Би – Деед Эзн, тадна Бурхн.

26Махиг цустаһинь бичә идтн. Бичә белг бәртн, бичә илв кетн[+]. 27Толһа деерк үсиг төгрглҗ бичә хәәчлтн. Сахлыннь үзүриг бичә хәәчл[+]. 28Үксн күүнә төлә махмудтан керчҗ сөрв бичә һарһтн, бичә эврәннь махмудтан темдгүд зуртн. Би – Деед Эзн[+].

29Эврәннь күүкнд аля йовдл бичә һарһул – бийән хулддг гергн бичә болтха. Эс гиҗ һазр аля бәәдләр дүүрх, җигшүртә йовдл икдх[+].

30Мини бемб өдр бәртн, Мини әрүн бәәр хәәрлтн. Би – Деед Эзн[+].

31Өңгрсн күүг дууддг, сәкүсн-сүмсиг дууддг күн тал бичә одтн. Терүнәс тадн бузрдхит. Би – Деед Эзн, тадна Бурхн[+].

32Буурл үстәг тевч, көгшдин өмн босад зогс. Эврәннь Бурхиг икәр күндл. Би – Деед Эзн[+].

33Тадна һазрт бүүрлхәр нүүҗ ирсн әмтиг бичә бастн[+]. 34Танад бәәх нүүҗ ирсн әмтиг бәәрн улсла әдл тоолтн. Теднд бийләһән әдл дурл. Тадн бас Египетд нүүҗ ирсн әмтн болҗ бәәләт. Би – Деед Эзн, тадна Бурхн[+].

35Кергән күцәхләрн чикәр күцә: юм кемҗәлхләрн, чиңнүрдхләрн эс гиҗ тоолхларн. 36Тадна чиңнүр чик болн гиир чик болтха, чик ефә[†] болн чик гин[†] болтха. Би – Деед Эзн, тадна Бурхн. Тадниг Египетәс Би һарһлав[+].

37Мини зокалмудыг болн закадыг бәртн, тедниг күцәтн. Би – Деед Эзн».

#### 20


Килнц засгллһн

1Деед Эзн Мошед келнә:

2– Израилин улст күргәд кел: «Израилин улсин кен чигн, эс гиҗ тедн дунд бәәх нүүҗ ирсн әмтн эврәннь үрән Молох бурхнд тәклд бәрхлә, тиигхлә тиим күн алгдх зөвтә. Хамцана әмтн цугтан терүг чолуһар шивтхә[+]. 3Би тер күүнд ууран күргнәв, терүг эврәннь келн-улс дундас уга кехүв. Яһад гихлә Молохд тер эврәннь үрән өгснд, Мини әрүн[†] бәәрн болн Мини әрүн нер һутаснд[+]. 4Кемр эн хамцана улс терүг һарсн үрән Молохд өгснд эс медсн болад бәәхлә, терүг эс алхла,[+] 5тиигхлә Би бийиннь ууран тер күүнд һарһнав, терүнә төрл-саднд һарһнав. Тер күүг болн терүнлә хамдан Молохд мөргсинь кевтнь эврәннь келн-улс дундас уга кенәв.

6Кен чигн күн өңгрсн улсиг, сүмсинь дуудад тедниг дахад бәәхлә, Би тер күүнд Эврәннь ууран һарһнав. Би терүг эврәннь келн-улс дундас уга кенәв[+].

7Әрүн болтн, эврәннь әрүнән хадһлтн, яһад гихлә Би – Деед Эзн, тадна Бурхн[+]. 8Мини зокалмудыг бәртн, тедниг күцәтн. Би – Деед Эзн, тадна әрүн бәәдлин булгнь.

9Кемр кен-негнь эцкән эс гиҗ экән харахла – үкх зөвтә. Тер күүнә цусна гемнь бийднь бууҗана, яһад гихлә эцкән эс гиҗ экән харасн болҗана[+].

10Кемр залу күн талдан күүнә гергнлә, өөрхн күүнәннь гергнлә нииләд кевтсн болхла, тиигхлә хойраһинь алх кергтә – тер залуг болн тер гергиг[+]. 11Эцкиннь гергнлә нииләд кевтсн күн эцкән һутав. Хоюрн алгдх зөвтә. Теднә гемнь бийсднь бәәнә[+]. 12Кемр залу күн берләһән нииләд кевтсн болхла, тиигхлә хойраһинь алх кергтә. Тедн җигшүртә юм һарһв. Теднә гемнь теднд бийстнь бәәнә[+].

13Кемр залу күн талдан залута, күүкд күүнлә әдләр, нииләд кевтсн болхлаг, тедн хойр җигшүртә юм һарһв. Тедниг алх кергтә. Теднә гемнь теднд бийстнь бәәнә[+].

14Кемр кен-негнь күүкд кү болн терүнә экинь гергән кехәр авхла, тернь килнц. Тер залуг болн хойр гергиг шатаһад алтха. Тиим килнц тадн дунд бичә үзгдтхә[+].

15Мал-адуснла ниилсн залуг алх кергтә, мал-адуснь бас алгдх зөвтә[+]. 16Кемр күүкд күн мал-адуснла ниилсн болхла, тиигхлә тер гергиг болн мал-адусиг ал. Тедниг алх кергтә, теднә гем теднд бийстнь бәәнә.

17Кемр кен-негнь эврәннь эгч-дүүһән, эцкиннь күүк, эс гиҗ экиннь күүк авад, терүнә нүцкн бәәдл үзхлә, тернь көвүнә нүцкн бәәдл үзхлә, эннь йир ичр уга йовдл. Тиим улс эврәннь төрл-садна нүүрт уга кегдтхә! Эн күн эврәннь дү күүкнә ичринь үзүлв. Тер бурута болв[+].

18Кемр кен-негнь сарин кир ирсн күүкд күүнлә нииләд кевтәд, терүнә нүцкн бәәдл илдксн болхла, терүнәс һарчах цусинь үзүлсн болхла, тер күүкд күн бийәсн һарчах цусан үзүлсн болхла, тиигхлә тедн хоюрн эврәннь келн-улс дундас уга кегдх[+].

19Экиннь эгч-дүүһин нүцкн бәәдл бичә үзүл болн эцкиннь эгч-дүүһин бәәдл бас. Тиим юм һарһсн күн бийиннь нүцкн бәәдл үзүлснлә әдл. Хоюрн бурута болх[+]. 20Авһиннь гергнлә нииләд кевтсн күн эврәннь авһин нүцкн бәәдл үзүлснлә әдл. Тедн хоюрн килнцд орх – үрн угаһар үкцхәх[+]. 21Кемр кен-негнь ах-дүүһиннь герг авхла, эннь бузр юмн. Тер күн ах-дүүһиннь нүцкн бәәдл үзүлҗәнә. Тедн хоюрн үрн уга болх[+].

22Мини зокалмудыг болн закадыг бәртн, тедниг күцәтн, тиигхлә Мини дахулад одҗах тадна бәәх һазр тадниг һарһҗ шившго. 23Таднас Мини көөҗәх келн-әмтнә авъяс бичә бәртн. Эдниг цугтаһинь тедн кеҗәв. Тегәд тернь Нанд җигшүртә болв. 24Би таднд келләв: „Тадн теднә һазрин эзн болхит. Тер һазр үсәр болн балар дүүрң. Терүг Би таднд өгнәв“. Би – Деед Эзн, тадна Бурхн. Тадниг Би талын улсас йилһҗәнәв[+].

25Тадн цевр малыг цевр биш[†] малас болн цевр шовуг цевр бишәснь йилһтн. Би урднь таднд бөдүн мал, нисдг юмсиг, үүрмг әмтә һазр деегүр гүүдг юмсиг бузр гиҗ тоолтха гиләв. Тадн Мини келсн юмсар бийән бичә бузрдатн[+]. 26Мини төлә әрүн болтн. Яһад гихлә Би – Деед Эзн, әрүнв. Би тадниг талдан келн-улсас йилһҗәнәв. Тадн – Мини[+].

27Өңгрсн күүнлә болн сүмснлә күүнддг залусиг болн күүкд улсиг алх кергтә. Тедниг чолуһар шивтхә, теднә бурунь бийиннь цусар һарчана»[+].

#### 21


Гелңгүдин шишлң диг-даран

1Деед Эзн Мошед келнә:

– Гелңгүд[†] болҗах Ахарона көвүдт соңсхад кел: «Өңгрсн төрл талан өөрдҗ гелң бийән бузрдашго болҗана. 2Зуг кемр хамгин өөрхн улс болхлаг – эк, эцк, көвүн, күүкн, ах-дү, 3эс гиҗ терүнлә бәәх мордад уга күүкнә эгч-дүнь болхла өөрдҗ болҗана. 4Гелң бийән талдан төрл-саднас көлтә бузрдаһад цевр биш[†] болшго юмн.

5Үксн күүнд һундлан һарһҗ гелңгүд бичә толһаннь үсән хәәчлтхә, сахлыннь үзүринь бичә керчтхә, махмудтан сөрв бичә һарһтха[+]. 6Тедн эврәннь Бурхна әрүн[†] улс болх зөвтә, эврәннь Бурхна нериг бичә һутатха. Тедн Деед Эзнд тәклин ормд бәрцән авч ирцхәнә, Бурхндан хотынь авч ирцхәнә. Тедн әрүн болх зөвтә[+].

7Тедн эврәннь Бурхна әрүн улс. Тегәд тедн гер авхларн, аля күүкд кү эс гиҗ му нертә гергиг, залуһасн салсн гергиг авх зөв уга. 8Гелңгин әрүниг бәрҗ хәлә. Тер чини Бурхна төлә тәкл тәкдг ормд бәрц авч ирнм. Чамд тер әрүн болтха, яһад гихлә Би әрүнв, Деед Эзн – тадна әрүн бәәдлин булг[+].

9Кемр гелңгин күүкн аля һарһад, бийән бузрдахла, эцкдән тер му нер өгчәнә. Тиим күүкиг шатах кергтә[+].


Ах гелңгин диг-даран

10Ахнр-дүүнр дундас толһадан тос түркүлсн, гелңгин нер зүүсн ахнь әрүн хувц өмсҗ чадҗана. Тиим күн үксн төрлдән һундлан һарһҗ арзасн үстә йовшго, деерк хувцан шуулшго болҗана[+]. 11Өңгрсн күн кевтх орм[†] тал гелң оршго болҗана. Нам эцк-экин төлә чигн бийән бузрдашго юмн[+]. 12Әрүн бәәрнәс һарх зөв уга. Эврә Бурхна әрүн орм бузрдашго болҗана. Яһад гихлә терүнд нерәдлһ кесмн болҗана – терүнә Бурхнас тосн түркгдсмн. Би – Деед Эзн[+].

13Тиим гелң зуг гиҗгтә күүк авх. 14Белвсн герг авч чадшго. Салсн, му нертә эс гиҗ аля герг мордулҗ авшго. Зуг тер эврәннь тохмас гиҗгтә күүк буулһҗ авч чадҗана. 15Тегәд тиим гелң эврәннь хөөт үйнрән бузрдашго, эврәннь тохман бузрдашго болҗана. Яһад гихлә Би – Деед Эзн, терүнә әрүн булг».


Гелңгүдин цогц-махмудт эрмдг уга болх зөвтә

16Деед Эзн Мошед келнә:

17– Ахаронд кел: «Терүнә хөөт үйнр кемр цогц-махмудтан альк чигн цагтан эрмдгтә болхла, тәкл тәкдг орм тал эврәннь Бурхнд нерәдҗ хот авч ирҗ чадшго юмн. 18Цогц-махмудтан сөрвтә күн: кемр сохр, доһлң, чирәнь коочисн, кольчхр көлтә, кольчхр һарта болхла бәрц бәршго болҗана[+]. 19Хамхрха көлтә эс гиҗ хамхрха һарта, 20бөгчхр нурһта, маштг күн, нүдндән хорһта күн, цогцдан бүрлдлһтә эс гиҗ шархта, бөөсгтән эрмдгтә күн Нанд гелңлә әдл көдлшго болҗана. 21Ахарона хөөт үйнр цогц-махмудтан сөрвтә болхла, Деед Эзнд һалын бәрц[†] гиҗ белг авч иршго юмн. Эрмдгтә күн тәклин ормд эврәннь Бурхнд гиҗ хот авч ирх зөв уга. 22Зуг тиим күн эврәннь Бурхнд нерәдсн хот идҗ чадҗана – әрүнәс әрүнинь болн әрүн бәәрнә хот. 23Болв тиим күн көшг тал болн тәклин орм тал өөрдшго болҗана. Терүнә цогц-махмудтнь сөрв бәәнә. Мини әрүн ормиг бичә тер бузрдатха. Яһад гихлә Би – Деед Эзн, теднә әрүн бәәдлин булгнь болҗанав».

24Моше энүг Ахаронд болн терүнә көвүдт, Израилин улст цугтаднь келүлв.

#### 22


Әрүн бәрциг кен идхмб?

1Деед Эзн Мошед келнә:

2– Ахаронд болн терүнә көвүдт соңсхад кел: «Израилин улсин авч ирҗәх тоотас саглтха. Нанд Израилин улс нерәдәд авч ирҗәх тоотас бас саглтха. Мини әрүн[†] нериг бичә бузрдатха. Би – Деед Эзн». 3Теднд кел: «Таднас кен чигн ямаран чигн үйдән бузрдсн цагтан, Израилин улс Деед Эзнд нерәдәд авч ирсн бәрц тал өөрдхлә, уга кегдх. Тегәд Мини нүүрт тер дәкҗ үзгдшго. Би – Деед Эзн[+].

4Ахарона хөөт үйнр проказа гемтә эс гиҗ бий мөчәснь һардг юмта болхла, бәрцин әрүн хотас цевр[†] болтлан идшго юмн. Өңгрсн күүнә бузрдсн хувц-хунр көндәсн кен чигн күн, асань асхрсн кен чигн залу күн,[+] 5үүрмг әмтә юмс көндәһәд бузрдснь, эс гиҗ бузрдах күүг көндәснь (цевр бишнь ямаран чигн учрта болвчн), 6энүнә юуһинь чигн көндәсн кен чигн күн асхн күртл бузр болх. Тиим күн бийән эс уһатл әрүн бәрцәс идҗ чадшго. 7Нарн суухла, тер цевр болх. Тегәд әрүн бәрцәс идҗ чадх. Яһад гихлә тернь терүнә теҗәл. 8Тер күн үксн малын эс гиҗ зерлг аң шуучад алсн малын мах идшго болҗана. Яһад гихлә тер цевр биш болх. Би – Деед Эзн[+]. 9Тедн Мини неквриг күцәтхә, бийдән килнц бичә автха. Эс гиҗ неквр бузрдасндан үкцхәх. Би – Деед Эзн, теднә әрүн бәәдлин булг.

10Талын күн әрүн бәрцәсн идшго болҗана. Гелңгин[†] герт бәәх нәәмәдлгдсн ялч бас терүнәс идшго юмн[+]. 11Болв тер ялчиг гелң хулдад авсмн болхла идҗ чадҗана. Гелңгин герт төрсн ялчнр гелңгин иддг хотас бас идҗ чадҗана[+]. 12Гелң биш тохмта күүнд мордсн гелңгин күүкн бәрцин әрүн хотас идшго болҗана. 13Зуг гелңгин күүкн белвсрсн эс гиҗ залуһасн салад үрн уга болхла, дәкн урдкларн әдл эцкиннь герт бәәхлә, тиигхлә эцкиннь идсн хот тер бас идҗ чадҗана. Болв талдан әмтн терүг идшго болҗана.

14Кемр талдан күн медлго әрүн бәрцәс идхлә, гелңд тер әрүн бәрциг даңцах зөвтә. Терүн деер тавна нег хүвинь немәд өгх[+]. 15Израилин улсин Деед Эзнд авч ирҗәх әрүн бәрциг гелңгүд бичә бузрдатха. 16Бичә терүнәс идтхә, бичә килнц һарһтха, эс гиҗ тедн һаруһинь өгх зөвтә. Яһад гихлә Би – Деед Эзн, теднә әрүн бәәдлин булг болҗанав».


Тәкл тәкх малмудын тускар

17Деед Эзн Мошед келнә:

18– Ахаронд, терүнә көвүдт болн Израилин улст цугтаднь келүл: «Кемр Израилин улсин кен-негнь, эс гиҗ тедн дунд бәәх нүүҗ ирсн әмтн Деед Эзнд шатах бәрц авч ирхләг – андһарар эс гиҗ седкләрн – 19тиигхлә тааста бәрцнь бух, хуц, тек – эрмдг уга эр малмуд. 20Бәрц бәрхәр седхләрн, эрмдгтә мал бичә авч иртн. Тиим бәрц таасгдшго[+].

21Кемр кен-негнь эвцлһнә бәрц[†] гиҗ бод мал эс гиҗ үүрмг мал андһарар болну, седкләрн болну авч ирхлә, таасгдх зөвтә. Бәрцд орулҗах мал эрмдг уга болхмн болҗана. Терүнд нег чигн тату уга болх. 22Деед Эзнә бәрцд сохр мал, хамхрсн мөчтә эс гиҗ цогцднь талдан тату бәәхлә, хавдрта, бүрлдлһтә, шархта болхла, тиим малыг Деед Эзнә тәкл тәкдг орм[†] деер белглҗ бичә тәвтн. 23Кольчхр көлтә бух эс гиҗ хөн зуг эврә седкләр өгчәх бәрцд орулгдх. Болв андһарар орулҗах бәрцин тоод оршго юмн. 24Деед Эзнд бәрцд орулхар шавтасн, билцлсн, таслгдсн, керчгдсн бөөсгтә мал бичә авч иртн. Тадна һазрт тиим юм бичә кетн. 25Талын әмтнәс тиим мал бичә автн. Тиим малыг Бурхна бәрцд бичә орултн, тәкл тәкдг орм деер тедниг бичә тәвтн. Кемр мал эрмдгтә болхла, тадна бәрц Деед Эзнд таасгдшго юмн».

26Деед Эзн Мошед келнә:

27– Кемр үкрәс туһл, хөөнәс хурһн эс гиҗ яманас ишк һархла, тедн долан хонгтан экиннь хаҗуд бәәх зөвтә. Нәәмдгч өдртнь болн хөөннь терүгәр Деед Эзнд тааста һалын бәрц[†] бәрҗ болҗана[+]. 28Үкриг, хөөг болн ямаг төлләнь хамднь нег өдр бәрцд орулхар бичә алтн[+].

29Кемр Деед Эзнд ханлтан өргҗ бәрц авч ирхләрн, тертн таасгддгар чикәр кетн[+]. 30Тер бәрциг нег өдртән идтн, өрүн күртл юм бичә үлдәтн. Би – Деед Эзн[+].

31Мини заавриг бәрҗ күцәтн: Би – Деед Эзн. 32Мини әрүн нериг бичә һутатн. Тегәд Би әрүн бәәсинь Израилин улс медх. Би – Деед Эзн, тадна әрүн бәәдлин булг. 33Би тадна Бурхн болхар тадниг Египетәс һарһув. Би – Деед Эзн[+].

#### 23


Бемб өдр

1Деед Эзн Мошед келнә:

2– Израилин улст соңсхад келүл: «Деед Эзнә нерәдсн өдрмүд эн. Тер өдрмүдт тадн әрүн[†] хург кех зөвтәт. Мини заасн өдрмүд эн. 3Зурһан өдртән көдл, доладгч өдр – бемб өдр,[†] төвкнүн бәәлһнә өдр, әрүн хургин өдр. Альд эс бәәв чигн, ямаран чигн көдлмш бичә кетн: эннь Деед Эзнә бемб өдр[+].


Песах болн Эс искәсн һуйрин нәр

4Деед Эзнә заасн өдрмүд эн, нерәдсн цагтан зәңглх әрүн хург. 5Түрүн сарин арвн дөрвдгч өдр бүрүл орхла Деед Эзнә Песах.[†][+] 6Тер сарин арвн тавдгч өдр Эс искәсн һуйрин нәр, Деед Эзнә нәр. Долан хонгтан эс искәсн һуйр идтн. 7Түрүн өдр тадн әрүн хург кетн: ямаран чигн көдлмш бичә кетн. 8Долан хонгтан Деед Эзнд һалын бәрцән[†] авч ирцхәтн. Доладгч өдр бас әрүн хург: ямаран чигн көдлмш бичә кетн»[+].


Буудян түрүн боодгин бәрц

9Деед Эзн Мошед келнә:

10– Израилин улст соңсхад келтн: «Тадн Мини өгчәх һазрт ирхләрн, тенд урһцан цуглулҗ авхларн, түрүн боодгинь гелңд[†] авч иртн[+]. 11Гелң тер боодгиг Деед Эзнә өмн таднас тааста бәрц гиҗ өргтхә. Бемб өдрин дарук өдртнь гелң терүг өргтхә.

12Буудян боодг өрглһнә өдр тадн нег җил күцсн хөөнә хурһ бәрцд орулх зөвтәт. Тер хурһн эрмдг уга болх йоста. Деед Эзнд шаталһна бәрцд орулгдҗана. 13Олив тоснд элдсн өдмгин бәрц[†] тегәд цаһан һуйрин ефән арвна хойр әңгнь болх зөвтә. Эннь Деед Эзнд һалын бәрц, каңкнсн үнр Терүнд таасмҗта. Деернь чаһр келһн гинә дөрвдгч әңгнь болх зөвтә. 14Өдмг чигн, шарсн буудян эк чигн, эс гиҗ түүкә шин эк чигн тадна Бурхнд бәрцән бәрх өдр эс иртл бичә идтн. Эннь таднд мөңкинд, үйәс үйд, альд эс бәәв чигн күцәх зокал.


Долан хонгин нәр

15Эн бемб өдрин дарук өдрәс – буудян тәрәнә боодг Деед Эзнд өргснә хөөн – бүкл долан хонг тоолад һарһтн[+]. 16Тәвдгч өдрлә, доладгч бемб өдрин дару, шин урһцин һуйрас өдмгин бәрц Деед Эзнд бәртн. 17Эврәннь селәдәс бәрцин төлә 2 өдмг авч иртн. Өдмг болһнд ефән хойр арвнань буудян һуйрт орх йоста. Тедниг искәсн һуйрар болһх кергтә. Эннь Деед Эзнд түрүн урһцин бәрц болҗана. 18Өдмгтә хамдан эрмдг уга нег җил болсн долан хурһ авч иртн. Бас 1 бүрү, 2 хуц авч иртн. Эннь Деед Эзнд өдмгин бәрц болн чаһр асхҗ шаталһн, һалын бәрц, каңкнсн үнр Деед Эзнд тааста. 19Килнцәс цеврллһнә бәрц[†] гиҗ тек мал бас авч иртн. Эвцлһнә бәрц[†] гиҗ нег җил болсн 2 хурһ авч иртн. 20Тер 2 хурһиг болн деернь тәрәнә түрүн урһцас болһсн өдмгиг Деед Эзнд өргтхә. Эннь Деед Эзнә әрүн юмн. Цугтан гелңгин болҗана. 21Эн өдр әрүн хург кетн. Ямаран чигн көдлмш бичә кетн. Эннь тадна альд эс бәәв чигн үйәс үйд, мөңкинд күцәх зокал.

22Кемр тәрәһән эврә һазртан хурахларн, тер тәрәнәннь захд күргҗ бичә хад. Хадлһна хөөн үлдсн тәрәнә толһас бичә цуглулҗ ав. Энүг түрү-яду болн нүүҗ ирсн әмтнд үлдә. Би – Деед Эзн, тадна Бурхн»[+].


Бүрә бүшкүрин нәр

23Деед Эзн Мошед келнә:

24– Израилин улст күргәд кел: «Доладгч сарин негдгч өдр тадна төвкнүн бәәлһнә өдр болх зөвтә, әрүн хург. Тер хургин тускар бүшкүрәр ә һарһад медүлтхә[+]. 25Ямаран чигн көдлмш бичә кетн, Деед Эзнд һалын бәрц авч иртн».


Гемән хәрүллһнә Өдр

26Деед Эзн Мошед келнә:

27– Доладгч сарин арвдгч өдр – Гемән хәрүллһнә Өдр. Эн өдр таднд әрүн хург болх йоста. Мацг[†] бәртн, Деед Эзнд һалын бәрц авч иртн[+]. 28Эн өдр ямаран чигн көдлмш бичә кетн. Яһад гихлә эн өдр Гемән хәрүллһнә Өдр болҗана. Деед Эзнә өмн, тадна Бурхна өмн, гемән хәрүллһнә авъяс күцәгдҗәнә. 29Эн өдр мацг эс бәрҗәх күн эврәннь келн-улс дундас уга кегдх. 30Эн өдр көдлсн кен чигн күүг эврәннь келн-улс дундас Би уга кенәв. 31Эн өдр ямаран чигн көдлмш бичә кетн – эннь таднд мөңкинд өгчәх зокал. Терүг альд эс бәәв чигн үйәс үйд күцәтн. 32Эн өдр таднд кевтән төвкнүн бәәлһнә бемб өдр болх йоста – мацг бәртн. Эн сарин йисдгч өдрин асхнас авн маңһдурк асхн күртл тадн амр-таварн бәәх йостат.


Җолмин нәр

33Деед Эзн Мошед келнә:

34– Израилин улст соңсхад кел: «Доладгч сарин арвн тавдгч өдр Җолмин нәр, Деед Эзнә долан хонгтан кедг нәр[+]. 35Терүнә түрүн өдртнь әрүн хург болх. Ямаран чигн көдлмш бичә кетн. 36Долан хонгтан Деед Эзнд һалын бәрц авч ирәд бәәтн. Нәәмдгч өдр таднд әрүн хургин өдр – Деед Эзнд һалын бәрц авч иртн. Эннь нәәрин төгсх өдр. Ямаран чигн көдлмш эн өдр бичә кетн.

37Деед Эзнә заасн өдрмүд тиим болҗана. Тадн тер өдрмүдиг әрүн хургиг гиҗ зарлад, Деед Эзнд һалын бәрц авч ирәд бәәхит: эврә өдрт авч ирдг бәәдләр шатагдх бәрц, өдмгин бәрц, эвцлһнә болн чаһрин бәрц.[†] 38Эн цугтан бемб өдр Деед Эзнд авч ирдг тоотас, тадна белгәс болн андһарар авч ирдг бәрцәс, эврә дурар авч ирҗәхәс деернь немр болҗана. Тедниг тадн Деед Эзнд авч ирҗәнәт.

39Доладгч сарин арвн тавдгч өдр тадн тәрәһән хурахларн, Деед Эзнә нәр кетн. Тер нәр долан хонгтан болх йоста. Түрүн өдр таднд төвкнүн бәәлһнә өдр болтха, нәәмдгч өдр бас төвкнүн бәәлһнә өдр болтха[+]. 40Түрүн өдр садын модна сән темсд автн, пальм модна хамтхасд, нигт хамтхаста модна болн һолын көвәһәр урһдг удн модна ацмуд авад Деед Эзнә, эврәннь Бурхна өмн, долан хонгтан байрлад нәәрлтн. 41Эн Деед Эзнә нәәриг долан хонгтан җил болһн кеҗәтн. Эннь таднд мөңкинд өгчәх зокал. Үйәс үйд эн нәәриг доладгч сард кеҗәтн. 42Долан хонгтан җолмудт бәәтн: Израилин бәәрн әмтн цугтан эн өдрмүдт җолмд бәәтхә. 43Египетәс һарһхларн Израилин улсиг Би җолмд бәәлһсиг тадна иргчин үйин улс цугтан медтхә. Би – Деед Эзн, тадна Бурхн».

44Тегәд Моше Израилин улст Деед Эзнә заасн өдриг зарлв.

#### 24


Герлин гегәнә тосна тускар

1Деед Эзн Мошед келнә:

2– Һарар кесн оливин цевр[†] тос герлин гегән зогсл угаһар шатхин төлә, чамд авч иртхә гиҗ Израилин улст закад кел[+]. 3Деед Эзнә өмн терүгәр зогсл угаһар Харһлтын Шатрт көшгин өмн зул өргәд бәәх. Асхнас өрүн күртл шатчах зул бәәдгәр, терүг Ахарон хәләһәд бәәтхә. Эннь таднд өгчәх зокал, үйәс үйд күцәх кергтә. 4Деед Эзнә өмн бәәх цевр алтар кесн герлин гегән деерк зулыг тер оньдин хәләһәд бәәтхә.


Өдмгин тәвцин тускар

5Буудян цаһан һуйр авад 12 хавтха өдмг болһ. Өдмг болһнд ефән арвна хойрнь орх зөвтә. 6Хавтха өдмгиг хойр баг кеһәд тәв. Баг болһнд зурһаһад өдмг Деед Эзнә өмн алтар кесн ширә деер орк[+]. 7Баг болһна хаҗуд цевр ладан тәв. Эннь Деед Эзнд белг гиҗ авч ирҗәх өдмгин дееҗ болх. 8Бемб өдр[†] болһн Израилин улсас зогсл угаһар эн өдмгиг Деед Эзнә өмн тәвтхә. Тегәд эннь Израилин улс мөңк бооцаг күцәҗәх бәрц болҗана. 9Эн өдмг Ахарона болн терүнә көвүдин. Тер өдмгиг тедн әрүн[†] ормд идтхә. Эннь әрүнәс әрүн юмн. Деед Эзнд авч ирҗәх һалын бәрцәс[†] мөңкинд Ахаронд болн хөөт үйнртнь нерәдгдҗәнә[+].


Бурхиг му келсн күүг цааҗллһн

10Израилин улс дунд нег күн бәәҗ. Терүнә экнь Израилин күн, эцкнь Египетин бәәҗ. Бәәрн һазрт тер Израилин улсин негнләнь ноолдна. 11Израилин күүкд күүнә тер көвүн Деед Эзнә нериг муурулад му келнә. Терүг Моше тал авч одна. Терүнә экин нерн Шеломит, тер Дан гидг отгин Диврин күүкн бәәҗ. 12Му келсн күүг бәрәнд авад, Деед Эзнә шиидвр күләнә[+].

13Деед Эзн Мошед келнә:

14– Му келсн күүг бәәрнәс һарһ. Терүнә келсиг соңссн әмтн толһа деернь һаран тәвәд, хамцанд бәәсн әмтн цугтан терүг чолуһар икәр шивтхә[+]. 15Израилин улст кел: «Кемр кен-негнь эврәннь Бурхиг му келхлә, тер килнц һарһсндан засглгдх[+]. 16Деед Эзнә нериг му келсн күн алгдх. Хамцанд бәәх әмтн цугтан терүг чолуһар икәр шивтхә. Нүүҗ ирсн әмтн болн бәәрн әмтн болну, Деед Эзнә нериг му келснь алгдх зөвтә.

17Кү алснь алгдх зөвтә[+]. 18Мал алсн күн ормднь ялынь өгх йоста. Әмнә ормд әм даах[+]. 19Өөрхн күүндән эрмдг һарһснднь бас тиим эрмдг терүнд һарһх кергтә:[+] 20хамхлснд хамхлх, нүднә ормд нүдән, шүднә ормд шүдән өгх. Ямаран эрмдг күүнд һарһсинь, тиим эрмдг терүнд һарһх кергтә. 21Мал алсн болхла, тер күн ялынь даах йоста. Кемр кү алсн болхла, терүг бийинь алх кергтә. 22Нүүҗ ирсн әмтнд болн бәәрн әмтнд нег закан[†] бәәтхә. Яһад гихлә Би – Деед Эзн, тадна Бурхн»[+].

23Моше энүнә тускар Израилин улст келв. Му келсн күүг бәәсн ормаснь һарһад чолуһар икәр шивв. Израилин улс Мошед Деед Эзнә келсәр кеһәд күцәв.

#### 25


Деед Эзнд нерәдсн төвкнүн бәәлһнә җил

1[•]Синай[†] уул деер бәәхд Деед Эзн Мошед келҗ:

2– Израилин улст кел: «Мини өгчәх һазр тал ирхләрн, тенд һазр доладгч җил болһн Деед Эзнә җил гиҗ төвкнүн бәәтхә. 3Зурһан җилдән эврәннь тәрәһән тәр, зурһан җилдән эврәннь уста үзмин ацинь керчҗә. Тәрәнә темсинь цуглулҗ авча[+]. 4Доладгч җилднь тәрәнә һазр амртха – Деед Эзнәд нерәдсн кевтән төвкнүн бәәлһнә җил болх. Тәрәһән бичә тәр, эврәннь уста үзмин һазрт ацинь бичә керч. 5Чини тәрәнә һазрт урһсн тоотыг бичә хураҗ ав. Эс керчсн уста үзмин һазрт уста үзм бичә цуглулҗ ав. Эн җил тер һазр бүклдән амртха. 6Төвкнүн бәәлһнә җилд амрсн һазр таднд теҗәл өгх – таднд, тадна мухла залу улст болн мухла күүкд улст, чамла бәәсн нәәмәдлҗ авсн көдләчнрт, 7чини малд, чини орн-нутгин зерлг аңгудт. Терүнә эврән урһсн темсд цуг таднд теҗәл болх».


Өөнин байрин җил

8«Долан төвкнүн бәәлһнә җил тоолад авчк – дола дәкҗ долаһад җил. Тедн давхлаг – 49 җил – 9доладгч сарин арвдгч өдр бүрә тат. Гемән хәрүллһнә Өдр тадна цуг орн-нутгар бүрә таттн[+]. 10Тәвдгч җил әрүн[†] болтха: орн-нутгтан цуг әмтн сулдан бәәхиг зарлтн. Эннь тадна өөнин байр болх. Таднас кен чигн күн эврәннь хүв һазр талан хәрү одх, эврәннь төрл-садн талан одх. 11Тәвдгч җил таднд өөнин байрин җил. Тадн тәрә тәршгот, тәрәнә һазрт эврән урһсиг хадшгот. Уста үзмин эс керчгдсн ацмудта һазрт уста үзм цуглулҗ авшгот. 12Эн өөнин байрин җил таднд әрүн болтха. Зуг һазрт эврән урһсиг идтн. 13Эн өөнин байрин җил тадна кен чигн күн эврәннь отгин хүв һазртан хәрү ирх.

14Кемр чи өөрхн әмтндән эврәннь хүв һазран хулдҗахла, эс гиҗ хулдҗ авчахла, бичә нег-негән меклтн. 15Өөрхн күүнәсн эврә һазринь хулдҗ авхларн, өөнин байрин хөөн кедү җил давсинь тоол. Чамд эврәннь һазран хулдҗах күн ирх өөнин байр күртл кедү җилдән терүнәс урһц цуглулҗ авч чадхан тоолтха[+]. 16Олн җил үлдхлә, үннь икдәд бәәх, олн эс болхла, үннь баһрх. Яһад гихлә тер күн чамд тоота урһц хулдҗана. 17Нег-негән бичә меклтн, эврәннь Бурхнас әәтн. Би – Деед Эзн, тана Бурхн».


Төвкнүн бәәлһнә җилин теҗәл

18«Мини зокалмудыг күцәтн, Мини закадыг бәртн. Тегәд тадн һазр деер әәмшг уга бәәхит. 19Һазр урһц, темс өгәд бәәх. Тадн цадтлан идхит, һазр деер әәмшг уга бәәхит.

20Тадн сурхит: „Кемр бидн тәрә тәрлго, тәрә хуралго бәәхлә, доладгч җилдән бидн ю идхмб?“ 21Зурһадгч җилд Би таднд Эврәннь әдсән илгәнәв, тегәд һазр һурвн җилә урһц өгх![+] 22Нәәмдгч җилдән тадн тәрәһән тәрхит, болв хуучн урһцан тер кевтән идәд бәәхит. Терүгән йисдгч җил күртл шин урһц болтл идхит».


Хулдсн һазриг хәрү хулдҗ авлһна тускар

23Һазриг мөңкинд хулдҗ болшго. Яһад гихлә һазр Мини, тадн болхлаг Мини бәәр өгсн нүүҗ ирсн улст. 24Тадна эзлҗәх цуг һазрар уңг-тохминнь хүв һазриг хәрү хулдҗ авх зөв батлҗ автн. 25Кемр чини ахнр-дүүнр угатя болад бийиннь уңг-тохмин һазрас хүвән хулдхла, тиигхлә терүнә өөрхн төрлнь ирәд терүгинь хулдҗ автха[+]. 26Кемр тиим төрл уга болхла, тер күн эврән байҗхларн, хулдсн һазран эврән хәрү хулдҗ авч чадҗана. 27Хулдсн цагасн кедү җил давсинь тоолад, үлдсн җилмүдин һаруһинь өгәд эврәннь һазран автха. 28Кемр һаруһинь эс өгч чадхла, тер һазр өөнин байр күртл хулдҗ авсн күүнә болад үлдх. Өөнин байрин җилд хулдҗ авсн күн тер һазриг сулдхх. Тегәд хулдсн күн хәрү эврәннь һазран эзлх[+].

29Эрсәр хашалсн балһснд кен чигн герән хулдхла, эн гериг хулдхар бәәх өдрәснь җилин эргцд хәрү хулдҗ авч болҗана. Эн кемәс авн хулдҗ авч болҗана. 30Кемр тер гериг эрсәр хашалсн балһснд хәрү эс хулдҗ авсн болхла, тиигхлә тер мөңкинд хулдҗ авхар бәәсн күүнә болн хөөт үйнрин болх. Тедн тер гериг өөнин байрла сулдхшго. 31Болв эрсәр эс хашалсн селәдт бәәх гермүд һазрин әңг болҗ тоолгдна. Тедниг хәрү хулдҗ авч болҗана. Болв өөнин байрин җилд тедниг сулдхх кергтә.

32Левитмүдин[†] балһсдар левитмүд бәәсн герән кезә чигн хулдҗ авч чадҗана[+]. 33Тер мет талдан левит әмтнәс хулдҗ авч болх. Левитин балһснд хулдгдсн гер өөнин җилд хәрү өгх зөвтә. Яһад гихлә тиим балһсдт гермүд Израилин улс дунд левитмүдин уңг-тохмин әңгнь болҗана. 34Теднә балһсдын шидр бәәх малын идг бас хулдгдшго: эннь мөңкинд левитмүдин уңг-тохмин әңгнь.


Мөңгәр арсм бичә кетн

35Кемр чини ахнр-дүүнр угатя-яду болад муурад ирхлә, терүнд дөң бол, бийләһән бәәлһ. Чини герт тер нүүҗ ирсн күн кевтә бәәтхә[+]. 36Терүнә мөңгәр бичә байҗхар сед, бичә үлү юм ав. Бурхнасн ә, чини төрл чамта бүүрләд бәг[+]. 37Өгйәһәр мөңг өгхләрн, өгснәсн үлүһәр бичә ав, өгсн хотын үнәс үлү мөңг бичә ав. 38Би – Деед Эзн, тадна Бурхн. Таднд Канана[†] һазр өгхин төлә, тадна Бурхн болхин төлә Би Египетәс тадниг һарһҗ авлав.


Израилин мухла күүг хулдҗ авлһн

39Кемр чини төрл угатя болад чамд хулдгдхла, терүг ялч күн кевтә бичә зар[+]. 40Тер күн чини герт нәәмәдлҗ авсн күүнлә әдл эс гиҗ нүүҗ ирсн күүнлә әдл бәәтхә. Тер чамд өөнин байр күртл көдлх[+]. 41Хөөннь тер чамас үрдән авад йовх. Эврәннь төрл-садн талан, эврәннь уңг-тохмин әңг талан хәрү одх. 42Тедн цугтан – Мини мухлас. Тедниг Би Египетәс һарһҗ авлав. Тедниг мухласла әдл хулдҗ болшго[+]. 43Теднд аврлт уга эзн бичә бол, эврәннь Бурхиг икәр күндл[+]. 44Чини орулҗ авчах мухла залус болн мухла күүкд улс эргн шидр бәәх әмтн болх зөвтә. 45Тадн дунд бәәх нүүҗ ирсн әмтиг бас хулдҗ авч чадҗанат. Тана һазрт төрсн теднә өрк-бүлин әмтиг хулдҗ авч болҗана. Тадн теднә эзн болхит. 46Тедниг тадн хөөт үйнртән мөңк өнч кеҗ өгч чадҗанат. Тедн таднд мухласла әдл болҗ бәәтхә. Болв бичә Израилин улст догшн заңган һарһтн. Тедн тадна ах-дү әмтн.

47Кемр чамла бәәх нүүҗ ирсн күн байҗхла, чини төрл күн угатя болад терүнд бийән мухла болхар хулдхла, эс гиҗ терүнә тохма күүнд хулдхлаг, 48тиигхлә хулдгдсн чини төрл хәрү хулдҗ авгдх. Терүг мухла болтха гиҗ хулдсн күүнә ах-дүүһин нег төрлнь хулдҗ авч чадҗана, 49тернь авһнь, авһин көвүн эс гиҗ өөрхн төрлнь. Байҗхларн нам эврән бийән хулдҗ авч чадҗана. 50Эврәннь эзнләһән хамдан тер хулдсн цагасн авн өөнин байрин җил күртл кедү җил давсинь тоолтха. Нәәмәдлҗ авсн көдлмшчин җалвар терүнә сулдхврин үннь йилһгдх зөвтә. 51Кемр хулдҗ авчах цагт олн җил үлдҗәхлә, бийиннь сулдхврт тер хулдсн үннә икнкинь хәрү өгх зөвтә. 52Кемр өөнин байр күртл цөөкн җилмүд үлдсн болхла, бәрүлсн мөңгиг җилмүдәр хуваһад, тоолад бийиннь сулдхврт өгтхә. 53Эзндән тер нег җилд нәәмәдлҗ авсн көдлмшч күүнлә әдл болх. Эзн күн терүнлә догшар бийән бәршго болҗана. 54Болв кемр чини төрлиг эс хулдҗ авхла, тиигхлә өөнин байрин җилд тер эврәннь үрдтәһән сулдхгдх[+].

55Яһад гихлә Израилин улс Мини мухлас. Тедн Мини мухлас. Тедниг Би Египетәс дахулҗ һарһлав. Би – Деед Эзн, тадна Бурхн».

#### 26


Зааврмуд күцәснә ачлврмуд

1[•]«Бичә бийдән шүтә кетн, бичә бийдән көшә кетн, әрүслсн чолу. Терүнә хаҗуд ирҗ мөргдгоһар эврә һазр деер дүрс һарһсн чолуд бичә тәвтн. Яһад гихлә Би – Деед Эзн, тадна Бурхн[+]. 2Мини бемб өдриг[†] бәртн. Мини әрүн[†] бәәриг күндлтн. Би – Деед Эзн[+].

3Кемр тадн Мини зокалмудыг күцәхлә, Мини зааврмудыг күцц бәрхлә, 4тиигхлә Би цагтнь таднд хур орулхув, һазр урһц өгх, көдәд бәәх модд темс өгх[+]. 5Буудяһан хураһад автл, уста үзм цуглулх саам ирх. Уста үзмән цуглулҗ автл, тәрәһән тәрх цаг ирх. Тадн цадхлң бәәхит, эврә һазртан әәмшг уга җирһхит.

6Би тадна орн-нутгт төвкнүн бәәдл өгнәв. Тадн орндан орад унтхла, кен чигн тадниг көндәшго. Тадна һазрас Би зерлг аңгудыг уга кенәв, тана орн-нутгиг дәврҗ күн хоосрулшго. 7Таднас хортн зулад гүүх, тедн тана үлдәс үкх. 8Таднас тавнь 100 кү зулҗ гүүлгүлх. Тана 100 күн 10 000 күүг гүүлгүлх. Тадна хортн тана үлдәс үкх[+].

9Би тадниг хәләхүв. Тадниг Би өнр-өсклң кехүв. Би Эврәннь бооцаһан таднла күцәнәв. 10Тадн хуучн хот-хоолын көрңгән идҗ чиләлго бәәтл терүгән һарһҗ хаяд, шин урһцд орм[†] һарһх кергтә болх. 11Би таднла бәәхүв. Би таднд дурго болшгов. 12Би тадн дунд бәәхүв. Би тадна Бурхн болхув, тадн Мини олн-әмтн болхит[+]. 13Би – Деед Эзн, тадна Бурхн. Тадниг Би Египетин улст мухла бичә болтха гиһәд, тендәс дахулҗ һарһлав. Би тадниг дүңгәһәд һоодан йовтха гиһәд, күчр-күнд мухлан җирһләс һарһҗ авлав[+].


Зааврмуд эс күцәснә засгврмуд

14[•]Кемр тадн намаг эс соңсхла, эн заквриг цугтаһинь эс күцәхлә, 15кемр тадн Мини зокалмудыг бурушахла, Мини закадт дурго болҗахла, Мини зааврмудыг һазалхла, кемр Нанла кесн бооцаг эвдхлә, 16тегәд таднла Би ю кехиг медхит. Би тадниг әәмшгтә бәәдлд орулхув. Тадниг ханядна болн безг гемд орулнав, нүднәнтн харан буух, тана седкл муурх. Тадн тәрәнә эк тәрхит, болв тус уга болх. Тер өдмгиг тана хортн идх[+]. 17Би Эврәннь ууран таднд һарһнав. Хортн тадниг диилх, дурго әмтн таднд нойрхх. Тегәд тадниг күн эс көөлдв чигн ардан хәләлго зулад гүүхит[+].

18Кемр тадн энүнә хөөн Намаг эс соңсхла, Би тадниг килнц һарһснд дола дәкҗ засглнав. 19Тадна соңсхвр уга деерклһиг Би таранав. Тадна деерк теңгриг төмрт Би хүврәнәв. Тана дор бәәх һазр улан мөңгн болх. 20Тадн чидлән хара зөңдән чиләхит. Тадна һазр урһц өгшго, модд болхла темс өгшго.

21Тегәд энүнә дару Мини өмнәс сөрәд бәәхләг, Намаг соңсшгоһар седхлә, килнц һарһад бәәсндтн Би дола дәкҗ Эврәннь засган икдүлхүв[+]. 22Би тадна өмнәс зерлг аңгуд илгәнәв. Тедн тадна үрдиг алх, тадна малыг алх. Тегәд тадн тооһарн мел баһрад бәәхит, тадна хаалһ эҗгәрәд одх[+].

23Болв кемр энүнә хөөн тадн эс чикрхлә, урдкларн әдл Мини хортн болад үлдхлә, 24Би бас тадна хортн болнав. Тадна һарһҗах килнцд Би тадниг дола дәкҗ засглнав. 25Бооца эвдснәс көлтә Би таднас өшәһән авад, үлдән өргнәв! Кемр тадн эврәннь балһсдт бултхла, Би тадниг хальдврта күнд гемд орулнав. Тегәд тадн хортна һарт орхит! 26Би тадниг өдмг уга үлдәхүв. Өдмг болһхин төлә 10 гергн негхн бештә болх. Өдмгиг чиңнүрдәд таднд өгх. Идв чигн өлсәд бәәхит.

27Болв энүнә хөөн тадн Намаг соңслго бәәхлә, урдк кевтән Мини өмнәс бурушаһад бәәхлә, 28тиигхлә Би тадна өмнәс цухлан һарһхув, дола дәкҗ тадниг килцн һарһснд засглхув! 29Тадн көвүдиннь болн күүкдиннь цогц-махмудынь идхит[+]. 30Би тадна мөргүлин өндр ормиг хамхлхув, тадна күҗ уңһдадг ормиг уга кехүв. Тадна цогциг хамхрсн шүтәс дунд хайхув. Тадн Нанд җигшүртә болхит! 31Тадна балһсдыг Би хамхлад эҗго һазрт хүврәхүв, әрүн бәәритн хоосрулхув, тадна авч ирсн бәрцин каңкнсн үнр киилшгов. 32Тадна эн һазриг Би хоосрулхув. Тегәд энд бәәрлхәр ирсн тадна хортн үзснәсн сүрдх[+]. 33Би тадниг олн-әмтн дунд тараһад бәәлһнәв, тадниг көөхин төлә үлдән һарһнав. Тадна орн-нутг эҗгәрх, тадна балһсд хамхрсн чолуд болх[+]. 34Тегәд һазр эврәннь төвкнүн бәәлһнә җилмүдән хәрү тогтах. Цагин эргцд һазр эҗго болснд тадн хортна орн-нутгт бәәхит. Тана болсн һазр амрад, бийиннь төвкнүн бәәлһнә җилмүдән хәрү тогтах[+]. 35Эн эҗго бәәдл эзлтл, давсн[†] төвкнүн бәәлһнә җилмүдт эс амрсн һазр ода амрх. Төвкнүн бәәлһнә җилмүдин эргцд тадниг тенд бәәхд, һазр амрчасмн уга.

36Таднас зәрмнь әмд үлдхлә, тедн хортна һазрт бәәх. Теднә зүркнд Би әәмшг орулнав. Хамтхасн көндрв чигн тедн һарад гүүцхәх. Үлдәс зулад гүүҗ йовх мет гүүцхәх, тедниг күн эс көөлдв чигн унцхах. 37Тедн нег-негән дәврәд үлдәс зулҗ йовх мет гүүцхәх. Теднә ардас күн көөлдҗ йовхмн уга. Тадн хортнд сөрлт кеҗ чадшгот. 38Тегәд талын улс дунд үкхит, хортна һазр тадниг зальгх. 39Әмд үлдсн тадна нег цөөкнь хортна орнд килнцәсн көлтә әмдәр илҗрәд үкцхәх. Өвкнриннь килнцәс көлтә әмдәр илҗрәд үкцхәх.

40Болв кемр тедн бийиннь болн өвкнриннь килнц медхлә, тиигхлә тедн Нанд буру йовдл һарһҗав, Нанла өшәркҗәв. 41Би терүнәс көлтә теднд дурго болад, хортна орнд тедниг көөҗ һарһув. Кемр теднә догшн зүркн зөвшәрәд эврәннь гемән хәрүлхлә, 42тегәд Би Яковла кесн бооцаһан сергәхүв, Би Ицхакла кесн бооцаһан сергәхүв болн Абрахамла кесн бооцаһан Би сергәхүв. Эн һазрин тускар тодлхув.

43Эн һазриг теднд үлдәхлә, эҗго болв чигн төвкнүн бәәлһнә җилмүдән хәрү тогтах. Тернь килнцәсн һартл тиим болх. Тедн Мини закадыг бурушав, Мини зокалмудыг һолҗав. 44Болв тиим болв чигн тедн хортна орнд бәәхлә, Би тедниг бурушахшув, тедниг һолшгов. Би тедниг алшгов, теднлә кесн бооцаһан сольшгов. Яһад гихлә Би – Деед Эзн, теднә Бурхн. 45Би теднә өвкнрлә кесн бооцаһан тодлхув. Тедниг Би Бурхнь болхар талдан әмтнә нүүрт Египетәс дахулҗ һарһлав. Би – Деед Эзн».

46Синай[†] уул деер Мошеһәр дамҗад Израилин улст Деед Эзнә өгсн зокалмуд, закад болн диг-даран иим болҗана.

#### 27


Андһар өглһнә закан

1Деед Эзн Мошед келнә:

2– Израилин улст кел: «Кемр нег күн андһаран күцәҗәһәд күүнә бәәдл-җирһлин үнинь өгх йоста болхла,[+] 3тиигхлә залусин үннь 20 настаһас 60 нас наслтл 50 цаһан мөңгн шекель,[†] әрүн[†] бәәрнә шекеләр, 4күүкд улс – 30 шекель болх. 5Кемр 5 настаһас 20 нас күртл залусин үннь 20 шекель, күүкд улсин – 10 шекель болх. 6Кемр 1 сарас авн 5 насн күртл көвүдин үнн 5 цаһан мөңгн шекель, күүкдин – цаһан мөңгн 3 шекель болх. 7Кемр күн 60, терүнәс даву наста болхла, тиигхлә залу күүнә үннь 15 шекель болх. Күүкд күүнә үннь – 10 шекель. 8Кемр андһар өгсн күн зарлсн үниг дегд угатя болад эс өгч чадҗахла, терүг гелң[†] тал авч ирх кергтә. Гелң терүнә бәәдл үнләд, кедү юм өгч чадхинь келх.

9Кемр андһарар маласн Деед Эзнд бәрц бәрҗ болх негинь өгхлә, Деед Эзнд нерәдсн тер мал әрүн чинртә болх. 10Терүг талдан малар сольҗ[†] болшго, сәәниг мууһин ормд өгшго, мууг сәәнә ормд өгшго. Болв кемр андһар өгсн күн нег малыг талдан малар сольхла, тиигхлә өгх болсн мал болн сольгдсн мал әрүн болцхах.

11Кемр андһарар цевр биш[†] мал өгчәхлә, терүг гелңд авч ирх зөвтә. Тиим малар Деед Эзнд бәрц бәрдмн биш. 12Сән мууһинь йилһәд, терүнә үнинь гелң келх. Тегәд үннь гелңгин келсәр болх. 13Кемр андһар өгсн күн малыг хулдҗ авхар седхлә, терүнә үн деер бас тавдгч әңгинь немх йоста[+].

14Кемр кен-негнь эврәннь герән Деед Эзнд нерәдсн болхлаг, тиигхлә гелң герин үниг келх йоста. Гер сән мууһинь тер йилһәд келх. Гелң ямаран үн заана, герин үннь тиим мөңгн болх. 15Кемр кен-негнь эврәннь нерәдсн герән хулдҗ авхар седхлә, тиигхлә терүнә үнн деерәс тавдгч әңгинь немхмн болҗана. Тегәд гер хәрү эзнәннь болх.

16Кемр кен чигн Деед Эзнд эврәннь уңг-тохминнь әңгәс тәрәнә һазр нерәдсн болхла, тернь терүнд тәрх буудян экнә тооһар үнлгдх йоста. Тенд тәргдх ичмәнә хомер[†][*] болһнь 50 шекель цаһан мөңгн болх. 17Кемр кен чигн күн эврәннь тәрәнә һазран Деед Эзнд өөнин җилд нерәдҗәхлә, тиигхлә үнинь күцц тоолхмн болҗана[+]. 18Кемр тер күн тәрәнә һазран өөнин байрин хөөн Деед Эзнд нерәдҗәхлә, тиигхлә гелң өөнин җил күртл кедү цаг үлдсиг тоолад үнинь йилһәд, үнинь баһрулх йоста. 19Кемр кен негнь нерәдсн тәрәнә һазран хулдҗ авхар седхлә, терүнә үн деер бас тавдгч әңгинь немхмн болҗана. Тегәд тернь хәрү эзндән күртх. 20Болв эзнь тәрәнә һазриг хулдҗ авлго, талдан күүнд хулдгдсн болхла, тиигхлә терүг хулдҗ авч болшго[+]. 21Өөнин җилд тиим тәрәнә һазр Деед Эзнд нерәдгдсндән әрүн болх. Тегәд тер һазр мөңкинд гелңгин зөөрнь болх[+].

22Кемр кен-негнь хулдҗ авсн тәрәнә һазран эврәннь уңг-тохминнь гиҗ эс тоолҗасндан Деед Эзнд нерәдхлә, 23тиигхлә гелң терүнә үниг өөнин байр күртл җилмүдәр тоолтха. Тер нерәдҗәх күн тәрәнә һазрин үниг өдрин бийднь гелңд өгх йоста. Эннь Деед Эзнд бәрҗәх әрүн бәрц. 24Тегәд өөнин байрин җилд һазр урднь хулдсн күүнд хәрү өггдх. Эннь терүнә уңг-тохмин һазр бәәсмн.

25Эн үниг цугтан әрүн бәәрнә шекеләр йилһнә. Нег шекель 20 гера[†] болдг[+].

26Малын түрүңк төлнь Деед Эзнд нерәдгддмн биш. Энүг угаһар Деед Эзнә болҗана. Үкрин, хөөнә түрүн һарсн төлнь Деед Эзнә болҗана[+]. 27Кемр тер түрүңк төл цевр биш малын болхла, терүнә үн деер бас тавдгч әңгинь немәд хулдҗ авч болҗана. Болв тер малыг эс хулдҗ авсмн болхла, келсн үнәрнь хулдх[+].

28Зуг Деед Эзнд нерәдәд өгсн күүг, малыг эс гиҗ уңг-тохмин һазрин әңгиг хулдҗ болшго, хәрү хулдҗ авч болшго. Тернь Деед Эзнд нерәдсн әрүнәс әрүн бәрц. 29Алгдх йоста күүг хулдҗ авч болшго. Терүг алх кергтә болҗана[+].


Урһцин арвна әңгнь

30Һазрин өгчәх урһцин, моддын темсдин арвна хүвнь Деед Эзнә. Эннь Деед Эзнд нерәдсн әрүн бәрц[+]. 31Кемр кен-негнь эврәннь арвна әңгән хулдҗ авхар седхлә, тиигхлә тогтасн үн деер тавдгч әңгинь өгх йоста[+]. 32Малчнрин тоолҗах бод малын, үүрмг малын арвдгч малнь Деед Эзнд нерәдсн әрүнәс әрүн бәрц. 33Сән малмудыг му малмудас йилһх керг уга. Тедниг талдан малд сольх бас керг уга. Болв нег малыг талдан малд сольсн болхла, тиигхлә хоюрн әрүн болцхах. Тедн хулдгдшго».

34Израилин улсин төлә Деед Эзнә Синай[†] уул деер Мошед өгсн зааврмуд иим болҗана.

### Числа

#### Числа

Числа


Нүр үг

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]


#### Нүр үг


Әмтнә то авлһн

Эн «Әмтнә то авлһн» гидг дегтрин эклцднь Египетәс Канан тал йовҗ йовсн Израилин улсиг тоолад бүртклһнә бичвр кеснә тускар келгдҗәнә. Еврей келәр бичгдсн «Көдәд» гидг дегтрт тер цагт болсн йовдлын тускар бичгдҗ.

Синай уул деер Бурхн Израилин улст Эврәннь Закаһан өгснә хөөн дәәнд орҗ чадх теднә залу улсиг Моше тоолҗ бичҗ авв. Левитмүдиг салу тоолв. Бурхна зааврар цааранднь Заканд зәрм немлт орулгдв. Олн-әмтн Деед Эзнә өгх болсн һазрт нүүҗ одхд белн бәәсмн (1-9 бөлгүд).

Болв Израилин улс Кадеш-Барнеа (Канана һазрин меҗән хаҗуд) тал өөрдәд ирхләрн өгх болсн һазрт орхасн әәцхәв. Тедн туршулд одсн әмтнә келснд иткв. Тегәд һаң халун көдәһәр 40 җилин туршарт тенәд йовцхав (10-20 бөлгүд). Израилин соңсхвр уга улсин үйнр көдә һазрт үкхләг, наадк әмтн дарунь Канана хаҗудк һазриг эзлцхәв. Тегәд Йордан һолын зүн үзг талас тедн Моав орн-нутгт күрв (21-36 бөлгүд). Тер җилмүдин туршарт Израилин улс кесг дәкҗ Мошен өмнәс буцад, Бурхиг гемшәҗәв. Зуг Израилин улсиг соңсхвр угаднь засглв чигн, Деед Эзн Эврәннь шүүҗ авсн улстан итклтә билә. Терүнә өгх болсн һазртан күргхин төлә, теднд килмҗән күргәд, дәәсән цугтаһинь диилх чидл өгв.

#### 1


Израилин улсиг тоолҗ бичлһн

1Хойрдгч сарин түрүн өдр, Израилин улс Египетәс һарад йовсна хойрдгч җилднь, Синайин[†] көдәд Харһлтын Шатрт Деед Эзн Мошед келнә:[+]

2– Израилин цуг хамцана улсиг уңг-тохмарнь, өрк-бүл болһинь тоолҗ бичҗ автн. Залусиг нерәрнь тоолад цугтаһинь бичтн,[+] 3Израилин улсиг цугтаһинь 20 настаһаснь деегшән бу-селм дааҗ чадхинь. Ахарон тадн хойр тедниг баг-багарнь бүрткҗ бичҗ авх зөвтәт. 4Отг болһнас таднд нег күн дөң болх. Тедн уңг-тохмин һардачнр болх. 5Таднд дөң болх улсин нерднь эн:

Рубена отгас – Шедеурин көвүн Элицур;[+]
6Шимона отгас – Цуришадаян көвүн Шелумиэл;[+]
7Йудан отгас – Аминадавин көвүн Нахшон;[+]
8Исахарин отгас – Цуарин көвүн Натаналь;[+]
9Завулуна отгас – Хелона көвүн Элиав;[+]
10Йосипин хөөт үйнрәс:
Эпримин отгас – Амихудын көвүн Элишама;
Манашен отгас – Педацурин көвүн Гамалиль;[+]
11Беняминә отгас – Гидеонин көвүн Авидан;[+]
12Дана отгас – Амишадаян көвүн Ахиэзер;[+]
13Ашерин отгас – Охрана көвүн Пагиэл;[+]
14Гәдин отгас – Деуэлин көвүн Эльясаф;[+]
15Напталин отгас – Энана көвүн Ахира[+].

16Эдн хамцана хамгин күндтә әмтн, отгудын һардачнр, Израилин миңһәд багмудын толһачнр.

17Моше Ахарон хойр нерәрнь заасн әмтнлә хамдан 18хойрдгч сарин түрүн өдр хамцана әмтиг цугтаһинь хураһад, 20 настаһас деегшән наста залусиг уңг-тохмарнь болн өрк-бүләрнь тоолад, 19Деед Эзн Мошед заксар бичҗ авна. Тиигҗ Синайин көдәд Моше Израилин улсиг тоолад бичҗ авв.

20Израилин түрүн үрн Рубена хөөт үйнр, бу-селм дааҗ чадх хөрнәс деегшән наста залус, цугтан уңг-тохмин болн өрк-бүлин тооһин бичгт орулгдв. 21Рубена отгт 46 500 күн бичҗ авгдв[+].

22Шимона хөөт үйнр, хөрнәс деегшән наста залус цугтан, бу-селм дааҗ чадхнь уңг-тохмин болн өрк-бүлин тооһин бичгт нерәрн тоолҗ бичгдв. 23Шимона отгт 59 300 күн бичҗ авгдв[+].

24Гәдин хөөт үйнр хөрнәс деегшән наста бу-селм дааҗ чадхнь нерәрн тоолгдҗ, уңг-тохмин болн өрк-бүлин тооһин бичгт орулгдв. 25Гәдин отгт 45 650 күн бичгдв[+].

26Йудан хөөт үйнр хөрнәс деегшән настань бу-селм дааҗ чадхнь, нерәрн тоолгдҗ уңг-тохмин болн өрк-бүлин тооһин бичгт орулгдв. 27Йудан отгт 74 600 күн бичгдҗ авгдв[+].

28Исахарин хөөт үйнр хөрнәс деегшән настань бу-селм дааҗ чадхнь, нерәрн тоолгдҗ уңг-тохмин болн өрк-бүлин бичврт орулгдв. 29Исахарин отгт 54 400 күн бичгдв[+].

30Завулуна хөөт үйнр хөрнәс деегшән настань бу-селм дааҗ чадхнь, нерәрн тоолгдҗ уңг-тохмин болн өрк-бүлин тооһин бичгт орулгдв. 31Завулуна отгт 57 400 күн бичҗ авгдв[+].

32Йосипин хөөт үйнр бичҗ авгдв: Эпримин[*] хөөт үйнр хөрнәс деегшән настань бу-селм дааҗ чадхнь нерәрн тоолгдҗ, уңг-тохмин болн өрк-бүлин тооһин бичгт орулгдв. 33Эпримин отгт 40 500 күн бичҗ авгдв[+]. 34Манашен хөөт үйнр хөрнәс деегшән настань бу-селм дааҗ чадхнь нерәрн тоолгдҗ, уңг-тохмин болн өрк-бүлин тооһин бичгт орулгдв. 35Манашен отгт 32 200 күн бичгдв[+].

36Беняминә хөөт үйнр хөрнәс деегшән настань бу-селм дааҗ чадхнь нерәрн тоолгдҗ, уңг-тохмин болн өрк-бүлин тооһин бичгт орулгдв. 37Беняминә отгт 35 400 күн бичгдв[+].

38Дана хөөт үйнр хөрнәс деегшән настань бу-селм дааҗ чадхнь нерәрн тоолгдҗ, уңг-тохмин болн өрк-бүлин тооһин бичгт орулгдв. 39Дана отгт 62 700 күн бичҗ авгдв[+].

40Ашерин хөөт үйнр хөрнәс деегшән настань бу-селм дааҗ чадхнь нерәрн тоолгдҗ, уңг-тохмин болн өрк-бүлин тооһин бичгт орулгдв. 41Ашерин отгт 41 500 күн бичҗ авгдв[+].

42Напталин хөөт үйнр хөрнәс деегшән настань бу-селм дааҗ чадхнь нерәрн тоолгдҗ, уңг-тохмин болн өрк-бүлин тооһин бичгт орулгдв. 43Напталин отгт 53 400 күн бичҗ авгдв[+].

44Мошен, Ахарона болн Израилин 12 һардачин күүнә әмнь то бүрткҗ бичлһнә ашнь тиим болв. Толһач болһнь бийиннь отгин уңг-тохмас хамгин даавртань болв. 45Израилин улс цугтан хөрнәс деегшән настань бу-селм дааҗ чадхнь тохм болһнарн бичгдснь 46603 550 күн бәәҗ[+].

47Левин отг болхла күүнә әмнь то авлһнд орулгдсн уга бәәҗ. 48Яһад гихлә Деед Эзн Мошед келлә: 49«Эн әмтнә то авлһнд Левин отгиг бичә орул, Израилин улсла хамднь бичә тоол. 50Левитмүдт[†] Бооцана[†] өргә гер[†] хәләтхә гиҗ даалһ, терүнд бәәх кергтә тоотынь болн эдл-ахуһинь хәләтхә. Тедн өргә гериг болн дотрнь бәәх терүнд кергтә тоотынь авч йовтха, өргә гериг хәләтхә. Левитмүд терүнә хаҗуд бәәрлҗ бәәтхә. 51Өргә гериг хурах кергтә болхла, левитмүд терүг цуцад хуратха. Өргә гериг босхх кергтә болхла, терүг тедн босхтха. Кемр тер өргә гер тал күүнә күн өөрдхлә, терүг алтха. 52Израилин улс бәәрндән баг-багар бәәтхә. Дәәч болһн эврәннь тугтаһан, эврәннь багд бәәтхә. 53Бооцана өргә герин эргнд левитмүд бәәх зөвтә. Деед Эзнә уур Израилин улст бичә күртхә гисн темдг. Левитмүд Бооцана өргә гериг хәләх дааврта»[+].

54Израилин улс Деед Эзнә Мошед заасар цугтаһинь күцәв.

#### 2


Израилин отгуд зогсдг һазртан болн аяндан амрлһн

1Деед Эзн Мошед болн Ахаронд келв:

2– Израилин улс Харһлтын Шатр эргәд хол биш бәәрлтхә: эврә тохминнь тугтаһан болн өрк-бүлиннь темдгтәһән.

3Дорд үзгин өмн бийднь Йудан церг тугтаһан зогсх йоста. Йудан хөөт үйнрин һардачнь Нахшон – Аминадавин көвүн[+]. 4Терүнә церг тооһарн 74 600 күн. 5Терүнә хаҗуд Исахарин отга улс. Исахарин хөөт үйнрин һардачнь Натаналь – Цуарин көвүн. 6Терүнә церг тооһарн 54 400 күн. 7Дарунь Завулуна отга улс. Завулуна хөөт үйнрин һардачнь Элиав – Хелона көвүн. 8Терүнә церг тооһарн 57 400 күн. 9Йудан цергин улс ут тоодан 186 400 күн болҗана. Йовсн цагтан эдн түрүлҗ йовцхана[+].

10Өмн үзгт Рубена цергә улс туган бәрәд зогстха. Рубена хөөт үйнрин һардачнь Элицур – Шедеурин көвүн. 11Терүнә церг тооһарн 46 500 күн. 12Терүнә хаҗуд Шимона отг. Шимона хөөт үйнрин һардачнь Шелумиэл – Цуришадаян көвүн. 13Терүнә церг тооһарн 59 300 күн. 14Дарунь Гәдин отг. Гәдин хөөт үйнрин һардачнь Эльясаф – Реуэлин көвүн. 15Терүнә церг тооһарн 45 650 күн. 16Рубена цергин улс ут-тоодан 151 450 күн. Эн церг хойрдгч болҗ йовтха[+].

17Харһлтын Шатр болн левитмүдин[†] церг талдан цергүдин дунднь йовх йоста. Бәәрлсн ормд бәәснлә әдләр цугтан тер кевәрн йовтха: церг болһн эврә ормдан, эврә тугтаһан[+].

18Барун үзг талнь Эпримин цергә улс туган бәрәд зогстха. Эпримин хөөт үйнрин һардачнь Амихудын көвүн Элишама. 19Терүнә церг тооһарн 40 500 күн. 20Терүнә хаҗуд Манашен отг. Манашен хөөт үйнрин һардачнь Педацурин көвүн Гамалиль. 21Терүнә цергә улс тооһарн 32 200 күн. 22Дарунь Беняминә отг. Беняминә хөөт үйнрин һардачнь Гидеонин көвүн Авидан. 23Терүнә церг тооһарн 35 400 күн. 24Эпримин цергә улс тооһарн ут тоодан 108 100 күн. Эн церг һурвдгчнь болҗ йовтха[+].

25Ар үзг талнь Дана цергә улс туган бәрәд, эврәннь багмудтаһан зогстха. Дана хөөт үйнрин һардачнь Амишадаян көвүн Ахиэзер. 26Терүнә церг тооһарн 62 700 күн. 27Терүнә хаҗуд Ашерин отг. Ашерин хөөт үйнрин һардачнь Охрана көвүн Пагиэл. 28Терүнә церг ут тооһарн 41 500 күн. 29Дарунь Напталин отг. Напталин хөөт үйнрин һардачнь Энана көвүн Ахира. 30Терүнә цергә улс ут тооһарн 53 400 күн. 31Дана цергә улс тооһарн 157 600 күн болв. Тедн хамгин сүүлд туган бәрәд йовтха[+].

32Өрк-бүл болһнарнь тоолад Израилин улсин бичгдсн ашнь иим болв. Теднә цергт йовсн цуг багин әмтн 603 550 күн болв[+]. 33Тегәд Израилин улсин то бүрткҗ бичлһнд левитмүд орулгдсн уга билә. Тиигтхә гиҗ Деед Эзн Мошед заксн билә[+].

34Деед Эзн Мошед заксар Израилин улс цугтаһинь күцәв. Мел тиигҗ тедн цергәрн бәәрлсн ормдан бәәҗ. Мел тиим диг-дараһар эврә тохмарн, эврә өрк-бүләрн көндрәд йовцхав.

#### 3


Ахарона көвүд

1Деед Эзиг Синай[†] уул деер Мошелә күүндсн цагт бәәсн Ахарона болн Мошен хөөт үйнр эн. 2Ахарона көвүдин нерд: Надав – Ахарона түрүн үрн, Авиуд, Элеазар болн Итамар[+]. 3Эдн Ахарона көвүд, эдн гелңгин[†] нер зүүһәд тосар түркгдсмн, гелңгин номд орулгдсмн. 4Надав Авиуд хойр Деед Эзнд мөргүл кехәр харш болх һал авч ирсн бәәҗ. Синайин көдә һазрт Деед Эзнә өмн тедн үкҗ. Теднд күүкд уга бәәҗ. Элеазар Итамар хойр Ахарон эцкнь әмд бәәтл гелңгүд болҗ[+].

5Деед Эзн Мошед келв:

6– Левин отга улсиг дуудад Ахарон гелңгин[†] һардврт орул. Тедн Ахарона сөөвң болтха[+]. 7Ахарона төлә болн цуг хамцана төлә Харһлтын Шатрин хаҗуд кергән күцәх зөвтә. Өргә герт[†] күцәх кергиг цугтаһинь кетхә. 8Цуг Израилин әмтнә төлә бас көдлмш кехләрн, тедн Харһлтын Шатрт бәәх тоотыг дааҗ хәләҗәнә, кех көдлмшиг цугтаһинь кеҗәнә. 9Левитмүдиг[†] Ахарона болн терүнә көвүдин һардврт орул. Левитмүд Израилин әмтн дундас терүнд өггдв[+]. 10Ахаронд болн терүнә көвүдт гелңгин көдлмш келһиг даалһ. Кемр өргә гер тал эднәс талдан кен чигн күн өөрдхлә, тер алгдх йоста[+].

11Деед Эзн Мошед келв:

12– Би левитмүдиг Израилин улсас авув. Би тедниг Бийдән Израилин әмтнә түрүн үрдин ормд авчанав. Экин геснәс һарсн түрүңк үрдин ормд авчанав. Левитмүд Мини болхмн. 13Яһад гихлә ямаран чигн түрүңк үрн Мини. Египетин түрүңк үрдиг Би алсна хөөн, Бийиннь төлә Би Израилин түрүн үрдиг цугтаһинь салһад әрүслләв: әмтнә түрүн үрдиг, малын түрүн төлиг. Тедн Мини болҗана. Би Деед Эзн[+].


Левитмүдиг тоолҗ бичлһн

14Синайин көдәд Деед Эзн Мошед келв:

15– Левин хөөт үйнриг уңг-тохмарнь болн өрк-бүл болһинь бүрткҗ бичҗ ав. Левин нег сарас деегшән наста залусин тоод орх дүңгә хөөт үйнриг цугтаһинь бичҗ ав.

16Моше Деед Эзнә зааһад келсәр тедниг бүрткҗ бичҗ авв. 17Левин көвүдин нерд иим: Гершон, Кахат болн Мерари[+]. 18Гершона көвүдин нерд иим: Ливни болн Шими уңг-тохмтаһан хамдан. 19Кахатын көвүдин нерд: Амрам, Ицхар, Хеврон болн Узиэл уңг-тохмтаһан хамдан. 20Мерарин көвүдин нерд: Махли болн Муши уңг-тохмтаһан хамдан. Левин өрк-бүлмүд болн уңг-тохмнь тиим.

21Гершонас Ливнин уңг-тохм болн Шимин уңг-тохм һарчана. Эдн Гершона хөөт үйнрин уңг-тохм. 22Теднәд 7 500 залу улс нег сарас деегшән настань бүрткҗ бичҗ авгдв. 23Гершона уңг-тохмин хөөт үйнр өргә герин ар бийднь – барун үзг талнь бәәрлх зөвтә[+]. 24Гершона хөөт үйнрин һардачнь – Эльясаф Лаэлин көвүн. 25Харһлтын Шатрт Гершона хөөт үйнрин күцәх кергнь иим: тедн өргә гериг хәләх, терүнә бүркәг, Харһлтын Шатрин үүднд бәәдг көшг хәләх[+]. 26Хашан көшг, хаша дотр бәәдг өргә гер болн тәкл тәкдг орм[†], дотракшан ордг үүднд бәәх көшгиг болн деесд хәләх кергтә. Тедн тенд кергтә көдлмшиг цугтаһинь кех йоста.

27Кахатас Амрамин уңг-тохм, Ицхарин уңг-тохм, Хеврона уңг-тохм болн Узиэлин уңг-тохм һарчана. Эдн Кахатын хөөт үйнрин уңг-тохм. 28Теднәд 8 600 залус нег сарас деегшән настань бүрткҗ бичҗ авгдв. Теднд әрүн[†] тоот юмсиг хәләтхә гиҗ даалһгдв. 29Кахатын хөөт үйнрин уңг-тохмс өргә герәс өмн үзг тал бәәрлҗ бәәх йоста болҗана. 30Кахатын хөөт үйнрин һардачнь Элцафан – Узиэлин көвүн. 31Тедн Бооцана[†] хәәрцгиг, әрүн өдмг тәвдг ширәг, герлин гегәг, тәкл тәкдг ормиг болн күҗ уңһдадг ширәг, мөрглһнә цагт олзлдг әрүн тоот юмсиг болн көшгиг хәләҗ харх йоста. Тедн кергтә көдлмшиг цугтаһинь күцәхмн[+]. 32Левин деед һардачнь Элеазар – Ахарон гелңгин көвүн. Терүнә һардврт әрүн тоот юмсиг хәләдг әмтн орна[+].

33Мерариас Махлин уңг-тохм болн Мушин уңг-тохм һарна. Эдн Мерарин хөөт үйнрин уңг-тохм. 34Теднәд 6 200 залу улс нег сартаһас деегшән настань бүрткҗ авгдв. 35Мерарин хөөт үйнрин һардачнь Цуриэл – Авихаилин көвүн. Тедн өргә герәс ар үзг тал бәәрлх йоста. 36Мерарин хөөт үйнр өргә герин тулг бахнсиг, көндлң моддыг, бахнсиг, түшг моддыг болн цуг кергтә тоотсиг хәләҗ бәрх йоста. Тедн кергтә көдлмшиг цугтаһинь күцәхмн[+]. 37Тедн хашан эргнд бәәх бахнсиг, түшг моддыг, бичкн һасдыг болн деесдиг бас харҗ хәләх йоста.

38Өргә герин өмн Харһлтын Шатрин дорд үзг талнь Моше, Ахарон болн терүнә көвүд бәәхмн. Тедн Израилин цуг көвүдин ормд өргә герт көдлмш кеһәд хәләхмн. Кемр өргә гер тал талын күн өөрдхлә, терүг алх кергтә.

39Деед Эзнә заасар левитмүд дунд Моше Ахарон хойрин кесн бүртклһнә бичлһнд уңг-тохмднь 22 000 залу улс нег сартаһас деегшән настань тоод орв[+].


Израилин түрүн үрдиг тоолад бичҗ авлһн болн тедниг хулдҗ авлһн

40Деед Эзн Мошед келв:

– Израилин әмтнә нег сартаһаснь деегшән наста түрүңк көвүн үрдинь бичҗ ав. Теднә тооһинь бүртк. 41Би Деед Эзн! Нанд Израилин әмтнә түрүңк үрдин ормд левитмүдиг ав. Левитмүдин малыг Израилин әмтнә малмудын түрүңк төлин ормд ав.

42Моше Деед Эзнә заасар Израилин әмтнә түрүңк көвүн үрдинь бүрткҗ бичҗ авв. 43Залусин тоод орх түрүңк үрднь нег сарас деегшән настань тооһарн 22 273 күн болв.

44Деед Эзн Мошед келв:

45– Израилин әмтнә түрүңк көвүн үрдин ормд левитмүдиг ав. Левитмүдин малыг Израилин әмтнә малын ормд ав. Левитмүд Мини болх. Би Деед Эзн! 46Болв Израилин әмтнә түрүңк үрднь тооһарн 273 күн левитмүдәс ик болснд, 47тедниг мөңгәр хулдҗ ав. Күн болһна үннь тавн шекель[†] болх, әрүн бәәрнә шекеләр. Шекель болһнд 20 гера.[†][+] 48Тер мөңгиг Ахаронд болн көвүдтнь өг, эннь хулдҗ авсна мөңгн.

49Моше левитмүдәр сольгдад[†] уга Израилин әмтнә түрүн үрдин ормд мөңгинь цуглулҗ авв. 50Әрүн бәәрнә шекель болхла 1 365 цаһан мөңгн шекель болв. 51Деед Эзнә заасар Моше эн цаһан мөңгиг Ахаронд болн терүнә көвүдт өгв. Тиигтхә гиҗ терүнд Деед Эзн закв.

#### 4


Кахатын хөөт үйнр

1Деед Эзн Мошед болн Ахаронд келв:

2– Левитмүд[†] дунд Кахатын хөөт үйнриг уңг-тохмарнь болн өрк-бүл болһнарнь бүрткҗ бичҗ автн. 3Харһлтын Шатрт көдлмш кеҗ чадх күн болһниг 30 настаһаснь авн 50 наста күртлнь тоод орултн[+]. 4Кахатын хөөт үйнр Харһлтын Шатрт, хамгин әрүн[†] бәәрнд, әрүн юмсиг харҗ хәләх даалһврта.

5Кемр хаалһд һарад йовҗахларн, Ахарон көвүдтәһән Харһлтын Шатрт орад халхлх көшгиг суһлҗ авад Бооцана[†] хәәрцг бүркх йоста. 6Деерәснь терүг нимглсн арсн бүркәһәр бүркх, терүн деерәснь көк өңгтә бүркә делгәд, ут модд орулад тәвх кергтә[+].

7Әрүн өдмг тәвдг ширә деер көк бүркә бүркәслтхә, терүн деернь тәрлкс, шанһс, шалдрң юм кехин төлә ааһс болн буһшс тәвтхә, таслврт уга бәрц бәрдг өдмг ширә деер оньдин бәәх йоста. 8Цуг эднә деерәснь улавр күрң бүркә делгтхә, деерәснь нимглсн арсн бүркәһәр бүркәд ут модд орулад тәвтхә.

9Тедн герлин гегәг көк бүркәһәр бүркх йоста, дәкәд герлин гегәнә цөгцс, чимкүрмүд, күҗ шаталһна савмуд болн герлин гегәнә тос кедг савмуд бас көк бүркәһәр бүркх зөвтә. 10Дарунь герлин гегәг болн терүнд кергтә тоотынь нимглсн арсн бүркәһәр бүркәд дамҗур деер тәвтхә.

11Күҗ уңһдадг алтн ширә деер көк бүркә делгтхә, деерәснь нимглсн арсн бүркәһәр хааһад ут модд орулад тәвтхә. 12Мөрглһнә керг күцәҗәх цагт кергтә тоотыг авад көк бүркәд оратха, деерәснь нимглсн арсн бүркәһәр хаатха. Тедниг цугтаһинь дамҗур деер тәвтхә.

13Тәкл тәкдг ормиг үмснәс цеврләд[†] деернь чисм улан бүркә тәвтхә. 14Терүн деернь тәклд кергтә тоотынь тәвтхә: һалта үмс һарһдг совг, мах бәрдг серә, күрзс, цус кедг савмуд. Тедниг цугтаһинь нимглсн арсн бүркәһәр бүркәд ут модд орулад тәвтхә.

15Кемр хаалһд һарад йовхларн, түрүләд Ахарон болн терүнә көвүд әрүн юмсиг болн әрүн ааһ-савиг цугтаһинь хааһад бүрктхә. Тегәд дарунь Кахатын хөөт үйнр өөрдәд тер ацаг авч чадҗана. Кахатын хөөт үйнр әрүн юмсиг көндәшго болҗана, эс гиҗ тедн үкҗ одх. Харһлтын Шатрин эн юмсиг Кахатын хөөт үйнр авч йовх даалһврта.

16Ахарон гелңгин[†] көвүн Элеазар герлин гегәнә тосиг, күҗ шаталһиг, таслвр угаһар өдмгин бәрциг,[†] түрклһнә тосиг хәләх дааврта. Элеазар өргә гериг[†] болн дотрнь бәәх юмсиг цугтаһинь хәләх дааврта. Тер тоод әрүн эд-тавр болн әрүн ааһ-савмудыг хәләхмн[+].

17Деед Эзн Мошед болн Ахаронд келнә:

18– Кахатын хөөт үйнрин уңг-тохмснь үкҗ одхас болн левитмүдин отгас хусгдад уга кегдхәс саглҗ хәләтн. 19Тедн әмд үлддгәр, хамгин әрүн бәәрн тал өөрдснәс үкдгоһар, Ахарон болн терүнә көвүд бийснь ирәд Кахатын хөөт үй болһнд терүнә ацаһинь өгх йоста. 20Кахатын хөөт үйнр әрүн юмс тал өөрдшго болҗана, нам нүднәннь булңгар үзшго терүг, эс гиҗ үкҗ одх.


Гершона хөөт үйнр

21Деед Эзн Мошед келв:

22– Гершона хөөт үйнриг өрк-бүл болһарнь болн уңг-тохмарнь бүрткҗ бичҗ ав. 23Һучн настаһас авн 50 наста күртлнь Харһлтын Шатрт мөргүл кеҗ чадхинь болн көдлҗ чадхинь цугтаһинь бүрткҗ бичҗ ав. 24Гершона уңг-тохмин хөөт үйнрин кех көдлмш болн зөөх ацан эн:[+] 25тедн өргә герин некмр эд, Харһлтын Шатр, терүнә бүркә болн нимглсн арсар кегдсн деерк бүркә, Шатрт ордг үүднә көшг, 26хашан көшг, хашан тал дунд бәәх өргә гер болн тәклин орм[†] хаадг үүднә көшг, теднә деесд болн көдлмш кехлә цуг кергтә тоот зер-зевс хәләх йоста. Тедн цуг кергтә тоот көдлмшиг кетхә. 27Гершона хөөт үйнр Ахарона болн терүнә көвүдин заасар көдлмш кех болн аца зөөх. Тадн эн ацаг теднд даалһтн, тедн иим даалһврта болх. 28Харһлтын Шатрт Гершона уңг-тохмин хөөт үйнрт тиим көдлмш даалһгдҗана. Теднә һардачнь Итамар – Ахарон гелңгин көвүн.


Мерарин хөөт үйнр

29Мерарин хөөт үйнрин уңг-тохм болһинь, өрк-бүл болһинь бичҗ ав. 30Һучн настаһас авн 50 наста күртл цугтаһинь бичҗ ав. Харһлтын Шатрт керг күцәх болн көдлмш кеҗ чадх әмтиг цугтаһинь тоод орулад бич. 31Харһлтын Шатрт иим юм тедн дааҗ кех: өргә герин тулг бахнс, көндлң модд, бахнс болн түшгүд,[+] 32өргә герин һазак түшгтә бахнс, бичкн һастаһинь болн деестәһинь, дәкәд болхла талдан шишлң кергтә юмсиг цугтаһинь хәләҗ даах. Тиигчкәд кех көдлмшиг цугтаһинь кетхә. Теднд эн кергиг тадн даалһҗанат, тедн күцәх йоста. 33Мерарин уңг-тохмин хөөт үйнрин кех көдлмш иим. Ахарон гелңгин көвүн Итамарин һардврт Харһлтын Шатрт күцәх көдлмш иим болҗана.


Левитмүдин өрк-бүлин болн уңг-тохмин то бичҗ авлһн

34Моше, Ахарон болн хамцана һардачнр Кахатын хөөт үйнриг уңг-тохмин болн өрк-бүлин тооһарнь бичҗ авцхав. 35Теднь 30 настаһас авн 50 наста күртл Харһлтын Шатрт керг күцәх, көдлмш кеҗ чадхнь тоолгдад бичҗ авгдв. 36Уңг-тохмарн тедн 2 750 күн болв. 37Кахатын уңг-тохмин хөөт үйнрин бичлһнд орсн тонь иим болв. Тедн Харһлтын Шатрт көдлх йоста. Моше Ахарон хойр тедниг Мошеһәр дамҗад Деед Эзнә заасар тоолад бас бичҗ авв.

38Гершона хөөт үйнр уңг-тохмарн болн өрк-бүләрн 3930 настаһасн авн 50 наста күртл – Харһлтын Шатрт керг күцәх болн көдлмш кеҗ чадхнь – 40уңг-тохмарн болн өрк-бүләрн 2 630 күн болв. 41Гершона уңг-тохмин хөөт үйнр тооһарн тиим болв. Тедн Харһлтын Шатрт көдлх йоста. Моше Ахарон хойр тедниг Деед Эзнә заасар бичҗ авцхав.

42Мерарин уңг-тохмин хөөт үйнринь болн өрк-бүлинь бичгдҗ авсн тооһарн – 4330 настаһас авн 50 наста күртл – Харһлтын Шатрт керг күцәҗ чадх болн көдлмш кеҗ чадхнь 443 200 күн болв. 45Мерарин уңг-тохмин хөөт үйнрин тонь тиим болв. Моше Ахарон хойр тедниг Деед Эзн Мошед заасар бичҗ авцхав.

46Левитмүдиг цугтаһинь уңг-тохмарнь болн өрк-бүләрнь тоолад Мошен, Ахарона болн Израилин һардачнрин бичҗ авснь – 4730 настаһас авн 50 наста күртл – Харһлтын Шатрт керг күцәһәд, көдлмш кеһәд, аца зөөҗ чадхнь – 48ут тоодан 8 580 күн болв. 49Деед Эзнә заасар тедн Мошен тоолсар бичҗ авгдв. Күн болһнд кех көдлмш болн зөөх ацань йилһҗ өггдв. Деед Эзн Мошед күцәтхә гиһәд заагдсар цугнь кегдв.

#### 5


Цевр биш күн әмтнә бәәх бәәрнәсн салһгдх йоста

1Деед Эзн Мошед келнә:

2– Хальдврта проказа гемтә эс гиҗ махмудын кир һарчах әмтиг болн үксн күүг көндәһәд бузрдсн әмтиг цугтаһинь бәәрнәснь салһтха гиҗ Израилин улст даалһвр өг[+]. 3Тиим залусиг болн гергдиг салһтн. Бәәсн бәәрнәс холд салһтн. Бәәриг тедн бичә бузрдатха. Яһад гихлә Би Израилин әмтн дунд бәәнәв[+].

4Израилин әмтн кетхә гисинь күцәв. Тиим әмтиг бәәсн бәәрнәснь салһв. Деед Эзн Мошед келсәр Израилин әмтн кев.


Һаруһан даалһн

5Деед Эзн Мошед келнә:

6– Израилин әмтнд кел: «Кемр кен болв чигн – залу күн эс гиҗ күүкд күн килнц күүнд һарһхла, тер күн Деед Эзнә өмнәс буру йовдл һарһҗана. Тиим күн бурута[+]. 7Килнц һарһсн күн буруһан медәд келтхә, зовлң үзсн күүнд һаруһинь күццднь өгтхә. Деернь тавна нег әңгинь немҗ терүнд өгг[+]. 8Кемр зовлң үзсн күүнд тер һаруһинь авх төрл-садн уга болхла[*], тернь Деед Эзнә болх. Терүнә деернь гемән хәрүллһнә авъясин төлә гелңд[†] хуц өгх кергтә. Тиигҗ гемән хәрүллһнә керг күцәгдҗәнә.

9Израилин улсин бәрц цугтан, әрүн[†] белгүд цугтан гелңгин болҗана. 10Авч ирсн әрүн белгүдиг гелң бийдән үлдәх зөвтә. Гелңд өгсн белг терүнә болҗана».


Харллһна туск закан

11Деед Эзн Мошед келнә:

12– Израилин әмтнд кел: «Кемр күүкд күн залудан урвгч йовдл һарһад болн ухаһан соляд, 13талдан залу терүнлә нииләд асаһан орулсн болхла, болв залунь тедниг эс үзхлә – тиигхлә тер гергн нуувчар бийән һутав. Терүнд герч уга, терүг күн үзсн уга[+]. 14Тиигв чигн залунь харлсндан авлгдад, һутагдсн гергән харлҗана. Эс гихлә харлсн седкл залуг ээрчәхлә, гергән тер харлҗахла, йосндан болхла гергнь зута йовдл һарһсн уга. 15Тер цагт залу күн гергән гелң тал авч одх зөвтә. Гелңд тер ефә[†] нег арвна әңг ичмәнә һуйр бәрц гиҗ авч одх. Һуйриг олив тосар норһх эс гиҗ ладан деернь цацхмн биш. Яһад гихлә тер һуйрин бәрц харллһна бәрц, килнц илдклһнә бәрц[+].

16Тер гергиг гелң Деед Эзнә өмн авч ирәд зогсатха. 17Шаврар кесн савд әрүн ус кеһәд гелң өргә герин[†] полас невчкн тоос авад дотрнь хайтха. 18Тер гергиг Деед Эзнә өмн зогсаһад, үсинь цуцад һартнь илдклһнә өдмгин бәрц[†] бәрүлтхә. Эннь харллһна өдмгин бәрц. Гелңгин һарт һашун усн бәәх зөвтә. Эннь харалһна темдг үзүлҗәх усн. 19Гелң тер гергиг иим үгмүд келҗ андһар тәвүлхмн болҗана: „Кемр чамла талдан залу эс кевтсн болхла, кемр чи залуһан һутаһад эс бузрдсн болхла, харал күргдг эн һашун усн бичә чамд му болтха! 20Кемр чи залуһан һутаһад эврән бузрдсн болхла, талдан залу чини залу биш, чамла кевтсн болхла…“ – 21тегәд гелң тер гергиг иим үгмүд келҗ харах зөвтә: „Чамар үлгүр кеҗ Деед Эзн чини олн-әмтнд үзүләд харал яһҗ күцдгинь медүлтхә: чини ома һарч унад, геснчнь хавддгар Тер кетхә. 22Эн харал күргҗәх усн дотрчнь орад, чини гесиг хавдаһад, омаһичн һарһад уңһатха!“ Күүкд күн соңсхад келх зөвтә: „Э, тиигтхә! Э, тиигтхә!“[+]

23Эн харалыг гелң һар бичг бичәд һашун уста ааһд уһах. 24Харалта эн һашун усиг тер гергнд уулһх. Усн терүнә дотрнь орад гем өгтхә гиҗәхмн болҗана. 25Гелң тер гергнәс харллһна өдмгин бәрц авад Деед Эзнә өмн өргәд тәкл тәкдг ормд тәвтхә. 26Гелң буудян бәрцәс нег атхм авад тәкл тәкдг ормд шататха – тернь дееҗ. Дарунь гелң гергнд ус уулһтха. 27Кемр тер гергн бузрдсн болхла, залуһан һутасн болхла, харалта усн дотрнь орад терүнд гем өгх: геснь хавдад, омань һарч унх. Тер гергн олн-әмтн дундан харагдсн болҗ тоолгдх. 28Болв кемр гергн эс бузрдсн болхла, кемр цевр[†] болхла, тиигхлә усн терүнд му болшго. Терүнәс үрн һарх.

29Харллһна закан[†] иим: гергн күн залуһан һутаһад бузрдсн болхла, 30эс гиҗ залунь седкләрн зовад, гергән харлҗасн болхла, тиигхлә гергән Деед Эзнә өмн зогсатха. Гергнә эн йовдлыг гелң эн закаһар кетхә. 31Гергн эврән килнцән даах, залунь даашго».

#### 6


Назореймүдин[*] өгх андһарин тускар

1-2Израилин улст келтхә гиҗ Деед Эзн Мошед иигҗ келнә:

– Кемр кен-негнь залу күн болну, күүкд күн болну Деед Эзнд бийән нерәдәд андһар өгхлә – назореймүдин[†] андһар. 3Тер күн чаһр болн искәсн әрк уушго, чаһрас кесн цу эс гиҗ искәсн әркәс кесн цу уушго, уста үзмин шүүс уушго, шиңкән болсн эс гиҗ хагсасн уста үзм идшго болҗана. 4Назореймүдин цагт бәәсн саамд уста үзмәр кесн юм, нам уста үзмин ясинь эс гиҗ терүнә хальс идшго. 5Терүнә андһар өгсн цагин туршарт үсән хәәчлшго болҗана. Бийинь Деед Эзнд нерәдәд андһар өгсн болзг эс чилтл тер күн әрүн:[†] үсән урһатха. 6Деед Эзнд нерәдәд андһар өгсн цагин туршарт тер үксн күүнә цогц тал өөрдшго болҗана[+]. 7Нам эцкнь эс гиҗ экнь, ахнь эс гиҗ эгчнь үкв чигн, тер күн үксн улсиг көндәшго юмн. Яһад гихлә назореймүдин андһар өгсн күүнә толһа деерк ут үсн – Бурхнд нерәдснә темдг. 8Назорей болҗасн цагин туршарт тер күн бийән Бурхнд нерәдсн болҗана.

9Кемр кен чигн күн назорей күүнә хаҗуд үкҗ одхла, тернь Бурхнд нерәдсн ут үсинь бузрдах. Дәкн назорей цевр[†] болхларн үсән хәәчлх зөвтә. Бузрдсна хөөн доладгч өдртән үсән хәәчлтхә. 10Нәәмдгч өдр тер күн Харһлтын Шатрин үүднд гелңд[†] хойр көглҗрһн эс гиҗ хойр баахн көглҗрһн шову илгәтхә[+]. 11Тер шовудар гелң бәрц бәртхә. Негинь килнцәс цеврллһнә бәрцд[†] орултха, хойрдгчинь шаталһна бәрцд. Тиигҗ тер үксн күүнәс гемән хәрүлх. Тегәд назорей тер өдр шинәс толһаһан әрүслтхә, 12Деед Эзнә өмн шин болзгт тер андһар өгтхә, нег җил болсн хурһ авч ирәд һаруһинь дааҗах бәрцд орултха. Урдк болзгнь үрв, яһад гихлә терүнә назорейин бәәдл бузрдв.

13Назорейин закан[†] эн: назорей болх болзг чилхлә, тер күүг Харһлтын Шатрин үүдн тал авч иртхә. 14Эврәннь бәрцән тер Деед Эзнд авч ирх йоста – шаталһнд орулх эрмдг уга нег җил болсн хурһ, килнцәс цеврллһнә бәрцд орулх эрмдг уга нег җил болсн хө, эвцлһнә бәрцд[†] орулх эрмдг уга хуц[+]. 15Дәкәд нег зембль исклго буудян һуйрар болһсн өдмг (олив тоснд элдсн һуйр, олив тос түрксн исклго болһсн һуйр), кергтә өдмгин бәрц[†] болн чаһр[+]. 16Эн бәрциг гелң Деед Эзнд бәртхә. Терүгәрн цеврллһнә болн шаталһна тәкл[†] тәктхә. 17Дәкәд Деед Эзнд эвцлһнә бәрц авч иртхә – нег хуц болн нег зембль эс искәсн һуйр. Теднәр гелң өдмгин бәрц бәрәд, чаһрин бәрц[†] өргтхә. 18Назорей Харһлтын Шатрин үүднд үсән хәәчләд, эврәннь назорейин авъясар, эвцлһнә бәрц шатаҗах һалд терүгән хайх зөвтә. 19Тегәд назорейин авъясар үсән хәәчлснә дарунь, гелң хуцин чансн өмнк көлинь болн нег эс искәсн өдмг, эс искәсн һуйр зембләс авад назорейин һарт бәрүлхмн болҗана[+]. 20Тедниг цугтаһинь гелң Деед Эзнә өмн өргтхә. Бәрцин өрч болн һуйин махар өгсн белг – эннь әрүн юмс гелңгин болҗана. Энүнә дару назорей чаһр ууҗ чадҗана[+].

21Эннь назорейин андһар өгсн күүнә закан. Назореймүдин авцар тер күн Деед Эзнд бәрц бәрҗәнә. Терүнәс икәр өгч чадхла, өгхмн болҗана. Назореймүдин диг-дараһар тер күн андһаран күцәх йоста.


Ахарона әдсллһн

22Деед Эзн Мошед келнә:

23– Ахаронд болн терүнә көвүдт келүл: «Израилин әмтиг йөрәх үгмүд эн:[+]

24– Чамаг Деед Эзн йөрәтхә,
чамаг хартха![+]
25Чамд туссн Терүнә хәләц герлтә болтха,
чамаг хәәрлтхә![+]
26Чамаг Деед Эзн хәләтхә,
чамд амулң җирһл учратха!»

27Тегәд гелңгүд Мини нериг Израилин әмтнд дуудвр кеһәд бәәтхә. Би тедниг йөрәхүв.

#### 7


Өргә герин төлә һардачнрин өгчәх бәрц

1Моше өргә гер[†] бәрхләрн, дотрнь тәвх тоотыг әрүсләд тос түркв. Тер мет тәклин ормиг болн терүнә юмсиг әрүслв. Эн тоотсиг цугтаһинь тос түркәд әрүслв[+]. 2Дарунь Израилин һардачнр, уңг-тохмин толһачнр – әмнә то бүрткҗ бичсн отгудын һардачнр эврәннь бәрцән авч ирцхәв. 3Тедн Деед Эзнә өмн бүркәтә зурһан тергн аца болн 12 бух бәрц бәрҗ зогсав. Терүнд хойр толһачас неҗәһәд тергн аца болн неҗәһәд бух толһач болһнас орулв. Бухмудыг болн ацадыг өргә герин өмн зогсав.

4Деед Эзн Мошед келв:

5– Энүг Харһлтын Шатрт көдлмш кехин төлә авад левитмүдт[†] кергтә тоотынь хуваһад өг.

6Моше тергтә ацаг болн бух малмудыг авад левитмүдт өгв. 7Хойр тергтә ацаг болн дөрвн бухиг Гершона хөөт үрдт көдлмш кетхә гиҗ өгв[+]. 8Ахарон гелңгин[†] Итамар гидг көвүнә һардврт көдлҗәх Мерарин хөөт үйнрт дөрвн тергн аца болн нәәмн бух өгв[+]. 9Кахатын хөөт үйнрт юм өгсн уга. Яһад гихлә теднә көдлмш әрүн[†] юмс ээм деерән үүрәд кедг көдлмш[+].

10Тәклин ормиг тосар түркснә хөөн, терүг байрин бәәдлд секхин төлә һардачнр белгән авч ирцхәв. Тедн эврәннь белгән тәклин ормд күргәд оркв. 11Деед Эзн Мошед келв:

– Тедн селгәһәр, һардач болһн эврә өдртән байрин бәәдлд тәклин ормиг секхин төлә, белгән авч ирҗәтхә.

12Түрүн өдр эврәннь белгән Йудан отгас Аминадавин көвүн Нахшон авч ирв[+]. 13Терүнә белг эн: цаһан мөңгн тәрлк чиңнүрәрн 130 шекель[†] болн цаһан мөңгн ааһ чиңнүрәрн 70 шекель, әрүн бәәрнә шекеләр (тәрлк болн ааһ буудян һуйрар дүүрң, олив тосар элдсн, өдмгин бәрцд[†] бел кегдсмн), 14күҗәр дүүрң алтн шанһ чиңнүрәрн 10 шекель,[+] 15шаталһнд орулгдх эр бүрү, хуц болн нег җил күрсн хурһн;[+] 16килнцәс цеврллһнә бәрцд[†] орулхин төлә 1 тек;[+] 172 бух, 5 хуц, 5 тек болн нег җил күрсн 5 хурһ эвцлһнә бәрцд[†] орулхин төлә. Аминадавин көвүн Нахшона бәрцнь иим бәәҗ[+].

18Хойрдгч өдртнь эврәннь белгән Исахарин отгин һардач Цуарин көвүн Натаналь авч ирв[+]. 19Терүнә белгнь эн: цаһан мөңгн тәрлк чиңнүрәрн 130 шекель болн цаһан мөңгн ааһ чиңнүрәрн 70 шекель, әрүн бәәрнә шекеләр (тәрлк болн ааһ буудян һуйрар дүүрң, олив тосар элдсн, өдмгин бәрцд бел кегдсмн); 20күҗәр дүүрң алтн шанһ чиңнүрәрн 10 шекель; 21шаталһнд орулгдх эр бүрү, хуц болн нег җил күрсн хурһн, 22килнцәс цеврллһнә бәрцд орулгдх 1 тек; 23эвцлһнә бәрцд орулгдх 2 бух, 5 хуц, 5 тек болн нег җил күрсн 5 хурһн. Цуарин көвүнә Натаналин тәвцнь иим болв.

24Һурвдгч өдртнь эврәннь белгән Завулуна хөөт үйнрин һардач Хелона көвүн Элиав авч ирв[+]. 25Энүнә белгнь эн: цаһан мөңгн тәрлк чиңнүрәрн 130 шекель болн цаһан мөңгн ааһ чиңнүрәрн 70 шекель, әрүн бәәрнә шекеләр (тәрлк болн ааһ буудян һуйрар дүүрң, олив тосар элдсн, өдмгин бәрцд бел кегдсмн); 26күҗәр дүүрң алтн шанһ чиңнүрәрн 10 шекель; 27шаталһна бәрцд орулх эр бүрү, хуц болн нег җил күрсн хурһн, 28килнцәс цеврллһнә бәрцд орулх 1 тек, 29эвцлһнә бәрцд орулх 2 бух, 5 хуц, 5 тек болн нег җил күрсн 5 хурһн. Хелона көвүнә Элиавин тәвцнь иим болв.

30Дөрвдгч өдртнь Рубена хөөт үйнрин һардач Шедеурин көвүн Элицур эврәннь белгән авч ирв[+]. 31Энүнә белгнь эн: цаһан мөңгн тәрлк чиңнүрәрн 130 шекель болн цаһан мөңгн ааһ чиңнүрәрн 70 шекель, әрүн бәәрнә шекеләр (тәрлк болн ааһ буудян һуйрар дүүрң, олив тосар элдсн, өдмгин бәрцд бел кегдсмн), 32күҗәр дүүрң нег алтн шанһ чиңнүрәрн 10 шекель, 33шаталһна бәрцд орулх эр бүрү, хуц болн нег җил күрсн хурһн, 34килнцәс цеврллһнә бәрцд орулх 1 тек, 35эвцлһнә бәрцд орулх 2 бух, 5 хуц, 5 тек болн нег җил күрсн 5 хурһн. Шедеурин көвүнә Элицурин тәвц иим билә.

36Тавдгч өдр Шимона хөөт үйнрин һардач Цуришадаян көвүн Шелумиэл эврәннь белгән авч ирв[+]. 37Энүнә белгнь эн: цаһан мөңгн тәрлк чиңнүрәрн 130 шекель болн цаһан мөңгн ааһ чиңнүрәрн 70 шекель, әрүн бәәрнә шекеләр (тәрлк болн ааһ буудян һуйрар дүүрң, олив тосар элдсн, өдмгин бәрцд бел кегдсмн), 38күҗәр дүүрң алтн шанһ чиңнүрәрн 10 шекель, 39шаталһна бәрцд орх эр бүрү, нег хуц болн нег җил күрсн хурһн, 40килнцәс цеврллһнә бәрцд орулх нег тек, 41хойр бух, тавн хуц, тавн тек болн нег җил күрсн тавн хурһ эвцлһнә бәрцд орулгдх. Цуришадаян көвүнә Шелумиэлин тәвц иим болв.

42Зурһадгч өдртнь Гәдин хөөт үйнрин һардач Деуэлин көвүн Эльясаф эврәннь белгән авч ирнә[+]. 43Энүнә белгнь эн: цаһан мөңгн тәрлк чиңнүрәрн 130 шекель болн цаһан мөңгн ааһ чиңнүрәрн 70 шекель, әрүн бәәрнә шекеләр (тәрлк болн ааһ буудян һуйрар дүүрң, олив тосар элдсн, өдмгин бәрцд бел кегдсмн); 44күҗәр дүүрң алтн шанһ чиңнүрәрн 10 шекель, 45шаталһна бәрцд орулх эр бүрү, хуц, нег җил күрсн хурһн, 46килнцәс цеврллһнә бәрцд орх 1 тек; 47эвцлһнә бәрцд орулх 2 бух, 5 хуц, 5 тек болн нег җил күрсн 5 хурһн. Деуэлин көвүнә Эльясафин тәвц иим болв.

48Доладгч өдр Эпримин хөөт үйнрин һардач Амихудын көвүн Элишама авч ирв[+]. 49Энүнә белгнь эн: цаһан мөңгн тәрлк чиңнүрәрн 130 шекель болн цаһан мөңгн ааһ чиңнүрәрн 70 шекель, әрүн бәәрнә шекеләр (тәрлк болн ааһ буудян һуйрар дүүрң, олив тосар элдсн, өдмгин бәрцд бел кегдсмн); 50күҗәр дүүрң алтн шанһ чиңнүрәрн 10 шекель; 51шаталһна бәрцд орулх эр бүрү, хуц, нег җил күрсн хурһн; 52килнцәс цеврллһнә бәрцд орх 1 тек; 53эвцлһнә бәрцд орулх 2 бух, 5 хуц, 5 тек, нег җил күрсн 5 хурһ авч ирв. Амихудын көвүнә Элишаман тәвц иим.

54Нәәмдгч өдр Манашен хөөт үйнрин һардач Педацурин көвүн Гамалиль белгән авч ирв[+]. 55Энүнә белгнь эн: цаһан мөңгн тәрлк чиңнүрәрн 130 шекель болн цаһан мөңгн ааһ чиңнүрәрн 70 шекель, әрүн бәәрнә шекеләр (тәрлк болн ааһ буудян һуйрар дүүрң, олив тосар элдсн, өдмгин бәрцд бел кегдсмн); 56күҗәр дүүрң алтн шанһ чиңнүрәрн 10 шекель; 57шаталһна бәрцд орулх эр бүрү, хуц, нег җил күрсн хурһн; 58килнцәс цеврллһнә бәрцд орх 1 тек; 59эвцлһнә бәрцд орх 2 бух, 5 хуц, 5 тек болн нег җил күрсн 5 хурһн. Педацурин көвүнә Гамалилин тәвцнь иим.

60Йисдгч өдрт Беняминә хөөт үйнрин һардач Гидеонин көвүн Авидан эврәннь белгән авч ирв[+]. 61Энүнә белгнь эн: цаһан мөңгн тәрлк чиңнүрәрн 130 шекель болн цаһан мөңгн ааһ чиңнүрәрн 70 шекель, әрүн бәәрнә шекеләр (тәрлк болн ааһ буудян һуйрар дүүрң, олив тосар элдсн, өдмгин бәрцд бел кегдсмн); 62күҗәр дүүрң алтн шанһ чиңнүрәрн 10 шекель; 63шаталһна бәрцд орулх эр бүрү, хуц болн нег җил күрсн хурһн; 64килнцәс цеврллһнә бәрцд орх 1 тек; 65эвцлһнә бәрцд орулх 2 бух, 5 хуц, 5 тек болн нег җил күрсн 5 хурһн. Гидеонин көвүнә Авидана тәвцнь иим.

66Арвдгч өдртнь эврәннь белгән Дана хөөт үйнрин һардач Амишадайин көвүн Ахиэзер авч ирв[+]. 67Энүнә белгнь эн: цаһан мөңгн тәрлк чиңнүрәрн 130 шекель болн цаһан мөңгн ааһ чиңнүрәрн 70 шекель, әрүн бәәрнә шекеләр (тәрлк болн ааһ буудян һуйрар дүүрң, олив тосар элдсн, өдмгин бәрцд бел кегдсмн); 68күҗәр дүүрң алтн шанһ чиңнүрәрн 10 шекель; 69шаталһна бәрцд орулх эр бүрү, хуц, нег җил күрсн хурһн; 70килнцәс цеврллһнә бәрцд орулх 1 тек; 71эвцлһнә бәрцд орулх 2 бух, 5 хуц, 5 тек болн нег җил күрсн 5 хурһн. Амишадайин көвүнә Ахиэзерин тәвц иим болв.

72Арвн негдгч өдртнь Ашерин хөөт үйнрин һардач Охрана көвүн Пагиэл эврәннь белгән авч ирв[+]. 73Энүнә белгнь эн: цаһан мөңгн тәрлк чиңнүрәрн 130 шекель болн цаһан мөңгн ааһ чиңнүрәрн 70 шекель, әрүн бәәрнә шекеләр (тәрлк болн ааһ буудян һуйрар дүүрң, олив тосар элдсн, өдмгин бәрцд бел кегдсмн); 74күҗәр дүүрң алтн шанһ чиңнүрәрн 10 шекель; 75шаталһна бәрцд орулх эр бүрү, хуц болн нег җил күрсн хурһн; 76килнцәс цеврллһнә бәрцд орх 1 тек; 77эвцлһнә бәрцд орх 2 бух, 5 хуц, 5 тек болн нег җил күрсн 5 хурһн. Охрана көвүнә Пагиэлин тәвц иим болв.

78Арвн хойрдгч өдрт Напталин хөөт үйнрин һардач Энана көвүн Ахира эврәннь белгән авч ирв[+]. 79Энүнә белгнь эн: цаһан мөңгн тәрлк чиңнүрәрн 130 шекель болн цаһан мөңгн ааһ чиңнүрәрн 70 шекель, әрүн бәәрнә шекеләр (тәрлк болн ааһ буудян һуйрар дүүрң, олив тосар элдсн, өдмгин бәрцд бел кегдсмн); 80күҗәр дүүргсн алтн шанһ чиңнүрәрн 10 шекель; 81шаталһна бәрцд орх эр бүрү, хуц болн нег җил күрсн хурһн; 82килнцәс цеврллһнә бәрцд орх 1 тек; 83эвцлһнә бәрцд орх 2 бух, 5 хуц, 5 тек болн нег җил күцсн 5 хурһн. Энана көвүнә Ахиран тәвцнь иим болв.

84Байрин бәәдлд секгдсн тәклин ормиг тослсна хөөн Израилин һардачнрин авч ирсн белгүд иим болв: 12 цаһан мөңгн тәрлк, 12 цаһан мөңгн ааһ болн 12 алтн шанһ; 85(тәрлк болһн чиңнүрәрн 130 шекель, ааһ болһн 70 шекель, тәрлкст болн ааһст цугтаднь 2 400 шекель цаһан мөңгн бәәҗ, әрүн бәәрнә шекеләр, 86күҗәр дүүргсн 12 алтн шанһд чиңнүрәрн шанһ болһн 10 шекель, әрүн бәәрнә шекеләр 120 алтн шекель бәәҗ); 87шаталһна мал – 12 бүрү, 12 хуц болн 12 нег җил күрсн хурһн, дәкәд кергтә өдмгин бәрц; килнцәс цеврллһнә бәрцд орулх 12 тек; 88эвцлһнә бәрцд орулх 24 бүрү, 60 хуц, 60 тек болн нег җил күцсн 60 хурһн. Байрин бәәдлд секгдсн тәклин ормиг тослад түркснә хөөн белглсн белгүд тиим болв.

89Харһлтын Шатрт Моше Деед Эзнлә күүндхәр орҗ йовхларн хойр керүбмүдин[†] хоорнд Бооцана[†] хәәрцгин бүркә деерәс һарчах ду соңсв. Тиигҗ Деед Эзн Мошелә күүндв[+].

#### 8


Өргә герин герлин гегәнә тускар

1Деед Эзн Мошед келв:

2– Зулын цөгцсиг Ахарон орм[†] ормднь тәвтхә гиҗ за. Долан цөгц герлин гегәнә өмн герл һарһдгар тәвтхә.

3Ахарон тиигҗ кев. Деед Эзн Мошед заасар цөгцсиг герлин гегән деер тәвв. 4Герлин гегән алтнас цутхгдсмн, һоласн цецгүд күртл цутхгдсмн. Моше эн герлин гегәг Деед Эзнә үзүлсәр цутхад кев.


Левитмүдиг нерәдлһн

5Деед Эзн Мошед келнә:

6– Левитмүдиг[†] Израилин улсас салһад теднд цеврллһнә[†] авъяс ке. 7Цеврлхин төлә чи иим юм күцәх зөвтәч: теднд цеврллһнә усар цацл цац, тедн цогц-махмудан кевтнь хустха, хувцан уһатха – тегәд тедн цевр болцхах[+]. 8Тедн бүрүг болн буудян һуйрар элдәд олив тосар элдсн өдмгин бәрц[†] автха. Килнцәс цеврллһнә бәрцин[†] төлә бас хойрдгч бүрү мал автха[+]. 9Левитмүдиг Харһлтын Шатрин өмн зогсаһад Израилин әмтнә хамцаг цугтаһинь цуглултн. 10Левитмүдиг Деед Эзнә өмн зогсаһад, Израилин әмтн тедн деер һаран тәвтхә. 11Тегәд Ахарон левитмүдиг Деед Эзнд Израилин әмтнә белг гиҗ орулҗ өгтхә, эннь Деед Эзнд өрггдҗәнә. Энүнә дарунь левитмүд Деед Эзнд көдлмш кеҗ чадҗана.

12Левитмүд һаран эр бүрүсин толһа деер тәвтхә, тер бүрүсиг бәрцд орултха. Нег бүрүг килнцәс цеврллһнә бәрцд орултха, хойрдгч бүрүг Деед Эзнд шаталһна бәрцд орултха. Эннь левитмүдин гемән хәрүллһнә бәрц болҗана.

13Левитмүдиг Ахарона болн терүнә көвүдин һардврт орул. Тедниг Деед Эзнд нерәдсәр белг гиҗ өг. 14Тиигҗ левитмүдиг Израилин әмтнәс салһ: левитмүд Мини болхмн[+].

15Чамаг левитмүдиг цеврләд Деед Эзнд белг гиҗ өргснә хөөн, тедн ирәд Харһлтын Шатрт көдлмш кеҗ чадҗана. 16Тедн Нанд Израилин әмтн дундас өггдв. Би тедниг экин гесндк түрүн үрнә ормд авув, Израилин әмтнә цуг түрүн үрдин ормд[+]. 17Израилин әмтнә түрүн үрд цугтан – әмтнә түрүн үрнь, малын түрүн төлнь – Мини: Египетин түрүңксинь цугтаһинь алхларн, Би тедниг салһад Бийиннь төлә әрүслләв. 18Ода Би Бийдән левитмүдиг Израилин әмтнә түрүңк үрдин ормд авув. 19Израилин талдан цуг әмтнәс левитмүдиг салһад Би тедниг Ахаронд болн терүнә көвүдт орулҗ өгүв. Левитмүд Израилин цуг әмтнә ормд Харһлтын Шатрт көдлмш кех зөвтә. Тедн Израилин әмтнә төлә гемән хәрүллһнә бәрц болх. Израилин әмтн зовлңла харһдгоһар әрүн[†] орм тал өөрдшго[+].

20Моше, Ахарон болн Израилин әмтнә хамцан кевтән левитмүдлә Деед Эзн Мошед кетхә гисиг кевтнь күцәв. 21Левитмүд бийән цеврләд эврәннь хувцдан уһацхав. Ахарон тедниг Деед Эзнд нерәдәд өргсн белг гиҗ орулҗ өгв. Тегәд теднә төлә гемән хәрүллһнә авъяс күцәһәд бузр юмнас цеврлв. 22Терүнә хөөн левитмүд Харһлтын Шатрт Ахарона болн терүнә көвүдин һардврар зүсн-зүүл көдлмш кедг болв. Деед Эзнә левитмүдин тускар даалһсинь Моше цугинь күцәв.

23Деед Эзн Мошед келв:

24– Левитмүдин диг-даран эн: 25 настаһасн авн левит күн Харһлтын Шатрт көдлмш кех зөвтә[+]. 25Тәвн настадан эврәннь көдлмшән төгсәх зөвтә, дәкҗ көдлмш кешго. 26Харһлтын Шатрт көдлҗәх ахнр-дүүнртән дөң болҗ чадҗана, болв эврән көдлмш давулшго юмн. Көдлмшин туск тиим заавр чи левитмүдт өгх зөвтәч.

#### 9


Песахин нәр

1Израилин улс Египетәс түрүн сар урһхла хойрдгч җилд һарсна дарунь Синайин[†] көдәд Деед Эзн Мошед келв:

2– Израилин әмтн Песахин[†] нәәриг цаглань кетхә[+]. 3Эн сарин 14-ч өдрт, цаглань, бүрүллә кетн. Терүг батлсн зокалмудар болн закадар күцәтн.

4Моше Израилин әмтнд Песахиг күцәтхә гив. 5Тедн Песахиг Синайин һазрт кев. Тернь түрүн сарин 14-ч өдрт бүрүл болсн цагт күцәгдв. Израилин улс Деед Эзн Мошед заасар кевтнь кев.

6Тедн дунд үксн күүнә цогц көндәсн әмтн бас бәәҗ. Тер әмтн тер өдр Песах нәр кеҗ чадсн уга. Тегәд тедн тер өдр Моше Ахарон хойр тал ирәд[+] 7келв:

– Бидн үксн күүнә цогц көндәсндән цевр бишвидн.[†] Израилин әмтнлә хамдан бидн Деед Эзнд бәрцән цаглань бәрҗ чадшго болҗану?

8Моше хәрү өгнә:

– Тадн энд зогсҗатн, би одад Деед Эзнәс ю кехинь соңсад ирсүв.

9Деед Эзн Мошед келнә:

10– Израилин әмтнд кел: кемр кен-негнь эс гиҗ тадна хөөт үйнр үксн күүнә цогц көндәһәд бузрдхла, эс гиҗ гертәсн холд хаалһдан йовхла, тер күн бас Деед Эзнә Песахиг күцәх йоста. 11Хойрдгч сарин 14-ч өдрлә бүрүл болсн цагт кетхә. Тер күн Песахин хурһна махиг эс искәсн һуйрта болн һашун ноһата хамднь идтхә[+]. 12Терүнә махинь өрүн күртл бичә үлдәг, ясинь бичә хамхлг. Песахин туск зокалмудыг күццднь тер кех зөвтә[+]. 13Кемр кен-негнь цевр болад хаалһд эс йовсн бийнь Песахиг келго бәәсн болхла, тер күн цагтан Деед Эзнд бәрц бәрлго бәәсндән эврәннь келн-улс дундас уга кегдх. Тер күн килнц һарһсндан засглгдх. 14Кемр тадн дунд бәәрләд бәәх нүүҗ ирсн күн Деед Эзнд Песах кехәр седҗәхлә, Песахин туск зокалмудыг болн закадыг тер кевтнь күцәх зөвтә. Тадна орн-нутгт һарсн әмтнә, эс гиҗ нүүҗ ирсн әмтнә зокал негн болх зөвтә[+].


Өргә гер деерк үүлн болн һал

15Өргә гериг[†] босххла, терүг – Бооцана[†] Шатриг – үүлн бүркв. Асхнас авн өрүн күртл өргә гер деер һал шатад бәәсн болв[+]. 16Тер кемәс авн мел оньдинд тиигәд бәәв: өдрәр өргә гериг үүлн бүркәд, сөөднь һалын бәәдл һарсн болна. 17Үүлн Шатрас деегшән өөдлх саамд кезә чигн Израилин әмтн хаалһдан һардг болв. Үүлн зогссн һазрт тедн сүүрән кедг болв[+]. 18Деед Эзнә зааврар Израилин әмтн хаалһдан йовна, Деед Эзнә зааврар зогсна. Үүлн өргә гер деер бәәтл тедн ормасн көндрхш. 19Кемр үүлн өргә гер деер удан бәәхлә, Израилин әмтн Деед Эзнә заавр күцәдг билә, бәәсн ормдан хаалһд һарлго үлднә. 20Кемр үүлн өргә гер деер цөөкн хонгт бәәхлә, тиигхлә Израилин әмтн Деед Эзнә заасар ормдан бәәнә. Дәкәд Деед Эзнә зааврар хаалһдан һардмн. 21Кемр үүлн нег ормдан асхнас өрүн күртл бәәхлә, тиигхлә өрүнднь өөдлхләнь тедн һарад йовна. Кемр үүлн ормдан нег өдр болн нег сө зогсхла, дәкәд өөдлхләнь, тедн тер дарунь хаалһдан һарад йовна. 22Үүлн өргә гер деер кедү цагтан эс бәәв чигн – хойр өдр, эс гиҗ сардан, эс гиҗ терүнәс удан – Израилин әмтн тер цагин туршарт нег ормдан бәәһәд хаалһд һардго билә. Үүлн өөдлхлә тедн һарад йовдмн. 23Деед Эзнә зааврар тедн зогсад, Деед Эзнә зааврар хаалһдан һарад йовдмн. Тиигҗ тедн Деед Эзнә Мошеһәр дамҗад өгсн заавриг күцәдмн.

#### 10


Цаһан мөңгн хойр бүрә

1Деед Эзн Мошед келв:

2– Хойр бүрә ке. Цаһан мөңгәр цутхад ке. Тедн чамд хамцаһан хурахла, йовлһна болзг ирхлә туста болх. 3Кемр хойр бүшкүрин ә һархла, хамцан кевтән чам тал Харһлтын Шатрин үүднд цуглрх зөвтә. 4Кемр нег бүшкүрин ә һархла, чам тал зуг һардачнр ирх – Израилин миңһәд багмудын һардачнр. 5Кемр үүмәнә ә җиңнәд һархла, зүн тал бәәсн церг хаалһд һарад йовтха[+]. 6Кемр хойрдад чаңһар үүмәнә ә җиңнәд һархла, өмн үзгт бәәсн церг бәәрнәсн көндртхә. Бүшкүрин ә җиңнәд һархла, цергчнр ормасн көндрәд йовх зөвтә[+]. 7Кемр хург кехәр дуудхла, җиңнүллго йирдән ә һарһтн. 8Бүшкүрәр гелңгүд[†] ә һарһх зөвтә – Ахарона хөөт үйнр. Эннь таднд мөңк өгчәх зокал, энүг үйәс үйд бәртн.

9Эврәннь һазрт тадниг дәврсн дәәснләһән дәәлдхләрн, бүшкүрәрн ә өгтн. Эннь Деед Эзнә, тадна Бурхна өмн сана орулҗах темдг болҗана. Тадн дәәснәсн авргдхит[+]. 10Байрин цуг өдрмүдт – нәәрин болн шин сар урһх цагла – шаталһна болн эвцлһнә бәрц[†] авч ирҗ бүшкүрәрн ә һарһтн. Эннь тадна тускар тана Бурхна өмн сана оруллһн болх. Би Деед Эзн, тадна Бурхн[+].


Израилин улс хаалһдан һарчана

11Хойрдгч җилин хойрдгч сарин хөрдгч өдр үүлн Бооцана[†] өргә гер[†] деер өөдләд һарв. 12Израилин улс Синай[†] көдә һазрас һарад хаалһдан орв. Паран гидг көдә һазрт үүлн зогсв[+]. 13Мошеһәр дамҗад Деед Эзнә өгсн зааврар тедн түрүн болҗ аяндан һарч йовв.

14Түрүләд Йудан хөөт үйнрин церг баг-багар ард-ардасн йовцхав. Тедниг Аминадавин көвүн Нахшон толһалв[+]. 15Исахарин отгин багиг Цуарин көвүн Натаналь толһалв. 16Завулуна отгин багиг Хелона көвүн Элиав толһалв. 17Дарунь өргә гер хурагдв. Гершона болн Мерарин хөөт үйнр өргә гериг авад йовцхав[+].

18Дарунь Рубена церг баг-багар ард-ардасн йовцхав. Тедниг Шедеурин көвүн Элицур һардв[+]. 19Шимона отгин багиг Цуришадаян көвүн Шелумиэл һардв. 20Гәдин отгин багиг Деуэлин көвүн Эльясаф һардв. 21Дарунь Кахатын хөөт үйнр өргә герин әрүн[†] юмс авад йовцхав. (Тедниг шин бәәрнд иртл, өргә гериг босхчкх зөвтә бәәсмн.)[+]

22Теднә дару Эпримин хөөт үйнрин церг баг-багарн ард-ардасн йовцхав. Тедниг Амихудын көвүн Элишама һардв[+]. 23Манашен отга багиг Педацурин көвүн Гамалиль һардв. 24Беняминә отга багиг Гидеонин көвүн Авидан һардв.

25Товчлгчднь Дана хөөт үйнрин церг баг-багарн ард-ардасн йовцхав. Тедниг Амишадайин көвүн Ахиэзер һардв[+]. 26Ашерин отгин багиг Охрана көвүн Пагиэл һардв. 27Напталин отгин багиг Энана көвүн Ахира толһалв.

28Израилин улсин багмуд ард-ардасн аяндан йовлһн тиим болв.

29Тенд Ховав бас бәәҗ. Ховав Мошен хадм эцкин Реуэлин көвүн. (Реуэл Мидьяна келн-улсин күн бәәҗ.) Моше Ховавд келв:

– Бидн Деед Эзнә өгнәв гисн һазр тал йовҗанавидн. Маднла йов, чамд сән болдгар бидн чамд килмҗән өгнәвидн. Деед Эзн Израильд[†] туста керг күцәх болҗ үгән өгв![+]

30Болв тернь иигҗ хәрү өгнә:

– Уга, би эврәннь орн-нутг тал однав, төрскн талан.

31– Мадниг бичә хай! – гиҗ Моше келнә. – Чи көдә һазрт зогсх кергтә орм[†] олҗ чаднач, чи мадна нүдн-амн болхич. 32Кемр чи маднла йовхла, Деед Эзн маднд туста керг күцәхлә, бидн чамд сән болдгар килмҗән өгхвидн…

33Деед Эзнә Синай уулас салад һархларн тедн һурвн хонгтан йовцхав. Һурвн хонгин туршарт Деед Эзнә Бооцана хәәрцг өмн йовв. Хонх орм тер теднд үзүлҗ бәәв. 34Өдртнь тедн бәәрән хайҗ һархла, Деед Эзнә үүлн деернь бәәв[+]. 35Хәәрцгиг хаалһд авад йовхла, Моше иигҗ келдмн:

«О, Деед Эзн, оньган өгтн!
Тана дәәсн тартха,
Танд дурго әмтн һарад зултха!»[+]

36Бооцана хәәрцг зогсхла, Моше иигҗ келдмн:

«Израилин олн миңһн әмтнә Деед Эзн,
маднла бәәтн!»

#### 11


Израилин әмтнә шууган

1Олн-әмтн шуугад һундлан келнә, Деед Эзн энүгинь соңсна. Соңссна хөөн Терүнә ур күрнә. Тегәд Деед Эзнә һал шатв, бәәрнә хол әңгнь шатв[+]. 2Олн-әмтн Мошег дуудна, Моше Деед Эзнд мөргнә, тиигхлә һал унтрна[+]. 3Тер ормд Тавера[*] гидг нер өгнә. Яһад гихлә тенд тедн дунд Деед Эзнә һал шатв.

4Израилин әмтнлә ниилсн зүсн-зүүл отга әмтн эврә онц заңта бәәҗ. Теднә ардас Израилин улс бас уульдг болцхав.

– Мах ода идсн болхнь! – гиҗ тедн келцхәв[+]. 5– Маднд Египетд өңгәр заһс, хаяр, һу, ноһан мәңгрс, цуунгла әдл мәңгрс болн сермсг өгдгиг бидн саннавидн! 6Энд мел юмн уга, һанцхн манна хот иднәвидн. Терүнәс мадна седкл зовна[+].

7Манна болхла, кориандрин экнә бәәдлтә, өңгәрн хагсу каңкнсн салмин бәәдлтә билә. 8Әмтн йовад манна хотыг цуглулад теермин чолунд теермдәд эс гиҗ үүлүр үүлдг. Дәкәд буһшд чанад эс гиҗ терүгәр һуйр болһдг бәәҗ. Тер һуйр амтарн олив тоснд болһсна бәәдлтә[+]. 9Сөөһәр бәәрнд чиг буухла, терүнлә хамдан манна ундг билә.

10Моше олн-әмтнә уульҗахиг соңсна. Өрк-бүл болһн эврәннь шатрин үүднд уульҗана. Деед Эзнә ур босад, Мошед йир гейүртә болв. 11Тегәд Моше Деед Эзнд келнә:

– Яһад Та намаг, эврәннь мухлаг, зоваҗанат? Юуһарн би Танд эс таасгдҗанав? Яһад Та эн әмтиг намаг килмҗән өгч хәләтхә гиҗәнәт? 12Би эн әмтнд үр тогтави, би эдниг һарһви? Эн әмтиг бичкдүдлә әдләр, хәләдг күүкд күн кевтә, һар деерән авч йовтха гиҗ заклат (Та теднә өвкнрт андһар өгсн һазрт күргх боллат). 13Эн олн-әмтнә төлә би альдас мах авхмб? Тедн мах идхәр ууляд намаг ээрчәнә. 14Би һанцарн теднд килмҗән өгч чадҗахшув. Нанд дегд күнд болҗана[+]. 15Кемр Та цаарандан чигн намаг тиигҗ бәрхәр седҗәхлә, тиигхлә буйн болтха, тиим зовлң дәкҗ үздгоһар алтн намаг![+]


Далн медәт Мошед дөң болна

16Деед Эзн Мошед келнә:

– Израилин 70 медәтиг нан тал дууд. Тедниг – медәтнриг болн ахлачнриг – чи таньдг болхич. Харһлтын Шатр тал тедниг авч ир. Чамла хамдан тедн Харһлтын Шатрин өмн зогстха[+]. 17Би бууһад тенд чамла күүндхүв. Чини деер бәәҗәх Сәкүснәс Би авад теднд өгнәв. Тедн чамла хамдан әмтнә тускар өгчәх чини килмҗиг хувалцтха. Тегәд чи һанцарн тер күнд ацаг даашгоч. 18Олн-әмтнд болхла кел: «Бийән әрүслтн, маңһдурк мах идх өдрт белн болтн. Деед Эзнә өмн тадн уульҗаввт, мах идхәр седҗәнәвидн, Египетд таднд сән билә гиһәд келҗәввт. Тегәд Деед Эзн таднд мах өгх! Тадн цадтлан идхит![+] 19Махиг тадн 1 өдр биш, 2 өдр биш, 5 өдр биш, 10 өдр биш, 20 өдр чигн биш идхит, 20бүкл сардан – хамрарн эс һартл идхит, җигштлән идхит! Тадн дунд бәәх Деед Эзиг бурушаснд тиим болх. Терүнә өмн ууляд тадн келҗәләт: Ю хәәҗ бидн Египетәс һарч йовсмб?»

21Моше келнә:

– Энд нанла хамдан 600 000 йовһн дәәч бәәнә. Теднд Та сардан күрх мах өгчәнәв гиҗәнәт![+] 22Кемр бод болн үүрмг малыг кевтнь алхла, тернь күртхий? Теңгст бәәх заһсиг цугтаһинь бәрҗ авхла, тернь күртхий?

23Болв Деед Эзн Мошед келв:

– Деед Эзнә һар күчн уга болхий? Нә, хәлә, Мини келсн үг күцхий аль угай![+]

24Моше һарад олн-әмтнд Деед Эзнә келсиг күргв. 70 медәтиг Моше хураһад Шатриг бүсләд зогстха гив. 25Деед Эзн үүләр бууһад Мошелә күүндв. Дарунь Моше деер буусн Сәкүснәс авад 70 медәтд өгв. Өгсн Сәкүсн медәтнр деер буухла, тедн әәлдсн үгмүд келҗәһәд зогсцхав.

26Бәәрнд бәәсн бийнь бас хойр күн деер Сәкүсн буув. Негнәннь нерн Элдад, хойрдгчнь – Медад. Тедн хоюрн медәтнрин тоод йовсмн, болв Шатр тал һарч ирсмн уга. Тегәд тедн бәәрн дотран әәлдслв. 27Нег зарц гүүҗ ирәд Мошед келнә:

– Элдад болн Медад бәәрндән әәлдслҗәнә!

28Баһ цагасн Мошед нөкд болҗасн Навина көвүн Ешуа хәәкрнә:

– Моше, мини нойн, тедниг тагчгртн гиҗ келтн!

29Болв Моше терүнд келнә:

– Эннь чи намаг хәәрлҗ харсчанчи? О, кемр Деед Эзнә әмтн цугтан әәлдсдг болсн болхнь! О, кемр Деед Эзн тедн деер Эврәннь Сәкүс буулһсн болхнь!

30Моше тегәд Израилин медәтнрлә хамдан бәәрн талан хәрү ирв.


Бөдн шовуд болн шууга татсн әмтиг засгллһн

31Деед Эзнә илгәсн салькн көдлв. Тер салькн теңгс талас бәәрнд бөдн шовуд авч ирв. Бәәриг эргүләд нег хонга өдрин хаалһин дуунад үзг болһн тал хойр тоха[†] өндртән[†] баг бөдн шовуд кевтнә[+]. 32Әмтн тер шовудыг цуглулад авцхав. Кевтсн шовудыг әмтн тер өдртән, сөөни дуусн, маңһдур өдрин дуусн цуглулцхав. Күн болһн 10 хомерәс[†] баһар авсн уга. Дәкәд бәәриг эргүләд бөдн шовуд тәвв. 33Болв тер махан җаҗлҗ, идҗ чиләһәд уга бәәтл, деерәснь Деед Эзн теднд цухлан буулһад зовлңтаһар алв. 34Тер ормиг Киврот-Таава[*] гиҗ нерәдв. Яһад гихлә тенд юм һолдг әмтиг оршацхав.

35Киврот-Таавас Израилин улс Хацерот тал ирцхәв. Тенд тедн зогсцхав[+].

#### 12


Мирьям Ахарон хойр Мошелә керлднә. Мирьямиг засгллһн

1Моше бийдән Кушин һазрас герг буулһҗ авснднь терүг Мирьям Ахарон хойр гемшәҗәв. (Кушин һазрас Моше герг авч.) 2Тедн келв:

– Деед Эзн зуг Мошелә күүндви? Маднла Тер күүндсн угай?

Деед Эзн теднә келсиг соңсв. 3(Моше болхла йир номһн бәәҗ, һазр деер бәәсн әмтнәс хамгин номһн күн.)

4Деед Эзн генткн Мошед, Ахаронд болн Мирьямд келв:

– Һурвулн Харһлтын Шатр тал одтн.

Тедн йовна. 5Деед Эзн үүләр Шатрин үүднд тедн тал бууһад Ахарониг болн Мирьямиг дуудна. Тер хойр һарч ирнә.

6– Мини келсиг соңстн! – гиҗ Деед Эзн келнә. – Тадн дунд Деед Эзнә әәлдәч[†] бәәхлә Би терүнд үзгдлднь, зүүднднь орҗ күүндхүв[+]. 7Эврәннь мухла Мошелә талданар – Би Эврәннь әмтән терүнд даалһув![+] 8Би терүнлә нүүрцәд күүнднәв. Би терүнлә нуувч угаһар харһнав. Деед Эзнә дүриг тер үзнә. Мини мухла Мошег тадн әл уга яһҗ гемшәввт[+]?

9Деед Эзнә цухл теднд буув. Деед Эзн хаҗугшан йовҗ одв. 10Үүлн Шатрас салад һарв. Мирьям болхла проказа гемәр гемнәд цаснла әдл болв. Ахарон Мирьям тал эргәд хәләхлә, тернь мел кевтән проказа гемәр бүркгдҗ[+]. 11Тегәд тер Мошед келнә:

– Мини нойн! Мана һәргәр һарһсн килнцәс көлтә бичә мадниг засгл! 12Мирьямиг экин геснәс өрәлдән үмкәрсн бәәдлтәһәр үкҗ һарснла әдл бичә үлдә.

13– Бурхн минь! Эдгәтн энүг! – Моше Деед Эзиг сурна.

14– Кемр терүнә эцк чирәднь нульмсн болхла, долан хонгтан тер му нер зүүх билә. Тегәд терүг долан хонгт бәәрнәсн салһтн, – гиҗ Деед Эзн Мошед келнә. – Дәкәд хәрү иртхә[+].

15Тегәд Мирьям долан хонгт бәәрнәсн салу бәәнә. Израилин улс терүг хәрү эс иртл ормасн көндрсн уга.

#### 13


Арвн хойр гетәч Канана һазриг шинҗлҗәнә

1[•]Дәкәд тедн Хацеротыг үлдәһәд Паран гидг көдәд ирәд зогсцхав[+]. 2Деед Эзн Мошед келнә:

3– Израилин улст Мини өгчәх Канана[†] һазриг хәләтхә гиһәд әмтиг йовул. Отг болһнас неҗәһәд һардачнриг илгә.

4Паран гидг көдә һазрас Моше Деед Эзнә заасар теднәс эн әмтиг түрүләд йовулв. Тедн цугтан Израилин әмтнә һардачнр билә[+]. 5Теднә нерд эн:

Рубена отгас – Закурин көвүн Шамуа;
6Шимона отгас – Хорин көвүн Шафат;
7Йудан отгас – Ефунен көвүн Калев;[+]
8Исахарин отгас – Йосипин көвүн Игал;
9Эпримин отгас – Навина Осия;
10Беняминә отгас – Рафун көвүн Палти;
11Завулуна отгас – Содин көвүн Гадиэл;
12Йосипин отгас (Манашен отгас) – Сусин көвүн Гадди;
13Дана отгас – Гемалин көвүн Амиэл;
14Ашерин отгас – Михаилин көвүн Сетур;
15Напталин отгас – Вафсин көвүн Нахби;
16Гәдин отгас – Махин көвүн Геуэл.

17Канана һазриг хәләтхә гиҗ йовулсн әмтнә нерд эн. (Навина көвүн Осияд болхла, Моше Ешуа гидг шин нер өгв.)[+] 18Канана һазриг хәләтхә гиһәд йовулхларн Моше теднд келв:

– Негев дәврәд уулта һазр тал йовтн! 19Тер һазриг шинҗләд хәләһәд ямаранинь медҗ автн. Ямаран әмтн тенд бәәдгинь: чаңһ-чиирг угаһинь, тооһарн баһий, эс гиҗ олн бәәнү? 20Тер әмтнә һазр ямаран: сән, муй? Тер әмтн альд бәәцхәнә: селәдәр эс гиҗ батлгдсн балһсдарий? 21Тендк һазр ямаран: сән урһцтай эс гиҗ өслт угай? Модд тенд урһдг угаһинь медҗ автн. Тер һазрин темснәс эрк биш авч иртн.

Тер цагт уста үзмин түрүн урһц цуглулҗ авчасмн.

22Йовулгдсн улс Цин көдә һазрас Лево-Хаматын өөр бәәх Рехов күртл һазриг шинҗләд хәләцхәнә. 23Негев һазриг давад тедн Хевронд күрнә. Тенд Анакин хөөт үйнр[†][*] Ахиман, Шешай болн Талмай бәәцхәҗ. (Хеврон Египетин Цоан гидг балһснас долан җил эрт тогтагдҗ.)[+] 24Тедн Эшкол гидг тиньгр һазрт ирәд үстә үзмин нег темстә ац керчҗ авна. Тер темсиг модн деер өргҗ йовхин төлә хойр күн кергтә болв! Тендәс тедн гранат модна темс болн инҗр бас авцхав[+]. 25(Тер орм[†] Эшкол гидг тиньгр һазрин нер зүүв. Тенд Израилин әмтн уста үзмин темс авсна тодлврта болв.) 26Одсн һазриг кевтнь хәләһәд йовулгдсн улс 40 хонад хәрү ирцхәв.

27Паран көдәд бәәсн Кадеш тал ирәд, Мошед, Ахаронд болн Израилин улсин цуг хамцанд үзсән келҗ өгәд, тер һазра темсд үзүлцхәв. 28Мошед иигҗ келцхәв:

– Чини илгәсн һазрт бидн одвидн. Тер һазр үнндән үсәр болн балар байн. Теднә темсд эн! 29Хәрнь, тенд бәәх әмтн чаңһ-чиирг, балһсднь ик, бат. Бидн тенд Анакин хөөт үйнриг чигн үзвидн! 30Амалекин улс Негевд бәәцхәнә, хетмүд, евүсмүд болн амореймүд уулмудт бәәцхәнә, кананахн – теңгсин көвәд дәкәд Йордана эрг көөһәд[+].

31Мошег бүслҗ зогсҗасн әмтиг Калев тогтнулхар седнә.

– Йовад тер һазриг булаҗ авхмн! – гицхәв тедн. – Бидн тедниг диилхвидн![+]

32Зуг Калевлә хамдан тиигәрән одсн улс зөвшәрсн уга:

– Бидн теднлә дәәлдҗ чадшговидн. Тедн маднас чидлтә!

33Израилин улс дунд тедн үзсн һазрин тускар му зәңг һарһад бәәв.

– Мадна йовад хәләсн һазр тенд бүүрлсн әмтиг зальгдг чигн! Тенд мана үзсн улс цугтан өндр ик нурһта. 34Бидн тенд әвр ик цогцта улсиг үзвидн (Анакин көвүд баатр тохма күн). Терүнә хаҗуд бидн царцахан бәәдлтә болвидн, теднә нүднд царцахас болҗ үзгдвидн[+].

#### 14


Олн-әмтнә шууган

1[•]Хамцана әмтн цугтан чаңһар хәәкрцхәв. Дарук сөөни дуусн әмтн уульцхав. 2Израилин улс Мошелә болн Ахаронла керлдв. Тер хойрт хамцана әмтн келв:

– Бидн Египетд эс гиҗ эн көдә һазрт үксн болхла сән болх билә![+] 3Ю хәәҗ Деед Эзн мадниг тер һазр тал авч йовхмб? Тенд бидн үлдәс үкхин төләй? Мадна гергд болн үрд бәрәнд авгдх. Хәрү Египет тал йовсн деер болвза?

4Әмтн хоорндан күүндцхәв:

– Һардачан шүүҗ авад, хәрү Египет талан орхмн!

5Моше Ахарон хойр хамцана әмтнә өмн түргүр унцхав[+]. 6Тер һазр хәләхәр одсн әмтнлә хамдан Навина көвүн Ешуа болн Ефунен көвүн Калев хойр хувцан шуулцхана[+]. 7Тедн Израилин улсин хамцана әмтиг иткүлхәр келцхәв:

– Мана йовад хәләсн тер һазр йир сән, йир сән! 8Кемр бидн Деед Эзнд кергтә болхла, Тер мадниг тиигәрән күргх, тер үсәр болн балар байн һазриг маднд өгх. 9Зуг Деед Эзнә өмнәс бичә буцтн! Тер һазра әмтнәс бичә әәтн – бидн диилхвидн! Тедн эврәннь харслтан геецхәв, маднла болхла Деед Эзн. Бичә теднәс әәтн![+]

10Болв хамцана әмтн тедниг чолуһар цокхар седцхәв. Тиигхләнь Харһлтын Шатрин өөр Израилин улст Деед Эзнә туурмҗ буув[+].

11Мошед Деед Эзн келв:

– Кедү цагтан эн әмтн Нан тал дурго болҗ хәләхмб? Тедн дунд Би өвәрц йовдл һарһсн бийнь Нанд итклго бәәхмб? 12Би теднд маальг гем өгәд алнав. Чамас Би шин әмт һарһнав. Тедн улм олн болн чаңһ-чиирг болх[+].

13Болв Моше Деед Эзнд келв:

– Энүнә тускар Египетин улс соңсх. Теднә үлмәһәс күчәр Та, Эврәннь чидләрн эн улсиг дахулҗ һарһсн эс болҗану? 14Учрсн йовдлын тускар тедн тер һазрин әмтнд келҗ өгх. Таниг, Деед Эзн, эн әмтн дунд бәәһәд Бийәрн үзгдҗәхиг, Тана үүлн эн әмтн деер бәәхиг, Та эврән өдртнь үүлн дотр, сөөднь һал һарһад эднә өмн йовхиг тедн соңсҗ[+]. 15Кемр Та эн әмтиг нег чигн кү үлдәлго алхла, Тана туск зәңг соңссн әмтн иигҗ келх: 16«Өгнәв гиһәд андһаран тәвсн һазрт эн улсиг Деед Эзн күргҗ чадлго көдә һазрт тедниг алв!»[+] 17Деед Эзнә күчн тууртха! Та Эврән келләлт:[+] 18«Деед Эзн тесвртә болн хәәрлтә! Тер күүнә буруг болн килнциг даана, болв бурутаһинь бурута биш гиҗ Тер тоолхш. Эцкнрин һарһсн гемд үрдинь засглна, ачнринь, җичнринь засглна!» 19Египетәс һарсн өдрәс эндр күртл яһҗ Та геминь тәвҗ йовснла әдләр Эврәннь алдр хәәрлтәрн эн әмтнә килнцинь тәвҗ өгтн!

20[•]Тиигхлә Деед Эзн келв:

– Би тедниг чини сурсар хәәрлҗәнәв. 21Болв Бийәрн болн цуг һазр дүүргҗәх Эврәннь туурмҗар андһар өгчәнәв:[+] 22Мини туурмҗиг болн өвәрц йовдл үзсн әмтн Намаг соңслго бәәцхәв, арв дәкҗ Намаг сөрцхәв. Тиим йовдлыг Би Египетд болн көдә һазрт үзүлләв. 23Теднә өвкнрт Мини андһар өгсн һазриг кен чигн күн теднәс эн һазриг үзшго! Нанд дурго болҗах улс терүг үзшго[+]. 24Болв Мини мухла Калев седкләрн тиим күн биш. Нанд тер иткв. Би терүг ачлад үзәд медсн һазртнь күргнәв. Терүнә хөөт үйнр эн һазриг эзлх![+] 25…Тер орн-нутгин тегш һазрт Амалекин улс болн Канана улс[†] бәәцхәнә. Маңһдур хәрү эргәд Улан теңгсин[†] хаалһар көдә һазрт одтн.


Буцлт кесн улст Деед Эзнә засгллһн

26Деед Эзн Мошед болн Ахаронд келнә:

27– Кедүдән эн керг уга әмтнә хамцан Нанд һундлан келәд бәәхмб? Израилин улс яһҗ һундлан келҗәхинь Би соңсҗ бәәнәлм! 28Теднд Нанас кел: «Бийәрн андһар тәвҗәнәв. Авхар седсән тадн Нанас авхит! 29Тадна күш эн көдәд үлдх. Нанд һундҗасн тадна тохма 20 наста болн терүнәс ах настань тоолгдснаннь күш цугтан тенд үлдх![+] 30Тадниг бәәлһх болад Мини андһар өгсн һазрт Ефунен көвүн Калевәс болн Навина көвүн Ешуас талдан күн оршго[+]. 31Бәрәнд бичә ортха гиҗ әәҗәсн тадна үрдиг Би тадна һолсн һазрт авч однав. Ямаран һазр бәәсинь тедн үзх! 32Тадна күш болхла эн көдәд үлдх. 33Эн көдәд тадна үрд 40 җилдән мал хәрүлх. Тадна ухаһан сольснас[†] көлтә сүүлин күн эс үктл үрдтн засглгдх[+]. 34Дөчн өдр тадн һазриг шинҗлҗ хәләввт. Эн өдрмүдин тооһар, өдрин ормд нег җилдән килнц һарһсндан шоодврт орхит – 40 җилдән! Тегәд тадн Мини цухл медхит». 35Эннь Би, Деед Эзн, келҗәнәв! Мини өмнәс буцсн эн керг уга әмтнә хамцаг Би тиигҗ кехүв. Эн көдә һазрт теднә чилгчнь болх. Тедн энд үкх!

36Канана[†] һазриг хәләтхә гиһәд Мошен йовулсн улс хәрү ирәд му зәңг тарав. Хамцана улс цугтан Мошег керлддг болв. 37Тер һазрин тускар хорта зәңг һарһсн улс үкв. Деед Эзн тедниг засглв. 38Тер һазриг хәләхәр одсн улсас Навина көвүн Ешуа болн Ефунен көвүн Калев әмд үлдцхәв[+].


Канана һазрт одх саам учрсн уга

39[•]Моше Деед Эзнә келсиг Израилин улст соңсхв, тедн һундрхв. 40Маңһдуртнь тедн уул тал йовцхав.

– Деед Эзнә йовтн гисн тал бидн йовнавидн. Бидн килнц һарһвидн! – тиигҗ тедн келцхәв.

41Моше келв:

– Яһад тадн Деед Эзнә заасиг эс күцәнәт? Таднд күцәмҗ уга болх. 42Кемр Деед Эзн таднла эс йовхла, бичә йовтн. Хортн тадниг диилх. 43Тенд өмнтн – Амалекин улс болн Канана улс. Тадн үлдәс үкхит! Тадн Деед Эзнәс салвт, Деед Эзн таднла дәкҗ бәәшго[+].

44Болв тедн уул деер һархар зөрцхәв. Деед Эзнә Бооцана[†] хәәрцг болн Моше теднә бәәрнднь үлдв. 45Уулын бәәрн улс Амалекин болн Канана әмтн тедниг тосад уулас бууцхав. Ирҗ йовх улсиг тедн тосад ка цокад, Хорм гидг балһсн күртл көөцхәв[+].

#### 15


Немр бәрцин тускар

1Деед Эзн Мошед келнә:

2– Израилин улст кел: Тадн Мини өгчәх бәәрләд бәәх һазрт ирхләрн, 3Деед Эзнд бәрц бәрхәр бод эс гиҗ үүрмг мал авч ирхләрн, шаталһнд орулгдну эс гиҗ андһар өгснә бәрц болну, эс гиҗ дурарн авч ирсн бәрц болну, эс гиҗ байрин бәрц болну – Деед Эзнд таасгдх каңкнсн үнр өргхләрн, –[+] 4тиигхлә Деед Эзнд бәрҗәх бәрцд өдмгин бәрц[†] орултха. Буудян һуйрин ефән нег арвнань болх. Тер һуйрин гина нег дөрвнәнь олив тосар элдтхә. 5Шаталһнд орулҗах хурһн болһнла хамдан болн бәрцлә хамдан асхх чаһрин гина нег дөрвнәһинь авч иртн.

6Кемр хуцар бәрц бәрҗәхлә, өдмгин бәрц ефән арвн әңгин хойрнь буудян һуйрар элдсн, олив тосна гина һурвдгч әңгднь хольгдх зөвтә. 7Чаһрин бәрцд[†] орулхин төлә гина һурвдгч әңгнь болх. Эннь Деед Эзнд таасгдх каңкнсн үнр.

8Кемр Деед Эзнд бух малар бәрц бәрҗәхлә – шаталһнд орх эс гиҗ андһарар күцәҗәх бәрц болну эс гиҗ эвцлһнә бәрц[†] болну –[+] 9тегәд тер бух деер өдмгин бәрц немгдх йоста: буудян һуйрин ефән арвна һурвдгч әңгнь олив тосна гина өрәлднь хольгдх зөвтә. 10Чаһрин гина өрәлинь асхх кергтә. Эннь Деед Эзнд һалын бәрц,[†] каңкнсн үнр Терүнд тааста[+]. 11Кемр бухар, хуцар, хурһар эс гиҗ ишкәр бәрц бәрҗәхлә кезә чигн тиигҗ тадн кех йостат. 12Кедү малар бәрц бәрҗәнәт, тооһарн тиим өдмгин бәрц болн чаһрин бәрц болх йоста. 13Деед Эзнд һалын бәрц бәрхләрн, Терүнд таасгдх каңкнсн үнр һарһхларн бәәрн күн болһн энүг күцәх зөвтә.

14Кемр нүүҗ ирсн күн эс гиҗ тадн дунд бәәх, тадна хөөт үйнр дунд бәәх бас кен чигн күн Деед Эзнд һалын бәрц бәрхәр, каңкнсн үнр Терүнд таасгддгар тархахар седхләрн, тер кергиг таднла әдләр күцәх зөвтә. 15Хамцанд таднд болн нүүҗ ирсн улст нег диг-даран бәәтхә. Эннь таднд мөңкинд үйәс үйд бәрх зокал. Нүүҗ ирсн күн Деед Эзнә өмн таднла әдләр бийән бәртхә[+]. 16Нег диг-даран, нег закан[†] тадна төлә болн тадн дунд бәәх нүүҗ ирсн улсин төлә.


Шин урһцин һуйрар болһсн өдмгин дееҗ авч ирлһн

17Деед Эзн Мошед келнә:

18– Израилин улст келҗ өг: «Мини күргҗ йовх һазрт ирхләрн тадн 19тер һазрт урһҗах тәрә-темс идхит. Деед Эзнд бәрц бәртн. 20Деед Эзнд шин урһцин һуйрар болһсн өдмгин дееҗ өргтн. Терүг тәрәнә бәәрнәс гиҗ нерәдтн. 21Үйәс үйд түрүн болһсн өдмгәрн Деед Эзнд бәрц бәрх зөвтәт».


Тоолвр угаһар һарһсн килнц

22Деед Эзн Мошед келсн зааврас эндүрәд негинь эс күцәсн болхла,[+] 23таднд Мошеһәр дамҗад Терүнә зааврас ямаран чигинь эс күцәхлә, тиигхлә иигҗ кех кергтә (Деед Эзнә эн заавр өгсн өдрәс авн хөөннь, үйәс үйд күцәтн).

24Кемр хамцана хәләвр тату болад эндү һарсн болхла, тиигхлә хамцан кевтән бүрү малар шаталһна бәрц бәртхә. Терүнә каңкнсн үнр Деед Эзнд таасгдх. Бас бәрцд өдмг болн чаһр орултха, килнцәс цеврллһнә бәрцд[†] нег тек орултха[+]. 25Израилин әмтнә цуг хамцана төлә гемән хәрүллһнә авъяс гелң[†] күцәтхәг. Тегәд теднә гемнь тәвгдх. Юңгад гихлә тернь эндү болҗасмн. Терүнә төлә тедн бәрц авч ирцхәв – Деед Эзнд һалын бәрц, бас килнцәс цеврллһнә бәрцән Терүнд бәрцхәв. 26Израилин улсин цуг хамцана болн тедн дунд бәәх нүүҗ ирсн улсин гемнь тәвгдх. Яһад гихлә әмтн цугтан эндүһәр му йовдл һарһцхав.

27Кемр нег күн эндүһәр гем һарһсн болхла, тер күн килнцәс цеврллһнә бәрцд нег җил күрсн яма авч ирх зөвтә[+]. 28Тер эндүһәр му йовдл һарһсн күүнә төлә гемән хәрүллһнә авъясиг гелң Деед Эзнә өмн күцәтхә. Тер күүнә төлә гемән хәрүллһнә авъяс күцәх, тегәд терүнә гемнь тәвгдх. 29Эндүһәр гем һарһсн кен чигн күүнд нег диг-даран бәәх зөвтә: Израилин улсин бәәрн күн болну, тедн дунд бәәх нүүҗ ирсн күн болну нег диг-дарата болх[+].


Зөрц һарһсн килнцин тускар

30Болв кемр кен чигн күн – бәәрн күн эс гиҗ нүүҗ ирсн күн болв чигн – зөрц килнц һарһсн болхла, тернь Деед Эзиг һутаҗах темдг. Тиим күн эврәннь келн-улс дундас уга кегдх[+]. 31Тиим күн Деед Эзнә үгиг басад, Терүнә заквр эвдв. Тер күн эврәннь келн-улс дундас уга кегдх, килнцәсн көлтә засглгдх.


Бемб өдр амрлһна диг-дара эвдсн күн алгдв

32Израилин улс көдә һазрт бәәхләрн бемб өдр[†] нег күн түлә цуглулҗ йовсинь үзцхәҗ[+]. 33Үзсн әмтн тер күүг дахулад Моше, Ахарон болн хамцан тал авч одна. 34Түлә цуглулҗ йовсн күүг бәрәнд орулна. Яһад гихлә терүг яһҗ бәрх диг-даран уга бәәҗ[+].

35Деед Эзн Мошед келв:

– Эн күн алгдх йоста. Хамцана әмтн цугтан терүг чолуһар шивтхә[+].

36Тер күүг хамцана әмтн цугтан бәәрнәс һарһад чолуһар шивәд алцхав. Тиигтхә гиҗ Деед Эзн Мошед закв.


Хувцна көвән цацгин тускар

37Деед Эзн Мошед келнә:

38– Израилин улст кел: үйәс үйд тедн эврәннь хувцна көвәһәр цацг уйтха. Тер цацгудт көк утц орулх зөвтәт[+]. 39Тер цацг хәләһәд тадн Деед Эзнә заавриг санад күцәх зөвтәт. Тегәд тадна зүрк болн нүд авлх дүңгә цалдң йовдл һарһшгот. 40Тадн Мини заавриг цугтаһинь тодлад күцәхит. Тегәд эврәннь Бурхндан әрүн[†] болхит[+]. 41Би Деед Эзн, тадна Бурхн болхар тадниг Египетәс дахулад һарһлав. Би Деед Эзн, тадна Бурхн[+].

#### 16


Корахин, Датана болн Авирамин буцлһн

1[•]Корах Ицхарин көвүн, Кахатын ач, Левин җич, Датан болн Авирам Элиавин хойр көвүн, Пелетин көвүн Он – дәкәд эдн Рубена хөөт үйнр –[+] 2эдн цугтан Мошен өмнәс буцлт кенә. Тедниг Израилин 250 әмтн дөңнв. Тедн цугтан хамцана һардачнр, хургудын толһачнр болн күндтә улс бәәҗ. 3Тедн Мошег болн Ахарониг бурушаһад өмннь зогсад иигҗ келцхәв:

– Таднд болҗана! Хамцанд цугтан әрүн,[†] Деед Эзн тедн дунд бәәнә. Яһад тадн бийән Деед Эзнә хамцанас деер тоолҗахмт[+]?

4Теднә келсиг соңсчкад Моше түргүр унв[+]. 5Корахт болн хаҗһр кергт орлцҗах улст тер келв:

– Өрүндән Деед Эзн кен Терүнәһинь, кен әрүнинь болн кениг Бий талан өөрдүлхинь үзүлх! Тер Эврән шүүҗ авх күүнд Бий талан өөрдх зөв өгх[+]. 6Тадн күҗин сав авад, 7һал шатаһад, каңкнсн үнр һарһад Деед Эзнә өмн зогсцхатн. Деед Эзнә шүүҗ авсн күн әрүн болх. Левин әмтн, болҗана! Дегд давҗанат[+].

8– Левин улс, соңстн! – гиҗ Моше Корахт келнә. – 9Израилин Бурхн таднд шишлң орм[†] Израилин әмтн хамцанд өгв, Терүн тал өөрдх зөв өгв, Деед Эзнә өргә герт[†] көдлмш кех болн хамцанд заргдх зөв өгв. Эннь таднд баһ болҗану[+]? 10Деед Эзн чамд болн чини ахнр-дүүнрт, левитмүдт,[†] Бий талан өөрдх зөв өгв. Тадн гелңгүд[†] болхар седәд бәәнәт! 11Чи болн чини нөкднр Деед Эзнә өмнәс буцлт кеввт! Ахаронд гем уга. Яһад тадн терүнә өмнәс буцҗанат[+]?

12Моше Датаниг болн Авирамиг – Элиавин көвүдиг – авч иртхә гиҗ кү йовулв. Болв тедн келнә:

– Бидн одшговидн! 13Мадниг көдә һазрт үктхә гиҗ үсәр болн балар байн һазрас дахулҗ һарснчн баһдҗану? Чи мадна эзн болхар седҗәнчи[+]? 14Үсәр болн балар байн шин һазрт чи мадниг күргсн угач, тәрәнә болн уста үзмин һазр маднд өгсн угач. Әмтн сохр гиҗәнчи? Бидн чам тал одшговидн!

15Моше дегд уурлад Деед Эзнд келнә:

– Теднәс бичә бәрц автн! Би теднәс нам элҗгн чигн авсн угав, нег чигн күүнд му юм кесн угав!

16Моше Корахт келнә:

– Маңһдур чи болн чини нөкднр Деед Эзнә өмн зогстн: чи, тедн болн Ахарон. 17Күн болһн эврәннь савд күҗ тәвәд Деед Эзнә өмн авч иртхә: 250 күҗин сав авч иртхә. Чи бас эврәннь күҗин саван авч ир, Ахарон – эврәһән.

18Тедн цугтан эврәннь савдан һал орулад, күҗ тәвәд Харһлтын Шатрин үүднд Мошелә болн Ахаронла хамдан зогсцхав. 19Моше Ахарон хойрин өмнәс Корах хамцана әмтиг цугтаһинь хураһад Харһлтын Шатрин үүднд зогсав. Тегәд теднә нүүрт Деед Эзнә туурмҗ буув.

20Деед Эзн Мошед болн Ахаронд келв:

– 21Эн хамцанас хооран һартн. Би эдниг нег агчмд уга кенәв![+]

22Болв Моше Ахарон хойр түргүр унад келнә:

– О, Бурхн минь, цуг әмтә-киитәд әм өгчәх, Бурхн! Килнциг негхн күн һарһв, Та цуг хамцанд ууран һарһҗанта[+]?

23Деед Эзн Мошед келнә:

24– Корахин, Датана болн Авирамин бәәх бәәрнәс хамцана әмтн цугтан холд һартхаг гиҗ заквр өг.

25Моше Датана болн Авирамин бәәрн тал йовв. Терүнә ардас Израилин медәтнр дахцхав. 26Моше хамцана әмтнд келв:

– Эн килнцтә му әмтнә бәәрнәс хооран һартн, теднә юмс бичә көндәтн. Эс гиҗ теднә һарһсн килнцәс көлтә тадн үкхит[+].

27Корахин, Датана болн Авирамин бәәрнәс әмтн хооран һарцхав. Датан Авирам хойр гергдтәһән, көвүдтәһән болн нилх үрдтәһән эврәннь шатрин үүднд зогсад үлдцхәв.

28Моше келв:

– Деед Эзн намаг илгәһәд цугинь кетхә гиҗ заксинь тадн ода медхит. Эннь мини дурар кегдҗәхшиг медхит. 29Кемр тедн цуг әмтн үкдг әдләр үкхлә, кемр теднд цугталань болдг хөвнь үзгдхлә, тиигхлә намаг тадн тал Деед Эзн илгәсн уга. 30Кемр Деед Эзн үзгдәд уга юм үзүлхлә, кемр теднә дор һазр шуурад цугтаһинь бәәсн зөөртәһинь зальгчкхла, әмдәр үклин һазрт[†] тусхла, тегәд Деед Эзнд тедн дурго болсиг тадн медхит![+]

31Мошег келәд төгсәхлә, тер зогсҗасн әмтн дор һазр шуурва: 32ик нүкн һарад тедниг зөөртәһинь хамднь зальгчкв. Корахин әмтиг эдл-ахутаһинь кевтнь зальгчкв! 33Әмдәр тедн эврәннь эдл-ахутаһан үклин һазрт орв. Тедн деерк һазр бүтв, хурсн улс дунд тедн уга болв[+]. 34Теднә хәәкрлһ соңссн әмтн һарад зулцхав. Һазр тедниг зальгчкх гиһәд әәцхәв.

35Дәкәд Деед Эзнәс һал бууһад 250 кү алв. Тедн күҗтә сав авч ирцхәҗ[+].

36Деед Эзн Мошед келнә:

37-38– Шатсн һазрт күҗин савиг һаласнь цеврләд[†] цугтаһинь Ахарона көвүн Элеазар цуглулҗ автха гиҗ зааҗ кел. Ода тер күҗин савмуд килнцтә улсин әмәр әрүслгдв. Күҗин савиг хавтхалад тәклин орм хаадг бүркә кетхә. Тедниг Деед Эзнд авч ирдг бәәҗ, тегәд теднь әрүн болцхаҗ. Ода Израилин улст тедн темдг болтха.

39Һалд шатад үксн әмтнә улан мөңгн күҗин савиг Элеазар гелң цуглулҗ авна. Терүгәр тәклин ормин бүркә кенә. 40Мошеһәр дамҗад Деед Эзнә заасар Элеазар кев. Талдан әмтнә кен чигн күн, Ахарона хөөт үйнрәс талдан күн Деед Эзнә өмн күҗ шаташгог тер бүркә Израилин улст сана орулҗана. Эс гихлә Корахла болн терүнә нөкднрлә болсн йовдл теднлә учрх[+].


Моше Ахарон хойр олн-әмтиг харсна

41Маңһдуртнь хамцана әмтн цугтан Мошег болн Ахарониг гемшәһәд уурлцхана:

– Тадн Деед Эзнә әмтиг алвт!

42Мошен болн Ахарона өмнәс хамцан кевтән хурхла, тедн Харһлтын Шатр тал хәләхләрн үзцхәв: Шатриг үүлн бүркв, Деед Эзнә туурмҗ буув. 43Моше болн Ахарон Шатр тал одцхав. 44Деед Эзн Мошед келнә:

45– Тадн эн хамцанас хооран һартн. Би эдниг цугтаһинь нег агчмд уга кенәв!

Тер хойр түргүр унцхав[+]. 46Моше Ахаронд келнә:

– Эврәннь күҗин саван авад тәклин ормас дотрнь шатчах һал, күҗ тәвәд хамцан тал адһад йов. Теднә төлә гемән хәрүллһнә авъяс күцә. Деед Эзнәс цухл ирҗәнә: үкл эклҗәнә![+]

47Мошен келсәр Ахарон кев: хамцан тал гүүв, үкл экләд ирв. Ахарон һал деер күҗ тәвәд гемән хәрүллһнә авъяс олн-әмтнә төлә кев. 48Үксн, әмд әмтнә хоорнд Ахарониг зогсхла, үкл уурв[+]. 49Корахла хамдан үксн әмтиг эс тоолв чигн, ут тоодан 14 700 күн тиигхд үкв.

50Ахарон Моше тал Харһлтын Шатрин үүднд хәрү ирв. Әмтн үкдгән уурв.

#### 17


Ахарона мотр цецгәләд бүчрлв

1Деед Эзн Мошед келнә:

2– Израилин улс чамд 12 мотр[†] авч иртхә гиҗ заквр өг. Отг болһнас неҗәһәд мотр авч иртхә. Тернь отгудын һардачнрин мотр болх. Мотр болһнд эзнәннь неринь бич. 3Левин отгин мотр деер Ахарона нериг бич. Отг болһна һардачас неҗәһәд мотр. 4Тер олн мотриг Харһлтын Шатрт Бооцана[†] өмн тәв, Мини таднла харһдг ормд орк[+]. 5Мини шүүҗ авсн күүнә мотрт ац урһҗ һарад ноһан өңг һарх. Израилин әмтн тадниг зогслт угаһар керлддгиг Би дәкҗ соңсдгоһар кенәв.

6Моше терүнә тускар Израилин әмтнд келҗ өгв. Теднә һардачнр Мошед эврәннь мотран авч ирцхәв. Һардач болһнас неҗәһәд мотр авч ирв – ут тоодан 12 мотр, тедн дунд Ахарона мотр. 7Моше тер олн мотриг Деед Эзнә өмн Бооцана Шатрт тәвв. 8Маңһдуртнь Моше Бооцана Шатрт орад Ахарона мотр үзв. Ахарона мотр – Левин отгин мотр – ноһан өңгтә болсинь Моше үзв. Терүн деер ацмуд урһад, цецгәләд, миндаль болҗ одҗ[+]. 9Деед Эзнә өмн кевтсн мотрмудыг Моше цугтаһинь авад Израилин әмтнд өгв. Тедн эврәннь мотран үзәд авцхав.

10Деед Эзн Мошед келнә:

– Ахарона мотриг Бооцана хәәрцгин өмн тәв. Соңсхвр уга улст темдг болҗ энд бәәтхә. Тиигҗ чи Мини өмнәс кеҗәх теднә буцлһ уурулхич. Тегәд тедн алгдшго.

11Моше Деед Эзнә келсәр дигтәһәр цугинь күцәв. 12Тегәд Израилин улс Мошед келв:

– Болва, бидн үквидн, цугтан үквидн! 13Деед Эзнә өргә гер[†] тал өөрдснь үкх! Эннь мадна чилгчнь болҗахмби?

#### 18


Гелңгүдин болн левитмүдин зөв болн даалһвр

1Деед Эзн Ахаронд келнә:

– Чи болн чини хөөт үйнр, бас чини отг кевтән әрүн[†] бәәриг килнцәс бузрдашго даалһврта болхит. Чи, чини хөөт үйнр гелңгин[†] мөргүлд килнц һарһшго даалһврта болхит[+]. 2Бооцана[†] Шатрин өмн көвүдтәһән мөргүл кехләрн Левин отгас, эцкиннь отгас нерәдсн ахнр-дүүнрән дууд. Тедн чамла бәәһәд дөң болтха[+]. 3Тедн чамд нөкд болад Шатрин көдлмш кетхә. Болв тедн әрүн юмс тал, тәкл тәкдг орм[†] тал өөрдшго болҗана. Яһад гихлә тедн үкҗ одх, тадн теднлә хамдан үкхит. 4Тедн чамла хамдан Харһлтын Шатрин төлә дааврта болтха, ямаран чигн көдлмшән кетхә. Болв талдан күн тадн тал бичә өөрдтхә. 5Әрүн бәәрнә болн тәкл тәкдг ормин көдлмшиг тадн кетн, эс гиҗ цухл шинәс Израилин әмтнд тусх[+]. 6Би тадна ахнр-дүүнриг, левитмүдиг[†] Израилин әмтнәс авад таднд өгчәнәв. Эннь таднд Мини белг. Тедн Харһлтын Шатрт көдлхин төлә Деед Эзнд өггдв. 7Чи болн чини хөөт үйнр гелңгин мөргүлән тәкл тәкдг ормд болн көшгин ард кех йостат. Би таднд гелңгин мөргүлиг белг гиҗ өгчәнәв. Кемр талдан күн өөрдхлә, терүг алх кергтә[+].


Гелңгүдт болн левитмүдт авч ирдг бәрц

8Деед Эзн Ахаронд келнә:

– Би Нанд кесн бәрцсиг цугтаһинь, Израилин әмтнә әрүн бәрцсиг цугтаһинь чини һарт орулҗанав. Тедниг Би чамд, чини хөөт үйнрт өгчәнәв. Эннь таднд мөңкинд күртҗәх хүв болҗана[+]. 9Нанд авч ирәд бәәсн әрүнәс әрүн бәрцсин әңгнь чини болҗана. Израилин әмтнә Нанд авч ирәд бәәсн цуг бәрцсин әңгнь, теднә цуг өдмгүдин, килнцәс цеврллһнә[†] болн һаруһинь даалһна бәрцсин әрүнәс әрүнь чини болн чини хөөт үйнрин болҗана. 10Тедниг әрүнәс әрүн юмн гиҗ идцхәтн. Зуг залус идх зөвтә. Тернь чамд әрүн хот болтха.

11Израилин улсин белг гиһәд өгсн бәрцс цугтан чини болх. Тедниг чамд, чини көвүдт, күүкдт мөңкинд күртҗәх хүв гиһәд Би өгчәнәв. Чини өрк-бүлин кен чигн цевр күн терүг идҗ чадҗана[+]. 12Деед Эзнд авч ирсн хамгин сән тосиг, хамгин сән чаһриг болн буудяг шин урһцин түрүңкинь Би чамд өгчәнәв[+]. 13Деед Эзнд авч ирсн тәрәнә түрүн урһцнь чини. Чини өрк-бүлин кен чигнь цевр болхла, теднәс идҗ чадх[+].

14Израильд[†] Деед Эзнд нерәдснь цугтан чини[+]. 15Күүнә түрүн үрн болну, малын түрүн төл болну, Деед Эзнд нерәдәд авч ирснь чини болҗана. Болв күүнә түрүн үрн, цевр биш малын түрүн төл хулдҗ авгдх йоста[+]. 16Нег сар күрсн теднә үннь цаһан мөңгәр 5 әрүн бәәрнә шекель[†] ав (нег шекельд – 20 гера).[†][+] 17Болв үкрин төл, хөөнә эс гиҗ ямана төл хулдгдшго. Эннь әрүн болҗана. Теднә цусар чи тәкл тәкдг ормд цацл цацхич, өөкинь шатахич. Эннь Деед Эзнд өргҗәх һалын бәрц,[†] каңкнсн үнр Терүнд тааста[+]. 18Тегәд махнь чини. Тиим кевәр белг гиһәд өрггдҗәх бәрцин өрчнь чамд тусҗана, дәкәд бәрцин барун таша чини[+].

19Израилин улс Деед Эзнд өргҗәх әрүн бәрцсиг цугтаһинь Би чамд, чини көвүдт, күүкдт өгчәнәв. Эннь мөңкинд өггдҗәх тадна хүв. Эннь мөңкинд кегдсн бооцан – давсар батлгдҗана[*]. Деед Эзнә өмн чамла болн чини хөөт үйнрлә кегдсн бооцан[+].

20Деед Эзн Ахаронд келнә:

– Израилин әмтнә һазрт чи хүв һазр авшгоч, тедн дунд чамд хүв уга болх. Чини хүв болн чини хүв һазр Израилин әмтн дунд эннь Бив[+]. 21Хүвәр һазрин ормд Би Левин хөөт үйнрт Харһлтын Шатрт көдлсн төләднь Израильд цуг арвна хүвинь өгчәнәв[+]. 22Израилин улс Харһлтын Шатр тал өөрдшго юмн. Кемр өөрдхлә – килнц һарһцхах, үкцхәх. 23Харһлтын Шатрт зуг левитмүд көдлмш кех йоста. Терүг килнцәс харх дааврта тедн. Эннь таднд мөңкинд күцәх зокал, үйәс үйд терүг күцәтн.

Левитмүдт Израилин әмтн дунд хүв һазр уга болх. 24Деед Эзнд бәрц гиһәд авч ирҗәснә белгин арвна хүвинь Би левитмүдт өгүв. Эннь хүв һазрин ормд өггдв. Тегәд Израилин әмтн дунд теднд хүв һазр уга болх гиҗ келҗәнәв.

25Деед Эзн Мошед келнә:

26– Левитмүдт кел: Хүвәр һазрин ормд таднд Би Израилин улсас арвнаһинь авч өгүв. Терүнәсн Деед Эзнд бәрц гиһәд арвна хүвәснь арвнинь салһтн. 27Эннь тадна бәрц болҗ тоолгдх – хурасн буудян умш болн уста үзмин өткн шүүсн. 28Израилин улсас цуглулҗах цуг арвна хүвәснь иим бәрц Деед Эзнд кеҗәтн. Эн бәрциг тадн Ахарон гелңд[†] өгх йостат. 29Авч ирсн белгәс хамгин сәәнинь салһад, әрүн әңгинь Деед Эзнд бәрц бәртн.

30Левитмүдт кел: «Арвна хүвәснь хамгин сәәнинь салһҗ авхларн, үлдснь таднд хурасн буудян умшас болн уста үзмин шүүснәс авснла әдл болх. 31Харһлтын Шатрт көдлснд таднд өгчәх ачлвр. Тедниг тадн болн тадна өрк-бүл дурта ормдан идҗ чадҗанат. 32Тегәд таднд килнц уга болх. Тадн эврәннь арвна хүвәсн хамгин сән әңгинь салһад өгчкләт. Тегәд Израилин әмтнә авч ирсн әрүн бәрциг тадн бузрдашгот, үкшгот».

#### 19


Шар өңгтә үкрин үмсн

1Деед Эзн Мошед болн Ахаронд келнә:

2– Деед Эзнә заасн диг-даран эн. Израилин улс чамд шар өңгтә үкр авч иртхә гиҗ кел. Тер үкр эрмдг уга, ө уга, дәкәд көдлмшт дарлт уга болтха[+]. 3Терүг Элеазар гелңд[†] өгтн. Бий бәәрнәсн хооран һарһад үкриг гелңгин хаҗуд алтхаг. 4Элеазар гелң хурһан терүнә цуснд норһад дола дәкҗ Харһлтын Шатр тал цацтха[+]. 5Үкриг гелңгин нүднд шатах кергтә: үкрин арсиг, махинь, цусинь болн дотрк бузр юмсинь шатах[+]. 6Гелң хошун модна тасрха, хуссопин[†] ац болн улавр күрң өңгтә эдин тасрха авад шатачах үкрин һалд хайтха[+]. 7Дарунь гелң эврәннь хувцан уһаһад, бийән уһах зөвтә. Терүнә хөөн гелң хәрү бәәрн талан одҗ чадҗана, болв асхн күртл цевр биш[†] болх[+]. 8Үкриг шатасн күн бас хувцан уһатха, бийән уһатха. Асхн күртл тер цевр биш болх. 9Шатасн үкрин үмсиг цевр күн хураһад, бәәрнәс хооран цевр һазрт һарһтха. Израилин хамцана[†] улс тер үмсәр килнцәс цеврллһнә авъяс күцәхин төлә ус белдх йоста. Эннь килнцәс цеврллһнә бәрц.[†][+] 10Шатасн үкрин үмс цуглулсн күн хувцан уһах йоста. Асхн күртл тер цевр биш. Эннь Израилин улст болн тедн дунд бәәх нүүҗ ирсн улст мөңкинд өггдҗәх зокал[+].

11Үксн күүг әрә көндәсн күн долан хонгтан цевр биш. 12Һурвдгч өдртнь болн доладгч өдртнь тер күн эн үмсәр цеврлгдхләрн цевр болх. Кемр тер күн һурвдгч болн доладгч өдртнь эс цеврлгдхлә, тиигхлә цевр биш болҗана[+]. 13Үксн күүг әрә көндәһәд бийән эс цеврлсн күн Деед Эзнә өргә гериг[†] бузрдаҗана. Тиим күн Израиләс уга кегдх йоста. Тер күн цеврллһнә усна цацл эс авсндан бузр болҗана. Цевр биш бәәдл терүн деер бас үлдҗәнә[+].

14Кемр шатрт кен чигн үкхлә диг-дарань иим: шатрт орҗ ирсн күн болһн, дотрнь бәәх күн болһн долан хонгтан цевр биш, 15бүркәг уга ямаран чигн сав цевр биш[+]. 16Алгдсн, үксн, үкснә яс эс гиҗ үкәр әрә көндәсн күн долан хонгтан цевр биш. 17Тер күүг цеврлхин төлә килнцәс цеврллһнә бәрцд орулад, шатагдсн үкрин үмсиг урсхмлын уста савд тәвхмн. 18Нег цевр күн хуссоп авад тер уснд булхулад шатрт цацл цацтха, дотрнь бәәх юмсиг болн әмтиг болн ясинь әрә көндәсн, алгдсн, үксн болн үкәр әрә көндәсн күүнд цацл цацтха[+]. 19Цевр күн цевр биш күүнд һурвдгч өдртнь цацл цацх йоста. Дәкәд доладгч өдртнь бас тиигх. Доладгч өдртнь тер күүг бузр бәәдләснь цеврлх. Цеврдсн күн эврәннь хувцан, бийән уһатха. Асхнднь тер цевр болх[+]. 20Цевр биш болсн күн, бийән цеврләд угань хамцанас уга кегдх йоста. Тер күн Деед Эзнә өргә гер бузрдаҗана. Цеврллһнә цацлд тер күрсн уга, тер цевр биш[+]. 21Эннь теднд мөңк зокал.

Цацл цацсн күн хувцан уһах йоста. Цеврллһнә ус әрә көндәсн күн асхн күртл цевр биш. 22Цевр биш күүнә көндәсн юмс цевр биш болх. Терүг әрә көндәсн күн асхн күртл цевр биш.

#### 20


Мирьямин үкл

1Тегәд түрүн сарин эклцәр Израилин әмтнә хамцан кевтән Цин гидг көдәд күрцхәв. Тедн Кадеш гидг балһсна хаҗуд зогсцхав. Тенд Мирьям өңгрв, тенд терүг оршав[+].


Уулын хадас һарчах усн

2Хамцана әмтнд усн күртлго бәәв. Тедн Мошег болн Ахарониг бурушаһад бүсләд зогсад[+] 3Мошег керлдцхәнә:

– Мана ахнр-дүүнрлә әдл Деед Эзнә өмн үксн деер билә![+] 4Ю хәәҗ та Ахаронла хамдан Деед Эзнә хамцаг эн көдә һазрт авч ирвт? Бидн малмудтаһан энд үктхә гиҗәнт? 5Ю хәәҗ мадниг Египетәс эн му һазрт авч ирвит? Энд тәрә тәрҗ болшго, инҗр уга, уста үзм уга, гранат уга. Нам уудг усн уга!

6Моше Ахарон хойр хамцана улсиг үлдәһәд Харһлтын Шатрин үүдн тал ирәд түргүр унцхана. Тегәд теднд Деед Эзнә туурмҗ бууна[+]. 7Деед Эзн Мошед келнә:

8– Эн мотр[†] авад Ахаронла хамдан хамцана әмтиг цугтаһинь дуудад хура. Дарунь цугтаннь нүүрт уулын хадас усн һартхаг гиҗ заквр өг. Чи уулын хадас ус һарһҗ авад әмтиг болн малмудыг цугтаһинь услхич.

9Моше Деед Эзнә зааврар өргә герт[†] Бооцана[†] хәәрцгин хаҗуд бәәсн мотр авна. 10Моше Ахарон хойр хадын хаҗуд әмтиг хурана. Моше келнә:

– Буцҗах улс, соңстн! Тадна төлә бидн эн хадас ус һарһҗ авхмн болвза[+]?

11Моше хойр дәкҗ хадыг мотрарн цокв. Хадас усн икәр һооҗв. Тер усн әмтнд чигн, малд чигн күртв. 12Деед Эзн Мошед болн Ахаронд келв:

– Тадн Нанд эс иткснәс көлтә, Израилин әмтнә өмн Мини әрүн[†] бәәдлиг эс медүлснәс көлтә, тегәд чигн тедниг, Мини өгчәх һазрт, күргх зөв таднд өггдҗәхш[+].

13Эн булг – Мерибан усн. Тенд Израилин әмтн Деед Эзиг гемшәв. Болв Тер теднд Эврәннь әрүн бәәдлән медүлв.


Эдомин улс Израилин әмтиг эврәннь һазрар йовулҗахш

14Кадешәс Моше элчән илгәһәд Эдомин хаанд келүлв:

– Израилин чини өөрхн төрлмүд келҗәнә: ямаран күнд юмн мана хүвд күртсинь чи меднәч[+]. 15Мадна өвкнр Египетд ирлә. Бидн тенд удан бәәләвидн. Египетин улс мадна эцкнриг урднь даҗрҗаснла әдләр мадниг даҗрв[+]. 16Бидн Деед Эзиг дуудхла, Тер мадниг соңсад элчән илгәв. Элчнь мадниг Египетәс дахулад һарһв. Ода бидн Кадеш балһсна хаҗудк чини үлмән захд бәәнәвидн[+]. 17Чини һазрар йовх зөв маднд өгич! Бидн тәрән, уста үзм дотраһар йовхшвидн, худгас ус уухшвидн. Бидн Хаана хаалһар[*] йовнавидн, чини үлмәд бәәх һазр эс давтл барун тал чигн, зүн тал чигн хаҗишговидн[+].

18Болв Эдомин әмтн келв:

– Тадн мадна һазрар йовшгот! Кемр йовхар седхлә, бидн үлдән һартан бәрәд тадниг тосад һархвидн!

19– Бидн һол хаалһар йовнавидн. Кемр тадна ус уухла эс гиҗ малан услхла, бидн мөңгинь өгнәвидн. Маднд мел юмн керго, зуг хаҗуһартн давад һархар седләвидн, – гиҗ Израилин улс келв[+].

20Болв теднь иигҗ хәрү өгв:

– Тадн мадна һазрар йовшгот!

Тегәд ик болн күчтә дәәчнриг цуглулад тедн Израилин әмтнә өмнәс босв. 21Тиим бәәдләр Эдомин улс Израилин әмтиг эврәннь һазрар йовулсн уга. Израилин улс талдан хаалһар йовцхав.


Ахарона үкл

22Кадешәс һарад Израилин хамцана[†] әмтн цугтан Ор нертә уул тал ирцхәв[+]. 23Тенд Ор уулын хаҗуд, Эдомин меҗәһәс хол биш Деед Эзн Мошед болн Ахаронд келв:

24– Ахарон эврәннь өвкнр талан һарх йоста. Тадн Мериба булгин хаҗуд Мини келсиг соңссн угат. Тер учрар Израилин улст Мини өгчәх орн-нутгт Ахарон оршго[+]. 25Ахарониг болн терүнә Элеазар көвүг Ор уул тал авч ир. 26Ахарона гелңгиннь[†] хувцинь тәәләд Элеазар көвүнднь өмск. Тенд Ахарон үкх, эврәннь өвкнр талан һарх[+].

27Деед Эзнә келсиг Моше күцәв. Хамцана нүүрт тедн Ор уул деер һарв. 28Тенд Моше Ахарона хувцинь тәәләд, Элеазар көвүнднь өмскв. Ахарон уулын ора деер үкв. Моше Элеазар хойр уулас дорагшан буув[+]. 29Ахарониг үксинь медәд Израилин әмтн цугтан 30 хонгтан һундрхад уульцхав[+].

#### 21


Арад гидг балһсна хааг дииллһн

1Негев орн-нутгин Арад балһс залҗах Канана[†] хан Израилин улс Атарим талк хаалһар йовҗ йовхинь медв. Тер хан тедниг дәврәд, зәрмсинь кел бәрҗ авна[+]. 2Тегәд Израилин улс Деед Эзнд андһар өгнә: «Кемр Деед Эзн эн әмтиг диилх диилвр маднд өгхлә, тиигхлә теднә балһсдыг буйсахвидн»[+]. 3Деед Эзн тер күүнә андһариг соңсад, Израилин улст Канана әмтиг диилх күч өгв. Тегәд тедн Канана әмтиг кевтнь балһсдтаһинь буйсав. Тер орм[†] Хорм гидг нер зүүв.


Израилин әмтнә керлдлһн. Улан мөңгн моһа

4Ор уулас Израилин улс Улан теңгс[†] тал Эдом төгәләд хаалһар йовцхав. Хаалһдан әмтн седкләрн зовцхав. 5Тедн Бурхиг болн Мошег керлддг болв:

– Яһад тадн Египетәс мадниг дахулҗ һарһвт? Мадниг көдәд үктхә гиввт? Энд хот уга, усн уга! Эн му хотас бидн җигшҗәнәвидн![+]

6Деед Эзн теднд хорта моһас илгәнә. Моһас әмтиг хоран күргәд хатхна, Израилин улсин олнь үкнә. 7Тиигхләнь әмтн Моше тал ирәд келцхәнә:

– Деед Эзиг болн чамаг керлдхләрн бидн килнц һарһҗвидн. Деед Эзнд мөрг, мадниг моһасас хәәрлг!

Моше олн-әмтнә төлә мөргнә. 8Деед Эзн Мошед келнә:

– Моһан дүрс кеһәд дәәнә темдг мет модн деер зүүһәд өрг. Моһа хатхсн күн болһн терүн тал хәләтхә. Тегәд тер күн әмд үлдх.

9Моше моһан дүрсиг улан мөңгәр кеһәд, дәәнә темдг мет моднд зүүһәд өргв. Моһа хатхсн күн болһн тер улан мөңгн моһан дүрсиг хәләһәд әмд үлдцхәв[+].


Көдә һазрар йовлһн. Худгин хаҗуд дуулсн дун

10Израилин улс хаалһдан орад Овот һазрт зогсцхав[+]. 11Овотын хөөн тедн көдә һазрин Йе-Аварим гидг ормд зогсцхав. Эн көдә һазр Моавас зүн үзг тал бәәҗ[+]. 12Дарунь тедн Зеред уулын хавчгт зогсцхав[+]. 13Терүнә хөөн тедн Арнон уулын хавчг давад көдә һазрт зогсцхав. Тер орм амореймүдин һазрин меҗәһәр бәәҗ. Арнон – Моавин меҗә. Моавин болн амореймүдин һазрин хоорнд бәәнә[+]. 14Деед Эзнә дәәнә Дегтрт тегәд чигн келгдҗәнә:

«Суфад бәәх Вахев чигн,
уулын хавчг чигн, Арнон чигн,
15Ар гидг балһсн талас
Моавин меҗә күртл бәәх
уулын хавчгин ташус чигн»[+].

16Тендәс тедн Беэр бәәрн тал ирв. Тенд худг бәәҗ. Терүнә тускар Деед Эзн Мошед келсмн бәәҗ:

– Әмтиг хура, Би теднд ус өгнәв.

17Израилин улс тенд ду дуулцхав:

«О, худг, усар дүүр!
Худгин тускар дуултн!
18Энүг һардачнр малтла.
Энүг әмтнә толһачнр малтла.
Тайгарн, мотрарн[†] энүг малтла!»

Тер көдәһәс тедн Матан гидг һазр тал ирцхәв. 19Матанас Нахалиэл тал, Нахалиэләс Бамот тал, 20Бамотас Моавин һазрт бәәх тегш һазрт ирцхәв. Тенд көдә һазр деер өөдлҗәх Фасга уул бәәҗ.


Сихон Ог хойр хааг диилсн диилвр

21[•]Израилин улс амореймүдин хан Сихон тал сурвр кеһәд элчнрән йовулна:

22– Чини һазрар давҗ һарх зөв маднд өг! Бидн тадна тәрәһәр болн уста үзмәр йовшговидн, тадна худгас ус уушговидн. Чини һазриг давтлан бидн Хаана хаалһар йовхвидн[+].

23Болв Сихон Израилин улст эврәннь һазрар йовх зөв өгсн уга. Хан эврәннь дәәчнрән цугтаһинь цуглулад, көдә һазрт тосад Яхац селәнә хаҗуд теднлә дәәлдв. 24Израилин улс Сихона дәәчнриг диилв. Тедн хаана орн-нутгиг Арнонас Ябок һол күртл, амонмудын һазр күртл кевтнь булаҗ авв (амонмудын һазр сән хаацта билә)[+]. 25Израилин улс амореймүдин балһсдынь цугтаһинь, Хешбон балһсиг селәдтәһинь бас булаҗ авад бәәрлв. 26Хешбон – амореймүдин Сихон хаана балһсн. Урдк Моавин хаанла дәәлдәд Сихон терүнә һазринь Арнон күртл цугтаһинь булаҗ авч. 27Тегәд чигн келмрчнр келцхәнә:

«Хешбон тал ирцхәтн!
Сихона балһсн тосхгдад батртха!
28Хешбонас һал һарв,
Сихона балһснас шатчах
һалын заль һарад,
Моавд Ар балһсиг чигн,
Арнона деерк уулмудын эздиг чигн зальгв.
29Моавин улс, тадн зовлңтат!
Кемош бурхна әмтн, тадн үквт!
Теднә залус зулад гүүцхәв,
Күүкд улсинь амореймүдин хан Сихон
бәрәнд авв[+].
30Бидн тедниг сумар дарвидн!
Хешбонас Дивон күртл цугтан үкцхәв!
Бидн Нофах болн Медева күртл
цугтаһинь күүчвидн»[+].

31Тиигҗ Израилин улс амореймүдин орн-нутгт экләд бәәрлв.

32Дарунь Моше Язер гидг балһс хәләтхә гиҗ әмтиг илгәнә. Израилин улс Язер эргндк селәдиг булаҗ авна. Тенд урднь бәәсн амореймүдин балһсдт тедн бәәрләд бәәцхәв[+].

33Тендәсн эргәд Израилин улс Башана һазр тал һардг хаалһар йовцхав. Башана Ог хан теднә өмнәс дәәчнрән цугтаһинь дахулад һарна. Эдрей балһсна өөр иргнд теднлә дәәлднә. 34Деед Эзн Мошед келнә:

– Терүнәс бичә ә! Чини һарт Би терүг бийинь, терүнә дәәчнриг цугтаһинь, терүнә һазр-усиг кевтнь өгчәнәв. Хешбониг һардҗасн амореймүдин хан Сихонла әдләр чи терүг тиим кевәр кехич[+].

35Огаг чигн, терүнә көвүдиг чигн, дәәчнриг цугтаһинь чигн алад Израилин әмтн тер орн-нутгиг эзлв.

#### 22


Израилин улсиг харатха гиһәд Моавин хан Балак Баламиг йовулна

1Тендәсн Израилин улс цааран йовад Моавин тегш һазрт зогсцхав. Тернь Йордана ард Ерихона тус бәәҗ.

2Ципорин көвүн Балак Израилин улс амореймүдлә ю кесинь медв[+]. 3Моавин улс кевтән теднәс икәр әәцхәв, яһад гихлә тедн тооһарн дегд олн бәәҗ. Моавин улс Израилин әмтнд дурго болад теднәс әәцхәв. 4Мидьяна медәтнрт моавмуд келцхәв:

– Эн олн-әмтн мана эргндкиг кевтнь уга кех – һазрт урһҗасн өвсиг бух уга кеснлә әдләр!

Тер цагт Моавин хан болҗасн Ципорин көвүн Балак 5Петор балһснд бәәсн Беорин көвүн Балам тал элчнрән илгәһәд, Баламиг дөң болтха гиҗ дуудна. (Петор балһсн Амона көвүдин һазрт Епрат гидг һол деер бәәҗ.) Тер келнә:

– Египетәс әмтн ирәд һазриг кевтнь дүүргв, мини хаҗуд буув[+]. 6Ирәд мини сурвр күцә: эн әмтиг чи хара. Ода эдн нанас чидлтә, чамла би тедниг дииләд һазр-уснасн көөҗ һарһҗ чадх чигн биләв. Чини хәәрлснчнь мел йөрәлтә. Чини харасн күүнд харалчн тусна. Терүг би меднәлм.

7Моавин болн Мидьяна медәтнр Балам тал ирәд, удһн керг күцәснднь мөңг авч ирәд, Балакин келүлсиг күргнә. 8Балам келнә:

– Энд хонтн, Деед Эзн нанд ю келхинь би таднд келсүв.

Моавин баячуд Баламинд хонна.

9Бурхн Баламд үзгдәд келнә:

– Чамла энд юн әмтн бәәнә?

10Балам Бурхнд келнә:

– Моавин хан Балак, Ципорин көвүн, нанд келүлҗ: 11«Египетәс ирсн әмтн һазриг кевтнь дүүргв. Ирәд мини сурвр күцә: теднд харалан тәвәд күрг. Би теднлә дәәлдәд көөһәд һарһҗ чигн чадхмн болвзав».

12Бурхн Баламд иим хәрү өгнә:

– Бичә теднлә йов. Чи тер әмтиг бичә хара, яһад гихлә тедн әдслгдсн әмтн.

13Өрүнднь Балам Балакин элчнрт келнә:

– Хәртн. Деед Эзн таднла йовх зөв нанд өгчәхш.

14Моавин баячуд Балак талан хәрү ирәд келнә:

– Балам маднла йовшго болв.

15Балак шинәс элчнрән йовулна. Эднь түрүңк әмтнәс улм байн болн күндтә. 16Тедн Балам тал ирәд келнә:

– Ципорин көвүн Балак келүлв: «Нан тал ирх сурврим бичә буруша. 17Би чамаг күчтәһәр тоонав, келсичнь күцәнәв. Зуг ирич, мини сурвриг күцәһич: эн ирсн әмтнд харалан тәвич».

18Балам Балакин баячудт келв:

– Балак нанд цаһан мөңгәр болн алтар дүүрсн эврәннь бәәшңгән кевтнь өгнәв гисн бийнь, тиигв чигн, би ямаран чигн кергт – бичкн болну, алдр болну – Деед Эзнә, мини Бурхна, заасиг би эвдҗ чадшгов. 19Болв чигн тадн хонтн, Деед Эзн ю келхинь хәләсүв.

20Сөөднь Бурхн Балам тал ирәд келнә:

– Тер әмтн чам тал ирәд дуудсн болхла, теднлә йов. Зуг Мини келсәр кех зөвтәч.


Балам, терүнә элҗгн болн Деед Эзнә элч

21Өрүнднь Балам элҗгнән унҗ авад, Моавин баячудла һарад йовв. 22Баламиг йовснд Бурхн уурлв. Деед Эзнә элч терүнә хаалһинь хаана. Балам элҗгн унҗ йовла, терүнлә хойр ялчнь йовҗ. 23Деед Эзнә элч хаалһ деер һартан иләр үлд бәрҗәхинь элҗгн үзәд, хаалһас хаҗиһәд тәрән тал һарв. Балам элҗгниг хәрү хаалһд орулхар терүг цокна.

24Уста үзмин хойр тәрәнә хоорнд хаалһин уутьрсн ормд Деед Эзнә элч зогсв. Тенд нег таласнь эрс, хойрдгч таласнь эрс бәәҗ. 25Деед Эзнә элчиг үзн элҗгн эрст шахлдв, Баламин көлиг эрст бас шахв. Балам дәкн элҗгниг цокв.

26Деед Эзнә элч әрә хаҗиһәд зүн тал чигн, барун тал чигн көндрҗ һарч болшго уутьхн ормд зогсв. 27Элҗгн Деед Эзнә элчиг үзәд Баламтаһан һазр деер кевтв. Балам икәр уурлад, элҗгниг модар цокв. 28Тиигхлә Деед Эзн элҗгниг дуһардгар кев. Элҗгн Баламд келнә:

– Би чамд ю кевүв? Чи намаг һурвдад цокчанач.

29– Чи намаг наад бәрҗәнәч! – гиҗ Балам келнә. – Нанд үлд бәәсн болхла, би чамаг алх биләв.

30Элҗгн Баламас сурна:

– Цуг эн цагин туршарт унҗах элҗгн би чини биший? Нанд бийән чамла тиигҗ бәрх даслвр бәәлү?

– Уга, – гиҗ Балам хәрү өгв.

31Деед Эзн иигҗ кев: Балам Деед Эзнә элчиг һартан үлд иләр бәрәд хаалһ деер зогсчасиг үзв. Балам һазрт күрч өкәһәд, түргүр унв. 32Деед Эзнә элч терүнәс сурв:

– Юунас көлтә һурв дәкҗ элҗгниг цоквч? Энчнь би чини өмнәс чамаг зогсахар һарув. Яһад гихлә чини хаалһ Нанд таасгдҗахш. 33Элҗгн намаг үзәд һурв дәкҗ мини өмнәс хооран эргв. Кемр тер эс хаҗисн болхла, терүг хәәрләд, чамаг алх биләв!

34– Би килнц һарһув! Чамаг мини хаалһ деер зогсчасиг медсн угав. Кемр чамд мини кеҗәх юмн эс таасгдҗахла, би хәрү йовхув, – гиҗ Балам Деед Эзнә элчд келнә.

35– Эн әмтнлә йов. Болв зуг Мини келсиг кел, – гиҗ Деед Эзнә элч Баламд хәрү өгв.

Тегәд Балам Балакин баячудла цааран йовв.


Балам Балак тал ирнә

36Балакд Балам аашна гиҗ келнә. Балак терүг Арнон уулын хавчгин меҗәд бәәх Моав орн-нутгин балһснд тосхар һарад йовна. Тернь эднә орн-нутгин хамгин холд бәәҗ[+].

37– Би чамаг иртхә гиҗ элчнр йовуллав, – гиҗ Балак Баламд келв. – Чи яһад йовлго бәәввч? Чамаг би янзтаһар күндлҗ чадшгой?

38– Би эн ирүв. Ю келхүв чамд? Бурхн нанд келсиг би чамд келхүв, – гиҗ Балам Балакд хәрү өгнә.

39Тегәд Балам терүнлә хамдан Керьят-Хуцот балһсн тал йовна. 40Балак бухмуд болн хөд алтха гив, Баламиг болн терүг дахҗ йовсн баячудыг дуудв. 41Маңһдур өрүнднь Балак Баламиг Бамот-Баал гидг һазрт[*] авч одв. Тендәс Балам Израилин әмтнә бәәрнә баахн әңгинь үзв.

#### 23


Баламин түрүңк әдсллһн

1– Энд мини төлә 7 тәкл тәкдг орм[†] ке. Бәрц бәрхин төлә 7 бүрү, 7 хуц бел ке, – гиҗ Балам Балакд келнә[+].

2Баламин келсиг Балак күцәв. Тәкл тәкдг орм болһнд Балак Балам хойр неҗәһәд бүрүһәр, неҗәһәд хуцар бәрц бәрв.

3– Эврәннь авч ирсн шаталһна бәрцин хаҗуд зогс. Би хооран һарнав, Деед Эзн мини өмнәс һарч ирхмн болвза. Нанд Тер ю келнә, терүг би чамд келсүв, – гиҗ Балам Балакд келнә.

Балам ил довун деер һарна. 4Тенд терүг Бурхн тосна. Балам иигҗ келнә:

– Тәкл тәкдг 7 ормиг би белдүв, орм болһнд неҗәһәд бүрүһәр, неҗәһәд хуцар бәрц бәрүв.

5Деед Эзн Баламин келх үгинь заана.

– Балак тал одад энүг соңсх, – гиҗ Тер Баламд келнә.

6Балам Балак тал хәрү ирнә. Тернь Моавин баячудла шаталһна авъяст орулх бәрцсин хаҗуд зогсна. 7Тиигхд Балак эврәннь әәлдхлән күргв:

– Арамин һазрас намаг Балак авч ирв.
Моавин хан намаг зүн үзгт бәәх уул талас авч ирв.
«Мини сурврар ирәд Яковиг хара, ирәд Израилиг хара».
8Яһҗ би харахмб? Терүг нам Бурхн хараҗахш!
Яһҗ би харал тәвхмб? Нам Деед Эзн харал тәвҗәхш![+]
9Хадта уулмудын ораһас би терүг үзҗәнәв,
довуд деерәс терүг хәләҗәнәв:
әмтн салу бәәхинь үзҗәнәв,
бийән талдан келн-улсин тоод орулҗахмн уга[+].
10Яковин әмтиг кен тоолҗ чадхмб,
тернь элснлә әдл олн.
Израилин әмтнә дөрвдгч әңгинь кен тоолҗ чадхмб?
Чик седклтә күүнә чилгчнь мини чилгч болг.
Мини хөөт үйнр эн әмтнлә әдл болтха![+]

11– Чи нанд юн гидг юм һарһҗахмбч? – гиҗ Балак Баламас сурна. – Би чамаг мини дәәсиг харатха гиҗ дуудлав. Чи тедниг әдслҗәнәч.

12– Деед Эзн нанд келх үгим зааҗ өглә, терүг би төвәр келх зөвтәв, – гиҗ Балам хәрү өгв.


Баламин хойрдгч әдсллһн

13– Нанла хамдан талдан ормд одый. Тендәс чи тедниг үзхич, зуг теднә бәәриг кевтнь биш, зуг хамгин захинь. Тендәс тедниг хара, мини сурвр күцә, – гиҗ Балак келнә.

14Баламиг тер Фасга уулын оран хаҗуд бәәх Маначнрин һазрт дахулҗ ирв. Тенд тәкл тәкдг 7 орм кев. Орм болһнд неҗәһәд бүрүһәр, неҗәһәд хуцар бәрц бәрв.

15– Чи энд авч ирсн шаталһна бәрциннь хаҗуд зогсҗа. Би тиигәрән йовад Бурхнла харһнав, – гиҗ Балам Балакд келнә.

16Деед Эзн Баламла харһна, терүнд келх үгинь зааҗ өгнә.

– Балак тал хәрү йов, терүнд энүг кел, – гиҗ Деед Эзн Баламд келнә.

17Балам хәрү Балак тал ирнә. Балак авч ирсн шаталһна бәрцин хаҗуд Моавин баячудла хамдан зогсчана.

– Деед Эзн юн гив? – гиҗ Балак сурв.

18Тиигхлә Балам эврәннь әәлдхлән күргв:

– Босад соңс, Балак – Ципорин көвүн –
тодлад ав мини келсиг.
19Бурхн күн биш, худл келшго.
Күүнлә әдл Тер ухаһан сольшго.[†]
Келчкәд Тер келсән эс күцәхий?
Өгсн үгән эвдхий[+]?
20Әдслтхә гиҗ намаг шүүҗ авла.
Бурхн әдсллә.
Нанд терүгинь эвдх арһ уга!
21Яковд зовлң уга, үзгдҗәхш!
Израильд[†] дуту хөв уга, үзгдҗәхш!
Эн әмтнлә теднә Бурхн – Деед Эзн.
Әмтн Терүг Хан мет йөрәҗ таасна.
22Египетәс тедниг һарһсн Бурхна чидлнь
зерлг бухин өвр мет![+]
23Яковд илв һарһҗ болш уга,
Израилиг урдаснь тааҗ медҗ болш уга.
Яковин-Израилин тускар иигҗ келцхәнә:
«Хәлә Бурхн ю кеҗәхинь!»[+]
24Эн әмтн арслң мет босчана,
олвран эс зуутлан,
алгдсна цусинь эс уутлан тогтншго[+].

25– Тедниг чи бичә хара, бичә әдсл! – гиҗ терүнә дару Балак Баламд келнә.

26– Би чамд Деед Эзнә келсиг цугтаһинь кенәв гиҗ келсн угай! – гиһәд Балам Балакд хәрү өгв.


Баламин һурвдгч әдсллһн

27– Би чамаг талдан ормд күргнәв. Чи мини сурвр күцәһәд, тедниг тендәс харах тааста зөв Бурхн өгвзә? – гиҗ Балак терүнд келнә.

28Балак Баламиг көдә һазрт өндәҗәх Пеор уулын орад һарһв.

29– Энд мини төлә тәкл тәкдг 7 орм ке. Бәрц бәрх 7 бүрү, 7 хуц бел ке, – гиҗ Балам Балакд келнә.

30Балак Баламин келсәр кенә. Тәкл тәкдг орм болһнд неҗәһәд бүрү, неҗәһәд хуц бәрцд орулна.

#### 24

1Израилиг Деед Эзн әдслхәр бәәхиг үзсн Балам урдклаһан әдл онц темдг хәәхәр йовсн уга. Көдә һазр тал тер хәләхләрн 2Израилин әмтиг үзнә. Тенд тедн отг-отгарн бәәҗ. Тегәд терүнд Бурхна Сәкүсн[†] бууна,[+] 3Балам бас эврәннь әәлдхлән күргв:

– Нүднь тодрхаһар үздг
Беорин көвүн Балам келҗәнә.
4Бурхна келсиг соңсҗах күн,
Хамгин Күчтәһин үзгдл үзҗәхнь:
һазр деер унҗана, болв нүднь секәтә.
5Чини шатрмуд ямаран сәәхн, Яков,
чини бәәх гермүд, Израиль![†]
6Тиньгр һазрт урһҗах ноһан мет налаҗана,
һолын көвәдк сад мет,
Деед Эзнә тәрсн урһмл алоэ мет,
урсхулын хаҗудк хошун модн мет.
7Израилин савас усн асхрад бәәх.
Теднә экн ик уста урсхулын өөр бәәх.
Теднә хан Агаг хаанас өөдлх,
терүнә орн-нутгнь алдр болх.
8Египетәс тедниг һарһсн Бурхна күчнь
зерлг бухин өвр мет!
Өшәтә келн-улсиг тедн зальгх,
дәәснәннь ясинь үүлх,
суминь хамхлх[+].
9Арслң мет эн әмтн өкәв,
һазр деер кевтв.
Кен арслңгиг көндәҗ чадх?
Чамаг әдслснь – әдстә күн.
Чамаг хараснь – харагдсн күн[+].

10– Би чамаг мини дәәсиг харатха гиҗ дуудлав. Чи болхла тедниг һурвдад әдслҗәнәч! – гиҗ Балак Баламд уурлад хойр һаран цокв. –[+] 11Йов, герүрн гү! Би чамаг күндләд ачлхар седләв, болв Деед Эзн чамаг тер ачлвр бичә автха гиҗәнә.

12– Чини илгәсн элчнрт би урдаснь келсн уга болвзав? Би келләв: 13«Балак нанд нам эврәннь цаһан мөңгәр болн алтар дүүргсн бәәшңгән өгнәв гисн бийнь, би Деед Эзнә заасиг эвдҗ чадшго биләв. Эврәннь седкләр сән чигн юм һарһҗ, му чигн юм һарһҗ чадшго биләв. Деед Эзнә келсиг би келхүв», – гиҗ Балам Балакд келнә. – 14Би эврәннь орн-нутг тал хәрҗәнәв. Чи йов, эн әмтн чини улст ю кехинь би соңсхсув.


Баламин сүүлңк әәлдхл

15Тегәд Балам эврәннь әәлдхлән келв:

– Беорин көвүн Балам келҗәнә,
тодрхаһар үзҗәхнь келҗәнә,
16Бурхна үг соңсчахнь,
Деед Бурхна медрл авчахнь,
Хамгин Күчтәһин үзгдлинь үзҗәхнь
һазр деер унҗана, нүднь секәтә.
17Би уга юмиг үзҗәнәв,
хол бәәхиг үзҗәнәв!
Яковас одн һарчана,
Израиләс мотр[†] өөдлҗәнә.
Моавин цохинь хамхлх,
Шетин цуг хөөт үйнрин ораһинь цумлх[*][+].
18Эдом диилгдәд авгдх,
Сеир дәәснәннь тавг дор орх.
Израиль болхла эврәннь күчән үзүлх.
19Яков тедниг диилх,
балһсдт үлдсн әмтиг алх!

20Балам амалекмүдиг хәләһәд эврәннь әәлдх үгән келнә:

– Олн-әмтнә түрүңкнь Амалек,
терүнә чилгчнь – үклнь мөңк![+]

21-22Балам кенеймүдин отгиг хәләһәд эврәннь үгән келнә:

– Чини бәәх бәәрн бат,
хад деер бәәх чини үр бат.
Болв Ашур чамаг бәрәнд авч одхла,
Каин угарх[+].

23Балам бас эврәннь әәлдхлән келнә:

Ой-ой, Бурхна һарһсн йовдлын хөөн кен әмд үлдхмб!
24Киттим[†] нутгин кермс эн.
Тедн Ашуриг диилх,
һолын цаадк һазр диилх.
Болв тедн бас мөңкинд алгдх[+].

25Тегәд Балам эврәннь гер талан хәрү йовна, Балак эврәннь хаалһар.

#### 25


Шитмд Израилин улс худл шүтәнд иткнә. Деед Эзнә цухл

1Израилин әмтн Шитмин һазрт зогсчахд, теднә залус Моавин күүкд улсла аля йовдл һарһад бәәв[+]. 2Тер гергчүд болхла, Израилин залусиг эврәннь бурхнд бәрц бәрлһнд орлцтха гиҗ дуудсн бәәҗ. Израилин залус бәрцин мах идәд, теднә бурхнд мөргцхәв[+]. 3Тегәд Израилин әмтн Пеорин Баал нертә бурхнд мөргв. Деед Эзн теднд уурлна[+].

4Деед Эзн Мошед келнә:

– Олн-әмтнә ахлачнринь Мини төлә нарта һазрт дүүҗл. Тегәд одҗ Израилин улст илгәҗәх Мини цухл зогсх[+].

5– Эврә әмтнәс Пеорин Баалд дурлсн улсиг, таднас кен чигн, тедниг эврән алтхаг! – гиҗ Моше Израилин һардачнрт заквр өгв.


Пинехас урвачиг засглҗана

6Харһлтын Шатрин үүднә өмн Моше болн Израилин цуг хамцана улс уульҗах цагт теднд үзүләд Израилин нег көвүн Мидьяна күүк дахулҗ ирнә. 7Терүг үзсн Элеазарин көвүн Пинехас – Ахарон гелңгин[†] ач – хамцана хургас һарад җид авад,[+] 8Израилин көвүг дахад тер шатрт орад, терүг болн терүнә күүкиг дор ормднь шааһад ална. Терүнә хөөн Израилин улс үкдгән уурна[+]. 9Болв 24 000 күн тиигхд үкв.

10Деед Эзн Мошед келв:

11– Элеазарин көвүн, Ахарон гелңгин ач Пинехас, Израилин улст һарһхар бәәсн Мини цухл зогсав. Намаг басснд тер өшә авв. Тегәд чигн Би Израилин улсиг Эврәннь ууртан тедниг алсн угав. 12Тегәд соңсхад кел: Би Пинехасла амулң бәәлһнә бооца кеҗәнәв. 13Эн бооцаһар тер болн терүнә хөөт үйнр мөңкинд гелңгин[†] нер зүүх зөв авчана. Яһад гихлә Пинехас терүнә Бурхиг басснд өшәһинь авв, Израилин улсин геминь хәрүлв.

14Мидьяна күүкнлә хамдан алгдсн Израилин Салун көвүн Зимри гидг нертә бәәҗ. Зимри Шимона отгин нег өрк-бүлин толһачнь бәәҗ. 15Алгдсн күүкн Козби нертә – Цурин күүкн. Цур мидьянмүдин нег отгин һардачнь бәәҗ[+].

16Деед Эзн Мошед келнә:

17– Мидьянмүдин хортн болтн, алтн тедниг![+] 18Тедн таднла өшәтн кевтә бәәнәлм. Тедн Пеорин мек таднд һарһвш, мидьянмүдин һардачин күүкн Козбила бас мек һарһвш: нег келн-улсин күүкн Пеорин үклһнд алгдв!

#### 26


Израилин улсиг давтад бичлһн

1Әмтнә үклһн чилснә хөөн Деед Эзн Мошед болн гелң[†] Ахарона көвүн Элеазард келнә:

2– Цуг хамцанд бәәх Израилин әмтнә өрк-бүл болһна то бичҗ автн. Хөрн настаһас ах, бу-селм дааҗ чадхиг тоолтн[+].

3Ерихона тус өмн Йордана хаҗуд Моавин тегш һазрт Моше болн гелң Элеазар әмтнә то бичҗ авна. 4Деед Эзн Мошед заасар 20 настаһас ах әмтиг тоолв.

Египетәс һарч йовсн Израилин көвүдин нерд эн.

5Израилин түрүңкнь Рубен. Рубена хөөт үйнр: Ханокас – Ханокин уңг-тохм, Паллуһас – Паллуһин уңг-тохм,[+] 6Хецронас – Хецрона уңг-тохм, Кармиһәс – Кармин уңг-тохм[+]. 7Эннь Рубена хөөт үйнрин уңг-тохмснь. Тооһин бичгт 43 730 күн орв[+].

8Паллун көвүн Элиав. 9Элиавин көвүд – Немуэл, Датан болн Авирам. (Датан болн Авирам хамцана күндтә улсин негнь болна. Эдн Корахла болн терүнә нәәҗнрлә хамдан Моше Ахарон хойрин өмнәс буцлт кесмн, Деед Эзнә өмнәс буцлт кесмн![+] 10Тиигхд һазр шуурад тедниг цугтаһинь зальгв. Корахла хамдан нәәҗнрнь үкцхәв. Хойр зун тәвн күүг һал уга кев. Эннь онц темдг болн урдаснь медүллһн болв[+]. 11Болв Корахин көвүд үксн уга.)[+]

12Шимона хөөт үйнр уңг-тохмарн: Немуэлас – Немуэлин уңг-тохм, Яминас – Ямина уңг-тохм, Якинас – Якина уңг-тохм[+]. 13Зерахас – Зерахин уңг-тохм, Шаулас – Шаулын уңг-тохм. 14Эдн Шимона хөөт үйнрин уңг-тохмснь тооһарн 22 200 күн[+].

15Гәдин хөөт үйнр уңг-тохмарн: Цепонас – Цепона уңг-тохм, Хаггиһас – Хаггин уңг-тохм, Шуниһәс – Шунин уңг-тохм[+]. 16Озниһас – Ознин уңг-тохм, Эриһәс – Эрин уңг-тохм. 17Ародас – Ародын уңг-тохм, Арелиһәс – Арелин уңг-тохм. 18Эдн Гәдин хөөт үйнрин уңг-тохмснь. Тооһарн 40 500 күн болв[+].

19Йудан көвүд: Ээр болн Онан (хоюрн Канана[†] һазрт үкв)[+]. 20Йудан хөөт үйнр уңг-тохмарн: Шеләс – Шелән уңг-тохм, Пәрецәс – Пәрецин уңг-тохм, Зерахас – Зерахин уңг-тохм. 21Пәрецин хөөт үйнр: Хецронас – Хецрона уңг-тохм, Хамулас – Хамулын уңг-тохм. 22Эдн Йудан хөөт үйнрин уңг-тохмснь. Тооһарн 76 500 күн болв[+].

23Исахарин хөөт үйнр уңг-тохмарн: Толаһас – Толан уңг-тохм, Пуас – Пуан уңг-тохм[+]. 24Яшувас – Яшувин уңг-тохм. Шимронас – Шимрона уңг-тохм. 25Эдн Исахарин хөөт үйнрин уңг-тохмснь. Тооһарн 64 300 күн бичгдв[+].

26Завулуна хөөт үйнр уңг-тохмарн: Середәс – Середин уңг-тохм, Элонас – Элона уңг-тохм, Яхлэләс – Яхлэлин уңг-тохм[+]. 27Эдн Завулуна хөөт үйнрин уңг-тохмснь. Бичгт тооһарн 60 500 күн орв[+].

28Йосипин хөөт үйнр (Манашен болн Эпримин) уңг-тохмарн:[+] 29Манашен хөөт үйнр: Махирәс – Махирин уңг-тохм. Махирт Гилад гидг көвүн бәәҗ. Гиладас – Гиладын уңг-тохм. 30Гиладын хөөт үйнр эн: Иэзер, Иэзерин уңг-тохм, Хелекәс – Хелекин уңг-тохм, 31Асриэл, Асриэлин уңг-тохм, Шехем, Шехемин уңг-тохм, 32Шемида, Шемидан уңг-тохм, Хефер, Хеферин уңг-тохм. 33Хеферин көвүн Целофхадт көвүн үрн уга бәәҗ, мел күүкд. Целофхадын күүкдин нерд эн: Махла, Ноа, Хогла, Милка болн Тирца[+]. 34Эдн Манашен хөөт үйнрин уңг-тохмснь. Бичгт тооһарн 52 700 күн орулгдв[+].

35Эпримин хөөт үйнр уңг-тохмарн: Шутелахас – Шутелахин уңг-тохм, Бехерәс – Бехерин уңг-тохм, Таханас – Тахана уңг-тохм. 36Шутелахин хөөт үйнр эн: Эранас – Эрана уңг-тохм. 37Эпримин хөөт үйнрин уңг-тохм: бичгт тооһарн 32 500 күн орулгдв. Йосипин хөөт үйнр уңг-тохмарн тиим болв[+].

38Беняминә хөөт үйнр уңг-тохмарн: Белаһас – Белан уңг-тохм, Ашбеләс – Ашбелин уңг-тохм, Ахирамас – Ахирамин уңг-тохм,[+] 39Шефуфамас – Шефуфамин уңг-тохм, Хуфамас – Хуфамин уңг-тохм. 40Бела Ард болн Нааман гидг көвүдтә бәәҗ. Ардас – Ардин уңг-тохм, Нааманас – Наамана уңг-тохм. 41Эннь Беняминә хөөт үйнр уңг-тохмарн. Бичгт тооһарн 45 600 күн бичгдв[+].

42Дана хөөт үйнр уңг-тохмарн: Шухамас – Шухамин уңг-тохм. Эннь Дана хөөт үйнрин уңг-тохмс[+]. 43Шухамин хөөт үйнрин отгуд тооһарн 64 400 күн бичгдв[+].

44Ашерин хөөт үйнр уңг-тохмарн: Имнас – Имнан уңг-тохм, Ишвиһәс – Ишвин уңг-тохм, Бэриаһас – Бэриан уңг-тохм[+]. 45Бериан хөөт үйнр: Хеверәс – Хеверин уңг-тохм, Малкиэләс – Малкиэлин уңг-тохм. 46Ашерин күүкнә нерн Серах. 47Эннь Ашерин хөөт үйнрин уңг-тохмс. Бичгт тооһарн 53 400 күн орулгдв[+].

48Напталин хөөт үйнр уңг-тохмарн: Яхцеләс – Яхцелин уңг-тохм, Гуниһәс – Гунин уңг-тохм,[+] 49Ецерәс – Ецерин, Шиллемәс – Шиллемин уңг-тохм. 50Эннь Напталин хөөт үйнрин уңг-тохмс. Бичгт тооһарн 45 400 күн орулгдв[+].

51Израилин улсин бүртклһнә то бичлһн иим болв: 601 730 күн[+].

52Деед Эзн Мошед келв:

53– Әмтнә тооһар һазр хуваҗ өггдх зөвтә. 54Олн то отгудт хүв һазр икәр өг, бичкн то отгудт – баһар өг[+]. 55Һазриг җирв хайҗ өгх кергтә: отг болһнд нег хүв һазр. 56Тооһарн олн отгуд болну, тооһарн бичкн болну һазриг җирвәр авх зөвтә.


Левитмүдиг давтад бүрткҗ бичлһн

57[•]Левин хөөт үйнриг уңг-тохмарнь бүрткҗ бичлһн эн: Гершонас – Гершона уңг-тохм, Кахатас – Кахатын уңг-тохм, Мерариас – Мерарин уңг-тохм. 58(Левин хөөт үйнрин уңг-тохмс: Ливнин уңг-тохм, Хеврона уңг-тохм, Махлин уңг-тохм, Мушин уңг-тохм, Корахин уңг-тохм.) Кахатын хөөт үйнь Амрам бәәҗ. 59Амрамин гергнә нернь Йохевед, Левин күүкн (тернь Египетд Левид төрҗ). Йохевед Амрамд Ахарониг, Мошег болн теднә дү күүк Мирьямиг һарһҗ. 60Ахарона көвүдин нерд: Надав болн Авиуд, Элеазар болн Итамар[+]. 61Деед Эзнд харш болх һал авч ирхләрн Надав болн Авиуд үкҗ одҗ[+].

62Бичгт тооһарн 23 000 левитмүдин[†] залу улс нег сартаһасн өөдән настань орулгдҗ. Тедн Израилин улсин тооһин бичгт орулгдсн уга. Яһад гихлә Израилин наадк улсас талданар теднд һазрин хүв өгшго болҗана[+]. 63Ерихона тус Йордана хаҗуд, Моавин тегш һазрт Мошен болн Элеазар гелңгин тоолад бичсн Израилин улсин бичг иим болв. 64Синай[†] көдәд Мошен болн Ахарон гелңгин[†] тиигхд тоолад бичсн бичгәс нег чигн күн үлдсн уга. 65Тегәд Деед Эзн тер әмтн цугтан көдә һазрт үкх гиҗ келлә. Теднәс нег чигн күн әмд үлдсн уга. Зуг Ефунен көвүн Калев, Навина көвүн Ешуа хойр әмд үлдв[+].

#### 27


Целофхадын күүкд. Күүкд улсин өнч авлһна туск закан

1[•]Целофхадын күүкд ирнә. (Целофхад Хеферин көвүн, Хефер Гиладын көвүн, Гилад Махирин көвүн, Махир Манашен көвүн, Манашен уңг-тохмас, Манаше Йосипин көвүн.) Целофхадын күүкдин нерд – Махла, Ноа, Хогла, Милка болн Тирца[+]. 2Тедн Харһлтын Шатрин үүднд Мошен, Элеазар гелңгин,[†] һардачнрин болн хамцана цугтаннь өмн зогсад келцхәнә:

3– Мадна эцк көдә һазрт эврәннь килнцәс көлтә үкв. Болв тер Деед Эзнә өмнәс буцсн Корахин нөкднр дунд уга билә. Терүнд көвүд уга билә[+]. 4Тегәд мана отгт нег чигн күн эцкин нериг көвүд уга болсар зүүшго болхий? Маднд эцкин төрлмүдлә әдләр һазр һарһҗ өгтн![+]

5Моше теднә келсиг Деед Эзнд күргәд келнә. 6Деед Эзн Мошед келнә:

7– Целофхадын күүкд чикәр келҗәнә. Эцкиннь төрлмүдлә әдләр теднд һазр һарһҗ өг – эцкин хүв һазр теднә болг. 8Израилин улст кел: «Кемр кен-негнь көвүн үр үлдәлго өңгрхлә, терүнә хүв һазрнь күүкнднь күртх. 9Кемр тер күүнд нам күүкн үрн уга болхла, хүвинь ахнр-дүүнртнь өгтн. 10Кемр ахнр-дүүнр уга болхла, терүнә хүв һазринь эцкиннь ахнр-дүүнрт өгтн. 11Кемр эцкднь ахнр-дүүнр уга болсмн болхла, өөрхн төрлднь өгтн. Һазр терүнә болтха. Эннь Израилин улст закан[†] болх йоста», – тиигҗ Би, Деед Эзн, чамд закчанав[+].


Навина көвүн Ешуа – Мошен үй залһагч

12Деед Эзн Мошед келнә:

– Аварим уул деер һарад Израилин улст Мини өгчәх һазриг хәләлч[+]. 13Чи тер һазриг хәләһәд эврәннь өвкнр тал, чини ах Ахаронла әдл, һархич[+]. 14Яһад гихлә Цин гидг көдә һазрт хамцана улс буцхд, тадн Намаг соңссн угат. Тенд булгин хаҗуд Мини әрүн[†] бәәдлиг теднд медүлсн угат. (Тернь Цин гидг көдә һазрт Мерибат-Кадеш гидг булг.)[+]

15Моше Деед Эзнд келнә:

16– Цуг әмтә-киитә юмст әм өгчәх Деед Эзн, Бурхн, хамцана һардачд[+] 17әмтиг хаалһин йовлһнд болн хәрү ирлһнднь толһалх, дахулад йовад хәрү авч ирх кү орултха. Деед Эзнә хамцан малч уга сүрг мет бичә болтха![+]

18Деед Эзн Мошед келнә:

– Навина көвүн Ешуаг дууд. Терүнд Сәкүсн бәәнә. Терүн деер һаран тәв[+]. 19Элеазар гелңгин болн цуг хамцана өмн цугтаннь нүүрт зогстха гиҗ зак. Цугтаннь өмн терүнд эврәннь иткмҗән өг[+]. 20Израилин улсин хамцан цугтан терүг соңстха гиһәд эврәннь йосна әңгинь өг. 21Элеазар гелң тал Ешуа өөрдҗ чадх. Тегәд Элеазар урим нертә җирвәр дамҗад Деед Эзнәс шиидвр авх. Ешуа болн Израилин улс цугтан, хамцан цугтан Деед Эзнә зааврар хаалһин йовлһнд һарх, Терүнә зааврар хәрү ирцхәх.

22Моше Деед Эзнә келсәр күцәв: Ешуаг дуудад Элеазар гелңгин өмн болн цуг хамцана өмн зогсав. 23Терүнә толһа деер Моше һаран тәвәд эврәннь иткмҗән даалһв. Деед Эзн Мошеһәр дамҗад тиигтхә гив.

#### 28


Өдр болһн бәрц бәрлһнә туск

1[•]Деед Эзн Мошед келв:

2– Израилин улс темдгтә өдрмүдт Нанд һалын бәрцд[†] орулх хот авч иртхә гиҗ хәләҗә. Каңкнсн үнр Нанд тааста[+].

3Теднд кел: «Деед Эзнд авч ирх һалын бәрц эн – өдр болһн нег җил күрсн эрмдг уга хойр хурһ (эннь таслвр уга шаталһнд орулгдх: 4нег хурһар өрүнд бәрц бәр, хойрдгчарнь асхнд), 5бас өдмгин бәрц[†] – буудян һуйрин ефән нег арвнаг һарар бел кегдсн олив тосар элдгдсиг. 6Синай[†] уул деер һарһгдсн таслврт уга шаталһна авъяс тиим. Эннь Деед Эзнд өггдҗәх һалын бәрц, каңкнсн үнр Терүнд тааста. 7Энүн деер чаһр асхлһна бәрц[†] керглгдҗәнә: хурһн болһнд гина дөрвдгч әңгнь – Деед Эзнд чаһр асхтн! 8Хойрдгч хурһар асхндан бәрц бәр. Өрүн кеснлә әдләр тиим өдмгин бәрцтәһәр болн тиим чаһр асхлһна бәрцтәһәр ке. Эннь һалын бәрц, каңкнсн үнр Терүнд тааста».


Бемб өдр бәрх бәрцин тускар

9«Бемб өдр[†] нег җил күрсн хойр эрмдг уга хурһ, олив тоснд элдсн буудян һуйрин ефән арвна хойринь, чаһр асхлһ кехәр авч ирх кергтә. 10Эннь бемб өдр таслвр угаһар кегдҗәх шаталһна болн чаһр асхлһна бәрцд деерәснь немгдәд орҗана».


Сарин шинд бәрх бәрцин тускар

11«Сарин шинд Деед Эзнд шаталһна бәрцд орулх хойр бүрү, нег хуц болн нег җил күрсн эрмдг уга долан хурһ авч иртн[+]. 12Бас өдмгин бәрц: бүрү болһнд олив тоснд элдсн буудян һуйрин ефән арвна һурвдгч әңгинь, хуцд олив тоснд элдсн буудян һуйрин ефән арвна хойрдгч әңгинь, 13хурһн болһнд олив тоснд элдсн буудян һуйрин ефән арвна нег әңгинь авч иртн. Эннь күцц шаталһна бәрц, Деед Эзнд һалын бәрц, каңкнсн үнр Терүнд тааста. 14Чаһр асхлһна бәрцин тускар: бүрү болһнд чаһрин гина өрәлнь, хуц болһнд гина һурвдгч әңгинь, хурһн болһнд гина дөрвдгч әңгинь. Җилин туршарт шин сарин эклцәр эн шаталһна авъяс кех кергтә. 15Таслврт уга шаталһна авъяс деернь тек малыг килнцәс цеврллһнә бәрц[†] гиҗ алад, Деед Эзнд чаһртаһинь нерәдтн».


Песахин нәәрт бәрц бәрлһнә тускар

16[•]«Түрүн сарин 14-ч өдр Деед Эзнә Песах.[†][+] 17Тер сарин 15-ч өдр Нәр. Долан хонгтан эс искәсн һуйр идтн[+]. 18Түрүңк өдр әрүн[†] хург болтха. Эн өдр ямаран чигн көдлмш бичә кетн. 19Деед Эзнд һалын бәрцд шатах хойр бүрү, нег хуц, нег җил күрсн долан хурһ авч иртн. Цугтан тедн эрмдг уга болх йоста. 20Тер юмс деер олив тоснд элдәд буудян һуйрар болһсн өдмг немтн. Бүрү болһнд ефән арвна һурвдгч әңг болһинь, хуц болһнд ефән арвна хойрдгч әңгинь, 21долан хурһн болһнд ефән арвдгч әңгинь нерәдтн. 22Энүн деер немәд текиг килнцәс цеврллһнә бәрц гиҗ алтн. Тернь тадна гемән хәрүллһнә бәрц болҗана. 23Эн бәрцс цугтан таслврт угаһар өрүһәр шаталһна авъяс деерәс орхмн болҗана. 24Тиим бәрцсиг өдр болһн кеҗәтн. Долан хонгтан таслврт уга шаталһна болн чаһр асхлһна авъяс немәд кеҗәтн. Эннь Деед Эзнд өргҗәх белг, каңкнсн үнр Терүнд тааста. 25Доладгч өдртнь тадна әрүн хург болтха. Ямаран чигн көдлмш эн өдр бичә кетн».


Долан хонгин нәәрт бәрц бәрлһн

26[•]«Шин урһцас өдмгин бәрц Деед Эзнд тадн авч ирхлә – түрүңк урһцин өдр Долан хонгин нәр. Тер өдр әрүн хургт ортн, ямаран чигн көдлмш бичә кетн. 27Бәрцд орулх хойр бүрү, нег хуц болн нег җил күрсн долан хурһ авч иртн. Тедн шаталһна авъяст орулгдх, каңкнсн үнр Деед Эзнд тааста. 28Буудян һуйрар олив тоснд элдәд болһсн эн өдмгин бәрцин ефән арвна һурвдгч әңгинь бүрү болһнд, ефән арвна хойрдгч әңгинь хуц болһнд, 29ефән арвна неҗәһәд әңгинь долан хурһн болһнд нерәдтн. 30Терүнәс даву тек малар бәрц бәртн. Эннь тадна гемән хәрүллһнә бәрц болх. 31Эн бәрцс таслврт уга шаталһна болн өдмгин бәрцлә, чаһр асхлһна бәрцлә хамдан немр кегдх зөвтә. Бәрцд орулҗах малмуд эрмдг уга болтха».

#### 29


Бүрән нәәрт бәрц бәрлһнә тускар

1Доладгч сарин түрүн өдр әрүн[†] хург болтха, ямаран чигн көдлмш бичә кетн. Эн өдр бүрә бүшкүрдх өдр[+]. 2Бәрц бәрх эрмдг уга бүрү, хуц болн нег җил күрсн долан хурһ авч иртн. Эдн шаталһна авъяст орулгдх, каңкнсн үнр Деед Эзнд тааста. 3Тер бәрцән дахулад буудян һуйрар олив тоснд элдәд болһсн өдмг авч иртн. Ефән арвна һурвдгч әңгинь бүрү болһнд, ефән арвна хойрдгч әңгинь хуц болһнд, 4ефән арвна нег әңгинь долан хурһн болһнд нерәдтн. 5Терүнәс давуһар тек малар бәрц бәртн. Эннь килнцәс цеврлгдәд[†] тадна гемән хәрүллһнә бәрц болх. 6Эн бәрцс таслврт угаһар болн сарин шинд немгдх йоста. Теднлә хамдан дәкәд өдмгин болн чаһр асхлһна бәрцс[†] кегдх. Эннь Деед Эзнд өггдҗәх һалын бәрц,[†] каңкнсн үнр Терүнд таасгдх.


Килнцәс цеврллһнә Өдрт бәрц бәрлһнә тускар

7Доладгч сарин арвдгч өдр тадна әрүн хург болтха. Мацг[†] бәртн, эн өдр ямаран чигн көдлмш бичә кетн[+]. 8Бәрцд бүрү, хуц болн нег җил күцсн долан хурһ авч иртн. Эннь Деед Эзнд шаталһна бәрц болх, каңкнсн үнр Терүнд тааста. Бәрцд орулҗах мал эрмдг уга болх йоста. 9Дәкәд буудян һуйрар олив тоснд элдәд болһсн өдмгин бәрц[†] бәртн. Ефән арвна һурвнинь бүрү малд, ефән арвна хойр әңгнь хуцд 10болн ефән арвна нег әңгнь долан хурһн болһнд. 11Дәкәд теднәс талдан бәрцд тек мал авч иртн. Эннь килнцәс цеврллһнә бәрц[†] болҗана. Тедн килнцәс цеврллһнә Өдрин бәрцст болн таслврт угаһар шаталһнд немгдх йоста. Теднлә хамдан дәкәд өдмгин болн чаһр асхлһна бәрцс кегдх.


Сег бәрлһнә нәәрт бәрц бәрлһнә тускар

12[•]Доладгч сарин арвн тавдгч өдр танад әрүн хург болтха. Эн өдр ямаран чигн көдлмш бичә кетн, долан хонгтан Деед Эзнә нәр кетн. 13Деед Эзнд һалын бәрц гиҗ шаталһна авъяст орулх 13 бүрү, хойр хуц болн 14 нег җил күрсн хурһ авч иртн. Каңкнсн үнрнь Терүнд тааста. Бәрцд орулҗах малмуд эрмдг уга болх йоста. 14Бәрцән дахулад олив тоснд холяд элдсн өдмг авч иртн, ефән арвна һурвдгч әңгинь 13 бүрү болһнд, ефән арвна хойр әңгинь хойр хуц болһнд, 15ефән арвна нег әңгинь 14 хурһн болһнд күргтн. 16Теднәс талдан бәрцд тек мал авч иртн. Эдн килнцәс цеврллһнә бәрц болх. Эн бәрцс өдмгин болн чаһр асхлһна бәрцслә таслврт уга шаталһна авъяст немгдх зөвтә.

17Хойрдгч өдртнь эрмдг угаһар 12 бүрү, 2 хуц болн 14 хурһ авч иртн. 18Бәрцд орулҗах бүрүс, хуцмуд, хурһд дахулад өдмгин болн чаһр асхлһна бәрцс дигтә тооһарнь авч иртн. 19Нег тек килнцәс цеврллһнә бәрц гиҗ авч иртн. Эн бәрцс өдмгин болн чаһр асхлһна бәрцслә таслврт угаһар шаталһна авъяст немгдх зөвтә.

20Һурвдгч өдртнь 11 бүрү, 2 хуц болн нег җил күрсн 14 хурһ эрмдг угаһар авч иртн. 21Бәрцд орулҗах бүрүс, хуцмуд, хурһд дахулад өдмгин болн чаһр асхлһна бәрцсиг дигтә тооһарнь авч иртн. 22Нег тек килнцәс цеврллһнә бәрц гиҗ авч иртн. Эн бәрцс өдмгин болн чаһр асхлһна бәрцслә таслврт угаһар шаталһна авъяст немгдх зөвтә.

23Дөрвдгч өдртнь эрмдг уга 10 бүрү, 2 хуц болн нег җил күрсн 14 хурһ авч иртн. 24Бәрцд орулҗах бүрүс, хуцмуд болн хурһд дахулад өдмгин болн чаһр асхлһна бәрцс дигтә тооһарнь авч иртн. 25Нег тек килнцәс цеврллһнә бәрц гиҗ авч иртн. Эн бәрцс өдмгин болн чаһр асхлһна бәрцслә таслврт угаһар шаталһна авъяст немгдх зөвтә.

26Тавдгч өдртнь эрмдг уга 9 бүрү, 2 хуц болн 14 хурһ авч иртн. 27Бәрцд орулҗах бүрүс, хуцмуд болн хурһд дахулад өдмгин болн чаһр асхлһна бәрцс дигтә тооһарнь авч иртн. 28Нег тек килнцәс цеврллһнә бәрц гиҗ авч иртн. Эн бәрцс өдмгин болн чаһр асхлһна бәрцслә таслврт угаһар шаталһна авъяст немгдх зөвтә.

29Зурһадгч өдртнь эрмдг уга 8 бүрү, 2 хуц болн нег җил күрсн 14 хурһ авч иртн. 30Бәрцд орулҗах бүрүс, хуцмуд болн хурһд дахулад өдмгин болн чаһр асхлһна бәрцс дигтә тооһарнь авч иртн. 31Нег тек килнцәс цеврллһнә бәрц гиҗ авч иртн. Эн бәрцс өдмгин болн чаһр асхлһна бәрцслә таслврт угаһар шаталһна авъяст немгдх зөвтә.

32Доладгч өдртнь эрмдг уга 7 бүрү, 2 хуц болн 14 хурһ авч иртн. 33Бәрцд орулҗах бүрүс, хуцмуд болн хурһд дахулад өдмгин болн чаһр асхлһна бәрцс дигтә тооһарнь авч иртн. 34Нег тек килнцәс цеврллһнә бәрц гиҗ авч иртн. Эн бәрцс өдмгин болн чаһр асхлһна бәрцслә таслврт угаһар шаталһна авъяст немгдх зөвтә.

35Нәәмдгч өдр нәәрин чилгч өдр. Эн өдр ямаран чигн көдлмш бичә кетн. 36Шаталһна бәрцд эрмдг уга бүрү, хуц болн 7 хурһ авч иртн. Эннь Деед Эзнд һалын бәрц, каңкнсн үнр Терүнд тааста. 37Бәрцд орулҗах бүрүс, хуцмуд болн хурһд дахулад өдмгин болн чаһр асхлһна бәрцс дигтә тооһарнь авч иртн. 38Нег тек килнцәс цеврллһнә бәрц гиҗ авч иртн. Эн бәрцс өдмгин болн чаһр асхлһна бәрцслә таслврт угаһар шаталһна авъяст немгдх зөвтә.

39Тадна оньдин кедг нәәрт Деед Эзнд эн бәрцсиг авч ирҗәтн: шаталһна бәрц, өдмгин бәрц, чаһр болн эвцлһнә бәрц.[†] Эннь андһарар болн эврә дурар авч ирҗәх бәрцс немр болҗана[+].

#### 30

1Деед Эзнә заасиг Моше Израилин улст күргәд келв.


Шишлң андһарин тускар

2– Деед Эзнә зааһад келснь эн, – гиҗ Моше Израилин отгудын һардачнрт келнә. 3– «Кемр залу күн Деед Эзнд андһар өгсн болхла, эс гиҗ андһар өгәд бийдән даалһвр авсндан үгән эвдшго болҗана, келсн үгдән күрх йоста[+].

4Кемр күүкд күн мордад уга бәәтлән эцкин герт бәәһәд Деед Эзнд андһар өгсн болхла, эс гиҗ бийдән даалһвр авсн болхла, 5эцкнь терүнә андһарин болн авсн даалһврин тускар медв чигн тагчг бәәсн болхла, тиигхлә терүнә ямаран чигн андһарнь болн авсн даалһврнь күчән геешго. 6Болв кемр эцкнь медәд терүг хөрсн болхла, тиигхлә терүнә ямаран чигн андһарнь болн авсн даалһврнь чинрән геех. Деед Эзн терүнә геминь тәвҗ өгх, яһад гихлә эцкнь терүг хөрсмн.

7Кемр күүкд күн андһар өгәд эс гиҗ тоолвр угаһар даалһвр авсн бийнь мордсн болхла, 8тегәд терүнә залунь медв чигн тагчг бәәхлә, андһарнь болн авсн даалһврнь күчән геешго. 9Кемр залунь медәд терүг хөрхлә, тегәд гергнәннь андһаринь болн тоолвр угаһар авсн даалһвринь уурулх. Деед Эзн терүнә геминь тәвх.

10Белвсн гергнә эс гиҗ залуһасн салсн гергнә ямаран чигн андһар, ямаран чигн бийдән авсн даалһвр күчән геешго.

11Кемр күүкд күн залуһиннь герт бән бәәҗ андһар өгәд, эс гиҗ андһар өгн бийдән даалһвр авсн болхла, 12залунь медв чигн тагчг бәәсн болхла, тиигхлә терүнә ямаран чигн андһарнь, эс гиҗ авсн даалһврнь күчән геешго. 13Кемр залунь медәд гергнәннь даалһвриг уурулсн болхла, тиигхлә тер даалһвр эс гиҗ андһар күчән гееҗәнә. Тер даалһвриг залунь уга кев. Тегәд Деед Эзн гергнә геминь тәвх.

14Бийән тогтнулхар седәд авсн гергнә ямаран чигн андһариг, ямаран чигн даалһвриг залунь батлх, эс гиҗ бурушах зөвтә. 15Кемр залунь гергндән өдрин дуусн үг келсн уга болхла, терүгәрн гергнәннь андһариг болн даалһвриг тер чик гиҗәнә. Медв чигн тагчг бәәв. 16Кемр залунь терүнә андһаринь хөөннь уга кехлә, тиигхлә гергнәннь андһар эс күцснд бийнь даах».

17Деед Эзнә Мошед өгсн зокалмуд иим. Эннь залу гергн хойрт, дәкәд эцкин герт мордад уга бәәх күүкн эцк хойрт өгчәх зокалмуд.

#### 31


Мидьянмүдлә дәәлдлһн

1Деед Эзн Мошед келнә:

2– Израилин улст буру йовдл һарһснднь мидьянмүдәс өшәһән ав, дарунь эврәннь өвкнр тал һархич[+].

3– Йовлһнд һарх дәәчнриг хуратн. Тедн Мидьян тал одад Деед Эзнә өшәг тенд нектхәг, – гиҗ Моше әмтнд келнә. – 4Израилин отг болһнас миңһәд дәәчиг йовултн.

5Тегәд Израилин миңһәд баг дундас 12 000 дәәчиг шүүҗ авна. Тернь отг болһнас 1 000 күн болв. 6Моше отг болһнас 1 000 дәәч дәврлһнд йовулв. Тедниг Элеазарин көвүн Пинехас гелң[†] һардв. Тер бийләһән әрүслсн кергтә тоотан болн ә һарһдг бүрәсән авв[+]. 7Деед Эзнә Мошед заасар, тедн Мидьяна улсиг дәврәд, тер отгин залусиг цугтаһинь алв. 8Мидьяна тавн хааг тедн алв – Эвиг, Рекемиг, Цуриг, Хуриг болн Реваг. Бас Беорин көвүн Баламиг тедн үлдәр алв[+].

9Израилин улс Мидьяна күүкд улсиг, бичкдүдиг болн цуг малмудыг бәрҗ авцхав, эдл-ахуһинь кевтнь тонцхав. 10Мидьяна әмтн бәәсн балһсдынь болн бәәсн сүүринь тедн түүмрдв. 11Израилин дәәчнр тонад авсн олвран, әмтиг болн малмудынь цугтаһинь бийләһән авцхав. 12Олвран болн бәрәнд авсн улстаһинь хамднь Моше тал, Элеазар гелң тал эврәннь бәәсн бәәрнд авч ирцхәв. Теднә бәәрн Ерихона тус Йордана хаҗуд Моавин тегш һазрт бәәҗ.


Тонад авсн олвран яахмб?

13Моше, Элеазар гелң болн отгудын һардачнр дәәчнрин өмнәс тосад бәәсн сүүрәсн һарцхав. 14Дәәлдәнәс хәрү ирҗ йовх дәәчнрин ахлачнрт, миңһәд багмудын ахлачнрт болн зууһад багмудын ахлачнрт Моше икәр уурлв.

15– Тадн күүкд улсиг цугтаһинь әмд үлдәввт? 16Зуг теднтн Баламин зааврар Израилин улсиг Деед Эзнә өмнәс буру йовдл һарһтха гиҗ селвг орулвш, Пеорин сә хәәһәд Терүнәс хольҗулвш. Тегәд Деед Эзнә хамцанд үкл ирвш[+]. 17Көвүдиг цугтаһинь алтн, залусла бәәсн күүкд улсиг цугтаһинь алтн! 18Залусла бәәһәд уга күүкдиг әмд үлдәтн, бийиннь төлә[+]. 19Эврән долан хонгт сүүрин бәәрнәс салу бәәтн. Тадн болн тадна бәрәнд авгдсн әмтн – кү алсн, алгдсн кү көндәсн әмтн һурвдгч болн доладгч өдр цеврлгдх[†] йостат[+]. 20Ямаран чигн хувцан, арсар уйсн, ямана ноосар болну, модар кегдсн юмсиг цеврлтн.

21Элеазар гелң дәәчнрт, ноолданд орсн әмтнд келнә:

– Деед Эзнә Мошед заасн диг-даран эн: 22алтыг болн цаһан мөңгиг, улан мөңгиг болн төмриг, цаһан хорһлҗиг болн хорһлҗиг – 23цугтаһинь, һал даахинь – һалар цеврлтн, цеврллһнә усар уһатн. Тегәд тер цевр болх. Һалд эс цеврлгдсинь, усар цеврлтн. 24Доладгч өдртнь эврәннь хувцан уһатн, тегәд цевр болхит. Терүнә хөөн тадн бәәрндән орҗ чадхит[+].

25Деед Эзн Мошед келнә:

26– Элеазар гелңлә хамдан хамцана уңг-тохмин һардачнрла бәрәнд авгдсн әмтиг болн малмудыг тоолтн. 27Тедниг хойр әдл әңгд хува – дәәлдәнд орсн дәәчнрт болн хамцана наадк әмтнд күрг. 28Деед Эзнд алв цуглулҗ ав. Дәәнд орсн дәәчнрин 500 әңгәснь неҗәһәд кү, бух, элҗгн болн хө ав. 29Эдниг теднә әңгәс авад Деед Эзнд бәрц гиһәд Элеазар гелңд өг. 30Наадк Израилин улсин тәвдгч әңг болһнас неҗәһәд кү, бух, элҗгн болн хө авад Левин улст өг. Тедн Деед Эзнә өргә гер[†] хадһлҗана.

31Деед Эзн Мошед заасар тиигҗ Моше Элеазар хойр кецхәв. 32Дәәчнрин булаҗ авсн олврас үлдснь 675 000 толһа үүрмг мал, 3372 000 бүдүн мал, 3461 000 элҗгн 35болн 32 000 бәрәнд авгдсн залуста бәәһәд уга гиҗгтә күүкд болв. 36Дәәлдәнд орсн улсин хүвнь (цуг олврин өрәлнь) 337 500 толһа үүрмг мал 37(теднәс 675 толһа мал Деед Эзнд нерәдгдҗәх алвн), 3836 000 толһа бүдүн мал (теднәс 72 толһа мал Деед Эзнд нерәдгҗәх алв), 3935 000 элҗгн (теднәс 61 Деед Эзнд нерәдгдҗәх алвн) 40болн 16 000 бәрәнд авгдсн күүкд улс (теднәс 32 Деед Эзнд нерәдгдҗәх алвн). 41Эн алвн Деед Эзнд өргҗәх бәрц. Терүг Деед Эзнә заксар Моше Элеазар гелңд өгв.

42Израилин наадк улсин хүвинь (теднәс Моше дәәлдәнд орсн әмтнә, 43хамцана хүвнь гиҗ авснас) 337 500 толһа үүрмг мал, 4436 000 бүдүн мал, 4530 500 элҗгн 46болн 16 000 бәрәнд авгдсн күүкд улс. 47Израилин улсин хүвәс Моше тәвн болһнаснь бәрәнд авгдсн күүкд улсас болн малас неҗәдинь авад левитмүдт[†] өгв. Тедн Деед Эзнә өргә гериг хәләдг бәәҗ. Тиигтхә гиҗ Деед Эзн Мошед закч.

48Моше тал дәәчнрин ахлачнр, миңһәд багмудын ахлачнр болн зууһад багмудын ахлачнр ирцхәв.

49– Бидн, чини мухлас, эврәннь дәәчнрән тоолвидн, геедрсн күн уга. 50Гемән хәрүллһнә төлә Деед Эзнд өггдҗәх мана бәрц эн: мана олсн алтн, дегә товчс, буһус, билцгүд, чимкүрмүд болн күзүнд зүүдг кееһә юмс, – гиҗ тедн Мошед келцхәв[+].

51Моше болн Элеазар гелң теднәс цуг эн алтн кегдлмүдинь авцхав. 52Дәәчнрин миңһәд багмудын, зууһад багмудын ахлачнрин Деед Эзнд бәрц гиһәд авч ирсн цуг алтн чиңнүрәрн 16 750 шекель[†] болв. 53(Дәәчнр эврәннь олвран бийдән үлдәцхәв.)[+] 54Тер ахлачнрас алтынь авад Моше Элеазар гелң хойр Харһлтын Шатрт орулв. Тенд эннь Деед Эзнә өмн Израилин улсин тускар санл орулад бәәх[+].

#### 32


Йордан һолын зүн үзг тал бүүрлсн Израилин отгуд

1Рубена болн Гәдин хөөт үйнрт олн мал бәәҗ. Язерин болн Гиладын һазр мал бәрхд сән гиҗ үзәд,[+] 2Гәдин болн Рубена хөөт үйнр Моше тал, Элеазар гелң[†] тал болн хамцана һардачнр тал одад келцхәнә:

3– Атарот, Дивон, Язер, Нимра, Хешбон, Эльале, Севам, Нево болн Беон – 4Деед Эзн Израилин хамцана[†] төлә медәндән орулҗ авсн һазрмуд мал бәрхд йир сән идгтә. Бидн, чини мухлас, мал хәрүлдг улсвидн[+]. 5Буйн болтха, эн һазр чини мухласт өггдтхә. Мадниг Йордан һатлһҗ бичә авч йов, – гиҗ тедн келв.

6– Тадна ахнр-дүүнр дәәлдхәр йовхла, тадн энд үлдхмбт? – гиҗ Моше Гәдин болн Рубена хөөт үйнрт келнә. – 7Яһад тадн Израилин улсиг үүмүлхәр седҗәнәт. Деед Эзнә өгсн һазр тал тедн бичә одтха гиҗәнт? 8Кадеш-Барнеаһас эн һазриг хәләтхә гиҗ йовулхла, тадна эцкнр бас тиим йовдл һарһла[+]. 9Тедн Эшкол гидг тиньгр һазрт күрлә, тер һазриг хәләһәд, Израилин улсиг үүмүлцхәв. Тиигхләрн Деед Эзнә өгх һазр тал бичә йовтха гицхәв. 10Тегәд Деед Эзн уурлад андһар өгв:[+] 11«Египетәс һарад йовсн 20 настаһас даву улс, Нанд өгсн үгән сольснь[†] Аврамд, Ицхакд болн Яковд өгхәр андһарлсн һазриг үзшго[+]. 12Ефунен көвүн Калевәс, кенизин күүнәс болн Навина көвүн Ешуас талдань Мини өгсн һазриг үзшго. Эдн Деед Эзнд иткв»[+]. 13Деед Эзнә цухл Израилин улсиг бәрв. Терүнә өмнәс хар саната йовдл һарһсн улсин үйнр цугтан эс үктл тедниг Деед Эзн 40 җил көдә һазрар тенүләд йовулв[+]. 14Тадн өвкнриннь кесиг кеҗәнәт. Ода тадн килнцтә әмтнә тохм болҗанат. Дәкн Израилин улст Деед Эзнә уур һарһулхар бәәнәт! 15Кемр тадн Деед Эзнәс салхла, Израилин улсиг Тер дәкн көдә һазрт үлдәх. Тадн тер улсиг цугтаһинь алулхит!

16Тегәд тедн Мошен өмн һарад келцхәв:

– Түрүләд энд бидн эврәннь малмудт хашас кеһәд, үрдтән балһс тосхнавидн. 17Бидн болхла, эврән Израилин улсин түрүн зергләнд йовад тедниг теднә һазртнь авч ирхвидн. Мадна үрд батлгдсн балһсдт үлдх. Тенд тедн бәәрн улсас харслта бәәх. 18Бидн болхла, Израилин күн болһн эврәннь хүв һазран эс автл хәрү герүрн иршговидн. 19Бидн теднлә хамдан Йордан һатлҗ бийдән һазр авшговидн, яһад гихлә мадна хүв һазр энд – Йорданас дорд үзг тал.

20– Кемр тадн келсәрн болхла, кемр Деед Эзнә өмн дәәлдәнд йовхла, 21кемр тадна дәәчнр Деед Эзнә өмн Йордан һатлад, Эврәннь дәәснәс Тер һазран эс булаҗ автл, 22һазр Деед Эзнә үлмәд эс ортл, тадн хәрү ирхләрн Деед Эзнә өмн болн наадк Израилин улсин өмн буру уга болхит. Тегәд эн һазр Деед Эзнә нүүрт тадна болх. 23Болв тадн тиигҗ эс кехлә, Деед Эзнә өмнәс тадн килнц һарһхит. Медәд авчктн – килнцтн бийәртн һарх! – гиҗ Моше теднд хәрү өгв. – 24Тер төләд эврәннь үрдин төлә балһсд тосхтн, малмудыннь төлә хашас бәртн, келсән күцәтн.

25Гәдин болн Рубена хөөт үйнр Мошед келнә:

– Бидн чини мухлас мадна эзн келҗәсәр кехвидн. 26Мадна үрд болн гергчүд, мадна малмуд цугтан энд Гиладын балһсдт үлдх. 27Бидн, чини мухлас, мадна дәәчнр цугтан Деед Эзнә өмн эзнәннь заасар дәәнд орнавидн.

28Элеазар гелңд, Навина көвүн Ешуад болн Израилин отгудын тохмин һардачнрт иим шиидвр өгв:

29– Кемр Гәдин болн Рубена хөөт үйнр таднла хамдан Йордан һатлад йовхла, кемр теднә дәәчнр цугтан Деед Эзнә өмн дәәнд орад даҗрад һазринь авхла, тегәд Гиладын һазриг теднд өгцхәтн. 30Кемр тедн таднла хамдан түрүн зергләнд эс одхла, тиигхлә теднә хүв һазрнь таднла әдл, Кананд[†] бәәтхә.

31– Мадн, чини мухлас, Деед Эзнә заасар кехвидн. 32Бидн түрүн зергләнд Деед Эзнә өмн Канан тал йовнавидн. Мадна хүв һазр Йордана цань бәг, – гиҗ Гәдин Рубена хойр хөөт үйнр келцхәв.

33Тегәд Моше Гәдин болн Рубена хөөт үйнрт дәкәд Йосипин көвүнә Манашен отгин өрәлднь амореймүдин хаана Сихона залдг орн-нутгин, Башана хаана Огин залдг орн-нутгин һазр болн балһсд эргндктәһинь өгв. 34Гәдин хөөт үйнр Дивон, Атарот, Ароэр, 35Атрот-Шофан, Язер, Йогбеха, 36Бет-Нимра болн Бет-Харан батлгдсн балһсд болн малын хашас ясҗ бәрцхәв. 37Рубена хөөт үйнр Хешбон, Эльале, Керьятаим, 38Нево, Баал-Меон (эн балһсдт талдан нерд өггдлә), тегәд бас Сивмаг ясҗ босхв. Эн ясҗ босхгдсн балһсдт шин нерд өгцхәв.

39Манашен көвүн Махирин хөөт үйнр Гиладт ирәд, терүг эзләд урднь тенд бәәсн амореймүдиг һазраснь көөцхәв[+]. 40Гиладыг Моше Манашен көвүнә Махирин хөөт үйнрт өгв. Тедн Гиладт бәәцхәв.

41Манашен хөөт үй Яир Гиладт кесг селәд дәәлҗ авад Яирин Селәд гиҗ нерәдв[+]. 42Новах Кенат балһсиг болн эргндк селәдтәһинь дәәлҗ авад, терүнд эврәннь нер өгв – Новах гиҗ.

#### 33


Египетин хөөн Израилин улсин зууран зогссн бәәрн

1Моше Ахарон хойрин һардврт Израилин улс баг-багар Египетәс һарсна хөөн теднә йовсн һазрин нерд эн. 2(Моше цаг зуур зогсх ормсин бичвр кев. Тендәс Деед Эзнә заасар аянд һарч йовцхах.) Теднә кех һатллһн болн амрлһнд зогсх дарань эн. 3Түрүн сарин 15-ч өдр Израилин улс Раамсесиг үлдәһәд һарцхав. Песахин[†] хөөн маңһдуртнь тедн Египетин цуг әмтнә нүүрт юмнас әәлго һарад йовцхав[+]. 4Египетин әмтн Деед Эзнә алсн эврәннь түрүңк үрдән оршав. Деед Эзн Египетин бурхдыг засглв![+]

5Израилин улс Раамсесиг үлдәһәд Сукотд зогсцхав[+]. 6Сукотиг үлдәһәд тедн Этамд көдә һазрин захд зогсцхав[+]. 7Этамас һарад тедн Баал-Цефона хаҗудк Пи-Хахирот тал хәрү йовцхав. Тенд Мигдолин өөр зогсцхав[+]. 8Пи-Хахиротас һарад Улан теңгс[†] һатлад көдә һазрт күрв. Һурвн хонгтан Этам көдә һазрар йовад Мара гидг һазрт зогсцхав[+]. 9Мараһас һарад Элимд ирцхәв. Элимд 12 булг болн 70 пальм модн бәәҗ. Тенд тедн зогсцхав[+]. 10Элимиг үлдәһәд Улан теңгсин көвәд тедн зогсцхав. 11Тендәсн һарад Син гидг көдә һазрт тедн зогсцхав[+]. 12Син көдәһәс һарад Дофка һазрт зогсцхав. 13Дофкаһас һарад Алушд зогсцхав. 14Алушас һарад Рефидимд зогсцхав. Тенд уудг усн уга бәәҗ[+]. 15Рефидимәс йовад Синайин[†] көдә һазрт тедн зогсцхав[+]. 16Синайас һарад Киврот-Таавад зогсцхав[+]. 17Тендәсн һарад тедн Хацеротд зогсцхав[+]. 18Хацеротыг үлдәһәд тедн Ритмад зогсцхав. 19Ритмаг үлдәһәд тедн Римон-Перецд зогсцхав. 20Римон-Перециг үлдәһәд тедн Ливнад зогсцхав. 21Ливнаг үлдәһәд тедн Рисад зогсцхав. 22Рисаг үлдәһәд тедн Кехелатад зогсцхав. 23Кехелатаг үлдәһәд тедн Шефер уулын хаҗуд зогсцхав. 24Шефер уулыг үлдәһәд тедн Харада һазрт зогсцхав. 25Харадаһас һарад тедн Макхелотд зогсцхав. 26Макхелотас һарад тедн Тахатд зогсцхав. 27Тахатас һарад тедн Терахд зогсцхав. 28Терахиг үлдәһәд Миткәд зогсцхав. 29Миткәс һарад тедн Хашмонад зогсцхав. 30Хашмонаһас һарад тедн Мосеротд зогсцхав. 31Мосеротас һарад тедн Бене-Яаканд зогсцхав[+]. 32Бене-Яаканас һарад тедн Хор-Хагидгадт зогсцхав. 33Хор-Хагидгадас һарад тедн Йотватад зогсцхав[+]. 34Йотватаг үлдәһәд тедн Авронад зогсцхав. 35Авронаг үлдәһәд тедн Эцион-Геверд зогсцхав[+]. 36Эцион-Геверәс тедн Цин гидг көдәд бәәсн Кадешд зогсцхав[+]. 37Кадешәс һарад тедн Ор уулын хаҗуд зогсцхав. Тернь Эдомин меҗән өөр хаҗуд бәәҗ[+].

38Деед Эзнә зааврар Ахарон гелң[†] Ор уул деер һарад тенд өңгрв. Эннь Израилин улс Египетәс һарад 40 җилин тавдгч сарин түрүн өдртнь болсмн[+]. 39Ахарон Ор уул деер өңгрхдән 123 наста бәәҗ.

40Тер цагт Канана[†] хан Арад балһс залҗаҗ. Тенд Негевин һазр толһалҗаһад тер Израилин улс ирхиг медҗ[+].

41Ор уулыг үлдәһәд тедн Цалмонад зогсцхаҗ. 42Цалмонас һарад тедн Пунонд зогсцхаҗ. 43Пунонас һарад тедн Овотд зогсцхаҗ[+]. 44Овотас һарад тедн Йе-Аваримд, Моав һазрт зогсцхаҗ[+]. 45Йе-Аваримиг үлдәһәд тедн Дивон-Гәдт зогсцхаҗ. 46Дивон-Гәдиг үлдәһәд тедн Алмон-Дивлатаимд зогсцхаҗ. 47Алмон-Дивлатаимиг үлдәһәд тедн Аварим гидг уулын хаҗуд Невон өөр зогсцхаҗ[+]. 48Аварим уулас һарад тедн Ерихона тус Йордан һолын хаҗуд Моавин тегш һазрт зогсцхав[+]. 49Йордана өөр зогсад тедн Моавин тегш һазрт Бет-Ешимотас Авел-Шитм күртл бәәцхәв[+].


Кананд бәәсн улсиг көөтхә гисн заквр

50Тенд Ерихона тус Йордана хаҗуд Моавин тегш һазрт Деед Эзн Мошед келв:

51– Израилин улст иигҗ кел: Йордана талдан эргднь күрхләрн, Кананд 52урдк бәәрн улсиг һазраснь көөтн, теднә кегдлмүдинь уга кетн, хәәлҗ кесн көшәсинь уга кетн, мөргүлин[†] өндр орминь кевтнь хамхлтн[+]. 53Теднәс һазринь булаҗ авад эврән тенд бүүрлтн. Яһад гихлә Би терүг таднд эзлтхә гиһәд өгчәнәв. 54Җирв хаяд, тер һазриг уңг-тохмин хоорнд хуватн. Олн тоота уңг-тохмта улст икәр һарһҗ өгтн, цөөкн тоота уңг-тохмстаднь баһар һарһҗ өгтн. Җирвәр туссн һазриг уңг-тохм болһн эзлх. Терүг отгуд хоорнд хуваһад өгтн[+]. 55Кемр тадн тенд бәәх улсиг эс көөхлә, үлдәсн әмтн тадна нүднд хатханчг, бөөртн шөвг мет болад бәәх. Тедн тер һазрт тадниг бәәхлә амрлт өгшго. 56Тегәд ода Би теднлә кехәр седҗәхән, таднла кехүв!

#### 34


Канана һазрин меҗә

1Деед Эзн Мошед келнә:

2– Израилин улст иим заавр өг: «Удл уга тадн Кананд[†] орхит. Таднд күртх һазр иим (Канана һазр терүнә меҗәһәр).

3Өмн үзгт тадна меҗә Цин көдә һазрас Эдомин һазрин меҗәһәр һарна. Зүн таласнь тадна өмн үзгин меҗә Давста теңгсин[†][*] көвәһәс эклҗәнә. 4Хөөннь эргәд Чимин өөдмин өмн үзгәр йовад Цин көдә һазриг давад, Кадеш-Барнеаг өмн үзгәснь эргәд Хацар-Аддар тал һарад, Ацмониг давад йовх. 5Ацмона меҗәһәс Египетин хотхр һазрар йовад теңгст күрх.

6Барун үзгт тадна меҗәнь Алдр теңгс[†][*] болх. Эннь тадна барун үзгт бәәх меҗә болх.

7Ар үзгин меҗәнь иим. Терүг Алдр теңгсәс Ор уул[*] күртл һарһтн[+]. 8Ор уулас Лево-Хамат күртл. Цааранднь меҗә Цедад күртл татгдх. 9Тер меҗә Зипронад күрәд Хацар-Энанд чилх. Эннь тадна ар үзгин меҗә.

10Тадна зүн үзгин меҗә Хацар-Энанас Шефам күртл таттн. 11Шефамас тер Ривла күртл татгдх. Эннь Аинас зүн үзг тал бәәх. Тегәд меҗә цаарандан Кинерет нуурин зүн үзг күртл дорагшан татгдх. 12Дарунь меҗә Йордана утднь дорагшан Давста теңгс күртл татгдх. Эннь тадна һазр. Терүнә меҗәнь иим»[+].

13Моше Израилин улст эн зааврмудыг келҗ өгәд теднд келв:

– Тана хоорндан җирв хаяд хувах һазр эн. Деед Эзн энүг йисн дундур отгт өгтхә гив. 14Рубена хөөт үйнрин отг (Рубена тохм-уңгнь цугтан) болн Гәдин хөөт үйнрин отг (Гәдин тохм-уңгнь цугтан) эврәннь хүв һазран Манашен отгудын өрәллә әдл авчкла. 15Эн хойр дундур отгуд эврәннь хүв һазран Йорданас зүн үзг тал Ерихона тус авцхав. Тернь эн һолын зүн эргднь бәәнә.


Һазр хувах улс һарһҗ авлһн

16Деед Эзн Мошед келнә:

17– Тер һазриг тадн дунд хувах улсин нерд эн: Элеазар гелң[†] болн Навина көвүн Ешуа. 18Һазриг хувахин төлә отг болһнас неҗәһәд һардачнр автн. 19Теднә нерд эн:

Йудан отгас – Ефунен көвүн Калев,[+]
20Шимона отгас – Амихудын көвүн Самуил,
21Беняминә отгас – Кислона көвүн Элидад,
22Дана отгас – Йоглин көвүн Букки һардач,
23Йосипин хөөт үйнрәс:
Манашен отгас – Эфодын көвүн Ханиэл һардач,
24Эпримин отгас – Шифтана көвүн Кемүэл һардач,
25Завулуна отгас – Парнахин көвүн Элицафан һардач.
26Исахарин отгас – Азана көвүн Палтиэл һардач,
27Ашерин отгас – Шеломин көвүн Ахихуд һардач,
28Напталин отгас – Амихудын көвүн Педаэл һардач.

29Канана һазриг Израилин улсин хоорнд хуватха гиһәд Деед Эзнә даалһсн улс эн.

#### 35


Левитмүдин балһсд

1Ерихона тус Йордана хаҗуд Моавин тегш һазрт Деед Эзн Мошед келнә:

2– Израилин улс эврәннь һазрт левитмүдт[†] балһсд салһҗ өгтхә гиҗ закч кел. Балһсдыннь эргндк мал идшлдг һазр бас теднд салһҗ өгтн. 3Тедн балһсдтан бәәтхә, идгтә һазрт эврәннь сүргән, малан бәртхә. 4Тер балһсдт левитмүдт өгх идгтә һазрмуд балһснас үзг болһн тал 1 000 тоха[†] эзлгдх зөвтә. 5Балһсна зүн үзгәснь 2 000 тоха меҗә кемҗәлтн, өмн үзгәснь 2 000 тоха, барун бийәснь 2 000 тоха, ар үзгәснь 2 000 тоха меҗә. Тал дунднь балһсн бәәдгәр кетн. Левитмүдин балһсдар малын тиим идшлһнә һазр бәәх йоста.

6Левитмүдт өгх балһсдас зурһань хорһдх балһсд. Тиигәрән кү алснь бултҗ чадх. Тедн деер бас 42 балһс өгтн[+]. 7Ут турштан левитмүдт тадн 48 балһс болн хаҗуднь мал идшлдг һазртаһинь хамднь өгтн. 8Израилин әмтнә балһсдас левитмүдт балһсд хүвәринь салһҗ өгхләрн, ик отгудаснь олн балһс автн, баһаснь баһар автн. Левитмүдт отгудын өгчәх балһсд тооһарн хүвәрләнь әдл болтха.


Хорһдх бәәрнә балһсд

9[•]Деед Эзн Мошед келв:

10– Йорданиг һатлад Канана[†] һазрт орхларн, 11бийдән хорһдх балһсд йилһҗ автн гиҗ Израилин улст кел. Тенд зөрц биш кү алсн әмтн бултҗ чадх[+]. 12Тиим балһсдт өшәһән авхар седсн әмтнәс бултҗ болҗана. Кү алсн күүг хамцана зарһд оруллго бичә алтн.

13Бултх балһсд тооһарн зурһан болх зөвтә: 14һурвн балһсн Йордана цаад бийднь, һурвн балһсн Кананд. Эннь хорһдх әмтнә балһсд. 15Израилин әмтнә болн тедн дунд бәәх нүүҗ ирсн әмтнә бултх зурһан балһсд болх. Тиигәрән зөрц бишәр кү алсн күн бултҗ чадх.

16Кемр кен-негн күн талдан күүг төмр зер-зевәр цокад алхла, тиигхлә эн күн алач болҗана. Алач алгдх йоста.

17Кемр кен-негнь талдан күүг чолун зер-зевәр цокад алхла, эн күн алач болҗана. Алач алгдх йоста.

18Кемр кен-негн күн талдан күүг модн зер-зевәр цокад алхла, эн күн алач болҗана. Алач алгдх йоста. 19Өшә көөлдҗәх күн алачла альд эс харһв чигн терүг алчкх.

20Кемр нег күн талдан күүг дурго болад түлкхлә, эс гиҗ терүг юуһар болв чигн зөрц шивхлә тернь үкҗ одхла, 21эс гиҗ уурлад терүг һарарн цокхла, цокулсн күн үкҗ одхла, тиигхлә цоксн күн алач болад алгдхмн болҗана. Өшәһән авхар йовсн күн күцсн һазртан алачиг алчкх.

22Кемр кен чигн зөрц бишәр дурго эс болвчн талдан күүг түлкхлә, эс гиҗ зөрц бишәр шивсн юмн терүнд тусхла,[+] 23эс гиҗ генткн деернь чолу уңһахла, күн үкҗ одхла – алсн күн үксн күүнә өшәтн биш. Терүнд му юм күргшгоһар бәәсмн болхла, 24тиигхлә хамцан тедн хоорнд зарһч болҗ чадх, зарһиг йоснднь кетхә. 25Алсн күүг өшәһән нексн күүнәс хамцан харсх зөвтә. Терүг хорһдг балһснд күргәд бултулхмн болҗана. Әрүн[†] тос түркгдсн ах гелң[†] сәәһән хәәтл тер күн тенд бәәтхә[+]. 26Кемр тер күн бултҗасн балһснас һарад йовхла, 27өшәһән көөлдсн күн терүг балһснас һархлань харһад алхлаг, тиигхлә өшәһән нексн күн гемтә биш болх. 28Кү алсн күн хорһдлһна балһснд ах гелң сәәһән хәәтл бәәх йоста. Зуг ах гелң сәәһән хәәхлә, алач эврәннь һазр талан йовҗ чадҗана.

29Альд эс бәәв чигн эн закаг үйәс үйд күргәд бәртн.

30Алач күүг зуг герчин медүлсәр цааҗлҗ болҗана. Негхн герчин келсәр цааҗлҗ болшго[+].

31Цааҗлх алач күүнә ормд мөңг бичә автн. Тер күн алгдх йоста[+]. 32Хорһдх балһснд бултсн күүнә ормд мөңг бас бичә автн. Тер күн ах гелң сәәһән хәәтл эврәннь һазрт хәрү одҗ чаддгар мөңг бичә автн. 33Бәәсн һазран бичә бузрдатн. Цусн һазриг бузрдана. Асхрсн цусна ормд һазрт талдан сулдхлһн уга – зуг цус асхсн күүнә цуснас талдань уга[+]. 34Бәәсн һазран болн Мини бәәх һазриг бичә бузрдатн. Яһад гихлә Би, Деед Эзн, Израилин улс дунд бәәнәв[+].

#### 36


Күүкд күүнә өнч авлһна немр диг-даран

1[•]Гиладын уңг-тохма өрк-бүлмүдин һардачнр ирцхәв. Гилад Махирин көвүн, Йосипин хөөт үйнрәс Манашен ач. Тедн Мошелә болн бас Израилин әмтнә өрк-бүлмүдин һардачнрла күүндцхәв:

2– Деед Эзн Таниг, мадна нойн, Израилин әмтнә көвүдт җирв хаяд һазр һарһҗ өгтхә гив. Та, мана нойн, Деед Эзнә зааврар мана Целофхад төрлин хүв һазринь күүкдтнь өгтхә гисинь кетн. 3Кемр тедн Израилин әмтнә талдан отгин көвүдт мордхла, тиигхлә теднә хүв һазрнь мадна өвкнрин хүв һазрас салһгдад мордсн отгин һазрла ниилүлгдх. Тегәд чигн җирвәр авгдсн мана һазр баһрх. 4Израилин әмтнә өөнин байр болхла, тер гергчүдин хүв һазрнь залусиннь отгтнь орх. Мадна өвкнрин һазрас салһгдх[+].

5Деед Эзнә заасар Моше Израилин әмтнд даалһвр өгв:

– Йосипин отгин хөөт үйнр чикәр келҗәнә. 6Целофхадын күүкдин тускар Деед Эзн иигҗ зааҗана. Тедн кенд болв чигн мордҗ чадҗана. Зуг күүкнә одх көвүнь терүнә отгин күн болх йоста. 7Израилин улсин хүв һазрнь нег отгас талдан отгт өгч болшго юмн. Тер учрас Израилин көвүн болһн өвкнрин отгас күртсн хүв һазран хадһлтха. 8Израилин улсин ямаран чигн отгт күүкн күн эцкиннь хүв һазр авсн болхла, тиигхлә тер күүкн эцкиннь нег отгин көвүнд мордх йоста. Израилин күн болһн эврәннь өвкнрин хүв һазринь хадһлҗ йовтха. 9Хүв һазр нег отгас талдан отгт салһҗ һарһгдшго болҗана. Израилин улсин отг болһн эврәннь хүв һазран хәләҗ бәртхә.

10Целофхадын күүкд Деед Эзнә заасар кецхәв. 11Махла, Тирца, Хогла, Милка болн Ноа – цугтан эврәннь авһнрин көвүдт мордцхав. 12Тедн Йосипин көвүнә Манашен хөөт үйнрин уңг-тохмин көвүдт мордцхав. Теднә хүв һазрнь эцкиннь отгтнь үлдв.

13Ерихона тус Йордана хаҗуд Моавин тегш һазрт Мошеһәр дамҗад Израилин улст Деед Эзнә өгсн зааврмуд болн закад тиим болв.

### Второзаконие

#### Второзаконие

Второзаконие


Нүр үг

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]


#### Нүр үг


Давтх Закан

Библин түрүн тавн дегтр «Давтх Закан» гидг дегтрәр төгсҗәнә. Эн дегтрин һол төрнь – Израилин улст Бурхна Зака өгәд Моше сүл сурһмҗ заана. Моавин һазрт Кананд дәврҗ орхиннь өмн Израилин улс тенд ямаран Зака бәрҗ бәәхин тускар сана орулад келнә. Яһад гихлә Синай уул деер түрүн бооца кеснәс авн 40 җил давҗ.

Эн дегтр Мошен һурвн ик үг келлһнәс тогтҗ (бөлг 1–4, 5–29, 30–31) болн товчлгч әңгәс. Дегтрин нернь иләр медгдҗәнә: энүнд олн закан түрүңк һурвн дегтрәс давтгдҗана, болв деернь шин даалһврмуд немгдҗ. Ик зуудан Кананд бүүрлх Израилин улст керглгдхмн болҗана.

Хамгин соньн бөлгүдт Зака бәрснә хөөн дарунь әдсллһн буухиг, кемр эвдхләг, харалла харһхиг үзүлҗәнә (27–30). Иим бичвр Израилин тууҗин чинринь медхд әмтнд цәәлһҗәнә. Бурхна әәлдәчнр болн Бурхна ном цәәлһәчнр эн әдсллһиг болн харалла харһулхар һардвр кеһәд, яһад Израилин әмтн зовлңла харһдгинь цәәлһдг бәәҗ (ик зуудан Еремья). «Давтх Закан» гидг нертә дегтр Мошен үкләр төгснә. Израилин шин һардачнь Навина көвүн Ешуа болна.

Эн дегтр һанцхн Бурхнд иткхиг болн шүтхиг тодрхаһар үзүлҗәнә. Дәкәд болхлаг, цуг евреймүдин Закаг – эннь Деед Эзнд мөргх, зүркнәсн Терүнд дурта болхиг – медүлҗәнә.

#### 1


Израилин улсин һазр эргәд хәләлһн

1Израилин цуг әмтнд Мошен келсн үг эн: эннь Йордан һолын ца көдә һазрт, Суфин хаҗуд, Аравад дуудвр кеҗ. Тернь Паран, Тофел, Лаван, Хацерот болн Ди-Захав балһсд хоорнд болҗ. 2(Хорив уулас Кадеш-Барнеа һазр тал Сеирин уул хәләһәд һардг хаалһар 11 хонгт йовгдна.)[+] 3Дөчдгч җилин арвн негдгч сарин түрүн өдр Израилин улст Деед Эзнә соңсхад келтхә гисинь Моше күргәд келв[+]. 4Эннь амореймүдин хан Сихониг болн Башана хан Огиг диилснә хөөн болв. Сихон хан Хешбонд болн Ог хан Аштаротд болн Эдрейд һардҗав[+].

5Йордана дару Моав һазрт Моше диг-даратаһар Зака келҗ өгдг болв. Моше иигҗ келв:

6– Хоривд Деед Эзн, мана Бурхн, маднд келв: «Эн уулын хаҗуд тадна бәәснь болҗана[+]. 7Хаалһдан һарад уул тал амореймүд болн теднлә хоша бәәх олн-әмтн тал йовтн. Арава тал, уул тал, Шефелүр, Негевүр, эрг темцәд Канана[†] нутг тал, Ливанур – алдр Епрат һол күртл йовтн[+]. 8Эн һазриг цугтаһинь Би таднд өгчәнәв! Йовад тер һазриг эзлтн! Тадна өвк Абрахамд, Ицхакд болн Яковд, теднә хөөт үйнрт өгх болҗ Би, Деед Эзн, андһар өгләв»[+].


Һардачнриг шиидлһн

9Тер цагт би таднд келләв: «Тадниг һанцарн залх чидл күрчәхш[+]. 10Деед Эзн, тана Бурхн, теңгр деерк одд мет тадниг олн тоота кев[+]. 11Тегәд Деед Эзн, тана өвкнрин Бурхн, эндрк тооһас 1 000 дәкҗ икәр тадниг өсктхә. Тадниг Тер андһар өгсәрн йөрәтхәг! 12Болв би һанцарн яһҗ тиим юм даахмб, тадна күнд зарһ кехмб? 13Отг болһнас цецн, тоолврта болн дамшлтта әмт шүүҗ автн. Тедниг би тадна һардачнрт шииднәв».

14Тадн хәрү өгвт: «Чикәр чи келҗәнәч!» 15Тегәд би отгин толһачнр болҗах цецн, дамшлтта әмтиг дуудад тадна ахлачнрт шиидүв. Негинь терүнә отгин 1 000 күүнә ахлачд орулув, бас негинь 100 күүнә, бас негинь өрәл зууна, зәрминь 10 ахлачд, зәрмснь бас ахлачнр болв[+].

16Тер цагт Би тадна зарһчнрт заавр өгләв: «Зарһ-зерг юмиг ахнр-дүүнр хоорнд тәәлтн. Зарһинь чикәр кетн – эврә улс дунд болҗах зарһ-зерг юмн болну, эс гиҗ тадн дунд бәәх талын улсла болну[+]. 17Тана зарһ чик болтха. Күчтәһинь чигн, күчн угаһинь чигн соңстн. Әмтнәс бичә әәтн, яһад гихлә зарһ Бурхнас ирҗәнә! Кемр керг таднд дегд күнд болхла, нанд өгтн, би күцәсүв»[+].

18Тер цагт би таднд ю кехинь цәәлһҗ өгләв.


Арвн хойр гетәчин тускар

19[•]Бидн Хоривас һарад ик гидг болн әәмшгтә көдә һазрар йовсиг, тадн цугтаһинь эврән нүдәрн үзцхәвит! Деед Эзнә, мана Бурхна, заасар амореймүдин бәәсн уул тал йовад, бидн Кадеш-Барнеад күрвидн. 20Тенд би таднд келләв: «Тадн амореймүдин бәәх уул тал ирвт. Эн уулыг Деед Эзн, мана Бурхн, маднд өгчәнә. 21Хәләтн, Деед Эзн, тана Бурхн, эн һазриг таднд өгчәнә! Йовад энүг эзлтн, Деед Эзн таднд өгх болла, тадна өвкнрин Бурхн. Бичә әәтн, бичә сүрдтн!»[+] 22Болв тадн цугтан хамдан нан тал ирәд келцхәвит: «Түрүләд гетәчнриг илгәх кергтә. Тедн һазриг шинҗләд, ямаран хаалһар йовхиг болн ямаран балһсдт орхиг зааҗ өгх». 23Эннь нанд чик болҗ медгдв. Отг болһнас неҗәдәр 12 кү би йилһҗ авув. 24Тедн йовад уул өөдләд, «Эшкол» гидг тиньгр һазрт күрцхәв. Тер һазриг хәләһәд, 25тедн урһмласнь цуглулҗ маднд авч ирәд келцхәв: «Деед Эзн, мана Бурхн, маднд сән һазр өгчәнә!»


Израилин улсин зүтклһнә болн Деед Эзнә цухлын тускар

26Болв тадн йовхар седсн угат. Тадн Деед Эзиг, тана Бурхиг, соңссн угат! 27Эврәннь шатр дотр суулдад тадн керлдцхәввт: «Деед Эзн маднд дурго. Тегәд Тер мадниг Египетәс һарһҗ йовулв! Мадниг Тер амореймүдин һарт орулад цугтан үктхә гиҗәнә! 28Бидн альдаран йовҗ йовхмби? Мадна ахнриг соңсхд әәмшгтә. Тенд маднас ик болн өндр[†] нурһта әмтн бәәнә гиҗ келцхәнә, теднә балһсд теңгрт күрм өндрәр батлад бәргдсмн чигн. Тенд анакмудыг[†] үзцхәҗ гиҗ тедн келҗәнә!»

29Би таднд келләв: «Бичә чочтн, бичә әәтн! 30Деед Эзн, тадна Бурхн, өмнтн йовна, тегәд Тер тадна төлә Эврән дәәлдх. Тадна чирәд Египетд тиим йовдл болла![+] 31Көдә һазрт бас тадн эврән тиим йовдл үзләт. Эврәннь көвүһән авч йовх күүнлә әдләр тадниг Деед Эзн, тадна Бурхн, авч йовв. Тадниг нааран йовтл цуг өдрмүдт мел тиим бәәдлтә болв[+]. 32Тегәд энүнә хөөн тадн Деед Эзнд, тадна Бурхнд, иткҗәхшвтә! 33Болв Тертн таднд амрх орм хәәһәд, тадна өмн йовла. Сөөд һал мет таднд чик хаалһ үзүлхин төлә, өдртнь үүлнә бәәдлтәһәр йовв»[+].

34[•]Деед Эзн тадна келсиг соңсад уурлад андһар өгв: 35«Эн керг уга үйнрәс нег чигн күн эн йир сәәхн һазр үзшго! Энүг Би тадна өвкнрт өгх болҗ андһар өгләв. 36Ефунен көвүн Калевәс талдан нег чигн күн үзшго, болв тер үзх. Калев Деед Эзнд иткдг билә. Тер төләд Би терүнд болн терүнә хөөт үйнрт ишкәд йовсн һазринь өгнәв»[+].

37Таднас көлтә Деед Эзн нанд бас уурлв. Тер нанд келв: «Чи бас эн һазрт оршгоч![+] 38Болв Навина көвүн Ешуа, чини мухла, орх! Бийән батар бәр гиҗ кел. Эн һазриг тер Израилин улсин эзлх һазрт хүврәх йоста[+]. 39Эн һазрт тадна үрд орх. Тедниг бәрәнд орҗ одвза гиҗ тадн әәҗәләт. Ода деерән юн сән, юн му болҗахинь тедн медҗәхш. Би теднд эн һазриг өгнәв, тедн эзлх. 40Тадн болхла, хәрү эргәд, көдә һазр тал йовтн, хаалһнь Улан Теңгс[†] тал һарна».


Деед Эзнә өгх болсн һазриг булаҗ эс чадлһн

41Тиигхд тадн нанд келләт: «Бидн Деед Эзнә өмнәс килнц һарһвидн. Болв бидн Деед Эзнә, мадна Бурхна, заксар йовад дәәлднәвидн!» Тадн һартан зер-зев авад уулмуд тал зөрҗ йоввт. 42Деед Эзн таднд келтхә гиҗ даалһв: «Бичә йовтн. Дә бичә эклтн, Би таднла бишлм. Эс гиҗ хортн тадниг ка цокх!»

43Би таднд келсинь күргүв, болв тадн соңссн угат. Тадн Деед Эзиг соңслго уул деер һархар зүтквит. 44Тадниг тер уулын бәәрн әмтн – амореймүд – тосҗ авв. Тедн тадна ардас зөгин баг мет көөлдв! Тадниг тедн Сеирас Хорм балһсн күртл туув. 45Хәрү ирәд тадн Деед Эзнә өмн уульцхаввт, зуг Деед Эзн тадниг соңссн уга.

46Тадн Кадешд удандан бәәввт[+].

#### 2


Көдә һазриг эрглһн

1Бидн хәрү эргәд көдә һазр тал Улан теңгсүр[†] һарсн хаалһар йоввидн. Тиигтхә гиҗ Деед Эзн нанд закв. Сеирин уулыг эргәд бидн удан йоввидн[+]. 2Дарунь Деед Эзн нанд келв: 3«Эн уулмудыг эргәд йовснтн болҗана. Ар үзг тал йовтн. 4Тегәд олн-әмтнд кел: Тадн эврәннь ахнрин, Сеирт бәәх Эсавин хөөт үйнрин, һазрар йовхит. Тедн таднас әәҗәнә. Хәләҗ йовтн, 5теднлә бичә дәәлдтн! Нам нег ишкдл теднә һазрас таднд Би өгшгов. Яһад гихлә Сеирин уулыг Би Эсавд эзлтхә гиҗ өгләв[+]. 6Идх хотан, уух усан цаһан мөңгәр теднәс хулдҗ автн. 7Деед Эзн, тана Бурхн, күцәх цуг кергтән күцәмҗтә болтн гиҗ тадниг әдслҗәнә! Эн алдр көдә һазрар тадн йовҗ йовхиг Тер меднә. Ода 40 җилдән Деед Эзн, тана Бурхн, таднла хамдан. Тегәд тадн ямаран чигн юмар дутҗахшит»[+].

8Бидн Эсавин хөөт үйнрин – эврәннь ахнрин – һазрас салад һарвидн. Хаалһдан бидн Элатас болн Эцион-Геверәс Арава дундаһур һарад Моавин көдә һазр тал йоввидн.

9Деед Эзн нанд келв: «Моавин улсиг бичә дәвртн, теднлә дә бичә эклтн. Теднә һазрас Би таднд юм өгшгов. Яһад гихлә Би Лотын хөөт үйнрт Ар балһсиг эргндк һазртаһинь эзлтхә гиҗ өгләв».

10(Урднь тенд эмитмүд бәәлә. Тер әмтн ик, тооһарн олн, анакмудла[†] әдл өндр.[†][+] 11Тедниг анакмудла әдл рефаим улст тоолна. Моавин улс тедниг эмитмүд гиҗ келцхәнә[+]. 12Сеирт болхла, урднь хореймүд[†] бәәлә. Болв Эсавин хөөт үйнр теднә һазриг булаҗ авад, тедниг ка цокад, эврән тенд бүүрлцхәв. Деед Эзнә эзлтхә гиһәд өгсн тер һазриг Израилин улс бас тиигҗ кецхәлә.)[+]

13«Уралан! – гиҗ Деед Эзн келв. – Зеред уулын хавчг һатлтн!» Бидн Зеред уулын хавчг һатлвидн[+].

14Кадеш-Барнеас бидн 38 җил йоввидн. Тегәд Зеред уулын хавчгиг һатлад һарвидн. Деед Эзн теднд андһар өгсәр мадна бәәрнд урдк үйин дәәчнрәс мел күн уга билә[+]. 15Мана бәәрнд Деед Эзнә һар теднд күрәд неҗәдәр уга кев, чилгчднь теднәс әмд кен чигн үлдсн уга. 16Тер дәәчнр негн күртлән үкхләг, 17Деед Эзн нанд келв: 18«Тадн Ар балһсна хаҗуһар моавмудын һазрар эндр йовхар бәәнәт, 19удл уга амонмудын орн-нутгт күрхит. Тедниг бичә дәвртн, теднлә дә бичә эклтн. Теднә һазрас таднд Би юм өгшгов. Яһад гихлә Би эн һазрмудыг Лотын хөөт үйнрт эзлтхә гиҗ өгләв».

20(Эн һазриг бас рефаимүдин[†] һазрт тоолҗана. Урднь энд рефаим улс бәәҗ. Тедниг амонмуд замзумс гиҗ нерәддг бәәҗ[+]. 21Эдн ик тооһарн олн, анакмудла әдл өндр келн-улс бәәҗ. Болв Деед Эзн тедниг уга кеҗ, амонмуд теднә һазриг эзләд тенд бәәцхәҗ. 22Деед Эзн амонмудт Сеирд бәәсн Эсавин хөөт үйнрт кеснлә әдләр кев. Тертн хореймүдиг уга кев. Тегәд Эсавин хөөт үйнр теднә һазр эзләд, ода күртл тенд бәәцхәнә[+]. 23Капторас[*] ирсн улс Газа эргндк селәдәр бәәсн авей нертә әмтиг уга кеһәд, теднә һазрт бәәрлцхәв.)


Сихон хааниг дииллһн

24[•]«Уралан! – гиҗ Деед Эзн келв. – Арнон уулын хавчг һатлтн! Хәләтн, Би тадна һарт Хешбонд һардҗасн амореймүдин хан Сихониг болн терүнә һазриг өгчәнәв. Экләд эзлтн! Дәәлдтн! 25Эн өдрәс авн теңгр дор бәәх әмтнд цугтаднь Би таднас әәдг, сүрддг седкл орулнав. Тадна тускар соңсчкад тедн чичрәд, догдлад бәәцхәх!»[+]

26Кедемотын көдәһәс Хешбона хан Сихон тал эвцхәр би элчнр йовулув. Би терүнд иигҗ келтхә гивүв: 27«Буйн болтха, чини һазрар давад йовх зөв маднд өг. Бидн тустан хаалһар йовнавидн, зүн тал чигн, барун тал чигн хаҗишговидн[+]. 28Мадна идх хотыг, мадна уух усиг чи маднд цаһан мөңгәр хулд. Зуг маднд чини һазрар йовх зөв өг – 29Сеирд бәәх Эсавин хөөт үйнр болн Ард бәәх Моавин улс зөв өгснлә әдләр – тегәд бидн Йордана ца бәәх һазр тал одхвидн. Терүг маднд Деед Эзн, мана Бурхн өгчәнә». 30Болв Хешбона хан Сихон мадниг давулҗ һарһхар седсн уга. Деед Эзн, мана Бурхн, Сихониг тадна һарт орулхин төлә, терүнә седклинь һацулв, зүркинь эвцдгоһар кев. Санснь күцв.

31Деед Эзн нанд келв: «Хәлә, Би түрүләд чамд Сихониг болн терүнә орн-нутгиг өгнәв! Эн орн-нутгиг экләд эзлҗ ав». 32Сихон цуг дәәчнртәһән мадна өмнәс тосҗ һарад, Яхацин өөр дәәлдв. 33Деед Эзн, мана Бурхн, терүг мадна һарт бәрүлв. Бидн терүг болн терүнә көвүдиг, цуг дәәчнринь ка цокад алвидн. 34Тер цагт бидн терүнә балһсдыг цугтаһинь буйсаһад уга кеввидн. Тер балһсдт залусиг чигн, гергчүдиг чигн, бичкдүдиг чигн, негн күртлнь цугтаһинь бидн алвидн. 35Зуг малмудынь болн балһсдт авсн олвриг бийдән үлдәвидн. 36Арнон уулын хавчг деер бәәх Ароэрәс болн тиньгр һазрт бәәх балһснас нам Гилад күртл нег чигн шивән улс маднд харш болҗ чадсн уга. Деед Эзн, мана Бурхн, цугтаһинь маднд өгв! 37Болв амонмудын орн-нутгиг тадн даҗрсн угат. Ябок һолын тиньгр һазриг чигн, уулар бәәх балһсдыг чигн тадн даҗрсн угат. Тиигтхә гиҗ Деед Эзн, тана Бурхн закла.

#### 3


Ог хааниг дииллһн

1[•]Хәрү эргәд бидн Башана һазр тал һардг хаалһар йоввидн. Башана хан Ог дәәчнртәһән мадна өмнәс тосҗ ирәд, Эдрейин хаҗуд дә эклв. 2Деед Эзн нанд келв: «Бичә ә. Чини һарт Би тер хааг бийинь, терүнә дәәчнриг цугтаһинь болн терүнә орн-нутгиг өгчәнәв. Хешбониг һардҗасн амореймүдин Сихон хаанла әдләр чи терүнлә дәәлдхич»[+]. 3Деед Эзн, мана Бурхн, Башана хан Огиг цуг дәәчнртәһинь мана һарт орулҗ өгв. Бидн тедниг сүл күртлнь цугтаһинь ка цокҗ алвидн! 4Тер цагт бидн терүнә балһсдыг цугтаһинь эзлвидн. Башана хан Огин эзлҗәсн 60 балһсн, Аргов нутгиг цугтаһинь бидн аввидн. 5Тер балһсд өндр[†] эрстә болн хаагддг ик үүдтә билә (терүнә деер эс хашалгдсн олн селәд). 6Тедниг бидн буйсаһад уга кеввидн. Хешбониг һардҗасн Сихон хаанла әдләр дәәлдвидн. Тер балһсдт бидн залусиг чигн, гергчүдиг чигн, бичкдүдиг чигн ка цокад алвидн[+]. 7Болв малмудынь болн авсн олвринь бийдән үлдәввидн.

8Тегәд тер цагт Йордана ца Арнон уулын хавчгас Хермон уул күртл һардҗасн амореймүдин хойр хаана һазриг дәәлдҗ аввидн. 9(Сидона әмтн терүг Сирион, амореймүд – Сенир гиҗ келцхәнә.)[+] 10Уулын тегш һазрар бәәх балһсд цугтан, Гилад кевтән болн Башан кевтән, Салха болн Эдрей күртл, Башана хан Огин һардҗасн балһсдыг аввидн.

11(Башана хан Ог рефаимүд[†] дундас сүүлңкнь бәәҗ. Терүнә кевтрнь болхлаг төмрәр кегдҗ. Ода тернь амонмудын Равад бәәнә. Йирдән тоолхлаг: утдан йисн тоха,[†] өргндән дөрвн.)[+]


Йордан һолын дорд үзг талас һазр хувалһн

12Арнон уулын хавчгт бәәсн Гиладын уулта һазрин өрәлинь балһсдтаһинь Ароэрәс экләд би Рубена болн Гәдин отгудт өгүв. Тер цагт мадна булаҗ авсн һазр эннь[+]. 13Гиладын наадкинь болн Башаниг цугтаһинь – Огин һазриг би Манашен отгин өрәлднь өгүв.

(Аргов нутгиг цугтаһинь – Башан цугтан урднь рефаимүдин һазр гиҗ нерәддг бәәҗ. 14Болв Манашен көвүн Яир Аргов нутгиг кевтнь эзлв. Эннь Гешурин болн Маахин бәәрн улсин һазрин меҗә күртл бәәҗ. Тер һазрт Яир эврәннь нер өгв. Тегәд эндр күртл Башан Яирин Селәд гиҗ нерәднә.)

15Махирт би Гилад өгүв[+]. 16Гиладас Арнон уулын хавчг күртл, тиньгр һазрин йоралар һардг меҗәтәһинь, Ябок һол күртл Рубена болн Гәдин отгудт тер һазр би өгүв. Ябок һолын ца амонмуд бәәнә[+]. 17Терүнәс талдан Йордана меҗәтә Араваг өгүв. Тернь Кинеретәс Араван (Давста) теңгс[†] күртл болн дорд үзгин Фасга уулын ташу күртл болв[+].

18Тер цагт эн отгудт би иим даалһвр өгләв: «Деед Эзн, тана Бурхн, таднд эзлтхә гиһәд эн һазриг өгв. Зуг тадн, дәәчнр, Израилин улсин цугтаһаснь түрүләд дәәнд орх йостат! 19Тегәд тадна гергчүд, бичкдүд болн тадна мал таднд, мини өгсн балһсдт үлдцхәг. Таднд ямаран олн мал бәәхиг би меднәв![+] 20Тадна ахнр-дүүнр Йордана цаадк һазриг эс эзлтл (тер һазриг теднд Деед Эзн, тана Бурхн өгчәнә), Деед Эзн теднд, таднла әдл, төвкнүн җирһл эс өгтл, дөң болтн теднд. Терүнә хөөн, мини өгсн хүв һазр тал, тадн бийстн хәрү ирҗ чадҗанат».

21Тер цагт би Навина көвүн Ешуад келүв: «Тер хойр хаанла Деед Эзн, тана Бурхн, ю кесинь чи эврәннь нүдәрн үзвч. Тиим бәәдл чини йовх һазрар цугтаднь Деед Эзн һарһх[+]. 22Бичә әәтн теднәс: Деед Эзн, тана Бурхн, Эврән тадна төлә дәәлдҗәнә!»[+]


Әрүн Һазрт орх зөв Мошед уга

23Тер цагт би Деед Эзнәс эрҗ сурув: 24«Деед Эзн Бурхн! Та Эврәннь мухла – нанд Эврәннь алдран болн һариннь күчән экләд үзүлҗәнәт! Теңгрт эс гиҗ һазр деер тиим баатр йовдл һарһдг болн алдр керг күцәдг талдан бурхн бәәдви[+]? 25Йордан һолыг һатлад терүнә ца бәәх йир сәәхн һазр үзх зөв нанд өгит – тендк йир сәәхн уулмудыг болн Ливаниг!»

26Болв Деед Эзн таднас көлтә нанд уурлад, намаг соңссн уга. Тер келв: «Болҗана! Дәкҗ Нанас энүнә тускар бичә сур[+]. 27Фасга уул деер һарад барун үзг, ар үзг болн зүн үзг, өмн үзг тал эврәннь нүдәрн хәләлч – Йорданиг һатлх арһ чамд уга[+]. 28Ешуад даалһвр өг, терүг бат болн зөргтә болтха гиҗ зак. Тер олн-әмтиг толһалад йовх. Чини үзх һазриг теднд хуваҗ өгх»[+].

29Бет-Пеорин хаҗудк тиньгр һазрт бидн зогсвидн[+].

#### 4


Бурхна зокалмудыг болн закадыг олн-әмтн бәртхә гиҗ Моше закчана

1Израилин улс, тадниг сурһх Мини зокалмуд болн закад соңсит! Тегәд тадн әмд үлдхит, Деед Эзнә, тана өвкнрин Бурхна, таднд өгчәх һазрт ирәд эзлхит[+]. 2Мини келсн үгмүдт бичә юм немтн, бичә юм хастн. Деед Эзнә, тана Бурхна, зааврмудыг күцәтн гиҗ закчанав[+].

3Деед Эзн Пеорин Баал уулын хаҗуд ю кесинь тадн эврән үзләт! Пеорин Баалыг дахад йовсн тадниг цугтаг Деед Эзн, тана Бурхн, уга кеһәд алсинь эврән үзләт[+]. 4Деед Эзнд, тана Бурхнд, иткҗ үлдсн тадн болхла – эндр күртл цугтан әмд бәәнәт.

5Деед Эзн, мини Бурхн, нанд заксар би ода таднд Терүнә зокалмуд болн закад сурһҗанав. Тедниг тадн одсн, эзлсн һазртан бәрәд күцәх йостат. 6Батар тедниг бәрҗ күцәтн. Тегәд одҗ олн келн-әмтн цугтан тадна цецниг болн ухаг үзҗ медх. Тиим зокалмудын тускар соңсчкад тедн келцхәх: «Ямаран цецн болн ухата эн алдр келн-улс!»[+] 7Деед Эзн, мадна Бурхн, маднд өөрхн бәәснлә әдл тиим алдр келн-әмтн уга: Деед Эзиг бидн дуудх болһнд, Тер маднд хәрү өгнә[+]. 8Ода мини таднд сурһҗах эн зокалмудас болн закадас чик Заката тиим алдр келн-улс уга[+].

9Зуг сагар бәәтн, бийән хәләтн. Эврәннь нүдәр үзсән бичә марттн. Әмд бәәсн деертн үзҗ йовсн юмн тана зүркнд үлдтхә! Үрдтән, ачнр-зеенртән келҗ өгчәтн[+].

10Тер өдр тадн Деед Эзнә, тана Бурхна, өмн Хорив уулын хаҗуд зогсчалат. Яһад гихлә Деед Эзн нанд заквр өглә: «Нан тал олн-әмтән дууд, Би теднд Эврәннь зәрлгән соңсхад келнәв. Җирһлиннь туршарт һазр деер бәәхләрн тедн Намаг икәр күндлдг болн тевчдг дастха, үрдтән дасхтха»[+]. 11Тегәд тадн ирәд уул дор зогсвт. Уул деер теңгрт күрчәх һал шатчана. Харңһу таг – үүлн, нигт харңһу[+]. 12Деед Эзн таднла шатчах һалас күүндв, тадн келсн үгинь соңсвт, болв дүринь үзсн угат. Зуг дун соңсгдв. 13Деед Эзн таднд Эврәннь бооцана[†] үгцәһинь соңсхв. Терүг тадн күцәх йостат – Арвн Заавр. Тедниг Тер хойр хавтха чолун деер бичҗ[+].

14Тер цагт Деед Эзн таднд зокалмудан болн закадан дасхтха гиҗ нанд закла. Тедниг тадн одад эзлх һазртан бәрх йостат.


Шүтәнд мөрглһнәс сагллһн

15Хорив деерк һалас Деед Эзн таднла күүндхлә, тадн ямаран чигн дүр үзсн угат. Саглтн, 16хорта юм һарһхасн – залу күүнә, эс гиҗ күүкд күүнә дүрстә шүтә кехәсн,[+] 17эс гиҗ һазр деер бәәх малын бәәдлтә, эс гиҗ теңгрәр нисдг шовуна бәәдлтә, 18эс гиҗ һазр деерк әмтә-киитә юмсин, эс гиҗ һазрас дорагшан уснд усчдг заһсна бәәдлтә юмсуд кехәсн саглтн. 19Теңгр хәләҗәһәд, нар, сар болн одд, теңгрткиг цугтаһинь үзҗәһәд, бичә авлгдтн – теднд бичә шүттн, бичә церглтн! Деед Эзн, тана Бурхн, теңгр дорк цуг талдан улст тедниг нерәдв[+]. 20Болв Деед Эзн тадниг Египетд сулдхв, тенд тадн хәәлҗәх бешт бәәснлә әдләр зовҗалат. Тер тадниг Египетәс Эврәннь улс болтха гиһәд һарһв. Тернь күцв.

21Деед Эзн таднас көлтә нанд уурлад, Йордан һатлҗ тер йир сәәхн һазрт намаг орулшго болҗ андһар өгв. (Тер һазриг Деед Эзн, тана Бурхн, тадниг эзлтхә гиҗ өгчәнә.)[+] 22Би Йорданиг һатллго энд үкхүв. Тадн болхла терүг һатлад, тер йир сәәхн һазриг эзлхит! 23Зуг Деед Эзн, тана Бурхн, таднла кесн бооцаг бичә марттн, хәләтн: ямаран чигн кегдл бийдән бичә кетн, ямаран чигн дүрмүд бичә кетн. Терүг Деед Эзн, тана Бурхн, хөрҗәнә. 24Яһад гихлә Деед Эзн, тана Бурхн, – шатадг һал! Тер хару Бурхн![+]

25Таднас үрд һарад, теднәс ачнр-зеенр һарад, тадн удан тер һазрт бәәснә хөөн хорта юм һарһад – Деед Эзнд, тана Бурхнд, таасгддго кегдлмүд болн зүсн-зүүл дүрмүд кеһәд бәәхләрн, Терүг уурлулхит. 26Би теңгриг болн һазриг герч кехәр дуудҗанав. Тер һазр эзлхин төлә тадн ода Йордан һолыг һатлхит. Болв кемр тадн Мини келсиг эс соңсхла, тиигхлә удл уга тер һазрас уга болхит. Тегәд тадн удан бәәшгот, тадн уга кегдхит[+]. 27Деед Эзн тадниг олн келн-улс дунд тарах. Зуг таднас цөөкнь әмд һарх. Деед Эзнә йовулсн улс дунд тадн бәәхит[+]. 28Тенд тадн күүнә һарар кесн бурхдт шүтхит – модн болн чолун бурхдт. Тер бурхд юм үздго, юм соңсдго, юм иддго болн үнр һарчахиг меддго болҗана[+].

29Тенд тадн Деед Эзиг, тана Бурхиг, хәәхит. Кемр зүркәрн болн седкләрн Терүн тал адһҗ темцхләрн Терүг олҗ авхит. 30Кемр таднд күнд болхлаг, кемр иргчдән таднд тиим юмн үзгдхләг, тегәд тадн Деед Эзн, тана Бурхн, тал хәрү ирхит. Тегәд Терүг соңсдг болхит. 31Деед Эзн, тана Бурхн, йирдән өршәңгү седклтә Бурхн. Тер тадниг үлдәшго, алшго. Тадна өвкнрт андһар өгәд, кесн бооцаһан Тер мартшго.


Израиль – шүүҗ авсн келн-улс

32Һазр деер кү үүдәсн өдрәс экләд тадна өмнк цагт юн бәәсинь болн урдк цагин тускар суртн: теңгрин нег захас талдан зах күртл альднь болв чигн иим алдр керг күцәгдлү? Энүнлә әдлцх юмна тускар кен соңссн болх[+]? 33Таднла әдл ямаран чигн улс һал дотрас бурхна ду соңсад, әмд үлдснә тускар меддг болхий[+]? 34Ямаран чигн бурхн талын улс дунд бәәсн улсас ирәд бийдән әмт салһад авч чадхий? Терүнә төлә Эврәннь күчтә болн делсн һарарн күнд сөрлт болн темдг, өвәрц йовдл болн дә Тер илгәһәд бәәв. Энүг тадна төлә Деед Эзн, тана Бурхн, Египетд тадна нүүрт кев. 35Деед Эзн – Бурхн, Терүнәс талдан бурхн угаг тадн эврән үзвит, эврән медвит[+]. 36Деед Эзн теңгрәс таднд сурһмҗ өгхәр дуудвр кев. Тер Эврәннь алдр һалан һазр деер үзүлв, тер һал дотрас Деед Эзн таднла күүндсиг эврән соңсвт[+].

37Деед Эзн тадна өвкнрт дурлв, тегәд теднә хөөт үйнриг, тадниг, шүүҗ авв. Эврәннь алдр күчәрн Египетәс тадниг Тер һарһв. 38Эннь таднас тооһарн олн болн чидлтә улсин һазринь таднд өгхин төлә, тадниг теднә һазрт авч ирәд эзлтхә гиһәд бәәлһхин төлә кегдв. 39Ода медәд, тодлад авчктн: Деед Эзн – Бурхн деер теңгрт болн дор һазрт, талдань уга[+]. 40Эндр таднд мини соңсхҗах Терүнә зокалмуд болн закврмуд күцәтн. Тиигхлә таднд болн тадна хөөт үйнрт сән болх, Деед Эзнә, тана Бурхна, мөңкинд өгчәх һазрт удан бәәхит.


Йордан һолын ца хорһдх һурвн балһсн

41[•]Тер цагт Моше Йорданас дорд үзг тал һурвн балһс йилһҗ һарһв. 42Өөрхн күүһән зөрц бишәр алсн, урднь өшә уга бәәсн күн тер балһсдын негн талнь гүүһәд әмән харсҗ чаддгар кев. 43Тер балһсд эн: көдәд уулын тегш һазрт, Рубена әңгд бәәсн Бецер; Гәдин әңгд Гиладт бәәсн Рамот; Манашен әңгд Башанд бәәсн Голан.


Мошен хойрдад келлһнә нүр үг

44Израилин улст Мошен өгсн Закан[†] эн. 45Эннь Египетәс һарсна хөөн Израилин улст Мошен зәңглсн закврмуд, зокалмуд болн закад – 46терүгән тер тиигхд Йордана ца Бет-Пеорин хаҗудк тиньгр һазрт Хешбонд һардҗасн амореймүдин хан Сихона һазрин улст соңсхв. Моше болн Израилин улс Египетәс һарад Сихониг диилцхәв. 47Терүнә орн-нутгинь Башана хан Огин нутгтаһинь хамднь авцхав. Амореймүдин эн хойр хаана һазр Йорданас дорд үзг тал эзлгдҗәҗ[+]. 48Эн һазр Арнон уулын хавчг деерк Ароэрәс Сирион уул күртл бәәҗ, талданар Хермон[+]. 49Йорданас дорд үзгин цуг Арава тиньгр һазриг, Араван теңгс болн Фасга уул күртл тер хойр хан эзлҗәҗ[+].

#### 5


Моше Арвн Заавр давтна

1[•]Израилин улсиг цугтаһинь дуудад Моше келв:

– Эндр таднд келҗәх зокалмудыг болн закадыг соңс, Израиль![†] Энүг чееҗәр дастн, батар бәрәд эдниг күцәтн. 2Деед Эзн, мана Бурхн, Хоривд маднла бооца келә. 3Эн бооцаг мадна өвкнрлә биш, маднла келә. Ода энд зогсчах әмд-менд маднла цугталамдн келә. 4Деед Эзн таднла нүүрцәд күүндлә, уул деер шатчах һал дотрас күүндлә[+]. 5Тер кемлә би Деед Эзнә болн тадна хоорнд Терүнә үгинь таднд күргхәр зогсчалав. Яһад гихләг тадн һалас әәһәд, уул деер һарсн угат. Деед Эзн келв:[+]

6«Би Деед Эзн, чини Бурхн, чамаг Египетәс көтлҗ һарһлав, мухласин һазрас[+].

7Нанас талдан бурхд чамд уга болтха.

8Ямаран чигн шүтә бичә ке – деер теңгрт бәәх, дор һазр деер бәәх эс гиҗ уснд, һазр дор бәәх ямаран чигн юмна дүрсд бичә ке[+].

9Теднд бичә мөрг, бичә шүт, яһад гихлә Би, Деед Эзн, чини Бурхн – хару Бурхмб. Намаг һазалсн эцкнрин һарһсн килнцд Би эднә үрдиг, һурвдгч болн дөрвдгч үй күртлнь цааҗлҗанав[+]. 10Нанд дурта, Мини заавр күцәдг әмтнә хөөт үйнрт Би миңһдгч үйднь хәәрлтән күргҗәнәв[+].

11Аюдан харҗахар Деед Эзнә, чини Бурхна, нериг бичә келәд бә. Тиим юм һарһдг күүг Деед Эзн засгллго бәәшго[+].

12Бемб өдриг[†] бәр – әрүн[†] өдр. Тиигтхә гиҗ Деед Эзн, чини Бурхн, заквр өглә[+]. 13Зурһан хонгтан кех кергән цугтаһинь күцә, 14доладгч өдр – бемб өдр. Эн өдр Деед Эзнә, чини Бурхна, өдр. Нег чигн күн эн өдр көдлшго болҗана: чи, чини көвүн, чини күүкн, чини мухла залу күн, чини мухла күүкд күн, чини цар, чини элҗгн – ямаран чигн мал, чини балһснд бәәх нүүҗ ирсн әмтн. Чини мухла залу күн болн мухла күүкд күн чамла әдл амртха. 15Египетд чи эврән мухла бәәсән сан. Зуг Деед Эзн, чини Бурхн, чамаг Египетәс Эврәннь күчтә делгү һарарн көтлҗ һарһсиг санҗ йов. Тегәд Деед Эзн, чини Бурхн, чамаг бемб өдр бәртхә гиҗ закчана.

16Деед Эзнә, чини Бурхна, заксар эцкән болн экән күндл. Тиигхлә чини җирһл ут наста болх, эн һазр деер чамд сән болх (иим һазр чамд Деед Эзн, чини Бурхн, белглҗ өгчәнә)[+].

17Бичә кү ал[+].

18Авалясн талдан күүнлә бичә оралд[+].

19Бичә хулха ке[+].

20Өөрхн улстан худл герч бичә бол[+].

21Талдан күүнә гергиг булахар бичә сед. Талдан күүнә гериг болн тәрәнә һазриг, талдан күүнә мухла залусиг болн мухла күүкд улсиг, талдан күүнә цармудыг болн элҗгдыг, талдан күүнә нег чигн юм авхар бичә сед»[+].

22Иигҗ Деед Эзн тадна цуг хамцанд келв. Уул деер, шатчах һал дотрас, үүлн болн нигт харңһуһас чаңһ дууһар таднд Тер келв. Эн үгмүд деер Тер дәкҗ юм немсн уга. Келсн үгән Тер хойр хавтха чолун деер бичәд нанд өгв[+].

23Тадн таг харңһуһас келҗәх ду соңсвт, уул шатчах һалар авгдсн билә. Нан тал тадн, отгудын толһачнр болн медәтнр, ирвт. 24Тадн келвт: «Деед Эзн, мадна Бурхн, маднд Эврәннь туурмҗан болн алдр бәәдлән үзүлв. Шатчах һал дотрас Терүнә ду бидн соңсвидн. Бурхн күүнлә күүндҗәх кемлә тер күн әмд үлдҗ чадхиг бидн эндр медвидн. 25Ю хәәҗ бидн үкхмби? Эн алдр һал мадниг зальгхдан белн! Кемр бидн дәкн Деед Эзнә, мана Бурхна, ду соңсхла үкхвидн![+] 26Шатчах һалас Бурхна келҗәхиг соңссн тер күн маднла әдл әмд үлдхий? 27Чи йовад Деед Эзн, мана Бурхн, ю келхиг соңс. Дәкәд Деед Эзн, мана Бурхн, чамд ю келсинь маднд цугтаһинь келҗ өгхич. Бидн болхла, келсинь соңсад күцәхвидн»[+].

28Деед Эзн тадна келсиг соңсад нанд келв: «Эн әмтн чамд ю келсинь Би соңслав. Тедн чикәр келҗәнә[+]. 29О, кемр тедн йосндан зүркәрн шүтәд оньдин Намаг икәр күндлхәр болн Мини заавр күцәхәр седҗәхлә, теднд болн теднә хөөт үйнрт мөңкинд сән болх! 30Эврәннь шатрт хәрү ортн гиҗ тедниг йовад дууд. 31Чи энд Нанла үлдхич. Зааврмуд, зокалмуд, болн закад цугтаһинь Би чамд өгнәв. Чи тедниг дасххич, тедн эдниг цугтаһинь эн һазрт күцәх. Эн һазриг Би теднд эзлтхә гиһәд өгчәнәв».

32Деед Эзн, тана Бурхн, заксиг чаңһар бәртн, чаңһар күцәтн гив, барун тал чигн, зүн тал чигн бичә хаҗитн! 33Деед Эзнә, тана Бурхна, заасн хаалһар кезә чигн йовтн. Тегәд тадн әмд йовхит, тегәд таднд сән болх, тегәд эзлсн һазртан удандан җирһәд бәәхит[+].

#### 6


Бурхиг икәр күндлх болн Бурхнд дурлх заавр

1Деед Эзн, тана Бурхн, таднд дасхтха гисн зааврмуд, зокалмуд болн закад эн, одад эзлхәр йовх һазртан тедниг тадн күцәх йостат. 2Җирһлиннь насни туршарт Деед Эзиг, эврәннь Бурхиг, икәр күндлх зөвтәт. Мини дасхҗах Терүнә өгсн зокалмудыг болн зааврмудыг тадн цугтаһинь күцәх йостат. Тиим кевәр тадна үрд болн ачнр-зеенр кех зөвтә, тегәд тадн удан җирһҗ бәәхит[+].

3Болв соңс, Израиль![†] Энүг цугтаһинь төвәр бәртн, күцәтн! Тегәд таднд сән болх, тадн һазр деер тооһарн олн болхит. Тер һазр үсәр болн балар байн, энүг таднд Деед Эзн, тана өвкнрин Бурхн, өгх болла[+].

4Соңс, Израиль! Деед Эзн, мадна Бурхн, – ор һанцхн Деед Эзн![+]

5Дурл Деед Эзнд, чини Бурхнд, зүркәрн, седкләрн, цуг чидләрн[+]. 6Эндр чамд мини өгчәх закрмҗс кезә чигн чини чееҗин тодлвр болтха. 7Эврәннь үрдтән давтад келҗ өгчә, даңгинд тедниг давтад бә – гертән бәәхләрн эс гиҗ хаалһд йовхларн, нөөртән орхларн эс гиҗ босхларн[+]. 8Темдг гиһәд һартан бо, чини маңнад боодһа болад бәәтхә[+]. 9Эврәннь үүднә тотхд болн балһсна ик үүднд тедниг бич[+].

10Деед Эзн, чини Бурхн, чамаг эн һазрт күргх. Энүнә тускар чини өвкнрт Абрахамд, Ицхакд болн Яковд чамд өгх болад Деед Эзн андһар өгч. Тенд ик болн цецгәлҗәх балһсд бәәнә – чини тосхсн биш. 11Гермүднь зөөрәр дүүрң – чини цуглулсн биш, худгуд – чини малтсн биш, уста үзмин болн олив модна тәрәд – чини тәрсн биш. Тенд чи цадтлан идхич! 12Болв хәләҗә, Деед Эзиг бичә март – чамаг Египетәс, мухлан һазрас көтлҗ һарһсиг. 13Деед Эзиг, эврәннь Бурхиг, икәр күндл, Терүнд цергл, Терүнә нерәр андһар өг[+].

14Тадна эргнд бәәх әмтнә талдан бурхдт бичә шүттн. 15Тадн дунд бәәх Деед Эзн, тана Бурхн, хару Бурхн. Кемр уурлхларн Тер тадниг һазр деерәс уга кех![+] 16Деед Эзиг, тадна Бурхиг, Массад Терүг сөрснлә әдләр бичә сөрәд бәәтн[+]. 17Деед Эзнә, тана Бурхна, өгсн зааврмудыг, закадыг болн зокалмудыг күцәтн. 18Терүнә нүднд чик болн сән болхиг кетн. Тегәд таднд сән болх: тадн ирәд йир сәәхн һазр эзлхит, терүг тадна өвкнрт өгх болҗ Деед Эзн андһар тәвсмн. 19Деед Эзн терүнәс тадна дәәсиг цугтаһинь көөх. Тиигҗ Деед Эзн келв[+].

20Кемр иргчдән чамас көвүнчн сурхла: «Деед Эзнә, мана Бурхна, таднд өгсн эн закврмуд, зокалмуд болн закад юн болҗахмб?»[+] 21Терүнд иигҗ хәрү өг: «Бидн Египетин хаана мухлас биләвидн. Деед Эзн күчтә һарарн мадниг Египетәс һарһҗ авв[+]. 22Мадна нүүрт Деед Эзн алдр өвәрц йовдл болн онц темдгүд үзүлв. Тернь Египетин хаанад, терүнә герт цугтан үклтә болҗана[+]. 23Эн һазрт дахулҗ авч ирәд, энүг маднд белглхәр Деед Эзн, мадна өвкнрт андһар өгсәр, мадниг болхлаг Тер Египетәс һарһҗ авв. 24Эн зокалмудыг цугтаһинь күцәтхә гиҗ Деед Эзн маднд заавр өгв. Деед Эзиг, мана Бурхиг, икәр күндлтхә гиһәд, маднд кезә чигн сән болтха гиһәд, бидн әмд-менд бәәтхә гиһәд (эндр күртл бәәсәр) тиигв. 25Кемр бидн Деед Эзнә, мадна Бурхна, өмн Терүнә даалһсар цуг эн зааврмудыг чаңһар күцәхлә – эннь мана үнн болҗана»[+].

#### 7


Ханана улсиг шүтәдтәһинь хамднь уга келһнә заавр

1Деед Эзн, тана Бурхн, тадниг эзлхәр бәәх һазрт күргәд тендәс олн улс дундас: хетмүдиг, гергашмудыг, амореймүдиг, кананахныг,[†] перизмүдиг, хивеймүдиг болн евүсмүдиг көөхлә – долан келн-улс таднас тооһарн олн болн күчтә[+]. 2Деед Эзн, тана Бурхн, тедниг тадна һарт орулхла, тадн тедниг диилхлә, тиигхлә тедниг буйсаһад уга кетн! Теднлә ямаран чигн бооца бичә кетн, тедниг бичә харстн[+]. 3Теднлә бичә төрл-садн болтн, эврә күүкдән теднә көвүдт бичә мордултн. Теднә күүкдәр көвүдтән герг бичә кетн[+]. 4Эс гиҗ тедн тадна көвүдиг Нанас салһх, көвүдтн талдан бурхнд мөргцхәх! Тегәд Деед Эзн таднд уурлад, тер кемдән тадниг алх[+]. 5Иигҗ кетн: теднә тәкл тәкдг орминь хамхлтн, әрүн[†] чолудынь хамхлтн, Ашеран моддыг чавчтн, кегдлмүдинь шататн![+] 6Тадн Деед Эзнә, тана Бурхна, әрүн улс болҗанат. Һазр деер бәәх цуг әмтнәс тадниг Терүнә үнтә гисн зөөрнь болтха гиҗ Деед Эзн, тана Бурхн, шүүҗ авв[+].

7Деед Эзн таднд дурлад талдан улсас тооһарн олн гиҗ шүүҗ авсн уга. Уга, тадн тооһарн хамгин баһ биләт! 8Зуг Деед Эзн таднд дурта, тадна өвкнрт өгсн андһаран бәрҗ хадһлҗана. Эн төләд Тер тадниг авч һарв, күчтә һарарн бәрәнәс, Египетин хаана һардврас сулдхв. 9Деед Эзн, тадна Бурхн, йосндан итклтә Бурхн болҗахиг медҗ автн. Кесн бооцаһарн, Терүнд дурта болн заавринь күцәдг миңһәд үйин улс күртл, Тер итклтә[+]. 10Болв Терүг һазалсн улсиг Тер цааҗлх, цугтаһинь шулун алх![+] 11Тер учрар мини эндр таднд өгчәх зааврмудыг, зокалмудыг болн закадыг күцәтн.

12Кемр тадн эн закадыг соңсхла, кемр батар бәрәд күцәхлә, тиигхлә Деед Эзн, тана Бурхн чигн, тадна өвкнрлә кесн тер бооцанд[†] итклтә болх[+]. 13Деед Эзн таднд дурта болх, тадниг әдслх, тооһарн олн улс болхит. Деед Эзн тадна хөөт үйнриг тер һазрт әдслх, тадна һазрин урһциг, тадна буудяг, чаһриг болн олив модна тосиг, үкрмүдин төлиг, хөөдин болн ямадын төлиг әдслх (тер һазриг таднд өгх болҗ Деед Эзн тадна өвкнрт андһаран өглә). 14Цуг талдан улсас тадн икәр әдслгдхит. Тадн дунд үрн тогтдго залус, эс гиҗ күүкд улс, эс гиҗ төл тогтдго малмуд уга болх[+]. 15Тадниг Деед Эзн ямаран чигн гем-шалтгас гетлгх. Египетин үкүд гем таднд Тер илгәшго (тадн теднә тускар меднәт!). Тиим гемиг тадна дәәснд буулһх[+].

16Тадна һарт Деед Эзнә, тана Бурхна, бәрүлсн цуг улсиг алхит. Тадн тедниг хармнх зөв угат, теднә бурхдт шүтх зөв угат. Яһад гихлә тертн таднд бәрән болх[+]. 17Тадн ухалх болвзат: «Эн улс маднас тооһарн ик. Бидн яһҗ теднәс һазр булаҗ авхмб?» 18Болв бичә теднәс әәтн! Деед Эзн, тадна Бурхн, Египетин хааг болн Египетиг кевтнь яһсинь санлт. 19Эврән нүдәрн үзсн алдр болн күнд сөрлтиг, темдгүдиг чигн, өвәрц юмсиг чигн сантн. Деед Эзн, тана Бурхн, тадниг Египетәс Эврәннь күчтә делсн һарарн көтләд һарһсиг сантн. Деед Эзн, тана Бурхн, эндр тадна әәҗәх цуг олн-әмтнлә тиим йовдл һарһх[+]. 20Тер бас түргин баг теднд илгәх, әмд үлдснь, таднас бултснь чигн үкх[+]. 21Бичә әәтн, тадн дунд Деед Эзн, тана Бурхн, бәәҗәнә, алдр болн әәмшгтә Бурхн! 22(Болв Деед Эзн, тана Бурхн, тер улсиг адһл уга көөх. Таднд шулуһар тедниг алх арһ учршго, эс гиҗ тенд зерлг аңгуд таднд әәмшг болад дегд олар өсх.)[+] 23Деед Эзн, тана Бурхн, тер улсиг диилх диилвр таднд өгх. Тедн дунд Тер ик үүмә орулх, тегәд тедн алгдх. 24Теднә хаадыг диилх арһ Тер таднд өгх. Теднә нердиг мел теңгр дор тадн үлдәшгот. Нег чигн күн тадна өмн торҗ чадшго, тедниг цугтаһинь алхит.

25Теднә һарар кегдсн бурхдыг шататн. Тер кегдлмүд ширдсн цаһан мөңгнд болн алтнд авлгдҗ бичә автн, эс гихләг бәрәнд орхит. Яһад гихләг Деед Эзнд, тана Бурхнд, эн җигшүртә юмн. 26Җигшүртә юм бичә гертән орултн, эс гихлә эврән терүнлә хамдан буйсагдхит. Тиим юмн таднд җигшүртә болн йир му болтха – эн кевтән буйсагдх юмн.[†]

#### 8


Деед Эзнә сә кеснә тускар медтхә гиҗәнә

1Эндр мини өгчәх зааврмудыг цугтаһинь батар бәртн, күцәтн. Тегәд тадн әмд йовхит, тооһарн олн болхит. Тадна өвкнрт Деед Эзн өгх болад андһар өгсн һазрт тадн ирәд эзлхит. 2Деед Эзн, тана Бурхн, тадниг тогтнулхин болн сөрхин төлә, 40 җилдән тадниг көдә һазрар дахулҗ йовсиг сантн. Терүнә зааврмудыг күцәҗ кехит эс гиҗ күцәҗ кешгоһитн медхәр тиигв[+]. 3Тадниг тер тогтнулад, харһнулад, манна хотар асрад йовв. Тиим хотын тускар тадн чигн, тадна өвкнр чигн меддго билә. Зуг һанцхн өдмгәр күн әмд бәәдгог таднд Деед Эзн медүлхәр седҗәв. Деед Эзнә үг болһнас күн әмд-менд җирһнә![+]

4Эн 40 җилин туршарт тадна хувцн элсн уга, тадна көл хавдсн уга[+]. 5Деед Эзн, тана Бурхн, тадниг эцк көвүһән сурһҗах кевтә сурһҗахиг медтн![+] 6Деед Эзнә, тана Бурхна, закврмудыг күцәтн, Терүнә йовсн хаалһар йовтн, Терүг икәр күндлтн.

7Деед Эзн, тана Бурхн, тадниг йир сәәхн һазрт дахулад авч ирх. Тенд усна урсхулмуд бәәнә, тиньгр һазрар болн уулмуд дундас булгуд болн һазр дор бәәдг усн хаһрад һарчана[+]. 8Буудята болн ичмәтә, уста үзмтә, инҗр, гранат болн олив модта, зөөгин балта һазрт тадниг Деед Эзн авч ирх. 9Эн һазрт тадн өлн бәәшгот, юн чигн дуту болшго. Терүнә чолудт төмр бәәнә, уулас улан мөңг авч чадхит. 10Цадхларн таднд йир сәәхн һазр өгсн Деед Эзиг, тана Бурхиг, магттн.

11Хәләтн, Деед Эзиг, тана Бурхиг бичә марттн. Мини эндр таднд келҗәх Терүнә зааврмудыг, закадыг болн зокалмудыг цугтаһинь күцәтн. 12Тадн цадтлан хот идхләрн, сән гермүд бәрхләрн, терүндән бәәхләрн, 13олн бод болн үүрмг малта, дала цаһан мөңгтә болн алтта, олн зүсн-зүүл зөөртә болхларн, 14бичә караглтн, Деед Эзиг, тана Бурхиг, бичә марттн. Тер тадниг Египетәс, бәрәнәс һарһҗ авла[+]. 15Тадниг ик гидг болн әәмшгтә көдә һазрар, хорта моһас болн чим хорхас дундаһар, хагсу болн усн уга һазрар дахулҗ йовулв. Тадна төлә хад чолунас ус Тер һарһв[+]. 16Көдә һазрт Тер тадниг манна хотар асрв. Тиим юм тадна өвкнр меддго билә. Тадниг Тер тогтнулад болн сөрәд бәәхләрн, хөөннь таднд сән болтха гиҗ санҗав[+]. 17Эврә чидләрн эн зөөриг кевтнь олв гиҗ бичә сан! 18Деед Эзиг, тана Бурхиг, санҗ йовтн. Таднд зөөрән олхд Тер дөң болҗана. Эндр өдр күртл тадна өвкнрлә кесн бооцаг Тер бәрҗәнә.

19Кемр тадн Деед Эзиг, тана Бурхиг, мартад, талдан бурхд дахад, теднд шүтәд мөргхләг, тиигхлә маһд уга тадн үкхит. Энүнә тускар тадниг эндр саглҗанав! 20Деед Эзн тадна өмн, уга кеҗәх тер әмтнлә әдл, тиигҗ тадн үкхит. Яһад гихлә тадн Деед Эзнә, тана Бурхна, үг соңссн угат.

#### 9


Израилин эврә үнн йовдлын төлә биш

1Соңстн, Израилин улс! Ода тадн Йордан һолыг һатлҗанат. Тенд таднас тооһарн олн болн чидлтә, батар бәргдсн ик болн теңгрт күрм балһсдта, 2ик болн өндр[†] нурһта анакмуд[†] гидг әмтнә һазр авхар седҗәнәт. Әмтн ю келҗәхинь тадн медләт, соңслат эсий: «Анакмудыг кен дааҗ сөрлцх?!»[+]

3Деед Эзн, тана Бурхн, тадна өмн һал мет цугинь шатаҗ йовхиг ода медҗ автн. Тедниг Тер алад, таднд диилвр өгчәнә. Тегәд тадн Деед Эзнә андһар өгсәр теднә һазриг булаҗ авад, шулуһар тедниг алхит[+]. 4Деед Эзн, тана Бурхн, тедниг көөһәд һарһхла, бийдән бичә келтн: «Чикәр бәәснд мадниг эн һазр эзлтхә гиҗ Деед Эзн нааран авч ирв». Уга, тер олн келн-улс хорта йовдл һарһснд Деед Эзн теднә һазриг таднд өгчәнә![+] 5Тадн ирәд, теднә һазриг эзләд авхит. Тернь зөвтә болн чикәр кесәр биш болҗана. Яһад гихлә Деед Эзн, тана Бурхн, эн һазриг таднд өгчәхләрн, тер әмтиг бурута гиҗ тоолҗана. Дәкәд тадна өвкнрт – Абрахамд, Ицхакд болн Яковд – өгсн андһаран күцәхәр тиигв[+]. 6Деед Эзн, тана Бурхн, тер йир сәәхн һазриг эзлтхә гиҗ өгхләрн, таднд чикәр бәәснд биш (уга, тадн йир зүткә улст!).


Хорив уулын хаҗуд шүтәнд мөрглһнә тускар сана оруллһн

7Көдә һазрт тадн Деед Эзиг, тана Бурхиг, яһҗ уурлулсан сантн, бичә марттн. Египетәс һарсн өдрәс авн нааран иртлән Деед Эзнә өмнәс тадн мел буцад йоввт. 8Хоривин хаҗуд тадн Деед Эзиг йир уурлулвт. Тиигхд Тер тадниг мел ка цокхар седлә[+].

9Уул деер һарад Деед Эзнә таднла кесн Бооцана хавтха чолуд[†] авхин төлә, би тенд хот идлго, юм уулго 40 өдр, 40 сө давулув[+]. 10Деед Эзн нанд Бооцана[†] хойр хавтха чолу өгв. Хамцана әмтн цугтан хургт хурхла, уул деер шатҗах һалас Деед Эзнә келснь цугтан, Бурхна һарар тер чолуд деер бичгдҗ[+].

11Тегәд 40 өдр, 40 сө давв. Деед Эзн нанд хавтха хойр чолу өгв. Теднь Бооцана чолуд. 12Деед Эзн нанд келв: «Шулуд, бу! Египетәс чини көтлҗ һарһсн әмтн керг уга болҗана. Мини зааһад закчасн хаалһас тедн шулун хаҗиһәд эргв! Тедн бийдән цутхсн кегдл кеҗ»[+].

13Деед Эзн нанд келв: «Эн әмтнә зүткәһинь Би үзҗәнәв! 14Намаг бичә хөрҗ бәр. Би тедниг алнав, теңгр дор теднә нердиг биллнәв. Чамас болхла, теднәс чидлтә болн тооһарн олн улс үүдәнәв»[+].

15Би хәрү эргәд уулас буувув. Уул һалар падрад шатв. Мини һарт Бооцана хойр хавтха чолун билә. 16Деед Эзнә, тана Бурхна, өмн тадн үнндән килнц һарһситн би үзүв – бийдән бүрүһин цутхсн кегдл кеситн үзүв. Деед Эзнә закч заасн хаалһас тадн шулун хаҗиввт! 17Тегәд би хойр хавтха чолудыг һазр деер хайлав – тадна нүүрт тедниг хамхлув. 18Дарунь би дәкн Деед Эзнә өмн түргүр унув. Дәкн 40 өдр болн 40 сө хот идсн угав, юм уусн угав. Деед Эзнд дурго юм кеһәд, Терүг уурлулад, тадн килнц һарһснд би тиигүв[+]. 19Нанд әәмшгтә болв, Деед Эзн уурлсн цухлдан болн һалзурхларн тадниг алхар седҗәв. Болв эн саамд Тер намаг бас соңсв. 20Деед Эзн Ахаронд бас дегд уурлв. Терүг алхар седв, болв тиигхд би Ахарона төлә бас сурув. 21Тадна килнц – цутхад кесн бүрүг би шатачкув, хамхлув, үүлүв, тоос кеһәд зүлгәд үүлүв. Тер тоосиг уулас һооҗҗасн уснд хайлав[+].

22Тадн Деед Эзиг Таверад чигн, Массад чигн, Киврот-Таавад чигн уурлулвт[+]. 23Кадеш-Барнеаһас хаалһд һартн гиҗ Деед Эзн таднд закхлаг, Тер иигҗ келхлә: «Йовад Мини өгчәх һазриг тадн эзлтн!» Болв тадн Деед Эзиг, тана Бурхиг, соңссн угат, итксн угат. Терүг оньгтан авсн угат[+]. 24Тадниг мини медснәс авн, Деед Эзиг тадн соңслго бәәввт!

25Би Деед Эзнә өмн түргүр унад 40 өдр, 40 сө сунад кевтүв. Яһад гихлә Тер тадниг алнав гиҗ келв. 26Би Деед Эзиг сурҗ эрүв: «Деед Эзн Бурхн, Эврәннь улсиг, Эврәннь зөөриг бичә алтн! Тедниг Та Эврәннь алдр күчәр сулдхвт, чидлтә һарарн тедниг Египетәс көтлҗ һарһвт[+]. 27Эврәннь мухла Абрахамиг, Ицхакиг болн Яковиг тодлтн, эн әмтнә һацҗах заңгиг бичә хәләтн, терүнә буруг болн килнциг бичә хәләтн. 28Эс гиҗ мадниг Тана көтлҗ һарһсн һазрт келцхәх: „Деед Эзн өгнәв гисн һазртан тедниг күргҗ чадсн уга. Теднд дурго болв, тегәд тедниг алхар көдә һазр тал дахулад йовв“[+]. 29Болв тедн Тана улс болн Тана зөөр. Тедниг Та Эврәннь алдр күчәрн, делгү һарарн дахулҗ һарһвт!»

#### 10


Хорив уулын хаҗуд болсн йовдлын тускар цааранднь келлһн

1[•]Тер цагт Деед Эзн нанд келв: «Чолунас кевләд, урдкла әдл, хойр хавтха чолуна өөһинь авад ке. Тегәд Нан тал уул деер һарч ир. Дәкәд бас модн хәәрцг ке[+]. 2Тер хавтха чолуд деер Би чини урднь хамхлсн хавтха чолуд деер бичәтә үгмүд бичнәв. Тедниг чи хәәрцг дотр тәвхич»[+]. 3Акация моднас би хәәрцг кевүв, урдкла әдл хойр хавтха чолу өөһинь авад кевүв. Тегәд хавтха чолудан һартан авад уул деер һарув[+]. 4Деед Эзн тедн деер түрүн саамд бичсән шинәс бичв: Арвн Заавр, эдниг таднд уул деер шатчах һалас хамцана цуг улсин цуглрсн өдр соңсхла. Нанд Тер хавтха чолуд өгв[+]. 5Би эргәд, уул деерәс бууһад, эврәннь кесн хәәрцгт тәвүв. Деед Эзнә заасар хәәрцгт тедн бәәнә[+].

6Израилин улс Беэрот-Бене-Яакан гидг һазриг үлдәһәд, Мосера тал ирцхәв. Тенд Ахарон өңгрв, тенд терүг оршав. Терүнә ормд Элеазар көвүнь гелң[†] болв[+]. 7Тендәс тедн Гудгода тал ирцхәв, Гудгодас олн һооҗур гүүҗәх Йотвата тал ирцхәв[+].

8Тер цагт Деед Эзн Левин отг йилһҗ һарһв. Эн отгт Деед Эзнә Бооцана[†] хәәрцг авч йовх даалһвр, Деед Эзнә өмн бәәх, Терүнд церглх, Терүнә нерәр әдслх даалһвр өггдв. Эннь ода күртл тиигҗ кегднә[+]. 9Левин улс тегәд чигн ахнрлаһан әдл һазрин әңгән болн хүвән авсн уга. Теднә хүвнь – Деед Эзн Эврән, теднд үгән өгсн Деед Эзн, тадна Бурхн[+].

10…Түрүн саамд бәәснлә әдләр уул деер би 40 өдр, 40 сө бәәвүв. Эн саамд бас намаг соңсад Деед Эзн тадниг алхар седсн уга[+]. 11Тер нанд келв: «Йов, әмтиг дахулад хаалһд һар. Теднә өвкнрт Би андһар өгсәр, тедн йовад тер һазриг эзлх йоста»[+].


Деед Эзн Израиләс ю некчәхин тускар

12Израилин улс! Деед Эзн, тана Бурхн, негхн сурвр таднас сурҗана: Деед Эзиг, тана Бурхиг, икәр күндлтн, Терүнә хаалһар йовтн, Терүнд дурлтн, Деед Эзнд, тана Бурхнд, зүркәрн болн седкләрн кевтнь церглтн. 13Деед Эзнә зааврмудыг болн зокалмудыг күцәтн, тедниг Би эндр тадна сә хәәҗ соңсхҗанав[+]. 14Теңгр болн теңгрин цаадк теңгр, һазр деер бәәх юмс кевтән Деед Эзнә болҗана[+]. 15Зуг Деед Эзн һанцхн тадна өвкнриг хәәрлҗәнә. Олн улс дундас тадниг, теднә хөөт үйнриг шүүҗ авв (эннь эндр күртл тиим)[+]. 16Тегәд тадн соңсхврта болтн, хөөннь бичә буцад бәәтн[+]. 17Яһад гихлә Деед Эзн, тана Бурхн, – бурхд деер Бурхн болн нойд деер Нойн. Тер – алдр Бурхн, күчтә болн әәмшгтә. Тер үннч, авлһ авдго[+]. 18Белвсн гергчүдин болн өнчнә зөвинь Тер харна. Нүүҗ ирсн әмтнд Тер дурта, теднд хот болн хувц өгнә[+]. 19Тадн чигн нүүҗ ирсн әмтнд дурлтн, яһад гихлә тадн эврән Египетд нүүҗ ирсн улс биләт[+].

20Деед Эзиг, эврәннь Бурхиг, икәр күндлтн. Терүнд церглтн, итклтә болтн, Терүнә нерәр андһаран өгтн[+]. 21Тер – тадна туурмҗ, Тер – тана Бурхн. Тадна төлә Тер алдр болн догшн кергүд күцәв. Тедниг тадн эврәннь нүдәрн үзвит. 22Тадна өвкнр Египетд ирхләрн, тооһарн тедн 70 күн бәәҗ, ода Деед Эзн, тана Бурхн, тадниг тооһарн теңгрт бәәх оддта әдл олн болдгар өскәв[+].

#### 11

1Деед Эзнд, тана Бурхнд, дуран өгтн, кезә чигн Терүнә тәвҗәх неквриг, зокалыг, закаг болн заквриг күцәтн.


Деед Эзнә алдр кергин тускар тодлх кергтә

2Тодлад автн! Эннь цугтан тадна үрдлә болсн йовдл биш. Тедн Деед Эзнә, тана Бурхна, өгсн сурһмҗиг үзсн уга, Терүнә алдр кергүдиг чигн, Терүнә күчтә һариг, Терүнә делгү күчиг чигн, 3онц темдгүдиг болн йовдлмудыг чигн, Египетд Терүнә күцәсиг чигн үзсн уга. Египетин хаанла ю кев, терүнә цуг орн-нутгла яһв! 4Египетин дәәчнриг, мөрдинь болн мөр зүүдг тергдинь яһв! Египетин әмтн тадна ардас көөлдхлә, Тер Улан теңгсин[†] ус орулад, тедниг алв. Эндр күртл эннь тиим[+]. 5Тадниг нааран йовҗ йовтл көдә һазрт Тер ю кев![+] 6Рубена хөөт үйнрт, Элиавин көвүдт – Датан болн Авирам хойрт – Тер ю кев! Израилин улсин бәәрнә дунд һазр шуурад, тедниг өрк-бүлтәһинь, бәәсн шатрмудтаһинь болн малтаһинь зальгв[+].

7Тадн Деед Эзнә кесн алдр йовдлмудыг цугтаһинь үзвит! 8Тегәд ода таднд мини келҗәх зааврмудыг цугтаһинь күцәтн. Тегәд тадн чидлтә болхит, күрхәр йовх һазртан күрәд, терүг эзлхит. 9Тегәд тадна өвкнрт болн таднд, теднә хөөт үйнрт Деед Эзнә өгнәв гисн һазрт удан бәәхит. Тер һазр үсәр болн балар байн[+].

10Тадна күрхәр йовх болн эзлхәр бәәх һазр, салад һарсн Египетлә әдл биш. Тер һазрт тадн тәрәнә эк хаяд, терүг һарудын күнд көдлмш мет кеһәд усллат. 11Тадна күрәд эзлхәр йовх һазр мел уулмуд болн тиньгр һазрмуд, теңгрәс хурар услгдна[+]. 12Эн һазриг Деед Эзн, тана Бурхн, килмҗән өгәд хәләҗәнә. Терүг даңгин җилин эргцд Тер хәләҗәнә.


Әдсллһн болн харалһн

13«Кемр тадн Мини эндр өгчәх зааврмуд соңсхла, Нанд – Деед Эзнд, тана Бурхнд, дурта болхла, Нанд зүркәрн болн седкләрн шүтхлә,[+] 14тиигхлә Би тадна һазрт цагтнь хур орулад бәәхүв. Намрин хур болн хаврин хур орулхув. Таднд буудя, чаһр болн олив модна тосн кезә чигн бәәх[+]. 15Тадна мал идшлдг һазрт ноһан урһдгар кенәв. Тегәд тадн өлн бәәшгот»[+].

16Хаалһасн хаҗиһәд талдан бурхнд авлгдад шүтхәсн саглтн. 17Эс гихлә Деед Эзн таднд уурлад теңгриг хаах. Тиигхлә хур оршго, һазр урһц өгшго, Деед Эзнә өгчәх йир сәәхн һазр деерәс тадн шулун уга болхит.

18Мини келҗәх эн үгмүд кезә чигн тадна сананд болн уханд бәәтхә. Тедниг темдг гиһәд һартан боотн, маңнадтн боодһа болад бәәтхә[+]. 19Тедниг үрдтән дасхтн. Гертән бәәхләрн, хаалһдан йовхларн, унтхларн эс гиҗ босхларн кезә чигн терүг давтад бәәтн[+]. 20Гериннь үүднә мөрд болн балһсна ик үүднд терүг бичтн[+]. 21Тегәд тадна җирһл болн тадна үрдин җирһл, Деед Эзн тадна өвкнрт өгх болад андһар өгсн һазр деер, ут болх. Теңгр һазр деер бәәтл тиим болх.

22Кемр тадн мини келҗәх заавриг цугтаһинь күцәхлә, Деед Эзнд, тана Бурхнд, дурта болхла, кезә чигн Терүнә хаалһар йовхла, Терүнд иткхлә, 23тиигхлә Деед Эзн цуг эн келн-улсин һазриг таднд өгх. Тадн бийәсн олн болн чидлтә улсин һазриг эзлхит. 24Тадна көл ишксн ямаран чигн һазр тадна болх. Көдә һазрас Ливан күртл, Епрат һолас Барун үзгин теңгс[†][*] күртл цугтан тадна зөөр болх[+]. 25Кен чигн таднла зөрлцҗ чадшго. Тадна орх ямаран чигн һазрар Деед Эзн таднас әәх болн сүрдх бәәдл учрах. Тиим болхиг Тер таднд андһар өглә[+].

26Тегәд эндр би таднд әдсллһ эс гиҗ харал гиҗ йилһҗ автн гиҗәнәв[+]. 27Кемр тадн мини эндр келҗәх – Деед Эзнә, тана Бурхна, заквр соңсхла, тадн әдсллһ авхит[+]. 28Кемр тадн Деед Эзнә, тана Бурхна, заавр эс соңсхлаг, эндр мини орулсн хаалһас хаҗиһәд талдан меддго бурхд дахад йовхла – харалд күрхит[+]. 29Тадна эзлхәр йовх һазрт тадниг Деед Эзн, тана Бурхн, авч ирхлә, Гаризим уул деер йөрәл тәвтн, Гевал уул деер харал тәвтн[+]. 30(Эн уулмуд Йордана ца бәәнә. Тенд Аравад бәәсн кананахна[†] һазрт, хаалһ барун үзг тал һарна. Тернь Морэн хар моддас хол биш, Гилгалын хаҗуд бәәнә.)[+]

31Ода тадн Деед Эзнә, тана Бурхна, өгчәх һазриг эзлхин төлә Йорданиг һатлҗанат. Терүг эзләд, тенд бүүрләд бәәхит. 32Мини ода зааҗах зокалмудыг болн закадыг цугтаһинь батар бәрәд күцәтн!

#### 12

1Деед Эзн, тана өвкнрин Бурхн, таднд өгчәх һазрт бәәхләрн батар бәрәд болн күцәх зокалмуд болн закад эн. Тер һазрт бәәсн деерән оньдинд тедниг күцәтн.


Тәкл тәклһнә орм болн диг-даран

2Өндр[†] уулмуд деер, довуд деер, сагсхр модн болһн дор тадна булаҗ авсн һазрин әмтн эврәннь бурхдт шүтҗәсн әрүн[†] бәәриг хамхлтн. 3Теднә тәклин ормиг хамхлтн, әрүн чолудынь хамхлтн, Ашеран моддыг шататн, бурхна кегдлмүд уга кетн! Тер ормсар теднә туск ямаран чигн тодлвриг биллтн[+]. 4Деед Эзнә, тана Бурхна, төлә тиим юмс бичә кетн!

5Тадн Деед Эзнә, тана Бурхна, өмн үзгдхин төлә тер ормд иртн, зуг Терүнә шүүҗ авсн тадна нег отгин һазрт одтн. Терүгәр Деед Эзн Эврәннь нернә төлә бәәр кех. 6Шатах бәрцд орулх болн бәрц бәрх юмсан, эврәннь урһцин арвна әңгинь болн тәвцән, андһар өглһнә бәрцс болн эврә дурар өгчәх бәрцс, бод болн бог малмудын түрүңк төлинь тиигәрән авч иртн. 7Тенд Деед Эзнә, тана Бурхна, өмн нәәрән кетн. Эврәннь күч-көлснә күцәмҗднь байрлтн, өрк-бүләрн нәәрән кетн. Яһад гихлә Деед Эзн, тана Бурхн, тадниг әдсллә[+].

8Ода энд, күн болһн эврәннь сансарн, мадна кеҗәснлә әдләр, тадн тенд кех зөв угат. 9Ода тадн Деед Эзнә, тана Бурхна, санамр бәәршлтхә гиһәд өгчәх тер һазрт болн авх әңдән күрәд угат[+]. 10Болв тадн Йордан һолыг һатлад Деед Эзнә, тана Бурхна, эзлтхә гиһәд өгчәх һазрт бүүрлхит. Тер таднд эвтә җирһл өгх, тадниг бүслҗәх дәәснәс харсх. Тадн әәмшг уга бәәхит. 11Деед Эзн Бийиннь төлә нег орм йилһҗ авх. Тегәд мини заасар, тадн шатах бәрцд орулх болн бәрц бәрх юмсан, эврәннь урһцин арвна әңгинь болн тәвцән чигн, Деед Эзнд өгсн андһарин сән бәрцсән чигн авч иртн. 12Тенд Деед Эзнә, тана Бурхна, өмн нәәрән кетн. Таднла хамдан тадна көвүд болн күүкд, мухла залус болн мухла күүкд улс, бас тадна балһснд бәәдг левитмүд[†] нәәрлтхә. Таднар болхлаг, теднд эврә әңг һазр болн хүв һазр угалм[+].

13Һазр болһнд бичә шаталһна авъяс күцәтн. 14Зуг Деед Эзнә йилһҗ авсн тадна нег отгин һазрт шаталһна бәрцсән күцәтн, дәкәд мини заасиг цугтаһинь кетн.

15Болв тадн эврәннь балһснд дурта цагтан малан алад, махинь идҗ чадхит. Терүг тадн малын тооһас иштә Деед Эзнә, тана Бурхна, евәләр кехит. Терүг цевр[†] диг-дара бәрҗәхнь, эс бәрҗәх әмтн гөрәснә эс гиҗ буһ-марлын мах идҗәх мет, эн махиг идҗ чадҗана. 16Зуг цусинь бичә хотд орултн, һазр деер уснла әдләр асхтн![+]

17Эврәннь балһснд буудяһасн, чаһрасн болн олив тоснас арвдгч әңгинь идшго болҗанат. Тедү мет бод болн үүрмг малын түрүн төлин мах, андһар өгсн бәрцәс, эврә дурарн авч ирсн бәрцәс болн тәвцәс идшго юмн. 18Тедниг мел Деед Эзнә, тана Бурхна, өмн йилһҗ авсн ормд идтн. Тегәд таднла хамдан терүг тадна көвүд болн күүкд, мухла залус болн мухла күүкд улс, дәкәд тадна балһснд бәәдг левитмүд идтхә. Деед Эзнә, тана Бурхна өмн, байрлтн, эврәннь күч-көлснә ашт байрлтн! 19Тегәд хәләлт, эврә һазр деер җирһәд бәәхләрн, левитмүдиг бичә марттн[+].

20Деед Эзн, тана Бурхн, урднь келсәрн, тадна эзлх һазриг икдүлхлә, тадн идхәр седәд мах хәәхлә, тиигхлә кезә чигн дурндан идҗ чадҗанат. 21Кемр Деед Эзнә, тана Бурхна, нернәннь төлә йилһҗ авсн орм таднас хол болхла, таднд мини заксар Деед Эзнә өгсн бод эс гиҗ үүрмг малыг эврәннь балһсндан алтн. Тегәд дурта цагтан доран идтн. 22Тер махиг, гөрәснә эс гиҗ буһ-марлын махн мет, цевр диг-дара бәрҗәхнь, эс бәрҗәхнь идҗ чадҗана. 23Зуг цусинь хотд орулҗ бичә идтн, юңгад гихлә цусар әмд бәәдмн. Җирһлин әмиг махнла хамднь бичә идтн![+] 24Цусиг хотд орулҗ бичә идтн, уснла әдләр һазр деер асхтн. 25Терүг бичә идтн, тегәд таднд болн тадна хөөт үйнрт сән болх. Яһад гихлә чини кеҗәх юмс Деед Эзнд таасгдх.

26Зуг әрүн бәрцсиг болн андһар өгәд белдсн тәвциг Деед Эзнә йилһҗ авсн ормд авч ирхмн болҗанат. 27Шаталһна бәрциг болн махинь, болн цусинь Деед Эзнә, тана Бурхна, тәклин ормд шататн. Эвцлһнә бәрцин[†] цусиг Деед Эзнә, тана Бурхна, тәклин ормд асхх кергтә. Терүнә махинь тадн идҗ чадҗанат.

28Мини таднд заксн цуг бооцасиг батар бәрәд күцәтн. Тегәд таднд болн тадна хөөт үйнрт кезә чигн сән болх. Яһад гихлә тадна кеҗәх керг Деед Эзнд, тана Бурхнд, сән болн чик болх.


Шүтәнд мөрглһиг хөрлһн

29Деед Эзн, тана Бурхн, тадна күрхәр йовх һазриг эзлхин төлә теднә улсиг алх. Тадн тер һазриг эзләд тенд бәәрлхит. 30Тегәд тедниг алсна хөөн, тадн меклгдәд бичә бәргдтн, саглтн. Теднә бурхдын тускар бичә суртн. «Эн улс яһҗ эврәннь бурхдт шүтҗәлә? Бидн бас тиигҗ кенәвидн», – гиҗ бичә келтн. 31Тиим юм Деед Эзнә, тана Бурхна, төлә бичә кетн! Тедн Деед Эзнд җигшүртә болн дурго юм бурхнаннь төлә һарһҗав. Эврәннь бурхдын төлә тедн нам һарһсн көвүдән болн күүкдән шатадг бәәҗ!

32Мини таднд заксиг батар бәрәд күцәтн. Энүн деер нег чигн юм бичә немтн, бичә хастн[+].

#### 13


Шүтәнд мөрглһиг түкрсн күн алгдх

1Кемр тадн дунд әәлдәч[†] эс гиҗ зүүд тәәлдг күн бәәһәд, таднд онц темдг эс гиҗ өвәрц юм үзүлх болҗ келхлә, 2терүнә келснь күцхлә, тер кемдән тадниг талдан меддго бурхд дахад шүттхә гихлә, –[+] 3тер әәлдәчиг эс гиҗ зүүд тәәлдг күүг бичә соңстн! Эннь Деед Эзн, тана Бурхн, зүркәрн болн седкләрн тадн Терүнд дурта угаһинь медхәр тадниг сөрҗәнә. 4Деед Эзнә, тана Бурхна, ардас дахтн. Терүг икәр күндлтн, Терүнә заавриг күцәтн, Терүг соңстн, Терүнд шүттн, Терүнд кезә чигн итктн! 5Тер әәлдәч эс гиҗ зүүд тәәлдг күн болхла, алгдх йоста. Яһад гихлә тер Египетәс тадниг көтлҗ һарһсн болн мухлан һазрас сулдхсн Деед Эзнә, тана Бурхна, тускар худл келҗәв. Деед Эзнә, тана Бурхна, заасн хаалһас тер күн тадниг хаҗилһхәр седв. Тиим хорта йовдлыг бәәрнәсн уңгарнь уга кетн![+]

6Чини һарлцсн ах-дү, эс гиҗ көвүнчнь, эс гиҗ күүкнчнь, эс гиҗ чини дурта гергн, эс гиҗ әмн мет хәәртә иньгчнь нуувчар чамаг талдан бурхдт йовад шүттхә гиҗ ээрәд сурад чигн бәәх. Тиим бурхдиг чи чигн, чини эцк-өвкнр меддго билә. 7Эн бурхд чини эргнд бәәдг, хоша бәәдг эс гиҗ холын һазрт нег захаснь талдан зах күртлнь бәәдг цуг әмтнә бурхд. 8Тер күүнд бичә зөвән өг, бичә соңс! Терүг бичә хармн, бичә терүнд зов, бичә терүг харс[+]. 9Ал терүг! Терүг цааҗлхла, чи түрүләд цокх зөвтәч, наадкснь чини дару[+]. 10Тер күүг чолуһар шивәд алтн. Яһад гихлә тер тадниг Египетәс, мухлан һазрас, көтлҗ һарһсн Деед Эзиг, тана Бурхиг, үлдәтхә гиҗ ээрҗ сурҗав![+] 11Израиль[†] кевтән медәд әәцхәх, хөөннь кен чигн күн тадн дундас тиим йовдл һарһшго!

12-13Таднд Деед Эзнә, тана Бурхна, бәәтхә гиһәд өгсн балһсдын негнднь, тадниг му саната әмтн талдан тадна меддго бурхдт шүттхә гиһәд ээрәд сурад бәәсиг соңсхларн, 14терүг шинҗләд медҗ ав, сәәнәр сурҗ ав. Кемр тернь үнн болад, тадн дунд йосндан тиим җигшүртә йовдл һарсн болхла, 15тиигхлә тер балһсна әмтиг цугтаһинь үлдәр алтн! Балһсиг цугтаһинь болн балһснд бәәдг юмсиг малтаһинь хамднь буйсатн – үлдәр цокад алтн! 16Олвриг цугтаһинь талвң деер цуглулад, балһсиг олвртаһинь хамднь шататн. Эннь Деед Эзнд, тана Бурхнд, шаталһна бүкл бәрц болх. Эн балһсн мөңкинд күн уга довун болад, дәкҗ мел тосхгдшго. 17Буйсагдсн юмнас нег чигн юмн тадна һарт бичә үлдтхә! Тегәд Деед Эзн эврәннь цухлан үлдәх, таднд хәәрлтән күргх, тадниг хармнх, тадна эцк-өвкнрт андһар өгсәрн таднас олн тоота улс кех. 18Кемр тадн Деед Эзиг, тана Бурхиг, соңсхла, Терүнә зааврмудыг күцәхлә тиим болх. Эндр таднд би терүнә тускар келҗәнәв. Эннь Деед Эзнд, тана Бурхнд, тааста керг күцәх болҗанат.

#### 14


Олн бурхнд шүтдг әмтнә оршалһна авъясмудыг хөрлһн

1Тадн – Деед Эзнә, тадна Бурхна, көвүд болҗанат. Үксн күүндән һундл төрҗ уульхларн, бичә бийдән керчсн сөрв һарһтн, маңна деерк үсән бичә хустн[+]. 2Яһад гихлә тадн Деед Эзнә, тадна Бурхна, әрүн[†] улс болҗанат. Һазр деерк улсас цугтаһаснь тадниг Деед Эзн шүүҗ авхларн, тадниг Терүнә бийиннь улс болтха гиҗ тиигв[+].


Цевр болн цевр биш малмудын тускар

3[•]Ямаран чигн җигшүртә юм бичә идтн. 4Тадна идҗ болх малмуд эн: үкр, хөн, яман, 5буһ-марл, гөрәсн, зерлг тек, зерлг бух, антилопа, уулын хуц. 6Хойр турута кевлһән кевдг малмудыг цугтаһинь идҗ чадҗанат. 7Болв тедн дундас темәг, туулаг болн дамаг бичә идтн (тедн кевлһән кевдг болв чигн, турунь салу биш, таднд тедн цевр биш).[†] 8Һаха бас бичә идтн (теднә туру салу болв чигн кевлһ кевхш, таднд тер цевр биш). Теднә мах бичә идтн, күшинь бичә көндәтн.

9Усна әмтә тоотыг, сервәтә болн хачрста юмсиг идтн. 10Зуг сервә болн хачрсн уга юмсиг бичә идтн – тедн таднд цевр биш.

11Ямаран чигн цевр шовуд идх зөвтәт. 12Идшго шовуд эн: һәрд, ик махсг шовун, скопа, 13канюк, элә, зүсн-зүүл гекс шовуд, 14зүсн-зүүл керәс, 15темән шовун, сипуха, цах, зүсн-зүүл начн шовуд, 16неясыть, шар шовун, һурвлһин тохмта шар шовун, 17көдә һазрин һурвлһ, харцх, хар һалун, 18ханчилду шовун, зүсн-зүүл көк хутн, цоклур шовун болн бавуха. 19Нисдг хорха-хотн цугтан таднд цевр биш. Тедниг идҗ болшго. 20Болв нисдг цевр ямаран чигн юмсиг идх зөвтәт.

21Зовлһ бичә идтн. Тиим махиг тадна балһсдар бәәх нүүҗ ирсн әмтнд өгтн, тедн идтхә. Эс гиҗ талын улст хулдтн. Тадн Деед Эзнә, тадна Бурхна, әрүн улс болҗанат.

Ямана хурһиг экиннь үснд бичә чантн[+].


Арвна хүвин тускар

22Эврәннь тәрәнә урһцин цугтаһаснь арвна әңгинь салһтн. Тадна тәрәнд урһсн цуг тоотаснь салһтн. Җил болһн тиигҗ кетн[+]. 23Буудяһас, чаһрас болн олив тоснас арвдгч әңгинь, бас бод малын болн үүрмг малын түрүн төлин махиг тадн Деед Эзнә, тадна Бурхна, өмн Терүнә йилһҗ авх ормд идтн. Терүгәр Бийиннь нернд бәәр кеҗ авх. Тиигҗ тадн кезә чигн Деед Эзиг, тадна Бурхиг, икәр күндлдг дасхит. 24Болв тиигәрән йовхд дегд удан болх, энүг цугтаһинь күргх чидл таднд күрлго чигн бәәх. Яһад гихлә, Деед Эзнә, тадна Бурхна, нерн туурдгар йилһҗ авсн орм[†] таднас хол болад чигн бәәх. Тадниг Деед Эзн, тадна Бурхн әдслснә хөөн 25энүг цугтаһинь цаһан мөңгнәс сольтн.[†] Тегәд һартан цаһан мөңгтә Деед Эзнә, тадна Бурхна, йилһҗ авх орм тал йовтн. 26Тенд эн цаһан мөңгәр дурта юман сольҗ автн – бод болн үүрмг мал, чаһр болн искәсн әрк, авхар седсән авхит. Тенд Деед Эзнә, тадна Бурхна, өмн эврәннь өрк-бүләрн хамдан нәәрлтн! 27Тиигхләрн тадна балһснд бәәдг левитмүдин[†] тускар бичә марттн. Теднд таднла әдл эврә гисн һазрин әңг болн хүв угалм[+].


Һурвдгч җилин арвна хүвин тускар

28Һурвдгч җилин чилгчәр эврәннь тәрәнә урһцас эн җилә хүв – арвдгч әңгинь – балһсна ик үүдн тал авч одтн[+]. 29Левитмүд (теднд таднла әдл эврә гисн һазрин әңг болн хүв угалм) болн нүүҗ ирсн әмтн, тадна балһснд бәәдг өнчн-өвүнь чигн, белвсн әмтн чигн ирәд цадтлан идцхәг! Тегәд тадниг Деед Эзн, тадна Бурхн, кеҗәх кергитн әдслх.

#### 15


Өрнәс болн мухла бәәдләс сулдхлһна диг-даран

1Долан җил болад күүнә өринь тәвҗ өгтн[+]. 2Өөрхн күүндән өгйәһәр өгсн юман хәрү сурлго өринь тәвҗ өгтн. Израилин өөрхн күүнәсн, эврәннь ах-дүүһәсн, Деед Эзнә өмн өриг тәвҗ өгчәх цагт өр некдмн биш. 3Талын күүнәс өринь некҗ чадҗанат, болв эврәннь әмтнә өриг тәвҗ өгтн[+].

4Зуг тадн дунд угатя әмтн бәәшго болҗана. Яһад гихлә, эзлтхә гиһәд Деед Эзнә, тана Бурхна, өгчәх һазрт тадниг Тер элвгәр әдслх. 5Кемр тадн Деед Эзиг, тана Бурхиг, соңсхла болн батар бәрәд, мини эндр келҗәх Терүнә зааврмудыг цугтаһинь күцәхлә, тиим болх. 6Деед Эзн, тана Бурхн, тадниг әдслхәр андһар урднь өгсәр, тадн олн келн-улст өгйәһәр өгхит, эврән болхла өгйәһәр юм авшгот. Тегәд олн келн-улсиг һардхит. Тедн тадниг закршго болҗана[+].

7Деед Эзнә, тадна Бурхна, таднд өгчәх һазрт, ямаран чигн балһсдт кемр тадн дунд тадна отга улсас тер бийнь угатя әмтн бәәхлә, – тиигхлә бичә аврлт уга зүрктә бол, теднәс бичә хармн. 8Чини һар өгәнч болг. Терүнд кергтәһинь хәәҗәсәрнь хармнлго өгйәһәр өг[+]. 9Чини зүркнд му санан орхас сагл. Доладгч җил – өриг тәвҗ өгдг җил – өөрдҗ йовхиг ухалад, эврәннь угатя ахнр-дүүнрән дургоһар хәләһәд сурсинь өглго бәәввзәч. Тиигхлә тер Деед Эзиг дуудад мөргх, тегәд чамд килнц буух! 10Өгйәһәр өг, зуг тиигхләрн бичә уурл. Чамаг Деед Эзн, чини Бурхн, һарарн кеҗәх цуг кергичн әдслх. 11Эн һазрт кезә чигн угатя әмтн бәәх, тегәд би чамд герәслҗәнәв: чини һазрт бәәдг эврә угатя ахнр-дүүнртән өгйәһәр өгчә, чини һар өгәнч болг[+].

12Кемр чини нег отга улсас – еврей залу күн эс гиҗ еврей күүкд күн – чини мухла болад зурһан җил көдлхлә, тиигхлә доладгч җилднь терүг чи сулдхх йостач[+]. 13Терүг чи хоосн һарта бичә йовул. 14Терүнд эврәннь малас, эврәннь тәрә цокҗ белддг һазрас болн белдсн чаһрас өг. Деед Эзн, чини Бурхн, чамаг әдслсн юмнас өг. 15Египетд эврән мухла болҗ бәәсән бичә март. Деед Эзн, чини Бурхн, болхла чамаг даҗрлһнас сулдхла. Тегәд би чамд эндр тиим заквр өгчәнәв. 16Кемр мухла чамаг болн чини өрк-бүлиг таасад, дурлад, һархшув гихлә, 17тиигхлә шөвгәр чикинь үүднд хатх. Тер тегәд оньдинд чини мухла болх. Мухла күүкд күүнд бас тиигҗ ке[+]. 18Мухла күүг сулдххларн чи бичә һундрх. Яһад гихлә зурһан җилдән тер, нәәмәдлҗ авсн күүнәс, хойр дам үлү олз чамд орулв. Тегәд Деед Эзн, чини Бурхн, кеҗәх чини цуг кергиг әдслх.


Малын түрүн төлин тускар

19Бод болн үүрмг малын түрүн эр төлиг Деед Эзнд, тана Бурхнд, нерәдтн. Үкрин түрүн төләр бичә көдлмш келгтн, хөөнә түрүн хурһиг бичә хәәчлтн[+]. 20Деед Эзнә йилһҗ авсн ормд, җил болһн Деед Эзнә, тадна Бурхна, өмн өрк-бүлтәһән хамдан тедниг идтн.

21Кемр мал эрмдгтә болхла – доһлң, сохр эс гиҗ талдан эрмдгтә болхла – терүгәр Деед Эзнд, тадна Бурхнд, бәрц бичә бәртн[+]. 22Терүг эврәннь балһснд идтн. Терүг цеврәр[†] бәрҗәх, эс бәрҗәх әмтн гөрәснә эс гиҗ буһ-марлын махн мет идҗ чадҗана. 23Зуг цусинь хотд бичә орултн. Терүг уснла әдл һазрт асхтн![+]

#### 16


Песах нәәрин тускар

1[•]Авив гидг сарин тускар бичә марттн. Деед Эзнд, тана Бурхнд, Песах[†] нәр нерәд, яһад гихлә мел авив сард тадниг Деед Эзн, тана Бурхн, Египетәс көтлҗ һарһла. 2Песах нәәрт нерәдәд Деед Эзнд, тана Бурхнд, тәкл тәкх үүрмг болн бод малыг, Эврәннь нернә төлә бәәрән кех Деед Эзнә йилһҗ авсн ормд алтн. 3Песахин бәрцтә хамднь искәһәд болһсн һуйр бичә идтн. Долан хонгтан терүнлә тадн эс искәсн һуйр идхит. Эннь зовлңта бәәснә хөөн Египетәс маһд уга һарсна тодлвр. Тиигҗ тадн насн туршарт Египетәс һарсн өдрән санхит[+]. 4Долан хонгтан тадна һазрт альд чигн искәлһнә экн уга болх йоста. Асхар алсн малын махиг өрүн күртл бичә үлдәтн[+].

5Деед Эзнә, тана Бурхна, өгсн нег чигн балһснд Песах нәәрин тәклин малыг бичә алтн. 6Зуг Деед Эзнә, тана Бурхна, Бийиннь нернә төлә йилһҗ авад бәәрән кех ормд Песахин нәәрин малыг алтн. Терүг асхар нарн суух кемлә алтн – Египетәс мел тадна һарчасн цагла кетн. 7Деед Эзнә, тана Бурхна, йилһҗ авсн һазрт махиг болһад идтн, өрүнднь герүрн хәртн. 8Зурһан хонгтан эс исксн һуйр идтн, доладгч өдр Деед Эзнд, тана Бурхнд, цуглрад мөргх өдр. Эн өдр көдлҗ болшго.


Долан хонгин нәәрин тускар

9Урһц хуралһна эклцәснь дола дәкҗ долан хонг тоолад,[+] 10Деед Эзнә, тана Бурхна, төлә Долан хонгин нәр кетн. Эврәннь седкләр тана Деед Эзнә, тана Бурхна, әдслсәрнь һару һарһад нәәрлтн. 11Тегәд Деед Эзнә, тана Бурхна, өмн Терүнә йилһҗ авсн болн Эврәннь нернд кех ормд нәәрлтн. Таднла хамдан тегәд тадна көвүд болн күүкд, мухла залус болн мухла күүкд улс, тадна балһснд бәәх левитмүд,[†] бас тадн дунд бәәх нүүҗ ирсн әмтн, өнчн улс болн белвсн гергчүд нәәрлтхә. 12Египетд эврән мухлас болҗ бәәсән сантн. Эн зокалмудыг батар бәрәд күцәтн[+].


Җолмин нәәрин тускар

13Буудяһан хураһад цокдг ормд болн чаһран шахҗ һарһдг ормд – көдлмшән чиләхләрн, Җолмин нәр долан хонгтан кетн[+]. 14Эн нәәрт байрлтн, таднла хамдан тадна көвүд болн күүкд, мухла залу улс болн мухла күүкд улс, бас левитмүд, тадна балһснд бәәх нүүҗ ирсн әмтн, өнчн болн белвсн гергчүд җирһтхә. 15Долан хонгтан Деед Эзнә, тана Бурхна, төлә Деед Эзнә йилһҗ авсн ормд нәәрлтн. Яһад гихлә Деед Эзн, тана Бурхн, байн урһцар болн кеҗәх кергинтн күцәмҗәр тадниг әдслв. Седкләрн икәр байрлтн!

16Җилд һурв дәкҗ залу улс Деед Эзнә, тана Бурхна, өмн Терүнә йилһҗ авсн ормд ирх йоста. Эс искәсн һуйрин нәәрт, Долан хонгин нәәрт болн Җолмин нәәрт тиигх йоста. Деед Эзнә өмн кен чигн хоосн һарта бичә одтха! 17Күн болһн эврәннь арһар Деед Эзнә, тана Бурхна, әдслснә кемҗәһәр белгән авч иртхә.


Зарһчнрин тускар

18Деед Эзнә, тана Бурхна, таднд өгсн балһсдар цугтаднь, тадна отгудар зарһчнриг болн ахлачнриг шиидтн. Тедн чикәр зарһан кетхә[+]. 19Нег чигн күүнә закана[†] зөвиг бичә эвдтн, зарһинь үннәр кетн. Авлһ бичә автн. Яһад гихлә авлһ цецн күүг сохр кенә, үннч күүг худлч кенә[+]. 20Үннч болтн, зуг үннч. Тегәд тадн әмд йовхит, тегәд Деед Эзнә, тана Бурхна, таднд өгчәх һазриг эдлхит.


Буру номта улсин авъясмудас сагллһн

21Деед Эзнә, тана Бурхна, бәрх тәклин ормин хаҗуд Ашеран мод бичә тәртн. Ямаран чигн мод бичә тәртн[+]. 22Терүнд әрүн[†] чолу чигн бичә тәвтн. Деед Эзн, тана Бурхн, тиим юмнд дурго.

#### 17


Тәкл тәкх малын тускар

1Деед Эзнд, тана Бурхнд, эрмдгтә эс гиҗ ямаран чигн тату-тартгта цар, эс гиҗ хө тәкл тәклһнд бичә авч иртн. Тернь Деед Эзнд, тана Бурхнд, җигшүртә[+].


Талдан бурхдт шүтсн күн цааҗлгдх

2Деед Эзнә, тана Бурхна, өгсн нег балһснднь залу күн эс гиҗ күүкд күн Деед Эзнд, тана Бурхнд, дурго юм һарһхла, Терүнлә кесн бооцаһан эвдхлә, 3Мини зөв эс өгсн талдан бурхдт мөргх, эс гиҗ нарнд, эс гиҗ сард, эс гиҗ теңгрин ямаран чигн оддт, 4тиигхлә терүнә тускар соңсхларн болн медхләрн сәәнәр мөшклһ ке. Кемр цугтан үнн болхла, Израильд[†] тиим җигшүртә юмн кегдсн болхла, 5тиигхлә тер күүг – залу күн эс гиҗ күүкд болну, балһсна үүдн тал һарһад, чолуһар шивәд алх кергтә![+]

6Кемр хойр-һурвн герч бәәхлә цааҗлҗ болҗана, негхн герч болхла цааҗлҗ болшго[+]. 7Цааҗлсн цагт герч улс түрүләд цокх зөвтә, наадкснь терүнә дарунь. Хорта йовдлыг бәәрнәсн уңгарнь уга кетн![+]


Әрүн бәәрнд кегдх зарһ

8Кемр эврәннь балһснд болҗах йовдл хаһлхд күнд болхла, тиигхлә Деед Эзнә, чини Бурхна, йилһҗ авх орм[†] тал йов. Алсна туск кергиг, гемшәҗәх туск кергиг, сөрв һарһсна туск кергиг тенд кех кергтә. 9Левин отгин гелңгүд[†] тал болн тер цагт бәәх зарһч тал одад сур. Тедн чамд эврәннь шиидврән келх[+]. 10Деед Эзнә йилһҗ авсн ормд чамд келсн шиидвриг чи батар бәрәд болн цугтаһинь келсәрнь күцәх зөвтәч. 11Чамд дасхх Закаһар цугтаһинь ке, чамд келх шиидвриг күцә. Терүнәс зүн үзг тал чигн, барун үзг тал чигн бичә хаҗи! 12Кемр Деед Эзнд, чини Бурхнд, шүтҗәх гелңгиг эс гиҗ зарһчиг соңслго бәәхәр седхлә, терүг алх йоста. Израильд хорта йовдл уга кетн! 13Әмтн цугтан медәд әәтхә, хөөннь нег чигн күн тиим догшн йовдл бичә һарһтха.


Хаана тускар

14Деед Эзнә, тадна Бурхна, таднд өгчәх һазрт ирәд терүг эзлхләрн, тенд бүүрләд бәәхләрн болн эргндк улсла әдл бийдән хааг шиидхәр седхләрн, 15тиигхлә Деед Эзнә, тадна Бурхна, йилһҗ авсн хааг тәвхит. Тернь тадна әмтнәс негнь болх. Йосиг тадна биш – талын күүнд бәрүлҗ болшго. 16Хан дегд олн мөр бәршго болҗана. Олн мөр авхин төлә, хәрү Египет тал әмт йовулшго болҗана. Деед Эзн таднд келвш: «Тадн дәкҗ тер хаалһар хәрү йовшгот!» 17Хаана зүркнь хооран һардгоһар, тер олн гергчүдтә болшго болҗана. Тер дегд дала цаһан мөңгтә болн алтта болшго болҗана[+]. 18Хаана ширәд тер суухлаг, Левин отга гелңгүдт бәәх эн Закаг бийдән һар бичгтән бичәд автха. 19Наснаннь туршарт терүг бийдән бәрәд тер хан умшҗатха. Тегәд тер Деед Эзиг, эврәннь Бурхиг, икәр күндлдг дасх. Эн Закаг болн зокалмудыг батар бәрдг дасх. 20Тегәд эврә улстан деерлкшго, эн зааврмудас зүн үзг тал чигн, барун үзг тал чигн хаҗишго. Тегәд тер бийнь, терүнә хөөт үйнр удандан Израилиг залх.

#### 18


Левин отгин гелңгүдин хүвнь

1Израилин талдан улсар болхла, Левин отгин гелңгүдт[†] цугтаднь эврә хүв болн әңг һазр уга болх. Теднә хүвнь – Деед Эзнд өргҗәх һалын бәрц,[†] терүгәрн тедн эдлвр кех. 2Левин отга улст ахнр-дүүнр дунд хүв уга болх. Теднә хүвнь – Деед Эзн Эврән. Тиигҗ Тер андһар өгч теднд[+].

3Олн-әмтн гелңгүдт иим юм өгх йоста: кемр бәрцд бод эс гиҗ үүрмг мал орулҗахла, тиигхлә гелңд малын түрүн көл махиг, терүнә өргиг болн дотриг өгтхә[+]. 4Гелңд урһцин түрүңк буудя, чаһр болн эврәннь урһцин олив тос, бас хөөһән түрүн хәәчлхләрн нооснаснь өгтхә[+]. 5Яһад гихлә Деед Эзн, тадна Бурхн, тадна отгуд дундас терүг шүүҗ авв. Тер болн терүнә хөөт үйнр оньдинд Деед Эзнә өмн бәәҗ, Деед Эзнә нернә төлә церглдгәр тиигв.

6Кемр Израильд,[†] тадна балһсдын негнднь Левин күн бәәҗәһәд, Деед Эзнә йилһҗ авсн ормд дурта цагтан ирхлә,[+] 7тер күн, талдан Левитнрлә әдләр тенд, Деед Эзнә, эврәннь Бурхна, өмн церглтхә. 8Нам эврәннь уңг-тохминнь зөөр хулдад мөңгтә болсн бийнь, тер ахнртаһан әдл эдлвр авх зөвтә.


Илвч болн белг бәрдг әмтнд дурго боллһн

9Кемр тадн Деед Эзнә, тадна Бурхна, өгчәх һазрт ирхләрн, тер әмтнә кедг җигшүртә юм бичә дастн[+]. 10Таднас кен чигн күн һалын бәрц гиҗ көвүһәрн эс гиҗ күүкәрн бичә бәртхә. Тадн дунд медлгч, белг бәрдг, тааҗ меддг, илвч күн уга болтха[+]. 11Авта удһн, сүмс болн үксн кү дууддг әмтн бас уга болтха[+]. 12Иим юм кесн әмтн Деед Эзнд җигшүртә. Деед Эзн, тана Бурхн, тиим юм кедг улсиг чамас көөх. 13Деед Эзнә, тана Бурхна, өмн цевр[†] болтн! 14Тана булаҗ авх һазрин әмтн белг бәрдг болн медлгч әмтиг соңсна. Зуг тиим бәәдл таднд Деед Эзн, тана Бурхн, өгхәр седҗәсмн уга!


Деед Эзнә әәлдәч

15Деед Эзн, тадна Бурхн, таднд нанла әдл әәлдәчиг[†] илгәх. Тернь тадна негнь болх. Терүг соңстн![+] 16Тегәд Деед Эзнәс, тана Бурхнас, Хорив уулын хаҗуд хамцана хургт сурснтн күцх. Тиигхд тадн келләт: «Дәкҗ Деед Эзнә, мана Бурхна, ду соңсхмн биш, эн һалын алдр заль хәләхмн биш, эс гиҗ бидн үкхвидн!»[+] 17Деед Эзн нанд келв: «Тедн чикәр келҗәнә[+]. 18Теднд Би чамла әдл әәлдәчиг өгнәв. Тернь теднә негнь болх. Би Эврәннь келх үгән терүнд өгнәв. Тегәд әмтнд Мини келхәр седсиг цугтаһинь терүнд закад келүлнәв[+]. 19Кемр кен-негнь Мини келсиг эс соңсхла, Мини нерн деерәс әәлдәчин келсиг эс соңсхла, Би Эврән тиим күүнәс сурхув! 20Кемр ямаран чигн талдан әәлдәч Мини нерн деерәс Мини эс кел гисиг келхлә, эс гиҗ талдан бурхдын нерн деерәс келхлә, терүг алх кергтә»[+].

21Чи ухалад чигн бәәхич: «Деед Эзнә йосндан эс келсиг бидн яһҗ медҗ чадхмб?» 22Кемр Деед Эзнә нерн деерәс әәлдәчин келснь эс бүтхлә, эс күцхлә – тиигхлә Деед Эзн эс келсмн болҗана. Әәлдәч эврәннь седвәрәр келсмн болҗана. Бичә терүнәс ә!

#### 19


Хорһдх бас һурвн балһсн

1[•]Таднд өгчәх һазрин улсиг Деед Эзн, тадна Бурхн, алад чиләснә хөөн, теднә һазриг тадн эзләд балһсдтнь болн гермүдтнь бәәрләд бәәснә хөөн, 2Деед Эзнә, тадна Бурхна, эзлтхә гиһәд өгчәх тер һазрт һурвн балһс салһад һарһҗ автн. 3Деед Эзнә, тадна Бурхна, өгчәх һазриг кемҗәләд һурвн әңгд хуватн. Кемр кү алсн күн зулхар седхләрн, тер балһсдт бултҗ чадх.

4Иим балһсдын негнднь кү алсн күн бултад әмән харсҗ чадхмн болҗана: кемр тер зөрц эс алсн болхла, алгдсн күүнлә тер өшән уга бәәсн болхла. 5Үлгүрнь, күн ө-шуһу модн тал түлә кех мод авхар кенлә болв чигн хоюрн йовад, мод чавчхар сүк өргхлә, сүкнь ишәсн мөлтрәд хаҗудк күн деер унад алсн болхла, тиим күн тер балһсдын негн талнь гүүһәд бултад әмән харсҗ чадхмн болҗана[+]. 6Өшәһән авхар уурлсн күн терүг көөлдәд, хаалһ дегд ут болсар, күцәд алдгоһар тиигҗ кеҗ. Эн күн алгдшго, яһад гихлә теднә хоорнд өшән уга билә. 7Тегәд һазртан һурвн балһс йилһәд һарһтн гиҗ би таднд закчанав.

8Кемр Деед Эзн, тадна Бурхн, тадна өвкнрт андһар өгсәр, тадна һазриг икдүләд кевтнь таднд өгхлә, 9(тадн мини өгчәх зааврмудыг маһдл уга күцәһәд, Деед Эзнд, тана Бурхнд, дурта болад, оньдинд Терүнә хаалһар йовхла тиим болх), – тегәд тер һурвн балһсн деер бас һурвн балһс немтн. 10Тегәд Деед Эзнә, тадна Бурхна, таднд өгчәх һазрт буру уга күүнә цусн асхршго. Цусн асхрсар таднд гем уга болх[+].

11Болв тер өөрхн күүндән дурго болад, гетҗәһәд дәврәд алчкад, дәкәд тер балһсдын негн талнь гүүсн болхла,[+] 12тиигхлә алачин бәәсн балһсна медәтнр терүг зулҗ гүүсн тер балһснаснь авхулад, өшәтнднь бәрүлтхә. Бурута күүг алтха. 13Терүг бичә хармнтн! Израилиг тер гемәс – буру уга күүнә цусн асхрснас – сулдхтн. Тегәд таднд сән болх[+].


Һазрин әңгин меҗән тускар

14Деед Эзнә, тадна Бурхна, өгсн һазрт өвкнрин һарһсн өөрхн улсин меҗәг бичә көндәтн[+].


Герчнрин болн худл герчнрин тускар

15Зарһд орхла, негхн герч йос эвдсн эс гиҗ му йовдл кесн, ямаран чигн буру кесн күүг гемшәҗ чадшго. Хойр эс гиҗ һурвн герч бәәхлә, тегәд одҗ гемшәлһн чик болх[+].

16Кемр худл келҗәх герч гем уга күүг гемшәҗәхлә,[+] 17тиигхлә тер хойр күн Деед Эзнә өмн, тер цагт бәәсн гелңгүдин[†] болн зарһчнрин өмн һарх йоста[+]. 18Кемр зарһчнр кинән кевәр теднә төриг хәләһәд герч болҗах күн худлахар келәд, өөрхн күүһән бурушасн болхла, 19тиигхлә өөрхн күүндән кехәр бәәсинь терүнлә кетн. Эврәннь әмтнәс хар саната йовдл уга кетн![+] 20Наадкснь цугтан терүнә тускар медәд әәцхәх, хөөннь таднас кен чигн күн тиим юм һарһшго. 21Терүг бичә хармнтн! Әмнә ормд әмән өгх. Нүднә ормд нүдән өгх. Шүднә ормд шүдән өгх. Һарин ормд һаран өгх. Көлин ормд көлән өгх[+].

#### 20


Дә келһнә тускар

1Кемр тадн дәәснлә дәәлдхәр йовхларн мөрд болн мөрнд зүүсн тергд үзхләрн – дәәсн таднас тооһарн олн болхла – бичә әәтн. Тадниг Египетәс көтлҗ һарһсн Деед Эзн, тана Бурхн, таднла йовналм! 2Дәәлдхин өмн дәәчнрт гелң[†] 3иигҗ келтхә: «Израилин улс, соңстн! Эндр тадн хортнлаһан дәәлдхит. Зөргтә болтн, бичә әәтн, бичә чочтн, бичә сүрдтн! 4Деед Эзн, тадна Бурхн, тадна төлә хортнла дәәлдхәр, таднд диилвр бәрүлхәр таднла хамдан йовҗ йовна».

5Ахлачнр дәәчнртән келтхә: «Кемр таднас кен-негнь бийдән гер бәрәд, терүгән Деед Эзнд нерәдәд уга болхла, гер талан хәрү иртхә. Эс гихлә дәәнд орад алгдхла, талдан күн терүнә гертнь орад Деед Эзнд нерәдх[*]. 6Кемр таднас кен-негнь уста үзм тәрәд урһцинь цуглулҗ авад уга болхла, герүрн хәртхә. Эс гихлә дәәнд орад алгдхла, талдан күн терүнә уста үзмин тәрәнә урһцинь цуглулҗ авх. 7Кемр кен-негнь күүкд күүнд үг орулад гер авад уга болхла, герүрн хәртхә. Эс гихлә дәәнд орад алгдхла, тер күүкд күүһинь талдан күн авх»[+]. 8Дарунь ахлачнр дәәчнртән иигҗ келх зөвтә: «Кемр таднас кен чигн күн әәмтхә болн зөрг уга болхла, герүрн хәртхә. Эврәннь әәмтхә бәәдләрн тер ахнр-дүүнрт бичә үлгүр болтха». 9Дәәчнрин өмн келҗәх үгән ахлачнр төгсәснә хөөн, теднә толһалчнриг шиидх зөвтә. Тегәд шиидсн толһачнр әмтиг толһалхмн болҗана.

10Дәәлдхәр седҗәх тер балһсн тал өөрдхләрн, түрүләд дәәлдән угаһар орҗ өгтхә гиҗ келтн. 11Кемр зөв өгхлә, таднд ик үүдән секҗ өгхлә, тер балһснд бәәх әмтн цугтан күч-көлсәрн таднд заргдад көдлтхә. 12Кемр балһсн таднд орҗ өглго дәәлдхәр седхлә, экләд дәвртн. 13Деед Эзн, тана Бурхн, тер балһсиг таднд өгхлә, залусиг цугтаһинь үлдәр чавчтн. 14Күүкд улсиг, бичкдүдиг болн малыг, балһснд бәәдг тоотыг кевтнь бийдән олвр кеһәд автн. Дәәснәс олвран гиһәд авсн тоотан Деед Эзнә, тана Бурхна, өгсн юмн гиһәд олзлтн![+]

15Эн әмтнә биш болн таднас холд бәәдг балһсдла тиигҗ кех зөвтәт. 16Деед Эзнә, тана Бурхна, эзлтхә гиһәд өгчәх һазрин бәәрн әмтиг болхла, цугтаһинь әмд бичә үлдәтн! 17Тедниг кевтнь буйсаһад алтн. Таднд Деед Эзн, тадна Бурхн, заксар хетмүдиг, амореймүдиг, кананахныг,[†] перизмүдиг, хивеймүдиг болн евүсмүдиг алтн[+]. 18Эс гиҗ тедн эврәннь бурхдт һарһҗах җигшүртә юмсан таднд дасхх. Тегәд тадн Деед Эзнә, тадна Бурхна, өмн килнц һарһхит.

19Кемр тадн балһсиг авхар уданд терүг дәәлхлә, эргнднь бәәдг моддынь бичә хамхлтн, тедниг сүкәр бичә чавчтн. Теднә темсинь идтн, зуг моддынь бичә чавчтн. Тегш һазрт урһҗадг модд тадна хортний? 20Зуг темс өгдго модд чавчҗ болҗана. Тедниг чавчҗ авад, дәәснә балһсн нурад унад уга деернь, дәврлһ кехин төлә түшг болх тосхлт кетн.

#### 21


Илдкгдәд уга үклин төлә кегдҗәдг гемән хәрүллһнә бәрц

1Кемр Деед Эзнә, тана Бурхна, таднд эзлтхә гиһәд өгчәдг һазрт тегш ормд алгдсн күн кевтхлә, болв кен алсинь эс медгдхлә, 2тиигхлә тадна медәтнр болн зарһчнр ирәд, хаҗудк балһсдас алгдсн күн күртл һазр кемҗәләд, 3ямаран балһснд тер күн өөрхн бәәхинь йилһтхә. Тер балһсна медәтнр яарм зүүлһәд уга, көдлмшт орулад уга баахн үкр шүүҗ автха[+]. 4Тер үкриг медәтнр хагсдго һооҗур тал авч ирәд, күзүһинь мошктха. (Тер һооҗурин эрг деер күн һазр хаһлад уга, тәрә тәрәд уга болх йоста.) 5Дарунь Левин отгин гелңгүд[†] иртхә. Тедниг Деед Эзн, тадна Бурхн, Бийдән мөргтхә болн Деед Эзнә нерәр әмтиг әдслтхә гиҗ шүүҗ авсмн. Левин отгин гелңгүд зүткәтә сурврмудыг болн ноолдсн улс мөчдән гем авсна кергинь тәәлхмн болҗана[+]. 6Алгдсн күүнд өөрхн бәәсн балһсна медәтнр һооҗурин хаҗуд күзүһинь мошксн үкр деер һаран уһатха. 7Тегәд келтхә: «Мана һар эн цусиг асхсн уга, яһҗ цусн асхрсинь бидн бас үзсн угавидн. 8О, Деед Эзн, Эврәннь улсан цеврлтн,[†] бәрәнәс Тана сулдхсн Израилин улсиг цеврлтн! Израилин әмтнд, Эврәннь улст асхрсн буру уга цусна гемиг бичә даалһ». Тегәд тедн цуснас цеврлгдх[+]. 9Тиигҗ тадн асхрсн буру уга цусна гемиг бийәсн буулһхит. Тернь Деед Эзнд тааста болх[+].


Бәрәнд орулсн күүкд күүг мордулҗ авлһна тускар

10Тадн дәәснләһән дәәлдхәр йовхла Деед Эзн, тадна Бурхн, тедниг тадна һарт бәрүлхлә, тадн бәргдсн әмтиг бәрәнд авхар йовҗ йовтл, 11тедн дунд чи сәәхн күүкд кү үзхич, тер чамд таасгдх, терүг чи мордулҗ авхар седхич. 12Тиигхлә терүг чи гер талан дахулҗ од. Тер күүкд күн үсән хусад, хумсан хәәчләд,[+] 13бәрәнә күүнә хувцан тәәләд, нег сардан чини герт бәәһәд, эцкән болн экән һашудҗ ууляд сантха. Энүнә дару чи терүнлә нииләд, гергн залу хойр болхит. 14Кемр чи терүнд эс дурлхла, сулдхад тәвчк. Кемр чи терүнлә нииләд бәәсн болхла, терүг хулдшго болҗанач, терүг мухлала әдл бәршго болҗанач.


Түрүн һарсн көвүнә зөвин тускар

15Кемр залу күн хойр гергтә болад негнднь дурлад, негнднь эс дурта болхла, дурта, дурго хойрнь терүнд көвүд һарһҗ өгхлә – тиигхләрн түрүн һарснь дурта биш гергнә көвүн болна, –[+] 16болв эцк болсн залу көвүдиннь хоорнд зөөрән йилһҗ өгхләрн, дурта гергнәннь көвүнд дурта биш гергнә түрүлҗ һарсн көвүнәс урд хүвинь өгч чадшго болҗана. 17Дурта биш гергнә көвүг эцкнь түрүңк үрн гиҗ тоолад, зөөрәсн хойр дам үлү әңг өгх йоста. Эн көвүнь терүнә залу гисн түрүн чидлинь медүлҗәхмн болҗана. Тегәд түрүңк үрнә зөвнь энүнә зөв.


Соңсхвр уга көвүнә тускар

18Кемр кенд болв чигн һацдг болн эцкән чигн, экән чигн соңсдго көвүн бәәхләг, кедү засглв чигн тедниг соңсдго болхла,[+] 19тиигхлә эцк эк хойрнь терүг балһсна медәтнр тал, балһсна ик үүдн тал авч иртхә. 20Тедн медәтнрт келтхә: «Мана көвүн һацата, закрмҗ авхш. Эн мадниг соңсчахш, ик хотта, әркнч болв»[+]. 21Балһсна әмтн энүг чолуһар шивәд алтха. Хорта йовдлыг бәәрнәсн уңгарнь уга кетн! Израиль[†] кевтән энүнә тускар медәд әәцхәх.


Цааҗлад бахнд өлглһнә тускар

22Кемр күн хорта йовдл һарһад, алгдх йоста болад, терүг цааҗлад үзүртә бахн деер өлгсн болхла,[+] 23цогцинь сөөһәр бахн деер үлдәшго болҗана. Тиим күн тер өдртән оршагдх йоста. Өлггдсн күн Бурхна харалд орҗана! Деед Эзнә, тана Бурхна, эзлтхә гиһәд өгчәх һазриг бичә бузрдатн[+].

#### 22


Зүсн-зүүл закадын тускар

1Чини отга әмтнә цар эс гиҗ хөн геедрхлә, бичә хаҗуһарнь һар, тер малыг эзнднь күргәд өг[+]. 2Кемр тер хол бәәхлә, эс гиҗ малын эзн кен болҗахинь медҗ чадҗахла, терүг бий талан ав, эзнь олдхла бәрүләд өгчк. 3Элҗгн, хувц-хунр эс гиҗ чини отга әмтнә юн болв чигн геедрхлә, олҗ авхларн тиигҗ ке. Тиим юмнас чи бичә зул.

4Кемр чини отга әмтнә элҗгн эс гиҗ цар хаалһ деер унсн болхла, хаҗуһарнь бичә дав, терүнд дөң болад өргҗ өг.

5Күүкд күн залусин хувц өмсшго болҗана, залус күүкд күүнә хувц өмсшго болҗана. Тиим юм һарһҗадг күн Деед Эзнд җигшүртә.

6Кемр хаалһдан йовҗ йовад, модн деер эс гиҗ һазр деер шовуна үр олҗ авсн болхла, нам шовун өндгән дарҗахла, экинь һууҗмулмудтаһинь бичә ав[+]. 7Экинь тәв, һууҗмулмудынь авч чадҗанач. Тегәд чамд сән болх, удандан җирһхич.

8Кемр шин гер бәрҗәхлә, орань тегшәр кегдхлә, терүг эргүләд хашал. Тегш ора деерәс күн унад, цусн асхрснд чини гер гемшәдгоһар ке.

9Эврәннь уста үзмин тәрәнд талдан эк бичә тәр, эс гиҗ цугтаһинь олзлҗ болшго: чини тәрснд чигн, уста үзмин урһцд чигн[+]. 10Хамднь зүүсн царар болн элҗгнәр һазр бичә хаһл. 11Ноосн утцар болн олсн утцар – хойр зүсн утцар гүрсн хувц бичә өмс.

12Деер өмсдг эврәннь хувцна дөрвн өнцгтнь цацг ке[+].


Шиңкән мордсн күүкд күүг залуһин худл гемшәлһнәс харслһн

13Кемр кен-негнь гер авад, гергтәһән ниилхлә, гергнь эс таасгдхла, 14залунь гергән неринь һутав гиҗ гемшәһәд, му зәңг экләд тараһад иигҗ келхлә: «Би терүг гергән кехәр авлав, болв терүнлә кевтхләрн цевр биш[†] бәәсинь медүв». 15Тегәд күүкнә эцк эк хойр балһсна ик үүдн тал терүнә цевр гиҗ лавлҗах темдг авч ирәд, балһсна медәтнрт үзүлх зөвтә. 16Терүнә эцкнь медәтнрт келтхә: «Би күүкән эн күүнд мордулад өгләв, болв күүкм энүнд таасгдҗахш. 17Эн күн күүким нерән һутаҗ гиҗ гемшәҗәнә. Мини күүкн әрүн[†] цевр биш гиҗәнә. Болв терүнә әрүн цевр бәәснь эн!» Тегәд күүкнә цаһан кенчр делгцинь балһсна медәтнрин өмн делгәд үзүлтхә. 18Тиигхлә медәтнр тер залуг засглх. 19Терүнәс бас 100 цаһан мөңгн шекель[†] авад күүкнә эцкд өгтхә. Яһад гихләг тер залу му зәңг Израилин күүкнә тускар тараҗав! Тегәд күүкн терүнә гергнь болад үлдх. Залу күн җирһлин туршарт терүнлә салх зөв уга болҗана.


Цалдң йовдлын, күч үзүллһнә болн зөв уга гер авлһна тускар

20Болв кемр чикәр гемшәҗәхлә, күүкн йосндан цевр эс болхла, 21тиигхлә терүг эцкин герин үүдн тал авч ирәд, тенд үктлнь чолуһар шивәд алтха. Израильд[†] тер зута йовдл һарһв – эцкиннь герт ичр-һутран геев. Хорта йовдлыг бәәрнәсн уңгарнь уга кетн!

22Кемр залу күн талдан күүнә гергнлә кевтсинь күн медсн болхла, тедн хоюрн алгдх йоста – тиим йовдл һарһсн залу болн гергн. Хорта йовдлыг уңгарнь Израиләс уга кетн![+]

23Кемр балһснд залу күн талдан залуһин зәңг орулсн окн күүкнлә харһад терүнлә кевтхлә, 24тедниг хойраһинь балһсна ик үүдн тал авч ирәд чолуһар шивәд алх зөвтәт: күүкиг балһснд болсн йовдлд дөң сурҗ эс дуудснд, залу күүг өөрхн күүнә гергиг эзлснд. Хорта йовдлыг бәәрнәсн уңгарнь уга кетн!

25Кемр залу күн талдан залуһин зәңг орулсн окн күүкиг балһснас талдан эҗго һазрт харһад чидләр күч үзүләд кевтхлә, тиигхлә, зуг му юм һарһсн залуг алх кергтә. 26Күүкиг бичә засглтн, алгдх юм тер һарһсн уга. Тернь кен-негнь өөрхн күүһән дәврәд алснла әдл болҗана. 27Залу күн терүнлә эҗго һазрт харһв. Кемр нам зәңг орулсн күүкн хәәкрв чигн терүнд дөң болдг күн угалм.

28Кемр залу күн зәңг орулад уга окн күүкнлә харһад, терүг шүүрч авад кевтхлә, тедниг әмтн үзхлә, 29тиим йовдл һарһсн залу күүкнә эцкд тәвн цаһан мөңгн шекель өгәд күүкиг авх йоста. Яһад гихлә тер күүкиг залу күн һутав. Тегәд җирһлиннь туршарт тер залу тер күүкнлә салх зөв уга болҗана[+].

30Нег чигн күн эцкиннь герг авшго юмн. Яһад гихлә тиигхлә эцкән һутаҗана[+].

#### 23


Деед Эзнә хамцанд кен орҗ чадхнь, орҗ чадшгон тускар

1Илҗрсн оман өндгтә эс гиҗ керчгдсн эрин мөчтә залу күн Деед Эзнә хамцанд орҗ чадшго[+]. 2Нуувчар олдсн күн болн теднә хөөт үйнр арвдгч үйдән чигн Деед Эзнә хамцанд орҗ чадшго. 3Амонмуд болн моавмуд, теднә хөөт үйнр нам арвдгч үйдән Деед Эзнә хамцанд кезә чигн орҗ чадшго! 4Тадниг Египетәс ирҗ йовхла, тедн өдмг, ус авч хаалһ деертн һарч тоссн угалм. Тадниг харатха гиҗ Петор балһснас Арам-Нахараимд[*] тедн Беорин көвүн Баламиг нәәмәдлҗ авла[+]. 5(Болв Деед Эзн, тана Бурхн, Баламиг соңсхар седсн уга. Тегәд Баламин харалыг чамд нерәдсн әдст хүврәв. Яһад гихлә Деед Эзн, тана Бурхн, таднд дурта.)[+] 6Тегәд чигн әмд-менд бәәсн деерән теднд эвтә бәәдл болн тогтун җирһл учрах юм бичә кетн. 7Эдомин улсиг бичә һазалтн, яһад гихлә тедн тадна өөрхн төрл улс. Египетин улсиг бичә һазалтн, яһад гихлә теднә орн-нутгт тадн нүүҗ ирсн улс болҗ бәәләт[+]. 8Теднә хөөт үйнр һурвдгч үйдән Деед Эзнә хамцанд орҗ чадх.


Дәәчнрин цевр бәәдлин тускар

9Тадн дәәснләһән дәәлдхәр йовхларн, ямаран чигн җигшүртә юмнас саглтн. 10Кемр залу күүнәс сөөһәр һарсн асаһас көлтә кен-негнь бузрдсн болхла, тиигхлә тер күн бәәрнәс һазаран һартха. Бәәрнд тер оршго болҗана[+]. 11Асхндан бийән уһатха, нарн суухла бәәрндән хәрү орҗ чадҗана. 12Бәәрнәс һазаран һарад мөрән үздг орм[†] бәәх йоста. 13Күн болһн эврәннь зер-зевәс талдан бас бийдән күрзтә бәәтхә. Кергтә цагтан нүк малтад мөрән үзчкәд, кирән булхмн болҗана. 14Яһад гихлә Деед Эзн, тадна Бурхн, тадниг харсад болн диилвр белгләд, тадн дунд дәәчнрлә хамдан нег бәәрнд йовҗ йовна. Тер учрар тадна бәәрн әрүн[†] болх зөвтә. Тадн дунд Тер ичртә юм үздгоһар болн тадниг хайҗ йовдгоһар әрүнәр бәәтн[+].


Талдан закад

15Эзнәсн тадн тал зулад гүүсн мухлаг эзнднь бичә бәрүлҗ өгтн. 16Танад тер бәәтхә, таасгдсн нег балһснд бәәтхә. Бичә терүг шахҗ һундатн.

17Израилин күүкд болн көвүд дунд бийән аля җирһлд нерәдсн күн уга болтха[*][+]. 18Аля бәәдләр олҗах мөңгән Деед Эзнә, чини Бурхна, өргә герт[†] орулҗ өгх зөв кенд чигн бичә өг, нам терүг өгнәв гисн бийнь. Деед Эзнд, чини Бурхнд, аля йовдл һарһдг гергчүд болн залус җигшүртә.

19Эврәннь отга әмтнд цаһан мөңг болну, иддг хот болну олз авхар бичә өг. 20Күүнә күүнд үнинь баһрул, эврә отга күүндән бичә тииг. Тиигхлә Деед Эзн, чини Бурхн, чини бәәхәр йовх болн эзлх һазртчнь ямаран чигн кергичн әдслх[+].

21Кемр чи Деед Эзнд, чини Бурхнд, андһар өгсн болхла, хооран саалго күцә терүгән, яһад гихлә Деед Эзн, чини Бурхн, маһд уга чамас андһарлсичн некх. Чамд килнц тусх[+]. 22Кемр андһар эс өгхлә, чамд килнц уга болх. 23Андһарлҗ келсән батар бәрәд күцә, Деед Эзнд, чини Бурхнд, эврән келсән сән дурар күцә.

24Кемр чи талын күүнә уста үзмин тәрәнд орхларн, цадтлан идҗ чадҗанач, болв савдан бичә цуглулҗ ав. 25Кемр чи талын күүнә буудян тәрәнд орхларн, буудян толһаг һарарн таслад ав, зуг күүнә буудян толһасиг хадурар бичә хад[+].

#### 24

1Үлгүрнь, залу күн гер авад, гергтәһән бәәҗәхләнь, гергнь эс таасгдхлань, эс гихлә ирлцшго ичртә бәәдл үзхләрн, терүнд салҗах герчин цаас өгәд, гертәсн көөхлә,[+] 2тер гергн гертәснь һарн талдан залуд мордна. 3Кемр мордсн гергн хойрдгч залудан эс таасгдхла, тернь бас салх герчин цаас өгәд, гертәсн көөхлә, эс гиҗ терүнә хойрдгч залунь өңгрхлә, 4түрүңк залунь тер гергиг хәрү авч чадшго, яһад гихлә тер цевр биш[†] болҗана. Деед Эзнд эннь җигшүртә болх билә! Деед Эзнә, тана Бурхна, таднд эзлтхә гиһәд өгчәх һазриг бичә килнцәр бузрдатн.

5Кемр залу күн шиңкән гер авсн болхла, дәәнд тер мордшго болҗана. Терүнд бичә талдан даалһвр өгтн. Нег җилдән тер сулар бәәтхә. Гертән тер бәәһәд авсн гергән байрлултха[+].

6Һар теермиг бәрәнд авдмн биш (һанцхн деерк теермин әңгиг чигн) – эннь күүнә җирһлиг авснла әдл болҗана.

7Кемр кен-негнь кү хулхалҗ авхла – тернь Израилин улсин ахнр-дүүнр болхла, дәкәд терүнәс олз бийдән кехәр хулдсн болхла, хулхач алгдх йоста. Хорта йовдлыг эврәннь бәәрнәсн уңгарнь уга кетн![+]

8Кемр арсна гем ирхлә, Левин отга гелңгүдин[†] таднд дасхсиг батар бәрәд күцәтн. Теднд мини заксар кевтнь күцәтн[+]. 9Тадниг Египетәс йовҗ йовхд Деед Эзн, тана Бурхн, Мирьямла ю кесинь сантн[+].

10Кемр чи өөрхн күүндән өгйәһәр юм өгсн болхла, бәрүлсн деер өмсдг хувцан авхар гертнь бичә ор. 11Одад гериннь һаза чи зогсҗа, тер күн авсан эврән чамд һарһҗ өгх. 12Кемр тер күн угатя болхла, терүнә бәрүлһнд авсн юмн чамд бәәхлә, бичә унт. 13Нарн суутл терүнд кергтә юминь хәрү өг. Яһад гихлә тер деер өмсдг хувцарн бийән хучад унтхларн, чамд ханлтан өргх билә. Тегәд чи Деед Эзнә, чини Бурхна, өмн үннч күн болхич[+].

14Чини һазрт тадна балһсдын негнд бәәх чини ахнр-дүүнрин, эс гиҗ нүүҗ ирсн әмтнә нәәмәдлҗ авсна кен-негинь бичә даҗрхар сед. Терчн угатя болчкад хөв уга күн[+]. 15Терүнә шиңгәсн мөңгинь тер өдртнь нарн суутл өг. Яһад гихлә тер күн угатя, шиңгәсн мөңгәрн тер әмд йовна. Эс гиҗ тер Деед Эзиг дуудад чини тускар зарһ бәрх. Тегәд чи килнцд орхич![+]

16Көвүдин һарһсн гемәс көлтә эцкнриг гемшәҗ болшго, эцкнрин гемәс көлтә көвүдиг гемшәҗ болшго. Күн болһн зуг эврәннь һарһсн му йовдларн алгдхмн болҗана.

17Нүүҗ ирсн әмтнә болн өнчн әмтнә йосиг бичә даҗр. Белвсн гергчүдин хувц бәрүлһнд бичә ав[+]. 18Египетд чи эврән мухла болҗ бәәсән сан. Деед Эзн, чини Бурхн, чамаг мухлан бәрәнәс сулдхла. Тегәд би чамд тиим заавр өгчәнәв.

19Кемр хадлһна цагт хадҗах тәрәндән буудян нег боодһа мартхларн, терүг авхар бичә хәрү од. Терчн нүүҗ ирсн күүнд, өнчн күүнд эс гиҗ белвсн гергнд күрттхә. Тегәд Деед Эзн, чини Бурхн, чини ямаран чигн күцәх кергичн әдслх[+]. 20Кемр олив моднасн темсинь авхларн, ац деернь үлдсн оливсиг бичә цуглул, тедниг нүүҗ ирсн күн, өнчн күн эс гиҗ белвсн гергн автха. 21Уста үзмән цуглулхларн, ац деернь үлдсинь бичә ав, тернь нүүҗ ирсн күүнд, өнчн күүнд эс гиҗ белвсн гергнд күрттхә. 22Египетд чи эврән мухла болҗ бәәсән сан. Тер учрар би чамд тиим заавр өгчәнәв.

#### 25

1Үлгүрнь, зүтклдҗәх хойр күн зарһд ирнә – зарһ теднә зүткә хаһлад зөвтәһинь зөвтә гиһәд, бурутаһинь бурута гиһәд йилһнә[+]. 2Тегәд кемр бурутаһинь цокх болхла, тиигхлә терүг зарһчин нүүрт һазр деер кевтүләд, буруһиннь кирцәһәр зарһчин келсәр цоктха. 3Эс гиҗ 40 дәкҗ цокснас үлүһәр цокҗ болшго. Кемр терүнәс икәр цокхла, чини өөрхн күн чини нүүрт басгдх[+].

4Теермдҗәдг царин амиг бичә бо[+].

5Кемр ахнр-дүүнр хамдан бәәҗәһәд, теднә негнь көвү үлдәлго өңгрхлә, өңгрсн залуһин гергн күүнә күүнд мордшго болҗана. Залуһиннь көвүн дү терүнә гергинь автха, терүнлә бәәтхә[+]. 6Гергнә һарһсн түрүн үрн өңгрсн залуһин хөөт үйнь болҗ тоолгдх. Эннь өңгрсн ахин нерн Израильд[†] мартгддгоһар тиигҗәнә[+]. 7Кемр тер күн эврәннь бергән мордулҗ авхар эс седхлә, тер гергн балһсна ик үүдн тал ирәд медәтнрт иигҗ келтхә: «Мини көвүн дү Израильд ахиннь нериг хадһлхар бәәхш. Ахан тер сольхар[†] седҗәхш!» 8Тиигхлә балһсна медәтнр терүг дуудад күүндх йоста. Кемр бергән буулһҗ авшгоһар һацад бәәхләнь, 9медәтнрин нүүрт бергнь терүн тал одад көләснь буршмгинь тәәлҗ авад, чирәднь нульмад келтхә: «Эврәннь ахин гериг эс бүтәхлә иигдмн!»[+] 10Израилин улс дунд терүнәс һарсн өрк-бүлнь иим нер авх: Көл нүцкн отг.

11Кемр хойр күн ноолдҗахла, негнәннь гергн цокчах күүнәс залуһан харсхар ирәд, терүнә эрин мөчәс бәрхлә, 12гергнә һаринь чавчтн. Бичә терүг хармнтн!

13Эврәннь сузһд негнь ик, негнь бичкн хойр әдл биш чолун гиир бичә бәр. 14Гертән негнь ик, негнь бичкн хойр әдл биш кемҗәнә сав бичә бийдән бәр[+]. 15Чини гиир чик төв чиңнүртә болх зөвтә, кемҗәнә сав чик, төв кемҗәтә болх зөвтә. Тегәд Деед Эзнә, чини Бурхна, чамд өгчәх һазр деер җирһл ут наста удан болх. 16Тиим йовдл һарһҗадг кен чигн күн – кен чигн мекч – Деед Эзнд, чини Бурхнд җигшүртә.

17Тадниг Египетәс ирҗ йовхд амалекмүд ю һарһсинь ухалтн![+] 18Тадниг тосҗ авхларн, тедн ардастн дәврәд үлдсинь ка цокад алв. Тадн цуцрад, чидл уга биләт. Амалекмүд болхла Бурхнас әәсн уга. 19Деед Эзн, тана Бурхн, эзлтхә гиһәд өгчәх һазртан таднд төвкнүн җирһл белглҗәхлә, тадниг бүслҗәх хортнас харсхла, Амалекин улсин туск тодлвриг эн делкә деерәс уга кетн. Бичә марттн!

#### 26


Түрүн темсд болн арвна хүв

1Деед Эзнә, тадна Бурхна, таднд эзлтхә гиһәд өгчәх һазрт ирхләрн, терүг эзләд, тенд бүүрлхләрн, 2Деед Эзнә, чини Бурхна, өгсн һазрас цуглулҗ авсн урһцин түрүн темсдинь зембльд тәвәд Деед Эзнә, чини Бурхна, Эврәннь нернд бәәр кехәр йилһҗ авсн ормд авч ир[+]. 3Тер цагт бәәх гелң[†] тал одад кел: «Ода би Деед Эзнд, чини Бурхнд, эн һазрт ирүв гиҗ герчлҗәнәв. Энүг Тер маднд өгх болҗ мана өвкнрт андһар тәвҗ». 4Гелң чини земблиг авад, Деед Эзнә, чини Бурхна, тәкл тәкдг ормин өмн оркх. 5Чи Деед Эзнә, чини Бурхна, өмн зогсад кел: «Мини өвк тенәд йовдг арамей билә. Цөөкн улс дахад тер Египет орад, тенд нүүҗ ирсн күн болҗ бәәв. Терүнәс тенд алдр, чидлтә болн тооһарн олн улс үүдв[+]. 6Египетин әмтн мадниг мууһар бәрәд, даҗрад, күнд көдлмш келгүлдмн[+]. 7Тиигхлә бидн Деед Эзиг, мадна өвкнрин Бурхиг, дуудвидн. Деед Эзн мадниг соңсв, мадниг түрҗәхиг, энлҗәхиг болн зовҗахиг үзв[+]. 8Тегәд Деед Эзн мадниг Эврәннь Күчтә һарарн, Эврәннь күчәрн, алдр болн әәмшгтә темдг, болн өвәрц юм кеһәд Египетәс һарһв[+]. 9Мадниг нааран авч ирәд, үсәр болн балар байн эн һазр өгв[+]. 10Тегәд Танд, Деед Эзн, нанд өгсн һазрин урһцин түрүн темс авч ирүв». Дарунь земблән Деед Эзнә, чини Бурхна, өмн тәвәд, мөрг. 11Деед Эзнә, чини Бурхна, чамд болн чини өрк-бүлд өгсн тоотыг эдләд байран ке. Тадн дунд бәәх левитмүд[†] болн нүүҗ ирсн әмтн чамла хамдан нәәрлтхә.

12Арвдгч әңгин һурвдгч җилд, эврәннь цуг урһцин арвдгч әңгинь левитд, нүүҗ ирсн күүнд, өнчн-өвүд болн белвсн гергнд чини балһсдт цадтлан идтхә гиһәд өгхләрн,[+] 13тегәд Деед Эзнә, чини Бурхна, өмн кел: «Би эврәннь гертәс әрүн[†] әңгинь авад терүг левитд, нүүҗ ирсн күүнд, өнчн-өвүд болн белвсн гергнд өгүв. Тана заасар цугтаһинь кевүв. Тана зааврмудас нег чигн юм эвдсн угав, нег чигн заавриг мартсн угав. 14Өңгрсн кенд чигн һундрхад уульхларн, би эврәннь әрүн әңгиг идсн угав. Бузрдхларн нег чигн юм терүнәс авсн угав. Терүг өңгрсн күүнә төлә өгсн угав[*]. Би Таниг, Деед Эзиг, мини Бурхиг, соңслав. Тана заксиг цугтаһинь төвәр күцәләв[+]. 15Теңгрәс, Тана бәәх әрүн бәәрнәс хәләһәд Израилиг, Эврәннь әмтиг болн маднд өгсн тер байн һазриг йөрәтн. Терүг, үсәр болн балар байн һазриг, өгх болҗ мадна өвкнрт андһар тәвләт»[+].


Бурхна заквр бәрлһнә сурһмҗ өглһн

16Ода Деед Эзн, тана Бурхн, тадниг урднь келсн эн зокалмудыг болн закадыг бәртхә гиҗ закчана. Тедниг батар бәртн – цуг зүркнәсн, цуг седкләсн! 17Тадн Деед Эзн – тадна Бурхн гиввт. Ода тадн Терүнә даалһврар йовхит, Терүнә зокалмуд, закврмуд болн закад күцәхит гиҗ келвт, Терүг соңсх болвт. 18Деед Эзн болхла, урднь андһар өгсәрн ода тадн Терүнә келн-улс, Терүнә зөөр болхит гиҗ келҗәнә. Тадн Терүнә зааврмудыг цугтаһинь күцәх йостат[+]. 19Тадниг Бурхн үүдәсн цуг әмтн дундас деегшән өөдлүлх. Таднд Тер магтал, туурмҗ болн әрүн нер белглҗәнә. Тегәд тадн Деед Эзнә, тана Бурхна, әрүн улс болхит. Тиигхәр Тер андһар өглә[+].

#### 27


Гевал уул деерк чолуһар кесн бумб болн тәкл тәкдг орм

1Израилин медәтнрлә хамдан Моше олн-әмтнд заквр өгв:

– Ода мини өгчәх зааврмудыг цугтаһинь күцәтн. 2Йордан һолыг һатлад Деед Эзнә, тадна Бурхна, өгчәх һазрт орхларн, тенд ик чолуд тәвтн, тедниг дотлар цәәлһтн. 3Тер чолуд деер эн Закаг цугтаһинь бичтн. Энүг талдан эргднь һарад таднд Деед Эзнә, тадна Бурхна, өгчәх һазрт орхларн кетн. Тер үсәр болн балар байн һазриг Деед Эзн, тадна өвкнрин Бурхн, өгх болла. 4Йорданиг һатлад һархларн, мини ода келҗәх чолудыг Гевал уул деер тәвтн. Тедниг дотлар цәәлһтн. 5Тенд Деед Эзнд, тадна Бурхнд, төмр зер-зевлә харһгдад уга чолудар тәклин орм[†] кетн[+]. 6Ясгдад уга чолудар Деед Эзнд, тадна Бурхнд тәклин орм тосхтн. Тенд Деед Эзнд, тадна Бурхнд, нерәдсн шаталһна бәрцин авъяс күцәтн. 7Терүн деер эвцлһнә бәрц[†] бәртн, тегәд Деед Эзнә, тадна Бурхна, өмн идтн, нәәрлтн![+] 8Эн Закаг төвәр болн тодрхаһар чолуд деер бичтн.

9Левин отгин гелңгүдлә[†] хамдан Моше Израилин улст цугтаднь келв:

– Израиль,[†] тагчгр, оньган өг! Эндр тадн Деед Эзнә, тадна Бурхна, улс болвт[+]. 10Деед Эзиг, тадна Бурхиг, соңстн, Терүнә закврмудыг болн зокалмудыг күцәтн. Тедниг таднд би эндр соңсхад келҗәнәв.


Гаризим уул деер кех әдс болн Гевал уул деер кех харал

11Тер өдртән олн-әмтнд Моше заквр өгв:

12– Йордан һолыг һатлад һархларн, Шимона, Левин, Йудан, Исахарин, Йосипин болн Беняминә отгуд Гаризим уул деер зогсад олн-әмтиг әдслтхә[+]. 13Рубена, Гәдин, Ашерин, Завулуна, Дана болн Напталин отгуд Гевал уул деер зогсад харал тәвтхә. 14Левитмүд[†] Израилин улст цугтаднь чаңһар келтхә:

15«Эрдмтә күүнә кесн һар кегдл эс гиҗ цутхсн кегдл Деед Эзнд җигшүртә. Тедниг босхад, нуувч ормд бәрхлә, тер күн харалла харһх!» Әмтн цугтан келх: «Тиигтхә!»[+]

16«Эцкән эс гиҗ экән һутасн күн харалла харһх!» Әмтн цугтан келх: «Тиигтхә!»[+]

17«Өөрхн күүнәннь меҗә көндәсн күн харалла харһх!» Әмтн цугтан келх: «Тиигтхә!»[+]

18«Сохр күүг хаҗһр хаалһар авч йовсн күн харалла харһх!» Әмтн цугтан келх: «Тиигтхә!»[+]

19«Нүүҗ ирсн әмтнә, өнчн әмтнә болн белвсн күүнә зөвинь эс күцәсн күн харалла харһх!» Әмтн цугтан келх: «Тиигтхә!»[+]

20«Эцкиннь гергнлә дерән негдүлсн күн – эцкән һутаҗахмн болҗана. Тиим күн харалла харһх!» Әмтн цугтан келх: «Тиигтхә!»[+]

21«Ямаран чигн малта негдәд ниилсн күн харалла харһх!» Әмтн цугтан келх: «Тиигтхә!»[+]

22«Эгчнр-дүүтәһән, эврәннь эцкин күүкнлә эс гиҗ эврәннь экин күүкнлә дерән негдүлсн күн харалла харһх!» Әмтн цугтан келх: «Тиигтхә!»[+]

23«Эврәннь хадм эктә дерән негдүлсн күн харалла харһх!» Әмтн цугтан келх: «Тиигтхә!»[+]

24«Эврәннь өөрхн күүг нуувчар алсн күн харалла харһх!» Әмтн цугтан келх: «Тиигтхә!»[+]

25«Кен-негнь кү алсндан мөңг авснь, буру уга күүнә цус асхснь харалла харһх!» Әмтн цугтан келх: «Тиигтхә!»[+]

26«Эн Закаг эс күцәсн күн, эс бәрсн күн харалла харһх!» Әмтн цугтан келх: «Тиигтхә!»[+]

#### 28


Деед Эзиг соңсснд әдсллһн

1[•]Кемр тадн Деед Эзиг, тадна Бурхиг, соңсад, эндр мини күргҗәх Терүнә зааврмудыг батар бәрәд күцәхлә, тиигхлә Деед Эзн, тадна Бурхн, делкәд бәәх цуг келн-әмтнәс тадниг йилһәд өргх[+]. 2Кемр тадн Деед Эзиг, тадна Бурхиг, соңсхла, таднд күртәд күцәд бәәх әдслт эн:

3Тадн балһснд чигн, тәрәнд чигн әдслгдхит.

4Тадна хөөт үйнр чигн, тана һазрин тәрән чигн, тадна малмудын төл әдслгдх – үкрмүдин чигн, хөөдин чигн, ямадын чигн.

5Тадна тәрә хурадг сав болн һуйр элддг тадна тавг әдслгдх.

6Тадн герүрн ирхләрн, эс гиҗ гертәсн һархларн әдслгдхит[+].

7Тадниг дәврсн дәәсдиг Деед Эзн тадна өмн ка цокад алдгар кех. Тадниг диилхәр тедн нег хаалһар йовх, болв таднас зулад үзг болһнар тарад гүүцхәх[+].

8Тадна хот хадһлдг амбармудыг, тадна һарарн кесн көдлмшиг Деед Эзн таднд өгчәх һазрт әдслх[+].

9Деед Эзн тадниг Эврәннь әрүслсн улст тоолх. Кемр тадн Деед Эзнә, тадна Бурхна, заавр күцәһәд, Терүнә хаалһар йовхла, таднд андһар өгсндән Тер тиигх[+].

10Тадн Деед Эзнә нер зүүҗәхиг үзхләрн, делкәд бәәдг әмтн цугтан таднас әәх.

11Тадниг Деед Эзн амулң, элвг-делвг бәәлһнд күргх – тадна үрдиг, малмудын төлиг, тәрәнә урһцсиг әдслх. Тер һазриг Деед Эзн таднд өгх болҗ тадна өвкнрт андһар өглә.

12Теңгр – Деед Эзнә байн зөөр. Терүгән тадна төлә Тер секх. Тадна һазрт цаглань хур орулх, тадна кеҗәх көдлмшиг әдслх. Олн келн-әмтнд тадн өгйәһәр өгхит, эврән кенәс чигн өгйәлҗ авшгот[+].

13Таднар Деед Эзн толһа кех, сүл болшгот. Тадн кезә чигн деер йовхит, дор оршгот. Эндр танд мини келҗәсәр, кемр Деед Эзнә, тана Бурхна, заавр батар бәрәд күцәхлә тиигҗ бәәхит.

14Эндр тадн мини келҗәсәр, кемр цуг зааврмудас барун тал болн зүн тал эс хаҗихлә, талдан бурхд дахад, теднд эс шүтхлә, тиигҗ бәәхит.


Деед Эзиг эс соңсснд харалла харһлһн

15[•]Болв эндр таднд мини келҗәсәр, тадн Деед Эзиг, тадна Бурхиг эс соңсхла, Терүнә цуг зааврмудыг болн зокалмудыг батар бәрәд эс күцәхлә, тиигхлә цуг эн харалмуд тадн деер бууһад бүтх.

16Тадн балһснд чигн, тәрәнд чигн харалгдхит.

17Тадна тәрә хурадг сав чигн, һуйр элддг тавг чигн харалгдх.

18Тадна хөөт үйнр харагдх, тадна һазрин тәрән чигн, үкрмүдин төл чигн, хөөдин болн ямадын хурһд чигн харалгдх.

19Тадн герүрн ирхләрн, эс гиҗ гертәсн һархларн харалгдхит.

20Таднд Деед Эзн харал, үүмлһ болн уршг илгәһәд бәәх. Тадна кесн көдлмшт болн кергт харшлт орад бәәх. Намаг соңслго үлдәһәд салснд, эврәннь хорта йовдлас көлтә тадн алгдхит, шулун үкхит.

21Таднд Деед Эзн маальг гемд хальдах. Эзлхәр йовсн һазрасн тадн уга болхит.

22Таднд Деед Эзн садв гем, безг болн безгин халун гем өгх, халун һаң салькар болн көгҗәр гемнүлх. Иим күчр-күнд йовдл тадниг үктл дахлдх[+].

23Тадна толһа деерк теңгр улан мөңгн болх, көл дорк һазр төмр болх.

24Тадна һазрт Деед Эзн тоормта хур орулх, тоорм тадниг үктл деерәстн теңгрәс унад бәәх.

25Тадниг дәәснтн ка цокҗ диилдгәр Деед Эзн кех. Тадн тедниг диилхәр нег хаалһар йовхит, болв теднәс зулад үзг болһнар тарад гүүхит. Тадна җирһлин бәәдл әмтнә делкәд ик әәмшг үүдәх.

26Тадна күш теңгрин шовудын болн һазра аңгудын олвр болх, тедниг көөдг күн уга болх[+].

27Тадниг Деед Эзн Египетин хавдрар, хальдврта цар гемәр болн хаму гемәр засглх. Тегәд тадн эдгҗ чадшгот[+]. 28Тадниг Деед Эзн ухаһан геедг болн сохрдг гемәр засглх, ухантн ширгх.

29Тадн һал өдрәр сохр күн кевтә темтрҗ йовхит. Тана керг күцшго. Тадн оньдинд үрүдсн бәәдлтә болн юман булагдсн бәәхит. Нег чигн күн таднд дөң болшго[+].

30Тадн келсн күүкдтә болхит, болв тадна күүкдлә талдан көвүд кевтх. Тадн гер бәрхит, болв терүндән бәәшгот, уста үзмин модд тәрхит, болв урһцинь хураҗ авшгот[+].

31Тадна цариг таднд үзүләд алх, болв терүнә махинь тадн идшгот. Тадна элҗгниг танас булаҗ авх, болв хәрү өгшго. Тадна хөд болн ямад өшәтндтн күртх, нег чигн күн таднд дөң болшго.

32Тадна көвүдиг болн күүкдиг күүнә келн-әмтнд өгх. Тедниг хәрү ирх гиһәд өдр болһн нүдән эцтл хәләһәд күләхит, болв юм кеҗ чадшгот.

33Тадна меддго улс тана һазрин урһциг болн олсн зөөритн кевтнь эзләд идцхәх. Тедн тадниг өдр болһн даҗрад зовацхах.

34Тадн терүг үзсндән ухаһан геехит.

35Тадна көлд болн өвдгт Деед Эзн әәмшгтә хавдр орулх, тадн эдгҗ чадшгот. Тернь түгәд тавгас толһан орад күрх[+].

36Деед Эзн тадниг болн бийдән шүүҗ авсн хааг, тадна өвкнр чигн, тадн чигн меддго улс тал авч одх. Тенд тадн талдан бурхдт шүтхит. Теднь чолуһар болн модар кегдсн кегдлмүд болх[+].

37Деед Эзнә дахулад күргсн әмтн тадниг үзәд сүрдх, дәкәд дурго болцхах, тадниг наад бәрх.

38Тадн һазртан дала эк тәрхит, болв буудя баһар авхит, яһад гихлә тедниг царцаха идчкх.

39Тадн уста үзм тәрхит, терүгән өскхит, болв терүнәс чаһр уушгот, хураҗ авч чадшгот, яһад гихлә тедниг өтн идчкх.

40Тадна цуг һазрар олив модн урһх, болв олив тосиг тадн бийдән түркшгот, яһад гихлә темснь унҗ одх.

41Таднас көвүд болн күүкд һарх, болв тедн таднла бәәшго, яһад гихлә тедниг бәрәнд авх.

42Тадна моддыг болн урһцсиг хорта хорхас идцхәх.

43Тадн дунд бәәх нүүҗ ирсн әмтн таднас деегшән өрггдәд бәәх, тадн болхла мел дор орад бәәхит. 44Тедн таднд өгйәһәр өгх, тадн теднд өгйәһәр өгч чадшгот. Тедн тадна толһа болх, тадн теднә сүл болхит.

45Тер харал цугтан күцх, тадниг дахад бәрх! Тадн Деед Эзиг, тадна Бурхиг, эс соңсснд, Терүнә өгсн зааврмудыг болн зокалмудыг эс күцәснд тадн алгдхит.

46Эннь таднд болн тадна хөөт үйнрт мөңкинд болх темдг болн Бурхна зарһин герчнь болх.

47Тадн элвг-делвг цагтан Деед Эзнд, тадна Бурхнд, байртаһар болн нәәртәһәр эс көдлснд тиим болх. 48Деед Эзнә таднд илгәсн өшәтнд тадн харһнад цаңһад, нүцкн, түрҗ йовсн бәәдлд көдлхит. Өшәтн тадниг уга кетлән күзүн деертн төмр ярм өлгх.

49Тадн тал Деед Эзн һазрин захас һәрдин нислһнәс шулуһар олн әмт илгәх. Теднә келиг тадн медшгот. 50Тедн ичр-һутр уга, көгшдиг күндлдго, баһчудыг хәәрлдго әмтн.

51Орҗ ирсн дәәсд тадна малмудыг болн тәрәг идчкх, тадн үкхит. Тедн таднд буудя чигн, чаһр чигн, олив модна тос чигн, үкрмүдин төл чигн, хөөдин болн ямадын төл чигн үлдәшго. Тегәд тадн үкхит.

52Тадна балһсдыг цугтаһинь тадна цуг һазрар, нәәлҗәсн өндр[†] кевәр батлгдсн эрсмүднь нурад эс унтл, тедн дәврцхәх. Деед Эзнә, тана Бурхна, таднд өгчәсн балһсдыг тедн цугтаһинь цуг һазрар дәврцхәх!

53Таднд дәәснә дәврлһнәс учрҗах зовлңгас көлтә, тадн эврәннь үрдән идхит. Деед Эзнә, тадна Бурхна, өгсн көвүдиннь болн күүкдиннь махинь идхит[+]. 54Нам эркәр өссн залу чигн ах-дү талан, гергн талан, үлдсн үрд талан ууртаһар хәләх. 55Яһад гихлә тер эврәннь үрдиннь махиг нег чигн күүнд өгхәр седшго. Оңдан иддг хот уга болсар тер эврән идх. Тиим түрү бәәдлд, цуг балһсдар тадна хортн тадниг шахҗ орулх.

56Көләрн чигн һазр ишкәд уга, хамгин эрк кевәр өссн гергн дурта залу талан болн эврәннь көвүн талан, эврәннь күүкн талан ууртаһар хәләх. 57Цааранднь чигн бийәснь һарчах үрнә хөөтиг болн нилхсиг күүнд өгшго, харһнад бәрәнд бәәхләрн эврән нуувчар идх. Тадна балһсдар дәәснтн тиим түрү бәәдлд тадниг шахҗ орулх.

58Кемр тадн эн әрүн[†] бичгт орсн Закаг батар эс бәрхлә, эс күцәхлә, Деед Эзнә, тадна Бурхна, күндтә болн әәмшгтә нериг әәҗ эс күндлхлә, 59Деед Эзн таднд болн тадна хөөт үйнрт үзгдәд уга ик күчр болн удан давдго зовлң, күнд болн удан эдгдго гем илгәх. 60Хальдх гиһәд тадна әәҗәсн, Египетд бәәдг, цуг гемд Деед Эзн тадниг орулх. Тер олн гем таднд хальдх[+].

61Деед Эзн эн Закана[†] әрүн бичгт эс бичгдсн гем болн зовлң бас таднд илгәх. Терүнәс тадн үкхит. 62Тадн теңгрт бәәдг одд кевтә олн болсн бийнь, болв әмд үлдхнь тоота. Ик зунь Деед Эзиг, тадна Бурхиг, эс соңссндан үкх[+]. 63Яһҗ Деед Эзн таднд туста керг күцәсндән болн тадниг тооһарн өскснд байрлдг бәәснлә әдләр, тиигҗ Тер тадниг уга кеһәд алхларн байрлх. Эзлхәр йовх һазрасн тадн уңгарн таслгдхит.

64Тегәд Деед Эзн тадниг цуг келн-улс дунд һазрин нег захас талдан зах күртл тарах. Тенд тадн оңдан чолуһар болн модар кесн бурхдт шүтхит. Тер бурхдыг тадн чигн, тадна өвкнр чигн меддго билә[+]. 65Тер келн-улс дунд таднд амрлт уга болх, тадна көл амрлт медшго. Тенд Деед Эзн тадна зүркиг чичрүлх, нүднәнтн хараһинь буулһх, седклитн урсулх.

66Тадна әмн үснә үзүрт торх, өдр-сө уга әәмшгтәһәр бәәхит, әмд үлдх угаһан медшгот. 67Үзсн юмсасн әәхләрн тадн өрүнд келхит: «Шулуһар асхн болтха!», асхнд келхит: «Шулуһар өр цәәтхә!»[+] 68Деед Эзн тадниг кермәр Египетд хәрү күргх. Тер хаалһар тадн дәкҗ хәрү йовшгот гиҗ тиигҗ би келләв[*]. Тенд тадн, залус болн күүкд улс, бийән өшәтндән мухла болхар хулдхит, болв тадниг хулдҗ авх күн олдшго[+].

#### 29


Деед Эзнә бооцанд кесн немлт

1Деед Эзн Израилин улсла Моавд бооца кех даалһвр Мошед өгснь тиим. Хорив уул деер Деед Эзнә теднлә кесн бооцанд[†] эннь немр болҗана[+].

2Израилин улсиг цугтаһинь дуудад Моше иигҗ келв:

– Египетд Деед Эзн теднә хаанла, терүнә мухласла, орн-нутглань ю кесинь тадн цугтаһинь үзвит! 3Тер ик болн күнд сөрлт, тер ик гидг темдгүд болн өвәрц юмсиг тадн эврәннь нүдәрн үзвит. 4Болв эндр күртл Деед Эзн таднд медх уха өгсн уга, үзх нүд чигн, соңсх чик чигн өгсн уга[+].

5«Би тадниг 40 җил көдә һазрар дахулув, болв тадна хувцн элсн уга, буршмг чигн бас элсн уга[+]. 6Би, Деед Эзн, – тадна Бурхн болҗахиг тадн меддгәр өдмгәр хот кесн угат, чаһр болн һашун әрк уусн угат», – гиҗ Тер келлә[+].

7Тегәд тадн эн орм[†] күртл ирвт. Тиигхлә мадна өмнәс Хешбона хан Сихон болн Башана хан Ог дәврцхәв. Болв бидн тедниг ка цокад диилвидн[+]. 8Бидн теднә һазринь булаҗ авад, Рубена болн Гәдин отгудт, өрәлинь Манашен отгт өгвидн[+].

9Эн бооцана дараг бәрәд күцәтн, тегәд тадна кеҗәх керг бүтх! 10Цугтан тадн эндр Деед Эзнә, тадна Бурхна, өмн зогсчанат – отгудын толһачнр, медәтнр, ахлачнр, Израилин улс цугтан: 11бичкдүд болн күүкд улс, тадн дунд бәәх нүүҗ ирсн әмтн – таднд модд чавчдгнь чигн, ус зөөдгнь чигн. 12Тадн Деед Эзнлә, тадна Бурхнла, эндр андһарарн бооца кехәр энд зогсчанат. Деед Эзн, тадна Бурхн, таднла эн бооца кеҗәнә. 13Тадниг Эврәннь улсан кехәр, тадна Бурхн болхар таднд үгән өглә, тиигҗ тадна өвкнрт – Абрахамд, Ицхакд болн Яковд тиим андһар тәвлә[+]. 14Андһарар батлгдсн эн бооцаг би зуг таднла кеҗәхшв! 15Эн бооцан эндр Деед Эзнә, мана Бурхна, өмн маднла хамдан зогсчах әмтнлә чигн, ода энд уга тадна үйнрлә чигн кегдҗәнә.

16Бидн Египетд яһҗ бәәсиг тадн меднәлмт, дәкәд күүнә улсин һазрар йовсиг меднәт. 17Теднә җигшүртә кегдлмүдиг – модар болн чолуһар, цаһан мөңгәр болн алтар кесинь – үзләт. 18Тадн дунд залу күн эс гиҗ күүкд күн, эс гиҗ уңг-тохмарн, эс гиҗ отгарн Деед Эзнәс, мана Бурхнас, эндр хаҗиһәд талдан бурхдт шүтхнь уга болтха! Тадн дунд хор болн һашудх урһмл һарһх уңг бичә өсктхә![+] 19Кемр кен чигн күн эн бооцана үгцәг соңсхларн, бийән әдсләд бичә дотран иигҗ келтхә: «Эврәннь һацлһар һардвр кесн бийнь нанд цугнь сән болх». Тиигҗ услгдсн һазр хагссн һазрла хамдан үрх[*]! 20Деед Эзн тиим күүнә геминь тәвҗ өгшго. Терүнә шүрүтә уурнь тер күүг хуухлх, эн әрүн[†] бичгт бичгдсн цуг харал терүн деер буух. Деед Эзн терүнә неринь теңгр дорас биллх[+]. 21Деед Эзн Израилин отгудас эн күүг харалла харһулх. Закана[†] әрүн бичгт бичгдсәр тиигҗ кех.

22Тадна үйнр – хөөт бәәх үрдтн болн хол нутгудас ирсн талын улс Деед Эзнә цухлан күргсн эн һазра түрү-зүдү бәәдл үзх, 23мок болн давс үзх, өгрсн һазр үзх, тиим һазрт тәрә тәрҗ урһаҗ болшго, тенд нам өвсн чигн урһшго. Эннь Содом болн Гомора, Адма болн Цевоим балһсд Деед Эзнә догшн уурт уга кегдснлә әдл[+]. 24Келн-улс цугтан келцхәх: «Деед Эзн юунас көлтә эн һазриг иигсмб? Юунас көлтә Тер догшн ууран һарһв?»[+] 25Теднд иим хәрү өгх: «Юңгад гихлә эн әмтн Египетәс һарһхд Деед Эзнә, теднә өвкнрин Бурхна, бооцаг мартҗ. 26Тедн йовад талдан бурхдт шүтцхәв, теднд мөргцхәв. Тер бурхдыг тедн меддго билә. Деед Эзн теднд бичә шүттхә гисмн. 27Тегәд Деед Эзн эн һазрт уурлад, эн әрүн бичгт бичәтә харалмудыг цугтаһинь терүнд буулһв[+]. 28Догшн ууртаһар болн һалзу бәәдлтәһәр Деед Эзн тер һазрас тедниг оңдан орн-нутг тал көөв, ода чигн тедн тенд бәәһә».

29Нуувч юмн Деед Эзнд, мадна Бурхнд, бәәнә. Ил юмн маднд болн мадна үрдт мөңкинд өггдсмн: бидн эн Закаг күцәх йоставидн[+].

#### 30


Кемр әмтн килнцтә җирһлән үлдәхлә, Деед Эзн теднә буруһинь тәвҗ өгх

1Тиигәд би таднд эн әдсллһиг болн харалыг цугтаһинь келҗ өгүв. Нег дәкҗ, тер келн-улс дунд бәәхләрн, тадниг тенд Деед Эзн, тадна Бурхн, тараһад хайхла, таднд ухан орх[+]. 2Тегәд тадн Деед Эзн, тадна Бурхн, тал хәрү ирәд, эврәннь үрдтәһән зүркәрн болн седкләрн Терүг соңсхла, эндр мини закчасар, 3тиигхлә Деед Эзн, тадна Бурхн, тадниг урдк сән бәәдлд өршәһәд хәрү орулх, тегәд бәәсн күүнә улс дундас Тер тадниг һарһҗ авх. 4Нам тадн хамгин теңгр-һазрин захд көөгдсн бийнь Деед Эзн, тадна Бурхн, тендәс тадниг хәрү авх. 5Деед Эзн, тадна Бурхн, тадниг өвкнрин һазрт авч ирх, тегәд тадн дәкн тер һазрин эзнь болхит. Деед Эзн тадниг өвкнрәсн үлү күцәмҗтә болн тооһарн теднәс олн болдгар кех.

6Деед Эзн, тадна Бурхн, тадниг болн тадна хөөт үйнриг соңсхврта кех. Терүнд зүркәрн болн седкләрн дурлад, әмд үлддгәр кех[+]. 7Деед Эзн, тадна Бурхн, тер харалмудыг цугтаһинь тадниг мөрдҗ йовх дурго хортн деер болн дәәсн деер буулһх[+]. 8Тадн болхла, дәкн Деед Эзиг соңсхит, эндр мини таднд келҗәх Терүнә зааврмудыг күцәхит. 9Деед Эзн, тадна Бурхн, таднд цугинь өгх: кергтн күцәмҗтә болх, хөөт үйнр олн болх, малын төл өсх, тәрәнә урһц байн болх – ямаран чигн олзта-орута юм өгх. Деед Эзн тадна өвкнрт килмҗән өгәд байрлҗ йовснла әдләр, дәкн чамаг сән бәәдлд орулсндан байрлх. 10Яһад гихлә тадн Деед Эзиг, тадна Бурхиг, соңсад Закана[†] әрүн[†] бичгт бичәтә Терүнә зааврмудыг болн зокалмудыг күцәхит. Деед Эзнд, тадна Бурхнд, тадн әрүн зүркәрн болн седкләрн хәрү ирхит.

11Болв эндр мини таднд өгчәх зааврмуд дегд күнд биш, таднас холдсн уга. 12Тедн теңгрт бәәхш, тадн иигҗ келҗ чадшгот: «Мана төлә кен теңгрт һархмб, кен тедниг буулһҗ авч ирәд, күцәтхә гиҗ маднд өгхмб?»[+] 13Теднь теңгс һатц биш, тегәд тадн иигҗ келҗ чадшгот: «Бидн тедниг күцәдгәр мадна төлә кен теңгс һатлад авч ирәд тедниг маднд өгхмб?» 14Эн зааврмуд таднд дегд өөрхн, тедн тадна келнд болн тадна зүркнд. Тедниг күцәх арһ таднд бәәнә!


Әмд-менд бәәхиг эс гиҗ үклиг шүүҗ авлһн

15Тегәд эндр би таднд җирһл болн сән бәәдл, эс гиҗ үкл болн зовлң шүүҗ автха гиҗәнәв[+]. 16Би тадниг Деед Эзнд, тадна Бурхнд, дурлтха гиҗ закчанав, Терүнә хаалһар йовад, Терүнә зааврмудынь, зокалмудынь болн закадынь күцәтхә гиҗәнәв. Тегәд тадн әмд бәәхит, олар өсхит. Деед Эзн, тадна Бурхн, тадна эзлхәр йовх һазрт таниг әдслх. 17Болв кемр тадн Терүнәс буру эргәд, соңслго хаалһасн хаҗиһәд талдан бурхдт шүтәд иткхлә, 18тиигхлә – би ода таднд келҗәнәв – маһд уга тадн үкхит! Тиигхлә тадна эзлхәр йовҗ йовх Йордана цаадк һазрт удан бәәшгот.

19Эндр би теңгр һазр хойриг герч болтха гиҗ дуудҗанав: җирһл болн үкл, әдсллһ болн харал би таднд йилһҗ автха гиҗ келүв. Тадн җирһл шүүҗ автн, тегәд тадн болн тана хөөт үйнр әмд үлдхит. 20Тегәд Деед Эзнд, тадна Бурхнд, дурта болхит, Терүг соңсхит, Терүнд итклтә болхит. Деед Эзнд тадна җирһл, тадна өвкнр Абрахамд, Ицхакд болн Яковд андһарлад өгх болсн һазрт тадн ут нас наслад җирһхит[+].

#### 31


Навина көвүн Ешуаг Мошен дару орулгдҗ авлһн

1Моше йовад Израилин улст цугтаднь иигҗ зәңглв:

2– Би ода 120. Нааран-цааран йовлһнд чидл күрчәхш. Терүнәс даву Деед Эзн нанд келв: «Чамд Йордан һол һатлх арһ уга»[+]. 3Деед Эзн, тадна Бурхн, Эврән тадниг дахулад йовх. Тенд бәәх улсиг Тер алх, һазринь тадн авад эзлхит. Ешуа Деед Эзнә даалһсар тадниг дахулҗ йовх[+]. 4Амореймүдин хаадудта, Сихонла болн Огонла, теднә һазрла кесн әдләр эн улсиг Деед Эзн алх[+]. 5Деед Эзн таднд эн улсиг диилх диилвр өгчәнә, тегәд эдниг мини келсәр кетн[+]. 6Дәәснәсн бичә әәтн, чаңһ-чиирг болтн, Деед Эзн, тадна Бурхн, таднла хамдан йовҗ йовна, тадниг хайшго, тадниг үлдәшго! – гиҗ Моше келв.

7Дәкәд Моше Ешуаг дуудад, Израилин улсин нүүрт келв:

– Чаңһ-чиирг, зөргтә бол. Деед Эзнә эн улст өгх болсн һазр талнь чи дахулҗ одхич. Тиигх болҗ Тер эн улсин өвкнрт андһар өгсн бәәҗ. Эн һазриг теднә үлмәд орулхич. 8Чини өмн Деед Эзн йовх, Тер хаҗудчнь бәәх. Чамаг Тер үлдәшго, чамас салшго. Бичә ә, бичә үүм!


Зака умшх заквр

9Эн Закаг Моше бичҗ авад, Левин хөөт үйнрт болн Израилин медәтнрт өгв. (Левин хөөт үйнр Деед Эзнә Бооцана[†] хәәрцг авч йовна.)

10– Долан җил болад, нег дәкҗ өрән хәрүлһнә Җолмин нәәрт,[+] 11Израилин улс цугтан Деед Эзнә, тадна Бурхна, өмн Терүнә шүүҗ авсн һазрт цуглрхла, эн Закаг соңсхад умштн. Терүг Израилин улс цугтан соңстха. 12Әмтиг цугтаһинь цуглул – залусиг, гергчүдиг болн бичкдүдиг, бас тадна балһсдар бәәдг нүүҗ ирсн әмтиг, – цугтан соңстха, дастха. Тедн Деед Эзиг, тадна Бурхиг икәр күндләд, эн Закаг сольвр[†] угаһар күцәх йоста. 13Энүг меддго бичкдүд бас соңсад дастха. Тедн Деед Эзиг, тадна Бурхиг, икәр күндлх йоста. Тадн Йордана ца тер һазриг эзләд, бәәрләд бәәхәр йовхларн кезә чигн тиигх йоста болҗанат, – гиҗ Моше закв.


Деед Эзн Мошед болн Навина көвүн Ешуад үзгднә

14Деед Эзн Мошед келв:

– Чини үкх цаг өөрхн. Ешуаг дууд, Харһлтын Шатрт Мини өмн зогстн. Тенд Би терүнд даалһвр өгнәв.

Моше Ешуа хойр Харһлтын Шатрт ирнә[+]. 15Шатр дотр теднд Деед Эзн үүлн бахн болҗ үзгдв. Үүлн бахн Шатрин үүднд зогсв[+].

16– Удлго чи давсн өвкнртән күрәд тогтнхич. Эн улс болхла орҗ ирх һазрин күүнә бурхдт шүтх. Тедн Намаг үлдәһәд, теднлә кесн Мини бооцаг эвдх[+]. 17Тиигхлә Би теднд уурлад, тедниг бас үлдәхүв. Би теднәс салхув, тедн талдан улсин олвр болх. Тедн олн түрү-зүдү бәәдлд орх. Тегәд тедн иигҗ келх: «Маднла мана Бурхн уга болсар бидн иим бәәдлд орвидн!» – гиҗ Деед Эзн Мошед келв. –[+] 18Йос эвдсн учр деерәс болн тедн талдан бурхдт шүтсәр, Би теднәс хәрү эргнәв.

19Тегәд бийдән эн ду бичҗ автн. Эн дууг Израилин улст дасх. Тедн терүг давтад бәәтхә, хөөннь теднә өмнәс эн дун Мини герч болх[+]. 20Би теднә өвкнрт өгх болад андһарлсн һазрт тедниг күргнәв. Тер һазр үсәр болн балар байн. Тедн тенд цадтлан идцхәх, тарһлх. Тегәд талдан бурхдт шүтәд көдлх! Намаг болхла һолад Мини бооцаг эвдх[+]. 21Теднд олн түрү-зүдү бәәдл үзгдх, тиигхлә эн дун герчнь болад гемшәх. Нам тер цага үйнр эн дууг тодлх. Ода бийнь тер андһар өгсн һазрт тедниг күргәд уга болвчн, Би теднә седклинь медҗәнәв!

22Тер өдртән Моше тер дууг бичҗ авад, Израилин улст дасхв.

23Деед Эзн Навина көвүн Ешуад келв:

– Чаңһ-чиирг бол, зөргтә бол. Мини теднд өгх болад андһарлсн һазр тал тедниг чи дахулад йовхич. Би чамла йовхув.


Закана әрүн бичг Бооцана хәәрцгин хаҗуд тәвгдҗ

24Моше әрүн[†] бичгт Закаг кевтнь чилтл бичхлә, 25Деед Эзнә Бооцана хәәрцг авч йовдг левитмүдт[†] даалһвр өгв:

26– Эн Закана[†] әрүн бичгиг авад Деед Эзнә, тадна Бурхна, Бооцана хәәрцгин хаҗуд тәвтн. Эннь терүнд чини өмнәс кех герч болх. 27Тадниг соңсхвр уга, һацата заңтаһитн би меднәлм! Нам ода намаг әмд деерм, тадн Деед Эзиг соңсҗахшит. Намаг үкхлә, юн болх? 28Отгин медәтнриг болн ахлачнриг нан тал цуглулад авч иртн. Теднд би чаңһар эн үгмүд келсүв, теднә өмнәс теңгр һазр хойриг герчд дууднав. 29Намаг үкснә хөөн тадн му йовдл һарһад бәәхиг меднәв. Мини орулсн хаалһас тадн хаҗихит. Иргчдән тадн түрү-зүдү бәәдлд орхит, яһад гихлә Деед Эзнд дурго йовдл һарһад бәәхит, кесн кергәрнь Терүнә цухл босххит.


Мошен дун

30Моше эн дууна үгмүдиг келв. Цуглрсн Израилин улс терүг чиләтл цугтан соңсцхав.

#### 32

1«Мини келсиг, теңгр, соңс!

Мини келсиг, һазр, соңс!
2Мини ном хур мет асхрх,
Мини ном чиг мет асхрх,
Хур асхрад өвс норһх,
Хур асхрад ноһа услх![+]

3Деед Эзиг би дууднав!
Мана Бурхна алдринь туурултн!
4Тертн – хад чолунла әдл!
Терүнә кергнь күцәмҗтә, хаалһнь үнн.
Тертн чик Бурхн, худл уга,
Тертн үннч, чик неквртә[+].
5Терүнә өмн әмтн килнцтә,
Тедн Бурхна үрд биш!
Ичртә юмн! Зүткә үйнр!
6Деед Эзнд тиигҗ ханвта?
О, эргү, ухан уга әмтн!
Тертн тадна Эцк, Үүдәһәч,
Тадниг тогтала, тадниг өсклә![+]

7Кезәңк цаган чи ухал,
Кезәңк үйнрин цагиг ухал.
Эцкәсн сурлч, келҗ өгг,
Эврән көгшд келтхә чамд[+].
8Деед Бурхн әмтнд һазр өгчәхд,
күүнә бүл босхад үүдәҗәхд,
Бурхна көвүдин тооһар Тер
һазрин хүвинь йилһҗ өгв[+].
9Деед Эзнә хүвнь – Терүнә улс!
Деед Эзнә өнч авхнь – Яковин хөөт үйнр![+]

10Эн әмтиг Тер көдәд олҗ,
әмн уга, эҗго теегт.
Тедниг Тер харсад хәләлә,
Тедниг нүднләһән әдл хадһлла[+].
11Һәрд үүрән манҗах мет,
Һууҗмулмудыннь деегүрнь ниснә,
Җиврән деләд, теднән өргәд,
Өрвлг деерән авч йовна,[+]
12Тедниг Деед Эзн һанцарн дахулла,
Теднлә күүнә бурхн уга билә!

13Тедниг һазрин өөдмд өргв,
Тедниг тәрәнә урһцар теҗәв,
Тедниг хадын балар теҗәв,
Хадын оливин тосар теҗәв[+].
14Үкрин өрмәр, ямана үсәр,
хурһдын өөкәр, хуцин өөкәр,
Башана малмудын, текин өөкәр,
Буудян сән һуйрар теҗәв!
Уста үзмин чаһр уулач.

15Ешурун[†][*] тарһлад, заңта болв,
Махта, тарһн, зүткә болв.
Бийинь үүдәсн Бурхнас салв,
Бийинь аврх Харсачиг бурушав![+]
16Талдан бурхдар Терүг уурлулна,
Терүг җигшүртә юмсарн уурлулна![+]
17Бурхнд биш – шулмд бәрц бәрнә,
Теднә урднь меддго бурхд,
Талын һазрас ирсн бурхд,
Тедниг тадна өвкнр медхш[+].
18Чамаг һарһсн Харсачан мартвч.
Чамд җирһл өгсн Бурхан мартвч!

19Деед Эзнә үрднь Терүнд
дурго болсинь җигшҗ үзв.
20„Теднәс Би буру хәләсүв!
Тегәд яһдг чигн, – гив, –
Тедн үрсн му үйнр,
Тедн иткл уга үрд.
21Намаг худл бурхдар уурлулв,
Намаг һар кегдлмүдәр уурлулв.
«Әмтн» гиҗ келгдшго улс илгәнәв:
Үлү үзх седвәр орултха,
Эргү әмтн тедниг уурлултха![+]
22Мини цухлас һал шатв,
Үклин һазр[†] күртл шатчана!
Тәрәг урһцтаһинь кевтнь шатах,
Уулыг улднь күрәд шатах!

23Би тедниг зовлңд орулнав,
Би бәәсн сумарн ханав![+]
24Тедн харһнад үкхдән күрх,
Тедн гемдән үктлән бәргдх!
Зерлг аңгуд, моһан хор
Теднд Би бел кевүв[+].
25Һаза йовснь үлдәс үкх,
Гертән бәәсинь әәмшг бәрх!
Баһ наста көвүд, күүкд,
Нилхд, көгшд – цугтан үкх.
26Би тедниг алхар седҗәләв,
әмтнә тодлврас билләд хайхар,
27Болв дәәснь Намаг һутах!
Деерлкәд келх: Бидн диилвидн! –
Деед Эзн диилсн уга!“[+]

28Тедн ухан уга әмтнлм,
Теднд медх арһ угалм!
29Ухата болхла медх билә,
Аштнь болхинь ухалхнь яһна.
30Негхн күн миңһиг мөрдхий,
Нам хойрнь арвн миңһинь?
Тиигхлә Харсачнь тедниг бәрүлв,
Деед Эзн Эврән дәәснднь өгв![+]
31Теднә „харсач“ мадна Харсачла әдлцшго!
Мадна дәәсн чигн энүнлә зөвшәрҗәнә.
32Уста үзмнь Содомин мет,
Гоморан садын темсд мет:
Тер темсднь хорар дүүрң,
Уста үзмнь һашун хорн[+].
33Теднә чаһрнь – моһан хорн,
Хорта моһан әәмшгтә хорн![+]
34„Нанд хадһлсн юмн бәәнә.
Нанд бултулсн юмн бәәнә.
35Эннь тедниг темтрәд ирхлә,
Эннь мини өшән, засгллһн!
Теднә үклин өдр өөрхн,
Цагнь агчад, өөрдәд одв“[+].

36Деед Эзн әмтән харсх,
Деед Эзн мухласан хәәрлх:
Цугтан тедн чидлән гееһәд,
Мухласнь чигн, сулдан бәәснь
Цугтан үкәд, күн үлдшго[+].
37„Теднә ,бурхд‘ ода яһсмб?
Теднә нәәлсн ,харсач‘ альдв? –
Тиигҗ Деед Эзн келх.
38Тадна бәрцин өөкинь идгүд,
Тадна асхдг чаһр уудгуд яһла?
Тедн ода тадниг авртха,
Тедн ода тадниг харстха!

39Хәләтн: Энтн Би, Бив!
Нанас талдан бурхд уга!
Би алдув, Би әмдрүлдүв,
Би шавтадув, Би эмндүв –
Нанас кен чигн аврч чадхмн уга[+].
40Эврәннь һаран теңгрүр өргәд,
Мөңк җирһләрн андһар өгчәнәв:
41Би гилвксн үлдән бүлүдәд,
Би һарарн зарһан кехлә,
Тегәд дәәснәсн өшәһән авхув,
Тегәд дурго улсан засглхув[+].
42Мини сумн цусар ивтрх,
Мини үлд махнас цадх,
Алгдсн, бәргдсн улсин цусар!
Өшәтнә ахлачнрин толһасар!“

43Олн-әмтн, Терүнә келн-улст байрлтн!
Деед Эзн мухласиннь цуснд өшәһән авх!
Дәәснәсн Тер өшәһән авх,
Дурта улсиннь һазринь цеврлх».[†][+]

44Моше Навина көвүн Ешуала хамдан ирәд әмтнд эн дууг соңсхв.

45Израилин улст энүг цугтаһинь соңсхад, 46Моше келв:

– Эндр таднд келсиг цугтаһинь тодлад автн. Эврәннь бичкдүдт эн Закаг батар бәрәд күцәтхә гиҗ закч келтн[+]. 47Энтн йирдән үг биш, энүнд тадна җирһл бәрәтә. Тиим учр деерәс тадна эзләд бәәхәр седҗәдг Йордана цаадк һазрт тадна җирһл ут болх[+].


Деед Эзн Мошег Нево уул деер һартха гиҗ дуудна

48Тер өдр Деед Эзн Мошед келв:

49– Аварим уулмуд деер һар – Моавд бәәдг Ерихона тус Нево уул деер. Тендәс Израилин улст Мини өгчәх Канана[†] һазриг эргнднь хәләһич[+]. 50Тер уул деер һарад тенд үкхич, тенд чи эврәннь өвкнр тал һархич. Тегәд Ор уул деер чини ах Ахарон үклә, эврәннь өвкнр тал һарла[+]. 51Яһад гихлә Цин гидг көдә һазрт бәәдг Мерибат-Кадешин булгин хаҗуд, Израилин улс дунд, тадн Мини өмн килнц һарһвт. Израильд[†] Мини әрүн[†] бәәдлиг медүлсн угат[+]. 52Израилин улст Мини өгчәх һазр чи үзхич, болв терүнд чи оршгоч[+].

#### 33


Моше Израилин 12 отгиг әдслнә

1[•]Бурхна күн Моше үкхиннь өмн Израилин улст өгсн әдсллһн эн[+]. 2Тер иигҗ келв:

– Деед Эзн Синаяс ирв,
Деед Эзн Сеирд мандлв,
Паран уул деер һарв,
Олн әрүн[†] элчнрлә ирв.
Барун таласнь гилвксн һалта[+].
3Тер Эврә улстан дурта!
Терүнә әрүнь цугтан – һартнь!
Терүнә көлд цугтан сөгдв,
Терүнә келсиг кевтнь күцәнә.
4Моше маднд Зака өгв,
Зөөрән Яковин улст заав![+]
5Улсин ахлачнр цуглрад хурхла,
Израилин отгуд цуглрад хурхла,
Ешуруна[†] улсин Хан болв![+]

6– Рубен үклго, әмд бәәтхә,
Зуг отгиннь тонь бичә өстхә!

7Йудан тускар Моше иигҗ келв:
– О, Деед Эзн, Йудаг соңс,
Йудаг әмтн талнь күрг!
Тер эврән бийән харна.
Терүг хортан диилхднь дөңн!

8Левин тускар тер келв:
– Тана туммим урим хойр
Танд итксн күүнд бәәнә.
Массад Та терүг зөрләт.
Мерибад терүг зарһд дуудлат[+].
9Тер эцкән, экән медхш,
Ахнр-дүүнрән керглхәр седхш.
Тер көвүдән таньхш,
Тана келсиг тер хадһлна,
Тана бооца күцәнә[+].
10Тана сурһмҗиг Яковд дасхна,
Тана закаг Израильд[†] келнә,
Тәклин ормд бәрц шатана,
Тана өмн утаһинь һарһна.
11Деед Эзн, күчинь әдслтн,
Терүнә кергнь Танд таасгдтха!
Терүнә хортна белкүсинь хамхлтн,
Төрүц хөөннь бичә бостха!

12Беняминә тускар тер келв:
– Деед Эзнә дуртань тогтун бәәнә!
Деед Эзн терүг оньдин харсна,
Ээм деернь тер амрчана.

13Йосипин тускар тер келв:
– Деед Эзн терүнә һазриг,
Өндр[†] теңгрин чиигәр әдслг,
Дорас һарчах усар әдслг,[+]
14Нарна илгәҗәх урһц белглг,
Сарин өгчәх белгәр әдслг,
15Кезәңк уулмудын ораһар әдслг,
Мөңк довудмудын өндрәс әдслг,[+]
16Һазрин зөөрәр, деерк юмсарнь әдслг.
Ахнр-дүүнрин дунд суңһгдсн
Йосипин толһан ора деер –
Шатчах буран дунд бәәдг
Деед Эзнә йөрәл буутха![+]
17Тер туурмҗта! Түрүлҗ төрсн бух мет!
Терүнә өврнь зерлг бухин:
Терүгәрн олыг тер мөргнә,
Һазрин үзг болһниг мөргнә!
Тиим кесг зууһад Эпримин улс,
Тиим миңһәд Манашен улс![+]

18Завулуна тускар тер келв:
– Завулун, кергтән байртаһар бә!
Исахар, эврәннь сегтән байрл!
19Тедн уулур әмт дуудна,
Тенд үнн бәрц бәрнә.
Тедниг теңгсин зөөр теткнә,
Теднь элснд булата бәәҗ[+].

20Гәдин тускар тер келв:
– Гәдин һазриг өргҗүлснь евәлтә!
Гәд арслң мет бәәнә,
Толһаг, өмнк көлиг таслна!
21Тер сән һазрта болв:
Тернь һардачин хүвнь болҗана!
Улсин һардачнр хурхла тер
Деед Эзнә седвәр күцәв,
Израилин туск шиидвр күцәв[+].

22Дана тускар тер келв:
– Дан баахн арслң мет,
Башан уул деерәс һәрәднә!

23Напталин тускар тер келв:
– Наптали евәләр темдглгдсн күн,
Деед Эзнә әдсәр дүүрсн,
Барун, дора үзг эзлх!

24Ашерин тускар тер келв:
– Ашер наадксас икәр әдслгдв!
Ахнр-дүүнрнь терүг хәәрлтхә,
Көлин тавгнь олив тоснд булхтха.
25Үүднәнчн төдгнь төмр, улан мөңгн,
Насни туршарт күчтә болхич!

26Ешуруна Бурхнла әдлцхнь уга!
Чамаг дөңнхәр теңгрәр хурдлна,
Эврәннь туурмҗарн үүләр ниснә[+].
27Мөңк Бурхн – хорһдх бәәрнчнь!
Мөңк Бурхна һарнь – чини түшг!
Бурхн чини дәәсиг көөһәд:
«Терүг ал!» – гиҗ закх[+].
28Израиль үүмән уга бәәх,
Яковин гер әәмшг уга –
Бәәсн һазрнь өдмгтә, чаһрта,
Теңгр чиг дусаһад бәәнә[+].
29Израиль, евәлтәч! Әдлнь бәәхий?
О, әмтн, диилвртн Деед Эзнәс!
Деед Эзн харсх халхцчнь,
Тер чини туурмҗин үлд!
Чини хортн зуһудхар седх,
Чи теднә нурһинь ишкхич![+]

#### 34


Мошен үкл болн оршалһн

1Моавин тегш һазрас Моше Ерихона тус бәәдг Нево уулын Фасга ора деер һарв. Деед Эзн терүнд тендк һазриг кевтнь үзүлв: Гиладас Дана һазр күртл, 2Напталин һазриг кевтнь, Эпримин болн Манашен һазриг, Йудан һазриг барун үзгин теңгс[†] күртл кевтнь үзүлв. 3Негевиг бас, Тиньгр һазриг бас (Ерихона эс гиҗ Пальмин гидг балһсна дор һазриг), Цоар күртл үзүлв[+]. 4Тегәд Деед Эзн Мошед келв: «Мини Абрахамд, Ицхакд болн Яковд андһар өгсн һазр эн. Энүг теднә хөөт үйнрт өгх боллав! Би терүг чамд үзүлләв, болв чи тиигәрән оршгоч»[+].

5Деед Эзнә келсәр, Бурхна зарц Моше Моавин һазрт өңгрв. 6Бет-Пеорин хаҗуд Моавин тегш һазрт терүг оршав. Ода күртл терүнә үкәр альд бәәхинь күн медхш[+]. 7Тиигхд Моше 120 наста бәәҗ. Үктлнь нүднә харань болн чидлнь баһрсн уга[+].

8Израилин улс Моавин тегш һазрт Мошед һундл төрҗ һучн хонгтан уульцхав. Тиигҗ Мошег санҗ ууляд уйдсн һашута өдрмүд давв[+].

9Навина көвүн Ешуад цецн ухан орв. Яһад гихлә Моше терүнә толһад һаран күрглә. Израилин улс терүг соңсад, Мошеһәр дамҗад Деед Эзнә өгсн заквриг күцәдг билә[+].

10Тер цагас авн Израилин улс дунд Мошелә әдлцх дүңгә әәлдәч[†] уга бәәҗ. Терүнлә Деед Эзн чирәһәрн харһад күүндҗ[+]. 11Деед Эзнә седвәрәр Египетд тер ямаран өвәрц юм болн темдгүд һарһдг билә! Египетин хаанлань, терүнә мухласла, терүнә цуг орн-нутглань ямаран юм кеҗ йовла! 12Цуг Израилин улсин өмн ямаран күчтә юм, ямаран алдр болн әәмшгтә керг Моше кев!

### Рут

#### Рут

Рут


Нүр үг

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Нүр үг


Нүр үг

Күндтә үүрмүд!

Түрүн болҗ хальмг келнд Библияс орчулгдсн «Эклц» болн «Руфь» гидг дегтрмүдтә тадн ода таньлдҗанат.

Библь хамгин икәр умшгддг дегтр. Нарт делкә деерк йир ик һурвн шаҗна – иудаизмин, христианствин болн исламин – Бурхнд иткдг улст эн дегтр бүклдән болн энүнә онц әңгснь орүнд тоолгдна.

Библин тоод җирнәс даву дегтрмүд орна. Тедниг кесг зун җилин эргцд олн автормуд бичҗ. Тер дегтрмүдт шин җирһлин түрүн зун җил эклхин өмн делкә яһҗ үүдснә тускар келгдҗәнә. Библь хойр ик әңгд хувагдна – «Хуучн Бооцан» болн «Шин Бооцан». Хальмг келәр «Шин Бооцан» гидг дегтр 2002 җилд барас һарла.

Хуучн Бооцанд орсн «Эклц» болн «Руфь» дегтрмүд хуучн цага евреймүдин бичврәс хальмг келнд орчулгдв.

Библь орчуллһна Институт орчулачнрт, редактормудт, орчуллһна көдлмшт орлцсн улст, барлһнд дөңгон күргсн цуг улст ханлтан өргҗәнә. Эн дегтрмүд эңкр келәрн умшх эв-арһ хальмг умшачнрт учрснд бидн байрлҗанавидн.

Библь орчуллһна Институт


Рут

Бурхна әрүн номин Хуучн бооцанд «Рут» гидг келвр орсмн.

Рут гидг талын орн-нутгин күүкн Израилин һазрт тусҗ. Тендән тер Бурхна улст бат итклән үзүлнә. Рут Бурхнд нәәләд, түрү-зүдү үзсн бийнь одсн һазртан төвкнүн бәәнә. Тиигәд Бурхн Рутиг итклтә дурарн әдслнә.

Хөөннь, кесг үй давад, Рут Израилин алдр Давид хаана өвк ээҗнь болҗ.

#### 1

1Израилин улсиг зарһчнр һардҗасн цагт һазр деер харһнлһн болҗ. Тегәд нег күн гергтәһән, хойр көвүтәһән Йудай һазрин Бетлехем балһснас нүүһәд, Моав һазрт бәәхәр ирнә. 2Терүнә нернь Елимелех бәәҗ. Гергнәннь нерн Ноеми, хойр көвүнәннь нерд: Махлон болн Килион. Эдн Йудай һазрин Бетлехем балһсна Епрат уңг-тохмин улс бәәҗ. Моав гидг һазрт ирәд тедн бәәрлҗ. 3Тиигәд бәәтл Ноемин залу Елимелех өңгрҗ одна. Ноеми хойрхн көвүтәһән үлднә.

4-5Хойр көвүнь Моав келн-улсин күүкдиг буулһҗ авна. Негнь – Орпа, наадкнь – Рут гидг нертә бәәҗ. Эдн Моавт арвн җил шаху бәәснә хөөн Махлон Килион хойр бас өңгрҗ одна. Тиигәд Ноеми залуһан болн хойр көвүһән геенә.


Ноеми герүрн хәрҗ ирнә

6Невчкн цаг давад, Деед Эзн Эврәннь келн-улсан хәәрләд, сән урһц өгч гисн зәңг соңсад, Ноеми хойр бертәһән Моавас һарад төрскн һазр талан хәрхәр белднә. 7Эдн бәәрнәсн һарад, Йудай һазр темцҗ йовв. 8Йовҗ йовад зууран Ноеми хойр бердән иигҗ келнә:

– Күүкд! Тадн һарсн экнр талан, герүрн хәртн. Нанд болн мини көвүдт цаһан седклән тусхасн төләд Деед Эзн тадниг өршәтхә! 9Тус-тустан хәрд һарч амр җирһл олхитн Деед Эзн әдс өгтхә!

Ноеми иигҗ келәд, берәчүдән үмсв, теднь оркрад уульцхав.

10– Уга. Бидн Тана келн-улс тал Танла хамдан йовнавидн, – гиҗ тедн келцхәв.

11– Күүкд минь, герүрн хәрцхәтн. Яһад намаг даххар бәәнәт? Таднд залус болх көвүдиг би дәкҗ һарһҗ чадшгов, тиим эсий? 12-13Хәрцхәтн! Ода би шинәс хәрд һархд дегд көгшмб. Болв эндр асхн чигн эврәннь залутаһан бәәһәд, үр тееһәд, көвүд һарһх арһ бәәх болвчн, тедниг өсҗ бостл тадн күләхийт? Тадн тиим удан цагт күләҗ күүнд одлго бәәҗ чадхийт? Уга, күүкд минь! Би таднд сана зовҗанав, яһад гихлә, Бурхн намаг үлдәв, – гиҗ Ноеми хәрүднь келв[+].

14Тедн шинәс оркрад уульцхав. Дәкәд Орпа Ноемиг үмсәд, мендләд герүрн йовҗ одв. Рут болхла, хадм экән тәвл уга бәәв.

15– Хәлә, чини баз эврәннь келн-әмтнүр, эврәннь бурхд талан йовҗ одв. Чи бас терүг дахад хәрх зөвтәч, – гиҗ Ноеми келв[+].

16Зуг Рут:

– Таниг үлдәһәд хәрү йов гиҗ бичә намаг эрәд бәәтн.
Тана йовсн һазрт би йовнав.
Тана бәәсн һазрт би бәәнәв.
Тана келн-әмтн мини келн-әмтн болх,
Тана Бурхн мини Бурхн болх.
17Тана өңгрсн һазрт Өңгрхләрн, би оршагдхв.
Кемр үкләс талдан юмн мадниг салһхла,
Бурхн намаг икәр цааҗлтха! – гив.

18Рутиг хамдан йовхар батар шиидсинь үзәд, Ноеми терүг дәкҗ эрсн уга.

19Тиигәд тедн хоюрн йова йовҗ Бетлехем балһснд күрәд ирнә. Хойр күүкд күн балһснд орҗ ирхлә, балһсна әмтн өврмҗ кеһәд:

– Энтн Ноеми биший? – гицхәв.

20Зуг Ноеми:

– Намаг Ноеми (тааста) гиҗ бичә нерәдтн, Мара (һашун) гиҗ келтн. Яһад гихлә, Хамгин Күчтә Бурхн мини җирһлиг һашута кев. 21Эндәс һархларн, би байн һарч йовлав, зуг ода хоосн хәрҗ ирүв. Деед Эзн намаг зарһла харһулад, дала зовлң илгәсмн. Ода яһад тадн намаг «тааста» гиҗәхмбт?

22Тиигәд Ноеми Рут гидг бертәһән Моавин һазрас хәрҗ ирсмн. Эдн Бетлехем балһснд ичмә хадлһн эклхлә ирсн бәәҗ.

#### 2


Рут Боазла харһна

1Бетлехемд Боаз гидг күндтә байн күн бәәдг бәәҗ. Тер Ноемин залун Елимелехин садн бәәҗ[+].

2Нег дәкҗ Рут Ноемид келнә:

– Тәрәнд йовад хадачнрин ард үлдсн тәрәнә толһас цуглулх зөв нанд өгтн. Седклнь нанд туссн күүнә һазрт однав.

– Сән, күүкн минь, йов, – гиҗ Ноеми бердән хәрү өгнә.

3Рут нег тәрәнә һазрт ирәд, хадачнрин ард йовад, теднә хөөн үлдсн тәрәнә толһас цуглулҗ. Медлго, Рут Елимелехин уңг-тохмин Боаз гидг күүнә һазрт ирдг болна.

4Боаз Бетлехемәс ирәд, хадачнртаһан мендләд:

– Деед Эзн таднла бәәх болтха! – гиҗ келв.

– Деед Эзн Танд әдс өгтхә! – гиҗ тедн хәрү өгцхәв[+].

5Дәкәд Боаз хадачнрин һардачас:

– Эн кенәхнә баахн күүкд күмб? – гиҗ сурв.

6– Энтн Моав һазрас Ноемиг дахҗ ирсн Моавин күүкд күн. 7Энтн хадачнриг дахад, арднь үлдсн тәрәнә толһас цуглулх зөв сурла. Өрүнәс авн ода күртл көдләд бәәһәтә, бичкн зуурт амрла, – гиҗ һардач хәрү өгв.

8Боаз Рутиг дуудад:

– Күүкн, соңс намаг, эндәс бичә йов, талдан һазрт тәрәнә толһас бичә цуглул. Мини зарц күүкд улсла энд үлд[*]. 9Хадачнр көдлҗәсн һазр хәләһәд, арднь йовҗ йовсн зарц күүкд улсиг дахад йов. Чамаг бичә көндәтхә гиһәд би залу улсдан закнав. Ундасхларн, ирәд мини зарцнрин савас ус у, – гиҗ келв.

10Рут болхла Боазын өмн сөгдәд, манңаһан һазрт күргәд иигҗ келв:

– Яһад Та нанд, хәр күүкд күүнд, оньган өгәд сә кеҗәхмбт?

11– Залуһан өңгрснә хөөн чигн хадм экдән сә кесичинь нанд әмтн келлә: чамаг эк-эцкән, төрскн һазран үлдәһәд, урднь таньдго келн-әмтн тал ирсичинь би меднәв.

12Чини кесн йовдларчн Деед Эзн ачичн хәрүлтхә!
Деед Эзн Израилин Бурхн чамаг элвгәр ачлтха!
Терүнә җивр дорнь
Харслт олхар чи ирсн бәәнәч, – гиҗ Боаз Рутд келв[+].

13– Тана зерг, цаһан седклдтн ханҗанав. Тана зарц күүкд улсла әдлцх зөв чигн нанд уга. Болв Та нанд сән үг келәд, зүрким тогтнулвт, – гиҗ Рут хәрү өгв.

14Үдин хотын цаг ирхлә, Боаз Рутиг дуудад:

– Наар! Мана өдмгәс авад, шүүсләд ид, – гив.

Рут ирәд, көдләчнр дунд суув. Боаз терүнд невчкн хуурсн буудя өгв. Рут идәд цадв, түүнәснь бас үлдв.

15Дәкәд Рут босад, хәрү көдлхәр һарв. Боаз болхла эврәннь зарцнртан:

– Эн күүкд күн тәрәнә боодһас заагт чигн тәрәнә толһас цуглултха. Бичә энүг өөлүлтн[+]. 16Боодһас кехәр цуглулсн тәрәнә толһасин зәрминь һазрт үлдәҗәтн. Терүгинь цуглултха. Бичә энүг шоодтн! – гив.

17Тиигәд Рут асхн күртл кеер көдлҗ. Дәкәд тер цуглулсн тәрәнә толһасан цокхлань, тернь ефә[*] шаху ичмә болҗ һарв.

18Энүгән авад, балһсан орна. Цуглулсн буудяһан хадм экдән үзүлнә, үдин хотасн үлдсн үлдлинь өрч дотрасн һарһҗ өгнә. 19Хадм экнь:

– Альд энүгән эндр цуглулвч? Кенә тәрәнд көдлвч? Чамаг оньглсн күн әдстә болтха! – гив.

Рут альд көдлсән хадм экдән келҗ өгәд:

– Би нег күүнә тәрәнд көдлләв, терүнә нернь Боаз, – гив.

20Тиигхләнь Ноеми бердән иигҗ келв:

– Өңгрснднь, әмдднь чигн эврәннь хәәрлтән тусхасн Деед Эзнә әдстә күн! Боаз мана өөрхн садн болдм. Энчн садн дундас мадниг асрх даалһврта күн[*], – гив.

21– Тер нанд нам иигҗ келв: «Тәрә хадлһн чилтл, мини зарцнрла бә», – гиҗ Моавин күүкд күн Рут немҗ келв.

22– Терүнә зарцнрла хамдан бәәхләчн, сән болх. Яһад гихлә, талдан тәрәнд әмтн чамаг амрашго билә, – гиҗ Ноеми бердән келнә.

23Тиигәд Рут Боазын зарцнрла көдләд, ичмә, цаһан буудя хадлһна цаг чилтл тәрәнә толһас цуглулад, хадм эктәһән бәәҗ.

#### 3


Боаз Рутд дөң болнав гиҗ үг өгнә

1Нег дәкҗ Ноеми Рутд иигҗ келнә:

– Күүкн минь! Күүнд одад, амр җирһл олсн болхла, чамд сән болх билә. 2Хәлә, Боаз бәәнм. Чи терүнә зарцнрла көдлләч. Терчн мана садн. Эн асхн тер тогт ичмә киискх. 3Соңс намаг: бийән уһаһад, каңкнсн тос түркәд, сән хувцан өмсәд, тогт од. Зуг Боаз асхни хотан ууһад дуустл, нүднднь бичә үзгд. 4Дәкәд унтхар йовхлань, альд амрад кевтсинь хәлә. Тер кевтсн һазртнь одад, көл бийәснь көдргинь секәд кевт. Ю кехинь тер эврән келх.

5– Тана келсәр цугинь кенәв, – гиҗ Рут келнә. 6Тогт одад, хадм экиннь келсәр тер цугинь кенә.

7Боаз хотан ууһад, цадад, овалһта өвснә өөр ирәд унтҗ одв. Рут тагчгар өөрдәд, көл бийәснь көдргинь секәд кевтв. 8Сөөни өрәллә Боаз чочад серҗ одна. Өндәһәд хәләнә. Көл бийднь күүкд күн кевтсиг үзәд икәр алң болна!

9– Юу-у! Кембчи? – гиҗ тер сурна.

– Тана зерг, энтн бив, Рут. Та намаг җиврәрн мет халхлх[*] зөвтәт, яһад гихлә, Та намаг асрх даалһврта саднт, – гиҗ Рут хәрү өгнә.

10– Деед Эзн чамд, күүкн, әдс өгтхә! Угатя, байн улс заагас баахн залус эс хәәсндчн сән юмн. Эн йовдлчн урдк йовдлмудас деер! 11Күүкн, бичә ә! Чамаг буйнта гергн гиҗ балһсна әмтн цуһар меднә. Би чини сурсар цугинь кенәв[+]. 12Би тана өөрхн саднас негнь болдгнь үнн, зуг нанас өөрхн садн танад бәәнә. 13Эндр энд хон. Өрүндән тер садн чамд нөкд болнав гиҗ үгән өгхлә, сән болх. Кемр тер тиим үг эс өгхлә, Деед Эзнә өмн андһар тәвҗәнәв, би авнав. Өрүн күртл унт, – гиҗ тер келв.

14Рут Боазын көл бийднь өрүн күртл унтад, өр цәәхлә босв.

– Күүкд күн тогт ирсинь күн бичә медтхә, – гиҗ Боаз санв.

15– Эврәннь көдргән тәәләд бәрҗә, – гиҗ Боаз келв. Көдрг деернь Боаз зурһа дәкҗ кемҗәләд, ичмә кеҗ өгв. Терүгән Рутин ээмднь үүрүлчкәд, бийнь балһс орад йовҗ одв.

16Рут болхла хадм экүрн ирнә.

– Нә, юн болв, күүкн минь? – гиҗ тернь сурна.

Бернь Боазиг яһсинь, ю кесинь – цугинь келҗ өгнә.

17– Иим дала ичмә өгәд, хадм экүрн хоосн һартаһан бичә йов гиҗ Боаз келлә, – гиһәд Рут немв.

18– Күүкн минь, керг яһҗ төгсхинь медтлән күләҗә. Яһад гихлә, терчн кергән эндр эс күцәтлән зогсшго, – гиҗ Ноеми хәрү өгнә.

#### 4


Боаз Рутиг буулһҗ авна

1Балһсна үүднд әмтн харһдг һазрт Боаз ирәд суув. Тер саамлань, Боазин урднь келҗәсн садн хаҗуһарнь давҗ һарна. Боаз терүг дуудад, өөрән суулһна. 2Дәкәд герчнр болх арвн медәтнриг дуудад бас өөрән суулһна. 3Боаз эврәннь садндан иигҗ келнә:

– Ноеми Моавас ирәд, мана садн Елимелехин хүв һазринь хулдҗана. 4Би чамд энүг медүлҗәнәв. Энд суусн әмтнә болн медәтнрин чирәд келҗәнәв: кемр хулдҗ авх болхла – ав, авшго болхла – нанд медүләд кел. Яһад гихлә, чамас нань күүнд хулдҗ авх зөв уга, дарукнь – бив.

– Би хулдҗ авнав, – гиҗ тернь келв[+].

5– Дәкәд нег юмн бәәнә. Ноемин хулдҗах хүв һазриг хулдҗ авхларн, өңгрсн садна тохминь давулхин төлә чи Моав һазра күүкд күүг, белвсн Рутиг буулһҗ авх зөвтәч. Тер күүкд күүнәс һарсн көвүнь тер һазрин эзн болх. Тиигәд өңгрсн садна һазрнь өрк-бүлднь үлдх, – гиҗ Боаз келв[+].

6– Мини күүкдин өнчинь булалһшгон төләд би авч чадшгов; чи ав, – гиҗ тер садн хәрү өгв.

7Кезәнә Израильд тиим авъяс бәәҗ: хойр күүнә хоорндк ямаран чигн кергиг эс гиҗ бооцаг батлхин төлә, нег күнь көләсн буршмган тәәләд, талдан күүндән өгдг бәәҗ[+].

8Тегәд тер садн күн нег буршмган тәәләд:

– Тер һазриг эврән хулдҗ ав, – гиһәд Боазд келв.

9Боаз болхла, медәтнрт болн цуг әмтнд иигҗ келнә:

– Елимелехд, Килионд, Махлонд бәәсн цуг юминь би Ноемиһәс хулдҗ авчанав. Тадн эндр энүнд герчнр болҗанат. 10Дәкәд би өңгрсн Махлона гергинь – моавин күүкд күүг – Рутиг буулһҗ авчанав. Тиигәд тер күүнә һазрнь өрк-бүлднь үлдх, нернь ахнр-дүүнр заагтнь болн төрскн балһснднь дуудулгдҗ йовх. Тадн эндр энүнд герчнр болҗанат[+].

11Тиигхлә медәтнр чигн, балһсна үүднд суусн әмтн чигн:

– Бидн герчлҗәнәвидн.
Чини герт ирсн күүкд күн Лияг болн Рахелиг дуратха!
Эдн олн көвүд һарһҗ, Израилин уңг-тохм тогтала!
Бурхн энүг тиим кетхә!
Епратахна заагт элвг-делвг бәәҗ,
Бетлехемд нернчн тууртха![+]
12Эн баахн күүкд күүнәс Бурхн чамд үрд өгтхә!
Тамарь Йудад һарһҗ өгсн Пәрец көвүнә бүллә әдл
чини бүл нертә болтха! – гиҗ йөрәцхәв[+].

13Тегәд Боаз Рутиг буулһҗ авв. Бурхн әдс өгәд, Рут көвү һарһна[+]. 14Күүкд улс Ноемиг йөрәһәд иигҗ келнә:

– Деед Эзнд магтал! Эндр өдр ач угаһар чамаг үлдәсн уга. Эн нилх көвүн Израиль һазрт нерән дуудултха!

15Долан көвүнәс деер, чамд дурта болдг берчн эн
үриг һарһв. Тегәд эн көвүн көгшрх насндчн чамаг асрҗ,
Чини җирһлин байр-бахмҗ болх.

16Ноеми нилхиг һар деерән авад, теврәд, һарсн көвүһән хәләсн әдләр килмҗтәһәр хәләдг болв.

17Хам хоша бәәдг күүкд улс:

– Эн көвүн Ноемин төлә һарч, – гиҗ келдг бәәҗ.

Көвүнд тедн Овид гидг нер өгч.

Овид хөөннь Иессейин эцк болна. Иессей Давид хаана эцк бәәсмн.


Давидин уңг-тохмин тууҗ

18[•]Пәрецин уңг-тохм эн: Пәрец Хецронин эцк,[+] 19Хецрон Рамин эцк, Рам Аминадавин эцк, 20Аминадав Нахшона эцк, Нахшон Салмона эцк,[+] 21Салмон Боазын эцк, Боаз Овидин эцк, 22Овид Иессейин эцк, Иессей Давидин эцк билә.

### Йов

#### Йов

Йов


Нүр үг

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]


#### Нүр үг


НҮР ҮГ


Күндтә умшачнр!

Израилин хуучн цага һурвн дегтрлә хальмг келн-улсин умшачнр ода таньлдҗ чадҗана. Эннь: «Йов», «Цецн Ухана Багш» болн «Соломона хамгин сән дун» гидг нертә. Эн дегтрмүд нарт-делкәд хамгин икәр умшгддг, хамгин олн тооһар барлгддг «Библь» нертә хураңһуд орна.

«Библь» кезән-кезәнә бичгдсн болвчн, энүнд мөңк төрмүдин тускар бичәтә: байрин болн һундлын, кишг-хөвин болн зовлңгин, дурна болн дурго боллһна, җирһлин учр-утхин тускар бичәтә.

Йудья улс болн христианмуд Библиг әрүн чинртә дегтрт тоолна. Бурхн эврән эн дегтрәр дамҗад олн-әмтнлә күүндҗәнә гиҗ зәрмснь иткнә. Тегәд «иткл», «килнц», «гемән эрх» болн «аврлт» гисн тоотыг иим дегтрмүдәс күн медҗ авна.

Йовин дегтрт күүнә мөңкинд бәәдг зовлңгин тускар бичәтә. Йов йир цаһан седклтә болн Бурхиг дегд тевчдг бәәҗ. Эврә цагтан бәәсн һазртан тер алдр күн гиҗ тоолгдҗаҗ. Генткн терүг олн зовлң ээрнә: бәәсн зөөрән геенә, үрдән геенә. Дарунь эврән күнд гемәр гемннә. Йовала учрсн зовлңгин тускар һурвн нәәҗнь соңсна. Тедн Йовиг төвкнүлхәр ирцхәнә. Эн дегтрин ик зууднь Йовин болн терүнә нәәҗнрин күүндвр орҗ. Тернь икнкдән зүтклдән: нәәҗнр Йовин зовлң гин учринь цәәлһхәр седцхәнә. Зовлң килнц һарһад бәәснәс һарчах гиҗ тедн келцхәв. Зуг Йов бийдән учринь эс олҗ чадад, нәәҗнртәһән зөвшәрлго бәәв.

Тегәд нәәҗнрин чилгч уга зүтклдәг Бурхн Эврән төгсәнә. Бурхн Бийләнь зарһцхар седҗәсн буруһинь Йовд тәвҗ өгв. Терүнә нәәҗнриг Бурхн гемшәв, яһад гихлә тедн худлахар келҗәҗ. Бурхн Йовиг эдгәһәд, урднь бәәснәснь икәр зөөринь хәрү өгв.

«Цецн Ухана Багш» гидг нертә дегтр җирһлин чинриг медхәр седсн күүнә седвәр болҗана. Цецн Ухана Багш алдр хан Соломона нерн деерәс келҗәнә. Соломон хан кезәңк Израилин әмтн үүдхин өмнк Х-гч зун җилд залҗ йовҗ. Җирһлин зүсн-зүүл бәәдлинь тер хәләнә. «Шар нарн» дор күн юуни төлә бәәдгинь медхәр седнә. Болв күүнә җирһлин чинрнь медгдхш: җирһл дегд ахр, тегәд чик бишәр һарна. Тиигв чигн Цецн Ухана Багш күүнә җирһлд зәрмнь сән, зәрмнь му гиҗ лавлҗана. Үлгүрлхд һәргтә болсн дорхнь, цецн болсн деер. Зуг җирһләс тус уга болв чигн, Бурхн күүнд байр болн үнниг олх, көдлмшт, хот-холд, иньгллтд, өрк-бүлд бәәхиг медүлнә. Аштнь эннь цугтан Бурх на заавр күцәлһн болҗана.

«Соломона хамгин сән дун» гидг нертә дегтр хуучн цага израилин келн-улсин поэм эс гихлә дурна туск дун болҗана. Тер дун ик зуудан Дорд үзгт бәәх әмтнә дурна поэмсин бәәдлтә. «Соломона хамгин сән дун» күүндвр олзлад бичгдҗ, деернь ахр шүлгүдәс тогтҗ. Терүнәс бидн залу болн күүкд күүнә хоорндк дурна тускар, теднә кеермҗтә хамцу бәәдлин тускар медҗ авнавидн. Салу бәәһәд нег-негән санад уйдад, итклтә дуран күргәд харһх седкл хойр иньгт бәәхиг үзүлҗәнә. Эн дегтрт хамгин түрүнд күүнә җирһлд учрдг дурна тускар келгдҗәнә. Терүнәс даву нег чигн саамд «Бурхн» гисн үг уга. Бурхна тускар мел далд учр-утхта. Эн дегтр ик зуудан тиигҗ олзлгддг бәәсмн кевтә: Йудьян улс Бурхна дурн эврәннь келн-улст нерәдгдҗәнә гиҗ сандг, христианмуд Христосин болн Терүнә Чонҗин хоорндк дурна тускар гиҗ сандг бәәҗ. Еврей келн-улсин авъясар болхла, эн дегтр Соломон хаана нернлә залһлдата.

XXI-гч зун җилин эклцәр түрүн болҗ өдгә хальмг келнд орчулгдсн эн һурвн дегтр шүлгләнә авцта, цецн уха бәрсн Библин янзтаһар бичгдҗ. Библин дегтрмүд орчуллһна Институт дааврта нәрн көдлмш күцәһәд, ухан седклән тәвәд, дуран өгч шунад орчулсн орчулачд, редактормудт, эн дегтр барас һарһлһнд дөң-тусан күргсн улст ик ханлтан өргҗәнә. Урднь чигн мана Институт барлсн дегтрмүд Хальмг Таңһчин келн-улст күрч серглң бәәлһнднь, тогт унар җирһлән эдлхднь тусан күргҗәлә. Цаарандан чигн оньдин кишгән эдлхнь маһдуга.

Библь орчуллһна Институт

#### 1


Йов


Эклц

1Уц гидг һазрт Йов гидг нертә күн бәәҗ. Тер цеврцер болн чик седклтә, Бурхнас әәдг, хамг хар саната йовдлас зулдг бәәҗ[+]. 2Терүнәс долан көвүн, һурвн күүкн һарна. 3Терүнд 7000 яман болн хөн бәәҗ, 3000 темән, 1000 бух, 500 элҗгн болн тоолҗ болшго олн ялч бәәҗ. Тер күн Дорд үзгин улсас хамгин алдрнь бәәҗ.

4Йовин көвүд эврәннь герт селгәдәр нәр кеһәд, хамдан идәд уутха гиһәд эгчнрән тедн дууддг бәәҗ. 5Кемр нәәрин өдрмүд төгсхлә, Йов тедниг цеврллһнә мөргүлд дууддмн. Өрүн өрлә көвүн болһнаннь төлә Йов тәкл тәкдг бәәҗ. Юңгад гихлә Йов иигҗ келдмн: «Мини көвүд килнц чигн һарһсн болх, зүркндән Бурхиг му келсн чигн болх». Йов тиигҗ оньдин кедг бәәҗ[+].


Йовин негдгч сөрлт

6Нег дәкҗ Бурхна теңгрин элчнр[*] Деед Эзнә өмн үзгдхәр ирнә. Тедн дунд эрлг бас йовҗ[+]. 7Деед Эзн эрлгәс сурна:

– Альдас чи ирвч?

Эрлг Деед Эзнд хәрү өгнә:

– Би һазр эргәд, зуульчлҗ йовлав[+].

8Деед Эзн эрлгәс сурна:

– Чи мини зарц Йовиг үзсн болвзач? Терүнлә әдл күн һазр деер мел уга, цеврцер, чик седклтә, Бурхнас әәнә, хорта юмнас зулна.

9Эрлг Деед Эзнд келнә:

– Йов Бурхиг хара тевчдг болхий? 10Та терүг болн терүнә өркбүлиг, терүнә эдлахуг эргмднь халхлвт эсий? Та терүнә күчкөлсинь йөрәвт, ода терүнә малмуднь һазр дүүргәд өсәд йовна[+]. 11Болв Та һарарн терүнә эдлахуһинь көндәхлә, маһдл уга, тер Тана чирә хәләҗәһәд, Таниг му келх[+].

12Тиигхлә Деед Эзн эрлгд келнә:

– Оданас авн терүнә эдлаху цугтан чини һарт орҗана, зуг терүг бичә көндә.

Тегәд эрлг Деед Эзнәс салад йовна.

13Нег өдр Йовин көвүд болн күүкд ахиннь герт хурад хот идәд, чаһр ууна. 14Генткн Йов тал зәңгч ирәд келнә:

15– Чини цармудар һазр хаһлҗала, хаҗуднь элҗгнс идшлҗәлә. Генткн Шебә гидг һазрин деермчнр дәврәд, тедниг көөһәд авад йовҗ одв, чини ялчнриг үлдәр чавчад хайчкв. Би чамд зәңг өгхәр һанцарн әмд үлдв.

16Терүнд тиим зәңг келтл, талдан зәңгч ирәд иигҗ келнә:

– Теңгрәс Бурхна һал унад, хөөдиг болн ялчнриг шатаһад алчкв. Би чамд зәңг өгхин төлә һанцарн әмд үлдв.

17Терүг келәд чиләтл, бас нег зәңгч ирәд иигҗ келнә:

– Һурвн үзгәс халдеймүд[*] дәврв, тедн темәд көөһәд авад йовҗ одв. Чини көдләчнриг үлдәр чавчад хайчкв. Чамд зәңг күргхин төлә, би һанцарн әмд һарв.

18Тиигҗ терүг келм цацу, бас нег зәңгч ирәд келнә:

– Чини көвүд болн күүкд ахиннь герт хот идәд, чаһр уулдв. 19Генткн аюлта салькн көдә һазрас көдләд герин дөрвн эрсинь нурачкв. Гер чини үрд деер унв, тедн үкҗ одв. Би чамд зәңг өгхәр һанцарн әмд үлдв.

20Йов босад, деерк хувцан татад шуулна, үсән хәәчләд, һазр деер түргүл унад, Бурхнд мөргнә[+]. 21Тер иигҗ келнә:

– Экиннь геснәс нүцкәр һарлав, нүцкәр эн орнас йовхув. Деед Эзн өглә, Деед Эзн авв: Деед Эзнә нерн тууртха![+]

22Тер кевәрн Йов килнц һарһсн уга, Бурхна нериг му келсн уга.

#### 2


Йовин хойрдгч сөрлт

1Бурхна теңгрин элчнр дәкн Деед Эзнә өмн һарч ирцхәнә. Тедн дунд эрлг бас бәәҗ. Терүг Деед Эзнә өмн һарч ирхлә,[+] 2Деед Эзн сурна:

– Чи альдас ирвч?

Эрлг Деед Эзнд келнә:

– Би һазр эргәд зуульчлҗ йовлав.

3Деед Эзн эрлгәс сурна:

– Чи Мини ялч Йовиг үзвчи? Терүнлә әдл күн һазр деер дәкҗ уга. Тер цеврцер, чик седклтә, Бурхнас әәнә, хорта йовдлас зулна. Гем уга терүг алтха гиһәд чи Намаг түкрәд бәәсн бийнь, ода чигн тер цеврцеерәрн бәәһә.

4Эрлг Деед Эзнд келнә:

– Арсан өгх! Эврән әмд бәәхин төлә бәәсән кевтнь күн өгх. 5Болв Та һарарн терүнә ясинь, терүнә цогцинь көндәхлә, маһдл уга, тер Тана чирәд Таниг му келх!

6Деед Эзн эрлгт келнә:

– Эн кемлә тер чини һарт орҗана, зуг әминь хәәрл.

7Деед Эзнәс салад эрлг йовна. Йовиг тер толһаһаснь көлин тавг күртл өвдкүртә хавдрар дүүргнә[+]. 8Йов өөртә хавдран хусхар, хамхрсн буһшин тасрха авад овалһата үмсн деер сууна[+].

9Гергнь Йовд келнә:

– Чи ода күртл цеврцеерән иткҗ бәнч? Бурхиг му кел – үкхич!

10Тернь иигҗ хәрү өгнә:

– Чи седкл уга күн кевтә келҗәнәч! Бидн Бурхнас зуг сәәнинь авад, мууһинь авшгой?

Тер кевәрн Йов келсн үгдән килнц һарһсн уга[+].


Йов тал һурвн нәәҗ ирнә

11Йовин зовлңгин тускар һурвн нәәҗнь соңсад, күн болһн эврәннь бәәсн нутгасн һарад йовцхана: Элипаз Теманас, Билдад Шуахас болн Цофар Наамас. Тедн Йов тал хамдан йовад, терүнә зовлңгинь хувалцад, төвкнүлхин төлә йовцхана[+]. 12Йовиг тедн холас үзәд, таньсн уга. Нәәҗнр үзн һашудад уульцхав, хувцан таслҗ шуулад, толһа деерән тоорм цацад, теңгрүр хайцхав[+]. 13Йовиг икәр зовҗах бәәдлинь үзәд, тедн долан өдр, долан сө терүнә хаҗуд һазр деер нег чигн үг келл уга сууцхав.

#### 3


Йовин энлһн

1Дарунь Йов үг келәд, һарсн өдрән харав. 2Йов иигҗ келнә:

3– Тер мини һарсн өдр,
тер «көвүн тогтва» гисн сө
билрәд уга болтха!
4Тер өдр харңһуд хүвртхә,
Теңгрт Бурхн терүнә тускар бичә сантха,
Терүнд герл бичә тустха.
5Тер харңһуд ортха,
Таг харңһу терүг бүслтхә,
Үүлн бүркг, араха бәрг.
6Тер сө харңһуһар даргдг,
Тернь җилин өдрт бичә ортха,
Тернь сарин тоод бичә ортха.
7Тер сө хусрң болтха,
Байрлх ду бичә медтхә.
8Теңгсин адус серүлҗ чадх
Өдр харадг бөөтә әмтн,
Тер сөөг бас харатха.
9Терүнә одд бүрүллә унтртха,
Болв киидән өр цәәхиг күләх,
Түрүн толинь чигн үзш уга.
10Юңгад гихлә мини экин омаг хаасн уга,
Намаг зовлңгас бултулсн уга.
11Юңгад би гесн дотр үксн угав,
Геснәс һарн эс үксмб[+]?
12Юңгад намаг өвдг деерән авсмб?
Юңгад көкән көкүлсмб?
13Би тогтун кевтх бәәсн,
Би ода амрчах биләв.
14Тосхсн тоотнь нурҗ одсн һазрин хаадудла
Болн теднә сөөвңгүдлә,
15Цаһан мөңгәр герән дүүргсн
Болн алт хурасн зәәсңгүдтә
Хамдан кевтх биләв.
16Әмн угаһар һарсн нилхс дунд,
Герл эс үзсн нилхс дунд
Намаг оршасн болхнь[+].
17Тенд цеврцер биш әмтнә үүмән тогтнна,
Тенд дегд цуцрсн әмтнд амрлт ирнә.
18Тенд бәрәнә әмтиг гиигн бәәдл күләҗәнә,
Тенд маначнрин дун соңсгдхш.
19Тенд тоомср угань чигн,
Алдрнь чигн хамдан,
Тенд ялч нойнасн сул.
20Юуни төлә зовҗахднь – герл,
Дааҗ чадшгоднь – җирһл өгдв?
21Үклән тедн күләҗ ядҗана,
зөөр мет терүгән хәәҗәнә[+].
22Үкәрин амнд тедн җирһнә,
байрлна, нәәрлнә[+].
23Тиим күүнә хаалһнь харңһу,
Терүнд Бурхн альд чигн боомтг кенә[+].
24Ода әмсхл мини өдмг болв,
Нульмсм усн мет асхрҗана.
25Әәҗәсн юмн ода учрв,
Әәҗәсн юмн нанд ирв[+].
26Зуг нанд эвтә чигн,
Амулң чигн бәәдл уга,
Амрлт чигн уга – зуг үүмән.

#### 4


Негдгч күүндвр


Элипазин келсн үг

1Темана Элипаз иигҗ хәрү өгнә:

2– Мини үгмүд чамаг шавтадг болвза,
Болв яһҗ тагчг бәәхмб?
3Олн әмтиг чи лавтаһар иткүлдг биләч,
Сулдад одсн һарт чидл орулдг биләч.
4Чинән уга күүг чини үг дөңндг билә,
Бүдрәд ирсн күүнд түшгнь биләч.
5Ода чамла зовлң харһв – чи үрүдвч,
Чамаг көндәхлә, чи үүмәд бәәвч.
6Бурхнас әәлһн чамд урмд өгчәвзә,
Чини цеврцер хаалһ нәәлвр өгчәвзә[+]?
7Ухаллч: буру угаһар кен үксмб?
Чик седклтә әмтн альд геедрлә[+]?
8Би үзләв: һазрин килнцтә хаһларт зовлң цацснь,
Эврән терүнә темсинь цуглулх[+].
9Бурхна әмсхләс тер үкх,
Терүнә уурин үләснәс билрх[+].
10Арслң аңгуд чаңһар хәәкрнә,
Болв кичгүдиннь шүднь хамхрха.
11Олвр угаһар арслң үкнә,
Олн кичгүднь салад гүүцхәнә.
12-13Олнәмтн бат нөөртән орсн кемлә,
Сөөһин үүмәтә үзгдл дотр
Нуувч үг нанд медгдв,
Мини чикн шимндлһ соңсв[+].
14Бийим чичрүләд болн
Әәмшг ясндм күрв[+].
15Сүмсн чирәдм үләһәд,
Үсм дардаһад босв.
16Тер хаҗудм үзгдвә, болв би
Дүринь йилһҗ чадсн угав –
Зуг тер өмнм эрвлзәд үзгдв.
Әчимән уга. Би дун һарсинь соңсв:
17«Бурхна өмн күн зөвтә болдви?
Үүдәгчин өмн кен цеврви[+]?
18Нам зарцнртан Тер иткхш,
Бурхна элчнрст чигн дуту олна[+].
19Теднәс даву – элсн деер зогсҗах
Шавр гермүдт бәәх әмтиг
Гүүрәс амрар цокҗ болх.
20Өрүн бәәлә, асхнд уга болҗ одна –
Мөңкинд әрлсинь медш угач;
21Теднә герин өркин һол деесинь татад авхла –
Цецн бәәдлд орлго үкх»[+].

#### 5

1Дууд, кен чамд хәрү өгх?

Бурхна элчнрәс кенинь сурхмбч[+]?
2Һәргиг тесвр уга бәәдл алх.
Йирин күүг үлү үзлһн үкәрт орулх[+].
3Би үзләв: һәргтәнь уңгарн батртл,
Генткн терүнә гер харагдв.
4Терүнә үрд дөң күләҗ чадшго.
Тедниг балһсна үүднд – олна нүүрт – цокх.
Тедниг күн харсҗ авшго.
5Терүнә тәрәһинь харһнҗах күн идх,
Нам буг өвсн дотр урһҗахинь таслад авх,
Авлһч күн теднә зөөринь булаһад авх.
6Тегәд му йовдл һазрас һарчахш,
Зовлң тәрәнд урһҗахш –
7Күн зовлңгин төлә төрсмн,
Тегәд һалын очн мет деегшән өсрнә.
8Би болхла – Бурхнд келх биләв,
Бурхнд эврәннь кергән бәрүлх биләв.
9Терүнә кергнь алдр, күцәҗ болшго.
Терүнә өвәрц юмнд тотоомҗ уга[+].
10Һазрт Тер хур белглнә,
Тәрәнд ус илгәнә[+].
11Дорацулгдсн әмтиг деегшән өргнә,
Уульҗасинь харсад авна.
12Хар саната әмтнә седвәриг эвднә,
Тегәд теднә һарнь күцәмҗд күрхш.
13Му ухатаһинь мекднь бәрҗ авна,
Шулуншудрмгин тооцаһинь эвднә:[+]
14Һал өдрәр тедниг харңһу бүслх,
Һал үдлә, сөөһәр мет, темтрәд йовцхах[+].
15Түрүзүдү күүг Тер үлдәс,
хорта келнәс,
чаңһ һарас аврх[+].
16Тегәд угатя күүнд нәәлвр бәәнә,
Хар санатань аман хаах[+].
17Бурхна сурһсн күн буйнкишгтә,
Хамгин Күчтәһин засглһинь бичә һол:[+]
18Шавтав чигн Тер Эврән боох,
Цокв чигн Терүнә һар эдгәх[+].
19Зурһан мууляс Тер харсх,
Болв доладгчнь чамаг көндәшго:[+]
20Харһнсн цагт чамаг үкләс хулдҗ авх,
Дәәнә цагт – үлдәс татҗ авх[+].
21Чи хорта келнәс алдрхич,
Иргчдән хоосрх бәәдләс әәшгоч;[+]
22Зуг хоосрад тарснд болн харһнлһнд инәхич,
Чамд зерлг аңгуд әәмшгтә болшго;
23Чи тәрәнд бәәх чолудта бооцатач,
Чамта көдән аңгуд эвтә бәәх;
24Чини бәәрнд тогтун җирһл бәәсиг медхич,
Герән шинҗләд хәләхләг, цугтан ормдан.
25Чи тооһарн олн үрдән үзхич,
Хөөт үйнрнь тәрәнә өвсн мет олн болх[+].
26Цагтан хадгдх буудян толһа мет,
Күцх насндан үкәрт күрхич[+].
27Иим юм бидн илднь цәәлһвидн –
Тернь тиим болҗана!
Терүг соңсад, кевтнь тодлҗ ав.

#### 6


Йовин өгсн хәрү

1Йов иигҗ хәрү өгнә:

2– Кемр мини зовлң чиңнүрдсмн болхла,
Чиңнүр деер мини дуту хөвим тәвхлә –
3Теңгсин элснәс күнд болх билә,
Тер учрар би халад келв[+].
4Хамгин Күчтән саадг махмудтм,
Мини сәкүсн терүнә хорар ивтрв,
Бурхнас икәр әәлһлһн намаг ээрвә[+].
5Зерлг элҗгн элвг өвснд оркрҗахмб,
Идх хот бәәһә бәәтл цар мөөрчәхмб?
6Амтн уга хотыг давсн угаһар идҗәнү?
Таргин шар уснд амтн бәәнү?
7Би тиим хот көндәхәсн җигшнәв,
минь эннь муульта цагтм идхуух хотнь болв.
8Кемр сурсм күцсн болхла,
Бурхн нанд нәәлвр белглсн болхнь –
9Намаг алад уга кехәр шиидх билә,
Намаг цокад уңһахар һаран өргх бәәсмн[+].
10Чилшго муульта бәәдлин дунд
Тер нанд дүрклһн, таалмҗ болх бәәсмн.
Би Әрүн Бурхна үгмүд һазалсн угав.
11Цаарандан тесҗ бәәхин төлә
Альдас чидл авхмб,
Ямаран чилгч күләхмб?
12Мини чидл болхла – чолунла әдлий?
Мини цогц болхла – күрл төмрлә әдлий?
13Нег чигн юмнд нанд күцәмҗ уга,
Эврән бийдән дөң хәәхмб?
14Нәәҗдән буйнч седклән эс күртәснь,
Хамгин Күчтән өмн әәмшгән геесмн.
15Мини нәәҗнр
Һооҗур мет тогтун биш,
Һолас һооҗҗах усн мет хүврнә[+].
16Тедн хәәлсн мөснә бутьхагта
болн цасна хәәллһнәс шуугата.
17Болв цагтан тагчград, баһрад,
халунд һооҗур хагсна.
18Тиигхлә зуульч әмтн хаалһасн хаҗинә,
Көдә һазр тал йовна, тенд үкнә.
19Теман һазра зуульчнр усна урсхул хәәнә,
Шебә гидг һазрас йовсн күн ус хәәҗ мәәртнә[+].
20Болв теднә нәәлвр худл болна:
Хагссн һуурһлд күрәд цөкрнә.
21Тадн ода бас нанд теднлә әдл болвт:
Зовлң үзн әәцхәвт.
22Би таднд «өгтн» гиҗ үг келлү?
Эврәннь зөөрәс хувалцтн гиҗ келлү?
23«Намаг дәәснәсн харстн,
Зовадг әмтнд авлһ өгтн», – гиҗ келлү?
24Намаг дасхтн, би тагчгрсув;
Нанд цәәлһҗ өгтн – мини эндү юундв.
25Үнәр келсиг даахд күнд,
Болв тана сурһмҗ ю дасхҗана?
26Тадн келсн үгд татлднат,
Хөв уга күүнә келн
Таднд – салькна шууган![+]
27Тадн өнчн күүг дәврәд,
Эврәннь нәәҗдән хорта йовдл һарһнат.
28Чирәһән нанд үзүләд эргхнтә –
Би танд худл келхий?
29Ухалтн, хорта йовдл һарһшгон төлә,
Мини чикәр келсиг соңстн!
30Мини келнд хаҗһр юмн бәәнү,
Үклиг би эс медҗәнү?

#### 7

1Күүг һазр деер

күнд көдлмш эс күләҗәнү?
Терүнә өдрмүднь – нәәмәдллһәр көдлдг күүнә өдрмүд эсий[+]?
2Тер мухла мет сүүдр хәәҗ күсл кенә,
Нәәмәдллһәр көдлдг күн мет
өгх мөңгән күләнә[+].
3Тиигҗ нанд хоосн цаг күртв,
Мини хөв – муульта олн сө.
4Әрә кевтн – кезә босхан күләнәв,
Болв сө мел чилхш.
Өр цәәтл нанд амрлт уга[+].
5Мини цогц өтәр бүркгдв,
Дардасн бальчг мини хувцн болв,
Арсм хатурад хагзлва.
6Мини өдрмүд эд некдг
эрәснәс түргәр эрвлзнә,
Чилгчдән күрәд,
нәәлврин утцн кевтә тасрна[+].
7О, Бурхн, ухалтн:
мини җирһл – салькна үләлһн,
Кишг нанд дәкҗ үзгдшго.
8Эндр үзҗәх Бурхн намаг олшго:
Хәләхлә – би уга болҗ одхв[+].
9Үүлн тарна, уга болна,
Үклин һазрт орснь – хәрү иршго;
10Эврә герт дәкҗ иршго,
Төрскнднь терүг дәкҗ үзшго[+].
11Тегәд би келх үгән бәршгов,
Мини әмсхл түүрчҗәхиг келсв,
Мини седкл һашудҗахиг зарһ бәрсв.
12Би теңгс болвзав,
эс гихлә теңгсин әәмшгтә адусмб?
Та нан деер яһад харул тәввт?
13Би ухалсув: «Нөр намаг тогтнах,
Орнд орхла, мини һундл уга болх».
14Болв Та намаг
Нөөртм чигн әәлһҗәнәт,
Үзгдл үзүләд чочаһад бәәнәт.
15Мини әмсхл таслгдсн болхла,
Сән болх билә:
Тиим келкәтә ясн болсн дорхнь,
үкл деер.
16Җирһлдән дурго болҗанав,
Болв би мөңк бәәшголм!
Намаг үлдәтн!
Мини өдрмүд салькна үләлһн[+].
17Күн гисн юмб?
Яһснднь күүг деегшән өргҗәхмбт?
Юңгад терүнд оньган өгчәнәт[+]?
18Ю хәәҗ өрүн болһн терүн тал однат?
Терүг мел агчм болһнд шалһад бәәнәт[+]?
19Кезә Та нанас хәрү эргнәт?
Нег агчмд шүлсән зальгтл эс сулдхнат[+]?
20Би килнц һарһв?
Олна Харулч,
Танд би ю кеҗ өгхмб?
Та нан тал яһад төвлнәт? Танд би юңгад ацан болҗахмб[*][+]?
21Та мини килнц юңгад эс тәвҗ өгнәт,
Нанас мини эндүһим эс авч хайнат?
Удлго би һазр дор даргдхв;
Та намаг хәәхит, би уга болхв!

#### 8


Билдадын келсн үг

1Шуахас ирсн Билдад иигҗ хәрү өгнә:[+]

2– Кедү цагтан тиигҗ келхмбч?
Чини үгмүд – шуугата хү салькн.
3Бурхн үнн юмиг муурулдви,
Хамгин Күчтә үнниг муурулдви[+]?
4Кемр чини үрд Терүнә өмн
килнц һарһсн болхла,
Тедниг Тер бийиннь йосн угаднь орулҗ.
5Кемр чи Бурхиг хәәхлә,
Хамгин Күчтәг ээрхлә,
6Кемр чи цевр болн
чик седклтә болхла,
Чам тал Тер агчмд өөрдәд,
Чини йоста гериг шинәс босхх[+].
7Эклцәсн ямаран күчн уга болсн бийнь,
Болв аштнь алдр болхич.
8Давсн өвкнрәс сурад хәләлч,
Теднә эцкнрт юн үзгдсинь медҗ авлч;[+]
9Бидн өцклдүр төрсндән юм медхшвидн,
Һазр деегәр сүүдр мет давнавидн[+].
10Маһд уга тедн чамаг сурһх, келҗ өгх,
Келәрн зүркән секх.
11Улм уга һазрт папирус урһдви?
Усн угаһар бура урһмл өсдви?
12Тер шимтә, керчгдәд уга
Болв талдан өвснәс эрт хагсх[+].
13Бурхиг мартсн цуг әмтнә
хаалһнь тиим;
Эс шүтдг күүнә нәәлвр унтрх[+].
14Терүнә итклнь аралҗна гүлмнәс бат биш;
Терүнә әмнь үснә үзүрт торчана.
15Эврә герән түшхләрн, зогсҗ чадшго.
Кедү татлдад бәәсн бийнь босҗ чадшго[+].
16Тер эврән нарн дор шүүсәр дүүрәд,
Сад дотраһар терүнә ацнь өстхә;
17Терүнә уңгнь овалһата чолун дор ортха,
Чолун эрс оратха, –
18Болв кемр урдк ормаснь таслад авхла,
Тер ормнь терүг һәәлх.
Келх: «Би чамаг мел үзсн уга биләв!»[+]
19Терүнә җирһлин цуг байрнь эн!
Зуг һазр деер талдан хар саната күн һарна.
20Болв Бурхн цеврцер күүг һазалшго,
Хар саната күүнә һар бәршго.
21Бурхн чамаг дәкн байрар дүүргх,
чи хәәкрәд байрлад бәәхич[+].
22Чини дәәсдт му нерн ирх,
Хар саната әмтнә бәәсн сегнь уга болх[+].

#### 9


Йовин өгсн хәрү

1Йов иигҗ хәрү өгнә:

2– Э, би меднәв: тернь мел үнн.
Болв Бурхнд күн яһҗ зөвән медүлхмб[+]?
3Кемр Терүнлә күн зарһцхар седхлә, Миңһн сурврин негнднь чигн хәрү өгч чадшго[+].
4Кемр Бурхнла зөвшәрлго бәәхлә –
Цецн чигн болтха, күчтә чигн болтха –
Кен әмд үлдхмб?
5Тер яһҗ уулмуд көндәдгиг болн
Тедниг яһҗ цухлтан һарһҗ көлврүлдгинь
Кен чигн медҗ чадшго;
6Һазриг Тер дәәвлүлнә,
дәкәд ормаснь көндәнә.
Терүнә улынь чичрүлнә;
7Терүг закхла – нарн һаршго,
Оддын герлд Тер хааһад тамһ тәвнә;
8Тер һанцарн теңгр делгнә,
Теңгсин дольга тулна;[+]
9Тер Долан бурхн, Орион, Плеядс гидг болн
Өмн үзгин одд тогтасмн[+].
10Терүнә кергнь алдр, медҗ болшго,
Терүнә өвәрцнь тоолҗ күцгдшго[+].
11Мини хаҗуһар йовхла,
Терүг би нам үзшгов,
Терүнә ишкдлинь би соңсшгов.
12Тер булаҗ авхла – күн хәрү өгшго.
«Чи ю кеҗәхмбч?» – гиҗ Терүнд кен келхмб?
13Бурхн Эврәннь цухлтан зогсашго, Рахаван[*] сөөвңгүд Терүнә өмн сөгднә[+].
14Тиигхлә Терүнд хәрү өгх би кемб?
Терүнд ямаран үгмүд олҗ келхмб?
15Би зөвтә чигн болсв,
болв хәрү өгч чадшгов –
Зуг чик шиидвр зальврҗ Зарһчасн сурхв[+].
16Болв кемр Тер мини дуудврт хәрү өгхлә,
Намаг цаарандан соңсх гиҗ иткҗәхшв.
17Хү салькар намаг дәврв,
Буру уга бийнь мини шавиг икдүлҗәнә;
18Әмсхлән авдг цол уга,
Һашудлһар намаг дүүргҗәнә.
19Терүнлә, дегд күчтәлә,
чидлән сөрҗ болхий?
Зарһцхмби? –
Болв Терүг зарһд яһҗ дуудхмб?
20Би зөвтә чигн болсв –
Намаг мини келн бурушах,
Цеврцер чигн болтха –
Тер мини кергиг эндүрүлх[+].
21Би цеврцеерв! Нанд йилһл уга.
Би эврәннь җирһлдән дурго болҗанав[+].
22Цугтан нег бәәдлтә! Би иигҗ келнәв:
Цеврцееринь чигн,
хар санатаһинь чигн Тер ална[+].
23Генткн ирсн зовлң үклд күргхлә,
гем уга әмтнә цөкрлһ Тер наад бәрнә;
24Һазр хар саната әмтнә һарт өггдҗ,
зарһчнр чикәр бичә зарһинь кетхә гиһәд,
тегәд Бурхн теднә чирәһинь хаана.
Кемр Тер эс болхла, тегәд кен кедв[+]?
25Мини өдрмүд зәңгч күүнәс шулуһар давҗана,
Сән юм үзлго гүүҗәнә;[+]
26Нимгн модар кесн оңһцмуд эрвлзнә.
Һәрд мет хот деерән унна.
27Кемр бийдән келхлә: «Чирәм байрар герлтәд оддгар
Би уудьврин тускар мартнав»,
28Болв би цуг му юмнас әәҗәнәв.
Меднәв: Та намаг буру уга гиҗ тоолшгот.
29Тер бийнь би бурута болхла,
Тегәд ю хәәҗ киидән шунхмб?
30Кемр цасна усар уһахла,
Кемр савңгар альхан цеврлхлә, –
31Та намаг киртә нүкнд
тер бийнь орулхит.
Нам хувцн нанас җигшх.
32Терүнд би хәрү өгх,
Терүнлә хамдан зарһд орх –
Тертн нанла әдл күн бишлм[+].
33Мадн хоорнд орлцад,
ма хойрин ээм деер һаран тәвәд
эвцүлх күн угалм.
34Нанд дәкҗ әәмшг орулдгоһар,
Терүнә мотриг кен уга кехмб?
35Тегәд би юмнас әәлго
Терүнә өмн келх биләв.
Болв мини бәәдл ода тиим биш.

#### 10

1Җирһләсн җигшәд бәәвүв –

Тегәд би һундлан һарһув,
Һашудҗ бәәсн зүркән илдкнәв[+].
2Бурхнд келнәв: Бичә намаг гемшәтн,
нанла юңгад ноолдад бәәсән медүлтн[+].
3Даҗрач боллһн Танд сәний,
Эврәннь һарин кесн тоотыг бурушах,
хар саната әмтнә седвәр дөңнсн сәний?
4Тана нүдн –
цогцмахмудын нүднлә әдлий,
Та эгл әмтнлә әдл хәләдвт?
5Тана өдрмүд –
эгл күүнә өдрмүдлә әдлий,
Тана җилмүд –
йирдән залусин җилмүдлә әдлий?
6Та нанас юңгад гем хәәһәд бәәнәт,
нанас килнц олхар седнәт?
7Намаг буру угаг меднәлмт,
Намаг Тана һарас кенчн салһҗ чадшго[+].
8Тана һар намаг үүдәлә,
Тана һар намаг шавад келә.
Болв ода намаг уга кехәр седҗәнт[+].
9Тодлтн! Та намаг шаврла әдләр шавлат.
Болв ода тооснтоормд хәрү орулҗант[+]?
10Та намаг үснлә әдләр эс асхлт,
Дарунь ээзгәлә әдләр өткрүлвт[+]?
11Махар болн арсар ораввт,
Ясар болн шүрүсәр батлвт.
12Та нанд җирһл болн хәәрлт өгвт,
Тана килмҗ мини седкл хадһлв.
13Болв талдан юмн Тана зүркнд хадһлгдҗаҗ.
Би меднәв, Та тиигхәр седҗәләт:
14Кемр би килнц һарһхла,
Та медәд авчкт.
Кемр би гем һарһхла,
намаг засгллго бәәшгот.
15Кемр би бурута болхла – мини зовлң!
Кемр би зөвтә болхла –
толһаһан өндәх зөв угав:
Би му нернәс цадв,
Би эврәннь зовлңган үзҗәнәв.
16Әрә өндәхлә, арслң аң мет дәврнәт;
Намаг дәкндәкн әәлһнәт;
17Мини өмнәс шин герчс авч ирнәт,
Эврәннь цухлан йир халунар һарһнат.
Мел шин дәәсд йовулад бәәнәт[+].
18Намаг Та яһад гесн дотрас һарһвт?
Би үкҗ одх биләв,
намаг нег чигн күн үзшго билә[+].
19Би нам төрүц уга болх биләв –
Би экин геснәс үкәрт орулгдх биләв.
20Мини өдрмүд удадшго –
тегәд үлдәтн, хооран һартн,
нам әрвҗән уга байрлт өгтн,[+]
21дәкҗ үзгдшгоһар
харңһуһин орнд орхин өмн өргнд тиигтн[+].
22Харңһуһин орнд болн үклин таг харңһуд,
Тенд бәәрнә бәәдл уга,
Герлин ормд таг харңһу.

#### 11


Цофарин келсн үг

1Наама һазрас ирсн Цофар иигҗ хәрү өгнә:[+]

2– Олн үгмүдт хәрү уга болхий,
Удандан келҗәхнь зөвтә болхий?
3Кемр чи үлү үг келҗәхлә,
наадкснь тагчг болхий?
Кемр чи му келҗәхлә,
чамаг ичәдгнь уга болхий?
4Чи чикәр келҗәнәв гиҗ шиидвч,
Чи Бурхна өмн цеврв гиҗ келҗәнәч[+].
5О, кемр Бурхн экләд келсн болхла,
Чамд хәрүһинь өгх билә.
6Чамд цецнә нуувчинь Тер секх билә,
Чамд терүнә талдан халхинь үзүлх билә.
Мед, Бурхн чини зәрм килнциг мартв.
7Бурхна хаасн юмиг секҗ чадхвчи?
Хамгин Күчтәг күцц медҗ чадхвчи?
8Теңгрин өндртнь күрч чадхвчи? Үклин һазрас гүн бас юн бәәдгинь яһҗ медхмбч[+]?
9Утарн һазрас юн даву бәәдви,
Өргнәрн – теңгсәс?
10Кемр Тер ирхлә, түүрмд орулхар
Болн зарһ кехәр дуудх –
кен Терүг зогсах[+]?
11Тер худлчнриг меднә: килнц үзхлә,
Тер кевтнь терүг үлдәшго.
12Зерлг элҗгн герин бәәдлд эс иҗлтл,
Терүнәс эрт һәргд ухан оршго.
13Кемр зүркән цеврәр бәрәд,
Бурхн тал һаран суңһхла;[+]
14Кемр килнцән уга кеһәд,
Шатр дотран му йовдл уга бәәхләг –[+]
15Тегәд ичлго хәләхич,
батар һоодан зогсхич, дәкәд әәшгоч.
16Тегәд муульта бәәдлән мартхич,
Терүг чи урссн усн мет тодлхич.
17Чини җирһл үдин цагин бәәдләс герлтә болх,
Тегәд бүрүл цаг өрүһәр сольгдх[+].
18Чи тогтун болхич,
яһад гихлә нәәлвр бәәнә;
Эргмдән хәләһәд – таварн унтхич.
19Амрхар седхлә, күн чамаг әәлһшго;
Кесгнь чамд зуһудх[+].
20Болв хар саната әмтнә нүднь эцх,
Теднә бәәрн уга болх,
Теднә цуг нәәлвр – үклин өмнк әмсхл.

#### 12


Йовин өгсн хәрү

1Йов иигҗ хәрү өгнә:

2– Зуг тадн олн әмтн болҗахмбт?
Цецн таднла хамдан үкхий?
3Болв нанд таднла әдл бас ухан бәәнә.
Би таднас юуһарн чигн му бишв,
Тадна келсиг кен эс меднә?
4Би үүрмүдиннь нааднинәдн болв.
Зуг би Бурхиг дуудлав,
Бурхн нанд хәрү өглә!
Болв үннч болн цевр күн
күүнә наадн болдмн![+]
5Бәәхтәнь түрүзүдүг наад бәрнә,
Дәәвлсинь түлкнә.
6Деермчнрин сег тогтун,
Бурхиг уурлулҗах әмтнд әәмшг уга.
Тедниг Бурхн һартан бәрҗәх мет болҗана[+].
7Тиигхлә малмудас сур – тедн цәәлһх,
Теңгрин шовуд чамд келҗ өгх.
8Һазрас медҗ ав – тер цәәлһҗ өгх,
Теңгсин заһсд чамд келҗ өгх.
9Деед Эзн тиигҗ тогтасиг
Теднәс кень эс меддви?
10Терүнә һарт ямаран чигн юмсуд әмд бәәнә
Болн кен чигн күүнә әмсхл бәәнә[+].
11Үгмүдиг чикн эс йилһнү,
Болн келн амт эс амтлну[+]?
12Тиигәд көгшд цецн эс болну?
Ут наста күн ухата эс болну[+]?
13Бурхнд – цецн ухан чигн,
күчн чигн бәәдг;
Терүнд – селвг чигн,
тоолвр чигн бәәх.
14Кемр Тер нурахла –
нег чигн күн босхшго,
Кемр Тер бәрәд хаахла –
хаагдснь һарч чадшго;[+]
15Усна урсхул Тер хаахлаг –
Эргмдән хагсу болх,
Кемр усиг тәвхлә –
цугтаһинь һазр деерәс уга кех.
16Терүнд чидл чигн,
күцәмҗ чигн бәәнә;
Терүнә һардврт меклдг күн чигн,
меклгдснь чигн бәәнә.
17Селвгчнрән Тер көл нүцкәр көөнә.
Зарһчнриг һәргин тоод орулна[+].
18Хаадудас Тер бүсинь таслҗ авна,
Ташаһинь шуурха кенчрәр боона.
19Гелңгүдиг көл нүцкәр көөнә,
көлдән батар зогсҗасиг цокад уңһана.
20Итклтә күүнә келинь бәрнә
Болн медәтнрин ухаһинь ширгәнә.
21Нойдыг му нернд орулна
Болн күчтә әмтнә бүсинь тәәлнә[+].
22Харңһуһин гүүнинь секнә
Болн таг харңһуд герл орулна[+].
23Тер келнулсиг негт өөдлүлнә,
негт тедниг ална.
Тедниг негт тарана,
негт тедниг цуглулна.
24Келнулсин толһачнрин ухаһинь ширгүләд,
Хаалһ уга, эҗго һазрт көөнә[+].
25Тедн герл угаһар,
харңһуд темтрәд йовна,
Деед Эзн тедниг согту мет
дәәвлүләд йовулна[+].

#### 13

1Би терүг цугтаһинь нүдәрн үзләв,

Би эврән чикәрн соңслав.
Тегәд цугтаһинь би медүв.
2Тадна медсиг би бас меднәв,
Би таднас баһар медхшлм.
3Болв би Хамгин Күчтәлә күүнднәв,
Би Бурхнд бурушахар седҗәнәв![+]
4Та үнниг бултулхар худл келҗәнәт,
Тадн цугтан тус уга эмчнр бәәҗт.
5О, кемр тадн ода тагчгрсн болхлаг,
Терүнд тадна цецнь медгдх билә![+]
6Тиигхлә, мини цәәлһсиг соңстн,
Мини бурушаҗахиг медҗ автн.
7Бурхнд тадна худл кергтәй?
Терүнә төлә тадн худл келхвтә?
8Терүнә төлә тадн дуран медүлхәр седҗәнт?
Терүг харсхар седҗәнт?
9Тер тадниг сөрхлә – сән болхий?
Эс гихлә, Терүг күн кевтә меклхвт[+]?
10Кемр нуувчар седкләрн дуран медүлхәр бәәхләг,
Тер тадниг догшар илдкх.
11Тегәд тадниг Терүнә алдрнь әәлһх,
Тадн деер Бурхна әәмшг буух.
12Тадна келсн үг үмсн мет тус уга,
Тадна халхц элснәс кегдсмн.
13Тегәд тагчкртн, би келнәв,
Хөөннь нанла болснь болг.
14Би җирһлән хармншгов,
Би әәмшгтә бәәдлд орхдан белмб.
15Нәәлвр уга, Тер намаг алх.
Болв Терүнд зөвтәв гиһәд давтад бәәхв.
16Энүнд мини аврлт!
Бурхнд иткдго күн болхла,
Терүн тал өөрдҗ чадшго.
17Соңстн, соңстн мини үгмүд,
Мини келҗәснд оньган өгтн!
18Би ода эврәннь кергән келҗәнәв,
Би тегәд зөвтә болхан медҗәнәв.
19Кен намаг зүткҗ диилхмб?
Тиигхлә би тагчкрад үкх биләв.
20О, Хәәрхн! Зуг нанд
хойр юм бичә учратн –
Тегәд Танас би бултхшв:
21Тана һар нан тал бичә өөрдтхә,
Тана әәмшг намаг бичә чичрүлтхә![+]
22Намаг дуудтн – би хәрү өгсүв,
Эс гиҗ келх зөв өгтн,
Эврән хәрүһинь келтн[+].
23Кедү нанд килнц,
кедү му йовдл бәәнә?
Мини килнцин тускар,
мини дутуһин тускар келҗ медүлтн.
24Нанас Та Эврәннь чирәһән яһад бултулнат,
Намаг Эврәннь дәәсн гиҗ санҗант[+]?
25Та нисәд унсн хамтхасиг әәлһхвт?
Та хагссн өвсиг көөлдхвт[+]?
26Та намаг һашутаһар гемшәнәт,
Та баахн цага килнцим сергәнәт[+].
27Та мини көлд чөдр тәввт.
Мини хаалһиг кевтнь харнат,
Мини көлин мөриг шинҗлнәт[+].
28Би үмкә юмн кевтә үмкәрнәв, Би гүрмд идгдсн хувцн мет болнав[*][+].

#### 14

1Күүкд күүнәс һарсн

күүнә җирһлин наснь
Ахр болн үүмәһәр дүүрң,[+]
2Цецг мет тер бүчрлнә
болн өңгән геенә,
Сүүдрлә әдл эрвлзәд, удан бәәхш[+].
3Та иим күүнә ардас гетҗәнт?
Та нанла зарһцхар седҗәнт?
4Цевр бишәс
кен цевр юм һарһҗ чадхмб?
Нег чигн тиим күн уга[+].
5Күн болһна өдрнь тоота,
Та терүнд болзгинь заавт –
Терүнд давшго меҗәһинь заавт.
6Та терүг хәләдгән уурхнта,
Тегәд невчк амртха.
Тер эврәннь нег чилсн өдрт
нәәмәдлгдсн күн кевтә байрлтха[+].
7Моднд чигн нәәлвр бәәнә:
Терүг чавчсн бийнь – шинәс урһх,
тәрәнә шин бүчр һарч ирәд бәәх.
8Терүнә уңгнь көгшрв чигн,
тәәрсн модна йозурнь
тооснд хумхарв чигн –
9Ус авхларн урһх,
Бичкн моднла әдл экләд ацнь өсх.
10Зуг күн үкнә, уга болҗ одна.
Әмнь һархла тер альдв?
11Нуурт усн хагсна –
Һолын усн татгдх, хагсх.
12Тедү мет күн кевтхләрн дәкҗ босшго.
Теңгр кевтән уга эс болтл тер сершго,
Эврәннь нөөрәс һаршго[+].
13О, кемр Та намаг
үклин һазрт бултулсмн болхнь,
Тана цухл давтл бултулсн болхнь,
Тегәд намаг санх болзг урдаснь заахит![+]
14Болв үкснә хөөн күн
тегәд шинәс әмд бәәхий?
Церглтдм сольх күн эс иртл
цуг өдрмүдин туршарт би күләнәв[+].
15Та дуудхит, би хәрү өгхв,
Тегәд Эврәннь һарин кегдләс Та уйдхит[+].
16Та дәкәд мини ишкдл тоолхит,
Болв мини килнц гетдгән уурхит;[+]
17Мини буру йовдл
кезәңк савд бултулгдх,
Тегәд мини гемиг Та биллхит.
18Болв уул хамхрна, нурна,
Уулын хад ормасн көндрнә.
19Усн чолуг эләнә, дүүрәд асхрна,
һазрин көрсн урсхулд туугдна.
Тиигҗ Та күүнә нәәлвр уга кенәт.
20Терүг чилгч күртлнь цокад
Та диилхит – тер уга болх.
Терүнә чирәзүсинь оңдарулхит,
Та терүг көөхит.
21Терүнә үрднь тевчгдҗәх угаһинь медхш,
Тедниг басгдсн угаһинь тер үзҗәхш[+].
22Зуг эврә өвдкүр
терүнә цогцинь зоваҗана,
Зуг бийиннь бәәдлд
терүнә седкл уульҗана.

#### 15


Хойрдгч күүндвр


Элипазин келсн үг

1Теманас ирсн Элипаз иигҗ хәрү өгнә:[+]

2– Цецн күн хоосн үгмүдт хәрү өгхий?
Гесән тер дорд үзгин халун салькар дүүргхмб[+]?
3Тус уга күүндвриг,
олз уга үгмүдиг бурушахий?
4Чи нам Бурхна әәмшг һазалвч,
Чи нам Бурхнас әәдгән уурвч.
5Яһад гихлә эн келнд
чамаг чини килнц дасхв,
Чи мекллһнә кел дасҗ аввч.
6Чамаг би биш, чини амн бурушаҗана.
Чамаг чини келн бәрүлҗәнә[+].
7Эс гихлә чи әмтнәс
түрүңкнь болҗ һарвчи?
Эс гихлә уулмудас
түрүлҗ орчлңд һарч ирвчи[+]?
8Чи Бурхна селвлцәнд орлчи,
Чамд цецн ухан кевтән күртсн болвза?
9Мадна дасад угаһас чи юуһинь дасвч?
Мадна медәд угаһас чи юуһинь медвч[+]?
10Мадн дунд буурл үстәнь бәәнә,
Мадн дунд көгшә бәәнә –
Чини эцкәс кесг ах!
11Бурхнас ирҗәх тогтун бәәдл
чамд баһ болҗану,
җөөлн үгмүд баһий?
12Чини зүркн альдаран дуудҗана,
чини нүдн альдаран хәләҗәнә?
13Чини седкл Бурхна өмнәс яһад сөрҗәнә?
Чини амнас тиим үгмүд яһад һарчахмби?
14Күн цеврцер болҗ чадхий?
Күүкд күүнәс һарсн күн үннч болхий[+]?
15Хәлә, Бурхн элчнртән иткҗәхш,
Нам теңгр Терүнә нүднд
чилгр биш болҗ үзгднә[+].
16Тиигхлә күн кемб –
җигшүртә болн килнцтә,
Ус ууҗаснла әдләр хоран күргнә[+].
17Би чамд цәәлһсүв, чи соңс.
Би эврән үзсән чамд келҗ өгсүв.
18Цецн әмтнә келснә тускар,
Теднә өвкнрәс эс нуугдсна тускар келсв:[+]
19һанцхн теднд һазр өггдлә.
Тедн дунд талын күн ордго.
20Килнцтә күн җирһлиннь цуг өдрмүдт зовна,
Деермч күн тоота нас наслна.
21Терүнә чикнд әәмшг соңсгдна,
Амрчасн цагт терүн тал алач ирнә.
22Терүнд харңһуһас алдрҗ һарх арһ уга,
Терүг удандан үлд күләҗәнә.
23Тер – йовц күн, махч шовуна хот.
Харңһуһин өдр өөрдсинь тер медҗәнә.
24Терүг күнд болн түрү бәәдл әәлһнә.
Терүг дә эклхәр белдсн хаанла әдләр ээрнә,
25Юңгад гихлә тер Бурхн тал һаран өргснд,
Хамгин Күчтән өмнәс буцснд.
26Терүнә өмнәс деегүр бәәдләр һарснд,
Төмрәр орасн күнд халхцта йовснд.
27Юңгад гихлә, чирәнь өөкәр дүүрч,
Ташань тонтаһад тарһлҗ[+].
28Хамхлад тарасн балһсд тер бәәрлҗ бәәх,
Әмтнә эҗго гермүдт бәәх,
Хамхрад болн нурад унх гермүдт бәәх.
29Төрүц тер дәкҗ байҗшго,
Төрүц көл деерән зогсҗ чадшго,
Терүнә эдлахунь һазр деерәһәр делгршго.
30Харңһуһас тер бултҗ чадшго.
Терүнә бүчрмүдиг һал хагсах,
Терүнә цецгүдинь салькн таслад хайх[+].
31Ки нәәлвртән бичә итктхә,
Тернь хоосн ицлт болх.
32Цагаснь өмн тер хумхарх,
Терүнә ацмуднь көкрш уга[+].
33Болад уга темсән бүчрлә әдл уңһах,
Өңгән тер олив моднла әдл геех –
34юңгад гихлә Бурхнд иткдго әмтн
үрнсадн уга болх.
Дәкәд авлһч му авъяста күүнә бәәринь һал авх[+].
35Тедн зовлң һарһхар седнә,
Хар сана үзүлнә,
Зүркнь мекәр дүүрң[+].

#### 16


Йовин өгсн хәрү

1Йов иигҗ хәрү өгнә:

2– Тиим юм би олар соңслав.
Тадна тогтнулснас зуг зовлң.
3Хоосн үгд чилгч бәәхий?
Чамаг тиигҗ хәрү өгдгәр, юн зоваҗахмб[+]?
4Тадн мини ормд бәәсн болхла,
Би бас тиигҗ келх биләв.
Тадна өмнәс зогслго келәд бәәх биләв,
Дәкәд гемшәһәд толһаһан зәәлх биләв.
5Би тадниг келәрн батлх биләв,
Хоосн үгмүдәр эвлх биләв.
6Күүндхлә, мини өвдкүр зогсшго,
Болв тагчг бәәхлә – тер баһршго.
7Бурхн мини сүл чидлим авчкв,
Дәкәд мини өөрхн әмтиг тарав[+].
8Тер намаг базһва,
Тиим бәәдл мини өмнәс герчнь болв.
Дәкәд мини эццн бәәдл герчм болҗана.
9Цухлтдан бәргдәд Тер ууртан бүтҗәнә,
Нанд шүдән хәврҗәнә;
Дәәсн намаг хәләцәрн цольгҗана[+].
10Тедн нан тал аман аңһаҗана,
Тедн җигшүртәһәр халхарм ташҗана.
Цугтан нег кемлә намаг дәврҗәнә[+].
11Бурхн намаг килнцтә әмтнд бәрүлв,
Хар саната әмтнә һарт хайҗ өгв.
12Би таварн бәәләв,
Тер намаг үүмәнд орулв,
Тер күзүнәсм бәрәд сегсрв,
Намаг пуган кеһәд зогсав[+].
13Терүнә сумар хадг әмтн намаг бүслв.
Тер хәәрлт угаһар мини бөөриг цумлна.
Тер цөсим һазр деер асхна[+].
14Махмудт бүтн орм үлдәсн уга,
Намаг күчтә дәәч мет дәврҗәнә.
15Би бийдән шүрүн эдәр хувц уйҗ авув,
Би маңнаһарн һазрт күрч сөгдв;
16Нульмснас мини чирә улаҗана,
Нүдим харңһу таг хаав.
17Зуг мини һар килнц уга,
Мини зальврлһн цевр.
18О, һазр! Мини цусиг бичә бултул!
Мини хәәкрсн дун бичә тагчгртха!
19Болв теңгрт нанд Герч бәәнә,
Деерәс намаг Харсдгнь бәәнә[+].
20Үүрмүд намаг наад бәрҗәнә,
Зуг мини нульмсн Бурхна өмн асхрҗана.
21Хойр күн хоорндан күүндҗәх мет
Күүг кен Бурхнта хамднь келҗ шалһх?
22Тегәд тоота җилмүд давх,
Зуг би хәрү эргдго хаалһдан орхв.

#### 17

1Мини седкл һундлар дүүрң,

Мини өдрмүд чилҗ йовна,
Мини үкәр белн күләҗәнә.
2Эргмдән зуг наад бәрлһн,
Әмтнә зоогас нүдән аньҗ чадҗанав[+].
3Та мини Харсач болтн.
Мини төлә бас кен даавр авхмб[+]?
4Та теднә зүркиг тоолврас хаавт,
Тегәд Та тедниг деегшән өргшгот.
5Кемр кен чигн мөңг авхар
үүрмүдиннь тускар ховлхла,
Терүнә бичкдүдин нүднь эцх.
6Әмтн мини чирәд нульмдгар,
Тер нанар цугтаннь зог кев[+].
7Зовлңгас нүдм сохрв,
Цогцм сүүдр мет болв.
8Чик седклтә күн энүнәс йир әәмнә,
Буру уга күн Бурхнд иткдго улст уурлна.
9Үннч күн хаалһасн хаҗишго,
Цевр һартань чидләрн батрх.
10Тадн цугтан хәрү наартн,
Тадн дунд цецн кү олҗ чадҗанав!
11Мини җирһл давв,
Зүркнәнм күсл болҗасн
Мини зурас күцсн уга[+].
12Тедн харңһу сөөг өдрт тоолҗана:
«Герл өөрхн гинә», –
болв эргмдән харңһу.
13Кемр мини гер – үклин һазр,
Харңһуд бийдән кевтр белдхлә,[+]
14Орад кевтх үкәрән би эврәннь эцк гиҗ келхлә,
Өтиг болхла – экән, эгчән гихлә,
15Мини нәәлвр тиигхлә яһсмб?
Мини нәәлвриг кен үзсмб?
16Үклин һазрин үүднд тер буухий?
Нанла хамдан тооснд кевтхий?

#### 18


Билдадын келсн үг

1Шуахас ирсн Билдад иигҗ келв:[+]

2– Тадн кезә күүндлһән чиләхмт?
Ухалтн, тегәд хөөннь күүндхмн.
3Ю хәәҗ бидн малмудла әдлцхмб,
Чини нүднд муңхган үзүлхмб[+]?
4Чи уурлхларн седкләрн зовҗанач –
Чамас көлтә һазр хоосрхмби?
Эс гихлә хад чолун ормасн көндрхмби?
5Хар саната күүнд герл унтрх,
Терүнә һалас очн чигн үлдшго[+].
6Терүнә сегд герл унтрх,
Шамнь унтрх.
7Терүнә ишкдл күчән геех,
Терүнә седвәрнь бийднь харш болх[+].
8Терүг көлнь эврән бәрәнд күргнә,
Тегәд тустан гөлмд орна[+].
9Терүнә көлднь бүтү тусх,
Терүг хавх бәрх –
10Һазр деер терүг нуувчар хавх күләҗәнә,
Хаалһднь терүг урх күләҗәнә.
11Эргмдән әәмшг бүсләд өөрдҗәнә,
Мөрәрнь хәәҗ йовна[+].
12Харһнад терүнә чидлнь чилҗәнә,
Бүдрхләнь зовлң күләҗәнә.
13Терүнә арсн гемд даргдҗана, Цогцинь арсна гем[*] бәрҗәнә.
14Терүг шатрин тогтун бәәдләс чирҗ һарһх. Тегәд Әәмшгин Хан[*] тал авч одх.
15Терүнә шатрт талдан күн бәәрлх,
Гернь күкрәр булгдх[+].
16Дораснь терүнә уңгнь хагсх.
Деерәснь терүнә ацмуд хумхарх.
17Терүнә туск тодлвр һазр деерәс биллгдх.
Терүнә нериг уульнцд күн тодлшго[+].
18Терүг һазр деерк бәәдләс салһад,
Герләс харңһуд көөҗ орулх.
19Терүнә бичкдүд чигн,
хөөт үйнр чигн,
улс дунднь чигн уга болх.
Гертнь нег чигн күн әмд үлдш уга[+].
20Терүнә тускар барун үзгт соңсхла – чичрәд одцхах,
Зүн үзгт соңсхларн – әәһәд одцхах.
21Хар саната әмтнә бәәрнлә тиим болдмн.
Бурхиг медшго нутгт тиим болдмн[+].

#### 19


Йовин өгсн хәрү

1Йов иигҗ хәрү өгнә:

2– Кедү цагтан намаг зовахмбт,
Келсн үгмүдәрн бийим салвлхмбт?
3Тадн намаг арв дәкҗ му келвт,
Догшн бәәдләс ичсн угат.
4Кемр би йосндан төөрсн болхла –
Терм нанла үлдх билә.
5Кемр тадн үнндән нанд деерлкчәхлә,
Му нертәдм шоодҗахла –
6Медҗ автн: энтн Бурхн нанд хоран күргв,
Терүнә гөлм намаг бәрв.
7«Намаг алҗана!» – гиһәд би хәәкрүв,
болв хәрү уга.
Дөң сурнав,
болв харсдгнь уга[+].
8Бурхн мини хаалһ хаав –
йовҗ болшго болв.
Мини хаалһиг харңһуһар хаав;[+]
9Күндлһиг нанас холдулв,
Мини толһаһас титм шүүрҗ хайв[+].
10Бурхн намаг эргмдән тасҗад авчана –
би үкҗәнәв!
Нәәлвриг моднла әдләр уңгарнь таслв.
11Намаг Тер цухларн дәврв,
Намаг бийиннь дәәснә тоод орулв[+].
12Хаалһ һарһад Терүнә дәәсн намаг дәврҗәнә,
Мини сегд орад ирҗәнә[+].
13Тер нанас мини ахнрдүүнрим хольҗулв,
Таньдг әмтн нанас зулдг болв[+].
14Өөрхн әмтн намаг үлдәв,
Таньдг әмтн намаг мартв.
15Эврәннь герт бәәлһсн әмтн,
зарц күүкд улс намаг талын күүнд тоолҗана.
Теднд би күүнә күн болв.
16Зарцан дууднав – тер хәрү өгхш,
Ода терүг сурҗэрхмн болҗанав.
17Мини әмсхләс гергм зулна,
төрлсадндан би җигшүртә болҗанав[+].
18Нанд нам бичкн көвүд дурго:
Намаг һарч ирхлә – наад бәрнә.
19Би өөрхн нәәҗнртән һә болҗанав,
Мини дурлҗасн әмтн өмнәсм сөрцхәв.
20Би арсн ясн хойр болад үлдв,
Зуг бүүлм бүрнбүтн.
21Хәәрлтн! Үүрмүд, намаг хәәрлтн,
Намаг Бурхна һар цокв![+]
22Яһад тадн намаг Бурхнла әдл мөрдҗәнәт,
Мини махмудар цадҗахшта?
23О, кемр мини үгмүд бичҗ авсмн болхлаг,
Тедниг дегтрт бичсмн болхлаг,
24Хорһлҗн деегүр төмрәр хаһлад,
Чолунд мөңкинд үлдәхнь!
25Болв би меднәв – мини Харсач әмд,
Аштнь Тер һазр деер зогсх![+]
26Мини цогцин арсн унв чигн,
әмм һартл би Бурхиг үзхв[+].
27Би эврәннь нүдәр Терүг үзхв,
Би эврән – талдан күн биш!
Нам мини зүркн цокдган чигн ууртха.
28Тадн болхла намаг көөлдхәр седҗәнт,
Намаг цугтаднь гемшәҗәнт.
29Тиигхлә селмәс әәтн,
Юңгад гихлә догшн йовдл селмәр засглгдмн.
Тадн медхит: ик зарһ бәәдмн![+]

#### 20


Цофарин келсн үг

1Наамас ирсн Цофар иигҗ хәрү өгнә:[+]

2– Эн учрар мини седклин зовлң
Намаг хәрү өгтхә гиҗәнә,
Тегәд би үүмәтә бәәнәв.
3Би һундлта гемшәлһ соңсв –
Би ода медсәрн хәрү өгнәв.
4Эклцәснь күүг һазр деер
бәәлһснәс нааран чи медвчи:[+]
5Хар саната күүнә җирһлнь агчм,
Бурхнд иткдго күүнә байрнь – цаг зуура.
6Теңгрт тер күртхә,
Толһаһарн үүл көндәдтхә –
7Бааснлаһан әдл тер мөңкинд уга болх.
Терүг урднь үзсн күн келх: «Тер яһла?»[+]
8Зүүдн мет тер нисх, күн олҗ чадшго,
Сөөһин үзгдл мет тер билрх.
9Терүг үзҗәсн әмтн дәкҗ харһшго,
Төрскн һазрт дәкҗ терүг үзшго[+].
10Терүнә үрд угатя әмтнә өмн сөгдх,
Терүнә һарнь зөөринь хәрү түгәҗ өгх.
11Тегәд баахн наснла әдләр
терүнә цогцнь цецгәрв чигн,
тер һазрт орх.
12Келн дорнь торчах хар санан
әмтәхн болҗ терүнд медгдтхә[+].
13Дегд хәәртәһәр терүгән тер хадһлҗана,
Сулдхлго амндан бәрҗәнә –
14Терүнә геснднь бәәх тиим хот
моһан хорт хүврх.
15Зальгсн зөөрәрн бөөлҗх –
Бурхн терүнә геснәс зөөринь һарһулх.
16Тертн моһан хор көкх,
Терүг моһа хатхад алх.
17Усна урсхул тер үзшго,
Өрмтә болн балта һолмуд, һооҗур үзшго.
18Килмҗтәһәр цуглулҗасан эдллго кевтнь хәрү өгх,
Орҗах орунь терүг байрлулшго,
19Яһад гихлә тер угатя әмтиг даҗрла, дурго болла,
Эврән эс бәрсн гермүдиг бийдән авчала,
20Яһад гихлә терүнә дотркнь хандго бәәҗ,
Седвәрнь чилдго бәәҗ.
21Юн чигн юмн терүнә ховдгас алдрдго бәәҗ!
Тегәд терүнә бәәхтә бәәдл удандан бәәшго:
22Даланала болад бәәҗәтл зовлң үзгдх,
Нег кемлә тер му бәәдлд тусх.
23Терүнә гесн тагяг чикәтә,
Болв терүн деер Бурхна цухл буух,
Тернь цогцмахмуд деер ик хур асхрсн мет болх.
24Кемр төмр чашкас зулад гүүхлә,
Күрл сумн терүг цумлх.
25Терүг цумлад, нурһнаснь һарх,
Үзүрнь цөсинь хаһлх –
Тегәд одҗ тер йоста әәмшг медх![+]
26Харңһу таг терүг күләҗәнә,
Бөкшго һал терүг зальгх,
Шатрт үлдсн тоотынь цугтаһинь шатах[+].
27Теңгр терүнә хорта йовдлынь секх,
Һазр терүнә өмнәс сөрлт кех.
28Гертнь бәәх зөөрнь кевтән уга болх,
Бурхна цухлын өдрәр тернь усн мет урсх.
29Бурхнас тиим хөв хар саната күүнд ирх.
Бурхна шиидвр терүнд тиим болх![+]

#### 21


Йовин өгсн хәрү

1Йов иигҗ хәрү өгнә:

2– Соңстн, соңстн мини үгмүд,
Эннь чигн таднас нанд төвкнүллһн болтха!
3Намаг келтл тесҗәтн,
Келснә хөөн наад бәртн[+].
4Би күүнд һундҗану?
Эс гихлә уурлх төр нанд угай?
5Хәләтн намаг – менрхит,
Аман һарарн хаахит[+].
6Эврән санхларн – әәһәд однав,
Тер дарунь чичрәд однав:
7Яһад хар саната әмтн һазр деер бәәдви,
Яһад көгшрх дутм теднә күчнь икдәд бәәдви[+]?
8Батрад одсн хөөт үйнр теднлә хамдан,
Теднә нүдн хөөт үрдән үзнә.
9Тедн эвтәһәр гермүдтән бәәнә, әәмшг медхш,
Тедн деер Бурхна мотр өрггдәд уга.
10Теднә үкрмүдиг кезә чигн бух үзнә:
Цугтан туһлна, зуурмар һарсн туһл уга.
11Теднә бичкдүд хөд мет альвлна,
Бичкдүднь нинегәр тогльна,
12Кеңкрг болн ятх цокад дуулна,
Бүшкүр татад байран кенә.
13Эврәннь өдрмүдән сәнсәәхн давулна.
Тедн үклин һазрт амрар күрнә.
14Зуг Бурхнд тедн келнә: «Маднас йов цааран,
Чини хаалһ медхәр седҗәхшвидн![+]
15Бидн Терүнд церглх – Хамгин Күчтәнь кен болҗахмб?
Терүнд мөргснәс юн олз болҗана?»[+]
16Болв амулңменднь теднә һарт биш!
Хар саната әмтнә селвгәс хол бәәнәв![+]
17Хар саната әмтнә герлнь шулун унтрну,
Теднд му бәәдл үзгднү?
Бурхн уурлхларн тедниг зовлңд орулну[+]?
18Тедн салькнд цокгдад, хагсу өвснлә әдл болхнь,
Хүүд цокгдсн буудян хайгла әдл болхнь![+]
19Эс гихлә терүнә көвүдт цааҗ белдсн болхий?
Хар саната күн эврән меддгәр
терүнд Бурхн икәр күртәтхә[+].
20Эврәннь нүдәрн үкл үзтхә,
Хамгин Күчтәһин цухлынь медҗ автха![+]
21Хар саната күүнә җирһлин болзг чилхлә,
Үкснә хөөн терүнд өркбүл юмб?
22Болв Бурхнд медрл сурһхмби?
Тер нам Бурхна теңгрин элчнрин зарһ кенә[+].
23Негнь амр цадхлң бәәдлдән,
цецгәрҗәх чидлтә цагтан өңгрнә.
24Терүнә цогцмахмуднь тарһн,
Терүнә яснь чимгәр дүүрң.
25Талдан күн седклин һашудснас өңгрнә,
Сән җирһл нам үзлго өңгрнә.
26Тедн хоюрн һазрт кевтх,
Хоюрн өтәр даргдх.
27Нанд хоран күргхәр бәәх тадна седклиг
Болн аалиг медҗәнәв.
28Келхд: «Нойдын гермүд ода альд?
Хар саната әмтнә бәәсн сегмүд альд?»
29Зуульчлҗ йовх әмтнәс тадн сурсн угавт,
Теднә герчлһиг ухалсн угавт?
30Зовлң ирсн өдрлә хар саната күн харсгдна,
Цухлын өдр тер даҗрлһнас сулдхгдна[+].
31Кен терүнә чирәд йовдлынь үннәр келхмб?
Кен терүнә һарһсн тоотынь илдкҗ засглхмб[+]?
32Терүг тоомсртаһар үкәр тал авч одх,
Тер һазртнь харул зогсагдх.
33Тиньгр һазр терүнд бул болх,
Әмтнь цугтан терүнә ардас йовх,
Өмннь йовсн әмтиг тоолҗ болшго олн болх.
34Тадна хоосн саатуллһн нанд юмб?
Тадна келсн үг – мел худл!

#### 22


Һурвдгч күүндвр


Элипазин келсн үг

1Теманас ирсн Элипаз иигҗ хәрү өгнә:[+]

2– Бурхнд күүнәс тус бәәнү?
Нам хамгин ухатань зуг бийдән тусан күргнә.
3Чини үннәс Хамгин Күчтәд ямаран байр болҗахмб? Чини цеврцер бәәдләс Терүнд ямаран олз орҗана[+]?
4Бурхнас әәснд Тер чамаг керлдхий,
Энүнәс көлтә – зарһд орулхий?
5Мел уга! Чини хорта йовдл дегд ик,
Йос эвдлһән чи чиләшгоч!
6Керг уга болв чигн
чи ахнрдүүнрәсн алв сурҗавч,
Әмтнәс бәәсн хувцинь тәәлҗ аввч[+].
7Мәәрҗ йовсн күүнд ус өгсн угач
Болн харһнҗ йовсн күүнәс өдмг хармнвч[+].
8Чидлтә әмтнд чи һазр өгвч,
Деермч әмтн терүн деер бәәцхәв.
9Чи белвсн гергдиг хоосар йовулвч,
Өнчн бичкдүдин сүүлңк түшгинь булаввч[+].
10Тегәд чини эргнд хавхс тәвәтә,
Генткн әәмшг әәлһҗәнә:[+]
11Тегәд эн харңһуд чи юм үзҗәхшич,
Чамаг усна аюл бүркв[+].
12Бурхн теңгр деер эсий?
Деегшән одд хәлә, тедн ямаран өндр![+]
13Чи келхич: «Бурхн – ю меддв?
Таг харңһуһас Тер ю үзҗ келхмб[+]?
14Хәләхд Терүг үүлн хааҗана,
Теңгрин ораһар йовад Тер мадниг үзҗәхш».
15Кезәнә килнцтә әмтнә һарһсн хаалһар
Чи цаарандан йовхар бәнчи?
16Теднь болзгасн урд җирһләсн хаһцла,
Гермүдинь усна урсхул уга келә[+].
17Тедн Бурхнд келлә: «Маднас йов цааран!
Хамгин Күчтә маднд ю кеҗ чадхмб?»[+]
18Бурхн болхла, гермүдинь зөөрәр дүүргҗәлә!
Болв хар саната әмтнә селвгәс би холв![+]
19Үннч күн хәләһәд байрлх,
Буру уга күн терүг наад бәрх:[+]
20«Тегәд мана дәәсн уга болв,
Юм үлдәлго һал тедниг зальгчкв!»
21Терүнлә бичә өшәрк, эвц –
Тегәд чамд сән бәәдл ирх.
22Терүнә амнас һарчах сурһмҗ ав,
Терүнә келсн үгмүдиг зүркндән орул[+].
23Хамгин Күчтә тал хәрү эрг – күцәмҗтә болх,
Зуг килнцән эврәннь сегәс көөһәд һарһ![+]
24Эврәннь алтан тоосн гиҗ санхла,
Офирәс авсн зөөрән – һолын чолун гихлә,[+]
25Кемр ова цаһан мөңгнә ормд
Хамгин Күчтәнь чини алтн болхлаг –
26Тегәд чи Хамгин Күчтәд байран олхич,
Чи Бурхн тал хәләхич[+].
27Терүнд тегәд мөргхич,
Тер чамаг соңсх.
Чи эврәннь андһаран күцәхич[+].
28Ямаран чигн керг күцәхәр седхлә – диилвртә болх.
Чини хаалһд герл һарх[+].
29Кемр кен чигн басгдсн болхлаг,
чи «Деегшән өөдлүлтн!» – гиҗ келхлә
Бурхн хәләцнь бөксн күүг аврна.
30Нам бурута әмтиг Тер харсч авна,
Чини цевр бәәдләр харсх[+].

#### 23


Йовин өгсн хәрү

1Йов иигҗ хәрү өгнә:

2– Мини һундл урдк кевтән һашута,
Терүнә күнд һарас би әмсхҗәнәв.
3Терүг альд олхинь,
Терүнә бәәрнд яһҗ күрхинь медсн болхнь,
4Би Терүнә өмн эврәннь кергин тускар келх биләв,
Һундлан кевтнь келҗ өгх биләв[+].
5Би ямаран хәрү өгхинь медх бәәҗв,
Би ю келхинь медҗ авх бәәҗв.
6Тер нанла эврәннь цуг күчәрн зарһцх билү?
Уга, Тер намаг соңсх билә!
7Тенд чик седклтә күн
Терүнлә зүткҗ чадх билә, Би эврәннь Зарһчас мөңкинд сулдхвр авх биләв.
8Болв зүн үзг тал йовнав –
Тер тенд уга,
барун үзгт чигн Терүг олҗ чадшгов,
9Ар үзгт Бурхн ю кеҗ йовхинь би үзҗәхшв,
Өмн үзг тал эргҗ одвчн – би медшгов.
10Болв Тер мини хаалһ меднә.
Намаг һалд орулад сөрхлә,
алтнла әдләр һархв[+].
11Терүнә мөрәр көлм чикәр йовла,
Терүнә хаалһар хаҗил уга йовлав.
12Терүнә заквр алдл уга күцәләв,
Терүнә үгмүдиг алдл уга хадһллав.
13Тер һанцарн шииднә – кен зүткхмб?
Тер седкл туссарн кенә[+].
14Нанд нерәдсән Бурхн күцәх –
Терүнд тиимнь олар хадһлгдҗана.
15Тегәд би Терүнәс әәҗәнәв,
Ухалсн цагтан – әәһәд чичрәд однав.
16Бурхн мини зүркиг әәмтхә кев,
Хамгин Күчтә намаг әәлһнә.
17Би таг харңһуд уга болсн болхнь,
Харңһу мини нүднд туссн болхнь!

#### 24

1Хамгин Күчтән зарһин болзгнь

яһад эс темдглгдсмб?
Нам Бурхиг меддг әмтн –
Тедн чигн Терүнә өдрмүд үзҗәхш!
2Әмтн меҗән чолусиг көндәнә
Болн хулхалҗ авсн малан хәрүлнә,[+]
3Өнчн күүнә элҗгинь хулхална,
Белвсн күүнә царинь бәрүллһнд авна,
4Һуульһнчнриг хаалһас түлкнә,
Тегәд угатя әмтн нег цагла бултна[+].
5Зерлг элҗгнс мет
Угатя әмтн теегт һарад,
Хот хәәҗ гүүцхәнә,
Көдә һазр теднә болн теднә үрдин теҗәл.
6Тедн теегин тәрәг таслна,
Хар саната әмтнә уста үзмин үлдл цуглулна.
7Теднд хувцн уга, нүцкәр унтна,
Киитнд теднд хуча уга[+].
8Хур орхла уулд дунд
тедн норад чиигтәһәр бәәнә,
Хорһдх орм уга болад,
хад чолунд шахлдна.
9Хорта йовдл һарһдг әмтн
Өнчн күүкдиг көкнәс татҗ салһна,
Угатя күүнәс ялын ормд
үринь булаҗ авна.
10Угатя улс нүцкәр йовцхана,
угатяд хувцн уга;
Ова өвс зөөнә – бийснь харһнна;
11Чолуһар тос шахҗ һарһна
Болн уста үзм ишкәд шахсн бийнь ундасцхана.
12Балһснд үкҗәх әмтнә зовҗах түүрчллһн ик,
Шавта әмтн дөңг сурҗацхана.
Зуг Бурхн хорта әмтнә йос эвдлһиг оньһҗахш!
13Теднь болхла, герлин өмнәс буцҗана,
Терүнә хаалһ медхш,
Терүнә мөрәр йовхш:[+]
14алач өрин харңһула сернә,
Һуульһнчиг болн угатяг ална,
Сөөһәр хулхач болна.
15Аля кедг күн бүрүл цаг күләҗ келнә:
«Намаг кен чигн күн үзшго!» –
Чирәһән бултулна[+].
16Сөөһәр герин эрст нүк һарһна,
Өдрт болхла тендән бултцхана –
герл уга бәәцхәнә.
17Өрүн цаг теднд – таг харңһу,
Болв үклин сүүдрин әәмшглә тедн иҗлдҗ.
18Усн деер тедн торч чадшго,
һазр деер теднә бәәрн харалта,
уста үзм талнь күн йовхш.
19Хагсу болн халун цаг
цасна усиг уга кенә,
Тедү мет килнцтә әмтиг – үклин һазр.
20Теднә тускар экин гесн мартх,
Өтн тедниг идх,
Теднә тускар дәкҗ саншго –
Хар санан моднла әдләр хуһлгдх[+].
21Хусрң гергдт үр һарһдго гиһәд тедн шахна,
Белвсн гергдт сән юм үзүлхш.
22Бурхн болхла Бийиннь күчәрн чидлтәһинь диилнә,
Тедн босна, болв әмд үлдх угань медгдҗәхш.
23Тер теднд әәмшг уга бәәдл болн дөң өгнә,
Теднә хаалһас нүдән хаахш.
24Әрә өөдлҗ йовад – уга болцхана,
Цугтан дегц унцхана,
Буудян толһа мет керчгднә[+].
25Тиим эс болхлаг,
кен намаг худлд илдкх?
Кен мини үгмүд бурушах?

#### 25


Билдадын келсн үг

1Шуахас ирсн Билдад иигҗ хәрү өгнә:[+]

2– Терүнд йосн чигн, әәмшг чигн бәәнә;
Эврәннь өөдмдән Тер төвкнүн бәәдл белглнә.
3Терүнә цергиг тоолҗ болдви?
Терүнә герл кен деер эс герлтнә[+]?
4Яһҗ күн Бурхна өмн гем угаһан медүлхмб?
Күүкд күүнә һарһснь цевр болхий[+]?
5Хәләлч, нам сар герл уга
Болн Терүнә нүднд одд чигн герл уга.
6Күн болхла өтн,
Күүнә отг – хорхас болҗана![+]

#### 26


Йовин өгсн хәрү

1Йов иигҗ хәрү өгнә:

2– Чидл угад чи юуһарн дөң болвч?
Сулдсн һариг – чаңһавчи?
3Ухаһан гееснд – ямаран селвг өгвч?
Туста болхин икәснь келҗ өгвчи?
4Кен чамд тиим кел дасхв?
Кен чамд тиим уха орулв?

5Үксн күүнә сүмсн сүрднә,
Йоралын усн болн терүн дотр бәәхнь сүрднә.
6Үклин һазр болн Эвдрлһнә һазр[*]
Бурхна өмн мел ил[+].
7Бурхн Ар үзгиг көдә деегүр татв,
Тертн һазриг сулар өлгв,[+]
8Бийиннь үүлнд ус цуглулна
Болн үүлн күндрсндән шууршго[+].
9Бийиннь ширәг Тер хаана,
Терүг Бийиннь үүләр бүркнә.
10Усна төвшүн бәәдл деер
герл болн харңһуһин
Меҗәһәр төөнг зурна[+].
11Теңгриг түшҗәх юмс чичрнә,
Терүнә күчтә дуунас сүрднә[+].
12Бийиннь сүркә чидләрн теңгс көдлгнә,
Рахаваг ухаһарн ална[+].
13Терүг үләхлә, теңгр чилгр болна,
Терүнә һар мөлкҗ йовх моһаг цумлна.
14Эннь терүнә кергин чимкнь! Терүнә тускар бидн зуг әрә шимлдлһ соңснавидн!
Терүнә күчтә оһтрһун дууг – кен медхмб?

#### 27

1Йов цаарандан иигҗ келнә:

2– Мини зарһ эс кесн
әмд Бурхар андһар тәвҗәнәв!
Намаг һундасн
әмд Хамгин Күчтәһәр андһар тәвҗәнәв –[+]
3Мини әмсхл чилтл,
Бурхна әмн дотрм бәәтл,[+]
4мини амнас хаҗһр юмн һаршго
болн келм худл келшго.
5Би тадниг зөвтә гиҗ тоолхас холв,
Әмд деерән эврәннь цевр бәәдләс салшгов.
6Эврәннь зөвән бәрҗәнәв,
терүнәс хоцршгов;
Давсн җирһләсн би ичҗәхшв.
7Мини дәәсн хар саната әмтнә тоод ортха,
Нанд дурго күн хорта әмтнә тоод ортха!
8Бурхн терүг һәәлснә хөөн,
Терүнә әминь таслсна хөөн
Бурхнд шүтдго күүнд нәәлх юмн уга[+].
9Терүг зовлң дәврхлә,
Бурхн терүнә хәәкрсиг соңсхий[+]?
10Хамгин Күчтәд тер хәәрлт олхий?
Ямаран цагт чигн тер Бурхиг дуудхий?

11Би таднд Бурхна кергин тускар келсв,
Хамгин Күчтән седвәриг бултулхшв.
12Тадн бийстн үзвт.
Тегәд хоосн күүндвр юуна төлә кегдҗәхмб?

13Бурхнас хар саната күүнд күртх хөвнь тиим болдг,
Хамгин Күчтәһәс деермч күн тиим юм авх:[+]
14Терүнә үрд олн болтха,
Теднь хурц үлдлә харһх,
Терүнә үрд цадтлан өдмг идшго.
15Терүнәс әмд үлдсинь күнд гемәс үкәрт орулх, Тедниг белвсн гергднь хармнад һундрхҗ уульшго[+].
16Цаһан мөңгиг элснлә әдләр тер хоршатха,
Хувцнь бальчгшавр болтха.
17Терүнә хадһлҗасиг үннч күн өмсх,
Буру угань терүнә цаһан мөңгинь авх[+].
18Терүнә гер – аралҗна гүлмн,
Тәрәнә маначин сег[+].
19Тер байн күн кевтә унтх, болв:
Өрүнднь нүдән секхлә – бәәсн юмнь уга[+].
20Усна аюл мет терүг әәмшг бәрх,
Сөөһәр терүг хү салькн хулхалх.
21Дорд үзгин көдәһәс терүг
хү салькн өргәд авч йовх,
Ормаснь уга кех[+].
22Терүг хармнл уга дәврх, Терүнә күчнәс хар саната күн ардан хәләлго гүүх!
23Тегәд әмтн наад бәрәд альхан ташцхах
Болн ардаснь ишкрх.

#### 28


Берк Цецнә туск дун

1– Тегәд цаһан мөңгн һардг орм бәәнә,

Алт цеврлдг беш бәәнә.
2Төмриг һазрас авна,
Улан мөңгиг чолунас хәәлҗ авна.
3Харңһуг әмтн уурулҗана,
Хамгин гүүнднь күрч йовна.
Тенднь зуг чолун болн таг харңһу.
4Әмтн уга һазрт көндә орм һарһна,
Кен чигн күүнә көл ишкәд уга тенднь.
Дәкәд тиигән деесәр бууҗах әмтн
һазр дор цугтаһаснь холд өлгәтә болна.
5Өдмг өгчәх һазрнь,
Гүүндән һалар шатагдҗах мет.
6Терүнә ова чолун дотр сапфир бәәнә
болн алтна умш бултҗ.
7Тиигән һардг җим хаалһиг
һәрд шовун чигн медәд уга,
Начн шовуна нүдн чигн үзәд уга;
8Зерлг аң терүгәр ишкәд уга,
Арслң аң йовад уга.
9Әмтн хад көндәнә,
Уулыг уңгарнь сөңглнә;
10Чолун дотркиг малтна,
Зүснзүүл үнтә зөөр нүднд үзгднә.
11Тедн һолын экнд күрнә,
Бултулгдсн юмиг секнә.

12Болв цецн ухан альдас авгдв,
Альд тоолвр бәәдви[+]?
13Терүнә үниг күн медәд уга,
Эн делкәд терүг олҗ болшго[+].
14Йорал уга орм келх: «Нанд тер уга».
Теңгс бас келнә: «Нанд бас уга».
15Цевр алтар терүг хулдҗ авч болшго,
Цаһан мөңг терүнә төлә өгч болшго[+].
16Терүг Офирин алтар чигн хулдҗ авч болшго,
Ониксәр чигн, сапфирәр чигн[+].
17Терүнлә алтн чигн,
үнтә шил чигн әдлцшго.
Үнтә алтн савас терүг сольҗ авч болшго.
18Молрин тускар,
шурин тускар ухалад керг уга.
Цецн уха олҗ авхд
сувсн чолу олҗ авснас күнд[+].
19Кушин һазра топаз терүнлә әдлцшго
болн цевр алтар хулдҗ авч болшго.
20Тегәд альдас цецн ухан ирдви,
Серл ухан альд бәәдви?
21Әмд тоотын нүднәс тер далд бәәнә,
Нам теңгрин шовудас тер бултулгдҗана.
22Терүнә тускар Эвдрлһнә һазр болн Үклин һазр медүлнә:
«Зуг зәңг маднд күрв».
23Болв Бурхн терүн талк хаалһиг меднә,
Зуг Тер бәәх орминь меднә:
24Терүнә хәләц һазрин захд күрнә,
Теңгр дор бәәхиг кевтнь Тер үзнә.
25Тер салькна күчиг тогтаҗахдан,
Усна меҗә тогтаҗахдан,
26Хурт дигдара һарһҗахтан,
оһтурһута аюлд хаалһинь зааҗахдан –[+]
27Тиигхд Бурхн цецн уха үзлә,
Терүг йилһҗ авла, тегәд сөрәд тогтала[+].
28Күүнд Тер келв:
«Деед Эзнәс әәлһн –
энүнд цецн ухан болҗана,
Хорта йовдлас зуллһн –
энүнд серлухан болҗана»[+].

#### 29


Йовин келсн үг

1Йов цаарандан иигҗ келнә:

2– О, кен нанд давсн цагим хәрү эргүлхмб:
Намаг Бурхна хәләҗәсн тер өдрмүдиг,
3Терүнә гегән герл мини толһа деер өгчәсн цагиг,
Терүнә герләр би таг харңһу дотраһар йовсиг[+]?
4Бурхна иньгллт мини сег деер бәәхд
Хамгин сән өдрмүдм тиим болдмн.
5Хамгин Күчтә нанла бәәхд тииглә
болн нанла мини герин әмтн хаҗудм бәәхд;[+]
6Мини хаалһ үсәр уһагдҗала,
Уулын хад нанд сән тос һарһҗала[+].
7Тер цагт би балһсна үүднд оддг биләв,
Талвң деер эврәннь ормд суухин төлә –
8Баахн көвүд намаг үзхләрн, хооран һардмн,
Көгшд бослдад зогсцхадмн.
9Һардачнр үг келхәсн эмәдмн,
һарарн аман хаадмн,
10Сәәчүдин дунь тасрдмн,
Таңнаднь келнь наалддмн[+].
11Намаг соңссн күн
нам бийим хөвтәд тоолдмн.
Намаг үзсн күн бийим буульдмн:
12Угатя күүнд кергтә дөңгинь өгснд
болн харсдг күн уга өнчиг аврдгт[+].
13Үкләс татҗ авгдсн күүнә йөрәл нанд буудмн,
Белвсн күүнә зүркнд
би байр орулдг биләв.
14Би үннәр хувцар мет
бийән орадг биләв,
Зөвйосн нанд махлакүлт болдмн[+].
15Сохр күүнд би нүднь болдг биләв
болн доһлң күүнд – көлнь;
16Хөв уга әмтнд би эцкнь болҗ йовлав
болн таньдго күүнә түрүкүндинь йилһдг биләв;[+]
17Хар саната күүнә шүдинь күүлдг биләв,
Терүнә амнаснь олсн зөөринь буладг биләв[+].
18Би эврәннь гертән үкхнь гиҗ санҗалав,
Мини өдрмүд, элснлә әдл, то уга болһлав:
19Мини уңг уснд күрчәнә,
Мини ац деер чиг хонҗана.
20Мини туурмҗ бөкшго,
Мини һарт саадг батар бәрәтә.
21Әмтн намаг соңсдмн,
Тедн мини селвг тагчгар күләдмн.
22Намаг келснә хөөн
теднд немдг юмн уга болдмн.
Тедниг мини үгмүд таалдмн.
23Тедн мини келхиг хур мет күләв,
Хаврин усн мет амарн хавлв[+].
24Кемр намаг инәхләг, иткдго билә,
Мини җөөлн хәләц хәәдг билә.
25Эврәннь баг дунд бәәх хан мет
теднд би хаалһинь заалав,
теднд толһачнь боллав. Һундлд бәргдсн әмтиг тогтнулҗах күүнлә әдл би биләв.

#### 30

1Ода болхла нанас баахнь намаг наад бәрҗәнә,

Нам мини мал хәләҗәсн нохас тал
Теднә эцкнриг би өөрдүлшго биләв[+].
2Теднә чидлнь баһрҗ одсн болхла,
Һариннь күчн нанд юмб?
3Түрү бәәдләрн болн харһнлһарн зовҗана, Тедн хагссн һазр әмн уга теегт харңһуд мөлҗҗәнә;
4Нигт урһмл дотрас һашун өвс таслна,
Бура модна уңг теднә хот.
5Тедн әмтн дундас көөгдв,
Тедниг хулхачнр гиһәд хәәкрнә.
6Һолын хагссн һуурһлд тедн бәәх,
Чолун дотр, һазрт һарһсн нүкнд бәәх;
7Бура модн дотр мал мет
тедн уульцхана,
Буг өвсн дотр цугтан хамдан баглгдҗана:
8Нернусн уга, күүнд керго,
Һазрасн көөгдсн әмтн.
9Теднд би бас наадн болв,
Теднд нам зоогта үлгүр болв![+]
10Нанд дурго болна, нанас зулна,
Намаг үзхләрн нульмлго бәәхш[+].
11Харм төрхд, мини саадгин көвч тер сулдхва –
Тегәд тедн мини өмн хазаран хайв.
12Эн кишго әмтс барун талас дәврнә,
Тедн намаг көл деерәсм уңһала.
Намаг алхар эврәннь мөрән нан тал һарһна,[+]
13Мини хаалһиг кевтнь хаацхав,
Тедн мини үкләс олз һарһҗ авхар белдҗәнә –
Тедниг кен чигн күн зогсаҗ чадшго!
14Эрс хамхлад, өргн ормар нан тал аашцхана,
Аюл салькнла әдл дәврнә.
15Нан деер әәмшг буув –
Күндллһиг салькнла әдләр тарав,
Сән бәәдл үүлнлә әдләр нүүһәд давв[+].
16Мини чееҗин әмсхл чилв,
Һашута өдрмүд намаг бәрв.
17Сөөд ясн яарна,
Өвдкүр намаг зогсл уга шимҗәнә.
18Өмссн хувцм ик чидләр таслҗ тәәлгднә,
Киилгин зах мет намаг шахна.
19Намаг бальчгт Бурхн хайв,
Би тоосн болн үмсн болв.
20Таниг би дууднав,
Та зуг хәрү өгхшит.
Тана өмн зогсҗанав –
Та намаг нам хәләхшит,
21Та нанд догшрхвт,
Та эврәннь догшн һарарн
мини өмнәс дәәлдҗәнәт;
22Та намаг өргәд
ик хү салькнд бәрүлвт,
Эргүлҗ цокулвт –[+]
23Би меднәв: Та намаг үклд дахулҗ йовнат, Ода әмд бәәх улс цугтан орх орм тал дахулҗанат!
24Хөв дуту күн тал үкҗәх кемлә
дөң сурҗахла һаран өргдви?!
25Би зовлңгта күүнә төлә уульдг эс билү?
Угатя әмтнә төлә седклм зовдг эс билү?
26Хөвкишг күләләв,
болв хар санан һарв;
Герл күләвүв,
болв харңһу болв:
27Мини дотрк буслад тогтнҗахш,
Муульта өдрмүд мини өмнәс аашна.
28Би харлад йовҗ йовнав, нарнас биш;
Әмтн хурсн һазрт босад хәәкрнәв, дөң сурнав.
29Би ода шаһл чонд төрл болҗанав,
Страус шовуна иньг болв.
30Мини арсн харлад унҗана,
Мини ясиг халун хатаҗана[+].
31Ода мини ятх уульҗана,
Мини бүшкүр уульдг гергн мет түңшҗәнә.

#### 31

1Нүднләһән би бооца келәв,

Күүкдиг би хәләшго боллав[+].
2Бурхнас ода ямаран хөв
нанд деерәс ирҗәхмб?
Хамгин Күчтәһәс ода ямаран заян
нанд деерәс ирҗәхмб[+]?
3Хар саната күүнд зовлң эс илгәгдҗәнү,
Килнц һарһдг күүг муульта бәәдл эс күләҗәнү?
4Эс гихлә Тер мини мөриг үзҗәхший,
Мини ишкдлиг тоолҗахший[+]?
5Мекәр би бәәсн болвзав,
Эс гихлә хорта йовдл һарһхар адһвий?
6Намаг Бурхн төв чиңнүрт чиңнүрдтхә –
Намаг килнц угаг Тер медх!
7Кемр мини ишкдл мөрәсн хаҗисн болхла,
Кемр мини зүркн хәләцим дахсн болхла,
Кемр мини альхнд бузр юмн наалдсн болхла –
8Тиигхлә мини тәрсиг талдан күн идтхә, Тиигхлә экләд урһҗах мини тәрән уңгарн таслгдтха[+].
9Кемр мини зүркн күүкд күүнд авлгдҗасн болхла
Болн хоша бәәх күүнә үүднд гетҗәсн болхла –[+]
10Тиигхлә талдан күүнә төлә мини авсн гергн теермдтхә,
Терүнлә талдан күн кевттхә![+]
11Яһад гихлә эннь аля йовдл,
Зарһд орх му йовдл.
12Эннь – үмс һарһдг һал,
Эвдрлтд күргәд шатана,
Мини олсн олзиг уңгарнь уга кенә[+].
13Кемр ялчнр нанд һундхла,
Би теднә зарһинь эс соңссн болхла, –
14Кемр Бурхн харсхар босхла, ю кех биләв?
Кемр нан тал ирхлә ю келхүв?
15Намаг геснд үүдәсн Бурхн –
тедниг чигн эс үүдәв?
Мадниг Тер Эврән эс үүдәв![+]
16Угатя күүнд сурсинь «уга» гиҗ келвү,
Эс гихлә нанас көлтә
белвсн күүнә нүдинь эс цуцрави?
17Эврәннь зүсм хотан би һанцарн идвү,
Өнчнөвүлә эс хувалцву[+]?
18Уга, би баһ наснасн өнчн күүнд эцкләнь әдл боллав,
Бичкнәсн белвсн әмтнд түшг боллав![+]
19Кемр би йилһән уга бәәдләр
хувцн уга күн яһҗ көрчәхиг хәләҗәсн болхла,
Угатяд хучдг юмн угаг хәләҗәсн болхла,
20Кемр тер намаг эс әдслсн болхла,
Мини хөөдин ноосн терүг эс дуладхсн болхла,[+]
21Кемр балһсна ик үүднд
намаг дөңнхиг медәд бәәҗ,
би өнчнөвү күн тал һаран өргсн болхла –[+]
22Тиигхлә мини һар хагсад унтха,
Тиигхлә һарм тохаһарн хуһртха!
23Болв Бурхнас нанд зуг
әәмшг болн дәврлһн,
Нанд Терүнә алдриг дааҗ болшго!
24Кемр би алтнд нәәлсн болхла,
Нухмл алтна тускар:
«Мини харсач эн!» – гиҗ келсн болхла,[+]
25Кемр би эврәннь зөөрт
ямаран ик гиҗ байрлсн болхла
Болн яһҗ һарм ик юм авсмн болхла,[+]
26Кемр би нарна герл
Болн сарин гилвксн йовдл үзәд,
27Би зүркәрн нуувчар авлгдсн болхла,
Би теднд мөргәд бийинь һаран үмссн болхла –[+]
28Эннь зарһд орулх керг болх билә.
Тегәд Хамгин Деерк Бурхн керго гиһәд
би зарлх биләв!
29Би дәәснәннь зовлңд байрлх билү,
Терүнд хорта йовдл учрхла,
би дүрклх билү[+]?
30Уга, би келәрн килнц һарһсн угав,
Үкүлх харал терүнә җирһлд тәвсн угав![+]
31Мини сег дотр әмтн иигҗ келсн угай:
«Мадниг цугтаһинь цадтлнь махар тоох».
32Йовцн талын күн һаза хонсн уга:
Терүнә төлә мини үүдн секәтә билә.
33Би талдан әмтнлә әдл
Эврәннь му йовдлан бултулсн болвзав,
Эврәннь хар санаһан өвртән бултулсн болвзав[+]?
34Олнәмтнәс әәһәд,
Төрлмүдин дурго боллһнас әәһәд –
Тагчград гертәсн һазаран һарлго бәәви?
35О, кемр тадн намаг соңссн болхлаг!
Мини сүүлңк үг эн – Хамгин Күчтә хәрү өгтхә!
Мини Бурушагч нанд цаас бичтхә –[+]
36Тер бичвриг ээм деерән авч йовх биләв,
Бий деерән титмлә әдләр тәвх биләв.
37Бурхнд Би бийиннь җирһлән келҗ өгх биләв.
Терүн тал нойн мет өөрдх биләв.
38Кемр мини килнцин тускар һазрм уульҗахла,
Тәрәнд хаһлсн меҗәс цугтан уульҗахла,
39Кемр би өңгәр терүнә темс идҗәсн болхла,
Тәрәчнрин әминь таслсн болхлаг –
40Тиигхлә буудян ормд хатханчг өвсн урһтха,
Ичмәнә ормд – буг өвсн.

Энүгәрн Йов үгән төгсәв[+].

#### 32


Элигун келсн үг

1Тегәд Йовин һурвн үүрмүд терүнлә зүткдгән уурцхав. Йов эврән бийән зөвтәд тоолҗав. 2Болв Барахелан көвүн Элигу, Раман отгин Бузан хөөт үй, дегд уурлв. Бурхиг биш, бийән зөв гиҗәснд тер Йовд уурлв[+]. 3Элигу терүнә һурвн үүрмүдт бас уурлв, юңгад гихлә тедн хәрү өгч чадсн уга, теднәһәр болхла Йоваг буру гиҗ тоолҗана. 4Болв Элигу Йовата күүндхәсн болһаҗав, юңгад гихлә тедн һурвулн ах бәәҗ[+]. 5Зуг теднд келдг хәрү уга болхла, дегд уурлв.

6Бузан хөөт үй, Барахелан көвүн Элигу иигҗ келнә:

– Би насарн баахн биләв,
Тадн болхла – көгшд;
Тегәд би ичдг, әәдг биләв.
Зуг медсән таднд келҗ өглго бәәләв.
7Болв би шиидләв: көгшнь келтхә,
Медәтә насн цецн уханд дасхтха[+].
8Тегәд күүнд сүмсн бәәнәлм,
Хамгин Күчтәһин үләснь серл орулна![+]
9Һанцхн көгшд цецн болдгнь үнн биш,
Зуг медәтәнь чикәр тәәлх гиснь бас үнн биш.
10Ода би тегәд келсв, тадн соңстн,
Би медснәсн келҗ өгсв!
11Би тадниг келәд дуустл күләләв,
Үгән төвләд автл,
Тадна цәәлһвртд оньган өгдг биләв.
12Би тадна келсиг оньган өгч соңслав –
Болв таднас нег чигн күн Йоваг бурушасн уга,
Нег чигн күн терүнд хәрү өгсн уга.
13Тегәд цецн ухата болвидн гиҗ бичә келтн –
Күн биш, зуг Бурхн терүг илдкх гисәт!
14Терүнә үг нанд нерәдгдҗәхш,
Би терүнд таднла әдләр хәрү өгшгов.
15Тедн әәҗәнә, дәкҗ юм келҗәхш –
Теднд келх үг үлдсн уга.
16Кемр тедн тагчг бәәхлә, тегәд би ю күләхмб,
Мел юм келлго зогсҗацхану?
17Эврәннь саамдан би бас хәрү өгсүв,
Би медсән бас келҗ өгнәв.
18Мини үгмүд деврҗәнә,
Мини седкл нанд амрлт өгчәхш.
19Дотрм чаһр хаагдсн мет болҗана
болн шин бортхла әдләр хаһрҗанав.
20Келҗ өгнәв – нанд амр болх,
Тегәд хәрү өгнәв![+]
21Өмнән кен бәәхинь хәләшгов,
Кенднь чигн таасгдхар бәәхшв,
22Би таасгдҗ чаддгов,
Эс гиҗ Үүдәч намаг уга кетхә!

#### 33

1Тегәд Йов, мини келсиг соңс,

Үг болһиг тодлад ав!
2Ода би аман секҗәнәв!
Мини келн экләд келҗәнә.
3Мини зүркн үннәр келҗәнә,
Амнасм цевр үнн һарчана.
4Намаг Бурхна Сәкүсн үүдәлә,
Хамгин Күчтән әмсхл нанд әм орулла[+].
5Кемр чадхла – чи нанд хәрүһинь өг,
Ноолданд ор, өмнм һарад зогс!
6Бурхна өмн би чамла әдл болҗанав,
Би бас шаврар кегдләв![+]
7Би чамаг әәлһҗәхшв,
Мини даҗрлһн чамд күнд болшго[+].

8Чамаг мини чикнд келсн
Үгмүдин әәһинь би соңслав:
9«Би цеврв, һаң угав
болн килнцд орсн угав,
Нанд буру уга![+]
10Бурхн намаг Эврәннь дәәсн гихәр,
Мел бурушахар хәәһәд бәәнә,[+]
11Мини көлд чөдр өлгнә,
Хаалһим кевтнь хәләнә»[+].

12Хәрүднь би келх биләв:
чи зөвтә бишич,
Бурхн күүнәс иклм!
13Яһад чи Терүг гемшәҗәнәч:
Тер чамд хәрү өгчәхш гиһәдий[+]?
14Бурхн нег дәкҗ келнә,
Эс медхлә хойрдад келнә.
15Орндан орад әмтн нөөртән сөөһин үзгдл үзнә[+].
16Тегәд Тер теднә чикнднь келнә,
Керлдлһәрн тедниг әәлһнә:[+]
17Күүг му кергәснь татҗ авхин төлә,
Терүнәс деерлклһ салһхин төлә,
18Йорал уга һазрт терүг унхаснь бәрхин төлә,
терүнә җирһл үкләс саглна.
19Эс гихлә Бурхн күүг кевтртнь гемәр засглна,
Терүнә яснд агчмд чигн амрлт уга[+].
20Тиигхлә терүнә геснд өдмг орхш,
дурта хотнь җигшүртә болна[+].
21Цогцнь шүүрәд, ода тернь үзгдҗәхш,
Махар бәргдсн урднь эс үзгдҗәсн яснь һарчана.
22Тер күн үкәрин амнд,
Үклдән өөрдҗ ирв.
23Болв хаҗуднь Бурхна элчхарсач – миңһнә негнь – зогсҗахла,
тер зовҗах күүг чик хаалһд орулдг,[+]
24Терүг хармнад келх:
«Сулдх терүг, үкәрт бичә орул,
Би терүнә төлә алв өгнәв», –[+]
25Терүнә цогц баһ настаһан әдл шинрх,
Тертн тегәд баһрад одх.
26Бурхнд тер зальврад орулҗ авгдх.
Байрлхларн Бурхна чирә үзх,
Бурхн терүнд үнн бәәдлинь хәрүлх[+].
27Әмтн тал хәләһәд тер келх:
«Би килнцтәв, үнниг хаҗилһв, Болв Тер кеснкүцәсим шоодад нанд засглһ кесн уга.
28Тер мини әмиг үкәрәс хулдҗ авв,
Би герл үзхв!»[+]

29Энүг кевтнь Бурхн күүнә төлә кенә –
Хойр, һурв дәкҗ кенә.
30Терүг үкәрәс харсҗ авхин төлә,
Җирһлин герл терүнә төлә гилвкүлдгәр тиигнә[+].

31Оньган өг, соңс Йов,
Тагчгр – би келнәв!
32Кемр нанд хәрү өгх үг бәәхлә кел,
Би байртаһар чамаг зөвтә гисүв.
33Кемр уга гихлә – намаг соңс,
Тагчгр, би чамд цецн уха заасув.

#### 34

1Элигу иигҗ цаарандан келнә:

2– Цецн әмтн, намаг соңстн,
Меддг әмтн нанд оньган өгтн,
3Яһад гихлә чикн үгмүд келсиг таньна,
Келн хотын амт медснлә әдл[+].
4Чикәр шүүҗ авхмн,
Юн сәнсәәхн болҗахинь
Хоорндан медҗ авхмн.
5Йов иигҗ келв: «Мини зөв,
Бурхн нанд зарһ кехәр бәәхш[+].
6Би зөвтә болв чигн – худлчнрин тоод орулгдв,
Буру уга бийнь эдгдшгоһар шавтулгдув».
7Йовла әдл күн бәәдви?
Даҗрлһиг тер ус ууҗах мет келнә[+].
8Хорта әмтнлә тер негднә,
Хар сана һарһҗах әмтн дунд тер йовна[+].
9Тер келлүс: «Бурхнд таасгдхар седсн күүнд олз уга»[+].
10Тегәд – ухата залус соңстн намаг:
Бурхн му йовдл һарһшго,
Хамгин Күчтә хорта йовдлас хол![+]
11Әмтиг Тер кесн кергәрнь ашлна:
Күн болһн эврәннь күцәмҗәрн авчана[+].
12Бурхн үнндән хорта йовдл һарһҗахш,
Хамгин Күчтә зарһин зөвиг хаҗилһҗәхш[+].
13Терүг һазриг һардтха гиҗ кен тәвв?
Терүнд кен цуг делкәг өгв?
14Кемр Тер Эврәннь зүркән хааһад,
Эврәннь әмсхлән Бийдән авсн болхла –
15Әмтәкиитә кевтән тер дарунь үкх билә,
Тегәд күн дәкн тооснд хүврх билә[+].
16Кемр чамд ухан бәәхлә – соңс,
Мини келснд чикән өг!
17Үнн юмнд дурго күн һардҗ чадхий?
Үннч болн Күчтә Бурхиг зарһд орулхийч?
18Хаанд «кишго күнч!» – гиҗ келдгинь, Эркшилтә байн күүг «хар саната!» – гиҗ нерәддви?
19Болв Бурхн һардачнрт таасгдхар седдгонь,
Байн күүг, угатя күүг деегшән тоолхш. Юңгад гихлә тедн цугтан – Терүнә һарар үүдәгдсмн[+].
20Тедн сөөһәр генткн үкцхәнә,
Келнулсиг үүмүләд уга болцхана,
Күчтәнь хольвлгдна, зуг күүнә һарар биш.
21Бурхн күүг мөрдәд хәләнә,
Терүнә ишкдлиг кевтнь үзнә[+].
22Хорта йовдл һарһдг әмтнд бултдг
Таг харңһу болн бүрңк цаг уга[+].
23Яһад гихлә күүнд Бурхн тал
зарһд одх болзг һарһад керг уга.
24Бурхн күчтә әмтиг сурлго цокад уңһана,
Теднә ормд талдан улсиг тәвнә[+].
25Яһад гихлә Тер теднә керг меднә,
Дәкәд нег сө цугтаһинь каалад күүлнә!
26Цугтаннь нүүрт тедниг хар саната әмтнлә әдләр алх.
27Яһад гихлә Бурхна мөрин тускар эс ухалснд
Тедн Терүнәс буру хәләнә.
28Тегәд угатя улсин дун Терүнд күрч,
Дорацулгдсн әмтнә түңшлһ Тер соңсв[+].
29Кемр Тер тагчг бәәхлә –
Терүг кен гемшәхмб?
Кемр Эврәннь чирәһән бултулхла –
Терүг кен үзхмб?
Тиим йовдл олнәмтнлә
болн күүнлә болдмн,
30Яһад гихлә Бурхнд иткдго күн
әмтнд хавх тәвәд бичә нойрхтха гинә.
31Бурхнд иигҗ келсн сән болвза:
«Намаг засглв – дәкҗ би килнц һарһшгов.
32Мини меддгог нанд дасх,
Кемр му юм һарһсн болхла –
дәкҗ кешгов».
33Кемр чи буруһан эс һарһсн болҗахла
Ю күләҗәнч?
Би бишв, чи эврән шиидвр авх зөвтәч.
Юм меддг болхла – келҗ өг!
34Тоолврта әмтн келх,
Намаг соңсҗах цецн күн келх:
35«Йов меддго юман келҗәнә,
Терүнә үгнь чинр уга»[+].
36Йов хар саната әмтнлә әдл келҗәхлә,
Терүг кевтнь сөртхә.
37Яһад гихлә килнц деерән тер деегүр бәәдл немҗәнә,
Альхан ташад, маднд дөөглнә
болн Бурхна өмнәс эврәннь келән икдүлҗәнә[+].

#### 35

1Элигу цаарандан иигҗ келнә:

2– Чи зөвтәв гиҗ санҗанчи?
Чи келҗәнәч: «Бурхн биш, би зөвтәв»,
3«Нанд юн олз болҗана? Килнц һарһлго бәәхд – юн олзв?» – гиҗ келҗәнәч[+].
4Терүнд би чамд хәрү өгсүв,
Чамд болн чини нәәҗнрт:
5Теңгр тал хәлә – оньган өг,
Чини деер олн үүлн ямаран өндрт бәәнә![+]
6Кемр килнц һарһсн болхлаг –
Бурхнд ю кеввч?
Му йовдл икдүләд –
Терүнд ю үзүлҗәнәч?
7Кемр чи үннч болхлаг –
Терүнд ю өгчәнәч,
Тер ю чини һарас авхмб[+]?
8Чини му йовдл,
Чини үннч бәәдл зуг әмтнд күрх.
9Олн даҗрлһнас әмтн түңшҗәнә,
Чидлтә күүнә һарас сулдхар сурҗана[+].
10Болв нег чигн күн келшго:
«Сөөһәр маднд ду белглдг Бурхн –
Мини Үүдәч альдв[+]?
11Һазр деерк аңгудас мадниг ухаһар болн цецн белгәр теңгрин шовудас йилһсн Терий?»
12Кемр тедн хәәкрхлә –
теднә хар сананас болн деерклһнәс көлтә
Тер хәрү өгчәхш[+].
13Бурхн хоосар эрәд сурсиг соңсхш,
Хамгин Күчтә терүг эс үзсәр бәәнә.
14Терүнәс даву Терүг үзҗәхшв гиһәд,
Терүг зарһд күләҗәнәв гиҗ чи келҗәнәч[+].
15Дәкәд бас – Терүнә цухл адһҗахш гиһәд,
Дутудундынь Тер икәр үзҗәхш гиһәд?!
16Уга, Йов киидән келҗәнә,
юм ухаллго олн үг келҗәнә[+].

#### 36

1Элигу бас иигҗ немнә:

2– Невчк тесҗә – би чамд үзүлсүв.
Бурхна тускар талдан юм чигн келсүв.
3Би эврәннь Үүдәчин зөвинь үзүлхин төлә,
Келхәр бәәхән холас эклсүв.
4Йосндан мини үгмүд худл биш,
Чини өмн – күцц медрлтә күн[+].
5Бурхн күчтә! Тер кенд чигн дурго болҗахш.
Тер ухата болн чидлтә.
6Хар саната күүг Тер әмд үлдәшго,
Даҗргдснднь – чикәр һарһҗ өгх[+].
7Тер үннч күүнәс хәләцән бултулшго,
Тедниг хаана ширәд мөңкинд суулһх,
Тегәд тедниг өөдлүлх[+].
8Кемр тедн чөдрт бәрәтә бәәхләг,
Муульта бәәдлин цевд бәргдсн болхлаг –[+]
9Эннь Тер теднд кергинь,
хорта йовдлынь болн деерклһинь зааҗана,
10Чикнднь соңсхад, уха орулҗана,
Йоснд уга йовдлан хайтха гиҗәнә[+].
11Кемр тедн соңсад, Терүнд церглхлә,
Тегәд теднә җирһл өлзәтәһәр чилх,
Үлдсн җилмүднь сән болх.
12Кемр эс соңсхлаг – зерзевәр шаагдх,
Тоолвр угадан үкцхәх[+].
13Хар саната әмтнә зүркнь цухлар дүүрң,
Тедниг Тер цевәр орав чигн тедн зальвршго.
14Тедн баахн насндан үкцхәнә,
Җирһлән аля әмтнлә чиләнә.
15Болв угатяг зовлңгас Тер һарһна,
Дорацулгдсн әмтнә чикинь сонр кенә.
16Тер чамаг бас шаху ормас сарул,
Харшлт уга һазрт һарһх билә;
Чини ширәг йир сән хотар дүүргх билә[+].
17Болв чи хар саната әмтнд
зарһ келгүлхәр седҗәнәч,
Чини санан – зарһ болн цааҗ.
18Даланала бәәдләс сагл,
чамаг бичә авлтха,
Авлһ чамаг бичә үрәтхә.
19Байн бәәсндән зовлңгас авргдҗ болхий,
Нам бәәсн чидләрн агсв чигн[+]?
20Келнулс кевтән уга болх гиҗ
Киидән чи тиим сөөһин тускар ухалҗанач!
21Хорта йовдлд орхасн сагл –
Чамд хара биш сөрлт илгәгдҗ.
22Хәләлч, Бурхн Эврәннь чидләрн алдр!
Терүнлә әдл сурһмҗлач бәәнү?
23Терүнд кен хаалһинь заахмб?
Кен келхмб: «Чи чик бишәр кеҗч?»
24Олна буульсн Терүнә кергиг
Кезә чигн өөдлүлхиг бичә март:
25Терүг әмтн цугтан хәләнә,
Терүг холас һәәхнә.
26Ээ, Бурхн алдр, мана ухалснас өөдән,
Терүнә насна тонь күцгдҗ медгдшго[+].
27Усна дусал Тер цуглулна,
Тернь хурт хүврәд икәр һооҗна,[+]
28Үүлнәс асхрна,
Әмтиг ик хур норһна.
29Тер үүлиг яһҗ делгсиг кен медхмб,
Терүнә гер оһтрһун дууһар яһҗ күрҗңнҗәхиг?
30Герләрн терүн деер Бийиннь төлән тархана,
Теңгсин йоралыг харңһуһар хаана.
31Тиигҗ Тер келнулсин зарһ кенә,
Элвгәр теднд хотынь өгнә.
32Һартан Тер һал цәклһ бәрҗәнә,
Терүнә заасн талнь тернь цокна.
33Терүнә тускар оһтрһу зәңглнә,
Малмуд юн болҗахинь бас меднә.

#### 37

1Терүнәс мини зүркн чичрнә,

Ормасн өсрәд һархдан белн.
2Терүнә чаңһ ду соңстн, соңстн:
Терүнә амнас күрҗңнсн дун һарчана.
3Цуг теңгрәр дун һарчана,
Һал цәкллһн һазрин захд күрчәнә[+].
4Тегәд ода Терүнә дун һарчана,
Әвртә сәәхнәр күрҗңнҗәнә.
Тер Эврәннь дууһан хааҗахш –
Тернь эргмдән соңсгдҗана[+].
5Бурхн Эврәннь дууһарн өврмҗтәһәр ду һарна,
Маднд медҗ болшго алдр кергән кенә[+].
6Цаснд Тер келх: «Һазр деер ун»,
Хурин уснд: «Чаңһар асхр!»[+]
7Эннь күн болһна һарт Бурхна тәвҗәх тамһ, Терүнә кергин тускар күн болһн меддгәр тиигҗәнә.
8Тегәд аңгуд нүкндән бултна,
Эврәннь ичәндән кевтцхәнә[+].
9Эврәннь хораһас догшн салькн һарна,
Ар үзгәс салькн киит авч ирнә.
10Бурхна үләлһнәс мөсн һарна,
Усн деерк мөстнә[+].
11Чиигәр Тер үүлд дүүргнә,
Тер үүлнәс һал цәклүлнә.
12Тедн эргнә, бәәдлән сольна,
Терүнә седвәриг күцәнә,
Моһлцг һазр деегәр
Терүнә заасиг кенә;[+]
13Бурхна һазрт хәәрлт чигн,
Засглт чигн авч ирнә[+].
14Зогс, соңс Йов,
Бурхна өвәрц юмна тускар ухал!
15Тедниг Тер яһҗ һарддгинь меднч,
Һал цәкллһн яһҗ үүлиг герлтә кедгиг?
16Үүлд яһҗ теңгрт бәргдҗәхиг меднч?
Терүнә медрл күцц,
кергнь сүркә сәәнинь меднч[+]?
17Өмн үзгин салькнд һазр тагчгрхла,
Чи өмссн хувцнасн бүтнәч.
18Чи Терүнлә әдл теңгриг һаңнҗ чадхвч,
Батар, нүр үздг мет цутхад?
19Мадниг дасх, Терүнд ю келхмб,
Бидн белн бишлм, эргмдән харңһу!
20Терүнд мини келсн үгмүд давтҗ келхий?
Терүнлә күүндсн күн – алгдх.
21Салькнд көөгдсн үүлд заагар гилвкәд һарчах герл хәләҗ болхш.
22Ар үзгәс алтн герл ирх,
Бурхна алдр әәлһҗәнә.
23Хамгин Күчтәд бидн күршголм,
Күчәрн болн үннәрн Тер туурмҗта,
Терүнә зөвнь алдр,
Кү Тер басшго.
24Тегәд олнәмтн Терүнәс әәнә,
Тер ямаран чигн цецн ухатаг хәләшго![+]

#### 38


Йовд келҗәх Деед Эзнә үг

1Тиигхлә догшн салькнас Деед Эзн Йовд хәрү өгнә:[+]

2– Учрутх уга үгмүд келдгәрн чи кен болҗахмбч,
Мини седвәрт иткҗәхшвч[+]?
3Залу күүнлә әдл хувцан бүслҗ ав!
Би сурсув, чи Нанд хәрүһинь өг:[+]
4Намаг һазр тогтаҗах цагт чи альд йовлач?
Кемр меддг болн тоолврта болхлаг кел[+].
5Терүнә кемҗәһинь кен кесинь меддг болхла
Болн кен терүн деер кемҗәлх деес татсинь кел?
6-7Терүнә ул юн деер зогсҗана?
Өрүни одд гилвдалв гиһәд мандлҗасн цагт,
Бурхна цуг теңгрин элчнрин байрта хәәкрлһнд
Эклц чолуг кен тәвсмб[+]?
8Һазр дорас теңгс һарчахд,
Терүнә үүдиг кен хаав[+]?
9Би терүг үүләр ораһад,
Терүг харңһуд орулад,
10Терүнә меҗәһинь керчәд
Болн төдглдг үүд тәвләв.
11Би келләв: «Энүнд күрхич,
зуг цаарандан биш.
Энд чини күчтә дольгана меҗә».
12Чи нег дәкҗ болв чигн өрүнд заквр өглч,
Өр цәәлһнд орм зааҗ өглч?
13Һазрин захас тер бәрәд,
Хар саната әмтиг уңһав:
14Шаврт тамһ тәвсн мет оңдарулхин төлә,
Хувцна көвән бәәдлтәһәр тегшлүлхин төлә,
15Хар саната әмтнәс герл булаҗ авхин төлә,
Өргсн һаринь хамхлгдхин төлә тиигв[+].
16Теңгсин эклцд чи күрлчи?
Усна йоралын эс меддго ормар чи йовлчи?
17Үклин үүдн чамд үзгдлү,
Таг харңһуһин үүд чи үзлчи?
18Чи һазрин өргниг шинҗлвчи?
Энүнә тускар цугтаһинь меддг болхла, келҗ өг.
19Герлин бәәрнә хаалһ альдв,
Харңһуһин гер альдв?
20Терүг хәрү ормднь күргхийч,
Гер талнь хаалһинь олҗ авхийч?
21Чи цугтаһинь меднәч!
Чи тиигхд төрсн биләч –
Чини насна тонь тиим аһу ик болҗана!
22Чи цасна бәәрнд орлчи?
Чи мөндрин бәәр үзлчи[+]?
23Зовлңта цагт эдлх Мини хадһлсн көрң эн,
Би энүг дәәлдх өдрт белдҗәнәв.
24Герл яһҗ тардви?
Зүн үзгин салькн һазр деегүр яһҗ көөлддви?
25Хурин усн гүүдг орм,
оһтрһу күрҗңнлһнә хаалһ кен һарһв[+]?
26Тернь эҗго һазр
болн күн уга көдәг услна,[+]
27Эмнг һазр деер хур орулна,
Көк ноһа урһана.
28Хурт эцк бәәдви?
Чиигин дусал кен һарһдви[+]?
29Кенә дотрас мөсн һардви
болн кен теңгрин кору теедви[+]?
30Тегәд усн чолунла әдл хатурна,
Тегәд теңгсин деерк көрнә[+].
31Плеяд оддын җолаһинь батлҗ чадхвч?
Ориона оддын боодһаһинь сулдхҗ чадхвч[+]?
32Оддыг цаглань һарһҗ чадхвч?
Долан бурхн гидг оддыг залҗ чадхвч[+]?
33Теңгрин дигдараг меддвч?
Терүнә йосиг һазр деер тогтаҗ чадхвч?
34Усн чамаг элвгәр услдгар
үүлнд күргҗ дууһан һарһҗ чадхвч?
35Һал цәкллһиг илгәҗ чадхвч?
Тедн ирәд чамд келдгәр: «Бидн белн!»
36Кен ибис шовунд цецн уха өгв?
Кен эр такад тоолвр өгв?
37Үүлд тоолх дүңгә кен цецн болҗахмб?
Эс гихлә теңгрин бортх көлврүлх,
38Тоосн бальчг болдгар
болн долда шавр наалддгар?
39Эм арслң бәрҗ авсн тоотыг
чи бәрдг болвзач?
Чи кичгүдинь цадхҗанч[+]?
40Тедн кевтртән тагчг кевтцхәнә,
Тедн бура модн дотр бултад манҗана[+].
41Керәд кен хот белднә?
Терүнә һууҗас хот олҗ чадхш,
Тедн үүмәд Бурхиг дуудна[+].

#### 39

1Уулын хад деер

ямад ишклх болзгинь меддвч?
Буһ марл ишклҗәхиг хәләлч[+]?
2Тедниг кедү сардан саата бәәхинь тоолҗ чадхвч?
Кезә тедн хурһдан һарһхиг меддвч?
3Кезә суух, төрх болн геснәс һазаран һарх?
4Теднә хурһд теңгр дор сулдан өсәд батрад,
Теднәс дәкәд салад йовна,
тедн тал хәрү ирцхәхш.

5Зерлг элҗгниг кен сулднь тәвв?
Терүнә чөдринь кен сулдхв?
6Би терүг көдә теегт орулв,
Давста һазрар бәәринь кевүв.
7Балһсна шуугата бәәдлиг тер наад бәрнә,
Мал тууһачин ду элҗгн соңсад уга.
8Довуд эргәд тер малын идг хәәнә,
Өвсн болһниг түүнә.
9Зерлг бух чамд церглхәр седхий,
Хотта чини тевшин хаҗуд хонхий?
10Тиим царар һазр хаһлулхийч?
Чамд тер һазриг тегшлҗ өгхий?
11Терүнә күчтә чидлд иткхийч?
Терүнд эврәннь күнд көдлмшән даалһхвч?
12Чини буудяг тер хәрү өгх гиҗәнч?
Амбарт терүг хурах гиҗ нәәлхвч?

13Страус шовун далваган байрлҗ саҗна, Болв тернь аист шовуна өрвлглә болн булла әдлцшго.
14Эм шовун һазр деер өндгән элснд халтха гиһәд үлдәнә.
15Кен чигн терүг ишкх гиҗ әәҗәхш,
Зерлг аңгуд терүг хамхлх гиҗ әәҗәхш.
16Терүнә һууҗмулмуд бийиннь биш кевтә
экнь теднләһән догшн. Болв терүнә көдлмш киидән давхас тер әәҗәхш,
17Яһад гихлә Бурхн терүнд цецн уха өгсн уга,
Терүнд серл орулсн уга.
18Болв босад гүүхләрн тер –
Мөртә күүг зог кеһәд давх!

19Чи мөрнднь чидл өгсн болвзач?
Терүнә күзүнд дел өмсквчи?
20Царцаха мет һәрәддг дасхвчи?
Терүнә күчтә сүрклһн әәмшгтә!
21Тер байртаһар туруһарн һазр цокна,
Бәәсн чидләрн дәәлдәнд орхар седнә.
22Әәмшгәс әәлго тер инәнә,
Нам селмәс әәҗ зогсшго.
23Терүн деер саадгин сумна герин ә һарна,
Саадг болн җид гилвкнә.
24Тер чичрәд, бизһтәһәр хурдлҗ гүүнә.
Бүшкүрин ә соңсн тер ормдан зогсхш.
25Бүшкүр дуулхла, тер байрлҗ хәәкрнә,
Дәәлдәг тер холас тааҗ меднә,
Нойдын хәәкрлһ болн дәәчнрин дуудвр меднә.

26Җиврән өмн үзг тал деләд,
Чини седвәрәр начн шовун нисҗәнү?
27Чини келсәр һәрд шовун деегшлҗ нисәд,
Уулын орад эврәннь үүрән ясну?
28Тер уулын хадд бәәнә,
Күн күршго хурц үзүртнь хонна.
29Тендәс бийдән теҗәл хәәҗ гетнә.
Терүнә нүдн холд үзнә!
30Һууҗмулмуднь цус ууна,
үксн күш бәәсн ормиг тер эргнә.

31Деед Эзн Йовд бас иигҗ келнә:

32– Эн зүткәч Хамгин Күчтәлә сөрлцҗәхмб?
Бурхиг керлдҗәх күн хәрү өгтхә![+]


Деед Эзнд өгчәх Йовин хәрү

33Деед Эзнд Йов хәрү өгнә:

34– Би һәәлгдсн күмб!
Танд юн гиҗ келхв?
Эврәннь һарарн аман хааҗанав[+].
35Би нег дәкҗ келләв,
болв нанд хәрү уга,
Хойрдад келв – дәкҗ келшгов.

#### 40


Деед Эзн Йовд дәкн келҗәнә

1Догшн салькнас Деед Эзн Йовд хәрү өгнә:[+]

2– Залу күүнлә әдл хувцан бүслҗ ав!
Би чамас сурсув, чи цәәлһ:[+]
3Чи мини зарһиг керго гиҗ келхвч,
Бийдән зөв өгхин төлә Намаг гемшәхвчи[+]?
4Чи күчәрн Бурхнла әдл болвзач?
Терүнлә әдл оһтрһун дууһар келҗәвзәч[+]?
5Тиигхлә бийән өөдән ачлврар кеерүл,
Гилвксн туурмҗар ора;
6Дурндан ууран һарһ,
Деермч күн болһиг хәлә – терүг му келәд бас,
7Деермч күн болһиг хәлә – терүг диил,
Хар саната әмтиг дорнь билҗл!
8Тедниг цугтаһинь һазрт бул,
Тедниг харңһу нүкнд орул!
9Би тегәд чамаг Эврән магтсув,
Яһад гихлә чи эврән бийән аврч чадхич[+].

10Һолд бәәдг ик аңгиг[*] хәләлч:
Чамаг чигн, терүг чигн Би үүдәләв!
Өвсиг тер царла әдләр иднә[+].
11Терүнә ташан күчинь хәләлч,
Терүнә дотрк әвртә махмудынь хәләлч;
12Терүнә сүл хошун моднла әдл хату,
Махн таша деернь холвата;
13Терүнә яснь күрл турва мет,
Көлнь – төмр бахн мет.
14Бурхна хаалһин эклцнь мел эн! Зуг терүнә Үүдәч Бийиннь үлдән терүн тал өөрдүлх.
15Өөдмтә һазр терүнд тетквр өгнә,
Тенд теегин аңгуд гүүлднә.
16Улмта һазрин бура дотр бултад,
Бадм цецгүд дунд тер амрна.
17Бадм цецгүд терүнд сүүдрән тусхана,
Эргмднь һолын көвәһәр удн модд бәәнә.
18Терүг урсхул авв чигн – әәшго тер,
Йордан һол амарнь орв чигн – тер тогтун.
19Нүдн секәтә бәәтлнь кен терүг бәрҗ авхмб?
Кен хамраснь бәрхмб?
20Теңгсин адусиг дегәһәр бәрхвч?
Терүнә келиг деесәр бәрҗ чадхвч?
21Терүнә хамр хаһлад деес орулхвч,
Дегәг терүнә өргнд орулхвч?
22Тер чамаг һундрхҗ дуудад,
Дәкн, дәкн җөөлнәр сурхий?
23Тер чамла бооца кехий,
Мөңкинд терүг ялч кехәр авхийч?
24Чи терүнлә шовунла әдләр наадхийч,
Күүкдт зог кеһәд терүг боохийч?
25Күн хулдҗ авхар ирҗ арцлдхий, Канана кувцнрт хулдхин төлә терүг әңгләд таслхий?
26Терүнә арсиг сумар цумлхийч, Заһсчнрин зерзевәр терүнә толһаг цумлхийч?
27Терүнд һаран күрг,
дәәлдәнә тускар ухал –
дәкҗ тиигхәр седшгоч!

#### 41

1Күүнә тиим нәәлвр хоосн дими!

Һанцхн терүнә бәәдләс унх[+].
2Кен терүг наад бәрҗ чадхмб?
Кен терүнә өмн нүүрцҗ зогсхмб?
3«Мини хаалһд харшлснд,
Би хәрүһинь өгхв.
Теңгр дор бәәх цуг юмс – мини!»[+]

4Терүнә махмудын әңгин тускар, Терүнә күчнә болн кевтә бәәдлин тускар тагчг бәәшгов.
5Кен терүнә арсинь шуулхмб,
Терүнә хойр дам халхцинь цумлхмб?
6Кен терүнә өргинь секхмб?
Терүнә шүднәс әәмшг һарчана!
7Терүнә нурһнд – халхцин зерглән,
Тернь заг угаһар тамһар мет залһата;
8Негнегнләһән тедн ниилүлгдҗ,
Теднә хоорндаһар ки чигн оршго;
9Негнегндән шахлдата,
Тасрлт угаһар келкәтә.
10Кемр тер нәәтххлә – һал цәклнә,
Терүнә нүдн – һарчах нарн мет;
11Амнаснь һал һарна,
Һалын очн тарна;
12Һал деер буслҗах хәәснәс мет
Терүнә хамрас утан һарна;
13Терүнә әмсхл цог шатана,
Амнаснь шатҗах һалын заль падрна!
14Терүнә күзүнд чидл бәәнә,
Терүнә өмн әәмшг гүүҗәнә.
15Махта әңгнь дегд батар ниилүлгдҗ,
Төрүц көндршго юмн.
16Терүнә зүркн чолун мет хату,
Дор бәәх теермдг чолунла әдл.
17Терүг босч ирхлә, күчтә юмсуд әәцхәнә,
Терүнә дәврлһнәс үүмцхәнә.
18Терүнлә зөрлцхлә, үлд чигн,
Җид чигн, сумн чигн,
талдан зерзев чигн тусшго;
19Төмриг тер хатсн өвсн гиҗ тоолна,
Күрл төмриг – үмкә моднд.
20Саадгин сумн чигн терүг зулҗ гүүлгүлшго, Праща[*] кегдләс хайсн чолун
терүнд өвснә хатсн үлдллә әдл;
21Бүдүн модыг тер нимгн өвснд тоолх,
Җидин ә терүнд инәдтә.
22Терүнә гесн – чолуна хурц хамхрха әңг мет,
Терүгәрн бальчг керчнә.
23Усна урсхулыг, хәәснлә әдләр буслһна,
Теңгсиг чолун савд буслҗах ноһан мет кенә;
24Бийиннь ард гилвкҗәх мөр үлдәнә,
Йорал уга усн цәәҗ одсн болна.
25Терүнлә әдлнь һазр деер уга –
Әәмшг меддгоһар үүдәгдҗ.
26Тер цугтаһинь деерлкҗ хәләнә,
Тер цуг зерлг аңгин хан.

#### 42


Йов бийән гемшәҗәнә

1Йов Деед Эзнд иигҗ хәрү өгнә:

2– Би меднәв: цугтаһинь кеҗ чадхит,
Та ю эс седв чигн,
Танд төрүц юмн харшлшго[+].
3Тана седвәриг медлго му келх би кемб?
Би эс медҗәсн юмна тускар келләв,
Мини эс медҗ чадшго өвәрц юмна тускар[+].
4Намаг ю келхинь тегәд соңстн;
Би сурсув, Та нанд цәәлһәд өгтн[+].
5Урднь Тана тускар зуг чикәрн соңслав,
Ода болхла эврәннь нүдәр үзҗәнәв.
6Тегәд би урднь келсән керг уга гиҗәнәв,
Тоосн болн үмсн дунд би бийән гемшәҗәнәв[+].


Деед Эзнд Йовин нәәҗнр таасгдҗахш

7Деед Эзн Йовала күүндснә хөөн Теманас ирсн Элипазд келнә: – Би чамд болн чини хойр нәәҗд йир икәр уурлҗанав, юңгад гихлә тадн Мини тускар, Мини ялч Йовла әдл, мел чикәр келсн угат[+]. 8Тегәд тадн долан бух болн долан хө авад мини ялч Йов тал одтн. Бийиннь ормд тәкл тәкәд, тедниг цугтаһинь шататн, Мини ялч Йов тадна төлә зальврх. Би зуг терүнә зальврлһ соңсхв – Мини тускар мини ялч Йовла әдләр мел чикәр эс келсн бийнь Би тадниг засглшгов[+].

9Тегәд Темана Элипаз, Шуахас ирсн Билдад болн Наамин Цофар йовад Деед Эзнә келсәр кеһәд күцәв, Деед Эзн Йовин зальврлһ авв[+].


Чилгч

10Йов нәәҗнрин төлә мөргхлә, Деед Эзн терүнә һаруһинь даав: Деед Эзн Йовд урднь бәәснәснь хойр дам икәр өгв. 11Терүн тал ахнрдүүнр, эгчнр, урднь үүрлҗ йовсн таньдг әмтн – цугтан хурад ирцхәв: терүнә герт нәәрләд, Деед Эзнә Йовд илгәсн цуг зовлңгин хөөн терүг хармнна, эвлнә. Күн болһн Йовд мөңг өгнә, күн болһн неҗәһәд алтн сиик белглнә[+].

12Деед Эзн Йовин җирһлин үлдсн насинь урдкаснь үлүһәр йөрәв. Ода тер 14000 ямата болн хөөтә, 6000 темәтә, 2000 бухта болн 1000 элҗгнтә болв. 13Терүнәс долан көвүн болн һурвн күүкн һарв:[+] 14негнднь тер – Йемима гидг нер өгв, хойрдгчднь – Кассия, һурвдгчднь – Керена-Гаппух. 15Делкә деер Йовин күүкдлә әдл сәәхләс олдшго билә. Эцкнь теднд зөөрәсн ахнрлань зергләд һарһҗ өгв[+].

16Терүнә хөөн Йов 140 җил бәәв, үрдән үзв, теднә бичкдиг дөрвдгч үйднь күрәд үзв[+]. 17Йов көгшрәд җирһлиг кевтнь үзәд өңгрв.

### Псалмс

#### Псалмс

Псалмс


Нүр үг

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]

[67]

[68]

[69]

[70]

[71]

[72]

[73]

[74]

[75]

[76]

[77]

[78]

[79]

[80]

[81]

[82]

[83]

[84]

[85]

[86]

[87]

[88]

[89]

[90]

[91]

[92]

[93]

[94]

[95]

[96]

[97]

[98]

[99]

[100]

[101]

[102]

[103]

[104]

[105]

[106]

[107]

[108]

[109]

[110]

[111]

[112]

[113]

[114]

[115]

[116]

[117]

[118]

[119]

[120]

[121]

[122]

[123]

[124]

[125]

[126]

[127]

[128]

[129]

[130]

[131]

[132]

[133]

[134]

[135]

[136]

[137]

[138]

[139]

[140]

[141]

[142]

[143]

[144]

[145]

[146]

[147]

[148]

[149]

[150]


#### Нүр үг


ПСАЛМС


Псалмс


Шүлгт буулһҗ орчулснь


Шугран Вера

© Библь орчуллһна Институт, Москва, 2006

ISBN 5-93943-055-4


Нүр үг

Күндтә үүрмүд!

Тадн ода хальмг келнд түрүн болҗ орчулгдсн «Псалмс» гидг дегтрлә таньлдҗанат. Псалм гидг үг – греческ келнә «псалмос» гидг үгәс тогтна. Энүг чивһстә зер-зевин көгҗм дахҗ дуулдг шаҗна дуд гиҗ келцхәнә.

Псалмс Библин «Хуучн бооцан» гидг дегтрин нег әңгнь болҗана. Тегәд нарт делкә деер псалмс шүлгләнә хамгин түрүңк көрңгин негнь. Псалмсиг израилин келн-улс хойрдгч-негдгч зун җилмүдт Христос төрәд уга цагт үүдәҗ. Тер шүлгүдт израилин келн-улсин тууҗин җаңһрта хаалһинь, теднә ухана дамшлтынь үзүлҗәнә.

Зәрм дуудынь неҗәдәр, олн багар Ерусалимин һол Сүмд дуулдг бәәҗ. Тиим дуд Бурхнд өргсн магтал, күүнә зовлң, андһар, харслт сурад зальврсн зальврлһ, цецн сурһаль, келн-улсин нәәрин байр үзүлҗәнә.

Псалмсиг олн күн бичәд, удандан цуглулад нег дегтр кеҗ. Тер дегтр тавн әңгд хувагдна: 1–41, 42–72, 73–89, 90–106, 107–150.

Псалмс хуучна цага иврит келәр бичгдҗ. Хөөннь тедн кесг келн-улсин келнд орчулгдв. Үлгүрлхд, ода Псалмсиг Тибетин, Моңһлын, Китдин, Японя болн Әрәсән олн келн-улс эврә келәр умшцхана.

Эн дегтр умшхд соньн, медхд цецн, амулң җирһл эдлхд селвг өгчәнә. Библь орчуллһна Институт орчулачнрт, редактормудт, «Псалмс» гидг дегтр хальмг келнд орчуллһна көдлмшт орлцсн улст, энүг барлсн улст ханлтан өргҗәнә.

Библин эн дегтр эңкр келәрн умшх эв-арһ хальмгин умшачнрт учрснд бидн байрлҗанавидн.

Библь орчуллһна Институт

#### 1


Давидин псалм.

1Килнцтә күүнә селвг авдго,
Килнцтә күүг дахҗ дурадго,
Бурхиг муурулсн улсин сүүрт
Бурҗ эс орлцсн күн
Кезә чигн кишгтә болдг[+].

2Ухан-зүркәрн Бурхна номиг
Өдрин гегәнд, сөөһин герлд
Ухалад дасхдан дурта күн,
Оньдин терүг бәрҗ бәәхләрн
Кезә чигн кишгтә болдг[+].

3Цевр усна урсхулд суулһсн,
Оньдин көк хамтхаста урһдг,
Цагтан темсән өгдг модн мет,
Кесн тоотдан күцәмҗтә күн
Кезә чигн кишгтә болдг.
4Килнцтә күн мел оңдан,
Киидән көдлсн салькнд тер
Көөгдәд нисдг тоорм мет,
Көлврәд уга болна[+].

5Килнцтә улсиг Бурхн засглх,
Теднә зарһиг Эврән кех.
Тегәд итклтә улсла хамднь
Тедниг Бурхн орулҗ авшго.

6Чик седклтә улсиг Бурхн хәләнә,
Чикләд, хаалһднь тедниг харна.
Килнцтә улс Бурхнас хаҗинә,
Кецү хаалһдан тедн үкнә[+].

#### 2


Давидин псалм.

1Олн улс үүмәтә бәәнә,
Ода яһад тиигҗәхмб?
Бослт кехәр тедн зурална,
Болв тернь тус угалм[+].
2Һазр деерк хаадуд буцлдна,
Һардачнр цугтан негднә,
Деед Эзнә өмнәс тедн
Дәкәд шүүҗ авсн хаананнь өмнәс
Хов цацад цоклдулна[+].
3Хаадуд иигҗ келцхәнә:
«Төмр чөдр шалһлһ кеҗәх
Теднәс бидн алдрхм».

4Тедниг Деед Эзн наадлна,
Теңгрт бәәсн Деед Эзн инәнә[+].
5Тедниг Деед Эзн догшн бәәдләрн әәлһх,
Тегәд уурлхларн бурушаһад:
6«Әрүн уул Сион деерән
Эврәннь шүүҗ авсн хааг Би зогсавув», –
гиҗ Бурхн келҗ бәәнә[+].

7«Нанд Деед Эзнә келсиг
Нә, би зарлад келнәв:
„Чи мини көвүн.
Эндр чамаг хан болхла,
Би чини Эцк болув[+].
8Зуг Нанас сур,
Би чамд олн улс өгнәв,
Цуг һазриг мөңкинд
Чини үлмәд орулнав.
9Тедниг чи төмр мотрар диилхч,
Тедниг чи шавр сав мет күүлхч“», –
гиҗ хан келҗәнә[+].

10Тегәд, хаадуд, цецн болтн!
Һазр деерк зарһчнр, медтн!
11Деед Эзнд күндтәһәр мөргтн,
Деед Эзнд соңсвртаһар байрлтн[+].
12Терүг бичә уурлтха гиһәд,
Тадн генткн үкшгон төлә,
Деед Эзнд күндлҗ мөргтн,
Дарунь эсклә цухл шатх.

Терүг түшҗ баралхсн улс
Терүнәс кишгән авч чадх[+].

#### 3


1Авесалом көвүнәсн зулҗ гүүснә хөөн Давидин үүдәсн псалм.

2О, Деед Эзн!
Өшәтнрм ямаран олн!
Кесгнь өмнәсм буцҗана.
3Кесгнь мини тускар
Келхләрн иигҗ келҗәнә:
«Бурхн терүг авршго»[+].

4Болв Та, Деед Эзн,
Бийдм халхц болҗанат.
Та нанд алдр туурмҗ өгчәнәт,
Та нанд бат иткл өгчәнәт[+].

5Деед Эзиг би дууднав,
Дуудсим әрүн уул деерәсн
Тер соңсад, дарунь
Тусан нанд күргнә[+].

6Би кевтнәв, унтнав,
Би дәкн боснав,
Деед Эзн намаг
Даңгин харссар тиигнәв[+].
7Миңһәд дәәсн дөрвн үзгәсм
Бийим бүсләд авсн бийнь
Би теднәс әәҗ бәәхшв[+].
8Бостн, Деед Эзн!
Авртн намаг, мини Бурхн!
Та цуг дәәсиг халхарнь ташхларн,
Теднә хорлтан күргх күчинь авнат[+].
9Деед Эзнәс аврлт ирҗәнә.
Тана улс деер
Тана евәл бууҗана[+].

#### 4


1Көгҗмин һардачд. Көгҗмин чивһстә зер-зев цокҗ наадх. Давидин псалм.

2Та, намаг харсдг Бурхн,
Таниг кемр би дуудхла,
Соңстн намаг, соңстн!
Түрҗ йовсн цагтм
Татҗ Та аввт.
О, Бурхн, хәәрлтән күргтн,
Ода мини зальврлһ соңстн![+]
3Олн улс, тадн кедүдән
Ода мини нер һутахмбт?!
Кедү цагтан эндүрхдән дурлхмт,
Кедү цагтан худл бурхд хәәхмт?

4Бийиннь төлә Деед Эзн
Бийдән итклтә улсиг йилһсиг
Тодлад автн. Намаг дуудхла,
Тегәд Тер соңсхнь лавта[+].
5Учрх йовдлан санад, тадн
Урдаснь әәһәд бәәв чигн,
Буру юм бичә һарһтн.
Эн үгмүдин тускар дотран
Эврән ухалад тогтнтн.
6Тадн цугтан Деед Эзнд
Тааста бәрц бәрәд,
Бәәсн җирһләрн Терүнд нәәлтн[+].
7Кесг улс иигҗ келнә,
Кесг улс иигҗ зальврна:
«О, Деед Эзн, икәр евәлән илгәтн,
Ода маднд цаһан санаһан күртәтн!»[+]
8Байн урһцин буудя, чаһр
Буулһҗ авсн улсин кишгәс
Деед Эзнә өгсн кишг
Даңгин нанд күчтә белг.

9Амрад кевтсн цагтан би
Амулң-менд зүүд бәрнәв,
Негхн Та, Деед Эзн,
Намаг әәмшг угаһар бәәлһнәт[+].

#### 5


1Көгҗмин һардачд. Флейтд наадх. Давидин псалм.

2О, Деед Эзн, мини келҗәсиг соңстн,
Ода би Таниг уульҗаһад дуудҗанав.
3Та мини Хан, Та мини Бурхн,
Таниг дуудад хәәкрҗәсиг медтн.
Тандан, Тандан би зальврҗанав[+].
4О, Деед Эзн, Та
Өрүнд мини ду соңснат,
Өрлә би шүтҗ зальврнав.
Тана хәрүг би күләнәв[+].
5Та хаҗһр юмнд дурго Бурхнт,
Тана хаҗуд хар саната улс бәәшго юмн.
6Тана хаҗуд ик саната улс бәәшго юмн,
Та хаҗһр юм һарһҗах цуг улст дургот[+].
7Та худл келҗәх улсиг алхт,
Махч, хорта улсас Та җигшнәт[+].

8Би болхла,
Тана итклтә дурар һардвр кеһәд,
Тана әрүн сүмд орҗ чадхв,
Тана әрүн хурлд дегд күндтәһәр мөргхв[+].

9О, Деед Эзн, Та
Чикәр яһҗ бәәхиг нанд зааҗ өгтн,
Тана таалыг күцәхд дөң болтн,
Яһад гихлә, мини өшәтн йир олн.
10Теднә келсн нег чигн үгд иткҗ болшго:
Теднә ухан-седклнь алх-булхд авлгдҗ,
Теднә амнь кү оршадг секәтә яршг мет,
Тедн худл, зуһу үгәрн әмтиг үклд орулна[+].
11О, Бурхн, тедниг бурушатн, засглтн,
Юңгад гихлә, тедн бурута;
Тәвсн хавхдан бийснь торг.
Ол дәкҗ килнц һарһснднь
Ода тедниг көөһәд һәәлтн,
Юңгад гихлә, тедн
Тана өмнәс буцла.

12Танд иткдг улс
Цугтан икәр байрлтха,
Цугтан мөңкинд байрлҗ җирһтхә.
Теднә төлә Тана кесн-күцәснд
Танд дурта улс ханлтан өргтхә.
Та тедниг делгүһәр харстн.
13О, Деед Эзн,
Та соңсхврта улст әдс өгчәнәт;
Әдсәрн тедниг халхц мет бүслҗәнәт[+].

#### 6


1Көгҗмин һардачд. Көгҗмин чивһстә зер-зев цокҗ наадх. Давидин псалм.

2О, Деед Эзн!
Та дегд уурлв чигн,
Намаг бичә бурушатн,
Намаг Та ууртан бичә засглтн[+].
3-4О, Деед Эзн,
Мини чинән дегд тату,
Хәәрлтн намаг.
О, Деед Эзн, өвчнәс көлтә
Ясм яарад унҗана,
Седкләрн би зовҗанав,
Эдгәтн намаг!
О, Деед Эзн, бичә удадтн[+].
5О, Деед Эзн, хәләтн намаг,
Батта дурнаннь төлә
Намаг үкләс авртн.

6Үксн хөөн Таниг
Ухандан күн бәршго,
Сәәни орнд төрсн күн
Седкләрн Таниг буульшго[+].

7О, һундрхад бәәҗ би
Ода цуцрҗанав:
Сө болһн кевтрм
Шугшад уульснас норна;
Дуссн мини нульмсар
Дерлх дерм ивтрнә.
8Мини өшәтн нанд
Мел зовлң өгнә.
Уульснас нүдм өвднә,
Улм харань буурна[+].

9Йос эвдҗәх улс,
Йовтн. Бийәсм хольҗтн.
Дегд ууляд бәәсим
Деед Эзн соңсҗана[+].
10Деед Эзн мини
Дуудад бәәсим соңсва.
Деед Эзн мини
Зальврсн тоотым күцәх.
11Мини цуг дәәсн
Му нер зүүх.
Тиигәд тедн генткн
Диилгдәд, терүнәсн ичх[+].

#### 7


1Деед Эзнд Кушан кергәр Давидин уульн дуулдг дун.

2О, Деед Эзн, мини Бурхн!
Танд би нәәлҗәнәв;
Намаг көөҗәх цуг әмтнәс авртн,
Намаг сулдхтн;[+]
3Эс гихлә, тедн намаг
Арслң мет дәврх,
Намаг мөч-мөчәр шуучад-тасчад алх;
Кен чигн күн намаг харсшго[+].

4О, Деед Эзн, Бурхн минь!
Кемр би бурута болхла,
5Кемр нанла эвәр бәәсн күүнд
Би хар санаһан күртәсн болхла,
Кемр би учр угаһар дәәсән дәврсн болхла,
Кемр би иим юмс һарһсн болхла,[+]
6Тиигхлә, намаг дәәсм мөрдәд күцг,
Тер намаг һазрт ишкәд орулг,
Намаг алад, тоормд хайтха.
7О, Деед Эзн, ууртаһар бостн,
Мини һалзурсн дәәснә өмнәс сөрлт кетн,
Намаг дөңнхәр Бийдән урмд өгтн,
Юңгад гихлә, Та чик йовдл некнәт.
8Цуг улсиг Бийиннь хаҗуд цуглултн,
Эврәннь дааҗах үүлин чинрәр
Теднә зарһинь кетн.
9О, Деед Эзн, Та цуг улсин зарһ кенәт.
Мини зарһ кетн,
Деед Эзм, цеврлтн намаг.
Би чик седклтә, үннч күнлм[+].
10Та чик седклтә Бурхнт,
Күүнә күслинь болн седвәринь зөрнәт.
Килнцтә әмтнә хар санаг уурултн,
Чик седклтә әмтиг ачлтн[+].

11Бурхн мини халхц.
Терүг соңссн әмтиг Тер аврна[+].
12Бурхн чик седклтә зарһч,
Килнцтә әмтиг Тер кезә чигн бурушана.

13Кемр тедн бийән эс гемшәхлә,
Бурхн Эврәннь үлдән бүлүдх,
Эврәннь саадган углх, терүгән төвлх,[+]
14Әмт алдг зер-зев белдх,
Эврәннь һал асгч суман белдх[+].

15Тиигәд килнцтә күн худлан тееһәд,
Хар санаһар дүүрәд, бийдән худл һарһна,[+]
16Урх малтад,
Белдсн нүкндән эврән унна:[+]
17Хар санань толһаднь буух,
Ора деернь тусх.

18Деед Эзиг чик седклтәднь туурулнав,
Деед Эзнә нернд магтал дуулнав,
Хамгин Күчтә Деед Эзнд[+].

#### 8


1Көгҗмин һардачд. Көгҗмин чивһстә зер-зев цокҗ наадх. Давидин псалм[+].

2Бурхн, мана Деед Эзн!
Цуг делкәд Тана нерн ямаран алдр ик!
Теңгрәс давад делгрсн
Тана туурмҗиг әмтн магтҗана![+]
3Бичкдүд болн нилх күүкд чигн
Танд магтал өргҗәнә.
Та Эврәннь цуг дәәсдәс харсгдсн бәәнәт.
Тана дәәсн цугтан тагчгрх.

4Тана теңгр тал хәләхләрн,
Тана һарар тәвгдсн сар болн одд үзхләрн,
5Би саннав:
Танд үзгддгәрн күмн әмтн юн болҗахмб?
Тертн зуг күмн әмтн болв чигн,
Та терүнд килмҗән күргҗәнәт[+].
6Терүг Та зуг
Эврәннь медәнд орулвт[*],
Туурмҗар болн әрүн нерәр батравт.
7Тана һарар үүдәсн тоотыг
Толһалтха гиҗ терүг тәввт,
Цуг делкәг кевтнь терүнә медлд орулвт:[+]
8Хөд болн цуг малыг,
Деернь зерлг аңгудыг,
9Теңгрин шовудыг болн теңгсин заһсдыг,
Теңгст бәәх юмсиг цугтаһинь.

10Бурхн, мана Деед Эзн!
Цуг делкәд Тана нерн ямаран алдр ик!

#### 9


1Көгҗмин һардачд. «Мут-Лаббен» айсар, Давидин псалм.

2О, Деед Эзн, әрүн зүркәрн Таниг туурулнав,
Тана алдр цуг кергин тускар улст келнәв[+].
3Би Танар байр-бахмҗ кехв.
Тана нернд магтал өргҗ дуулхв,
О, Деед Бурхн![+]

4Таниг һарч ирхлә,
Мини дәәсн хәрү хәрх,
Бүдрәд үкҗ одх.
5Юңгад гихлә, хаана ширә деер суух
Үннч зарһч мет,
Та мини зөв болн мини неквр батлҗанат[+].

6Та буру номта улс бурушавт,
Килнцтә күүг алвт,
Теднә нердиг мөңкинд биллвт[+].
7Дәәсн мөңкинд уга болв.
Та теднә балһсдыг уларнь сөңглвт,
Теднлә хамдан теднә туск санл уга болв.

8Болв Деед Эзн мөңкинд зална.
Зарһин төлә тер Эврәннь хаана ширәһән белдв[+].
9Делкәг Тер үннч кевәр залҗана,
Әмтнә зарһиг чикәр кенә[+].
10Тиигәд Деед Эзн даҗргдсн улсин түшг болх,
Һашудсн цагтнь теднд дөңгән күргх.
11Тана нериг үнндән меддгнь Танд нәәлх.
Яһад гихлә, Деед Эзн,
Таниг хәәҗ йовсн улсиг Та хайҗ йовшгот[+].
12Сионас һардҗах Деед Эзнд дууһан өргтн!
Цуг әмтнд Терүнә кергин тускар соңсхҗ келтн!
13Эс гиҗ Тер махч күүг засглна,
Даҗргдад цокгдҗ йовсн күүнә ә соңсна.
14Хәәрлтн намаг, Деед Эзн.
Нанд дурго әмтнә өгсн зовлң медтн.
Та намаг үкләс авртн[+].
15Тегәд Сиона цуг әмтнә өмн
Би Таниг туурулҗ магтнав,
Тана аврлтар байрлдгар тиигнәв.

16Буру номта улс малтсн нүкндән эврән унцхав,
Эврән бултулсн гөлмстнь көлнь торв[+].
17Деед Эзн Эврәннь үннч зарһарн туурсмн,
Килнцтә күн эврәннь һарһсн йовдлмударн бәргдсмн[+].
18Бурхиг эс таасҗах цуг килнцтә әмтн тамд тусцхах[+].
19Түрҗәх күн оньдинд мартгдшго.
Түрү бәәх әмтнә нәәлвр кевтән эвдршго.

20Деед Эзн, сөрлт кетн!
Күн Таниг бичә бастха,
Тана нүүрт улсин зарһ кегдтхә.
21Деед Эзн, тедниг әәлһтн.
Тер әмтн зуг күн болҗахан медтхә.

22Деед Эзн, юуна төлә холд зогсҗахмт,
Гейүрсн цагтан Бийән бултулҗахмбт[+]?
23Караг болсндан килнцтә күн угатя күүг даҗрна.
Тедн эврән һарһсн мекдән бәргдтхә;
24Килнцтә күн седклиннь үүлдврәр бардмнна,
Хатуч-махч күн Бурхиг харана, керглхш.
25Караг болсндан килнцтә күн
Деед Эзиг хәәхш:
Терүнә цуг сансн тоотднь Бурхнд орм уга[+].
26Кезә чигн тер седсән авна.
Килнцтә күн Бурхна зарһ медхш,
Дәәсән тер җигшҗ хәләнә.
27Тер иигҗ санҗана:
«Мини җирһлд цугнь күцәмҗтә болх,
Күнд-түрү бәәдл төрүц учршго»[+].
28Терүнә келсн үгнь мел харал, худл болн даҗрлт.
Кезә чигн тер худл болн хорта үг келхдән белн[+].
29-30Тиим күн хотна захд бултад сууна,
Угатя күүг тер бәрҗ авхар гетнә,
Дөң уга күүг бәрхәр бултад манна,
Нүкндән бәәх арслң мет нуувчар гетнә,
Бәрҗ авхларн, эврәннь бәрәнд татҗ орулна.
Әмтн үзшго һазрт килнц уга күүг тер ална[+][+].
31Тиим күн бөгчиһәд, өкәһәд күләнә.
Дөң уга күн терүнә күчтә һарт бәргднә.
32Тер иигҗ санҗана:
«Бурхн мини тускар ухалҗахш,
Нүдән аньчкад, намаг мел үзҗәхш».
33Бостн, Деед Эзн!
Килнцтә әмтиг засглтн, Бурхн!
Көөгдҗ йовх угатя улсиг бичә марттн.
34Килнцтә күн яһҗ Бурхнд деерлкәд дотран:
«Бурхн намаг засглшго юмн», –
гиҗ сандг болҗахмб?

35Болв Та Эврән йосндан үзҗәнәт,
Та зовлң болн гейүрлт медҗәнәт.
Терүг эврәннь һарт авч чадҗанат.
Танд угатя улс иткҗәнә.
Та керглгдҗәх күүнд дөң-түшгнь болҗанат[+].
36Дәкҗ хоран күргдгоһар
Килнцтә болн хар саната улсин күчинь
Ка цокад, уга кетн[+].
37Деед Эзн – мөңкинд хан,
Оньдинд хан.
Терүнә һазр деерәс
Буру номта улс уга болх[+].
38Деед Эзн,
Угатя улсин зальврлһ соңснат,
Теднд нәәлвр өгнәт.
39Өнчрсн болн даҗргдсн улсин зальврлһнд
Та оньган өгнәт,
Делкә-һазр деер дәкҗ күн тедниг
Даҗрдгоһар харснат[+].

#### 10


Көгҗмин һардачд.


Давидин псалм.

1Деед Эзн – мини түшг.
Тиигхлә яһад нанд
Тедн иигҗ келҗәхмб:
«Шовун мет тагчгар
Шулуһар уулур нис[+].
2Килнцтә әмтн
Саадган татад,
Суман төвләд авчкҗ.
Чик седклтә әмтиг
Харңһуһас хахар седҗәнә[+].
3Кемр йосна, диг-дарана улнь эвдрхлә,
Тиигхлә чик седклтә улс ю кехмб?»[+]

4Деед Эзн Эврәннь әрүн сүмд бәәнә,
Деед Эзнә ширә теңгрт бәәнә.
Терүнә нүдн үзҗәнә,
Терүнә хәләц әмтиг сөрҗәнә[+].
5Деед Эзн чик седклтә әмтиг чигн,
Килнцтә әмтиг чигн сөрҗ хәләҗәнә.
Күч үзүлхдән дурта күүнд Тер дурго[+].
6Килнцтә әмтн деер
Тер хур мет һал цог
Болн шатҗах мок асхх.
Һарһсн үүләрн тедн һаң салькнла харһх[+].
7Деед Эзн чик седклтә, үннд дурта.
Чик седклтә күн Бурхиг үзх[+].

#### 11


1Көгҗмин һардачд. Көгҗмин чивһстә зер-зев цокҗ наадх. Давидин псалм.

2Деед Эзн, маднд дөң болтн!
Чик седклтә күн уга болв,
Итклтә күн дәкҗ олдшго болв.
3Әрүн биш зүркнәсн зуһу үгмүдәр
Нег-негндән тедн худл келцхәнә[+].
4-5«Бидн эврәннь мектә
Келәрн седсән авнавидн.
Седсн тоотан келнәвидн,
Кен чигн күн маниг зогсаҗ чадшго».
Иигҗ келҗәх әмтнә зуһу аминь хаатн,
Деегүр келинь таслтн.
6«Угатя әмтиг дорацулад бәәснд,
Түрү үзҗәх әмтн
Түңшҗәхәс иштә,
Тедниг Би харснав.
Тиим әмтиг шалтг уга бәәдлд орулнав», – гиҗ Деед Эзн келҗәнә.
7Деед Эзнә үгән өглһнь – үнн үгмүд болҗана.
Теднь Һалд дола дәкҗ хәәлгдәд
Цеврлгдсн цаһан мөңгн мет[+].

8-9Төгәлңдән килнцтә улс йовна.
Тедн му, кишго юм буульна.
О, Деед Эзн, иим улсас
Мадниг мөңкинд хәәрлҗ авртн.

#### 12


1Көгҗмин һардачд. Давидин псалм.

2О, Деед Эзн,
Кедү цагтан Та намаг кергллго бәәхвт? Оньдиндий?
Кедү цагтан Та нанас чирәһән бултулад бәәхвт[+]?
3Кедү цагтан би седклдән зөвүртә йовхмби,
Өдр, сө уга зүркәрн һашудхмби?
Кедү цагтан намаг дәәсн дорацулхмби?

4Хәләтн намаг, келтн нанд,
Мини Бурхн, Деед Эзн!
Дәкн нанд чаңһ-чиирг бәәдл хәрү өгтн,
Эс гихлә, би үкҗ одхв[+].
5«Би терүг диилүв», – гиҗ
Мини дәәсн бичә келг.
Кемр нанд му йовдл учрхла,
Мини дәәсн бичә байрлг[+].

6Би Тана цаһан седклд нәәлҗәнәв.
Тана аврлтд мини зүркн байрлх.
Таниг, Деед Эзн, би магтнав,
Та нанд цаһан санаһан элвгәр күртәвт[+].

#### 13


Көгҗмин һардачд. Давидин псалм.

1[•]«Бурхн уга», – гиҗ
Седкл уга күн дотран санна.
Тиим күн алятад,
хар саната йовдл һарһна.
Сә кедг нег чигн күн уга[+].

2Делкәд бәәх цуг улсиг
Деед Эзн теңгрәс хәләнә.
Бурхиг хәәҗәх ухата, адг ядхдан,
Ор һанцхн күн бәәх угаһинь
Тер үзхәр седҗәнә[+].
3Болв цугтан чик хаалһас хаҗицхәв,
Цугтан әдлдән аля.
Цаһан саната йовдл һарһдг
Нег чигн күн уга, нам нег чигн[+].

4Мини улсиг өдмглә әдл җаҗлад идҗәх
Йос эвддг әмтнд ухан оршго болхви?
Тедн Деед Эзиг мел хәәҗ дууддго болхви[+]?
5Тиигхлә тедн әәһәд чичрцхәх,
Яһад гихлә, Бурхн
чик седклтә әмтиг дөңнх.
6Килнцтә әмтн угатя күүнә зураг басна,
Болв Деед Эзн терүнә халхц.
7Сионд бәәх Деед Эзн
Израилиг авртха гиҗ,
Би зальврҗанав.
Деед Эзн Эврәннь улсан
Бәрәнәс хәрү авхла,
Тегәд Яковин хөөт үйнр байрлх,
Тегәд цуг Израиль байрлх.

#### 14


Давидин псалм.

1Деед Эзн, Тана өргә герт
Кен орҗ чадхмб?
Тана әрүн уул Сион деер
Кен мөргҗ чадхмб[+]?

2Һаң угаһар бәәһәд чик йовдл һарһдг,
Зүркнәсн үннәр келдг,[+]
3Келәрн хов тархадго,
Үүртән хар сандго,
Нәәҗнрән му келдго,[+]
4Бурхнд дурго болдг улст дурго күн,
Бурхнд шүтдг улст дурта,
Өгсн андһаран зовлңла харһв чигн эвддго күн,
5Мөңгән өгйәһәр өгхләрн,
Терүнәсн олз хәәдго,
Килнц уга күүг бәрүлхин төлә авлһ авдго күн батта күн[+].

#### 15


Давидин псалм.

1Деед Эзн, намаг хәәрлтн.
Би Танд нәәлҗәнәв.

2«Та – мини Ик Эзн,
Бийдм бәәх сән тоот Танас күртнә», – гиҗ
Би Деед Эзнд келнәв[+].
3Һазр деер зуг иткдг әмтн цаһан саната,
Тедниг би күндлнәв.
4Болв талдан улсин бурхнд шүтдг әмтнә зовлң икднә.
Би теднә тәкл тәклһнд орлцшгов,
Теднә бурхдт мөргшгов[+].
5Нанд кергтә тоотм –
Та болҗанат, Деед Эзн.
Та нанд әдс өгнәт,
Мини җирһл Тана һарт бәәнә[+].
6Би хүвтә бәәҗв.
Нанд Тана өгчәх тоот кецү сәәхн.
7Нанд уха орулсн
Деед Эзнд магтал өргҗәнәв.
Сөөһәр чигн намаг мини седкл сурһна.
8Деед Эзн бәәхиг би сәәнәр меднәв.
Тер оньдинд хаҗудм бәәнә,
Тегәд намаг юн чигн диилҗ чадшго[+].

9Тиигәд мини зүркн байрта бәәнә,
Седклм серглң,
Цогц-махмудм халхцта болсндан тогтун.
10Та мини сүмсиг үклин һазрт хайшгот,
Тана итклтә зарциг үкәрт үмкәрүлшгот[+].
11Та нанд җирһлин хаалһ заахт,
Тана хаҗуд мөңкинд байр болн кишг дүүрң[+].

#### 16


Давидин зальврлһн.

1О, Деед Эзн, соңстн
Мини чикәр келсиг,
Мини ду соңстн,
Худлч биш күүнә эрлһ соңстн[+].
2Танас мини цеврдлһн ирх,
Та намаг чикәр хәләтн.

3Кемр мини зүркнә гүүнд хәләхлә,
Кемр сөөһәр нан тал ирхлә,
Кемр намаг һалар сөрхлә,
Нанас нег чигн му юм үзшгот[+].
4Талдан әмтнлә әдл
Би келәрн килнц һарһҗахшв.
Тана үг соңссар
Би догшн йовдлас һарув.
5Би кезә чигн Тана хаалһар йовлав,
Нег чигн алхм терүнәс хооран ишксн угав[+].

6Таниг би дуудҗанав, Бурхн,
Яһад гихлә, Та намаг соңсхт.
Чикән өгәд нанд шахлдтн,
Мини келсн үгмүдт оньган өгтн.
7О, Аврач, хортнасн зулад,
Таниг темцәд дөң күләҗәх әмтнд
Эврәннь өврмҗтә хәәрлтән күргтн[+].
8-9Нүднәннь цецгә мет намаг хадһлтн.
Намаг бүсләд дәврҗәх махч дәәснәсм
Эврәннь җивр дор бултултн[+].

10Тедн мел өр-өвчәр биш,
Деерлкҗ күүндцхәнә[+].
11Тедн мини ардас мөрдәд йовцхав,
Ода тедн намаг бүсләд авчкв.
Тедн намаг һазрт унһахар седҗәнә.
12Тедн бәрсән шуучад таслхар седҗәх арслң мет,
Гетәд күләҗәх баахн арслңгин бәәдлтә болҗана[+].
13О, Деед Эзн, бостн теднә өмнәс!
Босад диилтн тедниг!
Килнцтә улсас күчәрн намаг харстн.
14Эн җирһлдән седсн хамган
Бийдән хураҗ авсн күүнәс намаг сулдхтн.
Теднд белдсн зовлңгиг деернь буулһтн.
Тертн теднә көвүдт
Болн көвүдиннь үрдтнь күрттхә.
15Би болхла, чик седклтә болсар,
Тана чирә хәләҗ бәәхв.
Серсн цагтан хаҗудтн
Седклм йосндан ханх[+].

#### 17


1Көгҗмин һардачд. Хан Саулас болн талдан цуг дәәсдәс Деед Эзн Давидиг сулдхсн цагт Деедсин зарц Давидин Терүнд дуулсн дун.

Тер иигҗ келв:
2«Мини харсач, Деед Эзн,
Би Танд дуртав!»[+]
3Деед Эзн –
Мини чолун хад болн шивә,
Мини аврач.
Мини Бурхн –
Мини бәәрн.
Терүнд би әәмшг уга бәәхв.
Тер мини халхц,
Намаг татҗ авх күчн болн түшг[+].
4Би Деед Эзиг дуудҗ
Дәәснәсн мөлтрхв.
Деед Эзнд туурмҗ![+]

5Намаг үклин деесн орава,
Йос эвдсн йовдлмуд һундав[+].
6Тамин һазра цев намаг орава,
Үклин хавхс гетҗәнә[+].
7Һундрххларн, Деед Эзн Бурхнас
Би дөң авхар дуудув.
Тер Эврәннь сүмд мини ду соңсв,
Мини зальврлһн терүнә чикнд күрч[+].

8Тегәд һазр чичрв, уулын сүүр көндрв,
Яһад гихлә, Бурхн уурлв[+].
9Терүнә хамрин нүкнәс утан һарв,
Амнаснь шатаҗах һал һарв,
Терүнәс шатаҗах нүүрсн асхрв[+].
10Теңгр шуулад,
Тер хар үүлд көл доран бәрҗ буув[+].
11Деер Бурхна күчтә элч
Деләд салькн җиврәр нисвә[+].
12Бийән Тер харңһуһар орав,
Терүнә бүркә нигт хар үүлн мет бәәдлтә[+].
13Терүг бәәсәр герлнь үүл һатлад,
Мөндр болн һал цог орв.
14Теңгрәс күрҗңнәд,
Хамгин Күчтә Бурхна дун соңсгдв[+].
15Эврәннь сумар хаһад,
Тер дәәсән тарав,
Һал цәклүләд, тедниг ка цокв.
16Деед Эзнә догшн дуунас,
Хамрарн киилсн кииһәс
Теңгсин йорал үзгдв,
Һазрин ул секгдв[+].

17Деерәс һаран дорагшан суңһад,
Тер намаг өргв,
Гүн уснас татҗ авв[+].
18Тиигҗ намаг күчтә дәәснәсм,
Нанд дурго улсас салһҗ сулдхв.
Тедн нанас даву чидлтә[+].
19Намаг тедн түрү цагтм дәврв,
Болв Деед Эзн нанд түшгм болв.
20Әәмшг уга һазрт һарһад,
Тер намаг аврв,
Яһад гихлә, нанд байрлҗана-ханҗана[+].
21Чик седклтә, буру уга болснд
Намаг Деед Эзн ачлв[+].
22Би Деед Эзнә закаһар бәәләв,
Бурхнас хаҗиҗ хар саната юм һарһсн угав.
23Терүнә цуг закаг би күцәләв,
Терүнә зааврмуд би эвдсн угав.
24Намаг килнц һарһлго бийән бәрәд
Цеврәр бәәсиг Тер меднә[+].
25Би чик седклтә болсар,
Мини бәәдл цевриг медәд,
Деед Эзн нанд ачлвран өгчәнә.

26Итклтә күүнлә, Та,
Бийән итклтәһәр бәрнәт,
Цаһан седклтә күүнлә
Цаһан седклтәһәр,
27Цевр күүнлә – цеврәр,
Мектә-җуук күүнлә хурц ухатаһар Бийән бәрнәт.
28Соңсврта күүг Та аврнат,
Деегүр седклтә күүг дорацулнат[+].
29Та, Деед Эзн,
Мини җирһлин хаалһд герл өгчәнәт;
Мини хар таңгиг герлд хүврәҗәнәт[+].
30Та нанд церг диилх чидл өгчәнәт.
Тана дөңгәр би ямаран чигн саалтг диилҗ чадхв.

31Мини Бурхна кесн-күцәсн тоотнь чик,
Деед Эзнә үг иткмҗтә.
Терүнәс түшг хәәҗәх әмтнд
Тер цугтаднь халхц[+].
32Тегәд Деед Эзнәс
талдан кен Бурхн болҗахмб?
Мана Бурхнас
талдан кен мана харсач болҗахмб?
33Бурхн нанд чидл өгнә,
Хаалһим цеврлҗ хәәрлнә,
34Мини көлиг
буһ-марлын көллә әдлцүләд,
Өөдм деер батар зогсана[+].
35Нанд дәәлддг дасхна,
Күрл саадгиг матилһх күч өгнә[+].
36О, Деед Эзн, намаг аврх
Эврәннь халхцан Та нанд өгвт,
Намаг дөңнҗәх Эврәннь чидлән өгвт.
Тегәд Эврәннь дөңгәрн
Та намаг алдр кеввт.
37Та мини өмнк хаалһ цеврлвт,
Тегәд йовхлам көлм бүдрш уга.

38Би дәәсән мөрдҗ йовнав,
Би тедниг бәрхв.
Би тедниг ка цоктлан зогсшгов[+].
39Би ормаснь босхлго теднлә дәәлднәв.
Тедн диилгдәд, мини көлд унцхах.
40Юңгад гихлә, дәәлдхләм,
Та нанд чидл өгчәнәт,
Мини хортдыг көлдм сөгдүлҗәнәт.
41Мини хортдыг зулад гүүдг кеввт,
Нанд дурго болҗах күүг би уга кенәв[+].
42Тедн дөң сурцхана,
Болв нег чигн күн харсҗахш.
Тедн Деед Эзиг дуудцхана,
Болв Тернь ә өгхш[+].
43Би тедниг тоорм-тоос кеҗ үүлнәв,
Би тедниг хаалһин бальчг мет ишкнәв.
44Та намаг үүмәнд орлцсн улсас сулдхвт,
Та намаг һазадын улсин һардачд шиидвт,
Урднь мини таньдго әмтн ода нанд заргдҗана.

45Тедн мини тускар соңсн, үлмәдм орцхана.
Һазадын улс намаг үзхләрн, әәцхәнә[+].
46Һазадын улс зөргән алдад,
Бултсн ормасн чичрн бәәҗ һарцхана.

47Мини харсач Деед Эзн әмд,
Мини харсач Деед Эзнд ханлтан өргий!
Намаг аврсн Бурхн тууртха!
48Хортан дарх диилвр Тер нанд өгнә,
Олн улсиг мини көлд сөгдүлнә[+].
49Тер намаг хортнасм сулдхна.
Дәәсдм нанд күрдгоһар
Деед Эзн тедниг бәрҗәнә,
Деед Эзн намаг һалзу әмтнәс харсна.
50Цуг терүнә тускар һазадын улс дунд
Би Танд, Деед Эзн, туурмҗ дурднав,
Тана нернд магтал өргнәв[+].
51Эврәннь хаанд Бурхн алдр диилвр өгнә,
Эврәннь шүүҗ авсн Давидт
Болн терүнә хөөт үйнрт
Эвдршго цаһан седклән мөңкинд күртәнә[+].

#### 18


1Көгҗмин һардачд. Давидин псалм.

2Бурхна туурмҗиг теңгр үзүлҗәнә,
Терүнә һарин үүдәлтин тускар
Теңгр келҗ өгчәнә[+].
3Өдр болһн ирх өдрт соңсхна,
Сө болһн ирх сөөд медрл секҗ өгнә.
4Дун эс гиҗ келсн үг уга,
Соңсгдх дүңгә ә чигн уга,
5Болв цуг һазрар тер зәңг тарна,
Делкән меҗә күртл теднә үгмүд соңсгдна.

Бурхн нарна төлә теңгрт бәәр һарһв[+].
6Өрүнд тер, гер буулһсн күргн
Өргәһәсн һарсн мет һарч ирнә.
Урлданд орхар бәәх урлдач мет байрлна[+].
7Нарн нег үзгт босад оңдан үзг күртл
Эврәннь зураһар күцц эргнә.
Терүнә һаң халунас
Нег чигн юмн бултҗ чадшго.

8Деед Эзнә закан дигтә, седклин сергмҗ.
Деед Эзнә сурһлһн ицлтә, эгл күүнд цецн ухан[+].
9Деед Эзнә сурһмҗ төв, зүркнә байр.
Деед Эзнә заавр чилгр, нүднд ил цәәлһвр[+].
10Деед Эзиг күндллһн әрүн, мөңкинд бәәх.
Деед Эзнә сурһмҗ чик, сурһмҗ болһнь үнн[+].
11Деед Эзнә сурһмҗ алтнас үнтә,
Нам хамгин цевр алтнас үнтә.
Деед Эзнә сурһмҗ балас әмтәхн,
Нам зөгин үүрт бәәх балас әмтәхн[+].
12Би, Тана итклтә зарц, сурһмҗас медрл авчанав,
Тедниг күцәснь нанд ик ачлвр болҗана.
13Һарһсн эндүсән кен йилһҗ чадхмб?
Бийдм бәәх медгдәд уга дуту-дундасм цеврлтн,
14Тана зарциг һарһх килнцәснь гетлгтн.
Тер намаг бичә авлтха.
Тегәд би ик хорта йовдл һарһлһнас
Килнц уга болн цевр болхв[+].
15О, Деед Эзн,
Мини шивә болн харсач,
Амнасм һарсн үгмүд,
Зүркнәмм седвәр Танд
Тааста болтха![+]

#### 19


1Көгҗмин һардачд. Давидин псалм.

2Әәмшгтә цагт чамаг Деед Эзн авртха,
Яковин Бурхн чамаг харстха,[+]
3Эврәннь әрүн сүмәс чамд дөңгән илгәтхә,
Сион уулас чамаг батлтха[+].
4Чини олн тәвциг цугинь Тер автха,
Чини һал тәәлһн Терүнд таасгдтха.
5Тер чамд зүркнәнч седсиг өгтхә,
Чини цуг седвәриг күцәтхә[+].
6Тегәд чини диилвриг бидн байртаһар магтхвидн.
Мана Бурхна нер дуудад,
Чини диилврин нәр кехвидн.
Деед Эзн чини сурсичнь цугтаһинь күцәтхә.

7Деед Эзн Эврәннь шүүҗ авсн
Хааһан аврчахинь
Би ода медҗәнәв.
Терүнд әрүн теңгрәсн хәрү өгчәнә,
Эврәннь алдр күчәрн терүнд ик диилвр өгчәнә.
8Зәрмснь дәәнә тергнд нәәлҗәнә,
Зәрмснь мөрндән нәәлҗәнә.
Бидн болхла,
Деед Эзн Бурхна нернд нәәлҗәнәвидн[+].
9Деед Эзнд эс нәәлҗәх әмтн көмрәд унх,
Бидн болхла, босад, батар көлдән зогсхвидн.
10О, Деед Эзн, хаанд диилвр өгтн.
Таниг дуудхла, хәрүһән маднд өгтн.

#### 20


1Көгҗмин һардачд. Давидин псалм.

2Хан байрта бәәнә, Деед Эзн,
Яһад гихлә, Та терүнд чидл өгвт.
Тер байрлҗана,
Яһад гихлә, Та терүнд диилвр өгвт[+].
3Та терүнә зүркнднь таалмҗта юм өгвт,
Терүнә амлад сурсинь Та бурушасн угат[+].
4Терүнә зальврлһна хәрүднь
Та онц евәл өгвт,
Терүнә толһад цевр алтар кесн титм өмсквт.
5Тер Танас әмд үлдх җирһл сурв,
Та терүгинь өгвт.
Терүнд удандан бәәх җирһл өгвт[+].
6Тана дөңгәр терүнә туурмҗ алдр.
Та терүнд әрүн нер болн сүрә өгвт.
7Та терүг оньдинд әдслнәт.
Тана хаҗуд тер дүүрң байрта бәәнә.
8Юңгад гихлә, хан Деед Эзнд нәәлҗәнә,
Тегәд Хамгин Күчтә Бурхна сольлт уга дурар
Тер кезә чигн әәмшг уга бәәх[+].

9Хан эврәннь цуг хортдыг олх,
Терүнә чидлтә барун һарнь
Бийдән дурго әмтиг бәрҗ авна.
10Терүнә хаҗуд дәәсднь
Һулмтд бәәх һал мет шатцхана.
Деед Эзн уурлхларн, тедниг зальгх,
Һал тедниг үмкәд идчкх[+].
11Та, хан, теднә хөөт үйнриг һазр деерәс уга кехт,
Теднә хөөн ирх хөөт үйнриг күүнә тохмас уга кехт[+].
12Тедн Тана өмнәс хар сана зүүв чигн,
Хар санхар седв чигн,
Терүгән төрүц күцәҗ чадшго.
13Яһад гихлә, Та суман
Теднд илгәхәр төвлхләрн,
Тедниг һарад зулдгар кеҗәнәт[+].
14Тиим күчтә болсндтн, Деед Эзн,
Тана нериг бидн туурулҗанавидн.
Тана күчтә кергиг бидн буульн магтхвидн.

#### 21


1Көгҗмин һардачд. Өрүн өрлә цагин айст орулх Давидин псалм.

2Бурхн минь! Бурхн минь!
Та намаг яһад үлдәввт?
Та нанас яһад хольҗвт?
Та нанд дөңгән күргхәр седҗәхшийт,
Нам мини зовад чаңһар хәәкрҗәхиг соңсчахшийт[+]?
3Бурхн минь! Би өдрт хәәкрнәв,
Та нанд хәрүһинь өгхшит.
Би сөөд хәәкрнәв,
Та намаг тогтнулхшит[+].

4Болв Та әрүн Хан болҗанат,
Израиль Таниг магтҗана.
5Танд мана өвкнр нәәлдг бәәҗ,
Нәәлснднь Та тедниг сулдхдг бәәҗит.
6Таниг дуудхла,
Та тедниг аврдг бәәҗит.
Танд нәәлхлә,
Та теднә седклинь һундадго бәәҗит.

7Би болхла, күн бишв, хорхав.
Күн намаг басна, әмтн нанд дурго болна[+].
8Намаг үзсн әмтн наад бәрцхәнә,
Тедн җигшҗ урлан коочилһнә,
Тедн җигшҗ толһаһан зәәлнә[+].
9«Чи Деед Эзнд нәәлнәч,
Чамаг Тер яһад эс сулдхна?
Чамд Деед Эзн дурта гиҗ келнәч,
Яһад Тер дөңгән эс күргнә?» – гиҗ тедн келцхәнә.

10Болв намаг экин геснәс һарһҗ авснь Та биләт,
Уург көкчәхдм Та намаг
Танд нәәлдг дасхлат[+].
11Һархасн өмн би Тана хәләврт бәәҗв,
Экиннь геснд бәәхдән би Тана бәәҗв.
12Бичә нанас хольҗтн,
Яһад гихлә, зовлң өөрхн,
Нанд дөңгән күргх күн уга[+].
13Бухмудын сүрг мет
Намаг олн хортн бүслҗәнә.
Башана һазра һалзу бухмуд мет
Тедн намаг бүслҗәнә[+].
14Хот хәәҗ аман аңһасн арслң мет
Тедн нанур күркрнә.
15Мини чидлм усн мет урсҗ одв,
Мини ясд булһрҗ одв,
Мини зүркн халун хорһн мет хәәлҗ одв[+].
16Мини хол тоорм мет хагсҗ одв,
Мини келн таңнадан наалдҗ одв.
Та намаг үклин өргнд күргвт.

17Намаг һалзу әмтн зерлг нохас мет бүслҗәнә.
Тедн арслң мет мини һар-көлим тасчад хайв[+].
18Би эврәннь ясдан цугтаһинь тоолҗ чадхв;
Әмтн намаг хәләнә, тавлҗ байрлна[+].
19Мини хортн җирв хаяд,
Хувцим хоорндан хувацхана[+].

20Зуг Та, Деед Эзн, намаг бичә үлдәтн!
Бурхн, мини Күчн! Намаг аврхар адһтн.
21Мини әмиг үлдәс харстн,
Мини эңкр әмиг эн һалзу нохасас харстн,[+]
22Мини әмиг арслңгин амнас авртн,
Мини зовҗах седклиг
зерлг бухмудын өврәс харстн[+].

23Би эврәннь улстан
Тана кесн көдлмшин тускар келнәв,
Би Таниг олн улс хурад
Бурхнд мөргдг һазрт магтнав:[+]
24«Деед Эзиг күндлдг цуг улс,
Магттн Терүг!
Яковин цуг хөөт үйнр,
Терүнә нериг туурултн!
Израилин цуг әмтн,
Терүг күндлҗ сөгдтн![+]
25Яһад гихлә, зовлңта күүг Тер басшго,
Зовлңта күүнәс Тер зулшго,
Зовлңта күүнәс Тер чирәһән бултулшго,
Болв Терүг дуудхла, соңсхнь лавта».

26Олн улс дунд би Таниг магтнав.
Таниг күндлдг әмтнә нүүрт
Би күцәх болсн тәклән тәкнәв[+].
27Угатя күн цадтлан хот идх,
Бурхиг хәәҗ йовснь Терүг магтх.
Деед Эзн мөңк кишг заятха.
28Һазрин үзг болһнд әмтн Терүг санад,
Деед Эзнүр хәрү ирцхәх.
Терүнә өмн әмтнә цуг отг улс сөгдх[+].
29Деед Эзн цугтаннь Эзн,
Цуг улсиг Тер зална[+].

30Һазр деерк әмтн цугтан
Деед Эзнд мөргх,
Һазр деерк байн, байн бишнь
Терүнә өмн сөгдх.
Һазр деерк улс цугтан
Терүнә өмн сөгдх.
31Ирх хөөт үйнр Терүнд церглцхәх,
Тедн Деед Эзнә тускар
Эврәннь хөөт үйнрт келцхәх[+].
32Тедн ирәд,
Төрәд уга хөөт үйнрт иигҗ келцхәх:
«Деед Эзн Эврәннь улсан аврла»[+].

#### 22


Давидин псалм.

1Деед Эзн нанд хөөч мет болҗана,
Тиигәд би дуту уга бәәнәв[+].
2Тер намаг тетквртә ормд бәрнә,
Тер намаг номһн уснд күргнә[+].
3Тер нанд шин чидл өгнә,
Тер нанд үгән өгсәрн,
Таасмҗта җимәр дахулҗ йовх[+].

4Би нам сүүдрин болн үклин хотхрар
Йовв чигн, әәмшгәс әәшгов.
Та нанла йовнат.
Тана герлыг, Тана тайг намаг тогтнулна[+].

5Та мини төлә ширә деер хот тәвхт,
Терүг мини дәәсн үзх.
Та намаг халунар тосад,
Толһадм тос түркхт.
Та мини савиг амнднь күргәд дүүргҗәнәт[+].
6Цуг җирһлин туршарт
Тана цаһан санан болн сольгдшго дурнтн
Намаг дахлдҗ йовхиг би меднәв.
Деед Эзн, Тана герт би мөңкинд бәәхв.

#### 23


Давидин псалм.

1Һазр Деед Эзнә болҗана,
Һазр деерк цугтан Терүнә.
Делкә кевтән Деед Эзнә,
Делкәд бәәснь цугтан Терүнә[+].
2Деед Эзн далан гүүнд ул тәвәд,
Гүн уснд һазр батлв[+].

3Деед Эзнә уул деер һарх зөв кенд бәәдви?
Терүнә әрүн сүмд кен орҗ чадхмби[+]?
4Чик йовдл һарһдг,
Цевр седклтә, шүтәнд шүтдго,
Худлахар үгән өгдго күн[+]
5Деед Эзнәс әдс авх,
Бурхнас – эврәннь аврачас – цеврллһ авх.
6Деед Эзиг хәәҗәх,
Яковин Бурхна нүүр хәәҗәх әмтнә тохм тиим.
7Өргн үүдән сек,
Кезәңк үүдән өргәр сек,
Туурсн Хан орҗ ирх![+]
8Эн туурсн Хан кемб?
Энтн күчтә болн чидлтә Деед Эзн,
Энтн дәәнд диилвр бәрсн Деед Эзн[+].
9Өргн үүдән сек,
Кезәңк үүдән өргәр сек,
Туурсн Хан орҗ ирх!
10Эн туурсн Хан кемб?
Энтн Хамгин Күчтә гидг Деед Эзн,
Энтн нернь туурсн Хан.

#### 24


Давидин псалм.

1О, Деед Эзн, Танд би зальврҗанав[+].
2Бурхн минь! Танд нәәлҗәнәв.
Намаг му нернәс харсҗ автн,
Мини хортн бичә тавлҗ байрлтха.
3Танд нәәлҗәх цуг әмтн
Бичә му нер зүүтхә.
Болв итклән барсн улс му нер зүүтхә.
4О, Деед Эзн, хаалһан нанд зааҗ өгтн,
Ишкәд йовх йовдлан нанд дасхтн[+].
5Намаг Эврәннь иткл тал залтн, дасхтн намаг.
Та намаг аврҗах Бурхн болҗанат.
Танд би оньдин нәәлнәв[+].

6Деед Эзн,
Кезәнәс авн эндр өдр күртл
Эврәннь улстан
Цаһан санаһан,
батта дуран үзүлсән тодлтн[+].
7Баһ наснамм килнц болн мини буру йовдл һарһсим бичә тодлтн.
О, Деед Эзн,
Та батта дурн бәәсәр намаг тодлтн,
Та цаһан саната болсарн намаг тодлтн[+].

8Деед Эзн сән седклтә болн үннч,
Тегәд килнцтә әмтиг хаалһинь зааҗ чиклнә,
9Номһн әмтиг үнн бәәдлүр йовулна,
Номһн әмтнд Эврәннь бәәдл дасхна.
10Деед Эзн Бийиннь
Герәснә сурһалинь хадһлҗах улст
Цаһан санаһан болн итклән медүлнә.

11О, Деед Эзн, Тана нернә төлә
Мини килнц тәвҗ өгтн,
Яһад гихлә килнцм ик[+].
12Деед Эзиг күндлдг күн кен болҗахмб?
Бийән күндлҗәх күүнд
Деед Эзн йовх хаалһинь зааҗ өгх.
13Тиим күн насн турш сәәнәр бәәх,
Терүнә хөөт үйнр һазриг зөөр кеҗ эдлх[+].
14Деед Эзн Бийән күндлсн күүнд
Эврәннь нуувчан иткҗ келнә,
Эврәннь герәсән күцәх кергин тускар
Теднд илднь келнә.
15Би оньдин Терүнд нәәлнәв;
Тер намаг әәмшгтә йовдлас харсҗ авна[+].

16О, Деед Эзн, хәләтн намаг,
О, Деед Эзн, хәәрлтн намаг,
Би һанцв, би седкләрн үрүдсн күмб.
17Мини зүркнә зовлң икдв,
Терүнәсм намаг сулдхтн.
18Мини гейүрлһнд,
Мини зовлңд оньган өгтн,
Кесн цуг килнцим тәвҗ өгтн.
19Мини хортыг хәләтн,
Тедн ямаран олн болҗ.
Тедн нанд йир икәр дурго.
20Мини әмиг хәәрлтн, Деед Эзн,
Хортнас намаг салһҗ автн,
Теднд диилгддгоһар намаг харстн,
Би Танд нәәлҗ бәәнәв.
21Үнн болн Зөв намаг хартха.
Би Танд нәәлҗ бәәнәв.

22О, Бурхн,
Израилиг цуг зовлңгас сулдхтн[+].

#### 25


Давидин псалм.

1О, Деед Эзн, намаг цеврлтн,
Мини бәәдлд һаң уга.
Деед Эзнд би
Маһдл уга иткҗәнәв[+].
2Хәләтн намаг, Деед Эзн,
Сөртн намаг.
Мини седкл шинҗләд хәләтн,
Мини зүрк шинҗләд хәләтн[+].
3Яһад гихлә, би оньдинд
Тана итклтә дуриг медҗәнәв,
Тана иткмҗ оньдин намаг залх[+].

4Би худлч күүнлә үүрлдгов,
Зуһу күүнлә күүнддгов.
5Би хар саната әмтнә хургт дургов,
Би му нертә әмтнәс зулнав[+].
6Би буру уга болсндан
Һаран уһаҗ цеврлҗәнәв,
Тегәд, Деед Эзн,
Тана тәклин ширәг эргҗ йовхдан белмб[+].
7Тана туурмҗта кергин тускар келгдҗәх частр
Би Танд ханлтан өргҗ дуулҗанав[+].
8О, Деед Эзн, Тана туурмҗ буусн
Сәәхн Тана сүмд би дуртав.

9Та мини седклиг
килнцтә әмтнә седкллә хамднь бичә үрәтн.
Та мини җирһлиг
алач-махч әмтнлә хамднь бичә үрәтн[+].
10Теднә һарнь хар санаһар дүүрң.
Теднә барун һарнь авлһас күндрҗәнә[+].
11Би болхла, цевр җирһләр җирһҗәнәв.
Та сулдхтн намаг, хәәрлтн намаг.
12Би чик хаалһ деер зогсчанав;
Бурхна улсин хургт
Би Деед Эзнә нер туурулнав.

#### 26


Давидин псалм.

1Деед Эзн мини герл,
Деед Эзн мини аврлһн.
Би кенәс әәхмб?
Деед Эзн мини җирһлин шивә.
Би кенәс сүрдхмб?

2Кемр намаг уга кехәр
Хар саната әмтн дәврхлә,
Тедн, мини өшәтн болн хортн,
Бүдрәд, бийснь унцхах.
3Кемр намаг бүкл әәрм дәврв чигн,
Теднәс мини зүркн әәшго.
Кемр нанур дән эклв чигн,
Би тер бийнь Бурхнд иткхв[+].

4Һанцхн юм Деед Эзнәс би сурҗанав,
Һанцхн юм би зуг хәәҗәнәв:
Деед Эзнә цаһан седкләр өврмҗ кеһәд,
Терүнә һардвр хәәһәд,
Сүл өдр күртлән
Деед Эзнә герт бәәхәр седләв[+].
5Яһад гихлә, зовлңта мини өдрмүдт
Тер намаг харсх,
Тер намаг Эврәннь шатр дотран бултулх,
Тер намаг күн күршго хад деер өргҗ тәвх.
6Тегәд би эргндән бәәх хортан диилхв.
Терүнә сүмд би байртаһар бәрц авч ирхв.
Тиигәд Деед Эзнә туурмҗинь магтад буульхв[+].

7О, Деед Эзн,
Кемр намаг дуудхла, соңстн.
О, Деед Эзн,
Хәәрлтән күргтн,
Хәрүһән нанд өгтн.
8Та, Деед Эзн:
«Йовад Нанд мөрг», – гиҗ келхлә,
Би Танд иигҗ хәрү өгләв:
«Одад мөргнәв»[+].
9Бичә нанас нүүрән бултултн,
Намаг, Эврәннь зарцан,
Бичә уурлҗ көөтн.
Та оньдинд мини нөкд биләт.
О, Бурхн, мини аврач,
Намаг бичә хайҗ йовтн,
Намаг бичә һанцараһим үлдәтн.
10Мини эцк, мини эк
Намаг хаяд йовв чигн,
Деед Эзн
Нанд килмҗән тусхах.

11О, Деед Эзн,
Эврәннь сансн-седсән нанд дасхтн,
Намаг җирһлинм һо хаалһд орултн.
Юңгад гихлә, нанд хортн бәәнә[+].
12Мини хортнд намаг бичә идүлтн;
Мини өмнәс худл герчнр сөрлцҗәнә,
Тедн чидл-күчән үзүлх саната бәәнә[+].
13Кемр эн җирһлдән
Деед Эзнә цаһан сананд эс иткҗәсн болхла,
Би үүмҗ һашудх биләв.
14Деед Эзнд нәәл, зөргтә бол.
Тер чини зүрк батрах,
Бурхнд нәәл[+].

#### 27


Давидин псалм.

1О, Деед Эзн,
Та бийим харсх һазр деерк хад болҗанат,
Танур дуудвр кеҗәнәв.
Мини төлә тагчг бичә болтн,
Кемр Та нанд хәрү эс өгхлә,
Би үкәрт орсн күүнлә әдл болхв[+].
2Таниг би дуудхла,
Тана әрүн сүм тал би һаран өргәд зальврхла,
Та намаг соңсит[+].

3Килнцтә болн хар саната әмтнлә,
Чирәд инәһәд, нурһнд утх үзүлдг әмтнлә
Намаг бичә засглтн[+].
4Тедниг һарһсн үүләрнь,
Хар сансн йовдларнь,
Хорта һариннь ашарнь засглтн.
Һарһсн гемин кирцәһәр засглтн.
5Деед Эзнә кергиг
Болн Терүнә кеҗәх көдлмшиг
Басҗах тедниг
Деед Эзн мөңк үкләр засглх.

6Деед Эзн цаһан саната,
Мини дуудсиг Тер соңсв.
7Деед Эзн мини күчн,
Деед Эзн мини халхц.
Терүнд би күцц иткүв,
Тер нанд нөкд болв.
Зүркм байрар дүүрв,
Терүг би дуундан орулҗ магтнав[+].
8Деед Эзн Эврәннь улсин күчн,
Шүүҗ авсн хаананнь эркн түшг мөн.
9О, Деед Эзн, Эврәннь улсан авртн,
О, Деед Эзн, Эврәннь улсан әдслтн.
Та теднәннь хөөч мет болтн,
Теднән дахулад, мөңкинд килмҗән өгтн.

#### 28


Давидин псалм.

1Бурхна элчнр, Деед Эзән магттн,
Терүнә әвртә болн күчтә бәәдл магттн[+].
2Деед Эзнә туурсн нернд магтал өргтн,
Деед Эзнә әрүн алдр бәәдлднь сөгдтн.

3Деед Эзнә дун теңгсәр соңсгдҗана.
Туурмҗин Бурхн күрҗңнх,
Деед Эзнә дун цуг теңгсәр соңсгдҗана[+].
4Деед Эзнә дун күчтә,
Деед Эзнә дун алдр.
5Деед Эзнә дун хошун мод күүчнә.
Деед Эзн нам
Ливанон гидг һазра хошун мод күүчнә,[+]
6Ливанон уулмуд чичрүлнә,
Тедн туһл мет өсрәд көндрх.
Сирион гидг уул
Зерлг бүрү бух мет өсрх[+].
7Деед Эзнә дун һал цәклүлнә,
8Деед Эзнә дун көдә һазр чичрүлнә.
Деед Эзн Кадеш гидг көдәг чичрүлнә[+].
9Деед Эзнә дун
Хар модд сөңглнә,
Ө-моддыг нүцклнә.
Терүнә сүмд цугтан:
«Деед Эзнд туурмҗ!» – гицхәнә.

10Деед Эзн күчтә ус эзлҗ нойлхҗана.
Деед Эзн мөңкинд хан болҗ суух[+].
11Деед Эзн Эврәннь улстан чидл өгчәнә,
Деед Эзн Эврәннь улстан эв өгч әдслҗәнә[+].

#### 29


1Давидин псалм. Сүмиг әрүлсн цагт дуулдг дун.

2О, Деед Эзн, Та намаг аврсн төләд,
Хар санхар седсн дәәсим зогсасн төләд
Би Таниг магтҗ буульнав[+].
3О, Деед Эзн, мини Бурхн!
Би Таниг дуудув,
Та намаг эдгәввт.
4О, Деед Эзн,
Та намаг үкәрәс халхлвт.
Би гүн нүкнә амнд күрләв,
Болв Та нанд хәрү җирһл өгвт[+].

5Деед Эзнд иткдг улс,
Терүнд нерәдәд дуултн,
Терүнд ханлтан өргтн,
Терүнә әрүн бәәдлинь тодлтн.
6Деед Эзн удандан уурлхш,
Болв терүнә хәәрлт җирһлин туршарт бәәнә.
Сөөни дуусн уульсн болхла, өрүнднь байр ирх[+].

7Би әәмшг уга бәәсндән иигҗ келүв:
«Би диилгдшгов»[+].
8Эврәннь цаһан санаһарн
Та намаг уул мет батраввт.
Болв дәкәд Та нанас бултвт.
Би нам әәвүв.

9Тиигхд, Деед Эзн,
Таниг би дуудад,
Танас хәәрлт сурлав:
10«Кемр би үкәрт орхла,
Мини үкләс Танд ямаран олз болҗана?
Үксн күн Таниг магтҗ чадхий?
Үксн күн Тана сольгдшго
Цаһан санана тускар келҗ чадхий[+]?
11О, Деед Эзн, соңстн намаг.
О, Деед Эзн, хәәрлтән нанд күргтн.
О, Деед Эзн, сулдхтн намаг».

12Та мини зовлңгиг мартулвт, би биилҗәнәв,
Та мини зовлңта бәәдлиг байрт хүврәввт.
13Таниг би седкләрн магтҗ зогсдгоһар Та тиигвт.
О, Деед Эзн, мини Бурхн!
Таниг би мөңкинд магтхв.

#### 30


1[•]Көгҗмин һардачд. Давидин псалм.

2О, Деед Эзн, Танас би түшг хәәҗәнәв.
Намаг кезәд чигн, кенчн бичә диилтхә.
Намаг Та сулдхтн,
Та чик седклтә болҗанат.
3О, Деед Эзн, соңстн намаг,
Та намаг шулуһар ирҗ авртн.
Та күрч болшго аврлтын хад
Болн намаг халхлх шивә болтн[+].

4Та мини хад болн уул шивә болҗанат.
Та нернәннь төлә намаг залҗ һардтн.
5Намаг бәрхәр нуувчар тәвсн гөлмәс гетлгтн,
Та мини хорһдх бәәрн болҗанат.
6Тана һарт би бийән даалһҗанав.
Та, Деед Эзн – үннә Бурхнт,
Та намаг аврлат[+].

7Би керг уга шүтәнд шүтдг әмтнд дургов.
Болв би Танд, Деед Эзн, нәәлҗәнәв[+].
8Тана өгсн итклтә дурнд би байрлнав, нәәрлнәв.
Та мини зовлң үзвт,
Мини седклин гейүр медвт.
9Та намаг дәәснәнм һарт бәрүлҗ өгсн угат.
Болв намаг әәмшг уга ормд зогсаввт[+].
10Хәәрлтн намаг, Деед Эзн,
Би зовлңта бәәнәв.
Зовлңгас көлтә нүдм муурчана,
Зовлңгас көлтә седклм, цогц-махмудм элҗәнә[+].
11Зовлңгас көлтә мини җирһл муурв,
Мини насн чигн баргдад чилҗәнә,
Зовлңгас көлтә чидлм чилҗәнә,
Мини ясн-үсм акчҗана.
12Мини дәәсн, хам-хоша бәәх әмтн
Намаг һәәлҗәнә,
Таньдг әмтн нанас сүрдҗәнә.
Намаг һаза үзсн улс зулад гүүлдцхәнә[+].
13Би үкҗ одсн кевтә цугтан намаг мартв.
Би хайгдсн сав мет болҗанав[+].
14Дәәсән шимлдҗәхиг би соңсҗанав.
О-о, әәмшг намаг бүсләд авчкв.
Тедн намаг алх зура зуралҗ авчана.

15О, Деед Эзн, би Танд нәәлҗәнәв.
– Та мини Бурхнт, – гиҗ би келҗәнәв.
16Мини җирһлин агчм болһн
Тана һарт бәәнә.
О, Деед Эзн, көөлдҗ йовх дәәснәсм намаг харсҗ автн[+].
17Та намаг, Эврәннь зарцан, цаһан седкләрн хәләтн,
Та намаг итклтә дурарн авртн[+].
18О, Деед Эзн, би Таниг дуудҗанав.
Терүнәсн би ичҗәхшв.
Килнцтә әмтн ичтхә,
Тегәд тедн үкәрт ә уга кевттхә.
19Иткдг әмтнә өмнәс ичлго бахмҗтаһар,
Дургоһар келдг худлчнрин амнь зууньртха.

20Танд иткдг улсин төлә бәәх цаһан санантн ямаран элвг.
Терүгән Та әмтнә нүүрт иткдг улстан белглнәт.
21Та тедниг Эврәннь бәәдләрн халхлнат,
Та тедниг олн, әмтнә нуувч зураһас харсҗ авнат.
Та тедниг хорта келнәс
Эврәннь әәмшг уга һазрт бултулнат.
22Бәрәнд авгдсн балһсн мет бәәхдм,
Эврәннь ончта итклтә дуран нанд өгсн
Деед Эзн тууртха[+].
23Әәмсҗәсн цагтан би
Танас көөгдүв гиҗ санҗалав,
Болв Та мини сурсн дөңгин тускар соңсвт.

24Деед Эзиг итклтәһәр дахҗ йовсн улс,
Терүнд дуран өгтн.
Деед Эзн иткдг улсиг саглулна,
Болв караг улсиг
Һарһсн йовдларнь засглх[+].
25Деед Эзнд нәәлҗәх цуг улс,
Зөргтә болтн, батрҗ автн[+].

#### 31


Давидин псалм. Ном.

1Килнцнь тәвгдсн күн кишгтә,
Килнцнь хайгдсн күн кишгтә.
2Хар санан уга гиҗ
Деед Эзнә тоолҗах күн кишгтә.
Тер күүнә седклд худл уга болхла,
бас кишгтә[+].

3Намаг эврәннь килнцин тускар тагчг бәәсн цагт,
Өдр болһна зовлңгас көлтә ясн-үсм урсв.
4Өдр сө уга Тана һар нанд күнд болад бәәв.
Зуни тесҗ болшго
Һаң халунд әгрҗәх ноһан мет
Мини әмн тасрҗана.

5Тиигхләрн би
Танд эврәннь килнцин тускар
Илднь келҗ өгүв,
Би йос эвддг бәәдлән нуусн угав.
Би иигҗ келүв:
«Деед Эзнд эврәннь
Буру йовдлын тускар келҗ өгнәв».
Та мини килнцим тәвҗ өгвт[+].

6Тегәд Таниг дахҗ йовх күн
Һашудсн цагтан зальврх зөвтә.
Тиим күүнд зовлң аюл мет ирвчн,
Терүнд күрш уга юмн.
7Та мини аврлтт,
Та намаг зовлңгас харнат,
Та намаг диилврин дууһар саатулнат[+].

8Деед Эзн иигҗ келнә:
– Чамд ном дасхнав,
Йовх хаалһичнь чиклнәв.
Чамаг би һарднав,
Чамаг би хәләнәв.
9Мөрн болн элҗгн мет бичә һацтн,
Тедниг соңсхврта кехин төлә
Теднд хазар болн ууд зүүх кергтә[+].
10Килнцтә күүнд олн зовлң үзгднә,
Деед Эзнд нәәлсн күүнд итклтә дурн тусна.
11Бурхнд иткдг улс,
Деед Эзнә кесн тоотд байрлҗ нәәрлтн.
Соңсхврта улс,
Байртаһар дуултн[+].

#### 32


Давидин псалм.

1Бурхнд иткдг улс,
Деед Эзнд нерәдәд дууһан
Байртаһар дуултн.
Бурхнд соңсхврта улс
Терүг магттха.
2Деед Эзнд бичкн ятх татад,
Ик ятх татад магтал өргтхә[+].
3Тадн байрар бахмҗ кеһәд, билгтәһәр татад,
Терүнд шин ду нерәдәд дуултн[+].

4Деед Эзнә үг чик болн үнн.
Тегәд Терүнә кеҗәх юмн кезә чигн итклтә.
5Тер чик болн үнн юмнд дурта.
Деед Эзнә бат дурн һазр-делкә дүүргҗәнә[+].

6Деед Эзнә закврар теңгр үүдлә.
Нарн, сар болн одд Терүнә келсәр үүдлә[+].
7Теңгсин усиг ова мет Тер цуглулад,
Йорал уга гүн һазрт орулв[+].

8Деед Эзиг цуг делкәд күндлтхә,
Делкәд бәәх цуг әмтн
Терүнәс йир икәр әәтхә.
9Тер келвә – делкә үүдв.
Тер заква – кергтә тоотнь элвҗв[+].

10Деед Эзн келн-улсин шиидвр эвднә,
Деед Эзн келн-улсин седвәр уга кенә.
11Болв Деед Эзнә селвг-шиидвр мөңкинд бәәх.
Деед Эзнә седвәр үйәс үй һатлад бәәх[+].
12Деед Эзиг Бурхн гисн
келн-улс кишгтә,
Деед Эзнә Бийиннь төлә шүүҗ авсн
келн-улс кишгтә[+].

13Деед Эзн теңгрәс хәләнә, әмтиг үзнә[+].
14Деед Эзн ширәһәсн һазр деер бәәх
Цуг әмтә-киитә тоотыг хәләнә[+].
15Деед Эзн күүнә ухан-таалынь үүдәлә.
Тегәд теднә һарһсн цуг йовдлмуднь
Деед Эзнд иләр үзгднә.
16Хааг ик церг харсч чадшго,
Дәәч күн бийән
Эврәннь чидләрн харсч чадшго.
17Зуг мөрндән нәәләд
Авргдхар седснь эндүрҗәнә.
Мөрнь чидлтә болв чигн,
Дәәчиг тер аврч чадшго[+].

18Бийән күндлҗәх
Болн Терүнә бат дурнд нәәлҗәх күүг,
Деед Эзн яһҗ аврчахинь хәлә[+].
19Үкләс яһҗ гетлҗәхинь,
Харһнсн цагтнь терүнә җирһлинь
Яһҗ харсҗахинь хәлә[+].

20Бидн Деед Эзнд нәәлҗәнәвидн.
Тер мана дөң, мана харсач[+].
21Бидн Терүнә кесн-күцәсн тоотднь байрлҗанавидн;
Бидн Терүнә әрүн нернд нәәлҗәнәвидн.
22О, Деед Эзн, мадниг
Тана бат дурн бәртхә;
Бидн зуг Танд иткҗәнәвидн.

#### 33


1Давидин псалм. Авимелехин өмн тер худлар донта күүнә бәәдл һарһад, көөгдәд уга болсна туск[*].

2Оньдин дөрвн цагт
Би Деед Эзнд магтал өргнәв.
Терүнд тасрхан уга магтал өргнәв.
3Деед Эзнә кесн-күцәсн тоотднь
Седкләрн йир байрлҗанав.
Мини магталыг
даҗргдсн әмтн соңсҗ нәәрлтхә.
4Деед Эзиг нанла хамдан туурултн.
Терүнә нериг нанла хамдан өргтн.
5Би Деед Эзнд зальврув.
Тер нанд хәрүһән өгв.
Тер намаг цуг әәмшгәсм сулдхв[+].
6Даҗргдсн улс
Терүнд нәәлҗәнә, байрлҗана.
Тедн төрүц һундрхшго.
7Зовлң үзхләрн би Деед Эзиг дуудув.
Тер намаг соңсад
Цуг зовлңгасм татҗ авв[+].
8Деед Эзнә элч
Терүг күндлсн әмтиг харсна,
Тедниг сулдхна[+].

9Хәләтн, Деед Эзн
Ямаран цаһан санатаһинь эврән медхт!
Терүнд итксн күн кишгтә[+].
10Деед Эзнә цуг әрүн улс,
Терүг күндлтн.
Терүнд соңсхврта улс
Юуһарн чигн дуту уга бәәцхәх[+].
11Чидлтә арслң аңгс чигн дуту үзҗ харһнхмн болҗана,
Болв Деед Эзн тал ирсн әмтн
Юуһарн чигн дуту уга болх[+].

12Мини көвүд, иртн, намаг соңстн.
Би таднд Деед Эзиг күндлдг дасхнав.
13Таднас кен җирһл эдлхәр седҗәнә?
Кен буйн-кишг эдлхин төлә ут нас наслхар бәәнә[+]?
14Тиигхлә хар сана санхас келән тат.
Хорта йовдлас аман тат[+].
15Хар саната йовдлас зул,
Цаһан саната йовдл үзүл,
Эвин хаалһ хәәһәд, терүн тал темц[+].

16Деед Эзн Бурхнд иткдг улсиг хәләнә.
Теднә дуудвриг Тер соңсна[+].
17Хорта йовдл үзүлсн улсин туск тодлвр
Һазр деерәс биллхин төлә
Деед Эзн теднә өмнәс сөрнә[+].

18Бурхнд иткдг улс дуудхла,
Деед Эзн тедниг соңсна,
Цуг зовлңгаснь гетлгнә.
19Деед Эзн санан-седкләрн үрүдсн
Улст килмҗән өгнә.
Деед Эзн нәәлврән геесн
Улсиг аврна[+].

20Иткдг улс олн зовлңта.
Болв цуг терүнәснь тедниг Деед Эзн сулдхх[+].
21Бурхн тедниг кевтнь хадһлх.
Нег чигн ясн хуһршго[+].

22Хар санан килнцтә әмтиг алх.
Бурхнд иткдг улст дурго әмтн засглгдх.
23Деед Эзн Эврәннь зарцнран сулдхх,
Терүнд нәәлҗәх нег чигн күн зарһла харһшго.

#### 34


Давидин псалм.

1О, Деед Эзн, мини өмнәс сөрлт кесн әмтнә өмнәс
Та сөрлт кетн.
О, Деед Эзн, нанла ноолдсн әмтнлә
Та ноолдтн.
2О, Деед Эзн, халхцан, дәәнә хувцан авад намаг дөңнхәр бостн.
3О, Деед Эзн, намаг даҗрҗах әмтнә өмнәс үлдәр болн җидәр хүрүлтн.
О, Деед Эзн, намаг аврх болҗ седклим тогтнултн.

4Мини әм авхар седҗәх әмтн ичтхә,
Теднә нерн һутагдтха.
Нанд хоран күргхәр бәәх әмтн бийснь зултха[+].
5Тедн салькнд тоорм мет цокгдтха.
Деед Эзнә элч тедниг көөтхә[+].
6Теднә хаалһ харңһу, хальтрха болтха.
Деед Эзнә элч тедниг мөрдх[+].
7Мини дәәсн учр угаһар
Эврәннь гөлмән нанас бултулв.
Мини дәәсн учр угаһар әмим таслхар нүк малтв[+].
8Нанас нуувчар тәвсн гөлмдән эврән торад,
Теднд генткн үкл иртхә.
Малтсн нүкндән эврән унад үктхә.

9Тегәд Деед Эзнә кесн-күцәснд мини седкл байрлх.
Намаг Тер сулдхснд мини седкл җирһх[+].
10Мини седкл иигҗ байрлх:
«О, Деед Эзн, кен Тана бәәдлтәв?
Та күчн уга күүг чидлтә күүнәс харснат,
Түрү-зүдү күүг даҗрдг әмтнәс харснат»[+].

11Килнцтә әмтнә герчнр мини өмнәс босцхав.
Тедн намаг эс кесн юмнд гемшәҗәнә.
12Тедн мини цаһан сананд
Хар санаһан үзүлнә.
Тиигхләнь би цөкрнәв[+].
13Болв тедниг гемнхлә,
Би хар өңгтә хувц өмсдг биләв, мацг бәрдг биләв,
Дорагшан өкәҗ мөргдг биләв[+].
14Би тедниг ах-дүүһән мет санҗ, зовҗ уульдг биләв.
Би экән геесн мет зовад,
Толһаһан һудылһад йовдг биләв.

15Болв намаг зовлңла харһхла,
Тедн байр кехәр мини хаҗуд цуглрцхана.
Таньдго әмтн хаҗуһас
Намаг зогслт уга зована.
16Тедн хамгин му үгмүд келҗ,
Шүдән хәврҗ, намар наад бәрцхәнә[+].

17О, Деед Эзн, Та тиим юм удан хәләхвт?
Мини әмиг теднә хар сананас авртн,
Арслң мет дәврҗәх дәәснәсм намаг харстн[+].
18Би хург болсн һазрт
Танд иләр ханлтан өргнәв.
Би Таниг олна нүүрт магтнав[+].
19Мини өмнәс
Учргоһар ноолдхар седҗәх әмтнд
Диилвр бәрх зөв бичә өгтн.
Нанд дурго болҗах әмтн
Учргоһар чирмҗ хар сандгинь зогсатн[+].
20Тедн талдан улсла
Эвтәһәр бәәхәр седҗәхш.
Болв эвәр бәәҗәх әмтнә өмнәс
Худл үгмүд келцхәнә.
21– Э, э! Чини кесиг
Бидн нүдәрн үзләвидн! – гиҗ намаг гемшәҗ келцхәнә.

22Та, Бурхн, терүг Эврән үзләт.
О, Деед Эзн, бичә тагчг бәәтн,
Нанас бичә холдтн[+].
23Та босад намаг харстн.
О, Нойн, Бурхн минь,
Мини төлә ноолдтн[+].
24О, Деед Эзн, Бурхн минь,
Намаг цеврлтн,
Юңгад гихлә, Та Эврән чик седклтәт.
Мини дәәсн намаг бичә тавлҗ байрлтха[+].
25– Э, энтн мана седсәр болв, – гиҗ
бичә тедн сантха.
– Бидн терүг мел уга кечквидн, – гиҗ
бичә келтхә[+].

26Мини зовлң тавлҗах әмтн ичтхә,
Зута бәәдлән медтхә.
Намаг дөөглсн әмтн ичтхә,
Зута бәәдлән медтхә.

27Намаг цеврлхәр седҗәх әмтн
Байрта, бахмҗта болтха:
– Эврәннь зарцдан цаһан сана сансн
Деед Эзн тууртха! – гиҗ тедн мел келәд бәәтхә.
28Мини келәр
Тана цаһан санана тускар келгдх,
Танд нерәдәд өдрин дуусн
Би магтал өргҗ дуулхв[+].

#### 35


1Көгҗмин һардачд. Деед Эзнә зарц Давидин псалм.

2Хар саната күүнә зүркиг килнц авлчкҗ.
Терүнә санаһар Бурхнас әәх учр уга[+].
3Бурхн терүнә килнциг мел үзшго,
Терүг засглшго гиҗ ухалҗана.
Юнгад гихлә, тиим күн деегүр саната.
4Терүнә келсн үгнь хар саната болн хорта.
Тер дәкҗ цаһан саната, ухата йовдл һарһҗахш.
5Нам орндан кевтв чигн,
Йос эвдх седкл зүүнә.
Бийнь тер килнцтә хаалһар йоввчн,
Му йовдлас зулхш[+].

6О, Деед Эзн, Тана бат дурн теңгрт күрх.
Тана иткмҗ үүлд һатлҗ деер йовна[+].
7Тана цаһан санан ик өндр уулмуд мет бат.
Тана зарһ-зерг дала мет күчтә.
Та, Деед Эзн,
Олн улсиг, мал-аһурсиг теткнәт[+].
8О, Бурхн минь!
Тана бат дурн ямаран ик үнтә.
Тана җиврин сүүдрт цуг әмтн аврлт олна[+].
9Тана герин зөөрәс идәд,
Тедн нәәрлҗәнә.
Тана цаһан санана уурхан зөөрәс
Тедн ундан хәрүлҗәнә.
10Та цуг җирһлин булг болҗанат.
Тана герләр бидн цецн уха авчанавидн[+].

11Танд дурта улст
Эврәннь итклтә дуран
Цааранднь өгчәтн.
Үннч әмтнд делгү седклән өгтн[+].
12Деермч седклтә күүнә көл
Намаг бичә ишктхә.
Килнцтә күүнә һар
Намаг бичә көндәтхә.
13Йос бурушасн әмтнә унсн,
Алгдсн орминь хәләтн.
Тедн дәкҗ босч чадшго[+].

#### 36


Давидин псалм.

1Хорта йовдл һарһдг әмтнәс көлтә бичә уурл,
Йос эвдҗәх әмтнд бичә үлү үз[+].
2Тедн ноһан мет хумхарх,
Урһмл мет хатх[+].

3Деед Эзнд нәәләд сә ке,
Тегәд чи һазр деер әәмшг угаһар бәәхич,
Кех-күцәх кергчнь бүтәд бәәх,
4Эврәннь хөв-кишгән Деед Эзнд хә.
Тер чини седклин хәәвр күцәх[+].
5Эврәннь әмән Деед Эзнд бәрүл,
Терүнд итк, Тер чамд дөң болх[+].
6Деед Эзн чини цаһан санаг
Өрүни солңтрлһ мет һарһҗ өгх.
Деед Эзн чини үнн седклиг
Һал үдин нарн мет герлтдгәр кех.

7Деед Эзнә өмн чи тогтун су,
Тесвртәһәр Терүг күлә.
Кемр кен чигн күн кергәрн уралан йовхла,
Кемр кен чигн күн хар санани зураһарн күцәмҗтә болхла, бичә зов.

8Бичә уурл,
Бичә үлү үзәд бә,
Яһад гихлә, энчн зуг му юм үзүлх.
9Хар саната әмтн уга болцхах.
Деед Эзнд нәәлҗәх әмтн
Бурхна өгнәв гисн һазр эдлх[+].

10Удлго ичр уга әмтн уга болцхах.
Тедниг хәәв чигн олҗ чадшгот[+].
11Ичртә-соңсхврта әмтн
Бурхна өгнәв гисн һазриг өнч кеҗ авх.
Тедн дала-нала болсн цецгәрлт үзх[+].

12Килнцтә күн чик седклтә күүнд
Хар санаһан күртәнә,
Дурго болад, шүдән хәврнә[+].
13Деед Эзн терүг үзҗ инәнә,
Юңгад гихлә, килнцтә күн удлго алгдх[+].

14Түрү-зүдү болн басгдсн күүг хольвлхин төлә,
Чик саната күүг алхин төлә
Килнцтә әмтн үлдән һарһад,
Саадган төвлнә.
15Болв теднә үлд бийсиннь зүркнд шаагдх,
Саадгнь бу тусх.

16Цаһан саната улст бәәсн чимк юмн
Килнцтә улсин цуглулсн цуг зөөрәс деер;[+]
17Хар саната әмтнә йосн нурх.
Цаһан саната әмтнә күч Деед Эзн икдүлнә[+].
18Деед Эзн цевр әмтнә теткврт килмҗән өгнә.
Теднәс үлдсн зөөр мөңкинд бәәх[+].
19Цевр әмтн аюл ирв чигн, зовлң үзшго,
Тедн харһнх өдрмүдт чигн цадхлң бәәх[+].
20Хар саната әмтн үкцхәх,
Деед Эзнә хортн
Теегин цецгүд мет уга болцхах.
Тедн утан мет уга болцхах[+].

21Хар саната күн өгйәһәр авчкад,
Хәрү өгхш.
Цевр седклтә күн сән седкләрн өгнә.
22Деед Эзнә әдстә әмтн
Һазрар өнчән авх,
Деед Эзнә харасн әмтн үкцхәх.

23Цаһан саната күүнә ишкдл болһинь Деед Эзн һардна.
Дурта күүнәннь хаалһинь Деед Эзн харсна.
24Тер күн бүдрв чигн, унш уга.
Деед Эзн терүг һараснь бәрҗ дөңнҗәнә[+].
25Би баахн биләв, ода көгшрүв.
Болв цаһан саната күүг
Бурхн хайсиг мел үзәд угав.
Терүнә хөөт үйнр
Өдмг сурҗасинь үзәд угав[+].
26Терүнә ормд
Цаһан саната күн элвгәр өгнә,
Талдан әмтнд өгйәһәр өгнә.
Терүнә үрд әдстә болна[+].

27Хар санаһан хаяд, сән йовдл һарһ.
Тегәд чини хөөт үйнр
Һазр деер мөңкинд бәәх[+].
28Деед Эзн үнн юмнд дурта.
Эврәннь иткдг улсан Тер хайшго.
Тиим улс мөңкинд хадһлгдҗ бәәх.
Хар саната улсин хөөт үйнр уга болцхах[+].
29Бурхнд иткдг улс һазрар өнчән авх.
Терүндән мөңкинд җирһцхәх.

30Бурхнд иткдг улсин келснь цецн болн үнн[+].
31Теднә зүркнд Бурхна герәсн бәәнә.
Тиим күн кезә чигн тер герәсәр бәәнә[+].

32Килнцтә күн Бурхнд иткдг күүг гетнә.
Терүг алх арһ хәәнә[+].
33Болв Деед Эзн
Терүг хортна һарт үлдәшго,
Терүнә зарһиг чик бишәр келһүлшго.

34Чи Деед Эзнд нәәл,
Терүнә герәс күцә.
Тер чамд һазр өгәд тевчх.
Хар саната әмтн туугдхиг чи үзхч[+].

35Би нег дәкҗ уурта, аврлт уга даҗрач кү үзләв.
Тер күн төрскн һазртан цецгәрҗәх модна бәәдлтә билә.
36Болв хөөннь би дәкн хаҗуһарнь давҗ һарув.
Тер уга болҗ одҗ.
Би терүг хәәвүв, зуг олдсн уга.

37Буру уга әмтиг шинҗл,
Бурхнд иткдг әмт хәлә;
Теднә иргчнь эв болҗана.
38Килнцтә әмтн кудгдх.
Теднә иргчнь уңгарнь тасллһн болҗана[+].
39Бурхнд иткдг әмтнд
Деед Эзнәс аврлт ирнә.
Тернь зовлңта цагиннь
Теднә харслт болна[+].
40Деед Эзн теднд дөңгән күргнә,
Тедниг сулдхна.
Иткдг әмтн Терүнд нәәлнә,
Тедниг килнцтә әмтнәс сулдхҗ аврна[+].

#### 37


1Давидин псалм. Тодлвр[+].

2О, Деед Эзн, уурлхларн,
Та намаг бичә бурушатн,
Догшрхларн,
Та намаг бичә засглтн[+].
3Тана сумн дотрм гүүнд сууна,
Тана һар намаг чаңһар дарҗана[+].

4Тана уурас мини махмуд өвдҗәнә.
Килнцәсн көлтә би эрүл-мендән геевүв.
5Йос эвдсн йовдлм бийим ацан мет дарла,
Терүг даахд йир күнд билә.
6Мини шарх өөрәр дүүрв.
Мини эргү йовдлас терм җигшүртә болв.
7Бөкм унад, үрүдәд,
Би өдрин дуусн уульнав.
8Мини цогц-махмуд безгт бәргдв,
Мини эрүл-менд йосндан муурв.
9Би менрүв, дегд икәр цокгдв.
Би зүркнәннь шаркллһнас түңшчәнәв.

10О, Деед Эзн!
Би дәкнәс эрүл-менд болхар седҗәхиг
Та меднәлмт.
Та мини түңшлһ болһниг соңсчанат.
11Мини зүркн йир икәр цокҗана,
Мини чинән алдрҗана,
Мини нүднә герл буурчана.
12Гемәс көлтә мини үүрмүд,
Хоша бәәх әмтн нанла харһхар седҗәхш.
Нам мини төрл-садн нанас хольҗв[+].
13Намаг алхар седҗәх әмтн хавх тәвҗәнә.
Нанд хар санҗах әмтн намаг үкләр әәлһнә.
Тедн өдрин дуусн мини өмнәс
Зүсн-зүүл му юм кехәр седнә.
14Би дүлә, таңх мет соңсхшив,
Келн уга юмн кевтә ам аңһахшив.
15Би ода таңх, хәрү өгч чаддго күн мет болув.

16Би Танд, Деед Эзн, нәәлҗәнәв.
Та, Деед Эзн, мини Бурхн, хәрү өгхт[+].
17Та мини дәәснд байрлх саам бичә учратн.
Намаг күүрәд унхиг тедн бичә үзҗ тавлтха.
18Би йир муурад ирүв,
Би оньдин зовдг болув.
19Йос эвдсән би медҗәнәв,
Килнц һарһсндан би һундл төрҗәнәв[+].

20Мини дәәсд чидлтә, эрүл-менд.
Учр угаһар нанд дурго болҗах
Улсин то өсәд йовна.
21Мини сә кеснд хар санаһан үзүлҗәх әмтн
Намаг му келҗ хов зөөцхәнә[+].

22О, Деед Эзн, бичә намаг үлдәтн!
Та, мини Бурхн, нанас бичә хольҗтн[+].
23О, Деед Эзн, мини Аврач,
Намаг дөңнхәр адһтн!

#### 38


1Көгҗмин һардач, Едутунд. Давидин псалм[+].

2– Келәрн килнц һарһдгоһар
Би эврәннь бәәдлән шинҗлнәв.
Хаҗудм дәәсн бәәтл
Би аман хазарлнав, – гиҗ
Би бийдән келүв[+].
3Би тагч бәәһәд тогтун суулав,
Нам нег чигн үг келсн угав.
Болв мини зовлң икдв.
4Зүркм шатад һарчана.
Намаг ухала бәәтлм,
Бийм халад, амнасм үг алдрв:[+]
5«О, Деед Эзн,
Кезә мини сүүлңк өдр ирхмби?
Кедү өдр үлдв?
Би ямаран удан
Бәәхән медхәр седҗәнәв»[+].
6Та нанд альхн дүңгә өдрмүд өгвт.
Мини җирһлин ут-ахрнь Танд юмн биш.
Күн болһна җирһл әмсхллә әдл[+].

7Күүнә җирһл сүүдр мет урсна.
Күн киидән зөөр зөөһәд үүмнә.
Тернь кенд күртхнь темдг уга[+].

8О, Деед Эзн,
Мини иргч ямаран болхви?
Мини иткл зуг Танд болҗана[+].
9Цуг килнцәсм намаг сулдхтн,
Ухан тату күүнә баслһнд
Бичә намаг орултн.
10Би тагчгрнав, ам аңһашгов.
Та намаг тиигҗ засглвт.
11Дәкҗ намаг бичә засглтн.
Би Тана һарас үкн гиҗәнәв[+].
12Та күн болһниг
Килнцәрнь бурушаҗ засглнат.
Күүнә зөөринь гүр мет Та уга кенәт.
Күн болһна җирһл, маһд уга, әмсхллә әдл.

13О, Деед Эзн, мини зальврлһ соңстн.
Мини келснд оньган өгтн,
Мини уульсиг чикән өгч соңстн.
Би Танад цаг зуура күн болҗанав.
Цуг өвкнрләһән әдл зуульчлҗ йовнав.
Эн һазр деер[+].
14Би эн җирһләс салад һархиннь өмн
Бас нег дәкҗ кишгән үздгәр,
Та Эврәннь бурушасн бәәдлтә хәләцәрн
Нанур бичә хәләтн[+].

#### 39


1Көгҗмин һардачд. Давидин псалм.

2Би тесәд Деед Эзиг күләвүв.
Тер нанд оньган өгәд, мини дуудвриг соңсв.
3Тер намаг хайгдсн нүкнәс, улмта һазрас татҗ авв,
Тер намаг чолун деер зогсаһад, әәмшгәс гетлгв[+].
4Нанд Тер шин ду өгв.
Тернь мана Бурхнд магталын частр болҗана.
Олн-әмтн үзәд өврцхәх,
Деед Эзнд иткцхәх[+].

5Деед Эзнд иткдг күн кишгтә болҗана.
Деед Эзнд нәәлсн күн
Худл шүтәнд мөргдго болҗана.
Худл бурхнд иткдг әмтнлә негддго күн
Кишгтә болҗана.
6О, Деед Эзн, мини Бурхн,
Та олн өвәрц йовдлмуд һарһвт.
Танла нег чигн күүг әдлцүлҗ болшго.
Мана төлә күцәх
Танд олн сәәхн седвәр бәәнә.
Теднә тускар би кемр келхәр седсн болхла,
Тоолхд дегд олн болх билә[+].
7Та тәкл тәкүлхәр седҗәхшит,
Килнцсән хәрүлхин төлә
Та һалд шаталһҗ
Тәвц бәрхиг некҗәхшит.
Терүнә ормд соңсхврта болх арһ
Та нанд өгвт[+].
8– Тана заавр Әрүн Бичгт
Мини төлә бичәтә бәәнә, – гиҗ
Би келүв.
9О, Бурхн минь,
Тана таалыг күцәхәр
Би йир икәр седҗәнәв.
Тана герәсн мини зүркнд батар бәрәтә[+].

10Бурхнд мөргхәр цуглрсн улст
Би Тана аврлтын туск сән зәңг соңсхлав.
Терүнә тускар тасрлт угаһар келҗәсим
Та, Деед Эзн, меднәлмт.
11Тана чик седкл мини зүркнд даргдшго.
Тана иткмҗин,
Тана аврлтын тускар би келләв.
Тана нәәлвртә дурна тускар,
Тана үннә тускар цуглрсн
Тана әмтнә хургт
Би келлго бәәшго биләв.

12О, Деед Эзн,
Эврәннь хәәрлтән нанас хаҗилһшгот.
Тана итклтә дурн,
Тана үнн намаг зогслт угаһар харх.

13Намаг эң-зах уга зовлң бүслҗәнә.
Би килнцдән бәргдүв.
Килнцм дегд ик болад,
Эврәннь хаалһан үзҗ чадҗахшив.
Зовлңм тооһарн толһа деерк үснәсм олн болҗана.
Би зөргән геевүв[+].

14О, Деед Эзн, намаг сулдхх зөвән өгтн.
О, Деед Эзн, нанд дөң болхар адһтн.
15Мини үкл хәәҗәхнь
Цугтан даргдтха, ичтхә!
Нанд хар санҗах әмтн
Эврәннь килнцдән хәрү бәргдтхә[+].
16– Э, э, – гиҗ намар наад бәрҗәсн улс
Эврәннь ичртән даргдтха[+].

17Таниг хәәҗәх әмтн байрлҗ нәәрлтхә.
– Деед Эзн алдр! – гиҗ
Тана аврлтд ханснь келтхә.

18Би угатя, күчн уга күмб.
Болв Деед Эзн нанд килмҗән өгнә.
О, Бурхн минь!
Та мини дөң болн харсачт.
Та дөңгән күргхәр нан тал адһтн[+].

#### 40


1Көгҗмин һардачд.


Давидин псалм.

2Угатя күүнд килмҗән өгсн күн хөвтә;
Деед Эзн терүг түрү цагтнь аврх[+].
3Деед Эзн терүг харсх,
Терүнә җирһл хадһлх.
Тиим күн һазр деер кишгтә болх.
Деед Эзн терүг дәәснә үлмәд үлдәшго[+].
4Деед Эзн терүг гемнсн цагтнь батрах.
Терүнд эрүл-мендинь хәрү өгх.

5– О, Деед Эзн,
Тана өмнәс килнц би һарһув.
Хәәрлтн намаг, эдгәтн намаг, – гиҗ би зальврув.
6Мини дәәсн мини тускар:
«Тер шулуһар үкәд мартгдтха», – гиҗ догшн үгмүд келнә.
7Кемр нан тал мини дәәсдәс кен негнь ирхләрн,
Худл келәд, хов цуглулна.
Дәкәд йовхларн, мини тускар хов цацна[+].
8Нанд дурго әмтн хоорндан
Намаг муурулҗ шимлдцхәнә.
Тедн нанд хар санна:
9«Терүг үкүд гем ээрчәнә.
Орнасн тер мел босшго болҗ одв», – гиҗ келцхәнә.
10Мини нәәлҗәсн,
Нам хоорндан хотан хуваҗ идҗәсн
Хамгин өөрхн иньгм
Намаг бәрҗ өгв[+].
11О, Деед Эзн,
Та намаг хәәрлтн.
О, Деед Эзн,
Та нанд хәрү эрүл-мендим өгтн.
Тегәд би дәәснәсн өшәһән авхв.
12Кемр мини дәәсн намаг эс диилхлә,
Тегәд Та, Деед Эзн,
Цаһан санаһан нанд күртәҗәхиг
би медхв.
13Намаг цеврәр бәәсн төләд
Та нанд дөң болхт.
Намаг Та хаҗудан мөңкинд хадһлтн.

14Израилин Бурхнд,
Деед Эзнд,
Мөңкинд туурмҗ!
Тиигтхә! Тиигтхә![+]

#### 41


1Көгҗмин һардачд.


Корахна көвүдин ном.

2Бульглсн уснд күрхәр седҗәх
Буһ гидг адусн мет,
Тиигҗ би, Бурхн минь,
Танд күрхәр седҗәнәв[+].
3Цаңһҗах күн мет,
Би санан-седкләрн Таниг,
Күчтә, әмд Бурхн,
Керглҗ хәәҗ бәәнәв.
4– Чини Бурхн альдв? – гиҗ
Өдр болһн нанас сурдм,
Өдр, сөөдән эдлх өдмгм
Асхрсн нульмсм болдг билә[+].

5Би олн дунд орад,
Бурхна өргәд тедниг
Байртаһар, Бурхиг магтсн дуута
Дахулҗ одсан санхлам,
Зүркм хаһрхдан күрнә.
6– Яһад би гейүрчәхмб,
Яһад үүмәтә бәәнәв? – гиҗ
Би бийәсн сурнав.
Бурхнд нәәл.
Тер юңгад гихлә,
Би Эврәннь Аврачан,
Эврәннь Бурхан
Бас туурулҗ магтхв[+].

7Кемр санан-седклм уйдад ирхлә,
Тана тускар би Йордана, Ермона һазрас,
Мицар уул деерәс тодлҗ саннав[+].
8Тана цуг усн, цуг дольгас намаг дәврсн мет,
Күүрсн юмн намаг дарҗана.
9Өдрт Деед Эзн Эврәннь
Сольлт уга дуран илгәнә.
Сөөд Терүнд дууһан нерәднәв,
Җирһл өгчәх Бурхнд зальврнав[+].
10Эврәннь харсач Бурхнд би келнәв:
– Юңгад Та намаг мартвт?
Юңгад би дәәснәсн көөгдәд,
Му келүләд зовҗахмб[+]?
11– Чини Бурхн альдв? – гиҗ
Өдр болһн дәәсм сурдм,
Мини яс кемлҗәхәр,
Намар тедн наад бәрцхәдм.

12– Яһад би гейүрчәхмб?
Яһад үүмәтә бәәнәв?
Бурхнд нәәл гиҗ келнәв.
Тер юңгад гихлә би
Эврәннь Аврачан,
Эврәннь Бурхан
Бас туурулҗ магтхв.

#### 42

1О, Бурхн намаг цеврлтн,
Намаг харстн.
Та хар саната улсин өмнәс ноолдтн,
Намаг мектә, зөв уга күүнәс сулдхтн[+].
2Та мини харсач Бурхнт.
Юңгад Та намаг һазалвт?
Юңгад би дәәснәсн көөгдәд,
Му келүләд зовҗахмб[+]?
3Эврәннь герлән нанд үзүлтн,
Эврәннь үнн үгән нанд келтн.
О, Бурхн, тедн намаг
Тана бәәх әрүн уулд күргтхә[+].
4Бурхна тәклин ширәд өөрднәв,
Байр, нәәр нанд өгдг
Бурхн талан өөрднәв.
О, Бурхн, мини Бурхн,
Би ятх татад, Тана нериг туурулнав.

5– Яһад би гейүрчәхмб?
Яһад үүмәтә бәәнәв?
Бурхнд нәәл гиҗ келнәв.
Тер юңгад гихлә би
Эврәннь Аврачан,
Эврәннь Бурхан
Бас туурулҗ магтхув[+].

#### 43


1Көгҗмин һардачд. Корахна көвүдин ном.

2О, Бурхн минь,
Мана өвкнрин цагт,
Кезәнә, кезәнә Тана
Кеҗ, күцәҗ йовсна тускар
Тедн маднд келдг билә,
Терүгинь бидн соңславидн[+].

3Эврәннь Һарарн Та
Буру номта улсиг ка цоквт.
Эврәннь улст Та
Бәәх һазр өгвт.

Талын улсиг Та
Тараһад салһвт,
Эврәннь улст Та
Сән белг өгвт[+].

4Бәәх һазран тедн
Үлдәр булаҗ авсн уга.
Чидл-күчәрн чигн
Тедн диилсн уга.

Болв Тана күчн,
Болв Тана чидл,
Болв Тана бәәдлин герл
Теднд тусад әдслв[+].

5Та мини Бурхн!
Та мини Хан!
Эврәннь улстан Та
Эн диилвр өгхәр шиидвт[+].

6Тана дөңгәр бидн дәәсән бәрхвидн,
Тана күчәр бидн дәәсән ка цокхвидн.

7Би эврәннь саадгт нәәлҗәхшив,
Би эврәннь үлдәрн харсулгдшгов[+].

8Та мадниг дәәснәсмдн аврхт,
Та маднд дурго улсиг ичәхт.

9Бидн даңгин Бурхан магтхм,
Бидн мөңкинд Бурхна неринь туурулхм.

10Болв ода Та
Мадниг һазалад ичәввт,
Мана улсиг дәәнд
Дахулад орҗ бәәхшт[+].
11Та мадниг дәәснәс
Эргүләд зулҗ гүүлгүлвт.
Дурго болҗахнь мадниг
Даҗрад тонҗ бәәнә[+].

12Та мадниг, хөд мет алулад, идүлхәр өгвт.
Олн келн-улс дунд
Ода тараһад мадниг хайвт[+].

13Олн-әмтән хулдхларн,
Олз хәәсн угат Та.
Өөдән үн терүндән
Ода сурсн угат.

14Та мадниг әәлмүдин
Керүл-цүүгәнд бәрүлвт.
Та мадниг таньл-үзлин
Керүл-нааднд бәрүлвт[+].
15Та мадниг олн улсин
Тав деер һарһвт.
Та маднар келн-улсин
Наад-инәд кеввт[+].

16-17Цүүгә татдг, ховч әмтнә келсн үгәс,
Хортна болн өшәтнә хәләцәс
Даңгин ичр намаг ээрнә,
Даңгин ичрәс чирәм улана.

18Таниг бидн эс мартсн бийнь,
Тана герәсиг эс эвдсн бийнь,
Тиим тоот маднд учрв.

19Бидн зүркн-седкләрн хольҗсн угавидн,
Бидн Тана хаалһас хаҗисн угавидн.

20Та мадниг мусин һазрт орулвт,
Та мадниг үклин сүүдрәр бүрквт[+].

21Кемр бидн эврә Бурхндан мөрглго,
Талын бурхнд мөргдг болхла,
22Бурхн терүг медшго болх бәәсмби?
Бурхн зүркнә нуувч күртл меднәлм[+].

23Болв Танас көлтә дәәсн
Мадниг даңгин үкүлнә.
Алад идх хөөдт
Тедн мадниг тоолна[+].

24Деед Эзн, бостн!
Юңгад унтад кевтнәт!
Деед Эзн, сертн!
Бичә оньдинд мадниг һазалтн[+].

25Та юңгад маднас бултҗахмт?
Та юңгад мадна зовлң,
Мадна даҗрлт мартҗахмт?

26Седкләрн бидн элснәс дор болувидн,
Элкәрн бидн һазр шудрувидн.

27Бостн, Деед Эзн, дөңнтн мадниг!
Тана сольлт уга дурна төлә
Мадниг сулдхтн[+].

#### 44


1Көгҗмин һардачд. «Лилия» гидг дууна айс. Корахна көвүдин дурна дун[+].

2Мини зүркн сәәхн үгмүдәр дүүрң,
Магталын дууһан би хаанд өргҗәнәв.
Мини келн болхла,
Медрлтә бичәчин билгтә үг.

3Та цуг әмтнәс сәәхнт,
Тана келсн үг болһн цаһан саната.
Таниг Бурхн мөңкинд әдсллә.

4Чидлтә дәәч!
Та ташадан үлдән зүүтн.
Та туурсн хант,
Та алдр хант[+].

5Лавта үннә төлә
Ик санаг уга кехәр,
Чикәр бәәхин төлә
Алдр кевәрн та
Адһҗ диилвртә харслт кетн.
Та күчтә болсндан
Алдр керг күцәҗәнәт.
6Хаана дәәснә зүркнд
Хурц сумн шигднә,
Тана өмн түргүр
Цуг улс унна.

7Хаана ширәд таниг
Бурхн мөңкинд залв.
Тана һардвр, хан,
Чик һардвр болҗана[+].
8Та чик юмнд дуртат,
Та хар сананд дургот.
Тегәд Бурхн, тана эврә Бурхн,
Тер төләд таниг
Цугтаһаснь икәр байрин тосар тослв.

9Тана өмссн хувцн
Зүсн-зүүл өвснә
Сәәхн үнрәр ивтрәгдҗ,
Тана бәәсн бәәшң
Занын ясар кеерүлгдҗ,
Тана санан-седклиг
Чивһстә зевсгүд авлна[+].

10Хаадын күүкд тана
Хәәртә гергчүдин дунд бәәнә.
Тана келсн күүкн
Офир һазра цевр алтн хувцта
Тана хаҗуд бәәнә[+].

11Намаг соңстн, хаана келсн күүкн,
Намаг оньган өгәд соңсит.
Та олн улсан марттн,
Та эцкиннь гериг марттн.

12Юңгад гихлә, хан
Тана сәәхнд дурлҗана.
Юңгад гихлә, хан
Тана нойн болҗана.
Та терүг күндлтн.
13Тир балһсна улс
Танд белгтә ирх.
Хамгин байн улс
Хәәрлт танас сурх.

14Алтн утцар шаглгдсн
Әвртә ке хувцта
Хәрд һарх хаана күүкн
Хорад күләҗ бәәнә.

15Хатхмр хувцар кеерүлгдсн
Хәәртә келсн күүкинь
Хан тал авч одна.
Терүг дахад, ардаснь
Таньл күүкднь йовцхана[+].
16Байрта нәр кеһәд,
Күүкиг буулһад, хаанад орулна.

17Тана өвкнр мет,
Тана көвүд хад болх.
Тадн цуг һазрар
Теднәр нойд кехт.
18Тана нериг би
Тиигҗ үйәс үйд туурулхв.
Тегәд олн улс
Таниг мөңкинд туурулх.

#### 45


1Көгҗмин һардачд.


Корахна көвүдин дун.


Көгҗмин зевсгүдт наадх.

2Бурхн – мана түшг,
Бурхн – мана күчн,
Түрү-зүдү цагт
Тер мана дөң[+].

3Тегәд һазр чичрв чигн,
Тегәд уулмуд нурад,
Теңгсин йоралд тусв чигн,
Терүнәс бидн әәҗәхшивидн.

4Теңгс дольгалад буслтха,
Терүнәс уулмуд чичртхә[+].
5Бурхна балһснд –
Деед Эзнә әрүн герт –
Һолын усн байр авч ирнә[+].
6Терүнә дунднь Бурхн бәәнә,
Тер балһсиг күн буйсашго,
Өр цәәснәс авн терүг
Өлзәһән күргҗ Бурхн харна.

7Олн-әмтн әәмҗ шуугна,
Орн-нутг тарна.
Дууһан Бурхн чаңһахла,
Делкән һазр урсна[+].

8Күчтә гисн Деед Эзн
Кезә чигн маднла бәәнә.
Мана өвк Яковин Бурхн
Маднд шивә болна.

9Деед Эзн яһҗ
Делкән һазр дееркиг
Уга кеһәд хоосрулсиг
Бийстн ирәд хәләтн[+].
10Һазрин меҗә күртл Тер
Керлдән, цүүгә зогсана,
Һазрин меҗә күртл Тер
Кегдсн саадг, җид хуһлна,
Һазрин меҗә күртл Тер
Кегдсн халхц һалд шатана[+].

11«Эврәннь кергән зогсаһад тадн,
Намаг Бурхнд тоолтн.
Олн келн-улс цугтан,
Орчлң кевтән нерим туурултн», –
гиҗ Бурхн келнә.

12Күчтә гисн Деед Эзн
Кезә чигн маднла бәәнә,
Мана өвк Яковин Бурхн
Маднд шивә болна.

#### 46


1Көгҗмин һардачд.


Корахна көвүдин дун.

2Цуг келн-улс, байртаһар сүрә өргтн,
Цуг келн-улс, байртаһар Бурхиг дуундан орултн![+]
3Хамгин Күчтә Деед Эзн
Күндлгдх зөвтә,
Цуг делкә деер
Тер алдр Хан болҗана[+].

4Мадна төлә Тер
Олн-әмт диилнә,
Мадна төлә Тер
Келн-улс дорацулна.

5Бурхн мана өнч йилһв,
Бурхн Яковин хөөт үйнрт дурта.
Мана өнч – теднә омг.

6Эврә ширәдән Бурхн
Әмтнә дуудврар өөдлв,
Эврә ширәдән Деед Эзн
Бүрә татулҗ өөдлв.

7Дуултн дууһан Бурхнд, дуултн!
Дуулҗ өгтн мана Хаанд, дуултн!
8Юңгад гихлә Бурхн
Цуг делкән Хан.
Цугтан дууһан дуулад,
Терүнд магтал өргтн[+].

9Олн улсиг Бурхн
Хан болҗ зална.
Әрүн ширә деерән
Эврән Тер сууна.

10Бурхнд магтал өргхәр
Олн улсин нойд
Абрахамин Бурхна әмтнлә хамдан цуглрна.
Юңгад гихлә харсачнр
Бурхна үлмәд бәәнә.
Бурхн делгүдән өрггдв[+].

#### 47


1Псалм. Корахна көвүдин дун.

2Деед Эзн ямаран Алдр!
Мана Бурхна балһснд,
Эврәннь әрүн уул деер
Магталар Тер буульгдв[+].
3Сәәхн ке сеертә һазр,
Сион гидг нертә уул
Цуг һазрин байр болҗана.
Терүнә ар үзг бийднь
Алдр Хаана балһсн бәәнә.
4Бурхн терүнә шивә болҗана,
Бурхн терүнә харсач болҗана.

5Һазр деерк хаад
Бәәсн чидлән негдүлнә,
Балһс авхар босна[+].
6Болв Сион уул үзәд,
Басл тедн өврнә,
Уха алдад дарунь
Уга болад гүүцхәнә.
7Тедниг тенд әәмшг бәрнә,
Тедниг тенд, үр һарһҗах мет, зовлң ээрнә.
8Эс гихлә дорд үзгин салькн көдләд,
Таршин кермс хамхлна.

9Күчтә Деед Эзн балһснд
Келсинь бидн соңсвидн,
Кесинь бидн үзвидн.
Тер мана Бурхна балһсн,
Терүг Бурхн мөңкинд хәрүлнә.

10О, Бурхн! Тана сүм дотр
Тана сольгдшго дурна тускар
Бидн ухалҗ бәәнәвидн[+].
11О, Бурхн! Тана нерн ямаран күндтә,
Тедү мет цуг делкәд
Таниг магтҗ туурулх.
О, Бурхн! Тана чидлтә барун һартн
Зөв-үннәр дүүрң бәәнә[+].
12Сиона әмтн нәәрлҗәнә,
Йудайин балһсдар байрлҗана.
Юңгад гихлә Та йосар зарһ кенәт[+].

13Сион уул тал одад,
Терүг эргәд йовтн.
Терүн деерк башньсиг
Тоолад тадн хәләтн.
14Иргч үйнртән келхин төлә
Энүнә бат тосхлтынь оньһтн.
Иргч үйнртән күргхин төлә
Энүнә шивәһинь шинҗлтн.
15Юңгад гихлә эн Бурхн –
Йосндан мөңкинд мана Бурхн.
Энүгәр бидн үкн үктлән
Эврәннь залачан кеҗәнәвидн.

#### 48


1Көгҗмин һардачд. Корахин көвүдин дун.

2Цуг улс, энүг соңстн.
Һазр деерк цуг улс энүнд оньган өгтн!
3Эгл улс, эгл биш, ямтань чигн,
Байн улс угатьнрла хамдан
Энүг ода соңстн:
4Би цецн үгмүд келхәр бәәнәв,
Би зүркнәсн ухананнь медрл өгнәв.
5Домглҗ дуулсндан би оньган өгнәв,
Би ятх татад, нуувчан илдкнәв[+].

6– Мини хортн намаг
Бүсләд бәрхәр седхлә,
Түрү цагтан би
Тегәд яһад әәхмб?
7Хортн бийдән нәәлнә,
Эврәннь ик зөөрәрн бардмнна[+].
8Талдан күүнә җирһлиг
Төрүц хулдҗ авч болшго,
Бийиннь төлә хәрү
Бурхнд алв күн өгшго[+].
9-10Күүнә җирһлин хәрүнь
Кецү ик үнтә.
Мел үкл уга,
Мөңкинд бәәхин төлә
Нег чигн күн
Күцц үнинь хәрүлҗ чадшго[+].

11Цецн әмтнь чигн,
Эргүнь чигн әдләр
Үкдгиг цугтан меднә.
Тедн эврәннь өлг-эдән
Талдан әмтнд үлдәнә[+].
12Болв эврәннь һазртан
Бийиннь нер өгсн бийнь,
Теднә бәәх мөңк гермүднь
Бийстнь үкәрнь болх.
Теднә бәәх бәәрнь
Тохм-уңгднь мөңк болх.
13Күчтә болсарн күн
Удан әмд йовхш,
Болв адусд мет
Үклд тедн бәргднә[+].

14Тиим күүнә хөвнь
Тоолвр уган бәәдл.
Болв терүг дахснь
Басл келсинь таасна.
15Хәрнь тедн урдаснь
Хөөдлә әдл үкх хөвтә.
Хөөч хөөдән хәрүлсн мет,
Түүшң үкл тедниг хәрүлнә.
Тегәд Бурхнд иткдг улс
Теднд өрүндән нойрхх.
Теднә цогц-махмуднь шүүрх,
Бәәсн гернь үкәрт хүврх.
16Болв мини җирһлиг
Бурхн үкләс сулдхх.
Тер намаг бий талан авх[+].

17Кен негнь байҗад,
Гернь зөөрәр дүүрхлә,
Терүг үзсн чи
Төрүц бичә һундрх.
18Тиим күн үкхләрн,
Төрүц юм авшго,
Терүнә олсн зөөрнь
Төрүц бийинь дахшго[+].
19Әмд бәәхләрн, күн
Әвр байҗхар седнә.
Күцәмҗс бәрснднь терүг
Кесгнь буульҗ туурулна.
20Зуг тер хорх,
Өдрин герл үзшго
Өвкнрләһән әдл болх[+].
21Алдр болад туурсндан
Әмтн удан бәәхш,
Адусдла әдл тедн
Алд уга үкх[+].

#### 49


Асафин псалм.

1Алдр Бурхн Деед Эзн келҗәнә.
Цуг һазр деерк әмтиг
Нарн һарх үзгәс нарн суух үзг күртл
Тер дуудҗана[+].
2Ке сәәхн Сион уулас
Бурхн герл мет мандлҗана[+].

3Мана Бурхн ирх,
Мел тагчгар биш:
Өмнән һал асаһад,
Эргндән һалв көдлгәд,
Мана Бурхн ирх[+].
4Эврәннь улсин зарһ кехләрн,
Теңгр, һазриг герчд дуудад,
Бурхн иигҗ келх:[+]
5«Негт тәкл тәкәд
Нанта бооца кесн
Мини итклтә әмтиг
Нанд цуглулад өгтн».
6Теңгр Терүнә чик седкл медүлх.
Юңгад гихлә делкәд
Йосн зарһчнь – Бурхн[+].

7– Мини улс, соңстн!
Би келхәр бәәнәв.
Израиль!
Би өмнәсчнь иигҗ герчлхв:
Би Бурхмб, чини Бурхмб гиһәд[+].
8Чини бәрсн бәрцәр би
Чамаг гемшәхәр бәәхшив.
Чини шатасн тәклиг би
Оньдин өмнән үздүв[+].
9Би чини гертәс
Бүрү туһл авшгов,
Би чини хашаһас
Тек мал авшгов.
10Юңгад гихлә Мини цуг аңгуд
Ө-шуһуд йовцхана,
Юңгад гихлә Мини мал
Миңһн уулд йовцхана.
11Уулын цуг шовуд,
Теегт бәәх аңгуд
Цугтан Мини болҗана.

12Кемр Би харһнсн болхла,
Келшго биләв чамд.
Юңгад гихлә делкә Мини,
Терүнд бәәхнь цугтан Мини[+].
13Нанд царин махн керго,
Нанд текин цусн керго.
14Нанд – чини Бурхнд – Магталар бәрц бәрүл.
Нанд – Хамгин Күчтә Бурхнд –
Өгсн андһаран күцә[+].
15Чамд һундлта өдрмүд үзгдхлә,
Чи нанд дуудвр ке.
Чамдан Би аврлт илгәнәв,
Чи мини нер туурулхч, – гиҗ Бурхн келнә[+].

16Килнцтә әмтнд Бурхн иигҗ келнә:
«Тадн Мини шиидвр давтҗант?
Тадн Мини бооцана тускар күүндвт?
17Тадн Мини сурһмҗд дургот,
Тадн Мини келсиг баснат.
18Тадн хулхачнр үзхләрн,
Теднлә таарад үүрлнәт.
Тадн аля кү үзхләрн,
Теднлә үүрлнәт.
19Амарн хар сана,
Келәрн худл келнәт[+].
20Ах-дүүһән керлднәт,
Нам һарлцсн улсан ховлнат.
21Тиим юм һарһвчн,
Тагчг Би бәәләв.
Тегәд тадн Намаг
Бийләһән әдлд саннат.
Болв ода тадна килнцитн
Би таднд илднь үзүлнәв[+].

22Бурхиг басчах улс,
Бийән тасчулшгоһар бәәхлә,
Энүг тодлад авчктн.
Энүнәс тадниг күн сулдхшго[+].
23Магталар бәрц бәрснь –
Намаг күндлҗәх темдг.
Чикдән бәәсн улсиг
Би аврнав».

#### 50


1-2Көгҗмин һардачд.


Давид Батшава гидг күүкнлә килнц һарһсна хөөн, терүн тал Натан гидг әәлдәч ирсн цага Давидин псалм[*].

3О, Бурхн,
Эврәннь итклтә дурарн
Намаг хәәрлтн.
О, Бурхн,
Эврәннь аһу ик цаһан санаһарн
Йоснд уга йовдл һарһснасм цеврлтн[+].
4Та мини буруһим тәвҗ өгтн,
Та намаг килнцәсм цеврлтн[+].
5Юңгад гихлә,
Би тиим йовдл һарһсан медҗәнәв.
Би эврәннь килнцән оньдинд меднәв[+].
6Тана өмнәс би килнц һарһув,
һанцхн Тана өмнәс.
Таниг һундах йовдл би һарһув.
Тегәд мини зарһ кех йосн Танд бәәнә.
Танд намаг цааҗлх зөв бәәнә[+].
7Би төрхәрә килнцтәв,
Би нам түрүн тогтсн кемәс авн килнцтәв[+].
8Күн болһн үнн зүрктә болтха гиҗ
Та некҗәнәт.
Та нанд Эврәннь цецн ухаһан өгтн.
9Та мини килнциг уга кетн,
Тегәд би цеврдхв. Та намаг уһатн,
Тегәд би шүднәс цаһан болхв.
10Буруһим тәвҗ өгвт гиһәд
Та нанд келтн,
Тегәд би байрлҗ дүрклхв.
Та намаг күүчсн бийнь,
Би шинәс байрлхв.
11Та нанас килнцим салһтн,
Та йоснд уга йовдл һарһсим дартн.
12О, Бурхн, цевр седкл чееҗдм үүдәтн.
О, Бурхн, нанд шин итклтә бәәдл өгтн[+].
13Та намаг Бийәсн бичә көөтн,
Та нанас әрүн Сәкүсән бичә булаҗ автн.
14Та Эврәннь аврлтын байран нанд хәрү өгтн.
Танд соңсхврта болдгар,
Та нанд седклин сергмҗ өгчәтн.
15Тегәд би йос эвдсн әмтнд
Тана заавр дасхнав.
Тан тал килнцтә улс хәрү ирцхәх.
16Мини аврлтын Бурхн,
Намаг үкләс татҗ автн.
Тегәд би Тана чик хәләциг туурулнав.
17О, Деед Эзн, келх арһ нанд өгтн,
Тегәд би Танд магталан өргнәв.
18Та бәрц авх седкл зүүҗәхшит,
Би терүг Танд өгх биләв.
Та тәкл тәклһиг таасхшит[+].
19Бурхнд бәрх дүңгә бәрцнь –
Соңсхврта седкл болҗана.
О, Бурхн, бийән гемшәҗәх седкл
Та һәәлшгот[+].
20Та Сион балһсиг әдслтн,
Та терүнд дөңгән күргтн.
Та Ерусалимин эрсинь шинәс босхтн[+].
21Тегәд Танд мадна сән бәрц,
Мадна тәкл тәклһн таасгдх.
Тегәд Тана тәклин ширәд
Бидн бух-малар бәрц бәрнәвидн[+].

#### 51


1-2Көгҗмин һардачд.


Доик Идумеянин Саул тал одад, Ахимелехин герт Давид ирвә гиҗ келснә хөөн кесн Давидин ном[*].

3О, догшн залач,
Хар сансндан юм бардмнҗахмбч?
Бурхна итклтә дурн оньдинд.
4Чи алх-булх седклтә йовнач.
Чини келн хурц утхла әдл.
Чи мел худл юм һарһхар ухалнач[+].
5Чи сән сананас хар сананд икәр дурлнач,
Чи үннәс худлд ик дуртач.
6О, билгтә худлч,
Чи зүсн-зүүл му үгмүдт дуртач.
7Бурхн, маһд уга,
Чамаг мөңкинд угарулх.
Тер чамаг бәрҗ авад, герәсчнь салһх.
Әмд улсин һазр деерәс
Тер чамаг уңгарнь уга кех[+].
8Бурхнд иткдг әмтн чамаг үзн, әәмҗ өврцхәх.
Тедн чамаг һәәхәд инәҗ келх:[+]
9«Бийән харсх зөв
Бурхнд эс өгсн күн эн бәәнә.
Тегәд энтн эврәннь ик зөөрт нәәлҗәлә,
Энтн му йовдл һарһлһндан батрҗала»[+].
10Би болхла,
Бурхна итклтә дурнд мөңкинд нәәләд,
Көкрҗәх модн мет,
Бурхна герт цецгәрҗәнәв.
11О, Бурхн,
Тана кесн-күцәсиг медҗ
Би мөңкинд Тана нер туурулхв.
Тана шүүҗ авсн әмтн цуглрсн һазрт
Би Тана цаһан санана тускар зәңглхв.

#### 52


1[•]Көгҗмин һардачд. Давидин псалм.

2«Бурхн уга», – гиҗ
Седкл уга күн дотран санна.
Тиим күн алятад,
хар саната йовдл һарһна.
Сә кедг нег чигн күн уга[+].

3Делкәд бәәх цуг улсиг
Бурхн теңгрәс хәләнә.
Бурхиг хәәҗәх ухата, адг-ядхдан,
Ор һанцхн күн бәәх угаһинь
Тер үзхәр седҗәнә[+].
4Болв Цугтан чик хаалһас хаҗицхәв,
Цугтан әдлдән аля.
Цаһан саната йовдл һарһдг
Нег чигн күн уга,
Нам нег чигн[+].

5Мини улсиг өдмглә әдл җаҗлад идҗәх
Йос эвддг әмтнд ухан оршго болхви?
Тедн Деед Эзиг хәәҗ дууддго болхви[+]?
6Тиигхлә теднд урднь үзгдәд уга әәмшг харһх.
Бурхн дәәснәннь ясинь тараһад хайх.
Тедн диилгдх,
Юңгад гихлә, Бурхн тедниг бурушала[+].
7Сионд бәәх Деед Эзн
Израилиг авртха гиҗ
Би зальврҗанав.
Бурхн Эврәннь улсан
Бәрәнәс хәрү авхлаг,
Тегәд Яковин хөөт үйнр байрлх,
Тегәд цуг Израиль байрлх.

#### 53


1-2Көгҗмин һардачд. Көгҗмин чивһстә зер-зев цокҗ наадх. Зифа гидг балһснас әмтн ирәд, Давидиг тер һазрт бултҗ бәәнә гиҗ Саулд келснә туск[*]. Давидин псалм.

3О, Бурхн!
Та чидлтә болсндан намаг авртн.
О, Бурхн!
Та күчтә болсндан намаг харстн.
4О, Бурхн! Мини зальврлһ соңстн.
О, Бурхн! Мини келсн үг чиңнтн.
5Талын әмтн намаг дәврҗәнә,
Догшн әмтн намаг алхар седҗәнә.
Теднд Бурхн керг уга[+].

6Болв Бурхн мини түшг.
Деед Эзн – мини харсач.
7Теднә хар санаг мини хортн тал
Бурхн хәрү илгәтхә.
О, Деед Эзн, тедниг ка цоктн.
Юңгад гихлә, Та итклтәт[+].
8Би Танд зүркнәсн бәрц бәрнәв.
Би, Деед Эзн, Тана нер туурулнав.
Юңгад гихлә, Тана нерн әрүн.
9Та намаг цуг зовлңгас сулдхвт.
Би эврәннь хортдан диилгдсинь үзүв[+].

#### 54


1Көгҗмин һардачд. Көгҗмин чивһстә зер-зев цокҗ наадх. Давидин псалм.

2О, Бурхн, мини зальврлһ соңстн!
О, Бурхн, мини сурсиг бичә бастн!
3-4Та нанд оньган өгтн,
Та нанд хәрү өгтн.
Би зовлңдан бәргдсн бәәнәв.
Хортнаннь әәлһлһнәс көлтә,
Килнцтә әмтнә даҗрлһнас көлтә
Би ухаһан гееҗәнәв.
Тедн нанд зовлң өгчәнә,
Нанд уурлад дурго болҗана[+].
5Би зовҗанав,
Үклин әәмшг намаг дарҗана.
6Би әәмшгтә бәәнәв,
Би чичрҗ бәәнәв,
Би әәмшгт бәргдүв.
7Көглҗрһн мет далвагта болхнь,
Би нисәд амрх биләв.
8Би зулад, холд күрәд,
Көдә һазрт үлдх биләв.
9Би чаңһ салькнас адһҗ бултх биләв.

10О, Деед Эзн,
Мини хортна келинь оралдултн;
Балһснд күчәр болҗах даҗрлт, үүмә
Би үзҗ бәәнәв.
11Терүг тедн өдр сө уга бүслҗ авчана.
Тенд хортн йос эвдҗәнә,
Тенд хортн зовлң үзүлҗәнә.
12Тер балһсиг хамхлҗ тараҗана,
Уульнцснь даҗрдг әмтәр дүүрң,
Тенд мекч әмтн олн.

13Кемр намаг хортм наад бәрсн болхла,
Би дааһад тесх биләв.
Кемр хортм нанд караглсн болхла,
Би терүнәс бултх биләв.
14Болв эннь чи болҗанач,
Нанла әдл мини нәәҗ,
Мини өөрхн иньг.
15Чамла бидн үгән илднь күүндәд,
Бурхна герт хамдан одлавидн[+].

16Мини хортнд үкл генткн иртхә,
Тедн әмдәр тамд тустха.
Юңгад гихлә, бүүрлсн һазртнь
Теднлә хамдан хар санан бәәнә[+].
17Би болхла, Бурхан дууднав,
Тегәд Деед Эзн намаг аврх.
18Би өрүһәр, һал үдлә, асхар
Эврәннь һундлан келҗ эңгснәв.
Тегәд Тер намаг соңсна.
19Кесгнь мини өмнәс сөрлцсн бийнь,
Тер намаг һаң угаһар ноолданас һарһх.
20Мөңкинд залҗах Бурхн намаг соңсх.
Хортым дииләд, Тер нанд дөңгән күргх.
Юңгад гихлә, тедн оңдархар седҗәхш,
Тедн Бурхнас әәҗәхш[+].

21Мини урднь үүрлҗәсн нәәҗм
Эврәннь үүрмүдән дәврҗ.
Тер эврәннь келсн үгән эвдҗ[+].
22Терүнә келнь бал мет әмтәхн,
Болв зүркнь өшәһәр дүүрң.
Терүнә үгнь тоснас җөөлн,
Болв хурц үлд мет керчнә[+].

23Чи Деед Эзнд
Эврәннь килмҗән даалһ,
Тер чамаг дөңнх.
Терүнә чик седклтә улс
Кезәд чигн диилгдшго[+].
24О, Бурхн, эн алачнриг
Та хамгин гүн нүкнд тәвхт.
Алачнр, хар саната әмтн наснаннь өрәлднь күршго.
О, Деед Эзн, би Танд нәәлҗәнәв[+].

#### 55


1Көгҗмин һардачд. Давидин псалм. Пилистин улс Давидиг Гатд бәрҗ авсн цага[*].

2О, Бурхн, хәәрлтн намаг!
Бий талм дәврлһ кеҗ йовна.
Мини дәәсн намаг оньдин даҗрна.
3Мини дәәсн намаг өдр болһн зована.
О, Күчтә Бурхн,
Олн улс мини өмнәс дәәлдҗәнә.
4Би әәхләрн, Танд нәәлнәв.
5Бурхнд нәәлхләрн,
Би юмнас әәхшив.
Терүг би магтнав;
Тер намаг аврх болла.
Йирин күн нанд ю кехмб[+]?
6Мини дәәсн нанд даңгин хар санаһан күргҗәнә.
Тедн нанд кезәчн хоран күргхәр санна.
7Тедн мини өмнәс негднә,
Мини әм авхар нуувчар ардасм мөрднә[+].
8О, Бурхн, хар санснднь
Теднд «ачлвринь» бәрүлтн,
Эврәннь цухлар тедниг засглтн.

9Та мини зовлң тоолтн,
Та мини уульсн нульмсиг савдан хуратн.
Тедн Тана дегтрт бичәтә эсий[+]?
10Кемр би Танд дуудвр кехлә,
Мини хортн зулна.
Бурхн намаг дөңнҗәхиг би меднәв.
11О, Бурхн, кенә келсиг би буульҗахмб,
12Би Танд нәәлҗәнәв, юмнас әәҗәхшив.
Кен чигн күн нанд ю кехмб?
13О, Деед Эзн,
Би Танд өгсн андһаран күцәнәв.
Би эврәннь магталар
Танд бәрц бәрүлнәв[+].
14Та намаг үкләс сулдхвт,
Та намаг диилгдх саамас бас сулдхвт,
Тиигәд би Бурхна хаҗуд герлтә җирһләр бәәнәв[+].

#### 56


1[•]Көгҗмин һардачд. Давидин псалм. Саулас уулын көдәд гүүҗ бултсна цага[*][+].

2О, Бурхн, хәәрлтн намаг, хәәрлтн!
Та мини түшг болҗанат.
Күчтә аюл давтл,
Шовуд һууҗмулмудан
Далвагарн бүркәд харсчах мет,
Тиигҗ Та намаг харсчанат[+].
3Хамгин Күчтә Бурхнд дуудвр кенәв,
Нанд кергтә тоотым өгчәх
Бурхнд дуудвр кенәв.
4Тер нанд теңгрәс аврлт илгәх,
Тер намаг шахҗ йовх әмтиг ичәх.
Бурхн Эврәннь итклтә дуран күргх,
Бурхн Эврәннь иткмҗән өгх[+].

5Хурц үлд мет келтә,
Җид болн сумн мет шүдтә
Әмт иддг арслңгин бәәдлтә дәәсдәр
Би бүслгдүв[+].
6О, Бурхн, теңгрт Эврәннь алдран үзүлтн.
Цуг һазр деер Тана туурмҗ делгртхә.
7Мини дәәсд көлим тушхар гөлм белдҗ.
Би зовлңд бәргдүв.
Тедн нанд нүк малтад бел кеҗ,
Болв терүндән бийснь унв[+].

8О, Бурхн, би Танд бүклднь иткҗәнәв.
Би дуулад, Таниг туурулнав[+].
9Би серәд ду дуулнав!
Би серәд ятх чимкәд цокнав!
Би өрәс өмн сернәв.
10О, Деед Эзн,
Би Таниг олн-әмтн дунд туурулнав,
Би Таниг келн-улс дунд буульхв.
11Тана итклтә дурн теңгрт күрх.
Тана иткмҗ үүлд деегүр делгрҗәнә![+]
12О, Бурхн, Эврәннь алдран теңгрт үзүлтн.
Цуг һазр деер Тана туурмҗ делгртхә!

#### 57


1Көгҗмин һардачд. Давидин псалм[+].

2Һардачнр, тадн чик шиидвр һарһдвт?
Цуг улсин зарһинь чикәр кедвт?
3Уга, тадна зүркн зуг килнцәр дүүрң,
Һазр деер хаҗһр йовдл һарһад, әмт даҗрҗанат.
4Килнцтәнь геснд үүдснәсн авн хаҗисн бәәнә,
Тедн төрхәрә худл келәд төөрҗ йовцхана[+].
5Тедн моһала әдл хорар дүүрң,
Тедн таңх моһа мет чикән бөглнә[+].
6Тедн илвтә күүнә ду соңсчахш,
Нам әвртә илвтә күүнә ду соңсчахш.

7О, Бурхн, теднә шүдинь амнднь күүлтн.
О, Деед Эзн, арслң аңгудын сояһинь хамхлтн[+].
8Тедн урсчах усн мет уга болтха,
Саадган татхлань,
Теднә сумн мука болтха.
9Тедн урсчах хорханцгин бәәдлтә болтха,
Тедн, әмн угаһар һарсн нилхлә әдл, нар бичә үзтхә[+].
10Теднд сегән ортл,
Буг өвсн мет чавчгдад хайгдх.
Тедниг әмд деернь
Бурхн ик ууртаһар үләһәд көөх.
11Килнцтә әмтнә засглһ үзхләрн,
Чик седклтә күн байрлх.
Тегәд тер тавган килнцтә улсин цуснд уһах[+].
12– Чик седклтәд өгсн ачлвр үнн,
Һазр деер зарһ кедг Бурхн бәәснь үнн, – гиҗ әмтн келх[+].

#### 58


1Көгҗмин һардачд. Давидин псалм. Саул Давидиг алхин төлә геринь мантха гиһәд, әмт йовулсна цага[*][+].

2О, Бурхн мини!
Намаг дәәснәсм аврҗ автн,
Намаг дәврҗәх әмтнәс харсҗ автн,[+]
3Йоснд уга йовдл һарһҗах әмтнәс намаг сулдхтн,
Эн догшн әмтнәс намаг харсч автн.
4Тедн намаг алхар гетәд суулдна.
О, Деед Эзн,
Өмнәсм хәәрлт уга әмтн негдхләрн,
Мини һарһсн йовдлар биш,
Мини килнцәс көлтә биш[+].
5О, Деед Эзн,
Тедн адһад дәврлһ кехләрн,
Мини һарһсн буруһас көлтә биш.
О, Деед Эзн, Та босад намаг дөңнтн,
Та мини бәәдл хәләтн.

6О, Деед Эзн,
Күчтә Бурхн, Израилин Бурхн!
Та босад, буру номта улсиг засглтн.
Нег чигн килнцтә урвачиг
Та бичә хәәрлтн.
7Тедн асхнд хәрҗ ирхләрн,
Нохас мет күркрәд,
Балһсн дотраһур бултад йовцхана[+].
8Күүндхләрн, тедн бийән бәрҗ чаддгоһинь хәләлт!
Теднә амнас һарчах догшн үгмүд үлд мет.
Болв тедн санҗана:
«Намаг күн соңсчахш».
9Зуг Та, Деед Эзн, теднд инәнәт.
Та цуг буру номта улсар наад бәрнәт[+].

10Мини күчн, Танд би нәәлҗәнәв.
Та, Бурхн, мини шивә болҗанат[+].
11Нанд дурта Бурхн ирәд намаг аврх.
Бурхн нанд дәәсм диилгдсиг үзх зөв өгх[+].
12О, Деед Эзн, мана халхц,
Эврәннь дәәсән яһҗ Та засглдгиг
Мини улс мартдгоһар
Тедниг дарунь бичә алтн,
Болв Эврәннь чидләрн
Тедниг тараһад хайтн, хамх цоктн[+].
13-14Теднә келсн тоотнь килнцтә.
Тедн деерлксн седклдән эдлтхә!
Тедниг харал тәвәд, худл келдг төләднь
Та догшар уңгарнь уга кетн.
Израильд Бурхн нойлҗахиг
Тегәд цугтан медтхә,
Терүнә һардврт цуг һазр орҗана[+].

15Мини хортн асхнд хәрҗ ирхләрн,
Нохас мет күркрәд,
Балһсн дотраһур бултад йовцхана[+].
16Тедн хот хәәҗ йовх нохас мет гүүлднә,
Хотан элвгәр эс олҗ авхларн, күркрнә.
17Би болхла, Тана күчиг магтнав,
Тана итклтә дурна тускар
Би өрүн өрләһәс авн чаңһар келнәв.
Зовҗах цагтм
Та мини харсач,
Та мини шивә болҗанат[+].
18Та мини күчн!
Таниг би дуундан орулнав!
Та мини харсачт,
Та йосндан нанд дурта мини Бурхнт.

#### 59


1-2[•]Көгҗмин һардачд. Давидин псалм. Давидиг Арам-Нахараимта болн Арам-Цобата ноолдҗах цагт, дәкәд Иоав хәрҗ йовад «Давста» гидг тегш һазрт 12 миңһн эдомудыг диилснә тускар дасх[*][+].

3О, Бурхн! Та мадниг хаяд һарвт.
Та мана харслтыг күүчвт,
Та маднд уурлвт.
Та ода хәрү мадн тал эргтн[+].
4Та һазр чичрүләд шуулвт.
Эвдсн һазран Та ястн,
Юңгад гихлә, тер хотаҗана.
5Та Эврәннь улст ик зовлң үзүлвт,
Тана засглад өгсн чаһрас бидн дәәвлвидн.
6Эврәннь улсан бичә диилтхә гиһәд,
Та туг өргәд саглвт.
7Та Эврәннь күчәрн мадниг авртн.
Бидн, Тана дурта әмтн, сулддгар,
Мана эрлһиг соңстн.

8Эврәннь сүмәс Бурхн иигҗ келҗ:
«Би диилвр бәрсн төләдән
Шехем балһс хуваҗанав,
Соккот гидг тиньгр һазр түгәҗәнәв[+].
9Гилад гидг орн-нутг Мини,
Манаше гидг һазр Мини,
Эприм гидг һазр – Мини дуулх,
Йуда – Мини очр.
10Моав гидг нутгар
Би нүр уһадг сав мет кенәв.
Едом нутг деер
Би һосан хайнав.
Тернь Би эзньв гисн темдг болх.
Пилистмүдин һазр Намаг ода диилсн болҗ һархий?»
11Кен намаг тер батрсн балһснд орулхмб?
Кен нанд Эдомиг диилх диилвр өгчәнә?
12Та, Бурхн, мадниг хайсн болвзат?
Та мана дәәчнрлә хамдан
Мадна хортна өмнәс дәәлдхәр йовшговт?
13Мана хортна өмнәс
Та маднд дөңгән күргтн;
Әмтнә харслтд тус уга[+].
14Бурхна дөңгәр
Бидн ноолданд диилхвидн.
Тер мана хортниг дарх.

#### 60


1Көгҗмин һардачд. Чивһстә зер-зев цокҗ наадх. Давидин псалм.

2О, Бурхн, мини дуудсиг соңстн!
О, Бурхн, мини зальврлһнд оньган өгтн!
3Би эврәннь төрскнәсн холд бәәнәв,
Би дәкҗ тесч чадҗахшив.
Намаг әәмшг уга хад деер һарһтн.
4Та мини шивә болҗанат,
Дәәснәсм харсх мини
Та бат түшг болҗанат[+].
5Тана әрүн шатрт би мөңкинд бәәсв,
Тана далваг дор би бәәр олҗ авсв[+].

6О, Бурхн, Та мини андһар соңсвт,
Таниг күндлдг нанд Та әдс өгвт.
7Хаанд Та ут нас өгтн.
Үйнриннь җирһл үзәд,
Удандан тер бәәтхә[+].
8О, Бурхн, Тана евәләр,
Хан мөңкинд залтха.
Та терүг итклтә дурарн,
Иткмҗәрн хәләтн.
9Танд би мөңкинд магтал дуулнав,
Танд өгсн андһаран
Би өдр болһн күцәнәв[+].

#### 61


1Көгҗмин һардач, Едутунд. Давидин псалм[+].

2Би бийән тогтунар бәрҗ
Бурхиг күләҗәнәв.
Зуг Терүнәс нанд аврлт ирҗәнә.
3Зуг Бурхн мини түшг,
Мини аврлт, мини шивә.
Би диилгдх юм мел үзәд угав[+].

4Өкәһәд кольчисн эрсәс,
Нәәхлсн хашаһас чидләрн тату күүг
Кедүдән тадн дәврхмт?
5Тадн терүг зуг күндтә ормаснь
Көндәхәр седҗәнәт,
Тадн худл келлһән таасчанат.
Тадна амнас йөрәл асхрв чигн,
Тадна зүркнәс харал һарна[+].

6Би бийән тогтунар бәрҗ
Бурхиг күләҗәнәв.
Зуг Терүнд би нәәлҗәнәв.
7Зуг Бурхн мини түшг,
Мини аврлт, мини шивә.
Би диилгдх юм мел үзәд угав.
8Зуг Бурхнас би эврәннь аврлтан, туурмҗан үзҗәнәв.
Тер мини итклтә харсач,
Тер мини шивә болҗана.
9Олн-әмтн! Кезәд чигн Терүнд нәәлтн.
Терүнд эврәннь зовлңган келҗ өгтн;
Бурхн мана шивә.

10Күмн әмтн хоосн әмсхллә әдл,
Икднь чигн, баһднь чигн мел үн уга.
Кемр тедниг чиңнүрдәд хәләхлә,
Тедн хамдан аһарас гиигн болх[+].
11Чи кү меклсндән бичә нәәл,
Хулха-була кесн олзта гиҗ бичә сан.
Нам зөөрчнь өсәд бәәсн бийнь,
Терүнд бичә нәәл[+].
12Бурхн иләр келҗ:
«Күчн-чидл Мини болҗана».
Терүг би кесг дәкҗ соңслав[+].
13О, Деед Эзн,
Тана дурн итклтә.
Та күн болһна ашиг кесн-күцәсәрнь кехт[+].

#### 62


1Йудайин көдә һазрт бәәсн цага[*]. Давидин псалм.

2О, Бурхн! Та мини Бурхнт!
Таниг би шунҗ хәәнәв,
Таниг би санан-седкләрн хәәнәв.
Шатҗ одсн, хагссн һазр ус хәәҗәх мет,
Тиигҗ Таниг седклм хәәҗәнә[+].
3Таниг сүмд үзх зөв нанд өгтн.
Тана күчиг болн кецү туурмҗитн
хәләх зөв нанд өгтн.
4Тана итклтә дурн әмнәс үнтә.
Тегәд би Таниг магтнав[+].
5Таниг би наснаннь туршарт туурулнав.
Танд мөргәд, һаран намчлнав[+].
6Өөк идсн мет, седклм байҗад,
Би бахмҗта бәәнәв.
Би байрта дууһарн Таниг магтнав.
7Би орндан орхларн, Таниг саннав.
Тана тускар сөөни дуусн ухалнав;[+]
8Та оньдинд нанд дөң болнат.
Тана далвагин дор би байртаһар дуулнав[+].
9Танд би йосндан иткҗәнәв.
Тана һар намаг батар харсчана.

10Мини седклин чилгчиг күләҗәх әмтн
Үклин һазрт орх[+].
11Тедн дәәлдәндән үкх,
Теднә цогциг чон идх.
12Хан теңкән уга байрлх;
Бурхн терүнд диилвр өгчәнә.
Бурхна нернд үгән өгсн әмтн Терүг магтцхах.
Болв худлчнрин амнь хаагдх[+].

#### 63


1Көгҗмин һардачд. Давидин псалм.

2О, Бурхн, мини һашута һундл соңстн.
О, Бурхн, әәмшгтә дәәснәсм намаг харсч автн[+].
3О, Бурхн, хар саната әмтнә зураһас намаг харсч автн,
Өршәңгү уга ик баг әмтнәс харстн.
4Теднә келн хәврсн үлд мет,
Тедн хорта үгмүдән сумн мет төвлнә[+].
5Тедн бултҗаһад буру уга улсиг хана.
Генткн тедниг хахларн, әәҗәхмн уга[+].
6Тедн нег-негән хар саната йовдлд дөңннә.
Тедн эврәннь мекән нууна.
– Мадниг кен үзх билә? – гиҗ тедн санҗана[+].
7Тедн хорта зура тогтана.
– Бидн хаҗһр йовдл һарһлһиг
Әвртә сәәнәр олҗ аввидн, – гиҗ тедн келнә.
Күүнә ухан-седкл йосндан мел нуувч.
8Болв Бурхн тедниг сумар хах,
Тедн генткн диилгдх[+].
9Теднә келснь бийсднь тусх, бийсинь дәврх.
Тедниг үзсн улс дурго болҗ толһаһан чичрүлх[+].
10Тегәд цуг әмтн әәцхәх.
Тедн Бурхна алдр кергин тускар келцхәх.
Бурхна кесн-күцәсиг тедн ухалх.
11Чик седклтә әмтн
Деед Эзнә кесн-күцәснд икәр байрлх.
Тегәд тедн Терүнд нәәлх.
Деед Эзиг цуг чик седклтә улс магтх[+].

#### 64


1Көгҗмин һардачд. Давидин псалм.

2О, Бурхн, Сион балһснд
Танд магтал өргҗәнә.
Эврәннь андһаран
Тана төлә бидн күцәҗәнәвидн[+].
3Та мадна зальврлһ соңсчанат.
Тан тал әмтн альдас болвчн гүүҗ ирнә[+].
4Мадна зүркн килнцәр дүүрң болвчн,
Та терүг цугтаһинь тәвҗ өгчәнәт.
5Тана хаҗудан бәәлһхәр шүүҗ авад
Өөрдүлсн әмтн хөвтә!
Тана герт,
Тана әрүн сүмд авчах әдсәр
Бидн ханлтта бәәхмн[+].
6О, Бурхн, мана аврач!
Та мана зальврлһна хәрүд
Өврмҗтә йовдл һарһнат.
Та цуг делкән,
Нам хол теңгст бәәх улсин
Нәәлвр болҗанат[+].
7Та Эврәннь чидләрн уулмуд босхвт,
Та күчн-чидләрн дүүрң бәәнәт.
8Та догшн далан ус болн
Терүнә дольгаг тогтнулнат.
Та олн улсин үүмә зогсанат[+].
9Тана алдр кергин өмн
Цуг делкә күндлҗ әәнә.
Нарн һарх үзгәс нарн суух үзг күртл
Та әмтнә байрт урмд өгнәт.
10Та һазрт хур илгәһәд,
Терүг шимтә, эдлвртә кеһәд,
Эврәннь килмҗән үзүлнәт.
О, Бурхн, әмтнд буудя өгхин төлә
Тана һолмуд усар дүүрң.
Та тиигҗ зураллат[+].
11Та хаһлсн һазриг усар ивтрәнәт,
Довута моһлцгинь норһад тегшлнәт.
Та тер һазриг хурин дусалар җөөлдүләд,
Тәрән урһхт евәлән күртәнәт.
12Та маднд байн урһцар белглнәт,
Бурхна ишксн җим болһн шаргад шавшна.
13Тег байн идгтә һазрт хүврнә,
Довута-толһата һазр байрар цецгәрнә.
14Хадлһна һазр малар дүүрнә,
Тегш һазр тәрәһәр бүркгднә.
Цугтан байртаһар хәәкрҗ дуулцхана.

#### 65


Көгҗмин һардачд. Дун.

1Цуг делкән улс,
Бурхиг байрта көгҗмәр магттн![+]
2Деед Эзнә алдр нериг һарһад дуултн!
Терүг туурулад дуултн.
3– Тана кесн-күцәсн ямаран өврмҗтә!
Тана өмн хортн әәҗ диилгдх дүңгә,
Чидлтн йир ик күчтә[+].
4Танд делкә кевтән гекҗ мөргнә.
Танд тедн ду дуулна,
Тана нериг тедн туурултха, – гиҗ
Тадн Бурхнд келтн[+].

5Бурхна кесн-күцәсиг ирәд хәләтн,
Олна төлә Терүнә күцәсн керг
Ямаран өврмҗтә![+]
6Теңгсиг Тер хүүрә һазрт хүврәв.
Мана өвкнр һолыг йовһар һатлцхав.
Терүнә кесн-күцәснд
Тенд бидн нәәрлвидн[+].
7Эврәннь күчәрн
Тер мөңкинд нойлхна,
Олн улсиг шинҗлнә.
Терүнә өмнәс буцлт кедг әмтн
Бичә караглтха.

8Цуг олн келн-улс,
Мана Бурхнд магтал өргтн!
Тадна магтал
Терүнд чаңһар соңсгдтха.
9Тер мадна әм хадһлв,
Тер мадниг гүрмәс татҗ авв.
10О, Бурхн,
Та мадниг сөрҗ шинҗлвт.
Цаһан мөңг хәәлсн мет,
Та мадниг хәәлҗ хәләвт[+].
11Та мадниг гөлмд бәрвт,
Та мадна нурһнд аца үүрүлвт.
12Мана хортн мадниг даҗрдгар,
Та зөв өгчәвт.
Бидн һалыг, усиг һатлҗ һарувидн.
Болв ода Та мадниг
Әәмшг уга һазрт һарһвт.

13Тана сүмд би тәкл тәкдг
Тоотан авад орнав.
Танд өгсн андһаран би күцәнәв[+].
14Тер андһар би
зовҗ йовх цагтан өгләв.
15Танд би бордсн малар тәкл тәкнәв.
Тәклин хөөһәр ута һарһнав,
Танд би бух, тек авч ирнәв.

16Бурхнд шүтдг улс,
Цугтан ирәд соңстн,
Бурхн нанд ю кесинь
Би таднд келҗ өгнәв[+].
17Би Терүг дуудув,
Би Терүг дуундан орулад магтув.
18Кемр би һарһсн килнцән нуусн болхлаг,
Деед Эзн намаг соңсшго билә[+].
19Болв Бурхн соңсад,
Мини эрлһнд оньган өгв.
20Мини зальврлһ эс һолсн,
Эврәннь итклтә дуран нанас эс хармнсн
Бурхнд туурмҗ дурдтн.

#### 66


1Көгҗмин һардачд. Чивһстә зер-зев цокҗ наадх псалм. Дун.

2-3Тана хаалһиг делкәд медтхә гиһәд,
Танд аврч чадх күчн бәәхиг
цуг улс медтхә гиһәд,
Деед Эзн маднд цаһан санаһан күртәтхә,
Деед Эзн мадна сә хәәтхә[+][+].

4О, Бурхн, әмтн Танд магтал өргтхә,
О, Бурхн, цуг улс Танд магтал өргтхә.
5Отг-отгин улс ода нәәрләд байрлтха.
Та әмтнә зарһиг чикәр кенәт.
Та һазр деерк әмтиг залнат[+].
6О, Бурхн, әмтн Танд магтал өргтхә,
О, Бурхн, цуг улс Танд магтал өргтхә.
7Һазр маднд урһцан өгв,
Бурхн, мана Бурхн мадниг әдслв[+].
8Бурхн мадниг цаарандан чигн әдслтхә,
Эргндән цуг улс Терүг күндлтхә.

#### 67


1Көгҗмин һардачд. Давидин псалм. Дун.

2Бурхн сөрлц кетхә.
Терүнә дәәсн тарагдҗ хайгдтха,
Терүнд дурго әмтн уга болад гүүтхә![+]
3Салькнд көөгдәд урсчах утан мет,
Түүшң Та тедниг уга кетн.
Һалд хәәлҗәх хорһн мет,
Түүшң килнцтәнь Бурхна өмн үктхә[+].
4Чик седклтә әмтн нәәрлҗ байрлтха,
Тедн Бурхна өмн дүрклтхә[+].
5Бурхнд нерәдәд дууһан дуултн,
Бурхна нериг дуудад дуултн.
Теңгрт үүләр йовҗах
Терүнд дууһан өргәд дуултн.
Терүнә нернь Деед Эзн.
Терүнә нүүрт байр кетн.
6Мана Бурхн Эврәннь әрүн сүмдән
Өнчн улсин эцк,
Белвсн күүнә харсачнь болҗана[+].
7Һанц күүг Бурхн өрк-бүлтә кенә.
Бәрәнд бәәсн күүг хөвинь өгч сулдхна,
Зәкрмҗ авдгонь һаң хагсу көдәд үлднә[+].

8О, Бурхн, Эврәннь улсан
Та көдә дәврәд дахулхд,[+]
9Бурхна нүүрт,
Эн Синай уулас цәәлһҗәсн
Израилин Бурхна нүүрт
Һазр чичрлә, теңгрәс хур асхрла[+].
10О, Бурхн!
Эврәннь цуцрсн һазран шинрүлхин төлә
Та ик хур илгәввт.
11Тана улс тенд бүүрлвә,
О, Бурхн, Эврәннь цаһан седкләрн
Та түрү әмтиг теткләт.

12Деед Эзн диилврин тускар зәңглҗәнә.
Олн гергчүд сән зәңг хәәкрҗ келҗәцхәнә:
13«Хортнрин хаадуд, дәәчнр зулхар адһна».
Тер цагт гергчүд олвран хувацхана[+].
14Тедн урднь хөөнә хош дунд бәәсн бийнь,
Далвагарн бүркәтә көглҗрһн шовун мет,
Тедн ода алтар, цаһан мөңгәр бүркәтә.
15Хамгин Күчтә Бурхн,
Цалмон уул деерк шуурһн мет,
Хортнрин хаадыг тараҗ көөв.

16Башана уул деегшән теңгрүр өөдлнә.
17Чолун уул, ю хәәҗ
Бурхна шүүҗ авад, Мөңкинд бәәхәр седҗәх
Сион уул тал үлү үзҗ хәләҗәхмч[+]?
18Деед Эзн Синай уулас
То уга олн мөр татсн гиигн тергдәр
Эврәннь әрүн һазрур одҗ йовна.
19Өөдм деер Тер һарна,
Олн-әмтиг Бийләһән бәрәнд авад,
Олн-әмтнәс Тер алв авна.
Нам Бийднь сөрлц кеснәснь чигн авна.
Деед Эзн Бурхн тенд мөңкинд бәәх[+].
20Деед Эзиг буультн,
Бурхн мана аврач.
Бурхн мана күнд тоотыг өдр болһн дааҗана[+].
21Мана Бурхн – аврач Бурхн.
Эн мана Деед Эзн,
Мана Деед Эзн маниг үкләс аврна.

22Йоснд уга йовдл цаарандан һарһҗах
Эврәннь хортна толһаһинь
Бурхн үнндән хамхлад хайх[+].
23– Тадна дәәсиг
Башана уулас хәрү буулһнав,
Тадна дәәсиг
теңгсин йоралас бәрҗ һарһнав,
24Тадн көлән теднә цуснд булхулдгар,
Тадна нохас терүг цадтлан доладгар тиигнәв, – гиҗ Деед Эзн келнә[+].

25О, Бурхн, Тана диилвртә йовдл үзвидн,
Мини Бурхн, мини Хан
Әрүн сүм тал йовсиг үзвидн.
26Түрүләд дуучнр йовна,
Теднә ардас көгҗмин зевсгүд цокдг әмтн,
Тал дунднь кеңкргтә күүкд йовцхана.
27– Израилин цуг келн-улс,
Бурхна нер туурултн.
Израилин җирһлин экн
Деед Эзиг туурултн, – гиҗ тедн дуулна.
28Энд түрүлҗ Бенямина бичкн отг йовна,
Дарунь Йудан нойдуд,
Завулуна болн Напталин нойдуд
йовцхана.
29Бурхн чамд чидл урдаснь белдҗ.
О, Бурхн, урднь мадна төлә кесн әдләр
Эврәннь күчән үзүлтн[+].
30Ерусалимд бәәх Тана сүмин төлә
Хаадуд Танд алв авч ирцхәх.
31О, Бурхн, дәәснә келн-улсиг бурушатн,
Хулсн дунд бултҗ бәәх тер аңгудыг,
Эн күчн уга бүрүс дунд бәәх бухин сүргиг бурушатн.
Басгдсн әмтн цаһан мөңгн алв авч иртхә,
Дә босххар седҗәх улсиг тараһад хайтн[+].
32Египетәс үнтә алтн, цаһан мөңгн белгтә иртхә,
Эфиопихн Бурхн тал
белгтә һаран суңһтха.

33Цуг делкән келн-улс, Бурхнд дууһан нерәдтн.
Тадн Деед Эзиг бууляд дуултн[+].
34Кезәнәс авн теңгрәр йовҗах Бурхнд,
Күчтә дунь теңгрәс һарчах Бурхнд
дуулҗ өгтн[+].
35Бурхн алдр гиҗ зәңглтн!
Израилиг Тер ик сүртәһәр залҗана,
Терүнә күчнь теңгрт үзүлгдҗәнә.
36Бурхн Эврәннь әрүн һазртан өвәрц.
Израилин Бурхн Эврәннь улстан
чидл, күч өгчәнә.
Бурхиг туурултн![+]

#### 68


1Көгҗмин һардачд. Давидин псалм[+].

2О, Бурхн, намаг авртн.
Юңгад гихлә, усн күзүцә болҗ одв[+].
3Би гүн улмд чивҗәнәв,
Нанд зогсдг орм уга.
Би усна гүүнд тусв,
Намаг усна дольган бүркҗәнә[+].
4Би хәәкрн гиҗ цуцрув,
Мини хоол хагсад хаг-таш болв.
Танас дөң күлән гиҗ
Мини нүдн муурад ирв[+].
5Учр угаһар нанд дурго болдг әмтн
Толһанм үснәс ик.
Мини хортн мини тускар худл келнә.
Тедн дегд олн,
Тедн намаг алхар седҗәнә.
Тедн мини эс булаҗ авсн юм хәрү өгтхә гиһәд закҗана[+].
6О, Бурхн! Та
Мини тоолвр угаһар кесн килнциг меднәт,
Би килнцән Танас нуусн угав.
7О, Деед Эзн, Хамгин Күчтә Бурхн,
Танд нәәлҗәх улс,
нанас көлтә бичә ичәгдтхә.
О, Израилин Бурхн, Таниг хәәҗәх улс
Нанас көлтә бичә һутагдтха.
8Тана төлә би керлдүләд,
Му нер зүүҗәнәв.
9Нег һазра улст
Би таньдго күн болв.
Нег экәс һарсн ахнр-дүүнрт
Би күүнә күн болв[+].
10Тана сүмд туссн мини дурн
Чееҗдм һал мет шатҗана.
Таниг наад бәрҗәх әмтнә баслһн бий деерм бууҗана[+].
11Намаг мацг бәрәд уульхлаг,
Тедн намаг басна.
12Би һашудлһна хувц өмснәв,
Тедн намаг наад бәрәд инәнә.
13Тедн мини тускар күүндцхәнә,
Согту әмтн мини тускар ду һарһцхана.
14О, Деед Эзн, би Танд мөргнәв.
О, Бурхн, Та Эврәннь седсәрн нанд хәрү өгтн.
Та Эврәннь алдр седкләрн намаг соңстн,
Юңгад гихлә, Та аврх болҗ үгән өгләт.
15Та намаг чивүллго замгас татҗ автн,
Та намаг бийдм дурго болҗах улсас сулдхтн.
Та намаг йорал уга уснас татҗ автн[+].
16Усна урсхул намаг бичә авч одтха,
Теңгсин йорал намаг бичә сорҗ автха.
Гүн нүкн бий деерм бичә хаагдтха.
17О, Деед Эзн,
Эврәннь итклтә дурарн хәрүһән өгтн,
О, Деед Эзн,
Эврәннь ик цаһан санаһарн бий талм хәләтн[+].
18Та Эврәннь зарцас бичә чирәһән бултултн,
Би зовлңта бәәнәв,
Та нанд ода хәрүһән өгтн.
19О, Деед Эзн, бий талм өөрдтн,
О, Деед Эзн, намаг сулдхтн,
Та намаг хортнасм сулдхтн.

20Намаг әмтн му келсиг,
Намаг әмтн ичәсиг,
Намаг һутасиг Та меднәлмт.
Та мини цуг хортнриг үзҗәнәт.
21Му келүлсндән би зүркән геевүв.
Ода би икәр цөкрҗәнәв.
Өр-өвч йовдл күләвүв,
Бийән тогтнулх кү хәәвүв,
Болв олҗ чадсн угав.
22Нанд хот кетхә гиҗ цөс өгцхәв,
Нанд ундан хәрүлтхә гиҗ иссн чаһр өгцхәв[+].

23Элвг хотнь теднд хавхнь болтха,
Әрүн нәәрнь теднд бәрәнь болтха[+].
24Юм үздгоһар теднә нүднь харңһуртха.
Теднә цогц-махмуднь өдр ирвәс сулдад йовтха[+].
25О, Деед Эзн,
Эврәннь уурарн тедниг засглтн,
О, Деед Эзн,
Эврәннь догшн цухлд тедниг бәртн.
26Теднә балһсн хоосртха.
Теднә гермүдт әмд күн бичә үлдтхә[+].
27Юңгад гихлә, Тана шавтасн әмтиг
Ода күртл тедн көөлдҗ йовцхана.
Тана шавтасн әмтнә зовлңгиг
Тедн икдәҗәнә.
28О, Деед Эзн, тедниг һарһсн килнцәрнь засглтн,
О, Деед Эзн, Танас тедн кезә чигн зөв бичә автха.
29Тедн әмдин дегтрәс хусгдтха,
Тедн чик седклтә улсла бичә бичгдтхә[+].

30Би болхла, угатя күмб,
Би болхла, зовҗ йовнав.
Та намаг аврад,
Әәмшг уга һазрт һарһтн[+].

31Би Бурхна нериг дууһарн туурулнав,
Би Бурхна нериг ханлтан өргҗ амлнав.
32Бухар бәрц бәрснәс,
Өссн бүрүһәр бәрц бәрснь деер болҗ
Терм Деед Эзнд таасгдх[+].
33Мини аврлт үзхләрн,
Зовҗахнь байрлх.
Бурхиг хәәҗәх улс,
Тадна зүркн урмд автха!
34Деед Эзн угатя әмтиг соңсна,
Эврәннь туугдсн улсан Тер басхш.

35Теңгр һазр хойр Терүг буультха,
Теңгс цуг әмд юмстаһан Терүг буультха[+].
36Юңгад гихлә, Бурхн Ерусалимиг аврх,
Йудайын балһсд босхх.
Терүнә әмтн тенд бүүрләд
Тер һазриг эдлцхәх[+].
37Терүнә зарцнрин хөөт үйнр
Тер һазрар өнч авцхах.
Бурхнд дурлсн улс тенд бәәцхәх[+].

#### 69


1[•]Көгҗмин һардачд. Давидин псалм. Тодлвр[+].

2О, Деед Эзн, намаг сулдхтн,
О, Деед Эзн, нанд дөң болхар адһтн.
3Мини үкл хәәҗәхнь цугтан диилгдтхә, ичтхә!
Нанд хар санҗах әмтн
эврән му нер зүүһәд хәрү гүүтхә[+].
4– Э, э, – гиҗ наад бәрәд нанд келҗәсн улс
Эврәннь ичртән даргдтха[+].
5Таниг хәәҗәх әмтн байрлҗ нәәрлтхә.
– Деед Эзн алдр! – гиҗ
Тана аврлтд ханснь тасрлт уга келтхә.
6Би үгатя, күчн уга күмб.
О, Бурхн, бий талм адһтн.
О, Деед Эзн, Та мини дөң болн харсачт!
Та бий талм дөңгән күргхәр адһтн[+].

#### 70

1[•]О, Деед Эзн, Танас би түшг хәәҗәнәв.
Намаг кезәд чигн, кен чигн бичә диилтхә.
2О, Деед Эзн, намаг сулдхтн;
Та үннч болҗанат.
Та намаг соңстн,
Та намаг ирҗ авртн.
3О, Деед Эзн, Та күрч болшго
Харслтын хад болтн,
Та намаг аврх боллат.
Та мини хад,
Та мини уул шивә болҗанат[+].

4О, Бурхн, намаг килнцтә әмтнә чидләс сулдхтн,
Та намаг
һалзу, уурта күүнә шалһлһнас сулдхтн[+].
5О, цугинь һардҗах Деед Эзн!
Та мини ицг болҗанат,
Би Танд баһ наснасн иткҗәнәв.
6Би Танд насн туршар нәәлҗәнәв.
Та намаг һарсн өдрәсм хәләләт.
Таниг би мөңкинд буульхв[+].
7Олн улст би үлгүр болҗ йовлав;
Та мини бат харсач болҗанат.
8Таниг би кезәд чигн буульхв.
Тана туурмҗиг буульхв[+].
9Намаг көгшрхлә, Та бичә һазалтн.
Намаг күчн уга болхла, Та бичә үлдәтн.
10Юңгад гихлә, мини хортн өмнәсм хәрүцнә,
Намаг гетҗәх әмтн хоорндан үгцнә[+].
11– Бурхн терүг үлдәвә,
Терүг гетәд бәрҗ авцхай,
Сулдхдгнь ода уга, – гиҗ келцхәнә[+].

12О, Бурхн минь, нанас бичә хольҗтн.
О, Бурхн минь, дөңгән күргхәр адһтн.
13Намаг ховлҗах күн цокгдад уга болтха,
Нанд хоран күргхәр бәәхнь ичәгдәд нерән геетхә[+].
14Би оньдинд Танд иткхв,
Би Таниг улм икәр магтхв.
15Мини медлһнәс даву болв чигн,
Би Тана цаһан санана тускар зәңглхв,
Би Тана аврлтын тускар
цуцрлт угаһар келхв[+].
16Деед Эзн Бурхн,
Тана алдр күчиг магтнав,
Тана цаһан седклиг өөдлүлҗ магтнав,
Һанцхн Тана цаһан седклиг өөдлүлнәв.

17О, Бурхн,
Та нанд баһ цагасм сурһмҗ өгләт.
Ода күртл би
Тана өвәрц кергүдин герч болҗанав.
18Мини ардас аашх баһ насна үйнрт
Тана чидлин тускар,
Тана күчнә тускар келҗ өгдгәр,
О, Бурхн, кемр намаг буурл көгшә болсн бийнь
Бичә үлдәһит гиҗ сурҗанав.

19О, Бурхн, тана чик бәәдл теңгрт күрч делгрвә,
Та алдр керг күцәввт.
О, Бурхн, кен Танла әдлцхмб?![+]
20Та нанд кесг даашго зовлң илгәввт,
Болв нанд хәрү чинәһим орулхт.
Та намаг үкләс татҗ авхт.
21Та мини нериг өөдлүлхит,
Та намаг кишгтә кү кехит.

22Би ятх чимкҗ цокад,
Тана итклдтн Таниг туурулхв.
О, Израилин Әрүн Бурхн,
Таниг би домбр цокад дуундан орулнав![+]
23Тана төлә дуулхларн,
Би чаңһар хәәкрхв.
Юңгад гихлә, Та намаг аврвт.
24Оньдинд би
Тана чик седклин тускар келхв.
Юңгад гихлә, нанд
Хоран күргхәр седсн әмтн
Цугтан цокгдад һутагдв.

#### 71


Соломона псалм.

1О, Бурхн! Эврәннь хаанд зарһан даалһтн,
Хаана көвүнд Эврәннь зөвән даалһтн[+].
2Тегәд тер Тана улсин зарһиг чикәр кетхә,
Тана даҗргдсн улсиг йосар толһалтха.
3Уулмуд әмтнд төвкнүн делгрлт үүдәтхә,
Довута һазрмудас үнн иртхә.
4Даҗргдсн улсин зарһинь хан кетхә,
Түрү әмтнә үрдиг авртха,
Тедниг дорацулсн күүг күүчтхә[+].
5Нарн сар хойр бәәтл,
Таниг үйәс үйд соңсч күндлх[+].

6Тәрәнә һазрт орҗах хур мет,
Тегш һазриг ивтрәҗәх усн мет,
Тиигҗ хан бууҗ ирх[+].
7Тер өдрмүдт чик бәәдл делгрх,
Тегәд сар һардган ууртл,
Төвкнүн бәәдл тогтх[+].

8Теңгсәс теңгсмүд күртл,
Епрат һолас һазрин меҗә күртл
Тер эзлх болтха[+].
9Терүнә өмн көдә һазрин әмтн сөгдх,
Терүнә хортн шора долах.
10Таршишин болн арлын хаад
Терүнд алв өгцхәх.
Шебән болн Себән хаад белгән өгцхәх[+].
11Терүнә өмн цуг хаад сөгдцхәх,
Терүнд цуг улс церглцхәх.

12Юңгад гихлә Тер
Дөң эрҗәх түрү әмтиг сулдхх,
Дөңндгнь уга даҗргдсн улсиг сулдхх[+].
13Түрү-зүдү, дөң хәәҗәхднь
Тер цаһан санаһан күртәх,
Теднә әминь Тер аврх.
14Теднә җирһлиг хар сананас, күч һарһлһнас
Тер сулдхҗ өгх.
Тиигәд теднә бәәдл
Терүнд йир хәәртә болҗана[+].

15Удандан тер бәәтхә,
Шебән алтнас терүнд өгтхә.
Терүнә тускар тасрлт уга зальвртха,
Терүнә төлә өдр болһн Бурхнас әдс суртха.
16Һазр деер буудя элвҗтхә,
Нам уул деер тиим болтха.
Терүнә экн, Ливанд бәәснлә әдл, дольгалтха.
Балһсдар әмтн тооһарн өвсн мет өстхә[+].
17Мөңкинд терүнә нерн һартха.
Нарн һазр деер бәәтл
Терүнә нерн һарч йовтха.
Цуг улс хаанла әдл әдслгдтхә,
Цуг улс хааг хөвтәд тоолтха[+].

18Деед Эзн Бурхн, Израилин Бурхн тууртха!
Өвәрц юм һарһҗах Тер ор һанцхн болҗана[+].
19Терүнә туурмҗин нернд мөңкинд магтал буутха!
Цуг һазр Терүнә туурмҗар дүүрх.

Тиигтхә, тиигтхә[+].
20Ишайин Давид көвүнә зальврлһн төгсв.

#### 72


Асафин псалм.

1Бурхн үнәртән Израильта ямаран сән,
Бурхн үнәртән цевр седклтәләнь ямаран сән[+].
2Би болхла, көлм темтрн гив,
Мини тавг тошн алдв.
3Килнцтә әмтн делгрҗәхиг үзәд,
Би ик санатаднь үлү үзүв[+].

4Юңгад гихлә, тедн үктлән зовшго,
Тегәд тедн эрүл-менд.
5Теднд күнд бәәдл үзгдшго,
Тедн талдан әмтнлә зовлңла харһшго.
6Тиим учрар, ик санан
Тедниг, күзүнә кеерүл мет, эргүлв.
Аврлт уга йовдл
Тедниг, хувцн мет, бүркв.
7Теднә догшн зүркнәс
Тегәд хар саната йовдл һарна.
Тедн гиигн ухата.
8Цуг әмтнд тедн дөөглнә,
Хар санад ховлна,
Караглад әәлһҗ шахна.
9Тедн Бурхиг хар санҗ келхәр седнә,
Теднә хоосн үг һазрар киидән түвнә.
10Тегәд Бурхна улс тедниг соңсна,
Келсн үгинь
дүүрң ааһта уснла әдләр эдлнә.
11– Бурхн медхш.
Деед Эзн мадниг ю кеҗәхиг медшго, – гиҗ килнцтә әмтн келцхәнә[+].
12Тегәд эн килнцтә әмтн
Оньдинд делгрнә, зөөрән икдүлнә.

13Болв би киидән зүркән цеврлҗәҗв,
Буру угадан бәәҗув[+].
14Өдр болһн зовлң харһад,
Өрүн болһн намаг засглдг билә.

15Кемр би: «Терүнлә әдл ухалнав», – гиҗ келсн болхла,
Бурхна улсин өмн
Би бурута болх биләв.
16-17Энүг яһҗ медҗ авхмб гиҗ
би санҗалав.
Болв Бурхна сүмд эс ортл,
Эннь нанд күчр болад бәәв.
Тегәд теднә җирһл яһҗ чилхинь би медүв[+].

18Та тедниг үнәртән
Хальтрха хаалһд зогсанат.
Та тедниг гүн садргт хайнат[+].
19Тедн агчмд яһҗ хоосрна,
Тедн агчмд әәмшгәс яһҗ үкнә!
20Сергснә хөөтк зүүдн мет,
Түүшң, Деед Эзн, Таниг босхла,
Тедн уга болла.

21Мини седкл хордхла,
Мини зүркн шарклхла,
22Би харңһу, юм меддго күн бәәҗв.
Тана өмн би малла әдл болҗанав[+].
23Болв би оньдинд Танла бәәнәв –
Та намаг чидлтә һарасм бәрҗәнәт.
24Та намаг Эврәннь селвгәрн һарднат,
Тегәд хөөннь намаг туурмҗдан орулхт.
25Теңгрт мини кен бәәнә?
Һанцхн Та бәәнәт!
Таниг бәәсәр, нанд
Һазр деер юмн керго[+].
26Мини цогц-махмуд муурчана,
Мини седкл зовҗана.
Бурхн – мини зүркнә түшг,
Бурхн – мөңкинд мини зөөр[+].

27Танас бийән холҗулснь үкнә.
Танд эс иткдго кенинь чигн
Та уга кенәт.
28Бурхн тал өөрдлһн нанд
Сән җирһлин көрң болна.
Деед Эзн Бурхна кесн-күцәсиг зәңглсәрн
Би бийдән шивә олнав[+].

#### 73


Асафин псалм.

1О, Бурхн, юңгад Та мадниг
Оньдинд һолад бәәнәт?
Тана ур Тана идгин хөөдт күрчәнү[+]?
2Та кезәнәс авн хәәҗ авсн хургиннь тускар,
Зөөр болтха гиҗ аврсн отгиннь тускар,
Тана бәәх эн Сион уулын тускар сантн[+].
3Кезәнә хамхрсн һазрмудар
Та ишкәд йовад хәләтн,
Сүмд бәәсиг цугинь хортн хамхлҗ.

4Мадниг хурадг Тана бәәрнд
Тана хортн хүүкрнә.
Диилврин темдгин ормд
Тедн эврәннь туган өргнә.
5Модна урһҗах ац чавчхар
Сүкән өргҗәснлә әдл болҗ,
Тедн бийән үзүлв.
6Бурхна сүмд цуг эрәсдинь сүкәр,
Ик алхар цокад хамхлҗ.
7Тана сүм кевтән шатв,
Тана нер зүүҗәсн бәәрн кевтән бузрдв.
8«Тедниг кевтнь күүчхм», – гиҗ хортн санв.
Тегәд һазр деер
Бурхн мадниг цуглулад харһдг
Бәәрн болһиг кевтнь тедн шатав[+].

9Бидн эврәннь онц темдгүдән үзҗәхшивидн,
Әәлдәч уга ода.
Кедү цагтан иим бәәдләр бәәхиг
Меддг күн мадн заагт бас уга[+].
10О, Бурхн, кедү цагтан хортн
Таниг наад бәрхмб?
Тана нериг өшәтн мөңкинд му келхмб?
11Юуна төлә күчтә барун һаран Та бултулҗахмт?
Хувцнаннь нуһларас терүг һарһад,
Та тедниг ка цоктн.

12Болв чигн Та кезәнәс нааран
Һазр деер аврлт тогтаҗах мини Хан болҗанат[+].
13Та күчәрн теңгс заагллат,
Та теңгсин сүркә адусдын толһаһинь хамх цоклат[+].
14Та теңгсин адусна толһаһинь хамх цоклат.
Терүг көдән аңгудт идүлләт.
15Та булгуд болн урсхулмуд теслләт,
Та әвртә ик һолмуд хагсалат[+].
16Өдр Тана,
Сө Тана,
Сариг, нариг Та үүдәләт[+].
17Та һазрин цуг меҗәг тогталат.
Та зун болн үвл бүрдәләт[+].

18О, Деед Эзн, Таниг хортн наад бәрҗәнә,
Тана нериг ухан уга әмтн му келҗәнә, –
Терүнә тускар ода сантн.
19Та Эврәннь көглҗрһн шовудан аңгудт бичә өгтн,
Тана зовҗах өрк-бүлиг мөңкинд бичә марттн[+].

20Та Эврәннь герәсән хәләтн,
Юңгад гихлә һазр деерк
Цуг харңһу бәәрн күч үзүлдг улсар дүүрв[+].
21Даҗргдсн күн һутагдҗ бичә хәрү иртхә,
Һуульһнч болн угатя әмтн Тана нер магттха.

22О, Бурхн, буцлт кетн,
Эврәннь кергән харстн.
Тана нериг ухан уга күн
Өдр болһн наад бәрҗәхиг ухалтн.
23Тана хортна хәәкрлһ бичә марттн,
Тана өмнәс босчах әмтнә шууган
Тасрлт уга өсчәнә[+].

#### 74


1Көгҗмин һардачд. Бичә эвдтн. Асафин псалм. Дун[+].

2О, Бурхн, туурулнавидн
Таниг, туурулнавидн!
Юңгад гихлә Та өөрдҗ одвт.
Тана өвәрц йовдлмудын тускар әмтн зәңглҗәнә.
3– Өдрән йилһҗ авхларн,
Би чикәр зарһ кехв.
4Һазр чичрҗәнә,
Терүн деер бәәснь бас чичрҗәнә.
Би терүнә улынь батлнав[+].
5Ик саната әмтнд иигҗ келнәв:
«Бичә дөөгләд бәәтн».
Килнцтә әмтнд иигҗ келнәв:
«Бичә караглхар седәд бәәтн».
6Бичә караглхар седәд бәәтн,
Бичә дөөглҗ күүндтн, – гиҗ Бурхн келх.

7Юңгад гихлә алдр нерн
Зүн үзгәс биш, барун үзгәс биш,
Көдә һазрас чигн өөдлҗәхн уга.
8Зуг һанцхн Бурхн зарһч:
Зуг Тер негинь бурушана,
Талдан күүнднь зөв өгнә.
9Цухлар дүүрсн сав
Деед Эзнә һарт бәрәтә.
Терүн дотр амтлсн чаһр көөстҗәнә.
Деед Эзн тер савас кеҗ өгчәнә.
Һазр деерк килнцтә цуг әмтн
Чаһр чилтл ууцхах[+].

10Би болхла, мөңкинд зәңглхв,
Яковин Бурхиг туурулхв.
11– Килнцтә әмтнә караглсинь дархв,
Чик седклтә әмтнә күчинь икдүлхв, – гиҗ Бурхн келх[+].

#### 75


1Көгҗмин һардачд.


Чивһстә зер-зев цокҗ наадх Асафин псалм. Дун.

2Йудайд нернь туурсн Бурхн,
Израильд Терүнә нернь алдр.
3Салимд Терүнә сүм бәәнә,
Сионд Тер бәәрлҗ йовна[+].
4Тенд хортнаннь саадгин сум,
Тенд өшәтнриннь халхц,
үлд, зер-зевинь
Тер каачад хамхлв[+].
5Хортна хамгин күчтә уулмудас
Та алдр болҗанат.
6Бат зүрктә хортн бәргдв,
Бийиннь бәәдләрн тедн үкцхәв.
Һариннь чидл чигн дәәчнр
Һарһҗ чадсн уга.
7Та, Яковин Бурхн,
тедниг бурушахла,
Мөртә күн чигн,
Мөрнь чигн үкцхәв[+].

8Танас цугтан әәцхәнә,
Таниг уурлсн цагт
Тегәд кен тесч даахмб[+]?
9-10Та теңгрәс зарһ тархавт.
Делкән даҗргдсн әмтиг аврхар
Та зарһ кеһәд босхла,
Һазр дееркс әәһәд тагчгрцхав.

11Тегәд күүнә цухл
Тана туурмҗд хүврх.
Цухлын үлдлиг
Та дархт.
12Деед Эзнд, тана Бурхнд, өгсн андһаран күцәтн.
Терүнә эргнд бәәх цуг әмтн
Сүркә Терүнд белгән авч ирцхәтхә[+].
13Деед Эзн, тана Бурхн,
Һардачнрин седкл номһрулна.
Деед Эзн, тана Бурхн,
Һазр деерк хаадт әәмшгнь болна.

#### 76


1Идитумовин көгҗмин һардачд. Асафин псалм[+].

2Бурхиг би дууднав.
Бурхнд би дуудвр кенәв.
Тер намаг соңсх.
3Би һашудсн өдрмүдт Деед Эзиг хәәнәв.
Сөөни дуусн зальврсар
Өргсн һарм буулһгдхш,
Мини седкл амрхар бәәхш[+].
4Би Бурхна тускар санҗ түңшнәв,
Би ухалнав, седкләрн цуцрнав.
5Та намаг унтулҗахшит,
Би үүмхләрн үгән келҗ чадҗахшив.
6Кезәңк өдрмүдин тускар ухалҗанав,
Давсн кезәңк зун җилмүдин тускар тодлҗанав[+].
7Сөөд бийләһән күүнднәв,
Би седклдән иигҗ ухалнав:
8«Деед Эзн мадниг мөңкинд һазалҗ,
Дәкҗ маднд цаһа саншго болхви?
9Терүнә итклтә дурн
оньдинд геедрсн болхви?
Терүнә өгсн андһар күцшго болхви?
10Бурхн хәәрлтән күртәдгән мартсн болхви?
Уурлхларн, Эврәннь өршәңгү седклән оньслсн болхви?»
11– Хамгин Күчтә Бурхн дәкҗ чидл уга болснь –
Мини зовлң болҗана, – гиҗ би келүв.

12О, Деед Эзн,
Би Тана көдлмшин тускар санхв,
О, Деед Эзн,
Би Тана кезәңк өвәрц юмна тускар санхв[+].
13Би Тана кеҗәх цуг көдлмш медҗ авнав,
Би Тана алдр кергин тускар ухалнав.

14О, Бурхн, Тана хаалһ әрүн,
Танла әдл алдр бурхн уга![+]
15Та өвәрц йовдл һарһҗах Бурхнт,
Та келн-улс дунд Эврәннь күчн-чидлән үзүлвт.
16Та Эврәннь улсан,
Яковин болн Йосипин хөөт үйнриг чидләрн сулдхвт.

17Таниг ик усн үзәд әәв,
Теңгс йорал күртлән чичрв[+].
18Үүлн ус асхв,
Үүлнд оһтрһун дун һарв,
Тана һал цәкләд, сумн мет нисв[+].
19Тана оһтрһун дун хү салькнла соңсгдна,
Цәклсн һал делкәг цәәлһнә,
Һазр догдлад, әәһәд чичрнә[+].
20Тана хаалһ теңгс һатлна,
Тана җим ик ус һатлна,
Тана йовсн мөриг үзҗ болшго.
21Та Эврәннь улсан, сүрг мет,
Моисеяр болн Ахаронар залулҗ дахулвт[+].

#### 77


Асафин ном.

1Мини улс, өгчәх номим соңстн,
Мини келҗәх үгиг оньһад чиңнтн.
2Би цецн келвр келҗ өгнәв,
Кезәңк цага тәәлвртә туульс цәәлһнәв[+].
3Терүг бидн соңсад медләвидн,
Терүг маднд мана өвкнр келҗ өгцхәлә[+].
4Деед Эзнә туурсн кергин тускар,
Терүнә күчнә тускар,
Терүнә һарһсн өвәрц йовдлын тускар
Эврәннь үрдүдәс нуухмн биш,
Эврәннь хөөт үйнрт келҗ йовхмн[+].

5Деед Эзн Яковд сурһлһ тогтав,
Деед Эзн Израильд зака һарһв.
Терүгәр мана эцкнр
эврәннь үрдән сурһтха гиҗ Тер герәслҗ[+].
6Терүг ирх үйнр медтхә гиҗәнә:
Шинәс төрх үрн
цагтан эврәннь үрдтән келтхә гиҗәнә[+].
7Тиигҗ тедн Бурхнд нәәлх,
Бурхна кесн кергиг мартшго,
Терүнә заавриг күцәх.
8Тегәд тедн зүткә, үүмәнд орлцсн өвкнрән дурашго,
Тегәд тедн зүркәрн эс итксн,
Седклән Бурхнд эс тәвсн өвкнрән дурашго[+].

9Сумта, саадгта Епраимовин көвүд дәәлдсн өдртән хәрү цухрцхав.
10Тедн Бурхна заавриг хадһлсн уга,
Тедн Бурхна йосар бәәхән бурушав.
11Тедн Бурхна кесн-күцәсиг мартв,
Тедн Бурхна һарһсн өвәрц йовдлыг мартв[+].
12Бурхн Израилин өвкнрин нүднд
Цоана тегш һазрт, Египетд өвәрц юм һарһла[+].
13Тер Теңгс хуваһад,
Теңгсин усар эрс босхад,
Израилин улсиг дотраһурнь көтләд һарһла[+].
14Өдрт тедниг Бурхн үүлн деерәһүр,
Сөөһәр һалын герләр дахулад йовб[+].
15Эҗго һазрт чолу хамхлад,
Йорал уга гүн һазрас мет,
Теднә ундынь Бурхн хәрүлв[+].
16Бурхн уулын хадас ус һарһв,
Тернь урсхулта һол мет асхрв.

17Болв Израилин улс
Бурхна өмнәс килнц цаарандан һарһҗав.
Хамгин Күчтә Бурхна өмнәс
Эҗго һазрт буцлт кецхәв.
18Израилин улс зүркәрн
Бурхиг зөрц сөрҗ хәләцхәв.
Бурхнас седклдән тааста хот некҗәв[+].
19Тедн Бурхиг басад иигҗ келцхәв:
– Эҗго һазрт Бурхн тоовр белдҗ чадхий?
20Э, э, чолу Тер цокла,
Усн һооҗв, һооҗур турглв.
Болв Тер өдмг өгч чадхий?
Болв Эврәннь улст мах белдҗ чадхий?

21Бурхн тедниг соңсад уурлна.
Яковин өмнәс һал мет асна,
Израильд Бурхн йир икәр уурлна[+].
22Юңгад гихлә тедн Бурхнд итксн уга,
Тедн Бурхна аврлтд нәәлсн уга.
23Үүлд Тер закв,
Үүд секҗәхәр, теңгр Тер секв[+].
24Тедн деер Тер «ман» гидг хот асхв,
Теңгрин өдмг теднд илгәв[+].
25Тедн Бурхна элчнрин өдмг идв,
Теднд Бурхн цадтлнь хот өгв.
26Теңгрәс теднд дорд үзгә сальк дуудв,
Тер Эврәннь чидләр өмн үзгә сальк илгәв.
27Бурхн тедн деер, тоосн мет, икәр мах хайҗ өгв.
Бурхн теднд, теңгсин элсн мет, олн шовуд өгв[+].
28Тер шовуд әмтнә бәәрнд,
гермүдиннь хаҗуд унтха гиҗ Бурхн залв.
29Әмтн хотыг идәд цадна.
Седкл туссинь Бурхн теднд өгв[+].
30Теднә сансн-седсн давад уга,
Амнднь хот бәәһә бәәтл,
31Бурхн икәр уурлна,
Хамгин чидлтәһинь ална,
Хамгин сән Израилин көвүдиг ка цокна[+].

32Тер бийнь тедн килнц һарһҗав,
Бурхна өвәрц йовдлд итклго бәәцхәв[+].
33Тегәд теднә өдрмүдиг
Бурхн үүмәнд чиләв,
Теднә насиг ик әәмшгтәһәр барв[+].
34Тедн алгдҗасн цагтан
Талдан улсин
Бурхиг хәәцхәв,
Тедн хаҗһран медәд,
Бурхиг шунҗ хәәцхәв.
35Бурхн теднә шивә болҗасиг,
Хамгин Күчтә Бурхн аврачнь болҗасиг
Израилин улс ухална[+].
36Тедн Бурхнд үгәрн зуһудна,
Тедн Бурхнд келәрн худл келнә.
37Тедн зүркәрн нәәлвр уга билә,
Тедн Бурхна герәснд иткдго билә.

38Болв Бурхн цаһан саната,
Һарһсн килнц тәвҗ өгнә.
Килнцтә әмтиг алҗахмн уга.
Кесг дәкҗ Эврәннь цухлан Тер зогсав,
Ик ууран һарһсн уга[+].
39Юңгад гихлә тедн зуг цогц-махмуд бәәсинь,
Салькн мет давад, хәрү иршгоһинь Деед Эзн меддг билә[+].

40Терүнә өмнәс Израилин улс көдә һазрт
Кедү дәкҗ буцлт келә,
Тегәд Терүг эҗго һазрт һундала.
41Бурхиг шинәс сөрлә,
Израилин Әрүн Бурхиг уурлулла.
42Тедниг дәәснәснь сулдхсн
Деед Эзнә күчиг, тер өдринь
Тедн ухалҗахмн уга.
43Египетд Эврәннь темдгән кезә үүдәсинь,
Цоана тегш һазрт Эврәннь өвәрц йовдлан
Деед Эзн кезә һарһсинь
тедн ухалҗахмн уга[+].
44Египетин һолмудын усиг
Тер цуснд хүврәв,
Тегәд терүнәс ус ууҗ болшго болв[+].
45Египет тал хортан зовахар
Бурхн батхн илгәлә.
Теднә һазриг үрәхәр мекләс илгәлә[+].
46Теднә хураҗ авсн урһцинь (эрвәкән күүкдт) өглә,
Теднә цуглулсн тәрән-темсиг царцахаст идүллә[+].
47Уста үзминь мөндр илгәҗ цокулла,
Инҗирин модн деер мөндр, цас асхла[+].
48Бод малынь мөндрт цокулҗ алла,
Бәәсн сүргинь һал цәклүләд алла[+].

49Деед Эзн теднд
Эврәннь цухлын залян,
Һалзурлһан, догшн ууран, зовлңган,
Үкл авч ирдг Бурхна элчнрин баган илгәлә[+].
50Деед Эзн Эврәннь цухлан Египетин улст илгәлә.
Теднә җирһлиг үкләс харсч авсн уга,
Теднд Тер маальг гем өглә.
51Египетин өрк-бүл болһна түрүн үринь
Деед Эзн алла[+].

52Эврәннь улсан дахулҗ һарад,
Тер эҗго һазрар хөд мет теднән туула[+].
53Деед Эзн тедниг
әәмшг угаһар дахулла.
Теднь юмнас әәсн уга.
Теднә дәәсднь теңгст чивцхәлә[+].
54Деед Эзн Эврәннь улсан
Әрүн һазриннь меҗәд авч ирлә,
Уул тал авч ирлә.
Эн уулыг Тер Эврән булаҗ авсмн[+].
55Израилин улс ирхин өмн
Тендәс талын әмтиг Тер көөлә.
Тер һазриг хуваһад,
Эврәннь улстан өнч өглә,
Талын әмтн бәәсн гермүдт
Израилин отга улсан бәәлһлә[+].
56Болв Израилин улс
Хамгин Күчтә Бурхиг бас сөрәд,
Өмнәснь буцлт кедг билә.
Терүнә сурһлһиг эвддг билә.
57Тедн Бурхнас хольҗад,
Өвкнрләһән әдл ухаһан сольдг билә.
Тедн, матьхр саадг мет, хәрү эргцхәдмн.
58Израилин улс талдан бурхдт шүтәд,
Эврәннь худл шүтәһәрн
Терүнә харллһинь көндәлә[+].
59Бурхн тедниг соңсад икәр уурлла.
Тегәд Израилиг һолад һазалла.
60Эврәннь улс дунд бүүрлҗ бәәсн өргә герән
Силом балһснд Тер үлдәлә.
61Эврәннь герәсән бәрдг хәәрцгән
Деед Эзн хортна һарт өглә.
Эн хәәрцг
Бурхна чидлин, туурмҗин темдг.
62Деед Эзн Эврәннь улсан үлдлә харһулла,
Деед Эзн Эврәннь әмтнд уурлла.
63Теднә баахн көвүдинь дәәнә һал зальгв,
Тегәд хүрм кедго,
Хәрд һарх күүкдт ду дуулҗ өгдго билә.
64Израилин гелңгүд үлдәс үкҗәв,
Теднә гергчүдт уульдг арһ уга билә[+].

65Болв Деед Эзн
нөөрәсн серсн мет серглә,
Чаһр ууһад үүмсн дәәчин бәәдл һарла[+].
66Эврәннь хортан ар талднь ка цокла,
Тедниг тер мөңк му нернднь ичәлә.
67Йосипин хөөт үйнриг Тер һолла,
Эпримин отга улсиг шүүҗ авсн уга.
68Болв Йудайин отга улс шүүҗ авла.
Эврәннь дурлсн Сион уулыг шүүҗ авла[+].
69Деед Эзн әрүн бәәрән
Теңгрлә әдл өндр келә,
Деед Эзн әрүн бәәрән
Һазрла әдл мөңкрүлҗ тогтала.

70Деед Эзн Эврәннь ялч Давидиг шүүҗ авла,
Терүг малын хашаһас авла.
71Деед Эзн Давидиг хурһта хөөдәс салһҗ авч ирлә,
Терүгәр Эврәннь улсан, Яковиг, Эврәннь шишлң улсан,
Израилиг хәләлһхәр авч ирлә.
72Давид тедниг цевр зүркнәсн хәләлә,
Давид тедниг дамшлтта һарарн залла.

#### 78


Асафин псалм.

1О, Бурхн, буру номта улс Тана һазрт ирцхәв,
Тана әрүн сүмиг бузрдав.
Ерусалимиг хамхрха бәәрнд хүврәв.
2Тана зарцнрин цогцсиг зерлг шовудт идүлҗәнә,
Тана иткдг улсин цогцсиг зерлг аңгудт идүлҗәнә[+].
3Израилин улсин цусиг
Ерусалим эргәд усн мет хортн асхв.
Тедниг оршадг күн уга болв.
4Бидн хоша бәәх әмтнә инәдн болувидн,
Бидн мана эргнд бәәх талын улст җигшүр болувидн,
Бидн теднд наадн болвидн[+].

5О, Деед Эзн, кедү цагтан Та уурлхмт? Оньдиндий?
Тана харллһн һал болҗ цааран асхий[+]?
6Таниг меддго улст Эврәннь ууран илгәтн,
Тана нериг дууддго орн-нутгт ууран илгәтн[+].
7Тедн Яковин хөөт үйнриг зальгчкв,
Теднә һазриг хоосрулв[+].

8Та мадниг давсн килнцәрмдн бичә гемшәтн.
Тана аһу ик цаһан санан маднд удл уга күрттхә.
Юңгад гихлә бидн дегд муурвидн.
9О, Бурхн, мана Аврач!
Тана туурмҗин төлә маднд дөң болтн.
Тана нернә төлә сулдхтн,
Мадна килнциг тәвҗ өгтн[+].
10«Теднә Бурхн альдв?» – гиҗ талын улс сурх зөв уга.
Тана зарцнрин цус асхсна өшәг
Мадна нүүрт талын улс медҗ зовтха[+].

11О, Бурхн, Тана өмн зогсчах бәрәнә улсин түңшлһиг соңстн.
Та үкллә харһсн әмтиг Эврәннь күчәрн сулдхтн[+].
12О, Деед Эзн, Таниг ичәсн
Маднла хоша бәәх улсиг
Дола дәкҗ өшәнлә харһултн[+].
13Тегәд бидн, Тана улс, Тана идгин хөд,
Таниг мөңкинд туурулхвидн,
Танд бидн үйәс үй һатлад, магтал өргхвидн[+].

#### 79


1Көгҗмин һардачд. Асафин псалм. «Лилия» гидг дууна айс. Герәсн[+].

2Израилин улсин Хөөч, соңстн!
Керубиман деер суудгнь,
Йосипин хөөт үйнриг хөд мет дахулҗ йовхнь
Бийән үзүлтхә[+].
3Эпримин, Бенямина болн Манашен хөөт үйнрин өмн
Та Эврәннь чидлән үзүлтн,
Та ирәд мадниг авртн[+].

4О, Бурхн, мадниг босхҗ тохратн.
Та цаһан санаһан күртәтн,
Та мадниг авртн![+]

5О, Деед Эзн, Хамгин Күчтә Бурхн,
Кедү цагтан Та Эврәннь улсин зальврлһнд уурлнат[+]?
6Та тедниг зовлңта хотар цадхаввт,
Та теднд дала нульмс уулһулвт[+].
7Та маднар хоша бәәх әмтнә керүл кеввт,
Мана хортн мадниг басчана.

8Хамгин Күчтә Бурхн, мадниг босхҗ тохратн!
Та цаһан санаһан күртәтн,
Та мадниг авртн![+]
9Та Египетәс Эврәннь улсан уста үзмин иш мет авч ирләт,
Та Канана бәәрн улсиг көөһәд,
Тенд тер уста үзмин иш тәрләт[+].
10Та терүнә төлә һазр цеврлвт.
Уста үзмин уңгнь батрад, һазр бүркв.
11Уулмуд терүнә сүүдрәр бүркгдв,
Терүнә ацмуднь хошун моднас икәр өсв.
12Терүнә ацмуд теңгст күрв,
Епрат һолд күрв[+].
13Та, Деед Эзн, юуна төлә
Терүнә хашаһинь хамхлвт?
Хаалһар йовсн болһнь терүнәс таслна[+].
14Ө-шуһу модна зерлг һахас терүг хадрна,
Зерлг аңгуд терүнәс идцхәнә.

15Хамгин Күчтә Бурхн!
Теңгрәс оньган өгтн, хәләтн, темдглтн,
Та тер уста үзмд килмҗән тусхатн.
16Тәрсн ишән, өскәд батрасн урһцан
Та хәләтн.

17Тертн һалд шатла,
Тертн хортнд цокулгдла.
Тана уурас хортн алгдтха.
18Та шүүҗ авсн залу күүһән харстн,
Та Эврәннь төлә батрасн күүһән харстн.
19Бидн Танас хольҗсн угавидн.
Та мадниг әмдрүлтн.
Тегәд бидн Тана нер дуудхвидн.

20О, Деед Эзн, Хамгин Күчтә Бурхн!
Та мадниг босхҗ тохратн!
Та цаһан санаһан күртәтн,
Та мадниг авртн![+]

#### 80


1Көгҗмин һардачд. Асафин псалм. Көгҗмин чивһстә зер-зев цокҗ татх[+].

2Түшг болҗах мана Бурхнд
байртаһар дуултн.
Яковин Бурхнд байрлтн.
3Псалм авад, көгҗмән эклтн, кеңкрг цоктн,
Айста бичкн ятхан, ик ятхан таттн.
4Мана нәәрин өдр шин сар һархла,
Дүүрң сар һархла бүшкүрдтн[+].
5Энтн Израилин төлә һарһсн закан,
Энтн Яковин Бурхна шиидвр.
6Израилин улс Египетин һазрас һархд,
Энүг теднә төлә сурһлһ кехәр Тер тогтала.
Би меддго кел соңсув:[+]
7«Тадна нурһн деерк ацаг Би буулһув,
Тадн бәрәнәс сулдхгдвт[+].
8Тадн зовхларн намаг дуудвт,
Тадниг Би сулдхув.
Би оһтрһун дун дотр тадниг соңсув,
Би тадниг Мерибан уснд сөрүв[+].
9Мини улс, Намаг соңстн!
Би тадниг саглнав:
О, Израиль, Намаг чи соңссн болхнь![+]
10Талдан бурхн таднд олдшго,
Терүнәс давхла, талын улсин бурхнд
бичә шүттн[+].
11Би Деед Эзмб,
Египетин һазрас тадниг дахулҗ йовх тана Бурхмб.
Аман аңһатн, Би дүүргәд хот өгнәв.
12Зуг Мини улс Мини дуудсиг соңссн уга,
Израиль Мини үлмәд орсн уга.
13Тегәд Би теднә һацата зүркдинь үлдәвв,
Тедн эврәннь седвәрәр бәәтхә.
14О, кемр Мини улс Намаг соңссн болхнь,
О, кемр Израиль Мини хаалһар йовсн болхнь![+]
15Тиигхлә Би теднә хортыг шулун диилх биләв,
Би Эврәннь һаран
даҗрачнрин өмнәс өргх биләв.
16Деед Эзнд дурго әмтн зуһудхар седх билә,
Болв тедн цаарандан мөңкинд засглгдад бәәх.
17Би, Израиль, чамаг хамгин сән буудяһар асрх биләв.
Би чамаг хадын зерлг зөгин балар бордх биләв»[+].

#### 81


Асафин псалм.

1Бурхн бурхд дунд орв,
Тедн дунд зарһ Тер кев:
2– Кедү цагтан тадн буруһар зарһ кехмт?
Кедү цагтан хар саната әмтнд
тадн зуһудхмт[+]?
3Түрү, өнчн күүнә зарһиг чикәр кетн,
Даҗргдҗах, һуульһнч күүнд чик зөв өгтн[+].
4Түрү бәәх, дөң хәәҗәх күүг сулдхтн,
Тедниг хар саната әмтнәс авртн[+].
5Юм меддго, юм ухалдго,
Харңһу бәәдләр әмтн бәәцхәнә.
Делкән һазрин цуг улнь нурчана[+].
6– Тадн бурхд болҗанат,
Тадн цугтан Хамгин Күчтә Бурхна
көвүд болҗанат[+].
7Болв тадн күүнлә
әдләр өңгрхт,
Кен нег хаанла
әдләр үүләсн буулһгдхит, – гиҗ Бурхн келв[+].
8О, Бурхн, бостн!
Һазр деер зарһ кетн.
Юңгад гихлә цуг әмтн Тана болҗана.

#### 82


1Дун. Асафин псалм.

2О, Бурхн, бичә тагчг бәәтн,
Бичә ә уга бәәтн.
О, Бурхн, бичә тогтнхар седтн![+]
3Юңгад гихлә тана хортн шуугҗана,
Танд дурго әмтн
сөрлцхәр толһаһан өндәлһҗәнә.
4Тана улст догшн хоран күртәхәр тедн бәәнә.
Тана зөөр болҗах улсин өмнәс тедн күүндҗәнә.
5– Тедниг келн-улс болдгинь одад уурулхмн,
Израиль гидг нерн дәкҗ бичә келгдтхә, –
Гиҗ тедн келцхәнә[+].
6Тана хортн негдв,
Тана өмнәс ниицә бүрдәв:
7Едомин болн Ишмаилин улс,
Моавин болн Хагряна улс,[+]
8Гевалан, Аммона болн Амаликин улс,
Пилистмүдин һазра әмтн
Тир гидг балһсна улста хамдан,
9Ашуриг теднлә ниилүлв.
Тедн Лотин хөөт үйнрт күчнь болцхав.
10Мидьянд болн Кишона гидг һолын хаҗуд
Сисар Йавин хойрд кесән теднд бас кетн.
11Тедн Эндорд алгдла,
Теднә цогц һазрт үмкәрҗәнә[+].
12Теднә һардачнрла, Оревла болн
Зеевла әдл Та кетн,
Теднә цуг хаадла, Зэбемла болн Цалмунла әдл, кетн.
13– Бидн Бурхна идгтә һазриг
бийдән авнавидн, –
Гиҗ тедн келцхәнә.
14Бурхн минь! Теднәр хүүһин тоорм кетн,
Теднәр салькнд цокгддг өвс кетн[+].
15Ө-шуһу моддыг һал авчахла әдләр,
Уулмудыг һал шатаҗахла әдләр,
16Тиигҗ Та Эврәннь хү көдлгҗ тедниг көөтн,
Та тедниг Эврәннь аюлар әәлһтн[+].
17Тедн, Деед Эзн,
Тана нер хәәдгәр
Та тедниг ичәтн!
18Тедн мөңкинд ичәгдтхә, әәлһгдтхә,
Тедн һутагдад алгдтха.
19Та, Деед Эзн, һазр деер һанцхн,
Хамгин Күчтә болҗахитн медцхәтхә[+].

#### 83


1Көгҗмин һардачд. Көгҗмин чивһстә зер-зев цокҗ наадх. Корахин көвүдин псалм[+].

2О, Күчтә гидг Деед Эзн!
Тана сүм ямаран дурта бәәрн.
3Деед Эзнә сүмд тусхар седәд,
би йир үрүдҗәнәв.
Әмд Бурхиг цогц-махмудм, седклм
байртаһар дуудҗана[+].
4О, Күчтә гидг Деед Эзн,
Мини Хан, Мини Бурхн,
Тана тәклин ширән хаҗуд
Нам богшурһан бийнь бәәр олҗ авна,
Эврәннь һууҗмулмудан
терүнә хаҗуд тәвхин төлә,
Нам харада чигн үүрән бәрнә[+].
5Тана бәәшңд бәәснь хөвтә,
Таниг тедн зогслго магтна[+].
6Танас чидл авсн күн хөвтә,
Тан тал зүркәрн хаалһ олсн күн хөвтә[+].
7Һашуддг тегш һазрар йовхла,
Тер һазр булгта болна.
Хур орҗ терүг әдслнә.
8Түшләс түшлүр йовцхана,
Сион тал Бурхна өмн ирцхәнә.
9О, Деед Эзн, Хамгин Күчтә Бурхн,
Мини зальврлһ соңстн.
Яковин Бурхн, соңстн!
10О, Бурхн, Тана шүүҗ авсн
Мана харсач хааг
цаһан санаһан күртәҗ хәләтн[+].
11Юңгад гихлә Тана сүмд бәәсн нег өдр
Талдан һазрт йовсн миңһәд өдрмүдәс деер.
Килнцтә улсин сег дор бәәхәр,
Би Бурхна бәәшңгин үүднд зогссув.
12Юңгад гихлә Деед Эзн Бурхн нарн болҗана,
Халхц болҗана!
Деед Эзн цаһан седкл, туурмҗ өгнә.
Чикәр бәәсн әмтнд Тер
сән юмиг бәрлго күртәнә[+].
13О, Күчтә гидг Деед Эзн!
Танд нәәлсн күн хөвтә![+]

#### 84


1Көгҗмин һардачд. Корахин көвүдин псалм.

2О, Деед Эзн, Эврә һазра улст
цаһан санаһан күртәввт,
Та Яковин зөөриг хәрү өгвт.
3Та Эврәннь улсин
йосн уга йовдлынь тәвҗ өгвт,
Та теднә цуг килнцинь тәвҗ өгвт[+].
4Та Эврәннь цухлан бәрәд,
Ик ууран тогтнулвт[+].
5Мана аврлтын Бурхн,
Мадна урдк бәәдл тогтатн.
Та Эврәннь керлдлһән зогсатн.
6Та маднд оньдинд уурлхвт?
Тана цухл үйәс үйд күрхмби[+]?
7Маһд уга, Тана улс Танд байрлдгар,
Та мадниг дәкн әмдрүлҗәнәт.
8О, Деед Эзн,
Эврәннь сольлт уга дуран Та күртәтн,
Та Эврәннь аврлтан маднд белглтн.
9Деед Эзн Бурхн ю келҗәхиг соңсчанав.
Эврәннь улстан, иткдг улст
Тер төвкнүн бәәдл өгхәр бәәнә.
Тедн дәкҗ бичә ухаһан геетхә.
10Маһд уга, Терүнә туурмҗ мана һазрт бәәсәр
Терүнә аврлт Терүг күндлдг әмтнд өөрхн!
11Сольлт уга дурн болн иткмҗ харһцхах,
Чик бәәдл эв хойр теврлцхәх.
12Иткл һазрас эклх,
Чик бәәдл теңгрәс хәләх.
13Нег сәнь – Деед Эзн әдсән йирдән өгх.
Тегәд мана һазр темсән өгх[+].
14Чик бәәдл Терүнә өмн йовх,
Тегәд Терүнд хаалһинь белдх.

#### 85


1Давидин зальврлһн.

О, Деед Эзн, чикән өгәд соңстн намаг, хәрү өгтн.
Би түрҗәнәв, дөң кергтә[+].
2Мини җирһл хәләтн;
Би Танд үнн седклән тәвҗәнәв.
Танд нәәлҗәх намаг, Эврәннь зарцан, авртн.
Та мини Бурхнт.
3О, Деед Эзн, цаһан санаһан күртәтн;
Таниг би өдрин дуусн дууднав.
4О, Деед Эзн, Эврәннь зарцин седкл байрлултн;
Танд би мөргнәв[+].
5О, Деед Эзн, Та цаһан седклтәт,
О, Деед Эзн, Та цугтаһиннь килнц тәвҗ өгхдән белнт.
О, Деед Эзн, Таниг дуудсн әмтнд
Та цугтаднь итклтә дуран өгнәт[+].
6О, Деед Эзн, мини зальврлһ соңсит,
Мини зальврсн дуунд оньган өгит.
7Кемр би зовлңла харһхла,
Таниг би дууднав.
Та нанд хәрү өгхит[+].

8О, Деед Эзн, бурхд дунд Танла әдлнь уга.
Тана керглә әдлнь бас уга[+].
9О, Деед Эзн, Та цуг улс үүдәввт,
Тедн ирәд Тана өмн мөргх.
Тегәд Тана алдр нер туурулх[+].
10Та алдрт,
Та өвәрц йовдл һарһнат,
Та ор һанцхн Бурхн болҗанат[+].

11О, Деед Эзн, Тана үннд бәәдгәр,
Та Эврәннь хаалһан нанд заатн.
Таниг итклтә зүркәрн күндлтхә гиһәд
Та нанд урмд өгит[+].
12О, Деед Эзн, Таниг би зүркнәсн туурулнав,
О, Деед Эзн, Тана алдр бәәдлиг мөңкинд туурулнав.
13Нанд өгчәх Тана итклтә дурн дегд ик!
Та намаг үкәрәс татҗ аввт[+].

14О, Бурхн! Деегүр саната улс намаг дәврнә,
Догшн әмтн намаг алхар седнә.
Тиим улс Таниг күндлҗәхш[+].
15Болв Та, Деед Эзн, өр-өвч, цаһан саната,
Удан тесвртәт, дурарн болн иткләрн байнт[+].
16О, Деед Эзн, бий талм эргтн,
О, Деед Эзн, намаг хәәрлтн.
Та Эврәннь чидлән нанд, Эврәннь зарцд, белглтн.
Та Эврәннь зарцин көвү – намаг авртн[+].
17Та Эврәннь цаһан санана темдг нанд үзүлтн,
Нанд дурго әмтн терүг үзәд ичтхә.
Та, Деед Эзн, нанд дөңгән күргәд, намаг тогтнулвт.

#### 86


1Корахин көвүнә псалм. Дун.

2Деед Эзнә балһсна ул әрүн уул деер бәәнә.
Деед Эзн Сиона үүднд Яковин цуг бәәрмүдәс икәр дурта[+].
3Бурхна балһсн! Чини тускар сәәнәр келцхәнә[+].
4Намаг таньдг улст
Египетин, Вавилона тускар уха орулнав.
Пилистмүд, Тирахн болн Эфиопихн келцхәх:
«Күн болһн терүнә бәәрн күн болв».
5Сиона тускар иигҗ келцхәх:
«Энд күн болһн бәәрн күн болв,
Эн балһсиг Хамгин Күчтә Деед Эзн Эврән батлла»[+].
6Деед Эзн олн келн-улсин то кехләрн,
Күн болһн тенд терүнә бәәрн күн болв гиҗ бичх.
7Дуучнр, биичнр иигҗ дуулцхах:
«Сион! Мини сән тоот
Чамас эклцән авчана»[+].

#### 87


1Дун. Корахин көвүнә псалм.

Макалафин көгҗмин һардачд, Езрахитин Хемана ном.
2О, Деед Эзн, мини аврлтын Бурхн!
Өдрин дуусн би уульнав,
Сөөни дуусн Тана өмн зогснав[+].
3Та мини зальврлһ соңстн,
Та чикән өгәд мини эрлһ соңстн.
4Юңгад гихлә, седклм зовлңгар дүүрчәнә,
Мини җирһл унтрхдан өөрдв[+].
5Би үкҗәх күүнә тоод орув,
Би чинән уга күүнлә әдл болув[+].
6Намаг үксн әмтн дунд хайцхав.
Би Тана эс ухалҗах,
Тана килмҗән эс өгчәх,
Алгдад яршгт кевтх күүнлә әдл болув.
7Та намаг үклин нүкнд,
Харңһуд, йорал уга һазрт тәввт[+].
8Тана цухл намаг зоваҗана,
Тана дольганла әдл намаг сорад авчана[+].
9Та нанас таньл-үзлим хольҗулвт.
Та тедниг нанас җигшүлвт.
Би бәрәнд бәәнәв,
Би тендәс һарч чадҗанав[+].
10Зовлңгас нүдм цуцрҗана.
О, Деед Эзн, би өдр болһн Таниг дууднав.
О, Деед Эзн, би өдр болһн Танур һаран делгнәв.

11Та үксн күүнә төлә өвәрц юм һарһхвт?
Таниг үксн күн босад туурулхий[+]?
12Үксн күүнә яршг дотр
Тана сольлт уга дурна тускар келгдхий?
Тана үннә тускар тегәд тенд келгдхий?
13Харңһу там дотр
Тана өвәрц йовдлыг күн үзхий?
Үклин һазрт Тана чик һардвриг медхий[+]?

14О, Деед Эзн, Таниг би дуудҗанав,
О, Деед Эзн, өрүн өрлә би Тана өмн зальврнав[+].
15О, Деед Эзн, Та намаг яһад һазалҗахмт?
О, Деед Эзн, Та нанас
яһад чирәһән бултулҗахмт?
16Би зовҗанав,
Би баһ наснасн үкхин нааһар бәәнәв,
Би Танас сүркәһәр әәҗәнәв,
Би чидлән гееҗәнәв.
17Тана цухл намаг ээрчәнә,
Тана әәмшгтә йовдл намаг уга кеҗәнә[+].
18Өдр болһн цухл, әәмшг,
усна аюл мет, намаг ээрчәнә.
Тедн намаг дөрвн үзгәсм бүслҗәнә[+].
19О, Деед Эзн, Та нанас
Мини иньг-үүрмүдим хольҗулвт.
Мини һанцхн үр ода харңһу там болҗана[+].

#### 88


1Езрахитин Хетана ном.

2О, Деед Эзн, Тана сольлт уга дурна
тускар би мөңкинд дуулхв.
Тана иткмҗин тускар би үйәс үй һатлад,
Эврәннь амарн келҗ өгнәв[+].
3Тегәд иигҗ би келҗәнәв:
Тана сольлт уга дурн мөңкинд тогтагдла,
Тана иткмҗ теңгрлә әдл бат.
4– Би Эврәннь шүүҗ авсн әмтнлә бооца келәв,
Би Эврәннь ялч Давидт андһаран иигҗ өгләв:
5«Би мөңкинд чини тохмичнь батлнав,
Би чини хаана ширәг үйәс үйд күргҗ тогтанав», – гиҗ Та келләт[+].

6О, Деед Эзн, Тана өвәрц кергиг теңгрт цугтан туурулх,
О, Деед Эзн, Тана иткмҗиг әрүн улсин хургт туурулх[+].
7Эс гихлә теңгрт кен Деед Эзнлә әдлцҗ чадхмб?
Теңгрт бәәх юмнас кен Деед Эзиг дураҗ чадхмб[+]?
8Бурхн теңгрт бәәх әрүн юмст әәмшг болҗана.
Бурхн эргндән бәәх цуг юмст әәмшг болҗана.
9О, Деед Эзн, Хамгин Күчтә Бурхн,
Танла әдл күчтәнь бәәхий?
Таниг Тана иткмҗ бүслҗәнә[+].
10Та сүркә теңгсмүдт эзркҗәнәт,
Теңгсин дольгас деегшән өрггдәд буслхла,
Та тедниг номһрулнат[+].
11Та теңгсин маңһсиг балцлҗ хайвт,
Та чидләрн Эврәннь хортан ка цоквт[+].
12Теңгр Тана, һазр Тана,
Делкәг дүүргҗәх юмсиг Та үүдәләт[+].
13Та ар үзг, өмн үзг үүдәләт.
Тана нериг Тавор болн Ермон гидг уулмуд туурулҗана[+].
14Та ямаран алдрт!
Тана чидл ямаран күчтә!
15Чик бәәдл болн үнн йовдл
Тана ширән ул болҗана.
Тана сольлт уга дурн иткмҗ хойр
Тана өмн йовцхана[+].

16Таниг дуундан орулад туурулҗах улс буйн кишгтә!
О, Деед Эзн, Тана цаһан санана герлд тедн бәәцхәнә[+].
17Тана нернд өдрин туршарт тедн байрлцхана,
Тана чик кергәр тедн Таниг магтна.
18Та теднә туурулҗах күчн болҗанат,
Тана әдсәр бидн диилнәвидн.
19Деед Эзнәс маднд халхц ирҗәнә,
Әрүн Израиляс маднд хан күртҗәнә[+].

20Тиигхд, Та
Танд иткдг улст үзгдлән келләт,
Тегәд иигҗ келләт:
«Би баатр дәәчд дөң боллав,
Би әмтн дундас шүүҗ авсан өөдлүлләв[+].
21Би Давидиг, Эврәннь ялчан, олҗ авлав,
Би Эврәннь каңкнсн әрүн тосар терүг тосллав.
22Би терүг бәәсн чидләрн дөңнҗәнәв,
Мини күчн терүг батлх.
23Хортн терүг шахшго,
Килнцтә әмтн терүг көөҗ диилшго.
24Терүнә нүүрт хортынь ка цокнав,
Терүнд дурго әмтиг алнав[+].
25Мини иткмҗ,
Мини сольлт уга дурн терүнлә бәәх.
Мини нерәр тер хортан диилх.
26Терүнә орн-нутгин меҗәг
Би теңгсәс Епрат һол күртл күргхв[+].
27Давид нанд иигҗ келх:
„Та мини Эцк,
Та мини Бурхн,
Та мини аврлтын ул болҗанат“[+].
28Би терүгәр түрүн үрән кенәв,
Би терүгәр һазр деерк хаадас хамгин күчтә хан кенәв.
29Би терүнд өгчәх дуран мөңкинд харнав,
Терүнлә кесн мини бооцанд сольлт уга.
30Би терүнә тохм-уңгинь тогтаҗанав.
Терүнә ширә теңгр бәәтл бат болх[+].

31Кемр терүнә көвүд мини закаг хаяд,
Мини тогтасн диг-дараһар эс бәәхлә,
32Кемр тедн Мини заавр эвдхлә,
Кемр тедн Мини шиидвр эс хадһлхла,
33Тиигхлә, Би тедниг килнцднь тайгарн засглнав,
Тедниг буру йовдл һарһхлань, маляһарн цокнав.
34Зуг Давидт дурллго бәәшгов,
Би Эврәннь иткмҗән сольшгов.
35Би Эврәннь бооцаһан эвдшгов,
Би Эврәннь андһаран сольшгов.

36Би Эврәннь әрүн бәәдләрн
негл дәкҗ андһар өгләв.
Би Давидт худл келшгов[+].
37Терүнә тохм мөңкинд бәәх,
Терүнә ширә өмнм нарн мет болх,
38Сарла әдл мөңкинд хату болх,
Теңгрт сар Мини иткмҗтә герч болх»[+].

39Болв Эврәннь шүүҗ авсн хааһан
Та һолад хайвт.
Терүнд уурлвт[+].
40Та Эврәннь ялчла кесн бооцаһан эвдвт,
Та терүнә титминь һазрт хайвт[+].
41Та терүнә балһсна эрсинь күүлвт,
Та терүнә шивәһинь хамхлсн бәәрнд хүврәввт.
42Хаҗуһарнь давсн күн болһн терүг тонна,
Хоша бәәх келн-улс болһнд тер наадн болҗана.
43Та терүнә хортнд сүрә өгвт.
Та терүнә цуг хортыг байрлулвт.
44Та терүнә үлдиг хәрү эргүлвт,
Та терүг ноолданд батлсн угат.
45Та терүнә хаана күчинь булаҗ аввт,
Та терүнә ширәһинь һазр деер хайвт.
46Та терүнә баһ насна өдрмүдинь хасвт,
Та терүг ичәввт.

47О, Деед Эзн, кедү цагтан
Та зогслго бултхмт?
Тана ур, һал мет, кедүдән шатхмб[+]?
48Мини җирһл ямаран ахринь,
Та, ухалхнта.
Та цуг әмтиг үкдгәр үүдәҗит[+].
49Үкл эс үзсн күн бәәхий?
Нег чигн күн үкләс алдршго[+].
50О, Деед Эзн, Давидт иткх андһар өгсн
Тана урдк сольлт уга дурн яһла?
51О, Деед Эзн, Тана ялчнрин керүлин тускар сантн,
Олн улсин тер керүлиг би бийдән бәрҗәнәв.
52О, Деед Эзн, Тана хортд яһҗ му келҗәнә,
Тедн Тана шүүҗ авсн хааг агчм болһнд ичәнә.

53Деед Эзн мөңкинд тууртха!

Тиигтхә, тиигтхә[+].

#### 89


1Бурхна күн Моисеин зальврлһн[+].

2О, Деед Эзн,
Та үйәс үйд мадна хорһдх бәәрн болҗанат[+].
3Та уулмуд, һазр, делкә үүдәхәс урд,
Та мөңкинәс мөңкинд Бурхн болҗанат[+].
4Та күүг хәрү тооснд хүврәнәт,
«Күмн әмтн тооснд хәрү хүвртн!» – гиҗ Та келнәт[+].
5Миңһн җил Танд
өцклдүрк давсн өдрлә әдл,
Болзгарн сөөни харулла әдл[+].
6Та күмн әмтиг усна урсхул мет урсулнат,
Тедн болзгарн нөөрлә әдл давх.
Тедн өрүһәр бултаһад һарна, цецгәләд көкрнә,
Асхар хагсад, хумхарҗах өвсн мет болна[+].

7Тана цухлас бидн алгдҗанавидн,
Тана уурас бидн әәҗәнәвидн.
8Та мана йос эвдсн йовдлыг
Бийиннь өмн бәрҗәнәт.
Та мана нуувчин килнциг
Бийиннь нүүрт бәрҗәнәт.

9Тана цухлас көлтә
Мадна бәәх өдрмүд ахрдҗана.
Бидн җилмүдән әмсхллә әдл чиләҗәнәвидн.
10Мадна наслх насмдн – 70 җил,
Бат күн – 80 җилдчн бәәх.
Зуг хамгин сән җилмүдт
Күүг көдлмш авлна, гем ээрнә.
Күүнә җирһл шулун давна,
Тегәд бидн үкх болзг талан нисч йовнавидн[+].

11Тана цухлын күчиг кен меднә?
Тана уурас бидн әәҗәнәвидн.
12Цецн ухан ордгар,
Эврәннь өдрмүд тоолдгиг
Та маднд дасхтн[+].

13О, Деед Эзн, хәрү иртн!
Кедүдән Таниг күләхмб?
Эврәннь ялчнран хармнтн.
14Та өрүһәр мадниг
Эврәннь сольлт уга дурарн хаңһатн,
Тегәд бидн җирһлиннь туршарт
Байртаһар дуулад нәәрлхвидн.
15Кедү өдртән Та мадниг зовалат,
Тедү өдрт мадниг байрлултн.
Кедү җилдән бидн зовҗ йовлавидн,
Тедү җилдән Та мадниг байрлултн.
16Тана күцәсн кергиг Тана ялчнр үзтхә,
Тана туурмҗиг теднә көвүд үзтхә.
17Мана Бурхн Деед Эзнә евәл маднд күрттхә.
Мадна көдлмшт күцәмҗ өгтхә!
Э, э! Деед Эзн Бурхн күцәмҗ маднд өгтхә[+].

#### 90

1Хамгин Күчтә Бурхна шивәд бәәснь,
Хамгин Күчтә Бурхна харслт авснь үлдцхәх[+].
2«Та мини хорһдх бәәрн болн шивә болҗанат,
Та мини Бурхн болҗанат.
Би Танд иткҗәнәв», – гиҗ
Би Деед Эзнд келҗәнәв[+].
3Юңгад гихлә, Тер чамаг
Нуувчар тәвсн хавхас, үклин гемәс сулдхх[+].
4Шовун мет Тер чамаг өрвлгәрн хучх,
Терүнә далваг дор чи әәмшг уга бәәхч.
Бурхн иткмҗтә,
Тер чамаг халхц мет харсх[+].
5Чи сөөни әәмшгәс чигн,
Өдрәр хагдсн сумнас чигн,[+]
6Харңһуд һарчах шархас чигн,
Һал үдлә алдг хальдврта гемәс чигн әәшгоч.

7Чини өмн миңһнь үкх,
Чини эргнд арвад миңһнь үкх,
Зуг тедн чамаг көндәшго.
8Зуг чи нүдәрн үзхч,
Хар саната әмтиг засглсинь үзхч[+].

9«Деед Эзн мини бәәрн», – гиҗ чамаг келснәс иштә,
Чи Хамгин Күчтә Бурхар эврәннь шивә кеввч[+].
10Чамд му юмн учршго,
Чини бәәсн герүр
үклин гем өөрдшго[+].
11Бурхн Эврәннь элчнртән
Чамаг альдаран одв чигн,
Әрвләд хәләтхә гиҗ зәрлг өгх.
12Чини көл чолунд бичә цокгдтха гиһәд,
Чамаг һар деерән
Тедн теврәд авад йовцхах[+].
13Чи арслң аң, хорта моһа билцлхч,
Чи баахн арслң аң, лу аң ишкхч[+].

14«Тер нанд дурта болсар,
Би терүг аврнав.
Би терүг харснав,
Тер Мини нер күндлҗәнә[+].
15Намаг тер дуудла,
Би терүг соңсхв.
Би терүнлә зовлңта цаглань бәәхв.
Би терүг аврнав,
Би терүнд туурмҗ өгнәв[+].
16Би терүнә җирһлин өдрмүд уттулнав,
Би терүнд Эврәннь аврлтан өгнәв», – гиҗ
Бурхн келҗәнә[+].

#### 91


1Псалм. Деед Эзнә амрлһна өдрин дун.

2Деед Эзиг тууруллһн – чик йовдл.
Хамгин Күчтә Бурхн,
Тана нернд дууллһн,[+]
3Тана сольлт уга дурна тускар өрүнд зәңгллһн,
Тана иткмҗин тускар сөөд зәңгллһн,
4Арвн чивһстә арфд айслад,
Ятх цокад, ду дуулад зәңгллһн – чик йовдл.
5Деед Эзн, Та намаг
Эврәннь кергәрн байрлулвт.
Би Тана һарарн кесн
Кергин тускар байртаһар дуулҗанав.

6Деед Эзн, Тана керг ямаран алдр!
Деед Эзн, Тана ухаг медхд ямаран күнд![+]
7Терүг эргү күн медшго,
Медрлнь тату күүнә ухань терүнд күршго.
8Болв хар саната әмтн,
буг өвсн мет, босв чигн,
Йос эвддг әмтн цецгәрв чигн,
Тедн мөңкинд алгдх.
9Деед Эзн, Та мөңкинд өөдлүлгдләт![+]

10Тана хортн, маһд уга, алгдҗана.
Йос эвддг әмтн цугтан тарагдв.
11Та нанд зерлг бухин чидл өгнәт,
Та нанд байртаһар әдс өгвт[+].
12Би эврәннь хортан нүдәрн үзүв,
Би эврәннь хортан диилгдсиг чикәрн соңсув[+].

13Бурхнд иткдг әмтн
шавар занднла әдл цецгәлҗәнә,
Ливанд бәәх хошун моднла әдл өснә[+].
14Деед Эзнә бәәшңд тәрсн моддла тедн әдл,
Тедн Бурхна бәәшңгин эргнд цецгәлҗәнә[+].
15Тедн көгшрсн бийнь өслттә, шимтә, чидлтә.
16Деед Эзн чик седклтә,
Тер мини түшг,
Терүнд худл уга[+].

#### 92

1Деед Эзн – Хан.
Терүнд алдр бәәдл хувцн мет өггдлә,
Терүнд чидл өггдлә.
Делкә бат, көндрш уга[+].
2Тана Хаана ширә кезәнә батлгдла.
Та мөңкинд бәәнәт[+].

3О, Деед Эзн, һолмуд буслҗана.
Һолмуд әәһән өгәд шуугҗана.
Һолмуд дольгасан хамхлад шуугҗана.
4Деед Эзн теңгрт алдр,
Деед Эзн усна шууганас күчтә,
Деед Эзн теңгсин дольганас күчтә[+].

5Тана йосн маһд уга иткмҗтә.
О, Деед Эзн, Тана бәәшң мөңкинд әрүн.

#### 93

1О, Деед Эзн, засглдг Бурхн,
Засглдг Бурхн, Бийән үзүлтн![+]
2Цуг делкән Зарһч, бостн!
Та деегүр саната әмтиг һарһсн йовдларнь засглтн.
3О, Деед Эзн, кедү цагтан,
Кедү цагтан хар саната әмтн караглхмби[+]?
4Тедн деегүр үг келцхәнә,
Тедн йос эвдсн йовдл һарһсарн караглна.

5О, Деед Эзн, Тана әмтиг тедн дорацулҗана,
О, Деед Эзн, Тана шүүҗ авсн әмтиг даҗрна.
6Белвсн күүг, талын әмтиг ална,
Өнчн күүг үкүлнә.
7Тедн:
«Деед Эзн үзшго,
Яковин Бурхн медшго», – гиҗ келцхәнә[+].

8Эргү әмтн, медтн!
Медрл тату әмтн, кезә таднд ухан орхмби?
9Чикән өгсн Бурхн соңсшго болхви?
Нүдән өгсн Бурхн үзшго болхви[+]?
10Әмтнд шоодвр өгдг Бурхн,
Әмтнд медрл дасхдг Бурхн
Тедниг засглдго болхви[+]?
11Күүнә ухан үүмәтә болдгинь
Деед Эзн меднә.

12О, Деед Эзн, Тана чиклсн күн буйн кишгтә.
Тана сурһҗах сурһмҗиг дасчах күн буйн кишгтә[+].
13Килнцтә күүнд нүк малттл,
Та буйн кишгтә күүнд түрү цагтнь амулң бәәдл учранат.
14Юңгад гихлә, Деед Эзн Эврәннь улсан үлдәшго,
Эврәннь зөөрән хайшго[+].
15Юңгад гихлә, зарһчнр чикәр зарһ кех,
Тедниг цуг чик седклтә улс дахцхах.

16Хар саната әмтнәс кен намаг харсла?
Йос эвдсн әмтнәс харсһлнд кен намаг дахла?
17Кемр Деед Эзн намаг эс дөңнсн болхла,
Би удлго үкҗ одх биләв[+].
18«Би унҗанав», – гиҗ сандг биләв.
Деед Эзн, Тана сольлт уга дурн намаг дөңндг билә.
19Кемр би әәһәд үүмхлә,
Тана саатуллһн седклим тогтнулна.

20Йос эвдәд, диг-даран уга йовдл һарһхар бәәх авлһд дурта зарһчнрла
Та негдшгот.
21Чик седклтә күүг тедн дәврхәр негднә,
Буру уга күүг тедн алхар шииднә[+].
22Болв Деед Эзн – мини халхц,
Мини Бурхн – мини шивән ул[+].
23Теднә йосн уга йовдл һарһсинь
Тер бийстнь хәрүлнә.
Хорта болснднь тедниг алх
Деед Эзн, мана Бурхн.

#### 94

1Цугтан иртн!
Деед Эзнд байртаһар дууһан өргий!
Мана аврлтын шивәг –
Деед Эзиг – байртаһар дуудый![+]
2Деед Эзнд магтал өргәд ирий,
Дууһар Терүг дуудый.
3Юңгад гихлә, Деед Эзн – алдр Бурхн,
Цуг бурхдас хамгин алдр Хан болҗана[+].
4Һазрин гүн йорал – Терүнә,
Уулмудын орас – бас Терүнә.
5Теңгс – терүнә,
Юңгад гихлә, теңгсиг Тер үүдәлә.
Хагсу һазриг Терүнә һар үүдәлә[+].

6Цугтан иртн!
Мадна Үүдәһәч Деед Эзнә өмн мөргий,
Толһаһан гекәд мөргий,
Терүнә өмн сөгдий.
7Юңгад гихлә, Тер мана Бурхн,
Бидн Терүнә хәрүлҗәх хөд болҗанавидн.
Бидн Терүнә килмҗән өгчәх идгин әмтн болҗанавидн.

О, эн өдр, кемр Терүнә ду тадн соңссн болхла:[+]
8«Көдән Масса гидг һазрт буцснла әдл,
Бүдүн күзүһән Мериба гидг һазрт бичә үзүлтн.
9Мини керг-үүлмүдиг үзв чигн,
Тана өвкнр Намаг тенд сөрдг билә.
10Дөчн җилдән эн учрар
Би тер әмтнд уурлад келләв:
Тедн иткл уга,
Мини келсн үгиг күцәхәр седхш.
11Тегәд чигн Би уурлад:
Эдн мини амрлһна ормд төрүц оршго, – гиҗ андһар тәвләв»[+].

#### 95

1Деед Эзнд шин ду дуулҗ өгтн!

Цуг делкә, Деед Эзнд дуулҗ өгтн![+]
2Деед Эзнд дуулҗ өгтн,
Терүнә нериг туурултн!
Терүнә аврсн өдр болһнднь сән зәңг соңсхатн[+].
3Олн улс дунд
Терүнә туурмҗин тускар келцхәтн,
Цуг келн-улс дунд
Терүнә өвәрц кергин тускар келцхәтн[+].

4Юңгад гихлә, Деед Эзн алдр,
Терүг буульх кергтә.
Цуг бурхд дундас хамгин икәр
Энүг күндлх кергтә[+].
5Әмтнә цуг бурхд зуг шүтән болҗана.
Деед Эзн болхла, теңгр үүдәлә.
6Туурмҗ болн алдр бәәдл Бийднь бәәнә.
Күчн-чидл болн сән-сәәхнь
Терүнә сүмд бәәнә.

7Келн-улсин цуг әмтн, Деед Эзиг магттн.
Деед Эзнә туурмҗинь, күчинь магттн[+].
8Деед Эзнә нернә туурмҗиг магттн,
Терүнд белгән авч одтн,
Терүнә сүмд ортн.
9Деед Эзнә әрүн алдр бәәдлднь сөгдтн.
Цуг делкә, Терүнә өмн чичртн![+]
10– Деед Эзн – Хан! – гиҗ әмтнд келтн.
Делкә бат, көндрш уга.
Келн-улсин зарһиг Тер чикәр кех[+].
11Теңгр кевтән байрлтха,
Һазр кевтән дүрклтхә!
Теңгс дольгалад шуугтха,
Теңгс дүүргҗәх цуг тоот байрлтха[+].
12-13Тәрән, тәрәнд урһҗах тоот байрлтха.
Тегәд ө-шуһуд бәәх цуг модд
Терүнә өмн байртаһар дуулцхах.
Тер һазр дееркиг залхар аашна.
Цуг делкәг Тер чикәр залх,
Цуг келн-улсиг итклтәһәр залх[+].

#### 96

1Деед Эзн – Хан!
Һазр кевтән дүрклтхә!
Олн арлмуд байрлтха![+]
2Терүг үүлн, харңһу бүслҗәнә.
Чик седкл болн чик зарһ
Терүнә ширән ул болҗана[+].
3Деед Эзнә өмн һал йовна,
Тегәд Терүг бүслҗәх хортиг шатана[+].
4Деед Эзнә цәкллһнә һал делкәд герл орулна,
Терүг үзәд, һазр чичрнә[+].
5Деед Эзнә өмн уулмуд хорһн мет урсна.
Цуг делкә Деед Эзнә өмн урсна[+].
6Терүнә чик седклин тускар Теңгрәхн зәңглнә,
Цуг келн-улс Терүнә туурмҗиг үзҗәнә[+].

7Һарарн кесн кегдлмүдтән церглҗәх цуг әмтн,
Шүтәһәрн бардмнҗах цуг әмтн ичтхә.
Цуг бурхд, Деед Эзнә өмн сөгдтн[+].
8О, Деед Эзн, Тана чик седклд
Сион соңсчана,
Сион байрлҗана,
Йудайин балһсдын әмтн икәр байрлҗана[+].
9Юңгад гихлә, Та, Деед Эзн,
Һазр деер хамгин негдгчнь болҗанат,
Та цуг бурхдас йир деегшән өөдлгдвт[+].
10Хар саната юмнд дурго күүнд
Деед Эзн дурта.
Эврәннь иткмҗтә улсин әм Тер харна.
Деед Эзн тедниг хар саната әмтнәс аврна[+].
11Чик седклтә күүнд герл тусна,
Цевр зүрктә күүнд байр ирнә[+].
12Чик седклтә улс,
Тадна төлә Деед Эзнә кесн тоотд байрлтн,
Терүнә әрүн неринь туурултн[+].

#### 97

1Деед Эзнд шин ду дуултн,
Юңгад гихлә, Тер өвәрц керг күцәв.
Эврәннь күчәрн, әрүн чидләрн
Тер хортан диилв[+].
2Эврәннь диилврин тускар
Деед Эзн зәңглв,
Эврәннь чик седклән
Келн-улсин нүүрт үзүлв.
3Деед Эзн Эврәннь сольлт уга дуран,
Израилин улст өгсн иткмҗән тодлв.
Мана Бурхна аврлтыг цуг делкә үзв.
4Цуг делкә, Деед Эзиг буультн!
Цугтан туурмҗин байрта дууһар дүрклтн![+]
5Ятх татад, Деед Эзән туурултн,
Ятх дахад, айста дууһар дуултн!
6Деед Эзн Хаана өмн
Бүрә-бүшкүрән татад байртаһар хәәкрцхәтн![+]

7Теңгс дольгалад шуугтха,
Терүг дүүргҗәх цуг тоот байрлтха!
Цуг делкә кевтән байрлтха,
Терүнд бәәсн тоот байрлтха![+]
8-9Цуг һолмуд шуугтха!
Цуг уулмуд хамдан байртаһар
Деед Эзнә өмн дуултха.
Тер һазр дееркиг залхар аашна.
Цуг делкәг Тер чикәр залх.
Келн-улсин зарһиг чикәр кех[+].

#### 98

1Деед Эзн – Хан.
Терүнә өмн келн-улс догдлад бәәтхә!
Тер Керубимуд хоорнд сууна:
Һазр чичртхә![+]
2Сион деер Деед Эзн алдр,
Цуг келн-улсас өөдән Тер бәәнә[+].
3Тана алдр болн әвртә нериг туурултха.
Деед Эзн әрүн!

4Күчтә Хан чик зарһд дурта.
Та чик бәәдл тогтаввт.
Та Израильд чик зарһ болн үнн юм кеввт[+].
5Мана Бурхн, Деед Эзиг туурултн,
Терүнә ширән өмн сөгдтн.
Тер әрүн!

6Моисей Ахарон хойр Терүнә гелңгүд бәәҗ,
Деед Эзнә нер дуудсн улсин негнь Самуил бәәҗ.
Тедн Деед Эзиг дуудла,
Деед Эзн теднд хәрү өглә[+].
7Бахнын бәәдлтә үүлн дундас
Тер теднлә күүндҗ.
Деед Эзнә өгсн заавр
Тер әмтн күцәцхәҗ[+].

8Деед Эзн, мана Бурхн!
Та теднд хәрү өгвт.
Та теднд килнцинь тәвҗ өгдг Бурхнт,
Та тедниг му йовдл һарһхлань засгллат[+].
9Деед Эзн, Мана Бурхиг туурултн,
Терүнә әрүн уул деер сөгдтн,
Юңгад гихлә, мана Бурхн Деед Эзн әрүн![+]

#### 99


Буульмҗин псалм.

1Цуг делкә, Деед Эзнд нерәдәд,
Байртаһар чаңһар дуулцхатн![+]
2Деед Эзиг байртаһар, күндлтн,
Терүнә өмн бахмҗтаһар ирҗ дуултн!
3Деед Эзн Бурхн болҗахинь медҗ авцхатн.
Бурхн мадниг үүдәв,
Бидн Терүнәвидн.
Бидн Терүнә улс,
Терүнә идгин хөд болҗанавидн[+].

4Терүнә үүдәр ханлтан өргҗ ортн,
Терүнә хашад магтал өргәд ортн.
Терүг туурултн,
Терүнә нернд цаһан санаһан күртәтн[+].

5Деед Эзн цаһан саната,
Терүнә сольлт уга дурн мөңк,
Терүнә иткмҗ үйәс үй һатлад бәәх[+].

#### 100


Давидин псалм.

1Би итклтә дурна, чик йовдлын тускар дуулнав.
Би Таниг, Деед Эзн, магтнав[+].
2Би чирмәҗ чик бәәдләр җирһнәв.
О, Та кезә нан тал ирхәр бәәнәт?

Би эврәннь гертән үнн зүркәрн бәәнәв[+].
3Би хар сана һарһулшгов.
Бурхнас хаҗилһҗах әмтнә кергүдт би дургов.
Тиим улсла би төрүц үүрлшгов.
4Би хаҗһр йовдлас зүркән холд бәрнәв,
Би хар саната юмнас зулнав.
5Өөрхн улсан нуувчар му келсн күүг би уга кенәв,
Деегүр болн караг күүг би көөнәв[+].

6Һазр деер Бурхнд иткҗәх әмтиг би тааснав.
Тедн нанла ни бәәх.
Үннч седклтәнь мини селвгч болх.
7Хорта йовдл һарһдг күн мини герт бәәшго,
Худл келҗәх күн мини селвгч болшго.
8Би өдр болһн ичр-һутр уга улсиг алхв,
Би зака эвдсн улсиг
Деед Эзнә балһснас уга кехв[+].

#### 101


1Деед Эзнд эврәннь һундлан келҗ өгчәх зовлңта күүнә чинән уга цагтан кесн зальврлһн[+].

2О, Деед Эзн, мини зальврлһ соңстн,
О, Деед Эзн, мини дөң сурҗах дуудвр Танд күртхә.
3Мини һашута өдрмүдт
Нанас чирәһән бичә бултултн.
Намаг чикән өгәд соңстн.
Таниг дуудхла,
Та нанд шулуһар хәрүһән өгтн.

4Мини җирһл утан мет урсч одв,
Мини ясн һалын нүүрсн мет шатв[+].
5Мини зүркн шавтад өвсн мет, хагсв.
Тегәд би хот уухан мартҗанав[+].
6Би зовлңгасн көлтә арсн ясн хойр болув.
7Би көдәд бәәх зерлг шовудла әдл болув.
Би нурсн бәәрнд буусн
һурвлһ шовунла әдл болув.
8Би унтдган уурад,
Герин ора деер суух
һанц шовунла әдл болув.
9Намаг мини хортн өдрин дуусн му келнә,
Намаг наад бәрҗәх әмтн нерим харана.

10-11Тана цухлас көлтә,
Тана догшн уурас көлтә
Би өдмгин ормд үмс идҗәнәв,
Би нульмсан дуссн унд ууҗанав.
Та намаг олҗ авчкад хайвт[+].
12Мини җирһл асхни ут сүүдрлә әдл,
Би өвсн мет хагсчанав[+].

13Та, Деед Эзн, мөңкинд Хан болҗанат,
Тана туурмҗ үйәс үйд делгрҗәнә[+].
14Та босад Сиониг хәәрлтн,
Терүнд цаһан санаһан күртәх цаг ирв.
Тегәд зуралсн цагнь ирв[+].
15Юңгад гихлә, Тана зарцнр
Терүнә чолунднь чигн дурлв,
Терүнә тоосинь чигн хармнҗана.

16Олн улс Деед Эзнә нернәс әәтхә,
Һазр деерк цуг хаадуд
Терүнә туурмҗас әәтхә.
17Деед Эзн Сиониг оңдарулад,
Эврәннь туурмҗта ирх.
18Йир түрү бәәх әмтнә зальврлһ Тер соңсх,
Тер теднә зальврлһ һазалшго.

19Үүдәд уга әмтн
Деед Эзиг иргчдән магттха гиһәд,
Энүнә тускар ирх үйнрт бичгдх[+].
20Тер Эврәннь әрүн өөдм деерәс хәләв,
Деед Эзн теңгрәс һазр тал хәләв[+].
21Тер бәрәнд бәәх әмтнә түңшлһ соңсв,
Тер үкллә харһсн үрдиг сулдхв[+].
22Тегәд Сион уул деер
Деед Эзнә нериг дуудна,
Ерусалимд Терүнд магтал өргнә[+].
23Терүгән тедн Деед Эзнд мөргхәр әмтн,
орн-нутг цугтан цуглрхла тиигҗ кенә.

24Хаалһдм Тер мини баһ насна чидлим хәрүлв,
Мини җирһлин өдрмүд хасв.
25– Мини Бурхн! Өдринм өрәлд
Җирһлим бичә автн, – гиҗ келүв.
Та мөңкинд бәәнәт.

26Деед Эзн, Та хамгин эклц һазр үүдәввт,
Теңгр Тана һарар кесн керг болҗана.
27Цугтан уга болҗ одх,
Зуг Та үлдхт.
Цугтан хувцнла әдл элҗ одх.
Та тедниг хувцнла әдл сольхит,
Тедн уга болх[+].
28Болв Та,
Та оңдаршгот,
Тана насн чилшго[+].
29Тана улсин үрд әәмшг уга бәәх,
Теднә хөөт үйнр Тана хаҗуд батрцхах[+].

#### 102


Давидин псалм.

1Деед Эзнд би ханлтан өргнәв.
Терүнә әрүн нериг седкләсн магтнав[+].
2Деед Эзнд би ханлтан өргнәв,
Терүнә цаһан санаг би мартшгов.
3Деед Эзн мини цуг килнциг тәвҗ өгнә,
Тер намаг цуг гемәс эдгәнә[+].
4Деед Эзн намаг үкәрәс халхлна,
Тер намаг итклтә дурарн, цаһан санаһарн әдслнә[+].
5Деед Эзн мини җирһлиг цаһан санаһарн дүүргнә,
Тегәд би шинәс баһрад, күчтә һәрдин бәәдлтә болнав.
6Деед Эзн чик керг күцәҗәнә.
Тер даҗргдсн улсиг харсна.
7Деед Эзн Эврәннь зураһан Моисейд келҗ өглә,
Тер Эврәннь алдр кергин тускар Израильд келҗ өглә.
8Деед Эзн өр-өвч, цаһан саната, тесвртә, итклтә дурар байн[+].
9Деед Эзн даңгин бурушаҗахш, даңгин уурлҗахш.
10Тер мадниг һарһсн йовдлын кирцәһәр засглҗахш,
Тер мадниг һарһсн килнцәрмдн ашлҗахш.
11Теңгр һазрас ямаран өндр,
Тедү мет Терүг күндлҗәх улст өгчәх
Деед Эзнә итклтә дурн йир ик[+].
12Дорд үзг барун үзгәс ямаран хол,
Тиим холд маднас мана килнциг Тер хольҗулв.
13Эцк күн эврәннь үрдән яһҗ өкәрлҗ таална,
Тиигҗ Деед Эзн
Бийән күндлсн улсиг таална.
14Бидн юунас бүрдсиг Тер меднә,
Бидн зуг тоосн болҗахиг сәәнәр меднә[+].
15Күүнә җирһх өдрмүд ноһан мет болзгта,
Теегин цецг мет күн өсәд цецгәлнә[+].
16Кемр ноһан деер салькн көдлхлә,
Тер уга болҗ одх.
Терүнәс юмн үлдшго[+].
17Болв Деед Эзнә итклтә дурн
Терүг күндлҗәх күүнд мөңкинәс мөңкинд күртх[+].
18Деед Эзнә чик седкл
Терүнә заавр хадһлҗах әмтнә цуг үйнрт,
Терүнә йосиг итклтәһәр күцәдг әмтнд тусна[+].

19Деед Эзн теңгрт Эврәннь ширәһән батлв,
Деед Эзн хан болад, цугтаһинь залҗана[+].
20Деед Эзнә заавриг килмҗтәһәр,
Соңсхвртаһар күцәҗәх
Бурхна күчтә элчнр,
Цугтан Терүг магттн[+].
21Теңгрин үүлдәчнр цугтан,
Терүнә таал күцәҗәх цергләчнр,
Деед Эзиг магттн.
22Деед Эзнә үүдәсн юмн цугтан,
Терүнә цуг делкәд, Терүг магттн.
Деед Эзнд би ханлтан өргнәв.

#### 103

1Деед Эзнд би ханлтан өргнәв!
О, Деед Эзн, мини Бурхн,
Та йир алдрт.
Та туурмҗар, сүрәһәр бийдән немнә кеввт[+].
2Та герләр хувцлгдсн мет болвт,
Та сег татсн мет теңгр делгҗәнәт[+].
3Та усн деер Эврәннь герән бәрнәт,
Та үүләр Эврәннь көлгән кенәт,
Та салькна җиврәр йовнат[+].
4Та салькар Эврәннь зәңгән күргнәт,
Та асчах һалар зарцан кенәт[+].

5Та һазриг бат улднь тогтаввт.
Тертн мөңкинд көндршго юмн[+].
6Та терүг бүркәһәр мет теңгсәр бүрквт.
Та уулмудыг усар бүрквт.
7Тана шоодлһнас усн зулҗ гүүв.
Тана чаңһ дуунас тер шулуһар гүүнә[+].
8Усн өөдләд, уулд күрнә,
Усн бууһад, тиньгр һазр авна,
Тана залсн ормд орна.
9Та давҗ һаршго меҗә һарһвт,
Терүнәс усн алдрҗ хәрү һазр авшго[+].

10Түргәр гүүдг урсхулмудыг
Та уулын хавчгт орулвт.
Уулмудын хоорнд тер турглна,
11Зерлг аңгуд услна,
Зерлг элҗгнсин унд хаңһана.
12Тер урсхулмудын хаҗуд шовуд үүрән ясна,
Тедн ацмуд дунд дууһан дуулна.

13Та теңгрәс уулмуд услнат,
Та күцәмҗтә көдлмшәрн делкә цадхнат.
14-15Та малын төлә өвс урһанат,
Һазрас хот-хол өгхәр,
Зүрк байрлулх чаһр өгхәр,
Чирә гилвкүлдг каңкнсн тос өгхәр,
Зүрк батрах хот өгхәр,
Та күүнә төлә урһмл урһанат[+][+].

16Деед Эзнә модд девтнә,
Терүнә тәрсн Ливана хошуд модд девтнә.
17Тедн деер шовуд үүрән ясна:
Җөөлн цаһан модн деер
Ханчилду шовун үүрән ясна.
18Өндр уулмуд зерлг ямана төлә,
Чолун хад тууласин төлә тогтагдв[+].

19Цаг медхин төлә сариг үүдәҗ.
Нарн суух цаган меднә[+].
20Таниг харңһу кехлә, сө болна.
Тер цагт ө-шуһу моддын цуг аңгуд йовцхана.
21Баахн арслң аңгуд олз хәәҗ күркрнә.
Бурхна илгәсн хот тедн хәәцхәнә[+].
22Нарн һархла,
Тедн хәрү ирцхәнә,
Кевтртән орад кевтцхәнә[+].
23Кергән күцәхәр әмтн һарна,
Көдлмшән асхн күртл кенә.

24О, Деед Эзн, Тана күцәсн керг олн!
Цугтаһинь Та цецнәр кеввт.
Тана үүлдврәр һазр дүүрв[+].
25Тенд өргн, делгү теңгс бәәнә.
Терүнд ик-баһ адусд,
То-тоомҗ уга мөлкдг тоот әмтәнр бәәнә.
26Тенд керм усчҗ йовна.
Тенд наадҗ бәәтхә гиһәд
Тана үүдәсн теңгсин маңһс бәәнә.

27Та хотынь цагтнь өгхиг
Тедн цугтан күләҗәнә[+].
28Таниг хот өгхлә – авцхана.
Таниг һарарн өгхлә – цадцхана[+].
29Таниг чирәһән буру хандхла,
Тедн әәцхәнә.
Таниг кииһинь бәрхлә,
Тедн үкнә,
Тооснд хәрү хүврнә[+].
30Таниг кииһинь орулхла,
Шин юмн үүднә.
Та һазр шинрүлнәт[+].

31Деед Эзнә туурмҗ мөңкинд бәәтхә!
Тер Эврәннь күцәсн кергүдтән байрлтха![+]
32Деед Эзн һазр хәләнә,
Тернь чичрнә.
Деед Эзн уулмуд көндәнә,
Тендәс утан һарна[+].

33Би насн турш Деед Эзнд нерәдҗ дуулнав.
Би әмд бәәтлән эврәннь Бурхнд нерәдҗ дуулнав[+].
34Мини дун Терүнд тааста болтха,
Би Деед Эзәр байр-бахмҗан кенәв.
35Һазр деерәс килнцтәнь уга болтха.
Һазр деерәс хар саната әмтн уга болтха.

Деед Эзнд би ханлтан өргнәв!
Деед Эзиг магттн!

#### 104

1Деед Эзиг туурултн.
Терүнә нериг дуудтн.
Деед Эзнә кергин тускар олнд келтн.
2Деед Эзнд нерәдәд дуултн!
Деед Эзнә нериг дуудад дуултн!
Деед Эзнә цуг өвәрц кергин тускар зәңглтн.
3Деед Эзнә әрүн нернд байрлтн.
Деед Эзиг хәәҗәх әмтнә зүркн байрлтха.
4Деед Эзиг хәәтн.
Терүнә күчиг хәәтн.
Терүнлә оньдинд харһлт хәәтн[+].
5Деед Эзнә күцәсн сән кергин тускар,
Деед Эзнә өвәрц йовдлын тускар,
Деед Эзнә кесн зарһин тускар,[+]
6Абрахамин хөөт үйнр,
Терүнә ялчнр,
Деед Эзнә шүүҗ авсн Яковин көвүд –
Цугтан теднә тускар тодлад келтн.

7Деед Эзн мадна Бурхн.
Цуг һазрт Тер зарһ кенә.
8Бийиннь бооцаһан Тер мөңк тодлна.
Бийиннь үгән миңһәд үйин улст герәсллә[+].
9Эннь Абрахамд герәслсн герәсн,
Эннь Ицхакд өгсн андһар болҗана[+].
10Терүгән Яковин заканд орулҗ.
Терүгән Израилин герәснд мөңкинд орулҗ.
11– Зөөр кеҗ таднд
Канана һазр һарһҗ өгнәв, – гиҗ Тер келҗ[+].

12Тиигхд тедн тооһарн баһ билә,
Тооһарн йир баһ билә.
Тедн Канана һазрт
Талын улс болҗ бәәлә[+].
13Нег келн-улсас талын улс тал,
Нег орн-нутгас талдан орн-нутг тал
Тедн орҗ йовцхала.
14Деед Эзн тедниг
Нег чигн күүнд даҗрулдго билә,
Деед Эзн тедниг харсад хаадыг шооддг билә:[+]
15– Мини шүүҗ авсн улсиг бичә көндәтн,
Мини әәлдәчнрт бичә хар сантн[+].

16Бурхн Канана һазрт харһнлт илгәв,
Бурхн хотын умшта юмиг уга кев[+].
17Терүнәс урд тиигәрән кү илгәнә.
Тернь ялчд хулдгдсн Йосип болна[+].
18Терүнә көлинь түүрмд цевләд шавтана,
Терүнә күзүнд төмр өлгнә.
19Йосипин келснь эс күцәгдтл
Бурхн терүг зөрҗ үзв[+].
20Египетин хан Йосипиг сулдхна,
Олн улсин һардач терүг сулдхна[+].
21Хан гериннь эдл-ахуһин эзнә ям
Йосипд даалһна.
Хан терүгәр цугтаннь һардач кенә[+].
22Тегәд Йосип хаана нойдудыг
Эврәннь седвәрәр сурһх зөвтә билә.

23Тиигхд Яков Египетд ирнә,
Тиигхд Израиль Хамовин һазрт бәәлә[+].
24Бурхн Бийиннь улсин тооһинь дегд икдүлв,
Тедниг хортнаснь чидлтә кев[+].
25Терүгәрн Бурхн Бийиннь улсин өмнәс
Хортынь босхҗ дурго болулв.
Бийиннь ялчнрин өмнәс мек һарһулв[+].
26Бурхн Бийиннь ялч Моисеиг илгәв,
Бурхн шүүҗ авсн Ахарониг илгәв[+].
27Египетин улст тедн
Бурхна онц темдг үзүлв.
Хамовин һазрт өвәрц йовдл һарһв[+].
28Бурхн харңһу кев – харңһу болв.
Терүнә үгиг күн бурушасн уга[+].
29Египетин усиг цуснд хүврәв,
Цуг заһсдыг алв[+].
30Һазрас олн мекләс һарв,
Нам хаана хорад чигн
Тедн һарч ирцхәв[+].
31Бурхн келнә – орн-нутгар
Батхн, иләсн дүүрнә[+].
32Бурхн хурин ормд мөндр илгәнә,
Египетин һазрт һал цәклүлнә[+].
33Теднә уста үзм, фига нерәдлһтә модд үрнә,
Теднә орн-нутгт модд хуһрҗ унна.
34Бурхн келнә – тиигәрән то уга
Царцахас, хорхас бууҗ ирнә[+].
35Тедн һазр деерк урһмлыг
Цугинь темстәһинь иднә.
36Деед Эзн Египетин өрк-бүл болһна
Түрүн үрдинь ална[+].

37Бурхн Бийиннь улсан Египетәс
цаһан мөңгтә, алтта дахулҗ һарһна.
Тедн дунд гемтә улс уга болна[+].
38Тедниг йовхла, египетихн амрна,
Тедн Израилин улсас әәҗәҗ[+].
39Бурхн үүлниг бүркәг болтха гиҗ тәвв,
Һалыг сөөһәр герл өгтхә гиҗ тәвв[+].
40Израилинхн сурцхав –
Хот кех шовуд Бурхн илгәв.
Теңгрин өдмгәр тедниг цадхв[+].
41Бурхн чолуд көндәв –
Терүнәснь хагсу һазрар усн турглв[+].
42Бурхн Бийиннь ялч Абрахамд өгсн әрүн үгән тодлв[+].

43Тер Бийиннь улсан байртаһар дахулҗ һарв,
Терүнә шүүҗ авсн улс байрлхларн хәәкрцхәв[+].
44Бурхн теднд талдан келн-улсин һазр өгв.
Тедн талдан келн-улсин күч-көлс авцхав.
45Тедн Бурхна герәс хадһлх,
Терүнә закаһар бәәх зөвтә болҗана.

Деед Эзиг магттн!

#### 105

1Деед Эзиг магттн!
Деед Эзн цаһан саната!
Деед Эзнд ханлтан өргтн.
Терүнә дурн мөңкинд бәәнә.
2Деед Эзнә керг хамгин күчтә гиҗ кен келхмб?
Деед Эзиг кен күццднь магтҗ чадхмб?
3Чик йовдл харсдг күн кишгтә,
Чик йовдл кезә чигн һарһдг күн кишгтә[+].

4О, Деед Эзн, Бийиннь улстан
Цаһан седклән күртәҗ, мини тускар ухалтн.
О, Деед Эзн, Бийиннь аврлтд намаг орултн.
5Тана шүүҗ авсн улсин күцәмҗ үздгәр,
Тана улсла хамдан байрлдгар,
Тана улсар үлдл зөөр кеһәд бардмндгар тиигтн.

6Бидн мана өвкнрлә әдл
Бас килнцтә йовдл һарһвидн.
Бас хар саната юм кеввидн.
7Мана өвкнр Египетд
Тана өвәрц йовдлын тускар ухалсн уга.
Тана кесг итклтә дурна тускар сансн уга.
Тедн теңгсин көвәд уурлцхав,
Улан теңгсин көвәд уурлцхав[+].
8Болв Бийиннь чидл медүлхин төлә,
Бийиннь нернә төлә тедниг Бурхн аврла[+].
9Бурхн Улан теңгсиг закла,
Тернь хагсла.
Бийиннь улсан Тер теңгсин йоралар,
Хагсу һазрар йовулҗ йовсар дахулҗ һарһв[+].
10Бурхн тедниг дурго улсин һарас аврв,
Бурхн тедниг хортна һарас аврв[+].
11Теднә хортн уснд авгдв,
Теднәс нег чигн күн әмд үлдсн уга[+].
12Тегәд тедн Бурхна үгд иткнә,
Терүнд магтал өргнә[+].

13Болв удл уга Терүнә кергиг мартцхана.
Терүнә өгх селвг күләҗ чадсн уга[+].
14Тедн эҗго һазрт йир икәр хот идхәр седцхәв.
Тенд Бурхиг тедн сөрҗ үзнә[+].
15Бурхн теднә сурлһинь күцәнә.
Болв теднд гем өгәд гемтәнә[+].

16Бәәрн һазртнь тедн Моисейд,
Деед Эзнә әрүн гелң Ахаронд үлү үзнә[+].
17Һазр зааград,
Датаниг зальгна,
Дәкәд Абирамиг таньлмудтаһинь дарна[+].
18Теднә багт түүмр шатна,
Түүмрин һал килнцтә улсиг авна[+].

19Хоривин хаҗуд бүрүһин дүрстә шүтә кеһәд,
Терүндән тедн мөргнә[+].
20Эврәннь туурмҗан тедн
Эн өвс иддг бүрүһин шүтәнәс сольцхав[+].
21Египетд алдр керг күцәсн
Бурхиг, эврәннь Аврачиг тедн мартҗ[+].
22Бурхн Хамовин һазрт өвәрц йовдл һарһсинь,
Улан теңгсин көвәд өврмҗтә керг Күцәсинь тедн мартҗ.
23Тегәд Бурхн тедниг уга кехв гиҗ.
Болв Бурхна шүүҗ авсн Моисей
Терүнә цухлынь зогсахар,
Әмт алулшгон төлә
Бурхна өмн һарад, бийәрн тедниг халхлна[+].

24Канана һазриг тедн керго гиҗ.
Бурхна келсн үгиг итклго бәәҗ[+].
25Тедн сег дотран керлдәд,
Деед Эзиг соңслго бәәҗ.
26Бурхн андһар тәвәд,
Тедниг эҗго һазрт хамх цокх болад,
Теднә өмнәс һаран өргнә.
27Бурхн теднә хөөт үйнриг
Талын келн-улс дунд тараҗ хайх болна.
Тедниг һазр болһар нүүлһх болна[+].

28Тедн талын келн-улсин
Пеора гидг уулын хаҗуд бәәсн
Баал гидг бурхнд өөрднә.
Өңгрсн әмтнд тәвсн бәрц тедн идҗ[+].
29Тедн һарһсн йовдларн
Бурхиг уурлулад бәәҗ.
Тегәд моом гемәр гемнҗ.
30Болв Пинехас босад орлцна,
Моом гем давна[+].
31Иим йовдл һарһсн Пинехас
Тохмас тохмд,
Мөңкинд тоомсрта болна[+].

32Израилин улс Мериба гидг усна көвәд
Бурхиг уурлулҗ.
Тегәд Моисей теднәс көлтә зовҗаҗ[+].
33Тер әмтн Моисеиг уурлулҗ,
Тер ухаллго келҗ[+].
34Деед Эзнә заасн келн-улсиг Израиль алсмн уга.
35Болв тедн буру номта улсла нииләд,
Теднә авъяс дасч авцхаҗ.
36Бәрәнә гөлм болҗасн шүтәнд
Тедн церглдг бәәҗ[+].
37Тедн эврәннь көвүд, күүкдәрн
Чөткрмүдт бәрц бәрдг бәәҗ,[+]
38Буру уга әмтнә цус асхдг бәәҗ.
Канана шүтәнд бәрц бәрәд,
Тедн көвүд, күүкдин цус асхдг бәәҗ.
Тегәд тер һазр цуснас бузрдҗ[+].
39Израилин улс кергәрн бийән бийснь бузрдав,
Тедн бәәсн бәәдләрн Бурхнд иткл уга билә.

40Тегәд Деед Эзн Бийиннь улст йир уурлна,
Бийиннь улст дурго болна.
41Деед Эзн тедниг буру номта улст орулҗ өгнә.
Тегәд дурго болҗах әмтн теднә эзн болна.
42Хортн тедниг даҗрҗасмн уга,
Израилин әмтн теднә йосна үлмәд орна.
43Бурхн кесг дәкҗ тедниг сулдхла,
Болв тедн седкләрн буцлт кецхәлә,
Бийиннь килнцәс көлтә уга кегдцхәлә.
44Бурхн теднә хәәкрсиг соңсхларн,
Тедниг зовҗахинь үзлә.
45Теднд үлдәсн Бийиннь герәсән тодлад,
Тер чилгч уга дурта болсндан җөөлрв[+].
46Тедниг бәрәнд авсн улс дунд
Бурхн өр-өвч бәәдл сергәв.

47О, Деед Эзн, мадна Бурхн,
Авртн мадниг.
Тана әрүн нер туурулдгар,
Тана туурмҗар бардмндгар,
Та келн-улс дундас мадниг цуглулҗ автн.
48Деед Эзн, Израилин Бурхн
Мөңкинд цаһан саната болтха!
Цуг әмтн «Тиигтхә!» гиҗ келтхә.

Деед Эзиг магттн![+]

#### 106

1Деед Эзн цаһан саната!
Деед Эзнд ханлтан өргтн.
Терүнә дурн мөңкинд бәәнә[+].
2Тиигҗ Деед Эзнә сулдхсн әмтн келтхә,
Тедниг дәәснәснь Тер сулдхла[+].
3Тедниг Тер орн-нутгудас,
Барун болн зүн үзгәс,
Ар болн Өмн үзгәс цуглулҗ авв.

4Зәрмснь күн йовдго көдә һазрар төөрв.
Тедн әмтн бәәдг балһсд олҗ чадсн уга.
5Тедн харһнад, мәәртәд бәәцхәв,
Үклин өмн өргнд күрцхәв.
6Болв тедн һашудхларн
Деед Эзиг дуудцхав,
Деед Эзн тедниг түрү бәәдләснь татҗ авв.
7Деед Эзн тедниг һо хаалһар
Әмтн бәәдг балһсн тал дахулв.
8Деед Эзиг итклтә дурнаснь көлтә туурултха,
Деед Эзиг әмтнд үзүлсн өвәрц йовдларнь туурултха.
9Юңгад гихлә, мәәртҗ, харһнҗ йовсн күүг
Тер сән теткврәр дүүргнә[+].

10Зәрмснь харңһуд, сүүдрин гүүнд
Зовлңдан, төмр чөдрт бәргдсн сууцхав[+].
11Тедн Бурхна үг соңссн уга,
Терүнә таал авсн уга[+].
12Деед Эзн тедниг көдлмшәр номһрулв.
Тедн көдлмшәс цуцрад унцхав,
Теднд дөң ирсн уга[+].
13Болв тедн һашудхларн,
Деед Эзиг дуудцхав,
Деед Эзн тедниг түрү бәәдләс аврв.
14Деед Эзн тедниг харңһуһас татҗ авв,
Сүүдрин гүүнәс татҗ һарһв,
Теднә бәрәг хамх цокв.
15Деед Эзиг итклтә дурнаснь көлтә туурултха,
Деед Эзиг әмтнд үзүлсн өвәрц йовдларнь туурултха.
16Деед Эзн улан мөңгн өргн үүдд болн төмрәр кесн боомтс хамх цокв.

17Эргү әмтн килнцтә йовдласн көлтә,
Йосн угаһар бәәснәсн көлтә зовцхав.
18Тедн цуг хотас җигшцхәв,
Тедн үклин амнд өөрдәд ирв[+].
19Болв тедн һашудхларн, Деед Эзиг дуудцхав,
Деед Эзн тедниг түрү бәәдләс аврв.
20Деед Эзн эврәннь үгән теднд күргв,
Тедниг эдгәв,
Тедниг үкләс һарһв.
21Деед Эзиг итклтә дурнаснь көлтә туурултха,
Деед Эзиг үзүлсн өвәрц йовдларнь туурултха.
22Деед Эзнд магталын бәрц бәртхә,
Деед Эзнә кергин тускар дуулад зәңглтхә[+].
23Теңгст кермәр йовсн улс
Тенд эврәннь кергән кецхәв.
24Тедн Деед Эзнә кесн кергиг,
Терүнә өвәрц йовдлыг усна гүүнд үзцхәв.
25Деед Эзиг келхлә,
Чаңһ салькн көдләд,
Теңгсин дольгас өргнә[+].
26Теңгст йовсн улс теңгрт күрәд өрггдв,
Тедн йоралд күрәд унцхав.
Тедн зовхларн, зөргән геецхәв.
27Тедн согту мет эргәд дәәвлцхәв,
Теднә цецнь уга болв[+].
28Болв тедн һашудхларн,
Деед Эзиг дуудцхав,
Деед Эзн тедниг
түрү бәәдләснь татҗ авв.
29Деед Эзн аюлыг төвшүн бәәдлд хүврәв,
Теңгсин дольгас тогтнулв[+].
30Эргндән тогтнхла,
теңгст йовсн улс байрлцхав,
Тедниг Тер седклнь туссн эрг тал авч ирв.
31Деед Эзиг итклтә дурнаснь көлтә туурултха,
Деед Эзиг үзүлсн өвәрц йовдларнь туурултха.
32Деед Эзиг улсин хургт туурултха,
Деед Эзиг медәтнрин хургт туурултха.

33Деед Эзн һолмудыг көдә һазрт хүврәнә,
Деед Эзн усна булгудыг хагсу һазрт хүврәнә.
34Деед Эзн килнцтә әмтнәс көлтә
Теднә урһцта һазриг давста һазрт хүврәнә,[+]
35Көдә һазриг уста нуурт хүврәнә,
Хагссн һазриг усна булгт хүврәнә[+].
36Деед Эзн тенд харһнҗах улс бәәлһнә,
Тедн бәәрлх балһс тосхна.
37Тер улс тәрә тәрнә,
Уста үзмин модд тәрнә,
Терүнәсн ик урһц авна.
38Деед Эзн теднд цаһан санаһан күртәнә,
Тер улс тооһарн йир өснә,
Теднә малын тонь баһрхш[+].
39Даҗргдснас көлтә,
Түрү бәәдләс, зовлңгас көлтә
Бурхна улсин тонь баһрла.
40Тиигәд Деед Эзн хортна нойдудт дурго болна.
Тедниг хаалһ уга көдә һазрт төөрүлнә[+].
41Угатя улсиг түрү бәәдләс татҗ авна,
Теднә тохма улсиг хөөнә сүрг мет өскнә[+].
42Энүг чик седклтә улс үзәд байрлна,
Килнцтә улсин дууһинь күчәр таслна[+].

43Цецн күн цуг терүнә тускар медх,
Деед Эзнә итклтә дурна тускар ухалх.

#### 107


1[•]Дун. Давидин псалм.

2О, Бурхн, би Танд бүклднь иткҗәнәв,
Би дуулад, Таниг туурулнав[+].
3Би серәд ду дуулнав!
Би серәд ятх чимкәд цокнав!
Би өрәс өмн сернәв.
4О, Деед Эзн, би Таниг
олн-әмтн дунд туурулнав.
Таниг би келн-улс дунд буульхв.
5Тана итклтә дурн теңгрәс өөдлх,
Тана иткмҗ үүлд деер делгрнә![+]
6О, Бурхн, теңгрәс деегшән өрггдтн,
О, Бурхн, цуг һазр деер
Тана туурмҗ делгртхә!

7Та Эврәннь күчәр мадниг авртн,
Бидн, Тана дурта әмтн, сулддгар
Мини эрлһиг соңстн.
8Эврәннь сүмәс Бурхн иигҗ келҗ:
«Би диилвр бәрсн төләдән
Шекем балһс хуваҗанав,
Соккот гидг тиньгр һазр түгәҗәнәв[+].
9Гилад гидг орн-нутг Мини,
Манаше гидг һазр Мини,
Эприм гидг һазр Мини дуулх,
Йуда Мини очр.
10Моав гидг нутгар
Би нүр уһадг сав мет кенәв,
Едом нутг деер Би һосан хайнав.
Тернь би эзньв гисн темдг болх.
Би пилистмүдин һазр диилҗ авсндан байр-бахмҗ кенәв».

11Кен намаг тер батрсн балһснд орулхмб?
Кен нанд Эдомиг диилх диилвр өгчәнә?
12Та, Бурхн, мадниг хайсн болвзат?
Та мана дәәчнрлә хамдан
Мадна хортна өмнәс дәәлдхәр йовшговт?
13Та мана хортна өмнәс маднд дөңгән күргтн,
Юңгад гихлә, әмтнә харслтд тус уга[+].
14Бурхна дөңгәр бидн
ноолданд диилхвидн.
Тер мана хортниг дарх.

#### 108


Көгҗмин һардачд.


Давидин псалм.

1О, мини буульҗах Бурхн,
Бичә тагчг бәәтн[+].
2Намаг килнцтә болн
хорта әмтн бурушаһад,
Му нер өгнә,
Мини тускар тедн худл келнә[+].
3Намаг бүсләд, дурго болсн үгмүд соңсхна,
Намаг учр угаһар дәврцхәнә[+].
4Би теднә төлә зальврсн бийнь,
Мини дурна хәрүд тедн дәврцхәнә.
5Мини цаһа санснд хар санцхана.
Мини дурна хәрүд дурго болцхана[+].

6О, Бурхн, мини хортна зарһиг
Буру бәәдлтә зарһч кетхә гиҗ тәвтн.
Тегәд терүг эврә хортн бурушатха[+].
7Хортнамм зарһ кехлә, бурута болҗ тер һартха,
Нам терүнә зальврлһн килнц болҗ тоолгдтха[+].
8Мини хортна насн ахр болтха,
Терүнә ормд талдан күн ортха[+].
9Терүнә үрд өнчртхә,
Терүнә гергн белвсртхә![+]
10Терүнә үрд тенәд, һууль һуутха,
Тедниг нурсн герәснь көөтхә.
11Өгйәлч күн бәәсинь кевтнь булаҗ автха,
Талын әмтн терүнә күч-көлснә зөөринь таратха.
12Нег чигн күн терүнд сән юм бичә кетхә,
Нег чигн күн терүнә өнчрсн үрдтнь бичә сана зовтха.
13Мини хортна хөөт үйнр цугтан алгдтха,
Хөөт үйнриннь нерн шулуһар мартгдтха[+].
14Деед Эзн
Мини хортна эцкнрин килнц бичә марттха,
Деед Эзн
Мини хортна экин килнц бичә тәвҗ өгтхә,[+]
15Деед Эзн
Теднә килнцин тускар кезә чигн сантха,
Деед Эзн
Теднә туск санлыг һазр деерәс уга кетхә[+].
16Талдан әмтнд хортн дөң күргсн уга.
Нам түрү бәәх, дөң хәәҗәх, зовҗ йовх әмтиг
Тер мөрдәд алдг билә.
17Тер кү харахдан дурта,
Эврән харалла харһтха.
Тер йөрәл тәвхдән дурго,
Терүг нег чигн күн бичә йөрәтхә.
18Хувцан таслвр уга өмсдглә әдләр
Тер харал тәвнә.
Терүнә харал, ууҗах уснла әдл, гиигнәр бийднь орг,
Каңкнсн тоснла әдл терүнә яснд ивтрг[+].
19Мини хортнд харал, өмсчәх лавшг мет,
Оньдинд бүслҗәх бүснь мет болтха.
20Тиим өшән мини хортнд, нанд хар санҗах әмтнд
Деед Эзнәс иртхә.

21Болв Та, Деед Эзн Бурхн,
өгсн үгиннь төлә нанд сә кетн,
Тана итклтә дурн сән болснд
Та намаг авртн![+]
22Би түрҗәнәв, дөң кергтә.
Мини зүркн икәр зовҗана[+].
23Би асхни сүүдр мет урсчанав.
Би салькнд цокгдҗах
царцахала әдл болҗанав[+].
24Хот тату болсар
мини өвдгт чинән уга,
Өөкн тату болсар
мини цогц-махмуд эццн.
25Намаг бурушадг улст
би наадн болҗанав,
Намаг үзхләрн, тедн дурго болад,
толһаһан заальна.

26О, Деед Эзн, мини Бурхн,
Дөңгән нанд күргтн!
О, Деед Эзн, мини Бурхн,
Итклтә дурнаннь төлә намаг авртн!
27О, Деед Эзн,
Энтн Тана һарин керг болҗахиг медтхә!
О, Деед Эзн,
Та намаг аврсн Бурхн болҗахиг медтхә!
28Мини хортн намаг харахла,
Та нанд әдс өгтн.
Мини хортн намаг дәврхлә,
Та тедниг ичәтн.
Болв би, Тана зарц, байрлсув.
29Тедн ичр уга бәәдлдән бәргдтхә.
Хувц өмсснлә әдләр Тедн ичрәрн бүркгдтхә[+].
30Би седклән тәвҗ Деед Эзиг туурулнав.
Би цуг әмтнә өмн Терүг туурулнав.
31Юңгад гихлә, түрү бәәх күүг
Хаҗһрар бурушаҗах улсас харсхин төлә
Деед Эзн терүнә барун бийднь бәәнә[+].

#### 109


Давидин псалм.

1Деед Эзн мини эзнд иигҗ келнә:
«Чини дәәсдиг дииләд
көл дорчнь эс тәвтл
Чи Мини барун бийд су»[+].
2Деед Эзн Сион деерәс чамд хаана йосна мотр өгх.
– Бийән бүслҗәх дәәсдиннь нойн бол, – гиҗ келх[+].
3Эврәннь әәрмән дәәнд дахулҗ йовхла,
Чини улс сән дурар чамд орҗ өгх.
Әрүн күчәр дүүрчәх чи
Өрүнд үзгддг чиг мет
Өдр ирвәс шинрҗәнәч.
4– Мелкицедекин ямар чи
мөңкинд гелң болҗанач, – гиҗ
Деед Эзн андһар өглә, терүгән сольшго[+].
5Деед Эзн чамаг харсхин төлә
Чини барун бийд бәәнә.
Кемр Тер уурлхларн, олн хаадудыг диилх[+].
6Деед Эзн келн-улсин зарһ кех,
Һазриг үксн улсин цогцар бүтәх.
Һазр деерк залачнриг ка цокх[+].
7Хан хаалһдан булгас ус уух,
Тегәд чидл авад, диилвртә зогсх.

#### 110

1Деед Эзиг магттн!

Чик седклтә улсин цуглрсн хургт
Деед Эзиг зүркнәсн магтнав[+].
2Деед Эзнә керг алдр!
Терүгәр бахмҗ кеҗәх улс
Терүнә тускар ухалцхах[+].
3Деед Эзнә керг
Терүнә туурмҗинь, ик сүринь үзүлҗәнә,
Терүнә үнн мөңкинд бәәнә[+].

4Деед Эзн
Бийиннь өвәрц йовдлан мартгдшгоһар кев.
Деед Эзн цаһан саната, өр-өвч[+].
5Деед Эзн
Бийән күндлснд хот өгнә,
Деед Эзн мөңкинд бийиннь бооцаһан тодлна[+].
6Бийиннь күчтә кергән әмтндән
Тер үзүлв,
Теднд буру номта улсин һазр
Тер һарһҗ өгв.

7Деед Эзнә һарин керг – үнн болн зарһ болҗана.
Деед Эзнә цуг заавр иткмҗтә.
8Теднь оньдинд бат,
Теднь үннәс болн зөвәс үүдв.
9Деед Эзн
Бийиннь улстан сулдхвр илгәв,
Деед Эзн
Бийиннь бооцаһан мөңкинд батлв.
Терүнә нерн әрүн болн өврмҗтә[+].
10Деед Эзиг икәр күндллһн –
цецн ухана эклц болҗана.
Энүг күцәсн цуг әмтнә ухань чик.
Деед Эзнд мөңкинд
магтал тәвгддг[+].

#### 111

1Деед Эзиг магттн!

Деед Эзиг күндлсн күн кишгтә.
Деед Эзнә зааврар бәәхдән дурта күн кишгтә[+].
2Тиим күүнә үрднь һазр деер батрх.
Чик седклтә улсин тохм әдслгдх[+].
3Терүнә герт зөөр дала-нала болад бәәх.
Терүнә үнн мөңкинд бәәнә[+].

4Чик седклтә улсин төлә харңһуд герл һарһх.
Тедн цаһан саната, өр-өвч, үннч[+].
5Цаһан саната күн өгйәһәр икәр өгнә,
Тиим күн үннәр кергән күцәнә[+].
6Тер мөңкинд көндршго,
Тиим күн оньдинд уханд орад бәәх[+].

7Тер му зәңгәс әәхш,
Деед Эзнд итксәр
Терүнә зүркн бат[+].
8Терүнә зүркн тогтун,
Эврәннь хортна шүүгдлһ эс үзтлән,
Тер әәшго болҗана[+].
9Цаһан саната күн һуульһнчд икәр өгнә.
Тиим күүнә чик санан оньдинд бәәнә.
Тиим күн чидлтә, сән заңта[+].
10Килнцтә күн терүг үзәд,
Уурлх, шүдән хәврх, уга болх.
Тиим күүнә седвәрнь хоцрх[+].

#### 112

1Деед Эзиг магттн!

Зарцнр, Деед Эзиг магттн!
Деед Эзнә нериг магттн!
2Деед Эзнә нерн эндрәс авн
мөңкинд туурмҗта болтха[+].
3Нарн һарх үзгәс суух үзг күртл
Деед Эзнә нерн тууртха![+]
4Деед Эзн цуг келн-улсас өөдән бәәнә.
Деед Эзнә туурмҗ теңгрәс ик[+].

5Деед Эзнәс, мадна Бурхнас, өөдән кен бәәдви[+]?
6Теңгр һазр хойриг Тер өкәҗ хәләнә[+]?
7Деед Эзн тоормас угатя күүг босхна,
Деед Эзн һуульһнчиг түрү бәәдләснь һарһна[+].
8Терүг нойдудла суулһхар тиигнә.
Бийиннь улсин нойдудла суулһхар тиигнә.
9Деед Эзн үр һарһдго күүкд күүг
Бичкдүдтән байрлҗах эк кеһәд,
Гертнь орулна.

Деед Эзиг магттн![+]

#### 113

1Израилиг Египетәс һархла,
Яковин гер талын улсас сулдхла,[+]
2Йуда – Бурхна әрүн сүмнь болв.
Израиль – Бурхна зөөрнь болв.

3Терүг теңгс үзәд заагрв,
Йордана нертә һол хәрү эргҗ урсв[+].
4Уулмуд хөд мет чичрцхәнә,
Довуд хурһд мет өсрцхәнә[+].

5Теңгс, чамла юн болв?
Юңгад заагрвч?
Йордана һол, яһад хәрү гүүввч?
6Уулмуд, тадн яһад хөөдлә әдл чичрцхәвт?
Довуд, тадн хурһдла әдл яһад тогльцхавт?

7Цуг һазр, Деед Эзнә нүүрт,
Яковин Бурхна нүүрт әәцхәтн[+].
8Деед Эзн цуг һазра уулын хадыг нуурин уснд,
Хату чолуг усна булгт хүврәлә[+].

9Тана бат дурн бәәсәр,
Тана иткмҗ бәәсәр,
Деед Эзн, маднд биш,
Бийиннь нернд магтал өргтн.

10Тегәд «Теднә Бурхн альдв?» гиҗ
Талын улс яһад келнә[+].
11Мадна Бурхн теңгрәс деегшән бәәнә.
Тер седсән үүдәнә[+].
12Талын улсин шүтән күүнә һарар
Цаһан мөңгнәс, алтн төмрәс кегдсмн[+].
13Теднд амн бәәнә,
Болв тедн келхш.
Теднд нүдн бәәнә,
Болв үзхш[+].
14Теднд чикн бәәнә,
Болв соңсхш.
Теднә хамрт нүкн бәәнә,
Болв үнр соңсхш.
15Теднд хойр һар бәәнә,
Болв әмн уга.
Теднд хойр көл бәәнә,
Болв йовҗ чадхш.
Теднә хоолас ә һархш.
16Тедниг тиим бәәдлтәһәр кеснь,
Теднд нәәлснь,
Тедниг бийсинь дуратха.

17Израилинхн! Деед Эзнд нәәлтн.
Тер тана дөң болн халхц.
18Ахарона хөөт үйнр! Деед Эзнд нәәлтн.
Тер тана дөң болн халхц[+].
19Деед Эзнәс әәҗәх улс!
Терүнд нәәлтн.
Тер тана дөң болн халхц.
20Деед Эзн мадна тускар ухална,
Деед Эзн мадниг әдслнә.
Деед Эзн Израилин гериг әдслҗәнә,
Деед Эзн Ахарона гериг әдслҗәнә.
21Деед Эзн Бийәсн әәсн улс әдслҗәнә –
Эгл улс болн ямта улс әдслҗәнә.

22Теднә өрк-бүлин тоог Тер икдүлтхә.
Тана хөөт үйнр өстхә.
23Теңгр һазр хойр үүдәсн
Деед Эзнәс әдс автн.

24Теңгр Деед Эзнә,
Һазриг Тер делкән улст өгв.
25Өңгрсн улс
Деед Эзиг буульшго,
Үкәрин тагчг бәәдлд орснь
Деед Эзиг буульшго[+].
26Болв бидн Терүг эндрәс авн мөңкинд магтхвидн.

Деед Эзиг магттн![+]

#### 114

1Деед Эзнд би дуртав, юңгад гихлә,
Тер мини ду соңсна.
Тер мини зальврлһ соңсна[+].
2Тер нанд чикән өгәд соңсна,
Терүг би насн туршартан дууднав.
3Намаг үклин гем авн алдв,
Би үкәрин амнд күрүв,
Би түрәд зовҗалав[+].
4Тиигхләрн би Деед Эзиг дуудув:
– О, Деед Эзн, Таниг сурҗанав!
Намаг авртн!

5Деед Эзн цаһан саната,
Деед Эзн чик седклтә.
Мадна Бурхн өр-өвч[+].
6Деед Эзн эгл улсиг хәләнә,
Би даҗргдув.
Тер намаг аврв.
7О, седклм, тогтн. Юңгад гихлә,
Деед Эзн чамд буйн кишг өгчәнә[+].
8Та мини седклиг үкләс сулдхвт,
Мини нүднә нульмс хагсаввт,
Мини көлиг бүдрлһнәс саглулвт[+].
9Тана хаҗуд би әмд улсин дунд йовхв[+].

#### 115

1Би Деед Эзнд иткләв,
Тегәд келләв:
– Би дегд цокгдув[+].
2Би әәхләрн келҗв:
– Цуг улс худлч, – гиҗ[+].

3Деед Эзн цаһан санаһан күртәснд
Би ю өгхмби?
4Деед Эзн намаг аврснд
Би ханлтан өргәд,
Чаһр авч ирнәв.
5Деед Эзнә улсин нүүрт
Би андһаран күцәнәв[+].

6Әрүн улсиннь үкл даахд
Терүнд йир күнд болҗана[+].
7О, Деед Эзн, би Тана ялчв.
Би Тана ялч болн ялчин көвүмб.
Та намаг бәрәнәсм сулдхвт[+].
8Танд ханлтан өргәд,
Би бәрц бәрнәв,
Тана нер дууднав[+].
9-10Тана улсин нүүрт,
Тана әрүн герин һаза,
Ерусалимин дунд,
Би андһаран күцәнәв.

Деед Эзиг магттн!

#### 116

1Цуг келн-улс, Деед Эзиг магттн!
Цуг отга улс, Терүг магттн![+]
2Юңгад гихлә, маднд өгчәх
Терүнә сольлт уга дурн алдр,
Терүнә иткмҗ мөңк болҗана.

Деед Эзиг магттн![+]

#### 117

1Деед Эзн цаһан саната!
Деед Эзнд ханлтан өргтн.
Терүнә дурн мөңкинд бәәнә[+].
2Израилинхн иигҗ келтхә:
«Деед Эзнә дурн мөңкинд бәәнә».
3Ахарона хөөт үйнр иигҗ келтхә:
«Деед Эзнә дурн мөңкинд бәәнә».
4Деед Эзнәс әәдг әмтн иигҗ келтхә:
«Деед Эзнә дурн мөңкинд бәәнә».

5Зовхларн, би
Деед Эзиг дуудув,
Деед Эзн намаг соңсна.
Деед Эзн намаг сулдхна[+].
6Деед Эзн намаг харсна.
Би тас юмнас әәҗәхшв.
Нег чигн күн нанд хоран күргшго[+].
7Деед Эзн нанд дөң болна.
Би хортан диилгдсинь үзхәр бәәнәв[+].
8Күүг иткхәр,
Деед Эзиг итксн деер[+].
9Нойдудыг иткхәр,
Деед Эзиг итксн деер.

10Намаг олн улс эргәд бүслв,
Болв би Деед Эзнә нериг дуудад
тедниг уга кевв[+].
11Тедн намаг бүсләд авчкла,
Болв би Деед Эзнә нериг дуудад
тедниг уга кевв.
12Тедн зөг мет нан деер бигшҗәнә,
Тедн хагсу өвснә һал мет унтрв.
Болв би тедниг
Деед Эзнә нерәр уга кевв.
13Намаг унтха гиһәд чаңһар түлкцхәв,
Болв Деед Эзн намаг дөңнв.
14Деед Эзн мини чидл, мини дун.
Тер мини аврлт болв[+].

15Байрин болн аврлтын дун
Бурхна улсин герт бәәнә:
Деед Эзнә күчн диилвр өгчәнә![+]
16Деед Эзнә күчн өөдлҗәнә,
Деед Эзнә күчн диилвр өгчәнә!
17Би үкшгов, әмд бәәһәд,
Деед Эзнә кергин тускар зәңглнәв[+].
18Тер намаг йир икәр засглв,
Болв үкүлсн уга.

19Бурхна улсин өргн үүд нанд сектн,
Терүгәр орад, би Деед Эзиг магтнав[+].

20Деед Эзнә өргн үүдн эн,
Терүгәр чик седклтә улс орх[+].

21Намаг соңсснтн, намаг аврҗ авснтн би Таниг магтҗанав.

22Тосхачнрин һолсн чолун
Өнцгин һол чолун болв[+].
23Бурхн энүг күцәв.
Бидн терүг үзәд өврвидн.
24Эн өдриг Бурхн үүдәв,
Бидн тер өдрт байрлад нәәрлнәвидн.
25О, Деед Эзн, авртн мадниг!
О, Деед Эзн, маднд күцәмҗс өгтн!
26Деед Эзнә нерәр ирҗәхнь әдслгдтхә!
Деед Эзнә сүмәс тадниг әдслҗәнәвидн[+].
27Деед Эзн – Бурхн.
Тер маднд герл өгнә.
Нәәрт бәрх бәрцән деесәр боотн,
Терүгән бәрцин ормд күргтн[+].

28Та мини Бурхнт,
Тана нериг би туурулнав.
Та мини Бурхнт,
Таниг би икәр күндлнәв.

29Деед Эзн цаһан саната!
Деед Эзнд ханлтан өргтн.
Терүнә дурн мөңкинд бәәнә[+].

#### 118

1Деед Эзнә зааврар бәәсн цевр седклтә улс җирһлтә,
кишгтә болна[+].
2Терүнә сурһалиг хадһлсн,
Терүг зүркәрн хәәдг улс кишгтә.
3Тиим улс му юм һарһхш,
Тедн Деед Эзнә седсәр бәәнә[+].
4Та Тана заавриг батар хадһлтха гиҗ заквт.
5О, кемр мини хаалһ
Тана заавр күцәх үзг тал һарсн болхнь!
6Тиигхләг би Тана цуг зааврт оньган өгхдән ичшго биләв[+].
7Би Тана чик зарһиг дасч авн,
Таниг цевр зүркнәсн магтнав.
8Би Тана заавр күцәнәв.
Та намаг бичә хайтн[+].

9Баахн көвүн эврәннь җирһлән яһҗ цеврәр бәрхмби?
Зуг Тана үгиг хадһлад бәәх кергтә[+].
10Би Таниг үнн седкләрн хәәҗәнәв.
Тана зааврас хаҗих йовдл бичә нанд учратн.
11Тана өмнәс килнц һарһдгоһар,
Тана үгиг би зүркндән бәрәд йовнав[+].
12О, Деед Эзн, Та цаһан санатат!
Та заавран нанд дасхтн[+].
13Тана өгсн цуг заавриг
Би чееҗәр келҗ давтнав[+].
14Тана сурһаляс би
Ик зөөр олсарн байрлнав[+].
15Тана зааврин тускар ухалнав,
Тана бәәдлд оньган өгнәв[+].
16Тана заканд би байрлнав,
Тана үгиг би басчахшв.

17Тана үгиг хадһлад йовдгар,
Та нанд, Эврәннь зарцд, хәәрлтән күргтн.
18Тана закана өвәрц бәәдлинь үздгәр,
Та мини нүдим сектн.
19Би һазр деер йовдсн күмб.
Та нанас Бийиннь заавран бичә бултултн[+].
20Тана зарһин седвәр намаг оньдинд авлна[+].
21Тана зааврас хаҗисн деегүр саната, харалла харһсн улсиг Та гемшәввт[+].
22О, Деед Эзн, әмтнә харалас, му келнәс намаг сулдхтн.
Юңгад гихлә, би Тана сурһаль хадһлҗанав.
23Хаад негдәд, нанд хар санна.
Би, Тана зарц,
Тана закана тускар ухалҗанав[+].
24Тана сурһаль нанд байр болҗана,
Мини багш болҗана.

25Би үкҗәнәв,
Та намаг үгәрн әмдрүлтн.
26Би Танд бийиннь җирһлин тускар келләв,
Та намаг соңсвт.
Та нанд закаһан дасхтн.
27Та нанд заавриннь учр-утхинь медх арһ өгтн.
Би Тана өвәрц йовдлын тускар ухалнав.
28Би һундрхҗанав,
Та үгәрн намаг батратн[+].
29Та намаг худлас хольҗултн.
Та нанд Эврәннь закаһан дасхтн.
30Би итклин хаалһ шүүҗ авув,
Би Тана зарһар һардвр кеҗәнәв.
31О, Деед Эзн,
Би Тана сурһальд седклән тәвүв.
Та намаг ичх учрла бичә харһултн.
32Би Тана заавр күцәхәр адһҗанав,
Та нанд икәр уха орулҗанат.

33О, Деед Эзн, Тана закад медх арһ нанд өгтн,
Тегәд би терүгәр оньдинд һардвр кесв.
34Та нанд серглң бәәдл өгтн,
Тана закаһар би һардвр кенәв,
Терүг би зүркндән хадһлнав[+].
35Та намаг Эврәннь зааврин хаалһд орултн,
Юңгад гихлә, би терүнд йир байрлҗанав.
36Та мини зүркнд ик зөөр биш,
Тана сурһалиг медҗ авх арһ өгтн[+].
37Керг уга юм үздгоһар,
Та мини нүдиг хаатн.
Эврәннь үгәр намаг әмдрүлтн.
38Таниг соңсдг нанд,
Тана зарцд, өгсн үгән күцәтн.
39Мини әәҗәх баслһнас намаг сулдхтн,
Тана зарһ сән.
40Тана сурһмҗ би авхар седҗәнәв.
Та намаг чик седкләрн әмдрүлтн.
41О, Деед Эзн, Тана итклтә дурн нанд иртхә,
Тана өгсн үгәр Тана аврлт иртхә.
42Намаг басчах күүнд
Тегәд би хәрүһинь өгхв.
Би Тана үгд нәәлҗәнәв[+].
43Та нанас чик үг бичә булаҗ автн,
Би Тана зарһд нәәлҗәнәв.
44Би Тана закаг оньдинд хадһлхв,
Зууһад җилмүд һатлад хадһлхв.
45Би сулдан бәәхв, юңгад гихлә,
Би Тана заавр күцәхәр шуннав.
46Би хаадудын өмн
Тана сурһалин тускар ичлго келхв[+].
47Би Тана зааврт дуртав,
Тегәд йир байрлнав[+].
48Тана заавриг би күндлнәв,
Терүнд би дуртав.
Тана закана тускар ухалнав.

49Тана зарцд, нанд,
Өгсн үгиннь тускар тодлтн,
Терүнд нәәлх арһ Та нанд өгләт.
50Энтн зовлңта цагинм байсвр,
Тана өгсн үгәс әмдрлһн ирҗәнә.
51Деегүр саната улс намаг дөөглцхәв.
Болв би Тана заканас хаҗисн угав.
52О, Деед Эзн,
Тана кезәңк зарһин тускар ухалад,
Би тогтун бәәнәв.
53Тана закаһар эс бәәҗәх килнцтә улс үзхлә,
Мини ур күрнә.
54Мини йовсн һазрт Тана закан
Мини дун болад йовна[+].
55О, Деед Эзн, сөөд
Би Тана нериг тодлнав,
О, Деед Эзн,
Би Тана закаһар бәәнәв.
56Би Тана зааврар бәәнәв,
Энтн мини кишг болв.

57О, Деед Эзн, Та мини зөөр болҗанат.
Тана үгиг күцәх болҗ андһаран өгчәнәв[+].
58Би Таниг үнн зүркнәсн сурҗанав:
Бийиннь үгәрн нанд хәәрлтән күргтн.
59Би хаалһиннь тускар ухаллав,
Би Тана сурһальд оньган өгүв.
60Тана зааврар һардвр кехәр би адһҗанав.
61Хар саната әмтнә гөлм намаг бүслҗәнә,
Болв би Тана закана тускар мартҗахшв[+].
62Би сөөни өрәллә босад,
Таниг чик зарһ кедгдтн магтнав[+].
63Би Танас әәдг цуг улсин,
Тана заавр хардг улсин иньгв.
64О, Деед Эзн, Тана итклтә дурн һазрар дүүрң.
Та нанд Эврәннь закаһан дасхтн[+].

65О, Деед Эзн, Та өгсн үгәрн нанла,
Эврәннь зарцтаһан, Бийән сәәнәр бәрнәт.
66Та нанд цецн болхиг, медрлтә болхиг дасхтн.
Тана зааврт би иткҗәнәв.
67Таниг засглхас өмн би төөрчәҗв,
Ода би Тана үгиг хадһлдг болув.
68Та сәнт,
Тана күцәсн тоот сән.
Та нанд Эврәннь закаһан дасхтн[+].
69Деегүр саната улс мини тускар худл келнә.
Болв би Тана заавриг зүркндән хадһлхв[+].
70Теднә зүркн өөкәр бәрәтә.
Би болхла, Тана закаһар бахмҗан кеҗәнәв[+].
71Тана зака медхин төлә
Зовснь – нанд сән болв[+].
72Тана өгсн закан
Нанд миңһн алтнас, цаһан мөңгнәс деер[+].

73Та намаг үүдәввт,
Та намаг кү кеввт.
Тана заавриг дасх
уха нанд орултн[+].
74Танас әәҗәх улс намаг үзхләрн байрлх,
Тана үгд би нәәлҗәнәв[+].
75О, Деед Эзн,
Тана зарһ үннинь би меднәв,
Та итклтә болад намаг засглвт.
76Тана итклтә дурн,
Тана келсәр, нанд, Тана зарцд, мини төвкнлһн болтха.
77Тана цаһан санан нанд күрттхә,
Тегәд би әмд йовхв. Юңгад гихлә,
Тана закан нанд бахмҗ болҗана.
78Нанд худларн му кеҗәх деегүр саната улс ичәгдтхә.
Болв би Тана зааврин тускар ухалҗанав.
79Танас әәдг,
Тана заавр меддг улс хәрү нанур иртхә.
80Би ичдгоһар зүркәрн
Тана заканд соңсхврта болсв[+].

81Тана аврлтыг би йир күләҗәнәв,
Тана үгд би нәәлҗәнәв.
82Тана үг күләһә бәәҗ мини нүдн муурчана.
– Та кезә намаг тогтнулхвт? – гиҗ сурҗанав[+].
83Би утанд үрсн бортх мет керг уга болув.
Болв Тана закаг мартсн угав.
84Тана зарц, би, ода кедүдән күләхв?
Та мини хортна зарһинь кезә кехмт[+]?
85Деегүр саната улс
Намаг бәрхәр нүк малтв,
Тедн Тана закаһар бәәҗәхш[+].
86Тана цуг заавр итклтә.
Мини хортн мини тускар хов зөөнә.
Та нанд дөңгән күргтн.
87Тедн намаг алн алдв,
Болв би Тана заавриг үлдәсн угав.
88Та итклтә дурарн намаг әмдрүлтн,
Тегәд би Тана өгсн сурһалиг хадһлхв.

89О, Деед Эзн, Тана үг мөңкинд теңгрт батлгдв.
90Тана иткмҗ үйәс үй һатлх.
Та һазр үүдәввт. Тер ода бәәнә[+].
91Тана шиидврәр цугнь ода күртл бәәнә,
Юңгад гихлә, цугтан Танд церглҗәнә.
92Кемр Тана закан бахмҗм эс болсн болхла,
Би эврәннь зовлңдан даргдад үкх биләв.
93Тана заавриг мөңкинд мартшгов,
Терүгәрн Та намаг әмдрүлҗәнәт.
94Би Тана күмб, авртн намаг!
Би Тана келсиг күцәхәр шуннав.
95Хар саната әмтн намаг алхар гетцхәнә.
Би болхла, Тана сурһалин тускар ухалнав.
96Юн болв чигн эврә чилгчтә,
Болв Тана заавр чилгч уга.

97Тана заканд би йир дуртав!
Терүнә тускар би өдрин дуусн ухалнав.
98Та Эврәннь зааврарн намаг хортнасм цецн кеввт.
Юңгад гихлә, тертн кезә чигн нанла бәәнә[+].
99Би цуг багшнрасн ухата болув,
Би Тана сурһалин тускар ухалҗанав.
100Би медәтнрәс икәр меднәв,
Юңгад гихлә, би Тана үг хадһлҗанав[+].
101Тана үг хадһлхин төлә,
Би хар мөртә хаалһас көлән әрвлнәв[+].
102Тана зарһиг би һазалҗахшв,
Юңгад гихлә, Та намаг дасххт.
103Тана үг мини амнд ямаран әмтәхн!
Балас деер келндм әмтәхн[+].
104Тана келсиг би медҗәнәв,
Тегәд худл бәәдлд би дургов.

105Тана үг – мини көлд герлин гегән болна,
Тана үг – мини йовсн мөрд герл өгнә[+].
106Тана чик зарһиг хадһлх болҗ андһар өгләв,
Терүгән би күцәхв.
107О, Деед Эзн, би дегд зовҗанав.
Та намаг Бийиннь үгәрн әмдрүлтн.
108О, Деед Эзн,
мини сән дурна зальврлһ автн,
Та нанд Бийиннь зарһ дасхтн.
109Мини җирһл оньдинд әәмшгтә,
Болв Тана закаг би мартхшив.
110Хар саната улс нанд гөлм татв,
Болв би Тана зааврас хаҗиҗахшв[+].
111Тана сурһаль нанд мөңкинд үлдсн зөөр.
Юңгад гихлә, тер зүркнәнм байр болҗана[+].
112Тана закаг би мөңкинд,
Сүл әмсхл күртлән күцәхәр шиидүв.

113Хар саната күүнд дургов,
Тана заканд дуртав.
114Та мини түшг,
Та мини халхц.
Тана үгд нәәлҗәнәв[+].
115Килнцтә улс, бийәсм холд йовтн,
Бурхнаннь заавр би хадһлхар бәәнәв[+].
116Та Бийиннь үгәрн намаг батратн.
Тегәд би җирһхв.
Та мини нәәлвринм урмд бичә хәрүлтн.
117Та намаг дөңнтн, би авргдхв.
Тана закаг би даңгинд соңсхв.
118Тана заканас хаҗисн улсиг
Та бурушатн, юңгад гихлә,
Теднә мек, худлнь – ки болҗана.
119Та килнцтә әмтиг бог мет хамҗ хайнат.
Тегәд Тана сурһальд би дуртав.
120Танас әәхлә – толһанм үсн босх дүңгә болна,
Тана зарһас би бас әәнәв[+].

121Би чик, зөвтә юм кевв.
Та намаг хортндм бичә бәрүлтн.
122Та нанд, Бийиннь зарцд, сән болдгар дөңгән күргтн.
Деегүр саната әмтнд намаг басх зөв бичә өгтн[+].
123Тана аврлт күләһәд бәәҗ,
Тана зөвтә үг күләһәд бәәҗ нүдм муурчана[+].
124Та намаг, Бийиннь зарциг, бат дурарн хәләтн.
Та намаг Эврәннь зака меддг дасхтн.
125Би Тана зарцв.
Та нанд уха орултн,
Тана сурһаль медҗәнәв.
126О, Деед Эзн, көдлх цаг ирв.
Тана закан эвдгдв.
127Тана зааврт би үнәр алтнас давуһар дуртав,
Нам хамгин цевр алтнас дуртав[+].
128Тана келсн үгиг зөвтә гиҗ би тоолҗанав.
Тегәд ямаран чигн худлд дургов.

129Тана сурһаль өврмҗтә.
Тегәд би терүг седклдән хадһлҗанав.
130Тана сурһалин үгмүд әмтнд серл орулҗана,
Тер эгл улст уха орулҗана[+].
131Би седкләрн аман секәд әмсхнәв,
Тедү дүңгә Тана заавр күләҗәнәв[+].
132Та дурта улстан оньган өгчәх мет,
нанд оньган өгтн, цаһан санаһан күртәтн.
133Эврәннь үгд намаг батлтн,
Ямаран чигн килнц намаг бичә авлтха.
134Та намаг күүнә даҗрлтас сулдхтн,
Тана келсиг би күцәнәв.
135Та намаг, Эврәннь зарцан, цаһан седкләсн хәләтн.
Та нанд Эврәннь зака дасхтн[+].
136Тана закаг әмтн эс хадһлснас көлтә,
Нүднәсм нульмсн һооҗҗана.
137О, Деед Эзн, Та чик седклтәт,
Тана зарһ мел зөвтә.
138Тана өгсн сурһаль чик, мел итклтә.
139Тана үгиг мини хортн һазалсар, уурм күрчәнә.
140Тана үг дегд цевр,
Тегәд би, Тана зарц, терүнд дуртав[+].
141Би ям уга болсар нанд дурго болна.
Болв Тана келсиг би мартхшв.
142Тана чик седкл – мөңк чик седкл,
Тана закан – үнн закан болҗана[+].
143Нанд һундлта, һашута бәәдл учрна.
Тана заавр нанд байр болҗана.
144Тана сурһаль мөңкинд чик.
Та нанд уха орултн,
Тегәд би җирһхв.

145– О, Деед Эзн,
Тана закаг би хадһлнав,
Та намаг соңстн, – гиҗ
Таниг зүркәрн дуудҗанав.
146– О, Деед Эзн,
Тана закаг би хадһлнав, намаг авртн, – гиҗ дуудҗанав.
147Өр цәәтл босад, би Таниг дууднав.
Тана үгд нәәлҗәнәв[+].
148Тана үгин тускар ухалхларн,
Би сөөни дуусн унтхшв.
149О, Деед Эзн, Та итклтә дурарн
Мини ду соңстн.
Бийиннь зарһарн намаг әмдрүлтн.
150Намаг даҗрхар седдг әмтн өөрдҗәнә.
Тедн Тана заканас хол бәәцхәнә.
151О, Деед Эзн, Та өөрхн бәәнәт,
Тана зааврмуд цугтан үнн[+].
152Тана сурһалин тускар би кезәнә медләв.
Терүг Та мөңкинд шиидҗт.

153Та мини түрү бәәдл хәләтн,
намаг авртн.
Тана закаг би басчахшв.
154Та мини кергт орлцад, намаг харстн.
Та Бийиннь үгәрн намаг әмдрүлтн.
155Килнцтә улсас аврлт холд бәәнә,
Тедн Тана закаг хәәҗәхш.
156О, Деед Эзн, Тана цаһан санан ик.
Та Бийиннь зарһарн намаг әмдрүлтн.
157Намаг көөдгнь, дәәлдгнь олн.
Болв Тана сурһаляс би хольҗҗахшв[+].
158Би урвачнриг үзҗәнәв,
Теднд дурго болҗанав.
Тедн Тана үг хадһлҗахш[+].
159Тана закрмҗд би ямаран дуртаһинь хәләтн.
О, Деед Эзн,
бат дурарн намаг әмдрүлтн.
160Тана үгин утхнь – үнн болҗана.
Тана цуг чик зарһ – мөңк[+].

161Нойдуд намаг учр угаһар көөнә.
Болв мини зүркн Тана үгиг күндлнә[+].
162Тана үгд би байрлнав,
Тиигхләрн икл зөөр авсн болнав.
163Би худлд йир дургов.
Болв Тана заканд би дуртав.
164Таниг зарһан чикәр кедгт,
Би өдрт дола дәкҗ Таниг магтнав.
165Тана заканд дурта улсин эвнь йир ик.
Теднд харшлт уга.
166О, Деед Эзн, Тана аврлтд нәәлҗәнәв.
Тана заавриг би күцәнәв[+].
167Тана сурһалиг би хадһлҗанав,
Терүнд би йир икәр дуртав.
168Тана закрмҗиг,
Тана сурһалиг би хадһлҗанав.
Та мини кесиг цугинь үзҗәнәт[+].

169О, Деед Эзн, мини зальврлһ соңстн.
Та Эврәннь үгәрн нанд уха орултн.
170Та мини зальврлһ соңстн.
Та үгәрн намаг сулдхтн.
171Мини амн Танд магтал өргх,
Та нанд Эврәннь закаһан дасххт.
172Мини келн Тана үг зәңглх,
Тана зааврмуд цугтан чик.
173Тана һар нанд дөң болтха,
Би Тана закрмҗ йилһҗ авнав.
174О, Деед Эзн, Тана аврлт йир икәр күләҗәнәв.
Тана закан мини бахмҗ болҗана.
175О, Деед Эзн, Таниг магтдгар,
Нанд менд йовх җирһл өгтн.
Тана зарһ нанд дөң болтха.
176Би геедрсн хөөнлә әдл төөрүв,
Намаг, Эврәннь зарцан, хәәтн.
Тана заавриг би мартҗахшв[+].

#### 119


Өөдлһнә дун.

1Би зовхларн, Деед Эзиг дууднав.
Тер нанд дөңгән илгәнә.
2О, Деед Эзн, худлч, мекч
Улсин келнәс намаг гетлгтн[+].

3Мекч улс,
Бурхн таднд му юм үзүлх,
Бурхн тадниг маһд уга засглх.
4Тадниг дәәчин хурц сумар хах,
Тадниг цог һалд шатах[+].

5Би модьрун әмтн дунд бәәсндән зовҗанав,
Берк му әмтн дунд бәәхүв гисндән зовҗанав[+].
6Эвтә бәәдлд дурго әмтнлә
Би дегд удан бәәвүв.
7Би төвкнүн бәәхәр седҗәнәв.
Болв би терүнә тускар келхлә,
Тедн дәәнә тускар келцхәнә.

#### 120


Өөдлһнә дун.

1Толһаһан өндәлһҗ би
Тер уул хәләнәв.
Ода мини дөң
Альдас нанд ирхмб[+]?
2Деед Эзнәс дөңм ирнә,
Делкәг үүдәсн Терүнәс ирнә[+].

3Чамаг Тер бүдрүлшго,
Чамаг хадһлҗах Тер үрглшго[+].
4Э, Израилиг хәләҗ хадһлҗах Тер
Эврән үрглшго, унтшгонь ил.
5Деед Эзн чамаг хәләҗ хадһлҗана,
Деед Эзн хаҗудчнь
Чамаг халхлҗах сүүдр мет болҗана[+].
6Чамд өдрт нарн харшлшго,
Чамд сөөд сар харшлшго.
7Деед Эзн чамаг хортнас харх,
Деед Эзн чини әмичнь харх.
8Деед Эзн эндрәс авн мөңкинд
Чини җирһлиг харх[+].

#### 121


Давидин өөдлһнә дун.

1«Деед Эзнә сүмд одий», –
гиҗ келхлә, би байрлув[+].
2Ерусалим, бидн ода
Чини үүднд зогсчанавидн.
3Ерусалим балһснд
Әмтн ни-негәр бәәнә.
4Терүнд Израилин закаһар
Деед Эзнә нер туурулхар
Деед Эзнә отга улс орна[+].
5Тенд Давидин тохма улсин ширә бәәнә,
Терүн деер эврә улсан чикәр залхар тедн суула.

6-7– Чамд дурта улс амулң бәәтхә!
Чини төвкнүн бәәдл тогттха,
Чини бәәшңгүдт әәмшг уга бәәдл
тогттха! – гиҗ
Төвкнүн бәәдлин төлә,
Ерусалимин делгрлтин төлә зальврцхатн.
8Би һарлцсн,
өөрхн улсиннь төлә келҗәнәв:
«Ерусалим, эвтә җирһл чамд батртха!»
9Мадна Деед Эзн Бурхна сүмин төлә Би зальврнав.
Бурхн чамд делгрлт өгтхә.

#### 122


Өөдлһнә дун.

1Теңгрт бәәһәд цугинь залҗах
Танд би зальврҗанав[+].
2Тегәд ялч эзән хәләҗәх мет,
Ялчин нүдн эзнәннь һар хәләҗәх мет,
Тиигҗ бидн Тан тал хәләҗәнәвидн.
Таниг, Деед Эзн, мана Бурхн,
Цаһан санаһан күртәхиг бидн күләҗәнәвидн.

3Өршәтн мадниг, Деед Эзн, өршәтн!
Бидн кесг баслһ үзвидн.
4Бидн караг улсас икәр керлдүлвидн,
Бидн деегүр улсас дурго болулвидн.

#### 123


Давидин өөдлһнә дун.

1Деед Эзн мадниг эс дөңнсн болхла,
Юн болх билә?
Израилин улс,
хәрү өгтн![+]
2– Мадниг хортн дәврсн цагт
Деед Эзн эс дөңнсн болхла,
3Тедн догшн уурарн мадниг әмдәр зальгх билә[+].
4Хортн мадниг урсхул мет авх билә,
Хортн мадниг деврсн усн мет дарх билә,[+]
5Түргн урсхул мет чивүлх билә – гиҗ тедн келнә.

6Мадниг хортна шүднд эс бәрүлсн
Деед Эзиг туурулцхай.
7Бидн аңһучин хавхас
Әмд һарсн шовуд мет болҗанавидн.
Хавх хамхрв, бидн сулдвидн![+]
8Теңгр һазр хойр үүдәсн
Деед Эзн маднд Эврән дөңгән күргҗәнә[+].

#### 124


Өөдлһнә дун.

1Деед Эзнд нәәлҗәх күн
Сион уулла әдл көндршго,
Тер мөңкинд бәәх[+].
2Уулмуд Ерусалимиг яһҗ бүслҗәнә,
Түүшң Деед Эзн Эврәннь улсан
Эндрәс авн мөңкинд халхлҗана.
3Чик седклтә улс
Бурхна заавр эвдшгон төлә,
Эврәннь әмтнд Бурхна өгсн һазр деер
Килнцтә улсин йосн оньдинд бәәшго.
4О, Деед Эзн,
Соңсхврта, чик седклтә улст
Цаһан санаһан күртәҗ әдслтн.
5Болв Тана хаалһас хаҗисн улсиг көөтн.
Тедн хар саната улста хамдан засглгдтха.

Израильд төвкнүн бәәдл учртха[+].

#### 125


Өөдлһнә дун.

1Туугдсн улсиг Деед Эзн бәрәнәснь
Сион тал герүрнь хәрүлҗәсн цагт
Бидн зүүд үзҗәсәр бәәввидн[+].
2Тиигхд бидн дегд байрлвидн,
Тегәд байрлсндан дуулвидн.
Тиигхд талын улс келцхәв:
«Теднә төлә Деед Эзн алдр керг күцәв»[+].
3Э, э, Деед Эзн алдр керг күцәв,
Энүнднь бидн йир байрлҗанавидн.
4О, Деед Эзн, хагссн көдән һолмудт
Ус орулҗах мет,
Та туугдсн наадк улсиг герүрнь хәрүлтн.
5Нүдндән нульмста көдлсн улс
Нам байртаһар хәәкрҗ ачлвран автха.
6Тәрәнә экиг уульн авч йовсн улс,
Урһцан үүрәд, герүрн хәрү
Байртаһар дуулҗ ирх[+].

#### 126


Соломона дуулдг өөдлһнә дун.

1Кемр Деед Эзн гер эс босххла,
Тосхачнр киидән көдлнә.
Кемр Деед Эзн балһсд эс манхла,
Манач киидән харулан чаңһаҗана[+].
2Өдмг идхин төлә тадн
Киидән эрт боснат, ора унтнат, кинҗ көдлҗәнәт.
Деед Эзн дурта күүндән,
унтад кевтсн бийнь,
терүнд өдмг өгнә[+].
3Бичкдүд Деед Эзнәс ирҗәх белг болҗана.
Экин геснд бәәх нилх –
Терүнә ачлвр болҗана[+].
4Күүнә баахн наста үрд дәәчин һартк
Саадгин сумнла әдл болҗана.
5Олн үртә күн кишгтә!
Олна цутхлңд хортнлаһан күүндхләрн,
Тедн ичҗәхш.

#### 127


Өөдлһнә дун

1Деед Эзиг күндлсн улс кишгтә,
Деед Эзнә зааврар бәәснь кишгтә[+].
2Чи һариннь күч-көлсәр бәәхч,
Чи кишгтә, күцәмҗтә бәәхч[+].
3Чини гергн гертчнь
Темстә ацмуд мет цецгәрх.
Чини үрд ширәһичнь эргәд,
Баахн модд мет күдр-бадр болҗ суулдх[+].
4Деед Эзиг күндлсн күн
Тиигҗ әдслгдх.
5Сионд бәәх сүмәс
Чамаг Деед Эзн әдслтхә.
Цуг җирһлинчнь туршарт чамд
Ерусалимин делгрлт үзгдтхә[+].
6Ачнр-җичнрән бәрҗ җирһҗ йов.
Израильд төвкнүн бәәдл учртха![+]

#### 128


Өөдлһнә дун.

1Баһ цагасм намаг
Басл даҗрҗ йовла.
Болв, Израиль:[+]
2– Баһ цагасм намаг
Басл даҗрҗ йовла,
Даҗрв чигн намаг
Диилҗ чадсн уга.
3Даҗрачнр нурһим керчәд,
Гүн шарх һарһла.
Тернь хаһлсн һазрин бәәдлтә.
4Болв Деед Эзн чик седклтә.
Тер намаг килнцтә әмтнә
Мухла болҗаснас сулдхв, – гиҗ давт.
5Сионд дурго улс диилгдәд,
Цугтан хәрү йовулгдад ичәгдтхә[+].
6-7Урһхасн урд хагсч одсн,
Му һазра өвсн мет,
Тедн күүнд керг уга болтха.
Терүг күн хадҗ авхш,
Терүгәр күн боодг кехш[+].
8«Деед Эзнә әдс таднд тустха!
Деед Эзнә нерәр тадниг
Бидн әдслҗәнәвидн», – гиҗ
Талдан улс бичә келтхә[+].

#### 129


Өөдлһнә дун.

1Арһан бархларн би,
Деед Эзн, таниг дуудҗанав[+].
2О, Деед Эзн, мини дуудвр соңстн.
О, Деед Эзн, цаһан санаһан
Нанд күртәхитн сурҗахд оньган өгтн.
3О, Деед Эзн, кемр Та
Кесн килнцин тоог тоолхла,
Кен цевр һархмб?
4Та, болв, әмтнә килнц тәвҗ өгнәт,
Таниг күндлнә[+].

5Би Деед Эзиг йир икәр күләҗәнәв.
Би Терүнә өгсн үгд нәәлҗәнәв.
6Манач күн өр цәәлһиг күләҗәснәс икәр
Мини седкл Деед Эзиг күләҗәнә.
Маначас икәр күләҗәнә.

7О, Израиль, Деед Эзнд нәәл!
Деед Эзнә дурн итклтә,
Деед Эзнә аврлт элвг[+].
8Тер Эврән Израилиг
Цуг килнцәснь сулдхх[+].

#### 130


Давидин өөдлһнә дун.

1О, Деед Эзн, мини зүркнд ик санан уга,
О, Деед Эзн, би деегүр хәләц угав.
Алдр керг,
Эс гихлә медҗ чадшго юмн
Намаг авлҗахш[+].
2Болв би ханмҗта, тогтун бәәнәв.
Экин һар деер санамр кевтх нилх мет,
Түүшң дотрм зүркм санамр бәәнә.

3О, Израиль, эндрәс авн
Деед Эзнд мөңкинд итк![+]

#### 131


Өөдлһнә дун.

1О, Деед Эзн, Давидин тускар ухалтн,
Терүнә даасн цуг күнд бәәдлин тускар ухалтн[+].
2О, Деед Эзн, терүнә келсиг ухалтн,
Та, Яковин алдр Бурхн,
Терүнә өгсн андһарин тускар ухалтн.
3-5«Деед Эзнд гер, Яковин алдр Бурхнд
Бәәр бәрх орм эс олҗ автлан,
Би гертән оршгов,
Би орндг деер һаршгов,
Би бийән унтулшгов,
Би нүдән чигн аньшгов», – гиҗ Давид келлә[+].
6Бидн Епратд[*] бәәхдән
Бооцана хәәрцгин тускар соңславидн.
Терүг Йара гидг һазрт олҗ авлавидн.
7– Терүнә бәәрн тал одий,
Терүнә ширәд мөргий, – гиҗ бидн келвидн[+].
8О, Деед Эзн, сүмд иртн,
Тенд мөңкинд үлдтн.
Та болн бооцана хәәрцг –
Тана күчнә темдг болҗана[+].
9Тана гелңгүд кезә чигн
Зуг чик йовдл һарһтха.
Тана чик седклтә улс байрлтха[+].
10Та Эврәннь зарц Давидин төлә
Бийиннь шүүҗ авсн хааг бичә һазалтн.
11Деед Эзн Давидт бат андһар өглә,
Деед Эзн терүнәсн хаҗишго:
«Чини көвүдәс негнь хан болх.
Чини хөөн тер залх[+].
12Кемр чини хөөт үйнр
Мини бооца хадһлхла,
Мини дасхх заавр күцәхлә,
Теднә көвүд чини ширәд мөңкинд суух».

13Деед Эзн Сиониг шүүҗ авла,
Терүгәр бәәрән кех седкл тәвлә[+].
14«Эн Мини гер,
Энүнд Би мөңкинд бәәрлхүв.
Энд Би залхув,
Энүнд би седклән тәвләв.
15Тер балһсиг би дуту угаһар теткхв,
Терүнә түрү бәәх әмтиг өдмгәр цадхнав[+].
16Терүнә гелңгүдин кеҗәх тоотынь әдслнәв,
Чик седклтә әмтн байр-бахмҗта бәәх.
17Давидин хөөт үйнрәс Сионд
Күчтә хан һарҗ ирдгәр кенәв.
Бийиннь шүүҗ авсн хааг
Би шатҗах шам мет бәрхүв[+].
18Терүнә хортыг диилгддг кенәв,
Терүнә заллт делгрлт авх».

#### 132


Давидин өөдлһнә дун.

1Ахнр-дүүнр ни-негәр бәәхлә,
Хәләлт, ямаран сән[+].
2Тиигҗ бәәлһн толһа деер кегдҗәх үнтә каңкнсн тосн мет.
Тер тосн сахлар, Ахарона гелңгин сахлар,
Терүнә хувцна захар һооҗсн болна[+].
3Тиигҗ бәәлһн Сион уул деер элвгәр бууҗах
Ермон уулын чииглә әдл болҗана.
Деед Эзн тенд
Эврәннь әдсән өгнә,
Мөңк җирһл өгнә[+].

#### 133


Өөдлһнә дун.

1Деед Эзнә сүмд сөөһәр церглҗәх
Деед Эзнә зарцнр,
Деед Эзиг магттн![+]
2Тадн һаран өргәд,
Деед Эзиг сүмд магттн[+].

3Теңгр һазр хойр үүдәсн Деед Эзн
Сионас чамд әдс өгтхә![+]

#### 134

1Деед Эзиг магттн!

Деед Эзнә нериг магттн!
Деед Эзнә зарцнр, Терүг магттн!
2Деед Эзнә сүмд заргдҗах әмтн,
Деед Эзнә сүмин һаза церглҗәх әмтн,
Деед Эзиг магттн![+]
3Деед Эзиг магттн,
Деед Эзн цаһан саната.
Терүнә нериг дуундан орултн,
Терүнә нерн ке сәәхн.
4Деед Эзн Бийдән Яковиг шүүҗ авла,
Деед Эзн Израилиг зөөрән кехәр шүүҗ авла[+].
5Деед Эзн алдр болҗахиг би меднәв.
Деед Эзн цуг бурхдас өөдән йовна[+].
6Деед Эзн теңгрт, һазр деер,
Теңгст, теңгсин йоралд седсән цугинь кенә[+].
7Һазрин меҗәһәс эргндән үүлд өргнә,
Һал цәклүләд, хур илгәнә,
Бийиннь хадһлҗасн сальк һазаран һарһна[+].
8Деед Эзн Египетин түрүн төрсн үрдинь уга кев,
Түрүн төрсн улсинь болн мал-аһурсинь уга кев[+].
9Хаана болн терүнә ямта әмтнә өмнәс
Египетд Тер онц темдг илгәв,
Египетд Тер өвәрц йовдл һарһв[+].
10Олн келн-улсиг Тер уга кев,
Күчтә хаадудыг уга кев[+].
11Аморрейин хан Сихониг,
Башана хан Огаг болн
Ханана цуг хаадудыг уга кев[+].
12Тиигәд теднә һазриг зөөр кеҗ
Израильд, Бийсиннь улст өгв[+].
13О, Деед Эзн, Тана нерн мөңкинд бәәх!
О, Деед Эзн, Тана туурмҗ үйәс үй һатлад бәәх![+]
14Деед Эзн Бийиннь улсан харсх,
Бийиннь зарцнртан өр-өвч болх[+].

15Буру номта улсин шүтән –
Күүнә һарар кегдсн
Цаһан мөңгн болн алтн болҗана[+].
16Терүнд амн бәәнә,
Болв ә һархш.
Терүнд нүдн бәәнә,
Болв үзхш[+].
17Терүнд чикн бәәнә,
Болв соңсхш.
Терүнд хамр бәәнә,
Болв ки һархш.
18Терүг үүдәсн әмтн,
Терүнд нәәлҗәх әмтн
Терүнә бәәдлтә болтха.

19Израилин улс, Деед Эзиг магттн!
Ахарона тохма гелңгүд, Деед Эзиг магттн!
20Левин өрк-бүл, Деед Эзиг магттн!
Деед Эзиг күндлҗәх улс, Деед Эзиг магттн![+]
21Сиона әмтн,
Ерусалимд бәәх Деед Эзиг магттн!

Деед Эзиг магттн![+]

#### 135

1Деед Эзн цаһан саната,
Деед Эзнд ханлтан өргтн,
Терүнә дурн мөңкинд бәәнә[+].
2Хамгин алдр Бурхнд ханлтан өргтн,
Терүнә дурн мөңкинд бәәнә[+].
3Хамгин Күчтә Деед Эзнд ханлтан өргтн,
Терүнә дурн мөңкинд бәәнә.

4Һанцарн өвәрц йовдл һарһҗах
Терүнд ханлтан өргтн,
Терүнә дурн мөңкинд бәәнә[+].
5Теңгриг ухатаһар үүдәсн
Терүнд ханлтан өргтн,
Терүнә дурн мөңкинд бәәнә[+].
6Усн деер һазр үүдәсн
Терүнд ханлтан өргтн,
Терүнә дурн мөңкинд бәәнә.
7Алдр сар, нар, одд үүдәсн
Терүнд ханлтан өргтн,
Терүнә дурн мөңкинд бәәнә[+].
8Нариг өдр залтха гиҗ үүдәлә,
Терүнә дурн мөңкинд бәәнә.
9Сө залтха гиҗ сар болн одд үүдәлә,
Терүнә дурн мөңкинд бәәнә.

10Египетин түрүңк үрдинь уга кесн
Терүнд ханлтан өргтн.
Терүнә дурн мөңкинд бәәнә[+].
11Египетәс Израилин улс дахулҗ һарһсн
Терүнд ханлтан өргтн.
Терүнә дурн мөңкинд бәәнә[+].
12Тедниг чаңһ һарарн бәрҗ һарһла,
Терүнә дурн мөңкинд бәәнә.
13Улан теңгс зааглсн
Терүнд ханлтан өргтн,
Терүнә дурн мөңкинд бәәнә[+].
14Теңгс дундаһур бүрү-бүтнәр
Израилиг дахулҗ һарһла,
Терүнә дурн мөңкинд бәәнә.
15Египетин хааг дәәчнртәһинь Улан теңгст уга келә,
Терүнә дурн мөңкинд бәәнә[+].
16Бийиннь улсан көдә һазрар дахулҗ һарһсн
Терүнд ханлтан өргтн.
Терүнә дурн мөңкинд бәәнә[+].

17Күчтә хаадудыг ка цоксн
Терүнд ханлтан өргтн,
Терүнә дурн мөңкинд бәәнә[+].
18Чидлтә хаадудыг Тер уга келә,
Терүнә дурн мөңкинд бәәнә.
19Аморрейин хан Сихониг диилв,
Терүнә дурн мөңкинд бәәнә[+].
20Башана хан Огаг диилв,
Терүнә дурн мөңкинд бәәнә[+].
21Теднә һазриг зөөр кеҗ өгв,
Терүнә дурн мөңкинд бәәнә.
22Зөөр кеҗ Бийиннь зарц Израильд өгв,
Терүнә дурн мөңкинд бәәнә.

23Мадна тускар Тер аюлта цагт ухалв,
Терүнә дурн мөңкинд бәәнә.
24Тер мадниг хортнасмдн гетлгв,
Терүнә дурн мөңкинд бәәнә[+].
25Тер цуг әмтә юмнд хот өгнә,
Терүнә дурн мөңкинд бәәнә[+].
26Теңгрәс залҗах Бурхнд ханлтан өргтн,
Терүнә дурн мөңкинд бәәнә.

#### 136

1Бидн Сионан санхларн,
Вавилона һолын көвәд сууһад уульдг биләвидн.
2Бидн ятхан көндәлго,
Уласн модна ац деер өлгдг биләвидн.
3Бәрәнд бәрсн әмтн мадниг дуулулхар седцхәв.
Мана хортн Сиона байрта дууһар
Бийән нәәрлүлтхә гиҗ маднас некцхәв.
4Талын һазрт бидн яһҗ Деед Эзнә дуд дуулцхахмби?

5О, Ерусалим, кемр би чамаг мартхла,
Мини барун һар эрдминнь билгән марттха!
6О, Ерусалим, чини тускар би эс ухалхла,
Чамар би хамгин күчтә байран эс кехлә,
Мини келн таңнадан наалдтха[+].

7О, Деед Эзн, Ерусалимиг нурсн өдр Едомин улс:
«Хамхлтн! Ул күртлнь хамхлтн!» – гиҗ хәәкрсиг тодлтн.
8Вавилон, чи хоосрулдг балһснч!
Чини һарһсн йовдларчнь
Чамаг засглсн күн әдс авх[+].
9Чини нилх үрдиг
Чолунд цокад күүчсн күн әдс авх.

#### 137


Давидин псалм.

1О, Деед Эзн, Таниг би седкләсн туурулҗанав,
О, Деед Эзн, Танд би магталын дууһан талын бурхдын өмн дуулҗанав[+].
2Тана әрүн сүм тал чирәһән өгч мөргнәв,
Тана нер туурулнав.
Тана итклтә дуриг,
Тана иткмҗиг би туурулнав.
Та Эврәннь нерән өргвт,
Та Эврәннь келсән хамгин деегшән өөдлүлвт[+].
3Та мини дуудснд хәрү өгвт,
Та мини седклд урмд өгвт,
Та намаг зөргтә кеввт.

4О, Деед Эзн, Таниг һазр деер цуг хаадуд туурулх,
Юңгад гихлә, Тана келсиг тедн соңсв.
5Таниг тедн дуундан орулх,
Тана кесн-күцәсн кергин тускар,
Тана алдр туурмҗин тускар дуулцхах.
6О, Деед Эзн, өөдән утхта болв чигн,
Та эгл әмтнд килмҗән өгнәт.
Ик санатаһинь дорацулнат.

7Кемр намаг әәмшг ээрәд ирхлә,
Мини җирһл Та харнат.
Та намаг хортнанм уурас харснат,
Та Эврәннь күчәрн намаг сулдхнат[+].
8О, Деед Эзн, келсән кевтнь мини төлә күцәхит.
Тана итклтә дурн мөңк болҗана.
Та Эврәннь һарарн үүдәсн тоотан бичә үлдәһит[+].

#### 138


Көгҗмин һардачд. Давидин псалм.

1О, Деед Эзн, Та намаг сөрҗ хәләввт.
Тегәд мини тускар цугинь меднәт.
2Та намаг кезә суудгиг, кезә босдгиг меднәт,
Та нам холас мини уха меднәт.
3Мини йовсиг,
Мини амрсиг Та үзҗәнәт.
Мини цуг кеҗәсн тоот Танд темдгтә[+].
4О, Деед Эзн, намаг келтл,
Та терүг учр-утхарнь меднәт.
5Та намаг өмнәсм, ардасм эргҗ аввт,
Та Эврәннь харслһна һаран нан деер бәрҗәнәт.
6О, Деед Эзн, Та намаг тедү дүңгә меднәт,
Тертн мини медрләс даву[+].

7Танас зулад би альд одхв?
Танас би альдаран гүүхв[+]?
8Теңгрт һархла, Та тенд,
Кемр би үкснә орнд орхла,
Та бас тенд[+].
9Кемр би нарн һарх үзг тал ниссн болхла,
Кемр би нарн суух теңгсин көвә күртл йовсн болхла,
10Та, Деед Эзн, намаг көтлхәр
Нам тенд чигн бәәх биләт.
Тегәд Тана күчтә барун һар намаг дөңнх билә.
11Кемр би харңһу таңд бултхв гисн болхла,
Эсклә эргндк герлм сөөд хүврҗәнә гисн болхла,
12Би нам харңһу таңд Танас бултҗ чадшгов.
Танд сө өдрлә әдл герләр герлтнә,
Танд харңһу герлтә хойр әдл[+].

13Та мини дотрким яслат,
Та нанд экин геснд үүдснәс авн эрчм оруллат[+].
14О, Деед Эзн, Танд би ханлтан өргҗәнәв;
Би өвәрцәр, медгддгоһар үүдәгдҗв.
Тана цуг керг өвәрц,
Та намаг күццднь меднәт.
15Намаг нуувчта ормд үүдәгдҗәхд,
Тенд нәрнәр шаглгдҗахд
Мини келкә ясн Танас далдлгдсн уга[+].
16Та намаг ургд бәәхд үзләт.
Та намаг һартл кедү нас би наслхиг шинҗлләт[+].
17О, Бурхн, Та ямаран ик ухатат!
Тана ухаг нанд медхд дегд күчр[+].
18Терүг би кемр тоолсн болхла,
Тертн тооһарн элснәс даву болх билә.
Терүг тоолхин төлә мөңк цаг керглгдх!

19О, Бурхн, Таниг килнцтә әмтиг алтха гиләв!
О, Бурхн, махсг улсиг нанас холд көөтн[+].
20Тана тускар тедн му келцхәнә.
Тана хортн неритн бузрдаҗана.
21О, Деед Эзн, Танд дурго әмтнд Би дургой?!
Тана өмнәс буцлт кеҗәх әмтиг Би һазалхий?![+]
22Би теднд йир икәр дургов,
Би тедниг эврәннь хортнд тоолнав.

23О, Бурхн, намаг шинҗлтн,
О, Бурхн, мини седкл медтн.
Та намаг сөрәд хәләтн,
Та мини ухаг медҗ автн[+].
24Та намаг хәләтн:
Би килнцтә әмтнә хаалһар йовҗ йовдг болвзав?
Тан тал һарсн хаалһд намаг орултн.

#### 139


1Көгҗмин һардачд. Давидин псалм.

2О, Деед Эзн, хар саната әмтнәс намаг сулдхтн,
О, Деед Эзн, догшн әмтнәс намаг харстн[+].
3Тедн хар санана тускар ухална,
Тедн оньдинд дә босхна.

4Тедн моһа мет келән бүлүднә,
Теднә үгнь хорта моһан хорнла әдл[+].

5О, Деед Эзн, килнцтә әмтнәс намаг хартн,
Мини үкл хәәҗәх догшн әмтнәс намаг хартн[+].

6Деегүр әмтн намаг бәрхәр урхан бултулҗана,
Тедн гөлмән татад,
Мини хаалһд хавхан тәвв[+].

7– Та мини Бурхнт, – гиҗ Танд би келхүв.
Деед Эзн, дөң сурҗах
Мини зальврлһ соңстн!
8О, Алдр Деед Эзн,
Мини толһаг ноолдана өдр бүркдг
Чидлтә харсач болҗанат Та.

9О, Деед Эзн, килнцтә күүнд седсинь бичә өгтн.
Та терүнә хар сананд күцәмҗ бичә өгтн,
Эс гихлә тедн караглх.

10Намаг бүслҗәх хортна
Мини туск хар саната зурань
Хәрү эргәд, бийсинь алтха.
11Тедн деер шачах нүүрсн унтха!
Тедн дәкҗ босч чаддгоһар һазрин йоралд хайгдтха[+].
12Худлч күн бичә күцәмҗ бәртхә,
Терүг зогсдго аюл көөҗ йовг.

13Даҗргдсн улсин зөвинь болн
Түрү бәәх улсин чик йовдлынь
Деед Эзн харсчахиг би меднәв[+].
14Бурхнд иткдг улс Тана нер туурулх,
Чик седклтә улс Тана хаҗуд бәәх.

#### 140


Давидин псалм.

1О, Деед Эзн, Таниг дуудҗанав.
О, Деед Эзн, Та нан тал адһтн.
Таниг дуудхла,
Та мини ду соңстн.
2Мини зальврлһн Танд
Күҗин каңкнсн үнр болтха.
Зальврхларн деегшән өргсн мини һариг
Асхни тәвцд бәртн[+].

3О, Деед Эзн, мини келнд харул бәртн.
О, Деед Эзн, мини амнд тииз тәвтн[+].
4Та мини зүркиг хар сананд бичә авлултн,
Та мини зүркиг килнцтә юмнд бичә өөрдүлтн.
Би килнцтә әмтнә байрт орлцшго болсув.

5Чик седклтә күн итклтә болсндан
Намаг цокҗ чигн чадҗана.
Цаһан саната болсндан
Керлдҗ чигн чадҗана.
Тернь нанд толһа деерк
Тогтнулдг каңкнсн тосн болх.
Терүг би керго гисн угав.

Тедн нанд хар санаһан күртәв чигн,
Би цаарандан зальврнав[+].
6Кемр килнцтә улсин һардачнр
Зарһин йоснд бәрүлгдхлә,
Тегәд мини келсиг тедн тодлх.
Терм чик билә гиҗ зөвшәрх.
7Тәрәчнр һазр яһҗ хаһлад керчнә,
Тедү мет теднә яснь үкәрин амнд
Тарагдад хайгдх.
8О, Деед Эзн, мини Бурхн,
Хәләцм Танд тусчана.
Танар би түшгән кеҗәнәв.
Та намаг харстн, бичә үлдәтн[+].
9Та намаг бәрхәр тәвсн хавхин бәрәнәс харстн,
Та йосн биш йовдл һарһҗах әмтнә мекәс харстн[+].
10Килнцтә улс эврән терүндән бәргдтхә,
Би болхла, әәмшг угаһар йовсув[+].

#### 141


Уулын көдәд бәәснә тускар[*] бичсн Давидин псалм. Зальврлһн.

1Би Деед Эзиг чаңһар дуудув,
Би Терүнәс дөң сурув[+].
2Терүнд би эврәннь һундлан келҗәнәв,
Терүнд би эврәннь зовлңган келҗ өгнәв[+].
3Кемр би үрүдхлә,
Та мини хаалһ харнат.
Намаг альдаран одв чигн,
Хортм нуувчар хавх тәвнә[+].
4Бийән эргәд хәләхлә,
Нанд дөң болх дүңгә нег чигн күн уга.
Нег чигн күн намаг үзҗәхш,
Нанд хорһдх бәәрн уга,
Нег чигн күн нанд килмҗән өгчәхш.
5О, Деед Эзн, би Таниг дуудҗанав.
– Та мини хорһдх һазр болҗанат.
Эн җирһлд кергтә тоотм
Та болҗанат, – гиҗ би келхв[+].
6О, Деед Эзн, мини зальврлһ соңстн,
Юңгад гихлә, би йир икәр зовҗанав.
Намаг хортнасм сулдхтн,
Юңгад гихлә, тедн нанас чидлтә[+].
7О, Деед Эзн, намаг
седклин бәрәнәс һарһтн,
Тиигхлә Бурхнд иткдг улс
Таниг туурулхар нанла негдх.
Та нанд цаһан санаһан күртәнәт.

#### 142


Давидин псалм.

1О, Деед Эзн, мини зальврлһ соңстн!
Юңгад гихлә, Та итклтәт,
Та мини сурврт оньган өгтн!
Юңгад гихлә, Та чик седклтәт, дөңгән күргтн.
2О, Деед Эзн, Эврәннь зарцан зарһд бичә орултн.
Юңгад гихлә, Тана өмн
Әмд улсас нег чигн күн цеврдҗ чадшго[+].
3Хортн намаг көөлдҗ йовна,
Тер намаг хамх цокв,
Тер намаг харңһу үкәрт бәәлһхәр седв[+].
4Би йир гейүрчәнәв,
Арһ уга болснасм зүркм менрҗәнә.
5Би кезәңк өдрмүд санҗанав,
Тана кергин тускар ухалҗанав,
Тана көдлмшин тускар ухалҗанав[+].
6Танд зальврҗ хойр һарм өрггднә.
Хагссн һазр хур күләҗәх мет,
Тиигҗ би Таниг седкләрн энлҗ хәәҗәнәв[+].
7О, Деед Эзн, минь ода хәрү өгтн!
Би нәәлврән кевтнь геевүв.
Та нанас бичә булттн,
Эс гихлә, би үкәртән орҗах күүнә бәәдлтә болув[+].
8О, Деед Эзн, Та өрүн болһн
Эврәннь итклтә дуран нанд медүлҗәтн,
Би Танд нәәлҗәнәв.
Та нанд йовх хаалһим зааҗ өгтн,
Би Танд зальврҗанав[+].
9О, Деед Эзн, намаг хортнасм сулдхтн,
Танар би түшгән кеһәд ирҗәнәв.
10Та нанд Эврәннь таалан күцәдг дасхтн,
Юңгад гихлә, Та мини Бурхн болҗанат.
Та Эврәннь аһу ик цаһан санаһарн
Намаг әәмшг уга хаалһд һарһтн.
11О, Деед Эзн, өгсн үгән бәрәд,
Мини җирһл авртн.
О, Деед Эзн, Эврәннь үннә төлә
Намаг зовлңгас татҗ автн.
12О, Деед Эзн,
Эврәннь итклтә дурарн һардад,
Мини хортыг уга кетн,
Намаг даҗрҗах әмтиг алтн,
Юңгад гихлә, би Тана зарцв[+].

#### 143


Давидин псалм.

1Һарим дәәлддг дасхсн,
Хурһдым ноолддг дасхсн
Мини хад Деед Эзнд магтал![+]
2Тер нанд дурта Бурхн,
Мини шивә, мини хорһдх һазр,
Мини сулдхач, мини халхц.
Би Терүнд нәәлҗәнәв.
Тер мини медәнд келн-улс орулна[+].

3О, Деед Эзн, Танд үзгддгәрн
Күмн әмтн юн болҗахмб?
Тертн зуг күмн әмтн болв чигн,
Та теднд килмҗән күртәҗәнәт[+].
4Күүнә җирһл әмсхллә әдл,
Тер сүүдр мет уга болҗ одна[+].

5О, Деед Эзн, теңгриг шуулад бууҗ иртн,
Та утан һардгар уулмуд көндәтн[+].
6Та һал цәклүләд,
Эврәннь хортан тараһад хайтн.
Та Эврәннь суман илгәһәд,
Тедниг ка цоктн[+].
7О, Деед Эзн, деерәс Эврәннь һаран өргтн,
Та намаг усна аюлас сулдхтн,
Та намаг дәврҗәх талын отгас сулдхтн[+].
8Теднә үг болһн үүмәтә,
Теднә барун һарнь худл юмнд герч болҗ өрггднә[+].

9О, Бурхн, Танд би шин ду дуулнав,
Танд би арвн чивһстә ятхд ду орулад дуулнав[+].
10Та хаадудт диилвр белглнәт.
Та Эврәннь зарц Давидиг сулдхҗанат[+].
11Та намаг хортна үлдәс харстн,
Та намаг талын улсин чидләс харстн.
Теднә үг болһн үүмән,
Теднә барун һарнь худл юмнд герч болҗ өрггднә.

12Мадна көвүд, цецгәрҗәх тәрән мет, делгрҗ йовтха.
Мадна күүкд бәәшң кеерүлхин төлә
Нәрнәр керчгдсн колоннс мет болтха[+].
13Мадна амбармуд зүсн-зүүл урһцар дүүртхә,
Мадна хөд идгтән миңһәд, түм күрч өстхә.
14Мадна бод мал тооһарн олн болҗ бордгдтха,
Мадна һаза ноолдан чигн, көөгдлһн чигн, зовлң чигн уга болтха!
15Бурхна тиигҗ әдслсн улс кишгтә!
Бурхнта, Деед Эзнтә бәәх улс кишгтә![+]

#### 144


Давидин магталын дун.

1О, Бурхн минь, мини Хан!
Таниг би магтнав,
Тана нериг мөңкинд туурулнав.
2Би өдр болһн Таниг туурулнав,
Би мөңкинд Тана нериг буульнав.
3Деед Эзн алдр, икәр магттха.
Терүнә алдрт күн күршго[+].

4Үйәс үйд күрч Тана кесн көдлмш буульцхах.
Тана күчнә тускар әмтн зәңглцхәх.
5Тана алдр туурмҗин тускар әмтн келцхәх,
Тана өвәрц кергин тускар би ухалнав.
6Тедн Тана өврмҗтә күчнә тускар келнә,
Би Тана Алдр көдлмшин тускар герчлҗ өгнәв[+].
7Тедн Тана элвг цаһан санаг темдглнә,
Тедн Тана чик йовдлын тускар дуулна.
8Деед Эзн өр-өвч, цаһан саната,
Деед Эзн тесвртә, итклтә дурар байн[+].
9Деед Эзн цугтаһинь әдслнә,
Деед Эзн цуг үүдәсн тоотдан өр-өвч.

10О, Деед Эзн, үүдәсн тооттн Таниг туурулх,
Танд Тана әрүн седклтә әмтн ханлтан өргх.
11Тедн Тана хаана йосна туурмҗин тускар келцхәх.
Тедн Тана күчтә йовдлын тускар зәңглцхәх.
12Тана алдр кергин тускар
Тедн цуг әмтнд медүләд келцхәх,
Тана хаана йосна туурсн күчнә тускар келцхәх.
13О, Деед Эзн, Тана хаана йосн мөңк йосн,
Тана һардвр үйәс үй һатлҗ бәәх.
Та Эврәннь келсн үгдән итклтәт.
Та үүдәсн тоотдан дуртат[*][+].
14Деед Эзн үрүдсн күүг дөңннә,
Деед Эзн дорацулгдсн күүг босхна[+].
15Тан тал әмд юмн цугтан хәләцхәнә,
Та теднд кергтә цагтнь хотынь өгнәт[+].
16О, Деед Эзн, Та элвг һарасн
Әмд юмсиг цугтаһинь цадхнат[+].

17Деед Эзн Эврәннь кесн кергтән зөвтә.
Эврәннь үүдәсн тоотдан дурта.
18Деед Эзн Бийән дуудсн болһнд оньган өгнә,
Деед Эзн Бийән үнәр дуудсн болһнд оньган өгнә[+].
19Терүг күндлдг күүнә сурсинь Тер күцәх,
Теднә эрлһиг соңсна,
Тедниг Деед Эзн аврна[+].
20Деед Эзн Бийдән дурта әмтиг харна,
Цуг килнцтә әмтиг уга кех.

21Деед Эзнд би магтал өргҗәнәв.
Деед Эзнә әрүн нериг
Үүдәгдсн әмд юмн болһн мөңкинд магттха.

#### 145

1Деед Эзиг магттн!

Мини санан-седкл, Деед Эзиг магт![+]
2Деед Эзиг әмд бәәтлән магтнав.
Бийиннь Бурхндан әмд бәәтлән дууһан өргнәв[+].

3Нойнд чигн, күүнә үрнд чигн бичә нәәлтн,
Тедн аврч чадшго[+].
4Кинь һархла, күн һазртан хәрү орна.
Тер дарунь терүнә седвәрнь чилнә[+].
5Яковин Бурхар дөң авснь әдслгднә.
Деед Эзнд, эврәннь Бурхнд иткснь әдслгднә.
6Теңгр, һазр, теңгс,
Тедн дотр бәәх юмиг
Деед Эзн Бурхн үүдәлә.
Тер өгсн үгән оньдинд күцәнә.
7Даҗргдсн әмтиг Тер харсна,
Өлссн әмтнд өдмг өгнә.
Деед Эзн бәрәнәс кү сулдхна[+].
8Деед Эзн сохр улст хара орулна,
Деед Эзн дорацулгдсн күүг босхна,
Деед Эзн цаһан саната күүнд дурта[+].
9Деед Эзн талын күүг харна,
Деед Эзн өнчн, белвсн әмтиг дөңнә,
Деед Эзн килнцтә күүнә хаалһинь хаана[+].

10Деед Эзн мөңкинд нойлх,
О, Сиона улс, тана Бурхн үйәс үйд залҗана.

Деед Эзиг магттн![+]

#### 146

1Деед Эзиг магттн!

Мана Бурхнд дууһан өргсн ямаран өлзәтә,
Терүг күндлҗ болм магтал келсн йир сән[+].
2Деед Эзн Ерусалимиг босхҗана,
Израилин туугдсн әмтиг хәрү цуглулҗ авна[+].
3Деед Эзн зүркәрн үрүдсн күүг эдгәнә,
Теднә шавиг эмннә[+].
4Теңгртк оддын тооһинь күцәв,
Тедниг нерәрнь келнә.
5Мана Деед Эзн алдр!
Терүнә күчнь кемҗән уга!
Терүнә ухань ик аһу!
6Деед Эзн даҗргдсн күүг өөдлүлнә,
Килнцтә күүг һазрт күргҗ дорацулна.

7Деед Эзнд ханлтан өргәд дуултн,
Мана Бурхнд ятх татад дуултн.
8Деед Эзн теңгриг үүләр бүркнә,
Һазрин төлә хур белднә,
Уулмуд деер ноһа урһана[+].
9Деед Эзн аңгудт хот өгнә,
Бийән дуудсн керән һууҗмулд хот өгнә[+].
10Деед Эзн мөрнә чидлднь байрлҗахш,
Күүнә зөргт шилтҗәхш,[+]
11Деед Эзн Бийән күндлҗәх,
Терүнә итклтә дурнд нәәлҗәх кү таасна[+].

#### 147

1Ерусалим, Деед Эзиг магт!
Сион, бийиннь Бурхиг магт!
2Тер чини үүднә түшәһинь батлҗана,
Чини улсиг әдслҗәнә,
3Чини эргнд төвкнүн бәәдл батлҗана,
Чамаг сән буудян хотар цадхҗана[+].

4Бийиннь заквран Тер һазр тал илгәҗәнә.
Терүнә үгиг цугтан шулуһар күцәҗәнә.
5Һазриг Тер бүркәһәр мет цасар бүркҗәнә.
Үмс цацсн мет цаң асхҗана[+].
6Деед Эзн чолуд хайҗасар
теңгрәс мөндр хайҗана,
Терүнә киитнд кен тесхмб?
7Терүнә илгәсн үгәс цугнь хәәлх,
Терүнә көдлгсн салькнас усн гүүх.

8Деед Эзн Бийиннь үгән Яковд зәңглв,
Бийиннь заавран болн закаһан
Израильдан бәрүлв.
9Талдан улст Тер тиим юм кесн уга,
Терүнә закаһинь тедн медхш.

Деед Эзиг магттн![+]

#### 148

1Деед Эзиг магттн!

Деед Эзиг теңгрәс магттн!
Деер бәәх тоот, Терүг магттн![+]
2Терүнә Бурхна элчнр, цугтан Терүг магттн!
Теңгрин цергләчнр, Терүг магттн![+]
3Нарн болн сар, Деед Эзиг магттн,
Гилвкҗәх цуг одд, Терүг магттн!
4Теңгр болн
Теңгрәс өөдән бәәх усн,
Терүг магттн![+]
5Деед Эзнә нериг магттн,
Терүнә зааврар цугнь үүдв[+].
6Тедниг Тер эвдгдшго закаһарн
Мөңкинд эврә ормднь тәвб[+].
7Теңгсин күчтә адусд,
Усна гүн йорал,
Деед Эзиг һазр деерәс магттн![+]
8Һал болн мөндр,
Цасн болн будн,
Терүнә үг күцәҗәх чаңһ салькн,[+]
9Уулмуд болн цуг довуд,
Темс өгдг модд болн ө-шуһун модд,
10Зерлг аңгуд болн цуг мал,
Мөлкдг тоот болн җивртә шовуд,
11Һазр деерк хаадуд болн цуг келн-улс,
Нойдуд болн цуг залачнр,
12Баахн көвүд болн күүкд,
Көгшдүд болн баһчуд,
13Деед Эзнә нериг магттн!
Ор һанцхн Терүнә нерн өөдллә.
Терүнә туурмҗ һазрас,
Теңгрәс өөдән йовна[+].
14Деед Эзн Бийиннь келн-улстан чидл өгв,
Терүг Бийднь өөрхн Израилин улс магтҗана.

Деед Эзиг магттн!

#### 149

1Деед Эзиг магттн!

Деед Эзнд шин ду дуултн!
Әрүн хургт Терүнд магтал өргтн![+]
2Израиль, эврәннь Үүдәчд байрл!
Сиона улс, эврәннь Хаанд байрлтн!
3Терүнә нериг биилн бәәҗ магттн!
Көгҗмин зер-зев цокад,
Терүнд дуулҗ өгтн!
4Деед Эзн Бийиннь улст байрлна,
Деед Эзн Бийиннь итклтә улст диилвр өгнә.
5Бурхна улс диилвр бәрсндән байр-бахмҗ кетхә.
Тедн сөөни дуусн байртаһар дуултха[+].
6Теднә келнә магтал Бурхнд болтха,
Теднә һарт үлд йир хурц болтха.
7Терүгәрн әмтнәс өшәһән автха,
Тохм-отга улст засглт илгәтхә.
8Теднә хаадудыг бәрәнд бәртхә,
Теднә нойдудт төмр чөдр тәвтхә.
9Теднд шиидгдсн зарһ кетхә.
Терүнә цуг әрүн улст эн күндллһн тусх.

Деед Эзиг магттн!

#### 150

1Деед Эзиг магттн!

Бурхиг әрүн сүмднь магттн,
Бурхиг күчтә теңгртнь магттн[+].
2Деед Эзиг кесн күчтә кергәрнь магттн!
Деед Эзнә алдр күчинь магттн!
3Деед Эзиг бүрә татад магттн,
Деед Эзиг көгҗмин зер-зев цокад магттн![+]
4Деед Эзиг кеңкрг цокад, бииләд магттн!
Деед Эзиг чивһстә зер-зев цокад магттн!
Деед Эзиг бүшкүр татад магттн![+]
5Терүг айста дуута цаң цокад магттн!
Терүг чаңһ дуута цаң цокад магттн!
6Цуг әмд юмн, Деед Эзиг магттн!

Деед Эзиг магттн!

### Цецн селвгүд

#### Цецн селвгүд

Цецн селвгүд


Нүр үг

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]


#### Нүр үг


ЦЕЦН СЕЛВГҮД


Библь орчуллһна Институт


Москва, 2013 җил


ЦЕЦН СЕЛВГҮД


Хальмг келнд орчулснь


Шугран Вера

ISBN 978-5-93943-187-3

© Институт перевода Библии, 2013.


Нүр үг


Күндтә умшачнр!

Кесг зун җилмүдин эргцд олн-әмтн сән чинртә үлгүрмүд, цецн үгмүд, тәәлвртә туульс болн товчта үгмүд үүдәҗ бичсмн. Тер тоот олн зүсн әмтнә бәәдл-җирһләс авгдад, амн үгәр болн цааснд бичгдәд, үйәс үйд күргәд хадһлгдҗ йовна.

«Цецн селвгүд» гидг дегтр түрүн болҗ өдгә цага хальмг келнд орчулгдҗана. Эннь нарт-делкәд нер туурсн аһу ик чинртә «Библия» гидг зузан хураңһуһин нег дегтрнь болҗана. Терүг кезәнә-кезәнә цагт Израилин мергн ухата бичәчнр цуглулад хадһлҗ йовҗ.

Цецн селвгүдин ик зунь Израилин хан Соломона үүдәврмүд гиҗ тоолцхана. Терүнә селвгүд йосна ик хургт, һардачнрин шишлң селвлцәнд, келмрчнрин марһанд болн өрк-бүлин күүндврт, нань чигн олна дунд келгддг бәәҗ. Болв еврей келн-улсин товчта үгмүд Бурхна Закаһар һардвр кеҗ, терүг Бурхна өмн шүтҗ болн Терүнәс әәҗ йовх кергтә гисн чинртәһәр бичгдҗ. «Цецн селвгүд» һурвн әңгәр хувагдна. Түрүн әңгднь (1:1-7) дегтрин һол төрнь үзүлгдҗәнә. Баахн наста көвүдт болн бүдүчүдт Деед Эзиг күндллһн цецн медрлин улнь гиҗ тоолгдҗана.

Соломон хаана селвг болн келсн үгмүднь (1:8–9:18) баһчудиг чик җирһлин бәәдлд орулхин төлә урмд өгәд келгддг бәәҗ. Тернь көвүн үрндән өггдҗәх эцкнрин селвгүд болҗ һарчана. Цецн Ухан цаһан седклтә күүкд күүнә дүрәр дамҗад үзүлгдҗәнә, муңхг бәәдл болхла, аля һарһдг гергчүдлә әдлцүлгдҗәнә.

Һурвдгч (10:1–31:31) әңгднь Соломон хаана болн мергн ухата Израилин һазра әмтнә олн товчта үгмүд бичәтә бәәнә. Дегтрин чилгчднь цаһан саната гергнд Цецн Уханла әдлцүлсн магтал өрггдҗәнә. «Цецн селвгүд» гидг дегтр 2500 җил хооран бичгдсн бийнь ухани зөөрәрн өдгә цаг күртл чинрән гееһәд уга. Цецн Ухан күүнә җирһлд, өрк-бүлин җирһлд кезә чигн тусан күргҗ селвгнь болҗана. Ямаран чигн келн-әмтнә бәәдлд кергтә болад олзлгдна.

Цецн селвгүд өдгә цага келнд орчулна гиснь дегд күнд төр. Библь орчуллһна Институт – ном шинҗллһнә Әрәсән Бүрдәц – Әрәсәд болн СНГ-д бәәдг келн-әмтнә төлә, теднә келнд орчулад кергтә-туста дегтрмүд барлна. Эн Институт Әрәсән номин Академлә хамцу залһлда бәрҗ көдлнә.

Урдк җилмүдт Библь орчуллһна Институт «Шин бооцан», «Псалтырь», «Эклц» болн «Руфь» нертә дегтрмүд хальмгин умшачнрт белгллә. Тер дегтрмүд кергтә хайгарн күрсн болх гиҗ сангдна. Эн Институт дегтр орчулсн орчулачнрт, редактормудт, сүв-селвгән өгсн болн дөң-тусан күргсн әмтнд – цугтаднь ик ханлтан өргҗәнә. Хальмг Таңһчин умшачнрт «Цецн селвгүд» гидг дегтриг өңгәр белглхләрн, Институтин һардвр төрскн келн болн урн-үгин литератур хальмг келн улс дунд цаарандан-иргчдән хәәртәһәр хадһлгдҗ, цецгәрҗ өргҗтхә гисн цаһан седклән күргҗәнә. Олн келн улсин цецн селвгүд удандан үлгүр болҗ йовтха.

Библь орчуллһна Институт

#### 1

1Давидин көвүнә – Израилин хан Соломона цецн селвгүд[+].


Цецн селвгүдин чинрин тускар

2Эн цецн селвгүд мергн уха, сурһмҗ медҗ авхар седсн күүнд
келсн үгин учр-утхинь медхд туста болх.
3Тедн цаһан седклин диг-дара авхд,
эндү һарһшгод, чикәр бәәхд,
үнн седклтә болхд дөңнх[+].
4Дамшлт уга әмтнд уха немәд авхд,
баһ настад медрлтә болн цецн болхд
эн цецн селвгүд бас дөң болх[+].
5Цецн күн чигн тедниг соңсхларн, медрлән икдүлх.
Ухатань чигн цецн селвгүд олҗ авх.
6Теҗгәр келсиг, үлгүрмүд болн цецн күүнә келснәс ахр үгмүд,
теднә тәәлвртә туульс медхд эн цецн селвгүд дөң болх.


Баһчудт өгчәх ухата селвг

7Деед Эзнәс әәнә гиснь тернь медрлин эклц болҗана!
Цецн Уханд болн сурһмҗд дурго болсн күн һәргтә[+].
8Көвүн, эцкиннь заавр соңс,
экиннь ном бичә һол:[+]
9энчн чини толһад зогх берк сәәхн титм,
күзүнд зүүгдх кеерүл[+].
10Көвүн минь, кемр чамаг килнцтә күн мекәр дуудҗ авхар седхлә, бичә од[+].
11Тедн келх: «Маднла йовий,
гетлһ кехмн, алхмн,
буру уга әмт гетхмн![+]
12Тедниг бидн үклин һазрла әдләр әмдәр зальгхмн,
үксн күүг үкәр авдгар кехмн[+].
13Олн зүсн зөөр хулхалҗ авхвидн,
авсн юмарн эврәннь герән дүүргхвидн;
14маднла хамдан җивр хайхич,
маднд туссн хүв, чамд чигн тусх!»
15Көвүн минь, теднә хаалһар бичә хамдан йов,
теднә хаалһд һархасн сагл,[+]
16яһад гихлә, тедн му йовдл һарһхар седҗәнә,
кү алхар адһҗана[+].
17Эрвлзәд нисҗәх шовудын өмн
гөлмс татад тус уга;
18тедү мет тедн бийиннь үклин төлә гетлһ кеҗәнә,
зуг җирһлән бархин төлә бултҗана.
19Алач күүнә чилгчнь тиим:
бийнь толһа уга үлдх[+].


Цецн Ухана үг

20Цецн Ухан, һаза чаңһар дуудҗах күүкд күн мет соңсгдна,
олна талвңд терүнә дунь өөдлнә[+].
21Цецн Ухан шууга татҗ әмтн дунд үгән күргнә,
олна нүүрт тер келнә:
22Кедү цагтан дамшлт уга күн эгл бәәдлдән көшҗ бәргдхмби,
ичрән гееснь – терүгәрн бийән саатулхмби?
Һәргтәнь – медрлд дурго болхмби[+]?
23Мини шоодсиг эргәд соңстн –
эврәннь седклиг таднд медүлсүв,
эврәннь үгән таднд күргсүв.
24Би дуудв – тадн буру хәләвт;
һаран өгхлә, тадн эс үзсн болвт.
25Тадн мини селвг бурушавт,
тадн мини шоодлһ авсн угат[+].
26Тиигхлә, таднд зовлң учрхла – дөөглсүв,
тадниг аюлд бәргдхлә, би наад бәрсүв![+]
27Догшн салькн көдлдг метәр, тиигҗ әәмшг таднд ирх.
Һалв салькнла әдләр зовлң ирх;
тадн мухлаллһнд болн күнд ацанд даргдхит.
28Тер цагт һәргтә әмтн намаг дуудхла, би хәрү өгшгов,
тер цагт намаг хәәхлә, олҗ чадшго[+].
29Юңгад гихлә, медрлд дурго болсндан,
юңгад гихлә, Деед Эзнә әәмшг бурушасндан,
30юңгад гихлә, мини селвг эс авсндан,
юңгад гихлә, мини шоодлһнд дөөглсндән.
31Тиигәд һарһсн гемән тедн эврән эдлх,
тиигәд му ухандан бууртлан цадх.
32Дамшлт уга күүг заңгнь үрәх,
һәргтә күүг санамр бәәдл үрәх.
33Болв намаг соңссн әмтн амулң бәәх.
Тедн юн чигн зовлңгас әәш уга.

#### 2


Цецн Уха хәәлһн

1Көвүн минь, кемр мини үг авхла,
келсн зааврим седклдән бәрхлә,[+]
2Цецн Уханд оньган өгәд соңсхла,
зүркәрн үннд иткхлә;
3кемр медрләрн һардвр кехлә,
үнн бәәдлд дуудвр кехлә;
4тиим юмиг цаһан мөңгнлә әдләр авхар седхлә,
булата зөөрән хәәҗәх мет, хәәхич –[+]
5тиигхләрн Деед Эзнә әәмшг медҗ авхич,
Бурхна медрл олҗ авхич[+].
6Юңгад гихлә, Деед Эзн цецн уха өгнә,
Терүнә келснь – медрл болн тоолвр;[+]
7Деед Эзн үннч күүнә диилвр белдҗ,
цеврәр бәәх улст халхцинь белдҗ[+].
8Тер чикәр бәәлһнә хаалһинь харна,
итклтә әмтнә хаалһинь харна[+].
9Тиигәд чи чик йовдл, үнн болн
үнн бәәхәр седлһнә һо бәәдлинь кевтнь медхич[+].
10Яһад гихлә, чини зүркнд цецн ухан орх,
медрл чини седкл девтәх.
11Чамаг мергн бәәдл хәәрлх,
чамаг тоолврта бәәдл харх,
12чамаг хар саната йовдлас аврх,
худл үгтә күүнәс аврх,
13һо хаалһасн хаҗисн әмтнәс,
харңһу таңгар йовсн күүнәс аврх.
14Тедн хорта йовдл һарһсндан байрлна,
хар санаһарн болн цалдң йовдларн бахан хаңһана[+].
15Тедн эврә җирһлдән төөрч йовна,
йовсн мөрәрн зүүләд эргнә[+].


Аля гергчүдәс яһҗ зулхин тускар

16Тиим кевәр чи әмтәхн келтә
күүнә гергнәс бийән хархич[+].
17Баһ цагтан мордсн залуһан хайсн терүнәс болн
эврә Бурхна андһар мартснас бийән хархич.
18Тер юңгад гихлә, эн күүкд күүнә гер – үклин бәрән,
хаалһнь үклин һазр тал һарна[+].
19Тер гергнә герт орсн күн хәрү һаршго,
җирһлин хаалһд дәкҗ оршго юмн.
20Тер учрар цаһан саната улсин хаалһар йов,
үннч әмтнә хаалһ темц.
21Юңгад гихлә, чик саната әмтн һазр деер бәәх,
цеврәр бәәх әмтн тенд бүүрлх[+].
22Ичр уга әмтиг болхла, һазр таасшго,
иткл уга әмтнә уңгинь таслх[+].

#### 3


Баһчудт дәкн өгчәх ухата селвг

1Мини номиг көвүм бичә март,
зүркндән мини заавр хадһл[+].
2Юңгад гихлә, энчн чини өдрмүдиг,
насиг уттулх, чини җирһлиг ясрулх[+].
3Иткл болн үннч бәәдл чамас салшго:
тедниг күзүнә кеерүл мет, күзүндән зү,
тедниг зүркән әмд деерән бичә март, –[+]
4тегәд чамд Бурхнас болн әмтнәс
цаһан санан болн дурн күртх.
5Эврәннь тоолвртан биш,
Деед Эзнд зүркәрн итк[+].
6Ямаран керг күцәв чигн, Деед Эзиг медҗ ав,
чини хаалһиг тер чиклх[+].
7Бийән цецн күүнд бичә тоол,
Деед Эзнәс ә, хорта йовдлас сагл –[+]
8кемр чи тиигҗ кехлә,
тернь чини цогц-махмудт туста болх,
чини яснд чидл немх.
9Юн чигн юмна түрүн оруһас
Деед Эзнд эврә бәрц бәр,[+]
10тегәд чини юм хадһлдг һазр элвг зөөрәр дүүрх,
бочкс шин чаһрар дүүрх[+].
11Көвүн минь, Деед Эзнә сурһмҗ бичә буруша.
Терүнә шоодврас бичә зул[+].
12Юңгад гихлә, Деед Эзн дурта күүһән шоодна,
эцклә әдләр көвүһән күндлнә[+].


Цецн Ухаг магтлһн

13Цецн Уха авсн күн буйн-кишгтә,
тоолврта күн буйн-кишгтә.
14Цаһан мөңгтә болснас Цецн Ухата болсн деер,
юңгад гихлә, тер алтнас үнтә[+].
15Олн өңгтә чолунас тер үнтә,
седкл туссн нег чигн юмн терүнлә әдлцшго[+].
16Терүнә барун һартнь – ут насн.
Терүнә зүн һартнь – зөөр болн ачлвр[+].
17Терүнә җирһлин хаалһ – байрин хаалһ,
хаалһснь кевтән амулң бәәдл тал ирнә.
18Цецн Ухан – седклән тәвснд җирһл өгнә.
Терүнәс саллго бәәсн күн буйн-кишгтә[+].
19Деед Эзн Цецн Ухаһарн һазр тогтала,
теңгриг медрләрн батлла[+].
20Терүнә медрләр һазр дор бәәсн булгуд хаһрна,
үүлнәс чиг һарна[+].


Цецн Ухан сән дөң болна

21Көвүн минь, чи ухаһан, мергнән хадһлхич,
тер тоот чамас нуугдшго.
22Тернь чини седклин бәәдл болх,
әмтнә күндллһн чини күзүнә кеерүл болх.
23Тегәд чини хаалһ әәмшг уга болх,
чини көл хаҗһр ишкшго[+].
24Чи әәл уга унтхич,
унтхларн әмтәхн зүүд бәрхич[+].
25Генткн учрсн зовлңгас бичә ә,
хар саната күүнә белдсн хорта йовдлас бичә ә;[+]
26юңгад гихлә, Деед Эзн чамаг харх,
хорта бәрәнд чамаг орулшго.


Чик бәәдлин тускар

27Кемр чини медлд күүнә зөөр бәәхлә,
йосн эзнднь терүг арһта болхла өг;[+]
28кемр өөрхн күүндән бәәснәсн өгч чадхла:
«Йов, дәкәд ир, маңһдур өгнәв», – гиҗ бичә кел[+].
29Чамд иткҗәх күүнә өмнәс
бичә му үзүлхәр сед.
30Хар санаһан эс күртәсн күүнлә
бичә йирдән керлд.
31Күч үзүлдг күүнд бичә үлү үз,
терүнә хаалһар бичә йов,[+]
32юңгад гихлә, Деед Эзн хорта күүнд дурго,
үннч күүг тер иткнә.
33Деед Эзнә харал хар саната күүнә герт тусна;
үннч күүнә гериг тер йөрәнә[+].
34Һундадг күүг тер наад бәрнә,
тогтун күүнд тер тусан күргнә[+].
35Цецн әмтн туурмҗта болх,
һәргтә әмтн му нерндән даргдх.

#### 4


Цецн Ухатаһар бийән бәрлһн

1Көвүд, эцкиннь сурһмҗ соңстн,
оньган өгтн, ухата болтн[+].
2Би таднд сән болдг ном өгчәнәв,
мини даалһвр бичә бастн.
3Би бас бичкн үрн биләв,
эцк-эк нанд йир дурта билә.
4Эцкм намаг иигҗ сурһдг билә:
мини келсиг зүркндән бәр,
мини заавр күцә, әмд йовхич[+].
5Цецн ухата болх медрлән өск,
мини келсиг бичә март, бичә буруша.
6Цецн Ухаһан бичә ге, терчнь чамаг бәрх,
терүг хәәрл – чамаг харсх.
7Цецн Ухана эклцнь юундв? Медрлд хә,
ю эс хоршав чигн, ухаһан гүүдүл.
8Цецн Ухаг үнл, тер чамаг өөдлүлх,
кемр терүг хадһлхла, чамаг туурулх.
9Чини толһад берк титм тәвх,
тер чамд гилвксн титм авч ирх[+].
10Көвүн минь, соңс намаг, мини үг ав –
тиигхлә чини насн утдх[+].
11Чамд би цецн ухана хаалһ заасув,
һо хаалһар йовулсув.
12Кемр йовхла, ишкдлән геешгоч,
кемр гүүхлә, бүдршгоч[+].
13Эн сурһмҗ ав, бичә хаҗи,
терүг хадһл, терүнд чини җирһл бәрәтә[+].
14Ичр уга әмтнә хаалһд бичә ор,
хорта әмтнә мөрәр бичә йов,[+]
15терүгәр бичә йов, хаҗиһәд һар,
талдан үзгәр, хаҗуһарнь йов.
16Юңгад гихлә, кемр тедн хоран эс күргхлә, унтшго,
кемр күүг эс алхла, нүдән аньшго[+].
17Һарһсн хорта йовдлан тедн өдмг идсәр идҗәнә,
күч һарһсан чаһр мет тедн ууҗана.
18Цаһан седклтә әмтнә хаалһ – өрин герллә әдл,
урһҗах өдр дахад улм герлтнә[+].
19Ичр уга әмтнә хаалһнь харңһу таг,
альд бүдрхән тедн медҗәхш[+].
20Көвүн минь, мини үгиг соңс,
мини келснд оньган өг.
21Терчн чини хәләцәс алдрҗ салшго болтха!
Зүркнәннь гүүнд терүг хадһлх болтха!
22Юңгад гихлә, терчн терүг олҗ авсн күүндән әмн-җирһлнь болх,
цогц-махмудыг эмнх[+].
23Зөөрәс үлүһәр ухаһан әрвл,
юңгад гихлә, зүркн – җирһлин булг.
24Худл үгд бичә итк,
мек һарһҗ келхиг һәәл[+].
25Тус өмнән хәлә,
чи уралан хәләцтә бол.
26Хаалһан һооднь һарһ,
тиигхлә, чини хаалһ әәмшг уга болх:[+]
27барун бий тал чигн,
зүн бий тал чигн бичә хаҗи,
болв хорта юмнас чи хооран һар[+].

#### 5


Цалдң йовдлас яһҗ гетлх болн залу гергн хойрин итклин туск

1Көвүн минь, мини цецн үг соңсич,
мини сурһмҗд оньган өг –[+]
2хурц ухаһан үзүлдгәр,
чини медрлиг келснчнь хадһлдгар.
3Күүнә гергнә келн бал мет әмтәхн болдг,
келсн үгнь тосн мет һооҗад бәәдг –[+]
4тернь шарлҗна һашун амтта болх,
үлдин үзүр мет хурц болх[+].
5Терүнә хаалһнь үклин һазр тал көтлҗәнә,
терүнә ишкдлнь үклин һазр тал һарчана[+].
6Җирһлин хаалһин тускар тер ухалҗ бәәхш,
хаалһнь тогтун бишинь бийнь медҗәхш,
7тегәд намаг соңслт, күүкдм,
мини үгд оньган өгтн.
8Тиим гергнәс холд йовтн,
үүдн талнь бичә өөрдтн,
9эс гихлә, чини зөөр күүнә әмтнд күртх,
өр-өвч биш күүнә төлә эврә җирһлән барулхич;
10чини күчиг талдан әмтн эдлх,
чини килмҗ күүнә герт тусх.
11Чини цогц-махмуд урсад хагсхлаг,
җирһлиннь чилгчд чи түңшхич:
12«Яһад би сурһмҗ һолсмби, – гиҗ тиигхләрн келхич, –
шоодсиг зүркм бурушадг бәәсмби?
13Яһад би багшнран эс соңссмби,
сурһмҗлачнрин келснд оньган өглго бәәсмби?
14Бас нег ишкдл кехлә, намаг
олн-әмтнә хурсн һазрт, цуг келн-улсин нүүрт ичәх».
15Эврә нуурас ус у,
эврәннь худгас ус ав[+].
16Яһад чини усн һаза асхрхмби,
талвң деерәһәр гүүхмби?
17Терүгән һанцхн бийдән үлдә,
күүнә әмтнлә бичә хувалц.
18Чини булг өлзәтә болтха,
чини баахн цага гергн байр үүдәтхә[+].
19Буһин өңгтә адусн мет болн
хәәртә хурһн болсн, ке сәәхн иньг –
тер чамаг кезә чигн үсәрн цадхх.
Терүнд туссн дурн тасрлт уга чамаг авлна.
20Көвүн минь, ю хәәҗ күүнә гергнд седклән тәвхмби,
залута гергнә цогц теврхмби?


Нег цөөкн саглвр

21Бийән бәрх күүнә бәәдл Деед Эзнд кевтән темдгтә,
күүнә хаалһсиг цугтаһинь Тер меднә[+].
22Ичр уга күн эврәннь хар саната гөлмдән бәргднә,
эврәннь килнцдән орагдна.
23Сурһмҗан авлго тер үкх,
давҗ һәрглсн йовдлдан хаалһасн хаҗих.

#### 6

1Көвүн минь! Кемр чи талдан күүнә төлә даалһвр авсн болхла,
күүнә күүг эврә дааврт авсн болхла –[+]
2тиигхлә, чи бийиннь үгд бәргдвч,
бийиннь үгд авлгдвч.
3Көвүн минь, ю болвчн кеһәд сулдҗ ав,
юңгад гихлә, ода чи күүнә үлмәд бәәнәч.
Көлднь унад сур, дахлдад йов,
4нөөрән тат,
нүдән бичә ань,
5гөрәсн мет көөлдснәс зул,
шовуд мет бәрлһнәс зул[+].
6Хуурмг көвүн, шорһлҗн тал од,
терүнәс уха ав:[+]
7терүн деер ахлач чигн уга,
харул чигн, һардач чигн уга,
8шорһлҗн хотан зунас авн белднә,
тәрә хадхла, кергтә тоотан белднә[+].
9Хуурмг күн, кедүдән кевтхмч,
нөөрәсн серх цаг ирсн болвза[+]?
10Невчк унтҗахла, үрглҗәхлә,
невчк элкән теврәд суухла,
11тиигхлә, түрү бәәдл чам тал елдң күн кевтә ирх,
угатя бәәдл хулхач кевтә генткн ирх[+].
12Му күүнә болн хар саната күүнә
худлнь келнәснь тасршго:[+]
13зәрмдән тер чирмнә, зәрмдән көләрн тавшна,
зәрмдән хурһарн докъя өгнә[+].
14Терүнә зүркнд хар санан бәәнә,
терүнә седкл хорар дүүрң,
керүл-цүүгә тер татна.
15Терүнәс көлтә бийднь зовлң буух,
генткн алх, дәкҗ әмдршго.
16Деед Эзн зурһан юмнд дурго,
доладгчнь терүнд җигшүртә:[+]
17деерлклһн, худл келлһн,
килнц уга күүнә цуснд будгдсн һар,[+]
18хар сана зүүҗәх зүркн,
хорта йовдл һарһхар гүүҗәх көл,[+]
19худл келҗәх худл герч,
ах-дүүнр дунд керүл-цүүгә цацдг күн[+].
20Көвүм! Эцкиннь заавр соңс,
экиннь ном бичә һол[+].
21Тедниг эврәннь зүркнд бәр,
күзүндән кеерүл мет зү[+].
22Йовхлачн, тер сурһмҗ чамаг дахулх,
унтхлачн, чамаг хәләх,
серхләчн, чамта күүндх.
23Юңгад гихлә, заавр – герлин гегән,
ном – герл,
чаңһ сурһмҗ – җирһлин хаалһ[+].


Цалдң йовдлин әәмшгин тускар

24Тедн чамаг му гергнәс татҗ авх,
күүнә гергнә зуһу келнәс харсх[+].
25Терүнә сәәхнд зүркән бичә бәрүл,
нүдән чирмснд бичә авлгд[+].
26Аля күүкд күүнә үннь – зүсм өдмг,
зуг күүнә гергнә төлә әмәрн шордхч.
27Шатҗах һал өвртән бултулад,
хувцан шаталго бәәҗ болхий?
28Шатҗах нүүрс ишкхләрн,
көлән шаталго йовҗ болхий?
29Тиим юмн залута гергн тал оддг күүнд үзгдхмн:
терүг көндәсн күн засгла харһх.
30Харһнхларн, хот идхәр седәд,
хулха кесн хулхачиг шүрүнәр шооддго:
31болв кемр бәргдхлә, цугтаһинь хәрүлх,
бәәсән цугтаһинь өгх[+].
32Күүнә гергнлә аля һарһсн күн, ухан тату болсар,
эврән бийдән үкл хәәҗәнә[+].
33Күүнәс цокулх, ичрән барх болҗана,
һутасн нерән цеврлҗ чадшго.
34Юңгад гихлә, терүнә залу харлсндан һалзурна,
өшәһән авхларн, тер күүг хармншго,[+]
35ямаран чигн мөңг өгәд тер сурхар седвчн, зөв өгшго,
кедү юм өгхәр седвчн,
терүнә залуһин седклнь җөөлдшго.

#### 7


Цецн Ухан аля гергнәс харсчана

1Көвүн минь, келсн үгим ухал, мини зааврмуд хадһл,
келсн зааврмудым седклдән бәр[+].
2Мини селвг күцә, әмд бәәхич,
мини зааврмуд нүднәннь харанла әдләр хадһл,[+]
3билцг мет зүүҗ йов,
зүркндән бичҗ ав[+].
4Цецн Ухандан кел: «Чи, мини эгч-дү»,
серлтә кевәр төрл-садн бол.
5Тиигҗ чи күүнә гергнәс бийән татҗ авхич,
тер җөөлн келтә залута гергнәс харсгдхич[+].
6Юңгад гихлә, нег дәкҗ би эврәннь терзәр шаһахла,
терзин термәр хәләхлә,
7дамшлт уга әмтн дунд,
баһчуд дунд,
нег ухан тату уйн наста көвү үзүв[+].
8Залута гергн бәәх уульнцин өнцг тал тер йовҗ йовна,
терүнә гер тал одна –
9нарн суухла, бүркг цагла,
харңһу сөөһәр, хар таңла[+].
10Терүнә өмнәс күүкд күн һарч ирнә –
тер аля гергнә хувцта, зүркндән мектә,[+]
11цуцрлт уга болн догшн,
тер гертән сууҗ чадҗана:
12зәрмдән тер уульнцд, зәрмдән талвң деер,
булң болһнд манна[+].
13Көвүг тер татҗ теврәд үмснә,
ичр угаһар келнә:
14«Би эндр махар бәрцән бәрҗәнәв,
би эндр Деед Эзнд өгсн андһаран күцәвүв.
15Тегәд чамаг тосад һарув.
Чамаг хәәләв, ода олвув.
16Египетин эрәтә эдәр кесн бүтәһүләр
би кевтрән бүркв.
17Дер-девскрән сән үнртә тосар,
дорд үзгин өвснә каңкнсн үнрәр ивтрәвүв[+].
18Күрәд ир, өрүн күртл нег-негән таалад эңкрлхмн,
хантлан дуран эдлхмн.
19Юңгад гихлә, залум гертән уга:
хол хаалһд һарч йовба,
20мөңгтә харлдшан авба,
сар күцтл герүрн иршго».
21Көвүг зүсн-зүүл мекәр эргүлнә,
җөөлн үгәр авлна[+].
22Алулхар йовҗ йовсн цар мет,
көвүн тер дарунь дахад һарна,
бәрәнд бәргдх буһ-марлла әдләр йовна[+].
23Тенд элкинь саадг цоолх;
бәрәнд бәргдх шовунла әдләр,
әмән өгхән медҗ бәәхш.
24Тегәд намаг соңслт, күүкдм,
мини үгд оньган өгтн:
25тана зүркн терүнә хаалһд бичә тустха,
терүнә мөрәр бичә төөрч йовтн!
26Йир олн күн терүнәс көлтә үквә,
кесгинь тер алва.
27Кемр терүн тал йовхла,
үклин хаалһд һарчаснтн тер.
Тер гергн талк хаалһ – үкәрт күргх хаалһ[+].

#### 8


Цецн Ухан әмтнлә күүндҗәнә

1Эннь Цецн Ухан дуудҗ бәәвзә?
Терүнә серлтә дун соңсгдҗ бәәвзә[+]?
2Довуна орад бәәсн хаалһин хаҗуд
әмтнә хаалһин саллтд тер зогсҗана.
3Олна нүүрт дуудҗана,
балһснд орҗ ирхлә, хәәкрнә:
4– Әмтн, тадниг би дуудҗанав,
мини дуудвр күүнә үрдүдт!
5Дамшлт уга әмтн, тоолврта болдг дастн,
һәргүд, ухата болтн![+]
6Мини ик чинртә үг соңстн,
үнн мини келснд бәәнә,
7мини келн чикәр келҗәнә,
хар санан амнасм һаршго.
8Мини келсн мел үнн,
терүнд мек чигн, худл чигн уга;
9цугтан тедн серлтә әмтнд иләр медгдҗәнә,
медрл хәәснднь медхд амр.
10Мини сурһмҗиг цаһан мөңгнәс деегшән үнлтн,
медрлиг – улавр өңгтә алтнас деегшән үнлтн[+].
11Юңгад гихлә, цецн ухан герлтә чолунас берк сәәхн,
нег чигн седкл тусх юмн терүнлә әдлцшго[+].
12Би – Цецн Ухан, би тоолвртав,
болв медрл болн мергн ухан нанд бәәнә.
13Деед Эзниг күндлхин төлә хар сананд дурго болх кергтә.
Деерлкснд, караглснд, хорта йовдлд,
худлч келнд би дургов[+].
14Нанд цецн селвг бәәнә, нанд күцәмҗ бәәнә,
би ухатав, нанд чидл бәәнә,[+]
15би эзргх хаадудт дөң болҗанав,
тегәд йосна һардачнр чик неквр тогтана.
16Нанар толһачнр, нойдуд болн ахлачнр
заллтан тогтана.
17Нанд дурта болснд, би терүнд дурлнав,
намаг хәәснь – олҗ чадх[+].
18Байн бәәдл болн туурмҗ нанла,
чилшго цецгәрлт болн үнн бәәдл нанла[+].
19Мини күцәмҗ улавр цевр алтнас даву,
би шүүҗ авсн цаһан мөңгнәс үнтәв[+].
20Би чик хаалһд орҗанав,
үннә мөрд орҗанав,
21дурта әмтнд ирлцх ачлвр өгхәр,
теднә зөөринь дүүргхәр.
22Деед Эзн эврәннь кергүдәсн эрт намаг үүдәҗ,
намаг хаалһиннь эклцд, кезәнә һарһв[+].
23Кезәнәһә, делкә үүдҗәхд,
би цагин эклцд төрләв.
24Йорал уга гүн уснас түрүлҗ,
дүүрң уста булгас түрүлҗ би һарув.
25Намаг һархин өмн уулмуд чигн тогтад уга бәәҗ,
довуд чигн уга бәәҗ,[+]
26Деед Эзн тиигхд һазрин аһу, түрүн атх шора
тогтаһад уга бәәҗ!
27Теңгр тогтаҗах цагт – би тенд биләв,
йорал уга аһуд төөнг зурҗахд би тенд биләв,[+]
28теңгрт үүлд тәвҗәхт,
йорал уга тамин булгуд тогтаҗахт,[+]
29терүг усн деврәд асхрдгоһар теңгсин меҗә зуралҗахт,
һазрин ул тогтаҗахт,[+]
30терүнә хаҗуд би зурач биләв,
өдр болһна җирһлтә байрнь боллав.
Терүнә өмннь цуцрлт угаһар байрллав,
31делкән бәәдлин үүдәлтд байрллав,
күүнә төлә җирһлтәһәр цаган давуллав.


Җирһлин хаалһ болн зөргин хаалһ

32Ода намаг соңстн, күүкдм:
мини мөрәр йовсн күн кишгтә![+]
33Сурһмҗим соңстн – цецн болхт,
бичә мергн уха бурушатн.
34Намаг соңссн күн кишгтә,
мини үүднә өмн өдр-сөөһәр бәәдгнь,
мини үүднә мөр хәләҗ нүдән аньдгонь кишгтә.
35Намаг олҗ авснь – җирһлән олснла әдл.
Тиим күн Деед Эзнд тааста[+].
36Мини өмнәс сөрснь – бийән барх:
нанд дурго болснь – үклд дурта.

#### 9


Цецн Ухан болн Һәргллһн

1Цецн Ухан, тосхач мет, бийдән гер бәрвә,
өөһинь авсн долан бахн тәвбә,
2мах, амтта чаһр белдәд, ширә деер тәвбә[+].
3Зарцнран илгәһәд, балһсна өндр һазрас,
әмтн соңсдгар, зар һарһҗ чаңһар келүлнә:[+]
4– Дамшлт уга улс, нанас суртн!
Тоолвр уга күүнд тер иигҗ келнә:
5– Ирәд, мини хот идтн,
мини урсхсн чаһр уутн![+]
6Му бәрцән хайтн – җирһҗ бәәхит,
медрлин хаалһар йовхит.
7Ичр-һутр уга күүг чиклхлә, му келхнь ил,
ичрән геесн күүг шоодхла, бийән һутахнь ил.
8Ичр-һутр уга күүг бичә шоод, чамд дурго болх,
ухата күүг шоодхла, тер чамд дурлх[+].
9Цецн күүнд сурһмҗ өгхлә, тер улм цецн болх.
Чик седклтә күүг дасххла, улм ухата болх[+].
10Деед Эзнәс әәлһн – цецн бәәдлин эклц,
Терүнә әрүниг медлһн – тернь ухана ул[+].
11Нанла, Цецн Уханла, чини өдрмүд утдх,
наснчнь утдх[+].
12Кемр чи цецн болхла, цецн бәәдл чамдан туста,
кемр догшн күн болхла – эврән зовлңган үзхич,
13Һәргллһн гисн – догшн күүкд күн мет,
кев-янз уга, харңһу күн –[+]
14тиимнь гериннь үүднд балһсна нүүрт
эврә ширә деер суусн мет, сууна,
15хаҗуһарн давҗ йовх әмтиг дуудхар,
эврә хаалһарн йовҗ йовхиг дуудхар:
16– Дамшлт уга улс, нанас суртн!
Тоолвр уга күүнд тер иигҗ келнә:
17– Хулхалсн усн әмтәхн,
бултулсн өдмг сән![+]
18Тер дуудсн күн тенд үксн әмтн бәәхинь медҗәхш,
терүнә дуудсн күн үклин йоралд тусх.

#### 10


Соломона цецн селвгүдин хураңһу

1Соломона келсн цецн селвгүд.
Цецн көвүн эцкән байрлулна, һәргтә көвүн экән зована[+].
2Үнн бишәр олсн олз-ору олз болдго.
Болв буйнта керг күцәсн күн
үкләс гетлгднә[+].
3Деед Эзн үннч әмтиг харһнулшго, килмҗән өгнә,
ховдг хар саната әмтнд юм өгхш[+].
4Хуурмг һар хоосрулна, көдлмшч һар байҗулна[+].
5Зунар урһц хурадг күн ухата,
зунар урһцан хуралго унтад кевтдг күн нерән һутаҗана.
6Цаһан саната күүнд Деед Эзн евәл өгнә,
хар саната әмтнә үгнь – хорна булг.
7Сән күүнә тускар санхларн, сәәнинь тодлна,
му күүнә туск санл билрх[+].
8Цецн күн зүркәрн зааврмуд авна,
һәргтә күн келсәрн бийдән зовлң авна.
9Үннч күүнд шалтан уга,
худлч күн худлдан бәргдх[+].
10Чирмәд темдг өггдхлә – меклснә темдг,
һәргтә күн келсәрн бийдән зовлң авна[+].
11Үннч күүнә үг – җирһлин булг,
хар саната әмтнә үг – хорна булг[+].
12Кемр дурн уга болхла, цүүгән болх,
дурн цуг ө-һундл мартулна[+].
13Цецн күүнә амнь алтн,
һәргтә күүнә цогцнь шавта[+].
14Цецн күн медрлән хадһлна,
һәргтә күүнә келн үклд күргнә[+].
15Байн күн өлг-эдән шивәнь гиҗ санҗана,
угатя күн угадан хоосрна[+].
16Цаһан саната күн күч-көлснә ашарн җирһлтә,
хар саната күүнә гиигн ору килнцд орулна[+].
17Сән сурһмҗ хадһлсн күн,
сән җирһлин хаалһд һарна,
шоодврас зулснь – эндүрнә[+].
18Худл үг өшә нууна,
хов зөөдг күн һәргтә.
19Олн үг келсн күн килнц чигн һарһад оркх,
үгин ахрнь серлтә болдг[+].
20Үннч күүнә келнь – йилһсн цаһан мөңгн,
хар саната күүнә зүркн кедү күрдв?
21Үннч күүнә үгнь олыг харсна,
һәрг һәргәсн үклән олна.
22Деед Эзнә евәл йосндан чамаг байҗах,
Терүнлә чи дәкҗ зовлң медшгоч.
23Һәргтә күн хар санаһарн бахан хаңһана,
цецн күн ухаһарн кишгтә болна[+].
24Деед Эзн хар саната әмтнә әәсинь күцәх,
цаһан саната күүнә сансинь күцәх[+].
25Хар саната күн, салькнд цокгдснла әдл, нисх,
үннч күн мөңкинд ормдан бәәх[+].
26Залху күүг бичә зар:
эс гихлә, һашун юмн амнд тусснла әдл.
Тиим күүнә нүднднь зуухин утан орсн мет болх[+].
27Деед Эзиг күндлсн күн
ут нас наслх,
му саната күн
мел насан барх[+].
28Цаһан саната күүнд иткл байр өгнә,
хар саната әмтнә иткл чинр уга[+].
29Цаһан саната улсиг Деед Эзн харсна,
му саната улсиг цокна.
30Үннч күн әәмшг угаһар эврә һазр деер бәәҗ чадх,
хар саната күн тенд бәәҗ чадшго[+].
31Үннч күн цецн үгтә,
мууһан хальдадг күүнә келнь керчгдх[+].
32Үннч күүнә селвг әмтнд туста,
болв хар саната күүнә келснәс олз уга.

#### 11

1Зәрм улс әмт меклхәр төв биш чиңнүртә,
Деед Эзн терүнд дурго.
Деед Эзнд чик чиңнүр таасгдна[+].
2Деерлкхлә, ичртә болдмн,
төвшүн күн цецн болдмн[+].
3Үннч күн үннәрн һардвр кенә,
мектә күн мекәрн бийән эвднә[+].
4Деед Эзнә зарһ болхла, мөңгн дөң болшго,
болв буйнта керг күцәснь үкләс гетлгднә[+].
5Үнн бәәдл болн цаһан санан һо хаалһд һарһна,
хар саната күн болхла, хорта йовдласн хоосрна[+].
6Үнн йовдл чик саната әмтиг аврна,
мектә күн му седкләрн бәргднә[+].
7Хар санатала хамдан нәәлврнь үкх.
Терүнә нәәлврнь юмн биш, хамдан билрнә[+].
8Үннч күн зовлңгас авргдх,
терүнә ормд му седклтәнь бәргдх[+].
9Бурхнд иткдго күн келәрн өөрхн әмтндән хоран күргнә,
болв цаһан санатаг мергнь харна.
10Цаһан саната күүнә күцәмҗәр балһсн кевтән байрлна,
хар саната күн алгдхла, цугтан нәәрлнә[+].
11Үннч күүнә йөрәләс балһсн цецгәрнә,
хар саната күүнә үг балһс чигн хамхлна[+].
12Өөрхн бәәх улсан ховлдгнь – һәргтә күн,
ухата күн тагчг бәәнә.
13Ховчнр күүнә нуувч илдкнә,
итклтә күн нуувчан хадһлна[+].
14Сурһмҗлач уга болхла,
келн-әмтн дор орна.
Кемр олн сөөвңгүдтә болхла,
келн-әмтн авргдна[+].
15Күүнә ял даахар седснь
бийдән зовлң немҗәнә.
Кемр терүнд эс орлцхла,
бийән зовлңгас гетлх.
16Номһн гергн күндтә болдг,
шунмһа залу байн болдг.
17Талдан әмтнд өр-өвч күн бийдән туслна,
хату седклтә күн бийән барна.
18Хорта күүнә ачлврнь худл болна,
үннч күүнә ачлвр йосн болна[+].
19Үнн юмн җирһл өгнә,
хар санхар седсн күн, үклдән күрх[+].
20Хорта седклтә әмтнд Деед Эзн дурго,
болв цевр седклтә әмтнд байрлна[+].
21Хорта йовдл һарһсн күн засглгдгх – итк нанд,
үннч күүнә хөөт үрдүд авргдх[+].
22Кемр күүкд күн сәәхн, болв муңхг болхла,
тернь һахан хамрт алтн билцг зүүснлә әдл.
23Сән күүнә седвәр сән тоотыг улм немнә,
болв му күүнә седвәр зуг Бурхна цухл босхна.
24Өгәнч күүнә өгснәснь, орунь улм икдх,
болв дегд әрвлдг күн угарх[+].
25Өгәнч күүнд ору орна,
талын күүнд дөң болхла, улм икәр эврән авхч[+].
26Буудяһан хулдлго бийдән бәрдг күүг әмтн харана,
болв әмтиг цадххин төлә буудяһан хулддг күн Деед Эзнә әдс авна[+].
27Тусан күргсн күн күндтә,
хар сана хәәсн күүнд тернь бийднь тусх[+].
28Зуг зөөртән нәәлҗәхнь үкдг,
үннч улс ноһан мет көкрәд бәәх[+].
29Өрк-бүлдән муульта бәәдл учрасн күн хоосрад бәәх,
муңхг күн цецнә мухла болх.
30Цаһан саната улсин күцәҗәх керг – җирһлин чимг,
цецн күн әмтнә зүрк авлна[+].
31Үннч күн һазр деер кергәрн кемр ачлгдхла,
хар саната улс һарһсн килнцәрн терүнәс даву засглгдх[+].

#### 12

1Медрлд дуртань – сурһмҗд дурта.
Шоодврт дургонь эргү күн[+].
2Цаһан саната күн Деед Эзнәс әдс авна,
хорта күүг Бурхн засглх.
3Һалзу күн һазр деер бәәҗ чадшго,
үннч әмтнә уңгнь хумхардго[+].
4Цаһан седклтә гергн – залуһин бахмҗ,
ичр уга гергн – яснаннь көгҗ[+].
5Үннч күн чик юмна тускар ухална,
хар саната күн хорта йовдл һарһхар седнә[+].
6Хар саната күн үгәрн цус асххар седнә,
үнәр келдгнь зовлңгас аврна[+].
7Хар саната күн муурхларн – тер уга болна,
зуг цаһан саната күүнә уңг-тохмнь бат болх.
8Ухата үг келсн күүг туурулх,
буру санан ичәх.
9Умш өдмг угаһар бәәһәд бийән деер санснас,
эгл бәәдләр бәәһәд һарарн көдлмш кесн деер.
10Цаһан саната күн малан чигн әрвлнә,
ичр уга күүнә хәәрлт догшн йовдлас дор[+].
11Һазр эд-бод кесн күн цадхлң болх,
болв эргү күн хоосн юм көөлднә[+].
12Хар саната күн хар санаһан күртәхәр седнә,
болв үннч күүнә улнь бат.
13Хар саната күн мектә үгәрн бәргднә,
цаһан саната күн зовлңгас гетлгднә[+].
14Сән үг келсндән күн сән аш хоршана,
кесн-күцәснь терүнд ачлврар хәрү ирх[+].
15Муңхг күн эврә хаалһан чик гиҗ тоолна,
цецн күн селвг соңсна[+].
16Һәргтә күн ууран илднь үзүлнә,
болв ухата күн му келсиг соңсхш[+].
17Үнн седклтә күүнә үгнь иткмҗтә,
худлчин үгнь хар саната болна[+].
18Бурмха күүнә келсн үг үлд мет шавтана,
цецн күүнә келсн үгнь эдгәнә[+].
19Ухата күүнә келсн үг мөңкрнә,
худлчин келснь шулун мартгдна[+].
20Һалзу күүнә зүркнд хар санан,
ээлтә күүнә зүркнд байр.
21Цаһан саната күүнлә му йовдл учршго,
хар саната күүг хорнь дүүргнә[+].
22Худл үг Деед Эзнд җигшүртә,
болв үннч күн терүнд тааста[+].
23Тоолврта күн медрлән нууна,
һәргтә күн һәргән илднь медүлнә[+].
24Һавшун һар олыг һардҗ чадх,
хуурмг һар күнд көдлмшт даргдх.
25Үүмәд бәәхлә, күүнә зүркн зовна,
сән үг байрлулна.
26Үннч күн өөрхн әмтндән хаалһинь заана,
хар саната әмтнә хаалһнь төөрүлнә.
27Хуурмг күн олвран үзш уга,
болв кинән күн байн, цадхлң.
28Үннә хаалһ – җирһл,
хаҗисн хаалһ үклд күргнә.

#### 13

1Көвүнә ухань эцкин сурһмҗас,
деегүр күн шоодлһ соңсхш[+].
2Сән күн келсн үгдән ханна,
хар саната күүнә седвәр күч үзүлһнд күргнә[+].
3Үгән төвлсн күн – җирһлән хадһлх,
үгән ухаллго келсн күн – бийән барх[+].
4Хуурмг күн күләҗ-күләҗ күләсән авч чаддго,
кинән күүнд цугнь элвг[+].
5Чик седклтә күн худлд дурго,
му седклтә күн бийән һутана, бийән ичәнә.
6Сән керг һо хаалһд һарһна,
му йовдл килнцтә әмтиг хаалһаснь хаҗилһнә[+].
7Зәрм күн, юмн уга болвчн, бийән баяч кевтәһәр бәрнә.
Зәрмнь, зөвәр байн болв чигн, түрү бәәдл һарһна[+].
8Зөөр күүнә җирһл хадһлна,
болв угатя күүг күн зовашго.
9Цаһан саната күүнә герл байртаһар һарх,
хар саната әмтнә герлнь унтрх[+].
10Ик сананас цүүгән болна,
болв селвг авсн күн цецн[+].
11Эндүһәр олсн зөөр генткн уга болх,
болв терүг умшар олсн болхла, күн байҗх.
12Эс күцсн нәәлвр – зүркнә өвдкүр,
кемр иткл күцхлә, җирһл дүүрнә[+].
13Келсиг эс итксн күн – бийдән му кенә,
заавриг итксн күн ачлгдна.
14Цецн күүнә селвг – җирһлин булг,
тернь үклин гөлмәс харна[+].
15Серглң ухан хәәрлт өгнә,
хорта йовдл үкл тал көтлнә.
16Ухата күн кехәсн өмн ухална,
һәргтә күн һәргән му йовдларн үзүлнә[+].
17Һәргтә зәңгч үүлән үзх,
итклтә зәңгч әмдрлд күргнә[+].
18Сурһмҗ эс авсиг ичртә йовдл болн түрү бәәдл күләнә,
хөрлт соңссн болхла, тиимнь ачта[+].
19Седвәр күцхлә, седкл байрлна,
һәргтә күүнд хар санаһан хайснас мунь уга.
20Цецн күүнлә үүрлхлә, эврән цецн болхич,
һәргтә күүнлә үүрлхлә, эврән зовлңла харһхич.
21Килнцтә күүг зовлң ээрнә,
цаһан саната күүнд юмна сәнь өггднә.
22Сән күн үрндән болн ачнртан зөөрән үлдәнә,
хар саната күүнә зөөр аштнь үннч күүнә һарт орна[+].
23Түрү-яду улсин урһцнь элвг болсн бийнь,
йоснд уга йовдл һарһдг әмтн
терүгинь күчәр булаҗ авна.
24Шоодхасн әрвлснь, көвүһән әрвлшго,
үрндән дуртань, уха орулхан мартшго[+].
25Цаһан саната күн цадтлан иднә,
хар саната әмтнә геснь хоосн[+].

#### 14

1Күүкд күүнә цецнәр гер босхгдна,
һәргтә күүкд күн эврән герән нурана.
2Деед Эзнәс әәсн күн һоодан йовна,
Терүнд дурго болснь хаҗиһәд йовна[+].
3Деегүр күүнә бурлһн – бийднь маля,
цецн күүнә келн – бийднь харул[+].
4Мал угад – буудя хадһлдг орм хоосн.
Күчтә малта болхла, тәрәнь элвг.
5Нәәлвртә герч меклдмн биш,
хар саната герч худлар буслна[+].
6Ичрән геесн күн цецн бәәдл хәәнә – олҗ чадхш,
тоолврта күүнд медрл амрар ирнә[+].
7Һәргтә күүнәс холд йов,
терүнәс ухата үг һаршго.
8Тоолврта күүнә цецн ухань – бийиннь хаалһан медлһн,
һәргтә күүнә тоолвр татунь – теднә эндүрлһн.
9Һәргтә әмтн эврәннь килнцән төртән авхш,
болв Деед Эзн үнн седклтә әмтиг әдслнә.
10Зуг зүркн эврә һундлан меднә,
терүнә байриг талын улс хуваҗ чадшго.
11Хар саната күүнә гер нурад хамхрна,
үнн седклтә күүнә гер дотр элвг-делвг[+].
12Зәрм хаалһ һо чигн болҗ медгднә,
болв аштнь үклд күргнә[+].
13Зәрмдән байрлҗаһад зүркн һундрхна,
байрин ардас гейүрәд одна[+].
14Хар саната күн хәәсән олҗ авх,
сән күн болхла, авц-бәрцәрн ачлгдх.
15Генн күн үг болһнд иткдг,
тоолврта күн ишкдл болһнан шинҗлдг.
16Цецн күн хар сананас әәнә, зулна,
зуг һәргтә күн дәврәч, юмнас әәхш.
17Шулун уурлдг күн һәргтә йовдл һарһна,
хорта күүнд әмтн дурго болна.
18Дамшлт уга күүнә бәәдл муңхг,
серглң күүнә ачлврнь медрл болҗана.
19Хорта күн сән әмтнә өмн сөгдх,
хар санатань үннч күүнә үүднд сөгдх[+].
20Угатя күүнәс нам хоша бәәх күн зулна,
болв байн күүнд кесгнь дурлна[+].
21Зуг хом-хоша бәәх күүнд дурго болҗахнь килнц авчана,
болв угатя күүнд килмҗән өгснь – кишгтә[+].
22Хорта йовдл һарһхар седҗәх күн – хаалһасн хаҗих.
Болв сән йовдл һарһҗах күн – итклтә болн үннч.
23Күнд көдлмшәс кезә чигн немлт ирнә,
бурлһнас зуг түрү үзгднә[+].
24Цецн әмтнә титмнь – теднә зөөр,
һәргтә әмтнә кеерүл – теднә му заң.
25Итклтә герч җирһл харна,
хорта күн худлар дүүрң.
26Деед Эзнәс әәлһн – итклтә харслт,
чамд болн чини үрдүдт хорһдх бәәрн.
27Деед Эзнәс әәлһн – җирһлин булг,
Тер үклин бәрәнәс харсна[+].
28Орн-нутгтнь олн улс бәәхлә – хан алдр,
кемр олн-әмтн баһрхла – нойна күчн унна.
29Шулун уурлдго күн ухата,
болв шулун уурлдгнь му заңган үзүлнә[+].
30Зүркн тогтун болхла – цогц-махмуд эрүл-менд,
болв үлү үзлһн – ясна үмкәрлһн[+].
31Угатя әмтиг шахснь – Деед Эзиг муурулҗана,
һуульһнч әмтнд килмҗән өгснь – Деед Эзиг туурулх[+].
32Чик санан уга әмтнә хорнь бий деернь буух,
болв үннч күүг цеврәр бәәснь харсх[*].
33Цецн ухан цаһан седклтә күүнә зүркнд бәәнә,
һәргтә әмтнә зүркнд тернь олдшго.
34Олн-әмтн үнн бәәдләрн алдр,
болв килнц тедниг идҗәнә.
35Хан Цецн Ухата ялчиг таасна,
ичртә йовдл һарһдг күүнд догшар уурлна.

#### 15

1Җөөләр өгсн хәрү уур дарна,
шүрүтә үгәс һалзурлт босна.
2Цецн күүнә келн медрлинь ясрулна,
һәргтә күүнә амнас му үг һарна[+].
3Деед Эзнә нүдн цугинь үзнә,
хар санатаһинь чигн, цаһан санатаһинь чигн үзнә[+].
4Ээлтә үг – җирһл батлна,
худлч келн седкл күүлнә[+].
5Муңхг күн эцкин сурһмҗ басна,
болв эцкин шоодвр соңсснь – ухата болх.
6Үннч күүнә герт дала зөөр бәәнә,
чик санан уга күүнә олзнь тус уга.
7Цецн күүнә келнәс медрл тарна,
муңхг әмтн тиигхш.
8Чик санан уга әмтнә бәрц Деед Эзнд җигшүртә,
үнн седклтә әмтнә Бурхнд мөрглһн Терүнд тааста[+].
9Чик санан уга әмтнә хаалһ Деед Эзнд җигшүртә.
Цецнәр бәәхәр седҗәх күүнд Тер дурта.
10Хаалһасн хаҗисн күн догшар засглгдх,
шоодврт дурго күн алгдх[+].
11Үклин һазр Деед Эзнә үлмәд –
тедү мет күүнә зүркн[+].
12Ичр уга күн шоодврт дурго,
тиим күн ухата әмтн дунд торшго.
13Зүркн байрлхла – чирә герлтнә.
Гейүрсн зүркн седкл күүлнә[+].
14Серлтә зүркн медрл хәәнә,
муңхг күн һәргәрн тетквр кенә[+].
15Угатя күүнд өдр болһнь күчр-күнд,
кишгтә күүнд өдр болһнь чилшго нәр.
16Зөөр хураһад, чичрҗ бәәснәс,
баһ тетквртә бәәһәд Деед Эзиг күндлсн деер[+].
17Тарһн бүрүһин мах дурго болҗ идсн дорхнь,
темсәр кесн хотыг дурлҗ идсн деер[+].
18Уурта күн цүүгә цацна,
тесвртә күн өшә зогсана[+].
19Хуурмг күүнә хаалһ хатханчгар бүтнә,
үнн седклтәнь у-өргн хаалһар йовна[+].
20Цецн көвүн эцкән байрлулна,
һәргтә көвүн экән һутана[+].
21Ухан тату күн һәргәрн бийән аадрулна,
ухата күн һоодан йовна[+].
22Селвгчнр уга болхла – кеҗәх кергт күцәмҗ уга,
кемр селвгчнр олн болхла – цугнь күцх[+].
23Кемр хәрү өгч чадхла – байрта.
Төвәр келсн үг ямаран сәәхн![+]
24Серлтә күн удандан бәәхәр деегшән өөдлнә,
үкләс хооран йовна[+].
25Деегүр әмтнә гериг Деед Эзн уга кех,
болв белвсн күүкд күүнә бәәриг харсх[+].
26Хар санан Деед Эзнд җигшүртә,
Терүнд күргсн сән үг таалта[+].
27Олзд дурта күн зовлң авчана,
авлһд дурго күн удан әмд йовх[+].
28Үннч күүнә зүркн хәрүһинь келҗ өгх,
чик санан уга күн хортаһар келнә[+].
29Деед Эзн чик санан уга күүнәс холд йовна,
болв үннч күүнә мөргүл соңсна[+].
30Цевр хәләц зүрк байрлулна,
сән зәңг эрүл-мендинь батлна[+].
31Туста шоодвр авчах күн
цецн әмтнәс салшго юмн.
32Сурһмҗ бурушасн күн – бийән зовах,
шоодвриг медсн күн уха авх[+].
33Деед Эзнәс әәхлә, цецн болдг дасх,
номһн бәәдләс туурмҗ эклнә[+].

#### 16

1Күүнә зүркнд санан орна,
болв күцәхнь Деед Эзнәс һарна[+].
2Күн болһн эврәннь хаалһан чик гиҗ санна,
болв Деед Эзн теднә седклинь сөрнә[+].
3Деед Эзнд эврә кергән даалһ,
тегәд чини сансн күцх[+].
4Цуг тоотыг Деед Эзн эврәннь зураһар үүдәлә,
хар санатань зовлңта өдрин төлә[+].
5Деерлкдг зүрктә күн Деед Эзнд җигшүртә,
засглһнас тер төрүц мөлтрҗ һарч чадшго[+].
6Иткл болн үнн буру юмиг хәрүлнә,
Деед Эзнәс әәнә гиснь, тернь зовлңгиг уга келһн.
7Кемр Деед Эзнд күүнә хаалһ таасгдхла,
терүнә хортнриг чигн терүнлә Тер эвцүлх[+].
8Йоснла ирлцән уга байн оруһас,
үнн болхла – чимкнь чигн деер[+].
9Күн болһн эврә хаалһан шүүҗ авна,
болв ишкдлин батыг Деед Эзн шүүҗ өгнә[+].
10Бурхна өгсн үгмүд хаана келнд,
болв тер шиидвртән эндүрхш.
11Чиңнүр төв болхла – тернь Деед Эзнәс ирҗәнә,
хулдлһна гиир Терүнә үлмәд бәәнә[+].
12Хар саната йовдл хаадудт җигшүртә,
теднә ширә үннәр батлгдх[+].
13Хаадудт чикәр келсн күн таасгдна,
үннәр келсн күн теднд хәәртә[+].
14Хаана ур үклд чигн күргх,
болв цецн күн терүг чигн урдаснь хөрх[+].
15Хаана герлтә хәләцд Тер җирһл өгнә,
Терүнә ик күндллһн – асхрад орсн хаврин хурла әдл[+].
16Алт хоршасн дорхнь, медрл хоршасн деер,
цевр цаһан мөңг икдүлхәр, ухаһан икдүлсн деер[+].
17Чик саната күүнә хаалһ хорта бәәдләс хөрнә,
хаалһасн эс төөрсн күн – җирһлән харсна.
18Ик сана зүүхлә – зовлң һардг,
деегүр бәәдләс бүдрдг[+].
19Караг күүнә хулха-була зөөр хувалцсн дорхнь,
угатя әмтнлә басгдад бәәсн ке.
20Тоолврта күн сән җирһлин көрңгтә болна.
Деед Эзнд нәәлсн күн кишгтә болна[+].
21Зүркәрн цецн күн серлтәд тоолгддг,
төв келн иткл немх.
22Кемр тоолвр бәәхлә – җирһлин булг,
һәргтә күүнә засгллһнь – бийиннь һәргллһн болҗана[+].
23Цецн күүнә ухань үгинь зааҗ өгәд,
терүнә келнд иткл немх.
24Җөөлн үг зөөгин балын гер мет:
седклд әмтәхн, цогц-махмудт әмдрлт[+].
25Зәрм хаалһ һо чигн болҗ медгднә,
болв аштнь үклд күргнә[+].
26Харһнад ирхләрн көдлмшч күн
бийдән амр өгшго[+].
27Му күн хар санхларн – олмһа,
терүнә келн һал шатҗаснла әдл[+].
28Аврлт уга күн цүүгә татна,
ховч күн иньгүдиг салһна[+].
29Хорта йовдл һарһдг күн хаҗудк күүнә седкл авлна,
тегәд му хаалһ тал терүг түлкнә[+].
30Нүдән бүрилһсн күн му йовдл һарһхар седнә:
зәрмнь урлан коочилһәд һәргтә юм һарһна.
31Толһан цәәсн үсн – гилвкҗәх титм,
үнн хаалһин чилгч[+].
32Ур уга болсн – баатр күчнәс деер.
Бийән бәрдг күн – балһсна дииләчәс өөдән[+].
33Әмтн җирв татна,
болв ямаран чигн шиидвр Деедс Эзнәс ирнә[+].

#### 17

1Нәәрләд бәәдг болн цүүгәтә герт бәәсн дорхнь,
эвин бәәдлд өдмгин хатсн көрс идсн деер[+].
2Ухата зарц нойна һута көвүнәс йосинь авх,
тегәд терүнә ах-дүүнрлә тер үлдсн зөөринь хувалцх[+].
3Цаһан мөңгиг болн алтыг һалар цеврлнә,
әмтнә зүркиг Деед Эзн сөрнә[+].
4Хар саната күн худл келсиг соңсна,
худлч хорта күүнә келсиг оньһна.
5Угатя күүг дорацулҗ бәәснь – Бурхиг муурулҗана.
Тавлҗ байрлҗахнь – засглһдлго бәәшго[+].
6Көгшдин титм үрдиннь үрд – ачнр, зеенр,
көвүдин туурмҗ – теднә эцкнр[+].
7Сурһмҗ уга күүнд алдр үг ирлцхш,
терүнәс даву күндтә күүнд худл үгмүд ирлцхш[+].
8Өгчәх күүнд авлһ илвтә чолун болҗ медгднә:
альдаран эргүлв чигн – олзта болх[+].
9Дурлҗах күн һундлан мартна,
өшәркдг күн нәәҗән геенә.
10Һәргтә күүг цоксн зун нудрмас,
келсиг меддгәр бурушасн үг серлтә күүг чаңһар өвдкәдг.
11Хар санатань зуг әмт хутххар адһна,
Бурхна аврлт уга элч терүнд илгәгдх.
12Муңхг күүнлә һәргнь буслҗах цагт харһсн дорхнь,
кичгән геесн эм аюта харһсн деер!
13Сә кеснд, му кедг күүнә өрк-бүләс
хорта йовдл хооран һаршго![+]
14Цүүгәнә эклцнь – уста боодг таслгдснла әдл,
өшәрклһн икдәд уга деер тогтн[+].
15Хорта йовдл һарһсн күүнд зөв өгәд,
буру угаһинь засглхла –
тернь чигн, эннь чигн Деед Эзнд җигшүртә[+].
16Һәргтә күн ю хәәҗ мөңгәрн бардмнҗахмб?
Ухан уга болхла, цецн уха яһҗ хулдҗ авхмб?
17Иньгин дурн цаг һатлҗ үлднә,
ах-дү әмтн зовлң хоорндан хувалцхар төрсмн[+].
18Тоолвр угань адһҗ дөңнхәр һаран өгнә,
талдан күүнә төриг бийдән авна.
19Цүүгәнд дурта күн – хорта йовдлд дурта,
деерлкдг күн көлврхән хәәҗәнә[+].
20Худлч күүнд амулң бәәдл үзгдшго,
хорта келн засгла харһулдг.
21Муңхг үр һарһсн эк-эцк – бийдән зовлң һарһсмн:
һарһсн көвүнәннь му заңд байрлҗ болшго[+].
22Зүркнд буусн байр – хамгин сән эм,
даҗргдсн седкл – цогц-махмуд барна[+].
23Седкл уга күн дораһар авлһ авна.
Терүгәрн зарһд харшлна[+].
24Медрлтә күүнә хәләц цецн уханд тусна,
һәргтә күүнә хәләц күсл уга.
25Муңхг көвүн – эцкин һундл болн экин һашудлһн[+].
26Буру уга күүнәс неклһн,
эс гихлә цаһан санатаг илднь келснд шоодлһн – му йовдл.
27Дамшлтта күн үгдән саг,
серлтәнь бийән бәрҗ чаддг күн[+].
28Һәргтә күн тагчг бәәхләрн – ухатад тоолгдад чигн одх,
амнь хаалһатань – ухата болҗ медгдх[+].

#### 18

1Иньгсг биш күн – сансан кенә,
сән селвг өгснд – уурлна.
2Муңхг күн медрлд дурго,
болв эврәннь тоолвран келхдән дурта.
3Хорта йовдл һарһдг күн ирхләг,
терүнә дорацуллһн чигн ирнә.
Ичр уга йовдлла хамдан му нерн ирнә.
4Күүнә үг – гүн уснла әдл,
цецнә булгнь – һооҗҗах урсхул[+].
5Хорта күүнд түшг боллһн – му йовдл,
эс гихлә үннч күүнә зарһинь
чикәр кеҗ өглго бәәлһн болҗана[+].
6Һәргтә күүнә келн цүүгәнд күргнә,
терүнә келсн үг ноолда татна[+].
7Муңхг күүнә келнд бийиннь үкл,
терүнә келсн үгд бийиннь бәрән бәәнә[+].
8Ховчин келн әмтәхн хотла әдл,
күүнә дотр – гүүнднь орна[+].
9Хуурмг көдлмшч эвдәд тарадг күүнлә әдл.
10Деед Эзнә нерн – күчтә башнь:
терүн дотр үннч күн хорһдх,
әмтн терүнд күрч чадшго[+].
11Байн күн өлг-эдән шивәнь гиҗ санҗана,
байнд тернь әмтн күрч чадшго эрс болҗ медгдҗәнә[+].
12Ик сана зүүхлә, зовлң һардг,
номһн бәәдләс туурмҗ эклнә[+].
13Күццднь соңслго хәрү өглһн –
зуг һәргллһн болн ичр болҗана.
14Бат седвәртә күн шалтган диилх,
болв седкл үрүдхлә яахмб[+]?
15Ухата күүнә зүркн медрл хоршана,
цецн күн медрл хәәнә.
16Бәрсн бәрц хаалһ секнә,
нойн күүнд орх зөв өгнә[+].
17Марһа булалдҗах күн зүтклдәнд эс ортл,
цүүгәнд түрүләд сурвр тәвснь зөвтә.
18Татсн җирв зүтклдәнә эвинь олна,
күчтә дөрлдән әмтнә төриг хаһлна.
19Һундсн күн – өөрдҗ болшго шивә,
цүүгән болхла – үүднә көндлң модн төдг.
20Келсн үгин чинрәс күн ханна:
келәрн олснд цадхлң бәәнә[+].
21Келнә күчнәс җирһл болн үкл ирдг,
терүнлә үүрлснь – чинринь эдлдг.
22Гергән олҗ авсн күн – зөөрән олҗ авна,
Деед Эзнә йөрәл авна[+].
23Угатя күүнә келснь эрлһ болдг,
болв модьрун үг байн күүнә хәрүд бәәдг.
24Худлахар иньг болхар седҗәх күүнәс олн-әмтн сә үздго,
болв йосн нәәҗин хәәрлт ах-дүүһинәс бат[+].

#### 19

1Һәргтә болчкад, худлч күүнәс
цеврәр бәәдг угатя күн деер[+].
2Медрл уга болхла, күүнд тус уга,
шулун-шудрмг көл чигн хаҗиҗ ишкх[+].
3Кемр күүг хаалһаснь һәргнь хаҗилһхлә,
тер күн Деед Эзиг гемшәнә[+].
4Зөөртә болхла, нәәҗнр икднә,
түрү зүдү бәәдл, нәәҗнриг салһна[+].
5Худл герч шоодврас гетлгдшго,
худлд бәргдсн күн әмд үлдшго[+].
6Кесгнь баячудт зуһудна,
элвгәр белг өгдг күүнлә кен чигн үүрлнә[+].
7Угатя күүнд ах-дүүнр чигн дурго,
теднәс даву – нәәҗнрнь харһхар седхш:
ам аңһатл тедн уга болна[+].
8Бийдән сә хәәҗәх күн – уха көөлднә:
цецн болхларн, бийдән сә кех[+].
9Худл герч шоодврас гетлгдшго,
худлд бәргдсн күн үкх[+].
10Һәргтә күүнд байн бәәдл ирлцҗәхш,
терүнәс даву – ялч нойниг һардшго[+].
11Цухлта йовдлас чик бәәдл зогсах,
эндүг тәвҗ өгснд күүнә алдр нернь медгднә[+].
12Хаана цухл – арслң аңгин оркрлһнла әдл,
хаана хәәрлт ноһан деерк чииглә әдл[+].
13Муңхг көвүн – эцкин мууль,
керүлч гергн оран оңһрха мет[+].
14Гер болн зөөр – эцкин үлдәсн зөөр,
ухата гергн – Деед Эзнә белг[+].
15Хуурмгас нөөрмү һәрг ирнә,
хоома бәәдләс күн харһнна[+].
16Бурхна заавр хадһлсн күн әмән хадһлна,
эврәннь бәәдлән эс хәләсн күн – үкнә[+].
17Һуульһнчд өгсн юмн – Деед Эзнд өггдҗәнә,
тегәд Деед Эзн терүнд дүүрңгәр хәрүлх[+].
18Баахн деернь көвүһән сурһ,
терүгән шоодад алчквзач[+].
19Модьрун заңгта күн засглгдх,
терүнд тәвҗ өгәд бәәхлә – му болх.
20Селвг соңс, сурһмҗ ав,
тегәд цаг ирвәс ухата болхич.
21Күүнә зүркн олн седвәртә,
болв зуг Деед Эзнә шиидвр күцнә[+].
22Күн иткләрн үнлгднә,
угатя күн худлчас хәәртә.
23Күн Деед Эзнә әәмшгәр әмд –
терүг күцәсн күн санамр унтна,
терүг зовлң дәвршго[+].
24Хуурмг күн һаран ааһд орулна,
зуг амндан күргтлән цуцрх[+].
25Ичрән геесиг засглхла, дамшлт уга әмтн серглң болх,
ухата күүг шоодхла, чини келсн селвг медх[+].
26Эцкән, экән гертәсн көөсн көвүн –
ичр уга, му нертә[+].
27Көвүн минь! Сурһмҗ эс соңсхла,
ухата үг угаһар эндүрәд бәәхич.
28Мектә герч йосиг басна,
хоран күргсндән хар саната күн байрлна[+].
29Ичрән геесн күн зарһас давшго,
муңхг күүнә нурһн кезә чигн цокулгддг[+].

#### 20

1Чаһр дөөглнә, искәсн әрк догшн.
Терүнәс ууһад көлврсн күүнд
төрүц ухан оршго[+].
2Хаана һалзурлт – арслңгин оркрлһн,
терүгинь көндәхлә, бийдән му кехч[+].
3Цүүгәнәс хол йовх күн тоомсрта,
муңхг күн цүүгәнд хәәһәд орна.
4Хуурмг күн киитн цагт һазр хаһлхш,
тиигхлә тәрә хадлһна цагт юм олҗ чадшго[+].
5Күүнә әрүн седвәр – гүн худгин усн мет,
болв ухатань терүг татад гүүнәс авч чадх[+].
6Олн-әмтн эврәннь итклин тускар хәәкрнә,
болв нәәлх дүңгә кү олҗ болхий?
7Үннч күн чиктән бәәнә,
терүнә үйнр кишгтә.
8Хан зарһ кехәр суухла,
терүнә нүүрт хорта йовдл тәәлгдх.
9«Мини зүркнд буру уга,
би килнцәсн цеврлгдүв», – гиҗ кен келх[+]?
10Чиңнүрдхләрн меклсн күн, кемҗәлхләрн меклсн күн –
Деед Эзнд тер җигшүртә[+].
11Баахн күн кергәрн медгднә,
терүнә седвәр цевр-цеерий, үнний?
12Соңсхиг чигн, үзхиг чигн –
Деед Эзн үүдәсмн[+].
13Унтхдан бичә дурл – һууль һуухич,
нүдән бичә ань – цадхлң бәәхич[+].
14«Йир му юмн!» – гиҗ хулдҗ авх күн келнә,
зуг хооран һарн хулдад авсан нер уга магтна.
15Делкәд алтн бәәнә, өңгтә чолун бәәнә,
болв медҗ келсн терүнәс үнтә.
16Талдан күүнә төр хаһлхар орлцсн күн бәәсән бәрүлх,
күүнә гергнә төлә бас тиим бәрүллһ кех[+].
17Мекәр авсн өдмг әмтәхн,
болв хөөннь амн дотр элснд хүврх[+].
18Ухалсн санан күүндхлә орҗ ирдг:
дәәлдхләрн селвг соңс[+].
19Хов зөөдг күн, нуувч чигн келҗ өгдг,
тегәд бурмха күүнлә бичә харһ[+].
20Эцкән, экән харасн күүнә герлнь
харңһу тагт унтрх[+].
21Хамгин эклцд ховдглҗ буласн өвкин зөөр
хөөннь төрүц евәлтә болшго[+].
22«Хорта йовдл өшәһән авх!» – гиҗ бичә кел.
Деед Эзнд нәәл, Тер чамаг аврх[+].
23Чиңнүрдхләрн, әмтиг меклсн күн – Деед Эзнд җигшүртә,
төв биш чиңнүртә болсн му[+].
24Деед Эзн күүнә ишкдл заана.
Күн болһн эврәннь хаалһан яһҗ медхмб[+]?
25Бурхнд андһар, үгән өгхин өмн сәәнәр ухал,
хөөннь терүндән һундрхад бәәвзәч[+].
26Цецн хан хар саната әмтиг сергәх,
тедниг чаңһар засглх.
27Күүнә седвәр – Деед Эзнә шам,
терүг Тер ивтрәһәд герлткнә[+].
28Хааг чик седкл болн үнн хадһлна,
терүнә ширә иткмҗәр батрна.
29Баһчуд чидләрн герлтнә,
көгшдиг буурл үсн кеерүлнә[+].
30Шарх болн шав хар сананас цеврлнә,
күүнә дотрк цокхла чикрнә.

#### 21

1Хаана зүркн Деед Эзнә һарт урсхулин усн мет –
сансн талан терүг эргүлх.
2Күн болһн эврәннь хаалһан чик гиҗ санна,
болв Деед Эзн теднә зүрк сөрнә[+].
3Бәрц бәрснәс,
үннәр болн чикәр бәәсн Деед Эзнд таасгдна.
4Деегүр хәләц болн караг зүркн
хар саната әмтнд герллә әдл болҗ үзгднә,
болв теднь килнц болҗана[+].
5Килмҗ элвг бәәдлд күргх,
үүмән-шууган түрү бәәдлд орулх[+].
6Худл-мекәр хоршасн зөөртә күн –
киидән сахняд, үклүр адһна[+].
7Хар саната әмтнә хорнь тедниг алх:
юңгад гихлә, тедн чик йовдл һарһхар седсн уга.
8Мекч күүнә хаалһнь хаҗиһәд геедрәд йовна,
үннч күүнә хаалһнь һо болна.
9Керүлч гергнлә хамдан ик, у герт бәәхин ормд,
герин оран өнцгт бәәсн деер[+].
10Хар саната күн хорар буслна,
хаҗудк әмтән әрвлхш.
11Ичрән геесн күүг шоодхла – дамшлт уга әмтнд ухан орх,
цецн күүг сурһхла – медрл немгдх[+].
12Бурхн хар саната күүнә гериг хәләнә,
тегәд теднә күчинь авна, зовлң өгнә.
13Хәәкрәд дөң сурҗах цагт чикән бөглсн күн
эврән негт оркрх, терүнд дөң болшго[+].
14Нуувчар өгсн белг уур тәәлдг,
дораһар өгсн авлһас һалзурсн күн тогтндг[+].
15Үннч күн байрлтха гиһәд,
хорта күн әәтхә гиһәд,
чик йовдл кегднә.
16Чик хаалһасн хаҗисн күн
харңһу тамд тогтнх[+].
17Бахан хантл нәәрлхдән дурта күн угарх,
чаһрт дурта болн
сәәнәр бәәхдән дуртань байҗшго.
18Чик седклтә күүг сулдххин төлә,
терүг хар саната күүнә ормд сольҗ авна.
Үннч күүг сулдххин төлә,
терүг худлч күүнәс сольҗ авна[+].
19Айстан бурдг болн керүлч гергтә бәәсн дорхнь,
эҗго һазрт һанцарн бәәсн деер[+].
20Цецн күүнә ик үнтә зөөрнь чилдго,
һәргтә күн цугтаһинь һарһад чиләдг.
21Чик болн нәәлвртә бәәдл хәәсн күн
җирһлән чигн, үнниг чигн, тоомсран чигн олх.
22Цецн күн баатрмудын балһс диилх,
теднә итклин улынь күүлх[+].
23Келән татсн күн,
бийән зовлңгас харх[+].
24Сөрсхр болн караг күн – ичрән геесн күн,
тиим күн модьрун йовдлдан догшн[+].
25Хуурмг күүнә седвәрнь үкүд,
юңгад гихлә, терүнә һарнь көдлхәр седҗәхш[+].
26Өдр ирвәс тер седвәрәсн зовна,
болв үннч күн болхла хармнл уга эд-тавран түгәнә[+].
27Хар саната күүнә бәрцнь – Бурхна өмн һарһсн кишго йовдл,
кемр тернь хорта седвәрәр кегдхлә – терүнәс даву кишго йовдл[+].
28Худл герч зарһ деер келхләрн үкх,
үнн герч болсн күн диилх[+].
29Үннч биш күн ичр-һутр уга бәәдл һарһна,
болв үнн седклтә күн эврә хаалһарн йовна.
30Цецн ухан, тоолвр, селвг –
цугтан Деед Эзнә өмн юмн биш[+].
31Ноолдана өдрт әмтн мөрдән белднә,
болв диилвр Деед Эзнәс ирнә[+].

#### 22

1Сән нерн ик зөөрәс деер,
әмтнә күндллһн алтнас, цаһан мөңгнәс деер[+].
2Байнь чигн, угатянь чигн зергләд зогсх,
юңгад гихлә, Деед Эзн хойраһинь үүдәлә[+].
3Ухата күн кемр зовлң үзхләрн зулх,
дамшлт уга әмтн һоодан йовад шалтанла харһх[+].
4Деед Эзнәс әәҗ тесвртә бәәснд
байн бәәдл, күндллһн болн җирһл ирдг[+].
5Худлчин хаалһд шөвг болн гөлм харһдг,
әмән хәәрлҗәхнь тиигәрән одшго[+].
6Баһ наста көвүг чик хаалһднь орулхла,
көгшрхләрн чигн терүнәс хаҗишго[+].
7Байн күн угатяг һардна,
өгцтә күн өгйәлсн күүнә ялч.
8Буру бәәдл һарһҗах күн зовлңган үзх,
терүнә уурин һалнь унтрх[+].
9Бәәсн хотасн угатя күүнлә хувалцсн
цаһан саната күн евәл авна[+].
10Ичр уга күүг көөхлә, цүүгән уурх,
зүтклдән болн керүл зогсх[+].
11Цевр седклтә, сән үгтә күн
хаанд өөрхн болх[+].
12Деед Эзн үнниг харна,
худлчин келсн үгиг Тер бурушана.
13Хуурмг күн келнә: «Һаза арслң бәәнә!
Гертәс һарм цацу би үкхв»[+].
14Күүнә гергнә келн – гүн урх,
Деед Эзнә харасн күн терүнд унх[+].
15Кемр баахн көвүн һәргтә болхла,
һәргинь цокад һарһҗ болҗана[+].
16Негнь олзин төлә угатя күүг даҗрад байҗна,
наадкнь байнд бәәснәсн өгәд угарна[+].


Цецн әмтнә һучн цецн селвгүд

17Чикән өг,
цецнә келсн үг соңс,
мини сурһмҗ ав:[+]
18Эн үгмүдиг зүркндән сәәнәр бәр,
кезә чигн тедн чини келнд ортха,
19Деед Эзнд чи иткл ол,
тиигҗ би чамд эндр келҗәнәв.
20Би чамд таслсн һучн товчта үг бичв,
терүнд чи селвг болн медрл олхич.
21Чамаг үнн үгмүд дастха гиһәд,
чамаг илгәсн ахлачнрт чик хәрү өгтхә гиһәд.
22Угатя күүнә ядуһинь олзлад, бичә терүг хоосрул,
түрү-зүдү күүг зарһд бичә һунда,[+]
23юңгад гихлә, Деед Эзн терүнә һундлинь тәәлх,
терүг меклсн күүнә әминь таслх[+].
24Догшн күүнлә бичә үүрл,
уурта күүнлә бичә медлц,
25эс гихлә терүнә хаалһар йовхич,
эврән бийдән гөлм татхич.
26Күүнә төлә даавр бичә адһҗ ав,
күүнә ял даахар бичә сед.
27Кемр өгдг юмн уга болхла,
чини дер-девскр чигн тедн булаҗ авх[+].
28Өвкнрин һарһсн хуучн меҗәг бичә көндә[+].
29Көдлмштән дигтә-тагта кү үзлчи?
Теднчнь харчудт биш, болв хаанд көдлҗәнә.

#### 23

1Һардачнрла хамдан хот эдлхәр ширән ард суухларн,
өмнчнь кен бәәхинь сәәнәр хәлә.
2Кемр хотд ховдг болхла, хотан тат.
3Хотын әмтәхнднь бичә дурл,
терчнь меклх юмн.
4Зөөр олхар дегд бичә көөлд,
кезә зогсхан мед;[+]
5зөөриг хәләхәр седхлә, агчмд уга болҗ одна:
һәрдин җивр бийдән урһасар,
терчнь нисәд теңгрт йовҗ оддмн[+].
6Үлү үздг хәләцтә күүнлә бичә хот ид,
хотин әмтәхнднь бичә дурл;
7терүнә дотркнь – нуувч.
«Ид, у», – гиҗ чамд келх,
болв зүркнь чамд тусҗахш;
8зальгсн хотан һарһхич,
сән үгән киидән үрәхич.
9Һәргтә күүнд бичә юм кел –
чини ухата үгиг тер наад бәрх.
10Өвкнрин һарһсн хуучн меҗәг бичә көндә,
өнчнә тәрәнд бичә күчәр ор;[+]
11теднд күчтә Харсач бәәнә,
теднә күндинь Харсач даах[+].
12Зүркәрн сурһмҗ ав,
медрлин үг соңс.
13Көвүһән сурһмҗ уга бичә үлдә,
ташмгдад авхла – үкшго:[+]
14чи терүг цокхла,
хөөннь үкләс татҗ авч чадхич.
15Көвүн минь, кемр чини зүркн ухата болхла,
мини зүркнд чигн байрта болх.
16Кемр чи чикәр келхлә,
би байсхв.
17Чини зүркн килнцтә әмтнд бичә үлү үзтхә,
болв Деед Эзнәс кезә чигн хортха,[+]
18юңгад гихлә, күләҗәх цаг ирхлә,
чини нәәлвр хоцршго[+].
19Көвүн минь, соңс, цецн бол,
чик хаалһд зүркән өг.
20Чаһрт авлгдад, махнд машурҗах әмтнлә
бичә хамдан йов,[+]
21юңгад гихлә, әркнч болн ховдг күн угарх,
хуурмг бәәдл чамаг салврха хувцар орах.
22Һарһсн эцкән соңс,
экән көгшрхлә, бичә терүнд дурго бол[+].
23Үнниг олҗ ав,
цецн бәәдл, сурһмҗ, тоолвр чигн бичә ге.
24Үннч күүнә эцкнь җирһх,
цецн күүнә эцк-эк байрта бәәх.
25Чини эцкчнь, экчнь байрлтха,
чини эцк-эк җирһтхә.
26Көвүм! Зүркән нанд тусха,
мини хаалһ хәлә.
27Юңгад гихлә, аля күүкд күн гүн нүкнлә әдл,
күүнә гергн үүтхн худгла әдл[+].
28Терчнь гетҗәх тоначла әдл,
хорта йовдл икдүлнә[+].
29Кенәд эн яхлҗ зовҗ бәәхмб?
Кенәд эн цүүгән, һундл болҗахмб?
Зәрмснь көк балмг сөрв альдас авб?
Зәрмсиннь нүднь цәәҗ одсмб?
30Терчнь чаһрт шилтсн әмтнә бәәдл,
тедн амтта чаһр оньдин хәәлднә.
31Чаһр яһҗ улаҗахинь,
сав дотр яһҗ буслҗахинь,
яһҗ амрар уугдҗахинь бичә хәлә,[+]
32хөөннь тер моһа мет зуух,
хорта моһа мет хатхх.
33Тер цагт күүнә гергчүдәр соньмсхла,
толһад хаҗһр ухан орх,
34тегәд чи теңгсин тал дунд кевтсн мет,
харулин орад кевтсн мет болхич.
35«Намаг цокла, – гиҗ келхич. – Тернь нанд төрүц юмн биш.
Намаг гүвдлә – би нам медсн угав,
болв унтад серхләрн,
би хуучарн әркдәд бәәхв».

#### 24

1Хар саната әмтнд бичә үлү үз,
теднә негнь бичә бол,[+]
2юңгад гихлә, теднә уханд зуг догшн седвәр орна,
келәрн негнднь зовлң өгхәр бәәнә[+].
3Ухаһар гер тосхгдна,
тоолврар тер батрна,
4үнтә болн седкл туссн тоотар
бәәриг медрл дүүргх[+].
5Цецн күн чидлтә,
медрлтә күн күчтә болдг[+].
6Ноолданд орхларн, селвг соңс:
селвгчнр олн болхла – чи диилхич[+].
7Һәрг мергн уха медшго,
балһсна әмтн хурдг ормд аман чигн аңһаҗ чадшго.
8Хорта йовдл һарһхар седсн күүнд
му ухата гиҗ нер өгх.
9Һәргин седвәр – килнц,
ичрән геесн күн әмтнд җигшүртә[+].
10Кемр чи зовлңта өдрт гейүрхлә,
чидләрн түрҗәнәч[+].
11Алхар авч йовх әмтиг харс!
Йосн бишәр үктхә гисн әмтиг татҗ авч чадхвчи[+]?
12«Бидн терүнә тускар медсн угалм!» – гиҗ чи келхич.
Болв Бурхн теднә зүрк сөрҗәхинь меддгови?
Чини җирһлин харул цугинь меднә –
күн болһиг Тер күцәсн ачин кирцәһәр ачлх[+].
13Көвүн минь, бал ид, энчнь сән,
чини хоолд зөөгин гер әмтәхн болх[+].
14Тедү мет цецн уха медлһн чини седклд тусх.
Кемр терүг олҗ авсн болхла,
тиигхлә, чини иргч болн нәәлвр геедршго[+].
15Хар саната күн,
үннч күүнә герин һаза бичә гет,
терүнә бәәринь бичә хамхл:[+]
16үннч күн дола дәкҗ унад – босх,
хар санатань бүдрхләрн – зовлңгла харһх![+]
17Чини дәәсн унхла, бичә байрл,
терүг бүдрхлә, бичә чини зүркн байрлтха,[+]
18эс гихлә, Деед Эзн үзх, тернь Терүнд таасгдшго.
Тегәд ууран чини дәәснәс хаҗугшан заагрулх[+].
19Хорта әмтнд бичә уурл,
хар саната әмтнд бичә үлү үз,[+]
20юңгад гихлә, хорта бәәдлд иргч уга,
хар саната әмтнә герлнь унтрх[+].
21Көвүн минь, Деед Эзнәс ә, хаанас ә,
урвачнрас холд йов,[+]
22юңгад гихлә, теднәс зовлң генткн ирнә:
ямаран му юм үзүлхинь эврән медшгоч.


Цецн әмтнә цецн селвгүдин хураңһу

23Цецн әмтнә талдан үгнь эн:
чирә хәләсн зарһ – сән биш[+].
24Хар саната күүнд зөв өгчәхнь –
келн-әмтнә харалла харһх,
отгин әмтнәс көөгдх[+].
25Болв бурута кү засглснь байрлх, күцлтә болх.
26Чик хәрү – аминь үмсснлә әдл.
27Түрүләд хаша дотркан яс,
тәрәнә һазран эвтнь орул,
дарунь эврә герән бәр.
28Киидән таньлан бурушаҗ герчнь бичә бол –
чини келнәс худл бичә һартха[+].
29Таньлин тускар бичә герчл.
«Нанд кесинь терүнд би хәрү үзүлсүв!» – гиҗ бичә кел[+].
30Нег дәкҗ би хуурмг күүнә тәрәнә хаҗуһар йовув,
тоолвр уга эзнә урһҗах үзмин хаҗуһар йовув.
31Би тенд иим юм үзүв: эргндкиг бүтәдг бура урһҗ,
хорта өвсәр тәрәнь дүүрч,
чолун хашань нурад унҗ.
32Би хәләһәд, ухалҗаһад,
үзәд, сурһмҗ медсм эн:
33невчк унтҗахла, үрглҗәхлә,
элкән теврәд бас суухла –
34түрү бәәдл чам тал елдң күн кевтә ирх,
түрлһн хулхач кевтә генткн ирх[+].

#### 25


Хизкийин хаана цуглулсн Соломона цецн селвгүд

1Соломона талдан цецн селвгүд. Тернь Иудейин хан
Хизкийин әмтәр цуглулгдҗ[+].
2Нуувчиг үүдәсн Бурхн туурмҗта,
нуувчиг медсн Хан туурмҗта[+].
3Теңгрин өндриг, һазрин гүүниг болн
хаана ухаг медҗ болшго.
4Цаһан мөңгнәс хутхгдсн керг уга тоотыг авад хайхла,
урч ааһ кеһәд һарһх.
5Хаана хаҗудк хар саната күүг уга кехлә,
чик йосар ширәнь батрх[+].
6Хаана өмн бичә бардмнад бә,
бийәсн деегшән ямта улсин нүүрт бичә деегүр бәәдл һарһ[+].
7Сәәчүдин нүүрт чамаг бассн дорхнь,
«Деегшән һар», – гиҗ келснь деер болх.
Нүдәрн үзсән,
8зарһинь келһхәр бичә адһ.
Эс гихлә, өөрхн әмтнчнь чамаг ичәхлә,
хөөннь ямаран болх?
9Өөрхн күүнлә эврә кергәр зарһд ор,
күүнә нуувчиг бичә тара.
10Кемр келхләг – чамд му нер зүүлһх,
тегәд чамаг һутахнь маһд уга.
11Цаглань келсн үг –
цаһан мөңгн сиилвр деер бәәх алтн альмн[+].
12Цецн күүнә кесн бурушалһн
алтн чимкүр, улан мөңгн кегдл мет[+].
13Эзндән нәәлвртәһәр кергән күцәдг күн
тәрә хадлһна гүргүд цасна киит орулснла әдл болна,
эврә нойнд чидл орулна[+].
14Үүлн хурна, салькн көдлнә,
болв хур мел орхш.
Тедү мет хоосар белг өгнәв гиҗ келсн күүнлә әдл болҗана[+].
15Удан тесвр һардачиг чигн иткүлх,
җөөлн келн ясиг чигн күүлх.
16Бал олҗ авхларн – цадтлан ид,
болв бөөлҗтлән бичә ховдгл;[+]
17нәәҗ талан дегд дару-дарунь бичә одад бә,
эс гихлә чамас тер цуцрх.
18Өөрхн күүнә худл герчнь –
бүдүн модн, селм, хурц сумн мет тиим[+].
19Хамхрсн шүднәс, доһлң көләс тус уга,
тедү мет зовлңта өдрлә нәәлвр уга күүнәс тус уга.
20Киитн өдрт хувц таслҗ тәәлсн мет,
шав деер давс цацсн мет –
тиигҗ күүнд зовлңта цагтнь байрта ду дуулснла әдл болҗана.
21Кемр чини хортн өлсҗәхлә – өдмг өг,
кемр ундасҗахла – ус уулһ:[+]
22тиигҗ чи терүнә толһа деер шатҗах нүүрс хураҗанач,
чамаг болхла, Деед Эзн ачлх[+].
23Ар үзгин салькн нигт хур авч ирнә,
ховч күүнә келнәс му хәләц һарна.
24Керүлч гергнлә хамдан ик, у герт бәәхин ормд,
герин оран өнцгт бәәсн деер[+].
25Ундасад зовсн күүнд киитн усн тааста,
тедү мет холас ирсн сән зәңг тааста[+].
26Хар саната күүнә өмн чичрҗәх үннч күн
бузрдсн худгла, киртә булгла әдл.
27Балыг ховдглад идхлә му,
эс гихлә буульмҗ күләсн бас му.
28Бийән бәрҗ чаддго күн,
хаша уга хамхрсн балһсна бәәдлтә.

#### 26

1Зунын дунд орсн цасн мет,
хадлһна цагт орсн хур мет,
һәргтә күүнд туурмҗ хальдшго[+].
2Шовун нисәд давх, харада нисәд йовх,
тедү мет киидән тәвсн харал хаҗуһар давх[+].
3Ташмг – мөрнд, хазар – элҗгнд,
тегәд һәргин нурһн бураһар шавдгдх[+].
4Һәргтә күүнлә әдл болшгон төләд,
терүнд һәргтәһәр хәрү бичә өг.
5Һәргтә күн бийән цецнд тоолдгоһар,
келснднь терүнд бас һәргтәһәр хәрү өг[+].
6Эврәннь кергән һәргтә күүнд даалһснь
бийән барх, дәкәд зовлңд даргдх.
7Доһлң күүнә көлнь коочиснлә әдләр,
тедү мет һәргин амнд үлгүр тус уга.
8Һәргтә күүг туурулснь –
сумиг саадгт бооснла әдл болдг[+].
9Согту күн хатханчгта мод бәрсн,
һәргтә күн үлгүрлҗ келхәр седсн әдл болдг.
10Һәргтә күүг, эс гихлә кениг болвчн нәәмәдлҗ авснь –
цугтаһинь даранднь саадгар хаһад шавтаҗах күүнлә әдл.
11Ноха эврәннь һульһсн һазрт хәрү ирдг мет,
тиигҗ һәргтә күн бас һәргтә йовдлан давтна[+].
12Бийән цецнд тоолҗах күүг үзлт?
Муңхг күүнә туснь нам ик болдг[+].
13«Хаалһ деер арслң бәәнә!
Аң уульнцар гүүҗ йовна!» – гиҗ хуурмг күн келнә[+].
14Түңгдәсн унҗҗах үүдн мет,
тиигҗ хуурмг күн кевтртән көндрнә.
15Хуурмг күн һаран ааһд орулна,
зуг амндан күргтлән цуцрх[+].
16Хуурмг күн бийән
ухата үг келҗәх долан күүнәс деер цецнд тоолна.
17Күүнә зүткәнд йирдән орхла,
нохан чикнәс татснла әдл.
18-19Өөрхн күүһән меклснь, дәкәд
«Би наадлв!» – гиҗ келснь
шачах сум хаяд, үкл илгәһәд,
адрҗах күүнлә әдл.
20Түлән чилхлә – һал унтрдг,
ховч уга болхла – цүүгән чилдг[+].
21Цогас халун һардг,
түләнәс һал һардг.
Тиигәд ховчин үгәс – өшәрклһс һардг.
22Ховчин келн әмтәхн хотла әдл,
күүнә дотр – гүүнднь орна[+].
23Хорта седвәрән бултулад келҗәх сән үг –
шавр савиг ширдсн мөңгн ширлә әдл[+].
24Хар саната күүнә келн зуһу,
седклдән му йовдл тер бәрҗәнә.
25Дунь җөөлн болв чигн бичә итк,
терүнә зүркнд йир олн хорта зура бәәнә.
26Тер дурго бәәдлән мекәр бултулҗана,
болв хар саната күүнә хорнь цуг әмтнд медгдх.
27Күүнд харшлад малтсн нүкндән эврән ундг,
тер күүнд харшлад түлксн чолун дор эврән ордг[+].
28Худлч му келҗәх күүндән дурго,
зуһуч келәрн терүг зовлңгд орулх.

#### 27

1Маңһдурк өдрәрн бичә бардмн,
ю авч ирхинь чи медҗәхшич[+].
2Эврән бийән биш, талдан күн буульг,
чини биш, талдан күүнә келн буульг.
3Чолун күнд, элсн гиигн биш,
болв һәргин һарһдг ааль хойраһаснь күнд[+].
4Цухл догшн, ур аврлт уга,
болв үлү үзлһнд кен эс авлгдхмб[+]?
5Илднь келсн күн
тагчг бәәсн иньгәс деер[+].
6Дурта күн цевр седкләсн өвдкәнә,
хар саната күн зуһудад үмснә[+].
7Цадхлң күн зөөгин гер ишкәд үрәх,
өлсҗәх күүнд һашун юмн әмтәхн болх[+].
8Төрсн һазран үлдәсн күн,
үүрәсн нисҗ һарсн шовунла әдл.
9Сәәхн үнртә тосн болн күҗин үнр зүркнд байр үүдәнә,
тедү мет седкләсн өгсн иньгин селвг сән.
10Бийиннь иньгүдән чигн, эцкиннь иньгүдиг чигн бичә март;
зовлң үзгдхлә – төрлмүд талан бичә од:
холд бәәх ахас, хоша бәәх әмтн деер[+].
11Көвүн минь, ухата бол, зүрким байрлул,
тегәд би деерлксн әмтнд хәрүһинь өгч чадхв[+].
12Ухата күн кемр зовлң үзхләрн зулх,
дамшлт уга әмтн һоодан йовад шалтанла харһх[+].
13Талдан күүнә төр бийдән авснь – хувцан бәрүлх,
күүнә гергнә төлә бас тиим юм бәрүллһн кегдх[+].
14Өрүн өрләһәс авн хоша бәәх күүг
хәәкрәд йөрәсн – харал тәвснлә әдл.
15Керүлч гергн бората өдрт орсн хурла әдл[+].
16Терүг хөрсн – сальк бәрснлә әдл,
эс гихлә, альхндан тос атхснла әдл.
17Төмр төмрәр хурцгддг,
күн – талдан әмтәр.
18Темснә мод асрсн күн – терүнә темс иддг,
бийиннь ахлачан хәләсн күн ачлврта болдг[+].
19Уснд чирә үзгдснлә әдләр,
тедү мет күн оңгдан күүг эврәннь зүркәрн медх.
20Үклин һазр хандго,
түүшң күүнә нүдн хандго[+].
21Цаһан мөңгиг болн алтыг һалар цеврлнә,
тиигҗ күүнә нерн цеврлгднә[+].
22Кемр һәргиг буудяла хамдан савд нүдв чигн,
терүнәс һәргинь һарһҗ болшго.
23Эврәннь хөөдин тооһинь мед,
хош малдан килмҗән өг;
24юңгад гихлә, ямаран чигн көрң мөңк биш,
хаана бәрҗәсн йосн хөөт үйнрт зәрмдән өггдго[+].
25Болв өвсн хумхархла, шин ноһан урһна,
уулын белд урһсн өвсн хадгдва;
26хөөнәс чамд хувцн авгдх,
яман мал һазрин ялд өггдх,
27ямана үсн икәр өггдх,
тернь чамд болн чини өрк-бүлд хот болх,
чини зарцнр цадхлң бәәх.

#### 28

1Ардаснь эс көөлдв чигн хар саната күн зулад гүүнә,
үннч күн болхла, арслң мет таг-яг[+].
2Орн-нутгт үүмән болхла – залачнр олн,
зуг ухата, медрлтә залачла нутг батрх.
3Һуульһнчнриг шахчах бас тиим һуульһнч күн –
тәрсн тәрәг таслҗах ик хурта әдл[+].
4Бурхна зака мартсн күн – хар саната әмт буульҗана,
закаһар бәәсн күн теднлә ноолдна.
5Хар саната әмтн чик үннә неквр медҗәхш,
зуг Деед Эзиг хәәҗәснь терүг күццднь медх.
6Хар мөртә баяч дорхнь
цеврәр бәәдг угатя күн деер[+].
7Тоолврта көвүн Бурхна закаһар бәәнә,
седвәр уга күүнлә үүрлдгнь эцкән ичәнә.
8Байҗхар седҗәх арсмч
эврә мөңгән талдан күүнд өгйәһәр өгхләрн,
өгснәсн үлүһәр сурна.
Үнндән болхла, тер угатя өр-өвчин төлә цуглулҗана[+].
9Бурхна закана үгмүдиг соңсхар седҗәдго күүнә
зальврлһн чигн җигшүртә[+].
10Чик седклтә күүг
хорта хаалһдан мекләд орулҗахнь –
бийиннь гөлмдән бәргдх,
цеврәр бәәдг күүнд сән хөв күртх[+].
11Баяч бийән цецн күүнд тоолна,
зуг угатя серлтә күн терүг һәргтәһинь меднә[+].
12Үннч әмтн байрлна – эргндк җирһнә;
хар санатань йос һардад өөдлхлә, олн улс зовна[+].
13Бийиннь килнц бултулхла – сән юм бичә күлә;
килнцән медәд бурушахла – хәәрлтд күрхч[+].
14Деед Эзнәс әәснь кезә чигн кишгтә,
догшн седклтә күн гүрмлә харһна.
15Угатя әмтнә муңхг һардач –
күркрҗәх арслңгин, иигәрән-тиигәрән гүүҗәх аюһин бәәдлтә болдг[+].
16Һардач йир муңхг болхла, цуглулдг алвнь икднә;
зуг олз эс хәәсн күүнә наснь ут болх.
17Цус асхад, ноолдхар седдг күн –
үктлән тенҗ йовг,
амрлт бичә үзтхә[+].
18Хорта йовдл һарһдго күн үкшго,
хаҗисн хаалһар йовдгнь генткн үкх[+].
19Һазр эд-бод кесн күн цадхлң болх,
киидән цаган үрәснь угарх[+].
20Нәәлвртә күн олн евәлтә,
байҗхар адһҗах күн засгла харһлго бәәшго[+].
21Чирә хәләсн зарһч сән биш:
тиим күн зүсм өдмгәс көлтә килнц һарһх[+].
22Ховдг күн байҗхар адһна,
зуг терүгән дахлдн угархан медҗәхш[+].
23Зуһудад келсн үгд биш,
тегәд керлдснд чамд ханлтан өргх[+].
24«Килнц биш», – гиһәд эцкәсн, экәсн булалдсн күн
тонулчла негн болҗана[+].
25Олзд дурта күн цүүгә татна,
Деед Эзнд иткдгнь сән керг күцәнә[+].
26Зуг бийдән нәәлснь – һәргтә,
Цецн Ухана хаалһар йовснь әәмшгәс харсгдх.
27Бәәснәсн угатя күүнлә хувалцснь – дуту уга бәәнә,
нүдән аняд, эс медсн болснь килнцән икдүлҗәнә[+].
28Хар саната әмтн өөдлхлә – теднәс олн бултна,
тедниг күчән геехлә, чик седклтә әмтн өснә[+].

#### 29

1Шоодвр соңсад уурлсн күн
генткн алгдх, дәкҗ әмдршго[+].
2Үннч әмтн чидлтә болхла, келн улс байрлна;
хар саната әмтн йос һардхла, олн улс зовна[+].
3Цецн Уханд дуртань эцкән байрлулна,
аля әмтнлә үүрлдгнь олсан тарана[+].
4Хаана чик зарһ орн-нутгиг батрулна,
авлһ терүг хамхлна.
5Өөрхн күүндән зуһудснь –
көл дорнь гөлм татҗана[+].
6Килнц – хар саната күүнә бәрән,
кемр үннч күн килнц эс һарһхла, тер икәр байрлх[+].
7Үннч күн угатя күүнә түрүг меднә,
хар саната күн медхәр седхш[+].
8Ичр уга әмтн балһс хутхна,
ухата әмтн цухл тогтнулх[+].
9Кемр ухата күн муңхгла зарһцхла,
үүмән болн инәдн зогсшго.
10Алачнр цевр күүнд дурго,
үннч күүг алхар седцхәнә[+].
11Муңхг күн цухлд дурлна,
ухата күн терүг унтрана[+].
12Кемр толһач худл соңсдг болхла,
терүнә сөөвңгүд чигн худлчнр.
13Угатя болн даҗрдг әмтиг негдүлдгнь –
хойраднь Деед Эзнә өгчәх җирһл[+].
14Кемр хан угатя әмтнә зарһ чикәр кехлә,
терүнә ширәнь мөңкинд хольвршго[+].
15Цокад, шоодад бәәхлә – ухан ордг,
һазалсн үрн экдән му нер өгнә[+].
16Чик санан уга әмтн күчтә болхла – килнцнь күчтә,
болв үннч әмтн теднә дорацлһ үзх[+].
17Көвүһән сурһ – терүнә төлә таварн бәәхич,
тер чини байр болх[+].
18Медлгчин үзгдл уга болхла – олн-әмтн дурндан бәәнә,
зуг Бурхна Закаһар бәәдг күн кишгтә[+].
19Мухла күүг үгин иләр иткүлҗ болдго,
медв чигн терүгән келшго.
20Шулун келдг кү үзлч?
Муңхг күүнә туснь нам ик болдг[+].
21Кемр мухлаг бичкнәсн эрклүлхлә,
цаарандан сән юмн үзгдшго.
22Ноолдач күн цүүгә татна,
уурта күн хорта йовдл икдүлнә[+].
23Деер санатань басгдх,
тогтун күн күндтә болх[+].
24Хулхачла үүрлсн күн – эврән бийдән хортн:
хулхачиг хараҗахиг соңссн бийнь тагчг бәәнә[+].
25Татата гөлм – әмтнә өмнк әәмшг,
зуг Деед Эзнд нәәлснь харҗ хадһлгдх[+].
26Кесгнь толһачин хәәрлтд орхар хәәнә,
зуг күүнә зарһчнь Деед Эзн[+].
27Үннч күн худлчнрас җигшнә,
чик санан уга әмтнд үннч күн җигшүртә.

#### 30


Агурана таслсн товчта үгмүд

1Иакин көвүн Агурана бахмҗта үгмүд.
Эн залу Итиэлд, Итиэлд болн Ухалд иигҗ келсмн:
2– Цуг әмтнәс би хамгин муңхгньв,
нанд күүнә тоолвр уга.
3Би цецн ухана медрл авч чадсн угав,
Бурхна тускар юм медхшв.
4Теңгр деер кен күрәд буув?
Кен салькиг альхндан атхв?
Кен усиг хувцндан орав?
Һазрин меҗә кен тогтав?
Терүнә нернь кемб? Тер көвүн үрнә нерн кемб?
Чи йирдән меддг болхич[+]?
5Бурхна үгмүд цевр:
Терүнд өөрдсн күн болһна халхцнь Тер болҗана[+].
6Терүнә келсн үг болһнд бичә юм нем,
эс гихлә, чамаг илдкхлә – худлч болхич[+].
7Хойрхн юмна тускар Таниг, Деед Эзн, сурҗанав,
намаг әмд деерм бичә уга ги:
8Хоосн болн худл үг нанас холҗул,
нанд угарх юм чигн, байҗх юм чигн бичә өг,
мини хүв өдмгиг кемҗәләд өг:[+]
9дегд цадхларн цөкрәд: «Эн кемб – Деед Эзний?» – гиҗ
би келдгоһар, эс гихлә угархларн мини Бурхна
нер һутаһад хулха кедгоһар[+].
10Эзнә нүүрт зарциннь тускар бичә му кел,
эс гихлә чамд терүнә седвәр тусх, чи гемшәгдхич[+].


Таслсн товчта үгмүдин бас нег хураңһу

11Эцкән, экән харадг әмтн бас бәәнә;[+]
12бийән сәәнд тоолдг әмтн бәәнә,
зуг үнндән эврәннь килнцин кирәс тедн цеврлгдҗ чадшго;[+]
13караг, деегүр хәләцтә әмтн бәәнә,[+]
14угатя әмтн хоорнд даҗрад,
өнчн-өвүһин әминь таслхар седдгнь бәәнә;
теднә шүднь – үлд мет,
теднә өргнь – хасвчин балг мет[+].
15Шигдәч хойр күүктә: мел «ас, ас!» – гицхәдг.
Һурвн юмн төрүц ханшго,
бас дөрвдгчнь: «Болх!» – гиҗ келшго:
16үклин һазр, үр-сад һарһдго гесн,
усар ивтрҗ хандго һазр,
«Болх!» – гиҗ төрүц келдго түүмрин һал.
17Кемр эцкән наад бәрдг болхла,
экән тевчдго болхла – терүнә нүдиг
керә тиньгр һазрт чоңкх,
хар шовун терүг тасчад идх[+].
18Һурвн юмн намаг өврәнә,
дөрвдгчинь чигн би медҗ чадсн угав:[+]
19Һәрдин хаалһ теңгрт,
моһан хаалһ уулын хадт,
кермин хаалһ теңгс дунд,
залу күүнә хаалһ гиҗгтә күүкн тал һардг.
20Аля күүкд күүнә хаалһ иим:
идәд, урлан арчад келх:
«Би му юм һарһсн угав».
21Һурвн юмнас һазр чичрнә,
болв дөрвдгчинь чигн дааҗ чадҗахш:
22хан болсн мухлаг,
цадтлан иддг һәргиг,[+]
23мордсн ичр уга гергиг,
нойна хатна орм эзлсн мухла күүкд күүг.
24Һазр деер дөрвн бичклдәс бәәнә,
болв тедн ухатаһас ухата:
25зунын дуусн хотан хурадг
әрә торсн бәәдлтә бийнь – әмтә шорһлҗс;[+]
26хад дунд бәәрән бәрдг
күчн тату уулын хулһнс;
27царцахаст хан уга,
болв тедн нег зергләһәр йовна;
28көлдән тордг гүрвлдә
хаана хашад чигн орна.
29Һурвланнь цогц сәәхн урһцта,
дөрвдгчнь болхла – бат ишкдлтә:
30аңгуд дунд баатр арслң,
тер кениг чигн өмнәһәрн һарһшго;
31эр така-дахулгч, эр яман болн
цергин көтләч хан болҗана.
32Кемр эргүһәр бийән давулҗ буульсн болхла,
кемр хар саната юм һарһхар седҗәхлә,
альхарн аман ха[+].
33Эс гиҗ үс бүлхлә – тосн һардг,
тегәд хамрар цокхла – цусн һардг,
тиигҗ ууртан хордхла – өшән ирдг.

#### 31


Лемуил хаана таслсн товчта үгмүд

1Лемуил хаана хадһлсн экин сурһсн сурһмҗнь эн:
2Көвүн минь, чамд ю келхмб?
Геснәсн һарһсн көвүн минь, юн болҗана?
Мини Бурхнд зальврад авсн көвүн минь, юн болҗана?
3Күчн-чидлән гергчүдт бичә үрә,
хаадудыг хоосрулдг теднд бийиннь хаалһан бичә медүл[+].
4Хаадуд биш, Лемуил,
чаһр уухнь хаадуд биш.
Тедү мет сәәчүд уух әрк бийдән хәәшго;[+]
5дегд әркдхләрн – закас мартцхах,
хүв тату улсин зөвинь харсшго.
6Үрәд үкҗәх күүнд әрк өгтн,
седкләрн һашудҗах күүнд чаһр өгтн:[+]
7уухларн – бийиннь түрү бәәдл мартх,
зовлңгин тускар ухалшго.
8Бийән харсҗ чадшго күүнә ормд кел,
чидл уга күүнә зөв харс[+].
9Чик йовдл харсад кел,
угатя болн хөв уга күүнә зөв харс[+].


Әрүн седклтә гергиг буульлһн

10Әрүн седклтә герг яһҗ олҗ авхмб?
Терчнь хамгин ке чолунас үнтә,[+]
11залуһин зүркн терүг иткҗәнә,
тиим гергнлә тер түршго,
12насн туршарт тиим гергн залудан туста болх,
хорта юм һарһшго.
13Терүнә һарнь көдлмш хәәх:
ноос көндәв чигн, олс бәрв чигн.
14Тиим гергн хулд кедг керм мет –
хот-хоолан холас хәәнә.
15Өрк-бүлдән хотинь белдхәр,
зарцнртан даалһвр өгхәр
нарн һартл тер сернә[+].
16Тәрәнә һазр шүүһәд хулдҗ авна,
үзмин мод тәрнә. Көлсәрн мөңг олна.
17Цогц-махмуднь күдр-бадр,
һарнь чидлтә.
18Керг сәәнәр күцхлә,
сөөд чигн терүнә герлнь унтрхш.
19Һарарн утц ээрнә,
хурһарн иигән тәвхш.
20Һуульһнч күүнд альхнасн өгнә,
кишгән гееснднь дөң болна[+].
21Терүнә өрк-бүлнь цаснас әәшго –
тедн цугтан хойр давхр үнтә улан эдәр оралһата.
22Бийдән чигн тер хувц уйна,
олсн эдәр болн үнтә шеемг эдәр уйсн хувцта.
23Олна нүүрт терүнә залуг меднә,
эврәннь һазра улсин медәтнр дунд тер сууна.
24Тиим күүкд күн хулдхар хувцна эд кенә,
кувцнрт бүс уйна.
25Тер күчтә, күндтә күн,
ирҗәх өдрт байрлна,
26тер гергнә келнднь цецн үгмүд,
тер сән сурһмҗ өгнә,
27гер дотрк төр яһҗ хаһлгдҗахиг хәләнә,
киидән өдмг идҗәхмн уга.
28Үрдүднь терүг байртаһар буульна,
залунь таасад магтна:
29«Әрүн седклтә болх дүңгә олн гергчүд билә,
зуг чи цугтаһаснь деерч!»
30Ке бәәдл меклнә, сәәхн бәәдл юмб?
Зуг Деед Эзнәс әәсн гергнд магтал өрггднә.
31Терүг кесн күцәмҗәрнь үнлтн,
олна нүүрт терүнә кергинь буультн![+]

### Цецн Ухана Багш

#### Цецн Ухана Багш

Цецн Ухана Багш


Нүр үг

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]


#### Нүр үг


НҮР ҮГ


Күндтә умшачнр!

Израилин хуучн цага һурвн дегтрлә хальмг келн-улсин умшачнр ода таньлдҗ чадҗана. Эннь: «Йов», «Цецн Ухана Багш» болн «Соломона хамгин сән дун» гидг нертә. Эн дегтрмүд нарт-делкәд хамгин икәр умшгддг, хамгин олн тооһар барлгддг «Библь» нертә хураңһуд орна.

«Библь» кезән-кезәнә бичгдсн болвчн, энүнд мөңк төрмүдин тускар бичәтә: байрин болн һундлын, кишг-хөвин болн зовлңгин, дурна болн дурго боллһна, җирһлин учр-утхин тускар бичәтә.

Йудья улс болн христианмуд Библиг әрүн чинртә дегтрт тоолна. Бурхн эврән эн дегтрәр дамҗад олн-әмтнлә күүндҗәнә гиҗ зәрмснь иткнә. Тегәд «иткл», «килнц», «гемән эрх» болн «аврлт» гисн тоотыг иим дегтрмүдәс күн медҗ авна.

Йовин дегтрт күүнә мөңкинд бәәдг зовлңгин тускар бичәтә. Йов йир цаһан седклтә болн Бурхиг дегд тевчдг бәәҗ. Эврә цагтан бәәсн һазртан тер алдр күн гиҗ тоолгдҗаҗ. Генткн терүг олн зовлң ээрнә: бәәсн зөөрән геенә, үрдән геенә. Дарунь эврән күнд гемәр гемннә. Йовала учрсн зовлңгин тускар һурвн нәәҗнь соңсна. Тедн Йовиг төвкнүлхәр ирцхәнә. Эн дегтрин ик зууднь Йовин болн терүнә нәәҗнрин күүндвр орҗ. Тернь икнкдән зүтклдән: нәәҗнр Йовин зовлң гин учринь цәәлһхәр седцхәнә. Зовлң килнц һарһад бәәснәс һарчах гиҗ тедн келцхәв. Зуг Йов бийдән учринь эс олҗ чадад, нәәҗнртәһән зөвшәрлго бәәв.

Тегәд нәәҗнрин чилгч уга зүтклдәг Бурхн Эврән төгсәнә. Бурхн Бийләнь зарһцхар седҗәсн буруһинь Йовд тәвҗ өгв. Терүнә нәәҗнриг Бурхн гемшәв, яһад гихлә тедн худлахар келҗәҗ. Бурхн Йовиг эдгәһәд, урднь бәәснәснь икәр зөөринь хәрү өгв.

«Цецн Ухана Багш» гидг нертә дегтр җирһлин чинриг медхәр седсн күүнә седвәр болҗана. Цецн Ухана Багш алдр хан Соломона нерн деерәс келҗәнә. Соломон хан кезәңк Израилин әмтн үүдхин өмнк Х-гч зун җилд залҗ йовҗ. Җирһлин зүсн-зүүл бәәдлинь тер хәләнә. «Шар нарн» дор күн юуни төлә бәәдгинь медхәр седнә. Болв күүнә җирһлин чинрнь медгдхш: җирһл дегд ахр, тегәд чик бишәр һарна. Тиигв чигн Цецн Ухана Багш күүнә җирһлд зәрмнь сән, зәрмнь му гиҗ лавлҗана. Үлгүрлхд һәргтә болсн дорхнь, цецн болсн деер. Зуг җирһләс тус уга болв чигн, Бурхн күүнд байр болн үнниг олх, көдлмшт, хот-холд, иньгллтд, өрк-бүлд бәәхиг медүлнә. Аштнь эннь цугтан Бурх на заавр күцәлһн болҗана.

«Соломона хамгин сән дун» гидг нертә дегтр хуучн цага израилин келн-улсин поэм эс гихлә дурна туск дун болҗана. Тер дун ик зуудан Дорд үзгт бәәх әмтнә дурна поэмсин бәәдлтә. «Соломона хамгин сән дун» күүндвр олзлад бичгдҗ, деернь ахр шүлгүдәс тогтҗ. Терүнәс бидн залу болн күүкд күүнә хоорндк дурна тускар, теднә кеермҗтә хамцу бәәдлин тускар медҗ авнавидн. Салу бәәһәд нег-негән санад уйдад, итклтә дуран күргәд харһх седкл хойр иньгт бәәхиг үзүлҗәнә. Эн дегтрт хамгин түрүнд күүнә җирһлд учрдг дурна тускар келгдҗәнә. Терүнәс даву нег чигн саамд «Бурхн» гисн үг уга. Бурхна тускар мел далд учр-утхта. Эн дегтр ик зуудан тиигҗ олзлгддг бәәсмн кевтә: Йудьян улс Бурхна дурн эврәннь келн-улст нерәдгдҗәнә гиҗ сандг, христианмуд Христосин болн Терүнә Чонҗин хоорндк дурна тускар гиҗ сандг бәәҗ. Еврей келн-улсин авъясар болхла, эн дегтр Соломон хаана нернлә залһлдата.

XXI-гч зун җилин эклцәр түрүн болҗ өдгә хальмг келнд орчулгдсн эн һурвн дегтр шүлгләнә авцта, цецн уха бәрсн Библин янзтаһар бичгдҗ. Библин дегтрмүд орчуллһна Институт дааврта нәрн көдлмш күцәһәд, ухан седклән тәвәд, дуран өгч шунад орчулсн орчулачд, редактормудт, эн дегтр барас һарһлһнд дөң-тусан күргсн улст ик ханлтан өргҗәнә. Урднь чигн мана Институт барлсн дегтрмүд Хальмг Таңһчин келн-улст күрч серглң бәәлһнднь, тогт унар җирһлән эдлхднь тусан күргҗәлә. Цаарандан чигн оньдин кишгән эдлхнь маһдуга.

Библь орчуллһна Институт

#### 1


Цецн Ухана Багш

1Ерусалим балһсна хан Давидин көвүнә – Цецн Ухана Багшин – келсн үг[+].


Цугтан – тус уга

2Тус уга, – гиҗ Багш келнә, – цугтан – тус уга[*][+] .

3Шар нарн дор, кедү көдлв чигн цуг күчкөлснәс тегәд күүнд юн олз болҗана[+]?

4Күүнә отг ирдг, күүнә отг давдг, һазр болхла мөңк үлддг[+].

5Нарн һардг, нарн суудг, эргәд һарсн орм талан адһдг[+].

6Салькн өмн үзг тал үләнә, ар үзг тал эргнә – эргҗэргҗ эврәннь ормдан ирҗ, хәрү эргнә.

7Усна цуг урсхл теңгс тал гүүнә, болв теңгс дүүрч деврхш. Гүүсн ормарн шинәс тедн гүүх[+].

8Цуг көдлмш цуцрана – цугтаһинь келҗ болшго,

Кедү хәләв чигн – нүдн ханшго,

кедү соңсв чигн – чикн дүүршго[+].

9Бәәсн юмн – бәәһәд бәәх,

учрсн юмн – учрад бәәх.

Нарн дор шин юмн төрүц уга[+].

10Зәрмдән келцхәнә: «Эн шин юмн, хәлә!»

Болв эннь давсн зун җилмүдт болсн юмн.

11Өңгрсн юман тодлхш,

хөөннь болх юмиг теднә дару бәәх улс медшго[+].


Цецн Ухана Багшин дамшлт

12Би, Цецн Ухана Багшв, Ерусалимд Израилин хан биләв.

13Теңгр дор бәәх кергүдиг цугтаһинь зүркән тәвҗ, цецнәр дасад медхәр седләв. Тернь әмтн чидлән агсад көдлтхә гиһәд, Бурхна өгсн күнд даалһвр[+].

14Теңгр дор бәәх цуг керг би үзләв, цугтан – тус уга, цугтан – сальк көөлдән[*].

15Матьхр юмиг чиклҗ болдго,
Уга юмиг – тоолҗ болдго[+].

16Би бийдән келүв: «Би алдр кергәрн болн цецн ухаһарн

урднь Ерусалимиг һардҗасн әмтнәс давв.

Мини зүркн ик цецн ухаһар болн номар дүүрв»[+].

17Тегәд би цецн ухан юунд бәәдгинь, адрлһн болн һәргллһн юунд бәәдгинь зүркәрн медхәр седләв. Тернь чигн сальк көөлдлһн болҗахнь медүв.

18Алдр цецн уханд алдр зовлң бәәдг,
Медрл өсксн күн – зовлң өскдг[+].

#### 2

1Би бийдән келүв: «Чамаг хөвкишг үздгәр би чамаг нәәрин бәәдләр сөрәд хәләсв». Болв эннь чигн – тус уга.

2Инәднә тускар би иигҗ келүв: «Адрлһн!»
Нәәрин тускар: «Яахмб терүгәр?»[+]

3Би чаһр ууһад, цогцмахмудан сөрәд, тоолвр угаһар бәәһәд, зүркндән цецн ухата болхар седләв. Тиигҗ би әмтнә кишгнь юунд бәәхинь медхәр седләв. Тедн теңгр дор әмд бәәсн деерән ю кехмб?

4Алдр кергүд би күцәвүв:

бийдән гермүд бәрүв,

уста үзмс тәрүв;[+]

5садмуд болн урһа модд урһавув,

тедн дотр зүснзүүл

темсн урһдг модд тәрүв;[+]

6тедниг услх боодгуд бәрүв;

7мухла залус, мухла күүкд улс хулдҗ авув,

гертм һарсн зарцнр бас нанд бәәлә.

Нанас өмн Ерусалим һардсн күүнә малмудас

икәр нанд үкрмүд, хөд болн ямас бәәлә.

8Би цаһан мөңг болн алт цуглулув,

һазр болһнас хаана зөөр хуравув,

дууч залус болн дууч күүкд улс болн залусиг байрлулдг – олн герг[*] авув.

9Ерусалимиг мини өмн һардсн улсас би давад, күчтә болн байн болув.

Би цецн ухаһан геесн угав[+].

10Мини нүдн үзхәр седсинь харшлдго биләв. Нәәрлсн цагт зүркән хөрдго биләв. Тиигәд мини цуг кесн тоотас зүркм байрлдг билә. Тернь мини цуг күчкөлснә тиим ачлвр болдмн.

11Би эврәннь һарарн кесн тоотыг хәләхлә, күцәсн көдлмшән хәләхлә, цугтан тус уга, цугтан – сальк көөлдән болҗана, нарн дор бәәснәс төрүц олз уга[+].

12Цецн уха, адрлһ болн һәргллһ үзхәр би седләв. Эс гиҗ хаана хөөн ирсн күн ю кехмб? Урднь кеҗ йовснас икәр кехий?

13Тегәд би цецн ухан һәргллһнәс сән, тедү мет герл харңһуһас сәәнинь үзүв.

14Цецн күүнә нүднь хурц, һәргтә күн харңһуд бәәснлә әдләр бәәнә.

Болв би цугтаһинь нег бәәдл күләҗәхинь медүв[+].

15Би бийдән келҗәнәв: «Һәрглә харһсн юмн, нанла чигн харһх.

Тегәд би юуни төлә цецн болсмб?»

«Эннь чигн тус уга», – гиҗ би бийдән келүв.

16Цецн күүнә болн һәргтә күүнә туск тодлвр мөңкинд хадһлгдшго,

цугтан дарунь мартгдх. Цецн күн һәргтә күүнлә әдл үкшгой[+]?

17Би җирһлд дурго болув, нарн дор бәәх ямаран чигн керг хар зовлң болҗ медгдв. Цугтан – тус уга, цугтан – сальк көөлдән.

18Нарн дор кеҗәх көдлмштән би дурго болув. Эс гиҗ мини хөөн ирх күүнд терм күртх[+].

19Цецн күн эс гихлә, һәргтә күн болхинь кен медхмб?

Болв нарн дор мини күчкөлсәрн болн цецн ухаһарн олсиг тер цугтаһинь эзлх. Тегәд эннь – бас тус уга.

20Тегәд би нарн дор цуг кесн көдлмшәсн цөкрүв.

21Цецн ухаһарн, медрләрн, дамшлтарн кесн көдлмшән

эс кесн әмтнд терүгән үлдәҗәхмн болҗана. Тернь – тус уга, тернь – ик зовлң.

22Шар нарн дор кесн көдлмш, зүркнә зүткән күүнд ю өгчәнә?

23Терүнә цуг өдрмүднь – һашудлһн, көдлмшнь – үүмән, терүнә зүркнд сөөни дуусн амрлт уга. Тегәд эннь чигн – бас тус уга[+].

24Идәд, ууһад, кесн көдлмштән седкләрн кишгән медснд, күүнә хөв бәәдг болвза? Тегәд терүг Бурхна һар өгчәхиг би медүв[+].

25Идәд, бахан хаңһасн нанас талдан күн бәәхий?

26Бурхнд таасгдсн күүнд Тер цецн уха, медрл болн байр илгәнә.

Килнцтә күүнд Бурхн күнд көдлмш өгнә. Тиим күн хадһлсн, цуглулсн тоотан Бурхнд тааста күүнд өгтхә гиҗәнә.

Эннь чигн – бас тус уга, эннь чигн – сальк көөлдән[+].

#### 3


Юн чигн юмн эврә цагта

1Теңгр дор юн чигн юмнд болзг бәәдг, цаг бәәдг.

2Төрх цаг
болн үкх цаг;
тәрх цаг
болн уңгинь таслх цаг;[+]
3алх цаг
болн эмнүлх цаг;
хамхлх цаг
болн тосхх цаг;
4уульх цаг
болн инәх цаг;
орклх цаг
болн биилх цаг;[+]
5чолу цацх
болн терүг цуглулх цаг;
теврх цаг
болн теврлһнәс зулх цаг;
6хәәх цаг
болн геех цаг;
хадһлх цаг
болн һарһад хайх цаг;
7шуулх цаг
болн уйх цаг;
тагчг бәәх цаг
болн келх цаг;[+]
8дурлх цаг
болн һәәлх цаг;
дәәлх цаг
болн эвцх цаг.


Әмтнд өгсн Бурхна килмҗ

9Күүнә кесн көдлмшәс юн олз болҗана[+]?

10Күн чидлән агсад көдлтхә гиһәд, Бурхна өгсн даалһвр би үзләв[+].

11Бурхна тогтасн тоот эврә цагтан сәәхн. Кезәңк өңгрсн цага бәәдлин болн иргчин бәәдлин тускар күүнә зүркнд Тер сана чигн орулла. Болв эклцәснь чилгч күртл Бурхна кергиг күн медҗ чадш уга[+].

12Әмтнд әмд деерән нәәрллһнәс болн сән керг күцәлһнәс талдан кишг угаһинь би медүв[+].

13Кемр күн идәд, ууһад, көдлмштән кишгән олсн болхла, терүгинь Бурхн өгчәхмн болҗана[+].

14Бурхна цуг кергнь цаг һатлад бәәхинь би медүв: терүн деернь немҗ болшго, терүнәс хасҗ болшго. Бурхн кеһәд күцәхләрн, Терүнәс әәтхә гиҗ кенә.

15Бәәсн юмн, урднь бәәсмн, болх юмн, урднь болла. Бурхн давсн юмиг хәрү илгәх[+].


Делкән чик биш бәәдл

16Шар нарн дор би зарһин орм үзләв. Терүнд бас йоснд уга

йовдл һарна. Үнн юмна ормд тенд хар саната йовдл болна.

17Бийдән би келүв: «Үннч күүнә болн хар саната күүнә зарһинь Бурхн кех.

Яһад гихлә ямаран чигн кергт болн йовдлд эврә болзг бәәдмн»[+].

18Бийдән би келүв: «Әмтнә тускар болхла, Бурхн тедниг сөрәд хәләҗәнә: бәәсн кевәрн тедн – малмуд болҗахиг үзүлхәр седҗәнә[+].

19Әмтиг болн малмудыг күләҗәх хүвнь негн: теднь чигн, эднь чигн үкнә.

Теднә чигн, эднә чигн әмсхлнь әдл. Күн малас юуһарн чигн деер биш, яһад гихлә цугтан – тус уга[+].

20Цугтан нег ормд орх: һазрин тооснас цугтан тогтла, цугтан хәрү тоосн болх[+].

21Күүнә сүмсн деегшән һардгиг, аль малын сүмсн һазр дор ордгиг кен меддв?»

22Тегәд би медүв, эврәннь кергәр байрбахмҗ кеснәс күүнд сәнь уга.

Эннь терүнә хөв эс гиҗ терүнә хөөн юн болхинь кен үзүлҗ чадхмб[+]?

#### 4


Буру бәәдлин болн залхуһин тускар

1Тегәд шар нарн дор болҗах даҗрлһ кевтнь би үзүв.

Даҗргдсн улсин нульмс үзүв, теднд эвлдг күн угаг үзүв.

Һундаҗах улс – чидлтә, эвлдг күн уга[+].

2Тегәд би медүв, үксн күн әмд бәәснәс деер[+].

3Төрәд уга нилх болхд хамгин сән, шар нарн дор болҗах зовлңгта юм тер үзәд уга[+].

4Би медләв, ямаран чигн көдлмшт болн кергин күцәмҗд әмтн үлү үзнә.

Эннь чигн – бас тус уга, эннь – сальк көөлдән.

5Һәргтә күн һаран теврәд,
эврәннь цогцан барна[+].
6Күнд көдлмшт хойр атхм
олснас болн сальк көөлдснәс
амр бәәдлд нег атхм олсн деер[+].


Һанцар бәәлһнә тускар

7Дәкәд би шар нарн дор тус уга юм үзүв.

8Күн һанцхн, хаҗуднь талдан күн уга. Терүнд көвүн чигн, ахдү чигн уга.

Терүнә көдлмшт чилгч уга, эврә зөөриннь бәәдл чигн терүг байрлулҗахш.

«Кенә төлә би көдлҗәхмб, дәкәд эврәннь седклд кишгинь өглго?»

Эннь – бас тус уга, эннь – күнд даалһвр[+].

9Хойр күн негнәс деер, яһад гихлә теднә күчкөлсн ачлгдх.

10Кемр унхла, негнь хойрдгчан татад босхх. Кемр һанц күн унхла, терүг босхдг күн уга.

11Хойр күн кевтхлә, теднд дулан болх, негхн күн яһҗ дуладхмб?

12Нег күүг диилхд амр, хойр күн хәрүцҗ чадх.

Һурвн давхр боодһа шулун тасршго.


Өсәд өөдллһн тус уга

13Угатя болчкад, болв тоолврта көвүн, селвг авхар седдго көгшн болн һәргтә хаанас деер.

14Терүнә һардҗах цагт һарсн угатя көвүн бәрәнәс һарн хан болв[+].

15Тегәд би үзүв: шар нарн дор әмд йовх күн болһна хаҗуд, терүнә ормд орх нилх йовдгинь.

16Келнулс то уга, урднь бәәсн улсиг тоолҗ болшго, болв хөөт үйнр тедниг магтшго. Эннь чигн – бас тус уга, эннь – сальк көөлдлһн.


Бурхнас әәлһн

17Бурхна гер тал йовхларн, саглҗ ишк.

Һәргтә күн кевтә бәрц авч ирсн дорхнь, тиигәрән ирәд соңсснь деер.

Тедн ухан уга, тегәд хорта йовдл һарһҗана[+].

#### 5

1Бурхна өмн үг келхләрн бичә адһ, зүркәрн чигн бичә адһ.

Бурхн теңгр деер, чи болхла һазр деер, тиигәд келх үгчнь ахр болтха[+].

2Олн килмҗин тускар ухалснас зүүдн ордгар, тиигҗ олн үг һәргәс һардг[+].

3Бурхнд андһар өгсн болхла, бичә хооран са, күцә.

Һәргтә кү Тер таасхш, чи эврәннь андһаран күцә[+].

4Андһаран өгчкәд, терүг эс күцәсн дорхнь, үгән өглго бәәсн деер[+].

5Амн үгәрн бийән килнцд бичә орул. «Энтн эндү», – гиҗ бичә Бурхна элчд кел.

Чини һарин кергиг үрәдгоһар Бурхиг бичә келәрн уурлул[+].

6Олн зүүд зүүдлһнәс чигн, келсн олн үгмүдәс чигн тус уга, болв чи Бурхнас ә![+]


Зөөрәс тус уга

7Кемр угатя күүг ямаран чигн орннутгт даҗрҗахиг үзхләрн, терүнә зарһнь болн шиидврнь чикәр эс кегдҗәхлә, бичә алң бол.

Яһад гихлә ахлач деер талдан ахлач бәәдмн, зәрмснь тер хойрас деегшән шиидгдсмн[+].

8Һазрин көрңгәс цугтан авна, хаана бийнь тәрәнә һазрас олз авна.

9Цаһан мөңгнд дурта күүнд, кезәд чигн тернь дуту болад бәәх; элвгделвгт дурта күн терүг төрүц күцҗ чадшго юмн.

Эннь чигн – бас тус уга.

10Зөөр ик болхла, эдлх улснь чигн олн.

Энүг хәләхәс биш эзнд ямаран тус болҗахмб?

11Икәр идв, аль баһар идв – көдлмшч күн санамр унтна.

Болв цадхлң бәәдл байн күүнә нөөринь хатана.

12Шар нарн дор би хорта зовлң үзләв:

байн бәәдл күүнд хоран күргнә[+].

13Кергән күцәҗ чадлго, тер зөөрән геенә, тегәд һарсн көвүндән нег чигн юм үлдәҗ чадхш.

14Экин геснәс һарсн бәәдләрн тер хәрү нүцкн бийәрн хәрх, эврәннь күчкөлснәсн нег чигн юм һартан авч йовшго[+].

15Эннь һашута зовлң: ямаран бәәдлтәһәр ирсн болна, тиим кевәрн хәрх.

Тегәд юуни төлә сальк көөлдәд көдлсмн болҗана[+]?

16Җирһлиннь туршарт күн харңһуд бәрәтә.

Олн зовлң, гем болн уурта бәәдл тер үзнә.

17Тегәд би медүв, хамгин сәнь – Бурхна заясн җирһлд күн хотан идәд, ууһад, шар нарн дор хөвтәкишгтә болснь деер. Тернь күүнә хөв.

18Кемр Бурхн күүнд өлгэд болн зөөр эдлтхә гиһәд өгснь эврәннь хөвән олад, күчкөлсәрн байрта бәәснь – тернь Бурхна белг[+].

19Кемр Бурхн күүнә зүркнд байр илгәхлә, тегәд тер эврәннь җирһлин өдрмүдин тооһин тускар ухалшго.

#### 6

1Шар нарн дор би зовлң үзләв, күүнд тернь күнд[+].

2Бурхна өгсн өлгэдиг, зөөриг болн күндллһиг аль сансарн бәәдг күүнд зәрмдән эдниг цугтаһинь Бурхн эдлүлхш. Тернь кевтән талдан күүнд күртнә. Тегәд эннь – тус уга, тегәд эннь – хорта зовлң[+].

3Кемр кен чигн күн зун үртә болад, удандан бәәһәд, ут нас наслад, болв кишгән күцц эдллго, нам оршадг күн уга болсн болхла, би келхв – зуурм һарсн үрн терүнәс хөвтә,[+]

4юңгад гихлә, керг уга ирн харңһуд орна,
тегәд терүнә нернь бийләнь хамдан харңһуд үкнә.

5Зуурм һарсн үрн нариг медсн чигн, үзсн чигн уга, тегәд эн терүнәс амр бәәдлтә.

6Кемр тер хойр миңһн җил бәәһәд, болв кишгән эс эдлсн болхла – цугтан тиигән орна эсий?

7Күүнә күчкөлсн – терүг цадххин төлә, зуг терүнә седвәрнь ханҗахш[+].

8Цецн күн һәргтә күүнәс юуһарн деер? Кемр угатя күн җирһлдән яһҗ бәәхән меддг болхла, терүнд ямаран тус[+]?

9Һарт бәргдсн көквш шовун, теңгрдк богшурһаһас деер. Эннь – тус уга, эннь – сальк көөлдән.

10Цугтад нерн бәәнә, күн гисн юн болҗахнь темдгтә. Бийәсн чидлтә күүнлә яһҗ тер зарһцхмб[+]?

11Чинр уга үгмүд олн – терүнәс күүнд ямаран тус болҗана[+]?

12Терүнә сүүдр мет давҗах тус уга җирһлд юнь сән болҗахинь кен медхмб? Терүнә хөөн шар нарн дор юн болхинь күүнд кен келҗ өгхмб[+]?

#### 7


Цецн ухан болн һәргллһн

1Сән нерн каңкнсн үнртә тоснас деер,

өңгрсн өдр һарсн өдрәс деер[+].

2Әмтн нәәрлҗәх герт орхин ормд

күн уульҗах герт орсн деер,

яһад гихлә цугтаһинь нег чилгч күләҗәнә.

Тегәд әмд бәәснь терүг тодлад автха[+].

3Һашудсн бәәдл инәснәс деер,

чирәд бәәх һундл зүркнд туста[+].

4Цецн күүнә зүркн уульҗах улст тусна,

һәргтә күүнә зүркн нәәрлҗәх улст тусна.

5Һәргтә күүнә ду соңсхар,

цецн күүнә шоодвр соңссн деер[+].

6Хәәснә дор бәәх һалд модн тачкнҗ шатна – тиигҗ һәрг инәнә.

Эн бас тус уга.

7Һундл һарһҗах

цецн күн ухаһан геех;

авлһ күүг үрәнә[+].

8Чилгч эклцәс деер,

тесвр карагллһнас деер[+].

9Уурлхар бичә адһ

яһад гихлә ур һәргтә күүнә чееҗд бәәдмн.

10«Урдк өдрмүд сән билә», – гиҗ бичә сур.

Иим сурвр цецн уханас биш.

11Цецн ухан зөөрәс дор биш, нарн дор бәәх әмтнд тер туста болна.

12Цецн ухан цаһан мөңгнәс дор бишәр харсна.

Медрлин туснь эн: цецн ухан җирһл хадһлна.

13Бурхна керг хәлә: Терүнә матилһсиг кен чиклх[+]?

14Кишгтә өдрт кишгән эдл, зовлңгта өдрт тодлад авчк: энүгинь чигн, терүгинь чигн Бурхн үүдәсмн, яһад гихлә иргчдән терүнә хөөн юн болхинь күн медҗ чадшгоһар.

15Эврәннь тус уга җирһлд би ю болв чигн үзләв: үннч күн чик бәәдләрн бәәсн бийнь үкнә. Хар саната күн болхла, хорта йовдл һарһад йовсн бийнь ут нас наслна[+].

16Бийән баршгон төлә дегд үннч, дегд цецн бичә бол.

17Цагасн урд үкдгоһар хорта йовдл һарһдг күн бичә бол, дәкәд һәргтә бичә бол[+].

18Негинь дах, болв талданинь бичә хай: Бурхнас әәснь, цуг зовлңгас һарх.

19Балһсна арвн һардачнрас цецн күн күчтә[+].

20Һазр деер зуг буйнч керг күцәһәд, зуг килнц төрүц һарһдго үннч күн уга[+].

21Келсн үг болһиг бичә соңс, эс гиҗ чини мухла чамаг му келҗәсиг соңсад чигн бәәхич[+].

22Эврән кесг дәкҗ талдан әмтиг му келсиг чини зүркн меднәлм.

23Цецн ухаһар би цугтаһинь сөрләв. «Цецн уха зүүнәв», – гиҗ би бийдән келдг биләв. Болв тернь нанас ямаран хол!

24Давсн юмн холд болн гүүнд бәәнә, күцгдшго, кен терүг олхмб[+]?

25Би зүркәрн цецн уха болн цәәлһлһ медхәр, хәәхәр олҗ авхар седләв. Хорта йовдл һарһдг әмтнә һәргнь болн ухань тату әмтнә адрлһн юунд бәәдв[+].

26Би медүв: минь тиим гергн үкләс һашун,

тер хавхла әдл,

терүнә зүркнь – гөлм,

терүнә һарнь – төмр чөдр.

Бурхна хәләсн күн терүнәс мөлтрх,

килнцтә күн терүнд бәргдх[+].

27Мини олҗ авсн юмн эн, – гиҗ Цецн Ухана Багш келв. –

Негинь негн деер немәд би тәәлвринь олҗ авдг болв.

28Зуг мини седкл хәәсән олҗ чадсн уга:

миңһн әмтн дундас би

негхн чик седклтә залу олҗ авув,

зуг нег чигн күүкд күн олдсн уга.

29Шиңкн би медүв:

Бурхн күүг чик седклтәһәр үүдәҗ,

зуг әмтн дегд олн юм хәәҗәнә[+].

#### 8

1Цецн ухата күүнлә кен әдлцхмб?

Кен цугтаһинь цәәлһҗ өгхмб?
Цецн ухан чирәд герл орулна,
терүнә дүринь җөөлдүлнә.


Хаана үлмәд бәәлһн

2Хаана үг болн Бурхнд өгсн андһаран тодлад ав.

3Хаанас бичә адһҗ һар,

дәкәд чик биш кергәр зүткә бичә ке.

Яһад гихлә хан седсн тоотан күцәх[+].

4Хаана үгин дару – йос һардх зөв;

терүнд нег чигн күн:

«Чи ю кеҗәнәч?» – гиҗ келшго[+].

5Заквр күцәхлә,
зовлңла харһшгоч;
цецн күн цагин тускар
болн зарһин тускар ухална.
6Юн чигн юмнд болзг болн зарһ бәәнә,
яһад гихлә әмтнә һарһсн хорта йовдл теднд күнд.
7Цааранднь юн болхинь күн медхш –
энүгинь кен терүнд келхмб?

8Салькиг[*] күн бәрҗ чадшго,

бийиннь үкх өдр зогсаҗ чадшго.
Дәәнәс мөлтрҗ һарч болшго,
хар саната күн хорта йовдларн авргдшго.


Хар саната болн чик седклтә күн

9Шар нарн дор бәәсн керг медҗ авчахдан, би цугтаһинь үзләв.

Тегәд күн күүнд нойрхад,

зәрмдән терүнд хорта бәәдл үзүлнә[+].

10Хорта йовдл һарһдг әмтиг яһҗ оршадгинь би бас үзләв. Тедн әмд цагтан мел һол сүмд[*] ирдг билә.

Хөөннь балһсна әмтн теднә кесиг мартдг билә.

Тегәд эннь – тус уга.

11Хорта йовдл адһҗ эс засглсн әмтнә зүркн хар санаһан күргхдән чигн өөрхн.

12Килнцтә күн зу дәкҗ килнц һарһсн бийнь удандан бәәнә.

Болв би меднәв: Бурхнас әәсн әмтн кишгтә болх.

13Хар саната күн кишгтә болшго:

тер күн сүүдрлә әдл, удандан бәәшго,

яһад гихлә Бурхнас әәдго бәәҗ[+].

14Тегәд һазр деер һарһҗах

бас тус уга юмн бәәнә:

үннч әмтн

хар саната әмтнә бәәдл авна,

хар саната әмтн

үннч әмтнә бәәдл авна.

Би келдүв, эннь чигн – бас тус уга[+].

15Тегәд би нәәриг буульв:

нарн дор идәд, ууһад,

нәәрин кевәр бәәснәс сән кишг күүнд уга.

Тернь терүнә шар нарн дор кесн көдлмшин ашнь,

терүг Бурхн белглҗәнә[+].


Бурхна керг медҗ болшго

16Би зүркәрн цецн уха медхәр,

һазр деер бәәх көдлмш хәләхәр зүткүв,

яһад гихлә терүнәс көлтә әмтн

өдрсө уга нүдән аньҗ унтхш[+].

17Би Бурхна күцәдг кергиг кевтнь үзүв, болв шар нарн дор болҗах тоотыг күн күццднь медҗ чадшго. Яһҗ эс зүткв чигн терүг медҗ чадшго, цецн күн бийән цугинь меддгт тоолсн бийнь – Бурхна кергиг бас медҗ чадшго[+].

#### 9

1Би цугинь шинҗләд терүг зүркндән бәрләв.

Бурхна йоснд үннчнь чигн, цецн ухатань чигн,

теднә күцәх кергнь чигн бәәнә.

Күүг дурн эс гихлә, дурго боллһн күләҗәхиг

тер төрүц медхш.

2Цугталань – нег йовдл:

чик седклтә күүнлә болн хар санаталань учрхнь – негн,

цаһан саната болн цеврцер күүнлә болн му санаталань,

тәкл тәкдг күүнлә болн тәкл тәкдго күүнлә,

буйнч күүнлә болн килнцтәләнь,

андһар өгдг күүнлә болн андһар өгхдән әәдг күүнлә

нег йовдл харһдг[+].

3Иим хорта бәәдл шар нарн дор альд чигн харһдг: цугтаннь хүв негн.

Әмд цагт күүнә зүркн хорар болн һәргллһәр дүүрң, хөөннь тер бас үкнә.

4Болв әмд бәәснь итклтә: үксн арслң дорхнь, әмд нохад сән.

5Әмд улс үкхән меднә,

үксн улс төрүц юм медхш –

теднд һазр деер ачлвр өгшго,

яһад гихлә теднә тускар тодлвр уга[+].

6Теднә дурн, теднә дурго боллһн,

шунлт давҗ одв.

Мөңкинд тедн нарн дорк җирһлд орлцшго.

7Байртаһар өдмгән ид,

байртаһар чаһр у,

юңгад гихлә чини кеҗәх керг Бурхнд тааста![+]

8Оньдинд цаһан нәәрин хувц өмс, олив тосар чирәһән арч.

9Тус уга җирһлдән шар нарн дор

дурта гергтәһән бәәсндән җирһлдән байрл,

яһад гихлә шар нарн дор

чини кесн көдлмшин ашар

тус уга җирһлин чини хөв тиим.

10Чидләрн кеҗ чадх тоотан ке,

яһад гихлә үклин һазрт, чини орх һазрт,

йовдл чигн, цәәлһвр чигн, цецн ухан чигн, медрл чигн уга[+].

11Дәкәд би шар нарн дор үзләв:

гүүлһнд – шулун гүүснь диилхш,

дәәнд – күчтәнь диилхш,

өдмг – цецн әмтнд күртхш,

байн зөөр – ухата әмтнд

болн туслмҗ меддг әмтнд күртхш.

Күн болһнд эврә болзг, эврә хөв бәәдмн.

12Бийиннь болзган күн медхш, тегәд заһснла әдләр хорта гөлмд бәргднә, шовудла әдләр бәрәнд оралдад бәргднә. Тиигҗ генткн ирсн му цагт әмтн бәргднә[+].


Цецн ухана болн һәргллһнә туск тоолвр

13Шар нарн дор би оңдан цецн уха үзләв – терүг би алдр гиҗ тооллав.

14Баахн балһсн бәәлә,

бүүрлсн әмтнь олн биш;

терүн тал күчтә хан өөрдәд,

терүг бүсләд хашална.

15Болв тер балһснд угатя цецн ухата күн олдна, эврәннь цецн ухаһарн балһсан харсна. Хөөннь балһсна әмтнәс нег чигн күн тер угатя күүнә тускар сансн уга.

16Тегәд би келүв,

цецн ухан чидләс деер,

болв угатя күүнә цецниг басад,

терүнә үгинь соңсхш[+].

17Цецн күүнә арһул келснь,

һәргтә әмтнд ахлачин

хәәкрлһнәс сәәнәр соңсгдна.

18Цецн ухан зерзевәс деер,

болв нег һәргтә эндү һарһсн күн

олн сән юм эвдхмн болҗана.

#### 10

1Үксн батхнас һарсн му үнр сән үнр дарна, бичкн һәргтә юмн цецн ухаг болн ачлвриг үрәнә.

2Цецн күүнә зүркн барун тал татна,

болв һәргтә күүнә зүркн – зүн талагшан.

3Кемр һәргтә күн хаалһар йирдән йовхла,

терүнд ухань күрхш,

терүнә һәргтә бәәдл цугтад үзгднә.

4Кемр һардач чамд уурлсн болхла,

бичә зулад гү:

бийән бәрҗ чаддг күүнд икәр тәвҗ өгдмн[+].

5Шар нарн дор би хорта йовдл чигн үзләв,

терүг эндүһәр нойн һарһҗасиг:

6Һәргтә әмтн деегшән өрггдв,

болв күндтә байн әмтн басгдв.

7Ялчнр мөр унҗ йовсиг би үзләв,

нойд болхла ялчнрла әдл,

йовһар йовсиг би үзләв[+].

8Нүк малтсн күн эврән терүнд унх;

эрс нурасн күүг моһа хатхх[+].

9Чолу тәәрдг күн бийән шавтах,

мод хамхлхд бас әәмшгтә[+].

10Кемр мука төмриг чи эс бүлүдхлә,

чидлән һарһхмн болҗанач,

зуг цецн ухаг олзлад, толһаһарн ухалхмн билә.

11Кемр тәрндәд уга бәәтл моһа хатххла,

тиигхлә тәрнддг күн керг уга.

12Цецн күүнә үгнь – бал,

һәргтә күүг бийиннь келн барх[+].

13Һәргтә күүнә келнә эклцнь ухата биш,

чилгчнь болхла – хорта һәргллһн.

14Ухан уга күн олн үгтә.

Болв күүнә хөөн юн болхинь күн медҗ чадшго.

Кен терүнд энүнә тускар келхмб[+]?

15Һәргтә күүг көдлмш цуцрана –

нам балһснд яһҗ күрхән тер медхш.


Хаадудын болн нойдудын тускар

16Зарцас[*] өөдлсн хан бәәх орннутгт зовлң,

теднә нойднь өрүнәс авн нәәрлнә!

17Тоомсрта тохмта күүнәс өөдлсн хаана орннутг кишгтә, теднә нойд кемҗәтә цагтан хотан эдлцхәнә, болв әркдхш![+]

18Хуурмг күүнә герт орань суугддг;

хуурмг һарта күүнә герин ораһарнь усн һооҗх.

19Нәр – байрин төлә,

чаһр – нәрнаадна төлә,

цаһан мөңгн уга болхла,

ю чигн күцәҗ болшго[+].

20Дотран санҗ хааг бичә му кел,

нам унтдг хорадан байн күүнә тускар бичә му кел:

юңгад гихлә теңгрин шовуд чигн чини үгиг күргәд келх,

җивртнр чини келсиг тараһад соңсхах[+].

#### 11


Тааҗ медгдшго иргч

1Эврәннь өдмгән уснд тәвәд гүүлг –

кесг хонад терүгән олҗ авхич.
2Бәәснәсн түгәһәд өг,
долан күн болну, нәәмн болну:
ямаран зовлң һазр деер ирхинь медхшич.

3Кемр үүлн хурар дүүрхлә,
терүгән һазрт асхх;
модн өмн үзг хәләҗ,
эс гихлә ар үзг хәләҗ унв чигн –
унсн ормдан тиигәд кевтх.
4Сальк хәләсн күн – тәрә тәрдго,
үүл хәләсн күн – хадлһ кедго.

5Салькна хаалһ чи медхшич,

саата гергнә геснд ясн альдас бүртдгинь медхшич –

тиигҗ чи Бурхна күцәҗәх цуг кергүдиг медҗ чадшгоч[+].

6Өрүнд һарад тәрәһән тәр,

асхнд чигн һартан амрлт бичә өг,

яһад гихлә юн туслхнь чи медхшич –

тернь, аль эннь,

эс гихлә, тернь чигн, эннь чигн сән.

7Герл тааста, нар үзхлә – нүднд сән.

8Күн кедү җилдән эс бәәв чигн,

оньдинд нәәрлҗ йовтха.

Зуг харңһу өдрмүдин тускар сантха.

Яһад гихлә тиим өдрмүд баһ биш болх;

учрх тоот – цугтан тус уга.


Баһчудт өгчәх селвг

9Көвүн, баһ наста деерән нәәрлҗ йов;

баһ цага өдрмүд чамаг, чини зүркиг байрлултха;

зүркән дуудсн тал од, нүдән хәләсн тал йов.

Болв тодлад авчк: цуг эн тоотар Бурхн чамаг зарһд орулх[+].

10Зүркнәсн һундл көөһәд һарһ,

цогцасн зовлңгта бәәдл уга ке;

бичкндк болн баһ цаг – тус уга.

#### 12


Көгшрлһнә болн үклин тускар

1Хар саната өдрмүд болн җилмүд уга деер

баһ настаһасн авн эврәннь Үүдәчиг сан,

тер цагин тускар «Терүнәс би бахан хаңһаҗахшв», – гиҗ келхич.

2Нарн болн герл,

сар болн одд эс харңһуртл,

әрә хур орад эс давтл,

дәкн үүлн бүтәх.

3Маначнр чичрдг болхла, чидлтәнь бөгдиһәд ирхлә, теермддг улс эс теермддҗ чадхла –

тедн дегд тооһарн баһрх,

терзәр хәләҗәхнь төрүц юм үзҗ чадшго.

4Һазаран һардг үүдн хаагдх,

теермин әнь тагчгрх;

шовуна түрүн дуунас күн серх,

дуулдгнь цугтан тагчгрх[+].

5Өндр юмнас әәх

болв хаалһ деер – әәмшг;

миндаль цецгәлх,

царцахас әрә көндрх,

каперс буран намчнь унх.

Күн эврәннь мөңк герт орҗана,

терүг оршахла, уульдг әмтн

уульнцар эргәд йовна[+].

6Цаһан мөңгн боодһа шуурад уга деер,

алтн ааһ хамхрад уга деер,

булгин хаҗуд буһш хамхрад уга деер,

худг деерк төгә нурад уга деер –

7күүнә цогц, урднь бәәснлә әдләр

һазрин тоосн болх,

күүнә сүмсн әм өгсн Бурхнд хәрү одх[+].

8Тус уга, – гиҗ Цецн Ухана Багш келв, – цугтан тус уга[+].


Аштнь

9Тер Багш цецн бәәҗ, әмт сурһдг бәәҗ;

ухалад, шинҗләд, цецн селвгүд олар тер цуглулҗ авв[+].

10Цецн Ухана Багш төв үгмүд хәәв,

үннә үгмүдиг тер чикәр бичв.

11Цецн әмтнә үг – хурц шор мет, цуглулсн үлгүрмүд – нег хөөчин[*] хадсн олн һасн мет[+].

12Көвүн минь, күүнә кехкүцәх тоотас даву бәәхәс сагл:

олн дегтрмүд бичхлә – чилдмн биш,

чидл күршго сурһуль чамаг муурулх[+].

13Аштнь соңсхмн: Бурхнас ә,

Терүнә заквр бәр,

яһад гихлә энүг цугтаһинь күн кех йоста[+].

14Ямаран чигн кергиг Бурхн зарһд орулна,

цугтан нуувчта – сәнь чигн, хар санатань чигн[+].

### Соломона хамгин сән дун

#### Соломона хамгин сән дун

Соломона хамгин сән дун


Нүр үг

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]


#### Нүр үг


НҮР ҮГ


Күндтә умшачнр!

Израилин хуучн цага һурвн дегтрлә хальмг келн-улсин умшачнр ода таньлдҗ чадҗана. Эннь: «Йов», «Цецн Ухана Багш» болн «Соломона хамгин сән дун» гидг нертә. Эн дегтрмүд нарт-делкәд хамгин икәр умшгддг, хамгин олн тооһар барлгддг «Библь» нертә хураңһуд орна.

«Библь» кезән-кезәнә бичгдсн болвчн, энүнд мөңк төрмүдин тускар бичәтә: байрин болн һундлын, кишг-хөвин болн зовлңгин, дурна болн дурго боллһна, җирһлин учр-утхин тускар бичәтә.

Йудья улс болн христианмуд Библиг әрүн чинртә дегтрт тоолна. Бурхн эврән эн дегтрәр дамҗад олн-әмтнлә күүндҗәнә гиҗ зәрмснь иткнә. Тегәд «иткл», «килнц», «гемән эрх» болн «аврлт» гисн тоотыг иим дегтрмүдәс күн медҗ авна.

Йовин дегтрт күүнә мөңкинд бәәдг зовлңгин тускар бичәтә. Йов йир цаһан седклтә болн Бурхиг дегд тевчдг бәәҗ. Эврә цагтан бәәсн һазртан тер алдр күн гиҗ тоолгдҗаҗ. Генткн терүг олн зовлң ээрнә: бәәсн зөөрән геенә, үрдән геенә. Дарунь эврән күнд гемәр гемннә. Йовала учрсн зовлңгин тускар һурвн нәәҗнь соңсна. Тедн Йовиг төвкнүлхәр ирцхәнә. Эн дегтрин ик зууднь Йовин болн терүнә нәәҗнрин күүндвр орҗ. Тернь икнкдән зүтклдән: нәәҗнр Йовин зовлң гин учринь цәәлһхәр седцхәнә. Зовлң килнц һарһад бәәснәс һарчах гиҗ тедн келцхәв. Зуг Йов бийдән учринь эс олҗ чадад, нәәҗнртәһән зөвшәрлго бәәв.

Тегәд нәәҗнрин чилгч уга зүтклдәг Бурхн Эврән төгсәнә. Бурхн Бийләнь зарһцхар седҗәсн буруһинь Йовд тәвҗ өгв. Терүнә нәәҗнриг Бурхн гемшәв, яһад гихлә тедн худлахар келҗәҗ. Бурхн Йовиг эдгәһәд, урднь бәәснәснь икәр зөөринь хәрү өгв.

«Цецн Ухана Багш» гидг нертә дегтр җирһлин чинриг медхәр седсн күүнә седвәр болҗана. Цецн Ухана Багш алдр хан Соломона нерн деерәс келҗәнә. Соломон хан кезәңк Израилин әмтн үүдхин өмнк Х-гч зун җилд залҗ йовҗ. Җирһлин зүсн-зүүл бәәдлинь тер хәләнә. «Шар нарн» дор күн юуни төлә бәәдгинь медхәр седнә. Болв күүнә җирһлин чинрнь медгдхш: җирһл дегд ахр, тегәд чик бишәр һарна. Тиигв чигн Цецн Ухана Багш күүнә җирһлд зәрмнь сән, зәрмнь му гиҗ лавлҗана. Үлгүрлхд һәргтә болсн дорхнь, цецн болсн деер. Зуг җирһләс тус уга болв чигн, Бурхн күүнд байр болн үнниг олх, көдлмшт, хот-холд, иньгллтд, өрк-бүлд бәәхиг медүлнә. Аштнь эннь цугтан Бурх на заавр күцәлһн болҗана.

«Соломона хамгин сән дун» гидг нертә дегтр хуучн цага израилин келн-улсин поэм эс гихлә дурна туск дун болҗана. Тер дун ик зуудан Дорд үзгт бәәх әмтнә дурна поэмсин бәәдлтә. «Соломона хамгин сән дун» күүндвр олзлад бичгдҗ, деернь ахр шүлгүдәс тогтҗ. Терүнәс бидн залу болн күүкд күүнә хоорндк дурна тускар, теднә кеермҗтә хамцу бәәдлин тускар медҗ авнавидн. Салу бәәһәд нег-негән санад уйдад, итклтә дуран күргәд харһх седкл хойр иньгт бәәхиг үзүлҗәнә. Эн дегтрт хамгин түрүнд күүнә җирһлд учрдг дурна тускар келгдҗәнә. Терүнәс даву нег чигн саамд «Бурхн» гисн үг уга. Бурхна тускар мел далд учр-утхта. Эн дегтр ик зуудан тиигҗ олзлгддг бәәсмн кевтә: Йудьян улс Бурхна дурн эврәннь келн-улст нерәдгдҗәнә гиҗ сандг, христианмуд Христосин болн Терүнә Чонҗин хоорндк дурна тускар гиҗ сандг бәәҗ. Еврей келн-улсин авъясар болхла, эн дегтр Соломон хаана нернлә залһлдата.

XXI-гч зун җилин эклцәр түрүн болҗ өдгә хальмг келнд орчулгдсн эн һурвн дегтр шүлгләнә авцта, цецн уха бәрсн Библин янзтаһар бичгдҗ. Библин дегтрмүд орчуллһна Институт дааврта нәрн көдлмш күцәһәд, ухан седклән тәвәд, дуран өгч шунад орчулсн орчулачд, редактормудт, эн дегтр барас һарһлһнд дөң-тусан күргсн улст ик ханлтан өргҗәнә. Урднь чигн мана Институт барлсн дегтрмүд Хальмг Таңһчин келн-улст күрч серглң бәәлһнднь, тогт унар җирһлән эдлхднь тусан күргҗәлә. Цаарандан чигн оньдин кишгән эдлхнь маһдуга.

Библь орчуллһна Институт

#### 1


Соломона хамгин сән дун

1Соломона хамгин сән дун.


Негдгч дун

[Күүкн:][*]
– Үмс намаг, үмс!
Чини тааллһн чаһрас әмтәхн[+].
2Чини каңкнсн үнр әмтәхн,
Чини нерн каңкнснла әдл,
Тегәд чамд күүкд дурта[+].
3Намаг авлад ардасн дууд – хамдан гүүхмн!
Хан намаг эврәннь бәәрнд авч ирв.
Чини төлә бидн нәәрләд байрлхмн,
Чини хәәрлтиг чаһрас үлүһәр туурулхмн –
Чамд күүкд хара биш йир дурта.

[Күүкн:][+]
4– Ерусалимин күүкд!
Би харвр өңгтәв – болв йир сәәхмб,
Кедар улсин[*] сег мет,
Соломон хаана шатр мет[+].
5Намаг харвр гиҗ бичә хәләтн:
Нарн намаг шатав.
Нанд ахнр уурлв,
Тедн намаг уста үзмин тәрә
хәләтхә гилә,
Болв би эврәннь уста үзмән
хәләсн угав!

[Күүкн:]
6– Дурта иньгм, келич,
Альд малан көөҗ хәрүлдвч?
Альд үдлә теднләһән амрдвч?
Эс гихлә би аюдан эндүрәд,
Чини нәәҗ малчнрин сүрг тал одвзав!

[Көвүн:][+]
7– Хамгин сәәхн күүкн,
Йовх хаалһан эс медхлә,
Хөөдин мөрәр йов,
Хәрнь ямана ишксән дахул,
Хөөчнрин хошт күрхич!

[Көвүн:][+]
8– Эңкр күүкн чамаһан, египетин хаана
тергнд зүүлһгдсн гүн мөрнлә дүңцүлнәв!
9Чини халх кеерүләд – сиик өлгхнь,
Чини күзү кеерүләд – келкәтә сувс өлгхнь!
10Чамд алтн сиик кеҗ өгнәвидн,
Терүг цаһан мөңгәр кеерүлнәвидн.

[Күүкн:]
11– Кемр хан нәәрлхлә, Каңкнна мини нард[*][+].
12Мини седкл авлсн күн нандан –
Сөөни дуусн чееҗ деерм
Санамр амрад кевтдг,
Сән үнртә мирртә[*], түңгрцг мет[+].
13Мини седкл авлсн күн нандан –
Минь Эн-Геди гидг һазрин
уста үзмин тәрән дунд цецгәлдг хна мет.

[Көвүн:][+]
14– Чи ямаран сәәхнч, эңкр күүкн!
Чини нүдн йир таалта.

[Күүкн:][+]
15– Чи ямаран сәәхнч, иньг минь,
Чи нанд таасгдҗанач!
Мадна орндг – ноһан өвсн,
16Мадна деевр – хошун модн,
Мадна ора – саңгин идәнә модн.

#### 2

[Күүкн:]

1– Би Шарона[*] һазрин цецгв,
Би тиньгр һазрин лилия.

[Көвүн:][+]
2– Хатханчг дунд лилия цецг мет –
хәәртә иньгм күүкд дунд.

[Күүкн:]
3– Ода седклим авлсн көвүм
Ө-шуһу модд дунд –
Ор һанцхн альмна моднла әдл,
Олн көвүд дунд тиим;
Терүнә сүүдрт суухдан дуртав,
Терүнә темсн әмтәхн амтта.

[Күүкн:]
4– Намаг тер бийләһән авв,
Намаг тер чаһрар тоодг герт орулв,
Дурна туган деерм өргв.
5Намаг уста үзмәр тоотн,
Нанд альм өгәд сергәтн:
Намаг дурн авлҗана![+]
6Терүнә зүн һарнь –
мини толһа дор бәәтхә.
Терүнә барун һарнь –
минь ода намаг тевртхә![+]
7Ерусалимин күүкд, тадниг
Йир эрҗ сурҗанав,
Зерлг буһ өңгтә адусар,
Зүстә сәәхн адусар андһар өгтн:
Дуриг бичә серүлтн.
Дурн эврән эс сертл
Дуудад бичә бәәтн!


Хойрдгч дун

[Күүкн:][+]
8– Эннь седклим авлсн иньгм!
Энүг би соңсчанав: өөрхнд йовна,
Давшад уулмудар һәрәдҗ йовна,
Довуд деерәһәр довтлҗ йовна.
9Седклим авлсн иньгм – зерлг буһ мет,
Гөрәснә бәәдлтә хурһн мет.
Тер ода мана эрс һатц зогсҗана,
Терзәр маниг хәләҗәнә,
Терзин хааһул һатц хәләҗәнә[+].
10Седклим авлсн иньгм нанд келв:
«Бос, эңкр күүкм,
Берк сәәхләм, һарад ир!
11Үзҗәнч? Үвл ода давв,
Үүлнәс хур орҗахш, давв.
12Делкәд цецгүд урһҗана,
Дуулх цаг ирвә,
Делкәд көглҗрһнә дун соңсгдҗана.
13Цаачнь инҗр темсн болҗана,
Цецгәлҗәх уста үзмин ацин үнр каңкнҗана.
Бос, эңкр күүкм,
Берк сәәхләм, һарад ир!
14Уулын хад дотр,
Уулын белчрәр бултсн көглҗрһм,
Чамаг үзх зөв нанд өгич!
Чини ду соңсх арһ нанд өгич!
Чини дун җөөлн,
Чини бәәдл авта»[+].
15Аратын кичгүд бәртн,
Бичкн кичгүд бәртн!
Тедн үзмин тәрә үрәнә,
Болв мана үзмин тәрән цецгәлҗәнә!
16Седклим авлсн иньг – мини,
би – терүнәв.
Лилия цецгүд дунд тер бәәнә[+].
17Өдр экләд уга бәәтл,
Өр цәәһәд уга бәәтл,
Уулмуд дотраһар,
довуд дотраһар
Уйн буһ мет,
Гөрәснә бәәдлтә хурһн мет
Гү хәрү, седклим авлсн иньгм![+]

#### 3

[Күүкн:]

1– Сө болһн эврәннь орн дотр
Дурта күүһән хәәләв би.
Хәәләв, олҗ чадсн угав[+].
2«Босад балһс эргнәв,
уульнц, талвң болһар
би дурта күүһән хәәнәв!»
Уга! Олдҗ бәәхш.
3Балһс эргдг маначнр харһв,
Би теднәс сурв:
«Мини дурта кү үзвтә?»[+]
4Теднәс салсна дару
Тер ормдан дурта күүһән олв!
«Бәргдвч! Экиннь герт чамла
Би эс ортл, тәвшгов.
Бәргдвч! Экиннь унтдг хорад чамла
Би эс ортл тәвшгов»[+].
5Ерусалимин күүкд, тадниг
Зерлг буһ өңгтә адусдар,
Зүстә сәәхн адусар андһар өгтн гиҗ
йир эрҗ сурҗанав:
Дуриг бичә серүлтн,
Дурн эврән эс сертл
Дуудад бичә бәәтн!


Һурвдгч дун

[Ерусалимин күүкд:][+]
6– Көдә һазрас аашх
Кемб тер?
Нигт утан мет миррин, ладана,
Холын орн-нутгин
Зүсн-зүүл каңкнсн өвснә үнр
Һарһҗ йовхнь кемб[+]?
7Хан Соломон болхла дамҗур деер сууна,
Эргндкинь 60 дәәч хәләнә.
Эдн Израилин күчтә дәәчнр болна.
8Тедн цугтан селмтә,
Тедн дәәлдлһнә медрлтә;
Сөөһин әәмшг дархин төлә
Таша деерән тедн селмтә[+].
9Ливана хошун модар
Соломон хаана дамҗурнь кегдҗ:
10Дамҗурин дөрвн тулгинь цаһан мөңгәр,
Түшдг нурһинь – алтар,
Дернь – улан торһар уйгдҗ,
Дотркинь кевтнь Ерусалимин күүкд
дуртаһар кеерүлҗ.
11Сиона күүкд, наартн!
Соломон хан титм өмссинь хәләтн!
Терүг экнь хүрмин өдрлә,
Терүнә байрин өдрлә кеерүлҗ!

#### 4

[Көвүн:]

1– Чи ямаран сәәхнч, эңкр күүкн,
Чи ямаран сәәхнч!
Чини нүдн йир таалта,
Нүднчнь бүркәг һатцас үзгднә.
Чини үсн ямана сүрг мет,
Гилад уулас гүүсн болна[+].
2Чини шүдд сән хөд мет,
Чивәд уснас һарчах бәәдлтә.
Тедн икр хурһд мет,
Тооһан геедго, цугтан хошаһад[+].
3Чини урл – улан тасм,
Чини амн чигн сәәхн.
Чини халх бүркәг һатцас
Гранат темснә өрәлнь мет үзгднә[+].
4Чини күзүн Давидин
өндр башнь мет кевтә.
Миңһн халхц деернь өлгәтә,
Олн дәәчнрин зер-зев өлгәтә.
5Чини көкн – хойр бичкн хурһд,
Эс гихлә икр гөрәсд,
Эдн лилия цецгүд дунд бәәнә[+].
6Өдр экләд угад,
Өр цәәһәд угад,
Би миррар каңкнсн уул тал однав,
Би ладанар каңкнсн довун тал однав![+]
7Чи йир сәәхнч, эңкр күүкн,
Чамд төрүц һаң уга!
8Ливанас, келсн күүкн, ир,
Ливанас ир, орад ир!
Амана уулын ораһас,
Хермона-Сениран ораһас бу,
Тендәс – арслңгин бәәрнәс ир,
Тендәс – ирвсгин уулын җимәс ир[+].
9Келсн күүкн, эңкр минь,
Көркхн түрүн хәләцәрн авлвч,
Күзүндән зүүсн һанцхн цевәрн
Кевтнь мини зүрк авлвч![+]
10Келсн күүкн, эңкр минь,
Чини дурн ямаран сәәхн!
Чини таалмҗ йир әмтәхн:
Чини дурн чаһрас әмтәхн!
Чамас һарчах каңкнсн үнр
цугтаһаснь сәәхн[+].
11Келсн күүкн, чини урл шикр мет,
Чини келн нанд бал, үсн мет.
Чини бүшмүдин үнр –
Ливана моддын үнрлә әдл[+].
12Келсн күүкн, эңкр минь –
мел хаалһата сад,
мел хаалһата худг,
мел тамһлсн булг.
13Чи хадһлҗ хәләдг сад болҗанач:
Тенд гранат болн зүсн-зүүл темсд,
Тенд хна болн нард,[+]
14Тенд өңгтә гүргл, нард,
Тенд аир болн корица,
Тенд ладан, мирр, алой модн –
Хамгин сән үнртә…
15Сад дотр булг,
Серүн уста худг,
Ливана уулас түрглҗәх урсхул…[+]
16Ар үзгин салькн, серич,
Өмн үзгин салькн, ирич!
Мини сад тал үлә,
Каңкнсн үнр тартха!

[Күүкн:]
– Эврәннь садт иньгм иртхә,
Энд әмтәхн темсд идтхә![+]

#### 5

[Көвүн:]

1– Келсн күүкн, эңкр минь,
Эврәннь садт би ирүв.
Энд мирр, каңкнсн өвс цуглулув,
Балан идәд хәләвүв,
Бас чаһран болн үсән уувув.

[Ерусалимин күүкд:]
– Үүрмүд, эдлтн, уутн!
Дурнасн согттн, иньгүд!


Дөрвдгч дун

[Күүкн:][+]
2– Би унтв – зүркм унтҗахш…
Би соңсҗанав – эңкр иньгм үүд цокҗана!
«Мини эңкр, иньг минь, мини һууҗа,
Орчлңд әдлцдгнь төрүц уга, секәд орк!
Мини толһа чиигәс норч одв,
Мини үсн сөөһин чиигәс норв!» –
гиҗ тер келдг билә[+].
3«Би ода хувцн угав –
Дәкн бийән хувцлхмби?
Би көлән уһачклав –
Дәкн терүг киртәхмби?»
4Һаран үүднә заагар иньгм орулхла –
Генткн зүркм дольглад одв.
5Би иньгән орулхар һархла,
Мини һарас мирр дусҗав,
Хурһдасм мирр төдг деер дусҗав.
6Иньгтән үүд секҗ өгхлә –
Иньгм йовҗ одсн бәәҗ!
Тер уга болҗ одв –
тегәд би менрәд одв.
Терүг хәәсн бийнь, олдсн уга.
Терүг дуудсн бийнь, хәрү уга[+].
7Балһс эргдг маначнр харһв:
Бийим цокад, гүвдәд,
Деерк бүркәһим шуулад хайв.
Дәкн тедн балһсна маначнр![+]
8Ерусалимин күүкд, тадниг
йир эрҗ сурҗанав!
Таднд кемр иньгм харһхла,
Терүнд ю келхвт?
Дурн намаг авлҗана гитн.

[Ерусалимин күүкд:][+]
9– Сәәхләс дунд хамгин сәәхн күүкн,
Чини иньг юуһарн
талдан көвүдәс сән болҗахмб?
Маднас эн андһар авчахлаг,
Чини иньг юуһарн
талдан көвүдәс сән болҗахмб?

[Күүкн:][+]
10– Мини иньг цаһан, улан нүүртә,
Арвн миңһн әмтнәс темдгтә.
11Терүнә толһань – цевр алтн,
Терүнә үснь отхта,
Тернь керән өңгтә – хар.
12Терүнә нүднь – усна урсхулд
бәәх көглҗрһнслә әдл:
Тедн үснд өөмнә.
Тедн боодгин хаҗуд сууна[+].
13Терүнә хойр халхнь – сәәхн цецгүд,
Теднәс каңкнсн үнр һарна.
Терүнә урлнь лилия цецг мет,
Терүнәснь мирр дусна.
14Терүнә һарнь – алтн шуург модн
Тернь топаз чолуһар сииләтә.
Терүнә геснь – занын яснас кегдҗ,
Тернь сапфир чолуһар кеерүлгдҗ.
15Терүнә көлнь – хаш чолун бахнсин бәәдлтә,
Тернь алтн улта.
Хәләхлә – Ливана бәәдлтә,
Хошун моднла әдл сәәхн!
16Терүнә урлнь – шикр мет әмтәхн,
Тер бийәрн – йир авта,
Седклим авлсн иньгм иим,
Иим мини үр,
О, Ерусалимин күүкд!

#### 6

[Ерусалимин күүкд:]
1– О, сәәхләс дунд хамгин сәәхн күүкн,
Чини иньг альдаран йовв?
Чини иньг альдаран йовҗ одв?
Хамдан терүг хәәхмн!

[Күүкн:][+]
2– Мини иньг садтан орв,
Сән үнртә цецгүд дунд йовна:
Тенд тер сад дотр бәәх,
Тенд тер лилия цецгүд цуглулх[+].
3Би – терүнәв,
Иньг – мини,
Тер лилия цецгүд дунд бәәнә.


Тавдгч дун

[Көвүн:][+]
4– Эңкр күүкм, чи
Тирца балһснла әдл сәәхнч,
Мел Ерусалимлә әдл йир сәәхнч,
Мел туг дор зогсҗах дәәчнр мет сүртәч.
5Бичә намаг тиигҗ хәлә:
Би чини хәләцәс үүмҗәнәв!
Чини толһан үсн – ямана сүрг мет,
Гилад уулын ташуһар бууҗах мет[+].
6Чини шүдд – сүрг хөд,
Чивәд тедн уснас һарчах бәәдлтә:
Тедн икр хурһд мет,
тооһан геедго, цугтан хошаһад[+].
7Чини халх гранат темснә өрәлин бәәдлтә,
Тернь бүркәг дорас гилвкнә[+].
8Хаана 60 хатн,
тооһарн 80 хөөт гергн,
То уга күүкд цугтан нанд юмб?
9Ор һанцхн – мини һууҗа,
Орчлңд әдлцдгнь төрүц уга.
Экиннь һанцхн күүкн,
Экиннь дурта күүкн.
Терүг үзсн күүкд магтна,
Терүг хаана аһ,
Хөөт гергчүд буульна:
10«Тер кемб, хәләцнь – солңһ мет,
Тер сар мет йир сәәхн,
Тер нарн мет герлтә,
Тертн туг дор бәәх дәәчнр мет сүртә?»
11Би яңһгин садт орув:
Ташу һазрин ноһа хәләхәр,
Тенд уста үзм урһҗахинь хәләхәр,
Гранат цецгәлҗәхинь үзхәр…

[Күүкн:][+]
12– Энүг медхин өмн мини седкл яһҗ
Мини келн-улсин сәәчүдин
Тергнд күрсинь медҗәхшв!

#### 7

[Ерусалимин күүкд:]
1– Хәрү ир, хәрү ир, Шулама күүкн!
Хәрү ир, хәрү ир.
Хәләнәвидн чамаг!

[Күүкн:]
– Намаг ю хәәҗ хәләхмбт,
Намаг Шулама күүкиг,
Маханаимин би биилҗәнә гиһәдий?

[Көвүн:]
2– О, хәәртә күүкн,
чини буршмгта көл ямаран сәәхн!
Чини мах бәрсн таша төөлг мет,
Терүг алт цутхдг эрдмч кеснлә әдл.
3Чини киисн – төгрг ааһ мет:
Терүнәс амтта чаһр бичә чилтхә.
Чини гесн – ова буудя.
Терүг лилия цецгүд бүслҗәнә.
4Чини көкн – хойр бичкн хурһд,
Теднь гөрәснә икр хурһд мет[+].
5Чини күзүн – занын яснас кесн башнь мет,
Чини нүдн – алдр балһсн Хешбона
үүднд бәәсн нуурин бәәдлтә.
Чини хамр – Ливан һазра башнь мет.
Тер Дамаск тал хурцар хәләҗәнә.
6Чини толһа – Кармил уулын бәәдлтә,
Чини толһан үсн – чисм улан өңгәр гилвкнә!
Отхта үснд хан дурлва.
7Дурн ямаран әмтәхнч:
Олн таалмҗсас хамгин сәнч!
8Чини цогц – пальм моднла әдл,
Чини көкн – уста үзмин сала.
9Би пальм деер һарсув, – гиҗ санв. –
Терүнә темстә ацмудас бәрсүв…
Чини көкн уста үзмин сала болтха,
Чини әмсхл – альмна үнр болтха,
10Чини урл – сән чаһр болтха…

[Күүкн:]
– …Мини улан урлас асхрад,
Мини иньгин амнд тустан орҗана.
11Би иньгиннь күүкмб,
Тер намаг авлхар седнә.

[Күүкн:][+]
12– Иньг минь! Тег тал һарий,
Хна урһҗах һазрт бидн
хамдан сөөһән давулхмн.
13Өр цәәҗәх кемлә
Одхмн уста үзмин тәрәнд.
Одад бура көкрҗәхинь хәләхмн.
Тер экләд цецгәлҗәхинь хәләхмн,
Тенд гранат цецгәлҗәхинь хәләхмн.
Тенд би чамаг таалнав[+].
14Мандрагорс[*] урһмл каңкнҗана,
Мана герин үүднд олн темсн бәәнә;
Шин урһмлас зүсн-зүүл, урдк тәрәнәс
чамд, иньгм, үлдәвүв.

#### 8

[Күүкн:]

1– Ай, чи мини ах болад,
Мини экин көк көксн болхлаг!
Чамла һаза харһад,
Чамаг би үмсх биләв.
Намаг күн гемшәшго билә.
2Би чамаг дахулад,
Бийим өсксн экиннь герт орулх биләв.
Чамаг би амтта чаһрар тоох биләв,
Чамаг би гранатын шүүсәр тоох биләв[+].
3Терүнә зүн һарнь –
мини толһа дор бәәтхә.
Терүнә барун һарнь –
минь ода намаг тевртхә![+]
4Ерусалимин күүкд, тадниг
Йир сурҗанав:
Дуриг бичә серүлтн,
Дурн эврән эс сертл,
Дуудад бичә бәәтн!


Зурһадгч дун

[Ерусалимин күүкд:][+]
5– Көдә һазрас аашхнь кемб?
Иньгән һараснь бәрҗ йовна.

[Күүкн:]
– Чамаг би альмна модн дор серүлв,
Чамаг экчнь тенд һарһла,
Тенд чамаг тер һарһла[+].
6Намаг зүркндән тамһ мет бәр,
Намаг һартан тамһта билцг мет бәр.
Дурн үкл мет бат.
Дурнд авлгдхла үкллә әдл күчр;
Терүнә сумн – һал мет,
Дурн шатҗах һал мет[+].
7Дуриг буслҗах усн чигн унтрашго,
Дуриг урсхул чигн авшго.
Дурна төлә бәәсн зөөрән өгхәр седсиг
Делкә терүг һәәлх билә.

[Күүкнә ахнр:]
8– Мана дү басл бичкн:
Терүнд көкн чигн уга.
Тегәд худнр болхар седхлә
Бидн тиигәд яахмб?
9Кемр тер бат эрс болсн болхла,
Терүг цаһан мөңгәр кеерүлх биләвидн.
Кемр тер үүдн болсн болхла,
Терүг хошун модар ширх биләвидн.

[Күүкн:]
10– Би бат эрсв,
Мини хойр көкн башнь мет.
Тегәд би терүнд
Насн күцсн болҗ медгднәв!

[Күүкн:]
11– Баал-Гамон гидг һазрт
Соломона уста үзмин тәрән бәәлә.
Терүг тәрәчнрт нәәмәдлҗ өгдмн,
Тегәд күн болһн миңһәд мөңг
Өгх йоста болдмн[+].
12Уста үзмин тәрән нанд бәәнә.
Миңһнь – Танд, Соломон,
хошаһад зунь – тәрәчнрт!

[Көвүн:][+]
13– Тәрәнд бәәдг күүкн,
Чини ду мини үүрмүд соңсҗана,
Чамаг соңсх зөв нанд бас өгич!

[Күүкн:]
14– Баахн буһ-марл кевтә,
Бичкн гөрәснә хурһн кевтә
Каңкнсн үнртә уулмуд дотраһар,
Дурта иньгм, гүүһәд йов![+]

### Йона

#### Йона

Йона


Нүр үг

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Нүр үг


Нүр үг


Күндтә умшачнр!

Хуучн Бооцана Йона әәлдәчин туск дегтрлә тадн ода таньлдҗанат. Библь гидг хураңһу Хуучн Бооцан болн Шин Бооцан гидг дегтрмүдәс тогтна, эннь зун җилмүдин туршарт цуг делкәд хамгин умшгддг дегтр болҗана. Хуучн Бооцанд делкә болн кү үүдәгдснә тускар, өмнк цага еврей болн талдан келн-улсин тууҗин болн шаҗна хаалһ яһҗ тогтҗасна тускар келгднә.

Йона Израилин ар үзгин Бурхна әәлдәч күн бәәсмн. Тер Еровам II хаана цагт (VIII мадна өмнк зун җилмүдин цагт) бәәҗ. Тиигхд Ассирий Израилиг дәврх әәмшг бәәҗ (Ассирий – өдгә цагин Ирак орн-нутгт бәәдг күчтә имперь). Ассирийин хотл балһсн Ниневе бәәҗ.

Деед Эзн Йонад заквр тәвнә: Ниневен бәәрн улс хар саната йовдл учрснас көлтә теднә балһсн нурад, уга болх, энүг йовад зәңглтхә гив. Зуг Деед Эзнә заквриг Йона соңсхар седсн уга, юңгад гихлә кемр Ассирийин улс гемән эрҗ сурхла (аштнь тиигҗ болсмн), тиигхләнь өршәңгү Бурхн тедниг хәәрлҗ аврх билә. Израилин хортнд Бурхна өршәңгү бичә күрттхә гиҗ Йона зүткҗ.

Йона иим сурһмҗ авсмн: Бурхна хәәрлт һанцхн Израиләр кемҗәлгдхш, тернь хортнд чигн күртдг болҗана. Аштнь, аврлт цуг делкәд кергтә болдг. Израиль «олн келн-әмтнд герл» болдгнь, онц даавр даадгнь мөн.

Эн дегтрин барллһнд орс Синодальн Библин орчуллһ орулгдсн бәәнә. «Йона» гидг дегтр хуучн еврей келнәс хальмг келнд орчулгдсн учрар, бүклдән Синодальн бичврлә ирлцхш. «Йона» дегтрлә таньлдлһн умшачнриг Библьд соньмсулх гиҗ мадн ицҗәнәвидн. Библь орчуллһна Институт «Йона» гидг дегтриг орчулсн орчулачнрт, редактормудт болн дегтрин барллһнд нилчән күргсн әмтнд ик ханлтан өргҗәнә.

«Йона» гидг дегтр хальмг келәр Библь орчуллһна Институтын сайтд бәәнә (ibt.org.ru).

#### 1


Йона


Йона Деед Эзнәс зулҗана

1Деед Эзн Амиттаян көвүн Йонад келнә:

2– Хаалһд һарч йов! Ниневе гидг ик балһснур од. Тенд бәәсн әмтиг илдкәд, теднә хар саната йовдлын тускар Намаг меднә гиҗ цугтаднь күргәд зәңгл.

3Зуг Йона Деед Эзнәс һарч зулхар шиидәд, Таршиш балһснур йовна. Яфа гидг балһснд тер күрәд, керм олҗ авад, мөңгинь өгәд, теңсчнрлә хамдан сууһад, Деед Эзнәс күрх балһснур йовна. 1:3

4Болв Деед Эзн теңгст ик сальк көөһәд, догшн һалв сальк көдлгв. Керм хамхрхдан күрв[+]. 5Теңгсчнр әәцхәв. Күн болһн эврәннь бурхндан мөргәд, әмән аврхиг сурҗ зальврцхав. Кермиг гииглүрхәр, күнд ацаһинь теңгст хайна. Йона болхла, керм дотр орад, тенд кевтәд унтҗ одна. 1:5[+]

6Кермин ахлач терүн тал өөрдәд келнә: – Юңгад унтад кевтнәч? Бос, эврәннь Бурхан дууд! Тер мана тускар санхмн болвза, тиигхлә бидн үкхн угавидн[+].

7Теңгсчнр нег-негндән келцхәв: – Кенәс көлтә мадн эн аюлла харһҗанавидн? Энүг илдкҗ медхин төлә, җирв хайх кергтә! Җирв хайцхав – болв эн җирв Йонад тусна.

8– Чамас көлтә мадн эн аюлла харһҗахла, маднд келҗ өг, чи кембч? – гиҗ тедн терүнәс сурцхав. – Ю кедвч? Альдас йовҗ йовнач? Төрскн һазрчн альдв? Ямаран келн-улсин күмбч?

9– Би еврейв, – гиҗ тер келв. – Би теңгс болн хүүрә һазр тогтасн Теңгрин Бурхиг, Деед Эзиг күндлнәв. 1:9[+]

10Деед Эзнәс зулҗ йовхан келҗ өгхлә, теңгсчнриг ик әәмшг авлв. – Ю һарһснчн энви! – гиҗ тедн келцхәв.

11Һалв салькн улм чаңһрад бәәсн учрар, тедн Йонас сурцхав: – Теңгс тогтнҗ уурулхин төлә, чамла ю кехмб?

12– Эргндк теңгс тогтнтха гиһәд, намаг өргәд, теңгст хайчктн, – гиҗ тер хәрү өгв. Нанас көлтә тиим ик һалв салькн тадниг дәврсиг би меднәлм.

13Теңгсчнр усна көвә тал эклҗ хәәвдәд темцв, зуг арһ уга болад бәәв: һалв салькн улм догшрад ирв. 1:13

14Тиигхлә тедн Деед Эзиг дуудна: – Деед Эзн! – гиҗ тедн келнә. – Эн күүнә үкләс көлтә мадниг бичә засгла харһул! Буру уга күүнә цус һарһснд бичә шоод! Та – Деед Эзн: Тана седвәр тиим билә[+].

15Тедн Йонаг теңгст хайна – тиигхлә теңгс деер дольгаллһн тогтнҗ одна[+]. 16Теңгсчнр Деед Эзнәс икәр әәцхәв. Деед Эзнд тедн бәрц бәрәд, андһаран өгнә. 1:16

#### 2


Йонан зальврлһн

1Деед Эзн теңгсин ик заһсиг, Йонаг зальгтха гиһәд, илгәнә. Һурвн өдр болн һурвн сө Йона заһсна гесн дотр бәәв[+]. 2Заһсна гесн дотр тер Деед Эзнд, эврәннь Бурхндан, зальврна:

3«Аюлла би Деед Эзиг дуудлав – тегәд Тер нанд хәрү өгв, үклин һазрас би хәәкрләв – Та намаг соңсвт![+]
4Теңгсин гүн йоралднь Та намаг оруллат, намаг урсхул татад авчана; цуг Тана ик дольгас мини деегүр йовҗ йовна[+].
5Тегәд мини ухалсар: Тана нүднд үзгдшгоһар би көөгдләв. Болв Тана әрүн Сүмитн би дәкәд үзхүв!

2:5

6Усн хоолдм күрв, эргнд – теңгсин йорал, толһадм теңгсин урһмл наалдв[+].
7Һазр дор, уулын уңгднь би күрүв, һазрин өргн үүдн мини ардас мөңкинд хаагдҗ одв! Болв Та намаг үкәрәс татҗ аввт, О, Деед Эзн, мини Бурхн!
8Көшч муурхларн, арһан бархларн би Деед Эзиг санув, тегәд мини зальврлһн Танд күрч, Тана Әрүн Сүмд[+].
9Тус уга шүтә күндлснь Бурхнас авч болх өршәлһнәс хаһцв[+].
10Би болхла, бәрцән ханлтын бүлән үгәр Танд күргнәв, келсн андһаран күцәнәв. Аврлт Деед Эзнә һарт!»[+]

11Тиигәд Деед Эзнә закврар заһсн Йонаг хүүрә һазрт бөөлҗәд һарһв. 2:11

#### 3


Йона Ниневед

1Болв Деед Эзн дәкн Йонад келнә:

2– Хаалһд һарч йов! Ниневе гидг ик балһснур од. Теднә бәәрн әмтнд мини келсиг күргәд зәңгл[+].

3Йона һарад йовв: Деед Эзнә заасар Ниневе тал одв. Ниневе Бурхна ик гидг балһсн бәәҗ: нег захаснь талдан зах күртл – һурвн өдрин йовдл. 3:3

4«Дөчн хонг болад, Ниневе балһсн нурад, уга болх», – гиҗ Йона нег өдртән балһсн дотр йовх болзгар йовад, зәңг тархав.

5Ниневен улс Бурхнд иткнә. Ик бичкн уга, эдн цугтан ямана ноосар нексн шүрүн эдәр уйсн хувц өмсәд[*], мацг өдрмүд эклҗәхиг зәңглсмн. 3:5

6Ниневен хаанд тер зәңг күрхлә, хан ширәһәсн босад, хаана шишлң деерк хувцан тәәләд, шүрүн эдәр уйсн хувц өмсәд, үмсн дотр сууһад,[+] 7тегәд хаана болн түүнә селвгчнрин нерн деерәс балһсн дотр иим заквр олнд зәңглҗ медүлтхә гив: «Әмтн болн аң-адусд хот-хол идшго, ус уушго болн малан идшлдг һазрт һарһшго болҗана. 8Цуг әмтн болн аң-адусд шүрүтә эдәр бийән хучад, болв әмтн чидлән әрвллго Бурхндан зальврад мөргтхә! Күн болһн хар саната, килнцтә йовдл болн күч үзүллһ һарһхан ууртха! 9Кен медлә? Бурхн талданар ухалад, цухлдган уурад, бидн үкхн угавидн болвза»[+].

10Тедн хар саната, хорта йовдл һарһдган уурсинь, Бурхн әмтнә кесн йовдлар үзҗ медв. Тиигхлә Бурхн урднь ухалсан соляд – теднд белдсн ик зовлңта бәәдл, аюл илгәсн уга. 3:10[+]

#### 4


Йонан цухл болн Бурхна өршәлт

1Болв Йонан хәләцәр эннь ик зовлңта юмн болв: тер уурлад, һундад өөлнә. 2Деед Эзнд иигҗ тер зальврдг болв: – Деед Эзн! Төрскн һазртан бәәхдән иим юмн болх гиҗ би келләлм. Эн учр деерәс оратад уга деерән, Таршиш тал гүүҗ зулхар шиидләв. Би медләв, Та – Бурхн цаһан саната, өр-өвч, удан тесвртә болн хәәрлтәр байн төләдән теднд аюл илгәхәр седҗәхшит[+]. 3Болв тегәд, Деед Эзн, мини әм авчктн: әмд бәәсн дорхнь, үксн деер[+].

4– Чи икәр һундвч? – гиҗ Деед Эзн сурв.

5Йона Ниневес һарад, балһсна дорд үзгт бәәрлнә. Тенд бийдән сег бәрәд, терүнә сүүдрт бәәһәд, цааранднь балһснла яахинь шинҗлҗ хәләв. 4:5

6Деед Эзн даңһрг гидг урһмл урһаҗ, болв тернь Йонан толһа тус өндртән урһад, һаң халунас халхлдг болв. Йона эн урһсн даңһргт дегд байрлв. 4:6

7Дарук өдрт өрүн өрлә Бурхн өт илгәнә. Өтн даңһргин уңгинь малтад хазна, тернь үрҗ одна. 8Нарн һархла, Бурхн дорд үзгин хүүвә сальк илгәнә. Нарн Йонан толһа икәр халулв. Дегд муурад, Йона үклин тускар ухална: – Әмд бәәсн дорхнь, үксн деер.

9– Даңһргас көлтә икәр һундвч? – гиҗ Деед Эзн Йонас сурна. – Э, йир икәр, – гиҗ тер хәрү өгнә. – Үкн үктлән һундлта бәәнәв! 4:9

10– Чамд даңһрг харм болҗану? – гиҗ Деед Эзн келв. – Чи эврәннь күч-көлсән һарһсн угач, терүг урһасн угач: нег сөөһәр тер һарад, нег сөөһәр үрҗ одв. 11Тегәд Ниневе ик балһсн Нанд юңгад харм эс болхмб? Терүнд – барун зүн хойран йилһҗ чаддго зун хөрн миңһнәс даву күн[*] болн олн мал бәәнә. 4:11

## ШИН БООЦАН

### ШИН БООЦАН

ШИН БООЦАН


Нүр үг

Матай

Марк

Лука

Йохан

Апостолмуд

Риминхн

1 Көринтинхн

2 көринтинхн

Һалатьянхн

Епесинхн

Пилипинхн

Калосинхн

1 Тесалоникинхн

2 Тесалоникинхн

1 Тимофей

2 Тимофей

Тит

Пилемон

Евреймүд

Яков

1 Пётр

2 Пётр

1 Йохан

2 Йохан

3 Йохан

Йуда

Апокалипсис


ШИН БООЦАН

Тадн өдгә цага хальмг келнд орчулсн «Шин Бооцан» гидг дегтр һартан бәрҗәнәт. Эн дегтриг христианск улс Христосин төрсн 2002 җилин өөн темдглҗәх цагла хальмг келн улст белглҗәнә. Энүг орчулачнр, журналистнр, бичәчнр, редактормуд, номтнр арвн җилдән барт белдв. Бурхна Үгиг төвәр, заяни келәр, учр-утхинь хальмг келнд орчулх төр эклцәснь авн теднә өмн тәвгдсмн. Орчулачнр эврәннь көдлмштән орчулһна төрәр бәәх хамгин сүүлңк дамшлт олзлцхав гиҗ келҗ болҗана.

«Шин Бооцан» хуучн грек келәр бичгдсн дегтрәс хальмг келнд орчулгдв. Өдгә цагт хальмг келәр түрүн болҗ һарчах эн дегтр хальмг келн улсин сойлд, теднә җирһлд цаһан санаһан күртхә.

### Нүр үг


Нүр үг

Әрүн Бичг, эс гихлә Библь – Шин Бооцан (27 дегтр) Хуучн Бооцан (39 дегтр) гидг хойр ик әңгәс бүрдҗ. Цуг делкәд Библиг хамгин икәр әмтн умшцхана. Хуучн Бооцанд Бурхн кү үүдәснә тускар, терүнәннь һарһсн килнцин тускар, күн Бурхнла өшәркснә болн һазр деер Эврәннь ирлһән Бурхн яһҗ белдснә, яһҗ күүнә килнц тәвҗ өгснә, Бийләһән терүг эвцүлснә тускар бичәтә.

Шин Бооцанд тууҗин дегтрмүд, бичгүд болн Апокалипсис гидг дегтр барлата. Тууҗин дегтрмүдт «Сән Зәңг» гидг дөрвн дегтр, «Апостолмудын йовдлмуд» гидг дегтр орулгдҗ. «Сән Зәңгд» Деед Эзн Исус Христосин төрснә, терүнә җирһлин номин, үклин болн әмдрлтин тускар бичгдҗ. Эн дегтрмүдиг дөрвн күн бичҗ: Матья, Марк, Лука болн Йохан. Тегәд теднә бичсн дегтрмүд янзарн, Христосин җирһлин ямаран төрд хамгин ик оньган өгчәхәрн йилһрнә. «Апостолмудын йовдлмуд» гидг дегтрт Исус Христосиг теңгрт өөдлүлснә тускар, Әрүн Сәкүсн бууҗ ирснә тускар, христианмудын түрүн чонҗс бүрдәснә, Римин орн-нутгин олн зүсн һазрар христианмудын ном тархасна тускар келгдҗәнә.

Шин Бооцанд олн автормудин 21 бичг барлгдҗ. Тедн дунд Павел, Йохан, Пётр, Яков, Йуда эдн йовна. Евреймүдт илгәгдсн бичгин авторин нериг ода чигн күн медхш. Тер бичгүдиг чонҗмудт, эс гихлә нег күүнд нерәдәд бичдг бәәҗ. Терүнд Исус Христосин номин цәәлһвр болҗах христианмудын итклин болн җирһлин тускар бичәд, Христост иткдг улст кергтә селвг өггдҗәнә.

Шин Бооцанд орсн Апокалипсис гидг дегтр әәлдхин дегтр болҗана. Энүнд олмһа келәр күмни иргч үзүлгдҗәнә, цуг делкәд болх цүүгәнә, цуг олн әмтнд иргчдән кех зарһин тускар, эндрк эвтә бәәдлин диг-дара эвдхин болн шин теңгр, шин һазр үүдәлһнә тускар бичәтә бәәнә.

Библин «Шин Бооцан» умшсн улст байр, йөрәл буух гиҗ нәәлҗәнәвидн.

Эн орчулгдсн көдлмшиг Библин негдсн ниицәнмүд «Грек келнә Шин Бооцан» (4-гч һарц 1993 җ.) Эн һарц экн хуучн грек бичгүдәс буулһҗ авгдсмн. Орс Синодалин орчулвр болхла, сүүлңк грек бичгүдәс авгдсмн, тегәд чигн зәрм зәңгүд (шүлгүд) хуучн кезәңк бичгүдт уга. Эн учрар өдгә цагин һарцд зәрм зәңгүд тонь бас уга болна. Эн орсн зәңгүд эн һарцд Шин Бооцана сүл халхд барлата.

Библь орчуллһна Институт

### Матай

#### Матай

Матай


Нүр үг

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]


#### Нүр үг


Матьясин бичсн Сән Зәңг


Нүр үг

Бурхна өгх болсн Аврачнь Исус болҗана гиҗ Матьясин бичсн Сән Зәңгд келгдҗәнә. Бурхн эврәннь улстан Хуучн бооцанд өгсн андһаран Исусар дамҗад күцәҗәнә. Эн Сән Зәңг Исусин төрәд өссн евреймүдин төлә биш, цуг делкән төлә болҗ һарчана. Сән Зәңг Исусин төрснә туск келврәс эклнә. Терүг кирслснә болн Терүг сөрснә йовдл үзүлгдҗәнә. Дәкәд Исус яһҗ ном тархаҗ, сурһҗ, Һалильяд әмт эдгәҗ йовсна тускар бас терүнд бичәтә бәәнә.

Цааранднь Исус Һалильяс Ерусалим тал зуульчлҗ йовсна тускар болн Терүнә сүүлңк долан хонгин тускар Сән Зәңгд келгдҗәнә. Хамгин чинртәнь Исусиг кирст хадад телүллһн болн Терүнә әмдрлт болҗана.

Сән Зәңг Исусиг алдр багш гиҗ үзүлҗәнә. Зуг һанцхн Исус Бурхна Закаг цәәлһҗ чадх, Бурхна орн-нутгин тускар сурһхх күн. Терүнә номин ик зууһинь тавн һол төрд хуваҗ болхмн.

1. Уул деер умшсн ном. Энүнд теңгрин орн-нутгин иргнә авц-бәрцин, даалһврин, зөвин болн хөв-кишгин тускар бичәтә (5–7 бөлгүд).

2. Арвн хойр сурһульчнриг шаҗ тархалһнд сурһлһн (10 бөлг).

3. Теңгрин орн-нутгин туск үлгүрмүд (13 бөлг).

4. Сурһульчнрин туск номин чинр (18 бөлг).

5. Эн делкән чилгчин туск ном болн Теңгрин орн-нутгин ирлһн (24–25 бөлгүд).


Учр-утхин зура

Исусин төрлт болн Терүнә белдвр 1:1–4:22

Бурхна орн-нутгин туск ном 4:23–7:29

Бурхна орн-нутгин һардлһ лавллһн 8:1–9:38

Сурһульчнриг шаҗ тархалһнд сурһлһн 10:1–11:1

Оппозицин эклц 11:2–12:50

Теңгрин орн-нутгин туск үлгүрмүд 13:1-58

Өвәрц йовдлмуд болн Исусин һардгч йосн 14:1–17:23

Сурһульч болсна үн 17:24–19:2

Оппозицин батрлһн 19:3–22:46

Бурхна орн-нутг ирхин туск ном 23:1–25:46

Исусин үкл болн әмдрллһн 26:1–28:20

#### 1


Исусин уңг-тохм

1[•]Исус Христосин[†] уңг-тохм: Исус Давидин[†] болн Абрахамин тохмин үлдл[+].

2Ицхакин эцкнь Абрахам бәәҗ; Яковин эцкнь Ицхак, Йудан болн терүнә дүүнрин эцкнь Яков[+]. 3Пәрецин болн Зарахин эцкнь Йуда, экнь Тамар, Хецрона эцкнь Пәрец, Арамин эцкнь Хецрон[+]. 4Аминадабин эцкнь Арам, Нахшона эцкнь Аминадаб, Салмона эцкнь Нахшон[+]. 5Боозин эцкнь Салмон, экнь Рахаб, Йоведин эцкнь Бооз, экнь Рут, Ишайин эцкнь Йовед. 6Давид хаана эцкнь Ишай, Соломона эцкнь Давид, экнь нег күүкд күн (урднь тер Урийин аваль билә). 7Рехабамин эцкнь Соломон, Абьяна эцкнь Рехабам, Асапин эцкнь Абья. 8Ехошапатин эцкнь Асап, Ехорамин эцкнь Ехошапат, Узийин эцкнь Ехорам. 9Йотамин эцкнь Узий, Ахазин эцкнь Йотам, Хизекьян эцкнь Ахаз. 10Манашен эцкнь Хизекья, Амона эцкнь Манаше, Йошьян эцкнь Амон. 11Ехояхина болн терүнә дүүнрин эцкнь Йошья. Цуг эдн Вавилонд күчәр нүүлһснә өмн бәәсн бәәҗ.

12Шалтэлин эцкнь Ехояхин, Зерүбәбелин эцкнь Шалтэль. 13Абихудын эцкнь Зерүбәбель, Эльякимин эцкнь Абихуд, Азорин эцкнь Эльяким. 14Цадкин эцкнь Азор, Ахьяма эцкнь Цадк, Элихудин эцкнь Ахьям. 15Элеазарин эцкнь Элихуд, Матана эцкнь Элеазар, Яковин эцкнь Матан. 16Йосипин эцкнь Яков бәәҗ, цуг эдн Вавилонд күчәр нүүлһснә хөөн бәәдг санҗ. Йосип Марийин аваль бәәҗ. Марийас Исус төрҗ. (Терүг Бурхна илгәсн Аврач гиҗ нерәддг бәәҗ.)[+]

17Тиигәд Абрахамас авн Давид күртл цуг тооһарн арвн дөрвн үй бәәҗ; Давидәс авн Вавилон тал күчәр нүүлһсн цаг күртл арвн дөрвн үй бәәҗ, Вавилонд нүүҗ ирснәс авн Христос күртл бас арвн дөрвн үй бәәҗ.


Исусин төрлһн

18[•]Исус Христос иигҗ төрҗ һарсмн: Марий Йосипин келсн күүкн бәәҗ. Тер хәрд һарад уга бәәтлән гесндән Әрүн Сәкүснәс үр тееҗ[+]. 19Терүнә күргн Йосип чик седклтә күн болсн төләдән Марийин тускар әмтн бичә му сантха гиһәд күүнд медүлл уга терүнәс салхар седҗ[+]. 20-21Болв тиим ухан орхла, Бурхна элч зүүднднь үзгдәд иигҗ келҗ:

– Давидин көвүн[†] Йосип! Келсн күүкән Марийиг орулҗ авхдан бичә ә, юңгад гихлә тер Әрүн Сәкүснәс үрән теев. Терүнәс көвүн һархмн, Терүнд Исус гидг нер өг, юңгад гихлә, Эн Көвүн Эврәннь келн-әмтиг килнцәснь гетлгҗ аврхн[+].

22Әәлдәчәр дамҗад, Деед Эзнә келсинь күцәхин төлә цуг эн тоот учрсмн[+]. 23Әәлдәч: «Соңстн! Окн күүкн гесндән үр тееһәд көвү һарһх, тегәд Терүнд Эмануль гидг нер өгхмн», – гиҗ келҗ. (Эмануль гидг үг – Бурхн маднла гиҗ орчулгдна.) 24Йосип серв. Бурхна элчин заквриг күцәһәд, тер Марийиг гертән орулҗ авв. 25Гергнәсн ууһн үрн һартл, Йосип дерән хуваҗ авалян көндәсн уга. Көвүнд тер Исус гидг нер өгв.

#### 2


Дорд үзгәс ирсн цецн улс

1-2Херод гидг хан бәәсн цагт Йудьян Бетлехемд Исус төрҗ һархла, дорд үзгәс Ерусалимд цецн улс ирәд:

– Төрҗ һарсн Йудья улсин Хан альд бәәнә? Дорд үзгт бидн терүнә одынь үзләвидн, терүнд сөгдхәр ирләвидн, – гиҗ тедн келцхәв[+][+].

3Энүг соңсад Херод хан икәр үүмв. Энүнлә хамдан Ерусалимд кесг әмтн бас үүмҗ көндрв. 4Цуг Йудьян гелңгүдиг[†] болн закана багшнриг[†] Херод цуглулҗ авад:

– Христос[†] альд төрх зөвтәв? – гиҗ теднәс сурв.

5-6Тедн хәрүднь иигҗ келцхәв:

– Йудьян Бетлехем гидг хотнд, юңгад гихлә, әәлдәчәр дамҗулад: «Йудьян ик хотдудас чи, Бетлехем, Йудьян һазр, бичкн бишич. Юңгад гихлә, Мини Израилин улсиг дахулҗ йовх Залач чамас төрҗ һархмн», – гиҗ бичәтә.

7Тиигхлә Херод нууцар цецн әмтиг дуудҗ авад, одн һарч ирсн цагиг теднәс медҗ авв. 8Тедниг Бетлехем тал илгәһәд:

– Одад, Нилхин тускар кинән кевәр медҗ автн, олҗ авсн цагтан нанд келҗ өгтн, би бас йовад Терүнд сөгднәв, – гив.

9-10Хаана келсиг соңсчкад, эдн һарад йовв. Дорд үзгт үзсн одыг тедн үзәд йир икәр байрлв, тернь теднә өмннь үзгдәд йовв, аш сүүлднь Нилх бәәсн һазрт ирҗ деернь зогсв. 11Герт орҗ ирчкәд, Марийиг Нилхтәһинь үзәд, тедн өвдглҗ унад, Нилх Көвүнд сөгдв. Эврәннь хаалһин уутан секәд, Терүнд алтн, саңгин идә, мирр[*] белглҗ өгв[+]. 12Цааранднь тедн талдан хаалһар йовад, эврәннь орн нутгурн хәрцхәв. Юңгад гихлә, Бурхн тедниг Херод тал бичә одтн, гиҗ зүүднднь саглсн бәәҗ[+].


Египет нутгур зулҗ йовлһн

13Тедн һарч йовсна хөөн Йосипин зүүднднь Бурхна элч үзгдәд:

– Бос, Нилхиг эктәһинь авад, Египет нутгур зулҗ йовтн, нанас зәңг автлан тенд бәәтн; юңгад гихлә, Херод Нилхиг алхар седх, – гив.

14-15Тер сөөһәр Йосип босад Нилхиг эктәһинь авад, Египет тал һарч йовв, Херодыг өңгртл тедн тенд бәәв. Әәлдәчәр дамҗулҗ келсн Бурхна үгнь күцхин төлә цуг эн тоот учрв. Әәлдәч: «Би Эврәннь Көвүһән Египетәс дуудлав», – гиҗ келсмн[+].


Бичкдүдиг аллһн

16Тер цагт Херод цецн әмтнд меклгдсән медчкәд цухлтҗ уурлад, Бетлехемд болн терүнә эргнд бәәсн шиңкән һарсн бичкдүдиг, нилхәс авн хө мөстә күртл алтха гиҗ зәрлг өгнә. Нилхдин насинь тер цецн әмтнәс медҗ авсмн. 17-18Еремья гидг әәлдәчәр дамҗулад келсн тоотнь учрв: «Рамад ик орклһн, уульлһн, һашута хәәкрлһн соңсгдна. Рахел геесн үрдүдтән зовҗ уульҗана. Күн терүг тогтнулҗ чадш уга, юңгад гихлә, үрднь үкҗ одв»[+].


Египетәс хәрҗ ирлһн

19-20Херодыг үкснә хөөн Бурхна элч Египетд бәәсн Йосипин зүүднднь үзгдәд:

– Бос, Нилхиг эктәһинь авад, Израилин һазрур йов, юңгад гихлә, Нилхин әмнднь күрхәр седцхәснь үкҗ одцхав, – гив.

21Тер босад, Нилхиг эктәһинь авад, Израилин һазрт ирв. 22-23Йудьяд Херодын хөөн Архела гидг көвүнь хаана ширәд суусинь соңсчкад, Йосип тиигәрән одхдан әәв. Тер зүүдндән ил зәңг авад, Һалильян һазрт ирәд, Назарет гидг хотнд бәәршлв. Тиигәд «Назаретин күн гиҗ Тер нерәдгдх», гисн әәлдәчәр дамҗулҗ келсн тоот күцтхә гиҗ, цуг эн учрв[+].

#### 3


Уснд кирсллһн

1-2[•]Тер өдрмүдт уснд кирслдг Йохан ирәд, Йудьян көдәд Бурхна ном тархаҗ иигҗ келв:

– Теңгрин йосн өөрдв, тер учрар килнцтә җирһлән үлдәтн[+][+].

3Әәлдәч Эшья Йохана тускар кезәнә иигҗ келсмн: «Деед Эзнд хаалһинь белдтн, Терүнә җиминь ястн, – гиҗ хәәкрсн дун эҗго көдәд соңсгдв». 4Йохан бийнь болхла, темәнә ноосар гүрсн хувцта, хувцн деерән арсн бүстә бәәҗ, терүнә иддг хотнь царцахас болн зерлг зөгин бал бәәҗ[+]. 5Тиигхд Ерусалимас, Йудьяс болн Йордана эргндк һазрас олн әмтн терүн тал ирсмн. 6Тедн эврәннь килнцән медүлҗ келәд, Йордана уснд Йоханар бийән кирслдг бәәҗ[+].

7Бийән уснд кирслхәр ирсн паршмудыг[†] болн цадукмудыг[†] үзчкәд, Йохан теднд иигҗ келв:

– Хойр көлтә моһас! Бурхна иргч цухлас зулҗ чадхит гиҗ кен таднд келв[+]. 8Эврәннь җирһл-бәәдләрн килнцтә җирһлән үлдәсән үзүлтн! 9«Эцкимдн Абрахам», – гиһәд Бурхна цааҗас зулҗ чадхвидн гиҗ бичә сантн, юңгад гихлә, Бурхн эн чолудас чигн Абрахамд үрдүд төрүлҗ чадх гиҗ би таднд келҗәнәв[+]. 10Модыг уңг күртл чавчх сүк белн бәәнә. Сән темс өгдго модыг Тер чавчад һалд хайна[+]. 11Тадниг килнцтә җирһлән үлдәсиг үзүлхин төлә Би тадниг уснд кирслҗәнәв. Зуг мини ардас Ирҗ йовхнь нанас күчтә, Тер таднд Әрүн Сәкүс өгәд, тадниг һалд орулх. Би Терүнә буршмгднь һар күрх зөв угав[+]. 12Тер буудяһан севглхәр күрзән авчксн белн. Тегәд эврәннь буудяһан хашадан хураҗ тәвәд, өвсинь болхла, унтрдго һалд хаяд шатах[+].


Исусиг уснд кирсллһн

13[•]Тер цагт Һалильяс Исус Йордан һолын уснд бийән кирслхәр Йохан тал ирсмн. 14Йохан болхла Терүг зогсаҗ келв:

– Би Танар уснд кирслгдх зөвтәв, юңгад Та Нан тал ирсмт?

15– Тиим болтха, юңгад гихлә, бидн тиигҗ Бурхна неквриг күцәх зөвтәвидн, – гиҗ Исус хәрүднь келв.

Тиигхлә Йохан зөвән өгв. 16Исус уснд кирслгдәд һарв. Тер дарунь теңгр зааград, Бурхна Сәкүсн көглҗрһн мет Терүн деер бууҗ ирсинь Йохан үзв[+].

17– Энтн Мини Хәәртә Көвүн, Тер Намаг байрлулна! – гисн дун теңгрәс соңсгдв[+].

#### 4


Исусин сөрлһн

1[•]Тиигхд Исусиг эрлг[†] сөртхә гиһәд Әрүн Сәкүсн көдәд дахулҗ авч ирв. 2Дөчн өдр сө уга Исус мацг бәрв, сүүлднь Исусин геснь өлсв[+]. 3Тегәд эрлг Терүн тал өөрдҗ ирәд:

– Кемр Чи Бурхна Көвүн болхла, эн чолуд өдмг болтха гиһәд кел, – гив[+].

4– «Һанцхн өдмгәр күн бийән цадхаҗ хаңһашго, зуг Бурхнас һарсн үгәр күн цадхлң болх», гиһәд бичәтә, – гиҗ Исус хәрүднь келв[+].

5Тер дарунь эрлг Исусиг Ерусалим балһснд авч ирәд, һол сүмин[†] ора деер тәвнә.

6– Кемр Чи, Бурхна Көвүн болхла, эн ора деерәс дорагшан һәрәдәд «Бурхн Эврәннь элчнртән Чамаг әрвләд хәләтхә гиҗ зәрлг болх. Тедн Чамаг һар деерән авад теврәд йовх, тегәд көлчнь чолунд төрүц цокгдшго», гиҗ бичәтә, – гиһәд эрлг келв[+].

7– «Эврәннь Деед Эзн Бурхан бичә сөрәд бә» гиҗ бас бичәтәлм, – гиһәд Исус келв[+].

8Дәкәд эрлг йир өндр уул деер Исусиг күргәд, делкән цуг орн-нутгудыг, теднә байн зөөриг үзүлнә.

9– Кемр нанд сөгдхләчн, цуг эн тоотыг Чамд өгнәв, – гиҗ эрлг келв.

10– Йов цааран Нанас, эрлг! «Эврәннь Деед Эзн Бурхндан сөгд, һанцхн Бурхндан цергл» гиҗ бичәтә, – гиһәд Исус хәрү өгв[+].

11Тиигхлә эрлг Исусиг үлдәһәд цааран йовҗ одна. Тер дарунь Бурхна элчнр ирәд, Исуст дөң болв[+].


Исус Һалильяд экләд церглҗәнә

12[•]Йоханыг түүрмд суулһсинь соңсад, Исус Һалильяд ирнә[+]. 13-16«Зебулунин һазр Напталин һазр, нуурин өөр бәәдг Йордана цаадк һазр, буру номта улсин[†] Һалилья! Харңһуд бәәдг улс алдр герл үзҗ. Үклин сүүдрт бәәдг улст герл тусҗ гилвкв», – гиҗ Эшья әәлдәчәр дамҗулад келсн үг бүттхә гиҗ Исус Назаретиг үлдәһәд, Һалильян өөр Зебулунин болн Напталин һазрт бәәдг Капернамд бәәршлнә[+][+].

17Тер цагас авн Исус:

– Теңгрин йосн өөрдв, тер учрар килнцтә җирһлән үлдәтн, – гиҗ Бурхна ном тархаһад зәңглдг болв.


Исус заһсчнриг дуудҗана

18[•]Һалилья нуурин өөр йовҗ йовад, ах-дү хойриг Пётр гидг нертә Шимониг болн терүнә дү Андрейиг Исус үзв. Эдн заһсчнр болад, нуурт гөлм хайҗаҗ[+].

19– Намаг дахад йовтн. Әмтиг дуудҗ мөңк җирһлд орулдг таднд Би дасхнав, – гиҗ Исус теднд келв[+].

20Тедн тер дарунь гөлмән хайчкад, Исусиг дахад йовцхав[+]. 21Цааран йовҗ йовад, талдан ах-дү хойриг, Зебедана көвүдиг Яковиг болн Йоханыг, теднә эцктәһән Зебедала хамдан оңһц дотр гөлмән ясҗахинь Исус үзәд, тедниг бас дуудв. 22Ах-дү хойр эцкән, оңһцан тер дарунь үлдәчкәд, Исусиг дахад йовцхав.


Исус Сән Зәңг тархаҗана

23[•]Исус цуг Һалильяр эргҗ йовв, хурлмудт[†] Теңгрин йосна туск Сән Зәңг дасхҗ цәәлһв, әмтн дунд ямаран чигн гемтәһинь, чинәһән алдсинь эдгәв[+]. 24Цуг Сирий һазрар Исусин тускар зәңг тарв; Терүн тал чинәһән алдсн, олн зүсн гемтә, харһцдг, тәкрсн һарта, көлтә, хар сәкүснд[†] эзлгдсн әмтиг авч ирцхәв. Исус цугтаһинь эдгәв[+]. 25Һалильяс болн Декаполас, Ерусалимас болн Йудьяс, Йордана цань бәәх һазрас чигн олн әмтн Исусиг дахҗ ирцхәв[+].

#### 5


Уул деер умшсн ном

1Әмтиг үзчкәд, Исус уул деер һарад суухлань, Терүнә сурһульчнр[†] Терүнд өөрдв. 2Исус тедниг сурһад иигҗ келв:

3[•]– Бурхиг керглдг улс буйн-кишгтә! Эдн Теңгрин орна улс. 4Һашудҗасн әмтн буйн-кишгтә! Бурхн тедниг төвкнүлх[+]. 5Номһн заңгтань буйн-кишгтә! Бурхна өгхәр бәәсиг эдн авх[+]. 6Бурхна дуриг күцәхәр шунҗ хәәҗәхнь буйн-кишгтә! Бурхн тедниг хаңһах[+]. 7Өршәңгү седклтәнь буйн-кишгтә! Бурхн тедниг өршәх[+]. 8Цевр уха-седклтәнь буйн-кишгтә! Эдн Бурхиг үзх[+]. 9Эвинь олҗ хадһлдгнь буйн-кишгтә! Эдниг Бурхн Эврәннь бүлд орулх[+]. 10Бурхна дуриг күцәснәс көлтә көөгдсн улс буйн-кишгтә! Эдн Теңгрин орнахн.


Герчллһнәс көлтә көөлһн

11Нанас көлтә тадниг му келәд, көөһәд, хов-худлар муурулҗ һутахла, тадн кишгтәт![+] 12Байсҗ байрлтн, ик ач тадниг теңгрт күләҗәнә. Таднас урд бәәсн әәлдәчнриг[†] чигн бас тиигҗ көөлә[+]. 13[•]Орчлңгин давсн – тадн! Давсн амтан геехлә, юуһар амтынь орулхмт? Амтн уга давсиг керго болсн төләд, әмтнә көл дор шивнә. 14Орчлңгин герл тадн! Уул деер бәәсн балһсн әмтнә нүднәс бултҗ чадшго[+]. 15Шам шатасн цагт күн терүг бүркхш. Герл өгтхә гиһәд өргәд деегшән тәвнә[+]. 16Тиим кевәр тана герл олнд тусҗ герлттхә! Әмтн тана сән үүл үзҗ, Теңгрин Эцкитн туурулх[+].


Закана туск ном: 1) Һол ном

17Намаг Зака эс гиҗ әәлдәчнрин үгиг уга кехәр ирв гиҗ бичә сантн. Уга кехәр биш, зуг йосндан күцәхәр Би ирләв[+]. 18Юңгад гихлә, теңгр һазр хойр бәәтл, цугнь эс күцтл, заканас[†] нег чигн бичкн үзг, нег чигн цег эвдшго гиҗ үнндән таднд келҗәнәв[+]. 19Тегәд эн зааврмудас үчүкн гисн нег заавринь эвдсн, тиигҗ әмтиг дасхсн күн Теңгрин орнд чигн үчүкн чинртә болх; цугинь йосндан күцәһәд, талдан әмтиг тиигҗ сурһсн күн Теңгрин орнд алдр нер зүүх[+]. 20Кемр тадн ном цәәлһәчнрәс[†] болн паршмудас[†] даву сән Бурхна дуриг эс күцәхлә, Теңгрин орнд тусхн угат[+].


2) Цухлтын туск ном

21-22«Кү бичә ал, алачнр зарһла харһхмн», – гиҗ кезәнә келсиг тадн соңслат. Зуг Би таднд келҗәнәв, ахдан уурлҗасн күн зарһд тусхмн; арһ уга күн гиҗ эврәннь ахан келсн күн Деед хургин зарһд тусх. Эврәннь ахан һәргтә гиҗ му келдг күн мөңк һалд тусн гиҗәнә[+][+]. 23-24Тегәд, кемр чи Бурхнд бәрцән бәрхәр ирхләрн чини ах чамд һундлта бәәснь тенд санандчнь орхла, бәрцән үлдәчкәд, түрүләд одад эврәннь ахтаһан эвцлд. Терүнә хөөн ирәд, бәрцән бәрүлҗ өг. 25Кемр чамаг гемшәҗәх күн зарһчд авч йовхар седхлә, хаалһдан терүнлә эвцлд. Эс гиҗ тер чамаг зарһчин һарт өгх, зарһч чамаг харулчд өгх, тернь болхла чамаг түүрмд суулһх[+]. 26Лавта үнәр чамд келҗәнәв: ялын сүл шаальган эс өгтлән теднәс чи һаршгоч.


3) Күүнә авальта дерән бичә негдүл

27«Күүнә авальта дерән бичә негдүл», – гиҗ кезәнә келсиг тадн соңслат[+]. 28Күүкд күн тал тачалтаһар хәләсн эр күн болһн эврәннь уха-седклдән күүнә авальта дерән негдүлв гиҗ Би таднд келҗәнәв[+]. 29Барун нүднчн җилв хальдахла, салһад авад хайчк. Бүкл цогцарн мөңк һалд орхин ормд нег мөчәр дутсн деер. 30Барун һарчн җилв хальдхла, тәәрәд авад хайчк. Бүкл цогцарн мөңк һалд орхин ормд нег мөчәр дутсн деер[+].


4) Залу гергн хойрин саллһна туск ном

31[•]Кемр кен чигн эврәннь гергнәсн салхларн, гергндән саллһна цаас өгтхә гиҗ бас келгднә[+]. 32Зуг Би таднд келҗәнәв: күүнә залута дерән эс негдүлсн гергнәсн салсн залу күн оңдан залута дерән негдүлх учр авальдан өгчәнә. Залуһасн салсн күүкд күүг авсн күн – күүнә авальта дерән негдүлсн күн болҗана[+].


5) Андһарин туск ном

33«Тәвсн андһаран бичә эвд, тәвсн андһаран Бурхна өмн күцә», – гиҗ кезәнә келсиг тадн бас соңслат[+]. 34Би болхла, таднд келҗәнәв: андһар төрүц бичә тәв. Теңгр дуудҗ андһар бичә тәв, юңгад гихлә, теңгр – Бурхна ширә[+]. 35Һазр дуудҗ андһар бичә тәв, юңгад гихлә, һазр – Бурхна көлин түшг. Ерусалимиг дуудҗ андһар бичә тәв, юңгад гихлә, Ерусалим – Алдр Хаана балһсн[+]. 36Эврәннь толһаһарн бичә андһарл, юңгад гихлә, нег чигн үсиг цаһалһҗ эс гиҗ харлулҗ чадшгоч. 37«Э» – гихәр седхлә, «Э» – гитн; «Уга» – гихәр седхлә, «Уга» – гитн. Энүн деер немҗ келснь эрлгәс[†] һарчана[+].


6) Өшәнә туск ном

38-39[•]«Кен чигн тана нег нүдитн сохлхла, терүнә нүдинь сохлтн. Кен чигн тана шүдитн хамхлхла, терүнә шүдинь хамхлтн», – гиҗ келсиг тадн соңслат. Би болхла таднд иигҗ келҗәнәв: чамд му кесн күүнәс өшәһән бичә нек. Кемр чамаг му келәд барун халхарчнь ташхла, зүн халхан тәвҗ өг[+][+]. 40Чамла зарһцад, киилгичинь булаҗ авхар седсн күүнд деерк хувцан тәәлҗ өг. 41Кемр кен чигн чамаг эврәннь хаалһар күчәр нег дууна һазрт йовулхар седҗәхлә, чи терүнлә хамдан хойр дууна һазрт йов. 42Сурснд өгәд бә, өгйәлхәр бәәх күүнд уга гиҗ бичә кел[+].


Эврәннь өшәтндән дурта болтн

43«Хаҗудк күүһән хәәрл. Эврәннь өшәтндән дурго бол», – гиҗ келсиг тадн соңслат[+]. 44Би болхла таднд иигҗ келҗәнәв: өшәтндән дурта болтн, тадниг көөҗәх әмтнә төлә зальвртн[+]. 45Тегәд Теңгрин Эцкин үрдүд болхит. Юңгад гихлә, Теңгрин Эцк хар болн цаһан седклтә әмтнд Эврәннь нарна герл өгнә, Бурхна үг соңсдг болн Терүнә үг соңсдго әмтнә толһа деер хуран асхрулна[+]. 46Кемр тадн бийситн хәәрлдг күүг хәәрлдг болхла, ямаран ач авхмт? Алв хурадг әмтн бас тиигҗ эс кенү? 47Кемр ах-дүүнрләһән сән бәәхлә, ямаран өвәрц бәәдмб? Буру номта улс[†] бас тиигҗ кенәлм? 48Тегәд Тана Теңгрин Эцклә әдл буйн төгс болтн![+]

#### 6


Бурхн-шаҗна керг-үүлмүдин туск ном: 1) Өглһнә туск ном

1Бийән буульҗ әмтн үзтхә гиҗ буйнч йовдлмуд кехән саглтн. Тиигҗ тадн Теңгрин Эцкәс ачлвран авч чадшгот[+].

2Тер учрар угатя яду улст өглһ өгсн цагтан: «Би өгләв», – гиҗ әмтнд медүлҗ бичә хәәкр. Хойр чирәтә улс әмтн тедниг буультха гиһәд хурлд[†] чигн, уульнцд чигн, тиигҗ кенә. Тедн ачлвран авчксмн гиҗ Би таднд үнәртнь келҗәнәв[+]. 3Угатя яду улст өглһ өгсн цагла, зүн һарчн барун һар ю кеҗәхинь бичә медтхә. 4Чини өгснь нууц болтха. Нууц юмиг үздг Эцкчн лавта ачичнь хәрүлх.


2) Зальврлһна туск ном

5[•]Бурхнд зальврсн цагтан хойр чирәтә улсиг бичә дуратн. Тедн әмтн үзтхә гиҗ хурлд болн талвң болһнд зальврхдан дурта. Тедн ачлвран авчксмн гиҗ би таднд үнәр келҗәнәв[+]. 6Чи болхла зальврсн цагтан эврәннь хорадан орҗ ирәд, үүдән хаачкад, эс үзгддг Эцкдән зальвр, чамаг нууцар зальврҗахинь үзәд, Эцкчн лавта ачичнь хәрүлх. 7Зальврхларн, буру номта улс[†] кевтәһәр олн үг бичә келтн. Олн үг келхлә, тедниг соңсх гиҗ тедн санна[+]. 8Болв тедниг бичә дуратн, юңгад гихлә, Теңгрин Эцктн тадниг юм сурхин урдас таднд юн кергтәһинь Эврән меднә. 9-13Иигҗ зальвртн:

Мана Теңгрин эцк!
Нернтн әрүн болтха!
Тана йосн иртхә!
Теңгрт бүтсн таалтн
Һазр деер бүттхә!
Эркн кергтә өдмг
Эндр өдрт илгәһит!
Яһҗ бидн күүнә килнц тәвнәвидн,
Тиигҗ Та килнцмдн тәвүлит!
Сөрдг юмнла бичә харһулыт!
Эрлгәс[†] гетлгит![+][+][+]

14Кемр тадн әмтнә килнцинь тәвҗ өгхлә, Теңгрин Эцктн чигн тадна килнц тәвҗ өгх[+]. 15Болв кемр тадн әмтнә килнцинь тәвҗ эс өгхлә, Теңгрин Эцктн чигн тадна килнц тәвҗ өгшго[+].


3) Мацгин туск ном

16Мацг бәрсн цагтан хойр чирәтә улс кевтәһәр үрүдсн бәәдл бичә һартн, юңгад гихлә, тедн яһҗ мацг бәрҗәхән әмтнд үзүлхәр тиим үрүдсн бәәдл һарна. Эдн ачлвран авчксмн гиҗ би таднд үнәр келҗәнәв. 17Чи болхла, мацг бәрҗәхән әмтнд үзүлшгоһар чирәһән уһаһад, толһаһан самлчк. 18Әмтнд эс үзгддг Эцкчн терүг медтхә. Тиигхлә нууцар кесн юмиг үздг Эцкчн лавта ачинь хәрүлх.


Теңгрин зөөр

19[•]Һазр деер бәәҗ, зөөрән бичә хоршулҗ хадһлтн. Энд гүр болн зев цугинь идҗ үрәнә. Хулхачнр гер дотр орад, хулха кеһәд зөөритн авчкна[+]. 20Тадн болхла теңгр деер зөөрән хоршулҗ хадһлтн. Тенд гүр чигн, зев чигн идҗ үрәшго, хулхачнр олҗ хулхалҗ чадшго[+]. 21Тана зөөр бәәсн һазрт седкл-санантн бәәнә! 22Нүдн – седклин герл мөн. Нүднтн цевр[*] болхла, седклтн бүклдән герлтә болна. 23Нүднтн бузр[*] болхла, седклтн бүклдән бузр болна. Тана дотрк герл харңһу болхла, харңһу гисн ямаран болхмб?


Бурхн болн зөөр

24Хойр эзнд күн заргдҗ чадшго: Тер негнднь дурго болад, наадкднь дурлх, эс гиҗ негнднь үнн седкләрн заргдҗ, наадкинь оньгтан авшго. Бурхнд болн зөөрт дегц церглҗ чадшгот[+].

25Тер учрар: ю уухмб? ю идхмб? гиҗ әмд бәәхин төлә ю өмсхмб? гиҗ бий цогцин төлә бичә үүмәд бәәтн! Әмн җирһл хотас деер биший? Бий цогц хувцнас деер биший[+]? 26Теңгр деер ниссн шовудыг сәәнәр хәләтн! Тедн тәрхш, хадхш, урһцинь хураҗ авхш. Тана теңгрин Эцк Эврән тедниг лавтаһар теҗәҗәнә! Тадн эн шовудас үлү деер бишийт[+]? 27Үүмәд бәәҗ тадн дундас күн әмн җирһлән бичкн зуурт утдулҗ чадхий?

28Хувцна тускар яһад зовад бәәдмтә? Теегин бамб цецгәс яһҗ урһдгинь хәләлт! Тедн көлсән асхрулҗ көдлхш, утц ээрхш. 29Зуг Соломон хан ик алдр бәәсн бийнь тер цецгәһәс үлү сәәхн хувц өмсәд уга билә гиҗ Би таднд келҗәнәв. 30Кемр эндр урһдг маңһдур бешд хайгддг ноһаг Бурхн тиигҗ хувцлдг болхла, тадниг, баһ итклтә улсиг, энүнәс үлү хувцлх![+]

31Тер учрар «Ю идхмб? Ю уухмб? Ю өмсхмб?» гиҗ бичә үүмәд зовад бәәтн. 32Тертн буру номта әмтнә төр килмҗ. Цуг энүг таднд кергтәһинь Теңгрин Эцктн медәд бәәнә. 33Хамгин түрүнд Бурхна йосиг хәәтн, Терүнә таалыг күцәхәр шунтн. Наадкинь болхла Бурхн немҗ өгх[+]. 34Тегәд чигн маңһдурк өдрин тускар бичә үүмәд зовад бәәтн. Өдр болһн эврәннь керг килмҗтә, эндрк кергт маңһдурк керг бичә немтн.

#### 7


Кү бичә гемшәтн

1[•]Кү бичә гемшәтн. Тадниг Бурхн гемшәхн уга[+]. 2Ямаран кевәр әмтиг гемшәнәт, тиим кевәр тадниг Бурхн гемшәх. Ямаран кемҗәһәр кемҗәлнәт, тиим кемҗәһәр тадниг кемҗәлх[+]. 3Ахиннь толһадк өвс үзәд бәәҗ, эврәннь толһадк өвр яһад эс үздмч? 4«Ах минь, толһаһасчн өвс һарһҗ хайнав», – гиҗ келнчн яһҗ көндрҗ келдмб? Чини толһа деер өвр бәәнәлм. 5Хойр чирәтн! Түрүләд эврәннь толһа деерк өвр авч хайчкад, тегәд ахиннь толһадк өвс яһҗ авч хайхинь медхич. 6Хар нохасд үнтә зөөрән хайҗ бичә өгтн. Тедн хәрү эргәд тадниг шүүрәд зуучкх. Һахан чикнд сувсан бичә өлгтн. Тедн өлгситн көлдән шивәд, ишкәд үрәчкх[+].


Суртн, хәәтн, үүд цоктн!

7[•]Сурад бәәтн – сурситн өгх. Хәәһәд бәәтн – хәәсән олҗ авхит. Үүдинь цокҗатн – таднд тәәлҗ секх. 8Сурад бәәсн күн – сурсан авчана. Хәәһәд бәәснь – хәәсән олҗана. Үүд цокҗаснд – тәәлҗ секҗәнә[+]. 9Көвүнтн өдмг сурхла, кен таднас чолу өгхмб? 10Көвүн заһс сурхла, эцкнь моһа өгхий? 11Кемр тадн килнцтә болвчн үрндән яһҗ белг өгхинь сәәнәр медхлә, энүнәс үлү кедү сән белг тана теңгрин Эцктн сурсн әмтнд өгх![+]

12Ямр чигн кергт тана өмн әмтн яһҗ бийән бәртхә гинәт, тиим кевәр тадн чигн теднә өмн бийән бәртн. Энүг Закан[†] болн әәлдәчнрин[†] дегтрмүд сурһна[+].


Чик хаалһар йовтн

13[•]Уутьхн үүдәр орҗ йовтн. Үклин амн өргн, хаалһнь амр. Олн әмтн түүгәр йовна. 14Әмн-җирһлин амн уутьхн, хаалһнь кецү. Терүг олдгнь йир цөн[+].


Кесн үүл эзән үзүлдг

15[•]Худл әәлдәчнрәс бийән саглтн! Тедн хөөнә бәәдл зүүсн махч чонмуд мет[+]. 16Тадн тедниг кесн үүләрнь медҗ авхит. Көгләс уста үзм, хатханчгас инҗр цуглулҗ болхий[+]? 17Тер учрар сән модн сән темс өгнә. Му модн – му темс өгнә[+]. 18Сән модн му темс өгхш. Му модн – сән темс өгдмн биш. 19Сән темс өгдго модн болһниг чавчад шачасн һалд хайчкна[+]. 20Тер учрар худл әәлдәчнриг теднә кесн үүләр медҗ авхит. 21«Деед Эзн! Деед Эзн!» – гиҗ дуудсн әмтнәс цугнь Теңгрин Орнд орхш. Зуг Теңгрин Эцкимм заасинь күцәдг күн Теңгрин орнд орх.

22Зарһин өдрт олна ик зунь:

– Деед Эзн! Деед Эзн! Тана нерн деерәс бидн номитн тархадг эс билүвидн? Тана нерн деерәс хар сәкүсдиг көөҗ һарһдг эс билүвидн? Тана нерн деерәс кесг өвәрцс кедг эс билүвидн? – гиҗ келх[+].

23Зуг Би хәрүднь:

– Би тадниг төрүц меддго биләв. Му кедг улс! Нанас хооран йовтн! – гиҗ келхүв[+].


Ухата болн эргү тосхач

24[•]Тер учрар, эн Мини үг соңсад, келсим күцәдг күүг хад чолун деер гер бәрсн ухата күүнлә дүңцүлҗ болхмн. 25Хар салькн көдләд, хур икәр орад, һолын усн деврәд, тер герин орад асхрв. Зуг гер чолун деер бәәсн төләд, ормасн төрүц көндрсн уга.

26Зуг Мини үг соңсад, келсим күцәдго күүг элсн деер гер бәрсн ухан уга күүнлә дүңцүлҗ болхмн. 27Хар салькн көдләд, хур икәр орад, һолын усн деврәд, тер герин орад асхрна. Гернь хольврад хамхрад одна, – гиҗ Исус сурһв[+].

28Исус үгән төгсәхлә, әмтн терүнә номд икәр өврцхәв. 29Исус закана багшнрла[†] әдл биш Бурхна йос бәрдг күүнлә әдл сурһв[+].

#### 8


Исус гемтә күүг эдгәҗәнә

1[•]Исус уул деерәс бууҗ ирхлә, олн әмтн Терүг дахҗ йовцхав. 2Генткн арсна гемтә күн Исус тал өөрдәд сөгдәд келв:

– Деед Эзн мини! Намаг гемәсм цеврлх саната болхла, буйн болтха, цеврлтн![+]

3Исус һаран күргәд:

– Чамаг цеврлх санатав, цеврлгд! – гиҗ келв.

Тер дарунь күн арсна гемәс цеврлгдҗ эдгв.

4– Хәлә! Энүнә тускар күүнд бичә кел! Гелңгд одад бийән үзүл. Дәкәд Мошен закаһар эдглһнә тәкл тәк. Терүгәрн чи әмтнд эдгсән медүлхич, – гиҗ Исус аштнь келв[+].


Рим цергин һардачин зарциг эдгәлһн

5-6[•]Исус Капернамд ирхлә, рим цергин һардач Исус тал өөрдәд ээрҗ келв:

– Деед Эзн минь! Мини зарц гертм икәр зовҗ гемтә бәәнә, Һар, көлнь тәкрҗ.

7– Би ирәд зарцичинь эдгәнәв, – гиҗ Исус хәрүднь келв.

8– Деед Эзн, Таниг герүрн орулх чигн нанд зөв уга. Зәрлг болҗ нег үг келтн, зарцм дарунь эдгәд одх[+]. 9Би эврән күүнә медәнд бәәнәв, мини медәнд чигн цергчнр бәәнә. Негнднь би: «Йов», – гинәв тер йовна; дарукднь: «Нааран йов», – гинәв тер ирнә. Зарцдан: «Энүг ке, терүг ке», – гиҗ келнәв, тер мини келсәрм бәәнә.

10Исус терүнә келсн үг соңсчкад икәр өврәд:

– Израиль нутгт тиим ик сүзг би үзәд угав, – гиҗ таднд келҗәнәв[+]. 11-12Соңстн! Үнндән болхла, олн әмтн дорд үзгәс болн барун үзгәс байр нәәрин ширән өөр Абрахамла, Ицхакла, Яковла хамдан теңгрин орнд ирҗ суух. Теңгрин орнд суух зөвтә талдан әмтн болхла, тендәс харңһу һазрур көөгдх. Тер улс тенд ик зовлң эдләд шүдән хәврх, икәр оркрҗ уульх, – гиҗ[+][+].

13Исус хаҗудк йовсн улст келәд, дәкәд:

– Герүрн хәр. Чини иткләр болтха, – гиҗ римин цергин һардачд хәрү өгв.

Тер кемд зарцнь гемәсн эдгв[+].


Исус олн әмтиг эдгәҗәнә

14-15[•]Исус Пётрин герүр ирхлә, тенд Пётрин хадм экнь ик халута кевтҗ. Исус терүнә һаринь авхла, күүкд күүнә халунь дарунь уурч одв. Тер босад Исуст хот белдв[+][+]. 16-17Асхар Исус тал кесг хар сәкүсәр эзлгдсн әмтиг авч ирцхәв. Исус үгәрн хар сәкүсдиг һарһҗ көөһәд, кесг олн-зүсн өвчтә әмтиг эдгәв. Эшья әәлдәчин: «Мана өвчиг эн бий деерән авад, гем зовлңгиг даасмн», – гисн үгмүд күцх зөвтәд тиим юмн учрсмн бәәҗ.


Исусиг дахлһна тускар

18[•]Исусин хаҗуд олн әмтн зогсла. Тедниг үзәд, Исус сурһульчнртаһан[†] нууриг һатлад, телтр көвә тал йовхм гив[+]. 19Нег ном цәәлһәч Исус тал өөрдәд:

– Багш! Таниг альд эс йоввчн би дахҗ йовх санатав, – гив.

20– Арат эврәннь нүктә, шовун эврәннь үүртә, Нанд, Күмни Көвүнд[†] толһаһан түшәд амрх һазр уга, – гиҗ Исус хәрүднь келв.

21Терүнә нег сурһульч:

– Деед Эзн, герүрн хәрәд өңгрсн эцкән оршаһад ирх зөв нанд өгит, – гиҗ келв.

22– Намаг дахад йов! Үксн әмтн эврәннь үксн күүһән оршатха, – гиҗ Исус хәрү өгв.


Исус салькиг болн усиг тогтнулҗана

23[•]Исус оңһцд орв. Ардаснь сурһульчнр дахад бас оңһц дотр орцхав. 24Генткн салькн көдләд, усна дольган деврәд, оңһциг шивәд бәәв. 25Исус унтҗ кевтҗ. Сурһульчнр өөрдәд Терүг серүлв.

– Деед Эзн, бидн чивн гиҗәнәвидн! Харсҗ авртн мадниг! – гиҗ тедн хәәкрцхәв.

26– Яһсн әәмтхә, баһ сүзгтә улсвт! – гиҗ Исус хәрүднь келв.

Тер босад, салькиг болн нууриг хөрҗ тогтнулв[+]. 27Салькн, усн көдлхән уурв. Эргндк бәәдл тогтнв. Сурһульчнр икәр өврәд хоорндан келцхәв:

– Салькнд болн уснд Эн зәрлг болна, теднь үгинь соңсна. Кен гидг күнв эн?


Исус хар сәкүстә хойр күүг эдгәҗәнә

28[•]Исус нууриг һатлад телтр көвәд бәәсн Гадарен гидг һазрт күрәд ирхлә, хар сәкүстә хойр күн үкәрәсн һарад Терүнә өмн зогсцхав. Тедн ик әәмшгтә, догшн бәәҗ. Әмтн теднәс әәһәд тер хаалһар йовдго санҗ.

29– Бурхна Көвүн, юн кергтәв Чамд? Чи мадниг эртәснь зовахар ирвч? – гиҗ тедн му дууһар хәәкрлдцхәв[+].

30Теднә бәәсн һазрас ик хол биш һахас идшлҗәҗ.

31– Кемр Чи, мадниг көөхлә, эн һахасд мадниг орул! – гиҗ хар сәкүсд Исуст келәд ээрцхәв.

32– Йовтн тиигәрән! – гиҗ Исус хәрүднь келхлә, хар сәкүсд тер хойр күүнәс һарад, һахасиг эзлцхәв.

Тер дарунь һахас ормасн өсрәд, ик уулын кецәс гүүһәд, уснд унад үкҗ одцхав. 33Һахас хәрүлсн әмтн зулад гүүлдцхәв. Тедн хаҗудк хотнд ирәд, хар сәкүстә хойр күүнә тускар цугинь келцхәв. 34Тегәд хотна олн әмтн Исусин өмнәс һарцхав. Эн һазриг үлдәҗ цааран йов, гиҗ тедн Исусиг үзәд келв[+].

#### 9


Исус һар-көлнь тәкрсн күүг эдгәҗәнә

1-2[•]Исус сурһульчнрла[†] оңһц дотр орад, нууриг һатлад, эврәннь хотнур ирв. Нег цөөкн күн Терүн тал һар-көлнь тәкрсн күүг девскртәһинь авч ирв. Исус теднә итклинь үзәд:

– Байрл! Килнцчн тәвгдҗәнә, – гиҗ гемтә күүнд келв[+][+].

3Тиигхлә ном цәәлһәчнр:[†] «Эн күн Бийән Бурхнд тоолҗана. Эн Бурхна тускар му келҗәнә», – гиҗ дотран санцхав[+].

4Исус теднә ухаһинь медәд:

– Седклтн юңгад тиим му ухата болна? 5Ю келхд амр: «Чини килнцчн тәвгдҗәнә» эс гиҗ «Босад йов»? 6Би, Күмни Көвүн,[†] әмтнә килнц тәвҗ өгх йостав гиҗ таднд медүлхин төлә эн күүнд иигҗ келҗәнәв: Бос, эврәннь девскрән авад герүрн хәр.

7-8Тернь босад герүрн йовв. Энүг үзсн әмтн икәр сүрдв. Тедн тиим йос күүнд өгсн Бурхиг магтҗ туурулв.


Исус Матайиг дуудҗана

9[•]Исус цааранднь йовҗ йовад тамһин герин өөр суусн нег кү үзв. Тер Матай бәәҗ.

– Намаг дахад йов, – гиҗ Исус тер күүнд келв.

Тернь босад Исусин ардаснь йовв. 10Исусиг Матайин герт хот ууҗасн цагт тиигәрән алв цуглулдг болн кесг килнцтә улс ирцхәв. Тедн Исусла хамдан хот ууһад нәәрлцхәв. 11Энүг үзсн паршмуд[†] Исусин сурһульчнрас:

– Багштн алв цуглулдг килнцтә улсла яһад хот ууҗахмб? – гиҗ сурцхав[+].

12Теднә келсиг соңсад, Исус:

– Эрүл-менд күүнд биш, гемтә күүнд эмч кергтә. 13«Бәрц бәрхин ормд өршәңгү болтн», гисн үгмүд ямаран учртаһинь йовад медтн. Чик седклтә әмтиг биш, килнцтә әмтиг дуудхар Би ирүв, – гив[+].


Мацг бәрлһнә тускар

14[•]Йохана сурһульчнр Исус тал ирәд:

– Бидн болн паршмуд мацг бәрнәвидн, Тана сурһульчнр мацг яһад эс бәрнә? – гиҗ сурцхав[+].

15– Хүрмд ирсн гиичнр күргнә өөр гейүрәд бәәхлә, сән болхий? Зуг цагнь ирхлә, күргн теднәс салһҗ авгдхла тер цагт тедн мацг бәрх.[†][+] 16Хуучрад салврҗ одсн хувцнд шин халас тәвхш. Шин тәвсн халасн хуучн хувциг цааранднь теслх, шуурхань улм икдх. 17Тер мет күчән авчах чаһриг хуучн бөрвд кедмн биш. Бөрвнь шуурад үрх, чаһрнь асхрх. Күчән авчах чаһриг шин бөрвд кедмн. Тиигхлә чаһрньчн, бөрвньчн үрл уга бүтн бәәх, – гиҗ Исус хәрү өгв.


Күүкиг әмдрүллһн болн өвчтә күүкд күүг эдгәлһн

18[•]Исусиг үгән келҗәхлә, Йудья улсин толһачнрин негнь өөрдәд, Исусин өмн сөгдәд:

– Мини күүкм шиңкән өңгрҗ одла, буйн болтха күүкндм һаран күргәтн. Тер әмдрх! – гив.

19Исус ормасн босад сурһульчнрла хамдан тер толһачиг дахҗ йовв. 20Генткн нег күүкд күн Исусин ардас өөрдәд, хувцна хормаднь һаран күргв. Тер күүкд күн арвн хойр җилдән цусн һарлһна гемәр зовад гемндг бәәҗ[+]. 21«Кемр хувцна хормаднь һаран күрхлә, дарунь эдгхв», – гиһәд тер дотран ухалв[+]. 22Исус ардаран эргҗ хәләһәд, тер күүкд күүг үзәд:

– Байрл! Итклчн чамаг аврав, – гив.

Тер кемд күүкд күн гемәсн эдгв[+]. 23Исус толһачин герт ирәд, бүрә-бүшкүрчнриг, һашудҗ уульсн-дуулсн олн әмтиг үзәд:

24– Һартн эндәс! Күүкн өңгрсн уга. Күүкн унтҗ кевтнә, – гив[+].

25Әмтн Исусар наад бәрәд инәлдцхәв[+]. 26Әмтиг һарһҗ йовулад, Исус герин хорад орад, күүкиг һараснь авхла, тернь босв. Эн өвәрцин туск зәңг эргндк һазрар тарв.


Хойр сохр күүг эдгәлһн

27Исус бәәсн һазрасн һарч йовхла, хойр сохр күн Терүг дахв.

– Давидин Көвүн[†][*] хәәрлич мадниг! – гиҗ тедн хәәкрцхәв[+].

28Исусиг нег герт орҗ йовхла, хойр сохр күн Исус тал өөрдв.

– Намаг нүднә хара орулҗ чадх, гиҗ иткҗәнт? – гиҗ Исус сурв.

– Иткҗәнәвидн, мана Деед Эзн, – гиҗ тедн хәрүднь келцхәв.

29– Таднд иткләр болтха! – гиҗ Исус келәд теднә нүднд һаран күргв.

Тедн үздг болв[+].

30– Хәләтн, Мини тускар күүнд бичә келтн, – гиҗ Исус теднд зәрлг болв[+].

31Зуг тер хойр эдгсн күн һарч йовад, эргндк һазрар Исусин тускар әмтнд зәңглв[+].


Келн уга хар сәкүстә күүг эдгәлһн

32Тедниг йовҗ одхла, Исус тал келн уга хар сәкүстә күүг авч ирв. 33Хар сәкүсиг көөсн хөөн келн уга күн келдг болв. Әмтн икәр алң болцхав.

– Тиим өвәрц йовдл эн Израилин һазрт одачн учрад уга билә, – гиҗ тедн келцхәв.

34– Эн эрлгин[†] күчәр хар сәкүсдиг көөнә, – гиҗ паршмуд келдг бәәсмн[+].


Исус әмтнд сана зовҗана

35Исус балһсн, хотн болһнар йовад, хурлд[†] әмтиг сурһад, Бурхна йосна тускар Сән Зәңг цәәлһҗ тархаһад, әмтиг олн зүсн гемәс эдгәдг бәәсмн. 36Исус олн әмтиг үзәд, теднд санань зовв, юңгад гихлә, тедн хөөч уга тарҗ одсн хөд мет муурсн бәәдлтә бәәҗ[+].

37-38– Хурах урһц ик, көдләчнр баһ. Тәрсн тәрәг хурах, хадх көдләчнриг илгәтхә гиһәд хадлһна Эзнд зальвртн! – гиҗ Исус эврәннь сурһульчнртан келсмн[+].

#### 10


Арвн хойр апостолмуд

1[•]Исус эврәннь арвн хойр сурһульчнриг[†] дуудҗ авад, ямаран чигн гемиг эмнҗ эдгәдг болн хар сәкүсдиг көөҗ һарһдг йос теднд өгв. 2Арвн хойр апостолмудын[†] нерд эн: Пётр гидг нертә Шимон, терүнә дүнь Андрей, Зебедана көвүн Яков, терүнә ахнь Йохан, 3Пилип, Бар-Толма, Томас, алв цуглулдг Матай, Алпана көвүн Яков болн Тадда, 4зилот гидг багин гешүн Шимон болн Йуда Искериот (тер Исусиг урвсн билә).


Исус арвн хойр апостолмудтан даалһвр өгчәнә

5Эн арвн хойриг Исус илгәһәд, иигҗ зааҗ келсмн:

– Буру номта улсин[†] һазрас хол йовтн! Шамарьян хотнд бичә ортн! 6Төөрсн хөд болсн Израилин улс тал одтн![+] 7«Теңгрин йосн өөрдв!» – гиҗ номан делгрүлтн![+] 8Өвчтәһинь эдгәтн. Насан барсинь әмдрүлтн. Арсн гемтә улсиг цеврлүлтн! Хар сәкүсдиг көөҗ һарһтн! Өңгәр авсн төләд өңгәр өгтн![+] 9-10Хаалһд һарч йовад, алтта, цаһан улан мөңгтә кетч, уут, селвх хувц, өмсх буршмг, хаалһин тайг чигн авч бичә һартн! Көдлҗәх күн көлсән авх ачта![+] 11Ямаран чигн балһснд эс гиҗ хотнд орҗ ирхлә, итклтә күүг хәәтн. Тер һазрас эс һартл эн күүнә герт бәәтн. 12Амулң менд бәәтн, – гиҗ гертксинь йөрәтн. 13Кемр тер гер-бүл тиим бәәх ачта болхла, тадна йөрәл бүтх! Кемр тер гер-бүл тиим бәәх ач уга болхла, тадна йөрәл бүтхн уга! 14Кемр тадниг күн герүрн орулҗ эс авхла, тадна келсиг эс соңсхла, тер гертәс эс гиҗ хотнас цааран һарч йовад, тавгасн шора саҗтн![+] 15Зарһин өдрлә Содомин болн Гоморин һазрас үлү күчр күнд зовлң тедн эдлх гиҗ Би үнәр келҗәнәв[+].


Иргч көөлһнә тускар

16[•]Би тадниг зерлг чон дунд бәәх хөд мет йовулҗанав. Моһа мет гүн ухата, көглҗрһн мет нүл уга болтн![+] 17Әмтнәс саглҗ йовтн. Тедн тадниг бәрҗ авад, зарһд авч ирх. Хурлмудт[†] маляһар цокҗ цааҗлх. 18Нанас көлтә тадниг хаадудт, ахлачнрт авч одх. Тадн Мини тускар теднд болн буру номта улст герчлхт[+]. 19Тадниг зарһд авч одхла, ю келхән, яһҗ келхән бичә зовтн. Тер цагт ю келхинь таднд заагдх. 20Юңгад гихлә, тадн бийстн биш Эцкинтн Сәкүсн тадна келәр келх[+]. 21Ах дүүһән, эцк үрән үкллә харһулх. Үрдүд эцкнрин өмнәснь буцлт өргәд, әмнәснь салһх[+]. 22Нанас көлтә күн болһн таднд дурго болх. Экнәс авн сүл күртл тесснь авргдх![+] 23Тадниг нег хотнас көөхлә, талдан хотн тал зулҗ гүүтн. Израилин хотн болһниг эргҗ күцтл, Күмни Көвүн[†] лавта күрәд ирх, – гиҗ таднд үнәр келҗәнәв[+].


Исусас көлтә зовлң

24Сурһульч багшас, зарц эзнәс деер болҗ чадшго[+]. 25Сурһульч багшла әдл, зарц эзнлә әдл болхла, болад бәәх. Кемр герин эзнд Баал-Зебүлин нер өгсмн болхла, герткст улм шулуһар эн нерн өггдх[+]. 26Тер учрар бичә әмтнәс әәтн! Нег чигн эс илдкҗ секгдсн далд юмн уга, нег чигн эс тәәлгдсн нууц уга[+]. 27Харңһу хорад келсн үгим һал өдрәр келтн! Чикнд шимлдҗ келсим герин ора деерәс зәңглтн! 28Күүнә бий цогциг алдг зуг уха-седклиг алҗ чаддго әмтнәс бичә әәтн. Бий цогциг болн седклиг мөңк һалд хайҗ чаддг Бурхнас әәтн[+]. 29Хойр бичкәхән богшурһаг нег деншгәр эс хулдну? Тадна Эцкин медән угаһар теднә негнь чигн һазрт унҗ үкшго! 30Тадна толһа деерк үсн күртл тоота! Тер учрар бичә әәтн! 31Тадн Бурхнд кесг бичкәхән богшурһасас үлү үнтә болҗанат![+] 32«Би Исусин», – гиҗ әмтнә чирәд ил келсн күүнә тускар «Мини», – гиҗ Теңгрин Эцкиннь өмн ил келхүв[+]. 33«Би Исусин бишв», – гиҗ әмтнә чирәд ил келсн күүнә тускар «Эн күн Мини биш», – гиҗ Би Теңгрин Эцкиннь өмн гөрдҗ келхүв[+].


Христосин йосн сурһульч

34[•]Намаг эн орчлңд эв авч ирхәр ирв гиҗ бичә сантн. Би эв биш, үлд авч ирхәр ирүв[+]. 35Көвүг эцкәснь, күүкиг экәснь, бериг хадм экәснь салһхар Би ирүв. 36Күүнә хамгин әәмшгтә өшәтн гертксинь болх. 37Нанас үлүһәр эк эцкән хәәрлдгнь Мини сурһульч болҗ чадшго. Күүкән болн көвүһән Нанас үлүһәр хәәрлдгнь Мини сурһульч болҗ чадшго. 38Эврәннь кирсән[*] авч дааһад, ардасм эс дахсн күн Мини сурһульч болҗ чадшго[+]. 39Әмән аврхар седснь, әмән геех. Мини төлә әмән гееснь, әмән аврх[+]. 40Тадниг седклдән орулдгнь, Намаг седклдән орулна. Намаг орулснь Бийм Илгәсиг орулна[+]. 41Әәлдәчиг әәлдәч гиҗ седклдән орулдг күн әәлдәчин ачар ачлгдх. Чик седклтә күүг чик седклтә гиҗ седклдән орулдг күн тер күүнә ачар лавта ачлгдх. 42Тер учрар кен хамгин бичкниг Мини сурһульч гиҗ киитн ус чигн өгч, ундынь хәрүлхлә, эврәннь ачан лавта авх гиҗ Би үнәр таднд келҗәнәв[+].

#### 11

1[•]Эврәннь арвн хойр сурһульчнртан[†] сурһмҗ өгәд, үгән төгсәһәд, Исус хотн болһнар сурһхар болн Бурхна ном делгрүлхәр һарч йовв.


Исус болн уснд кирслдг Йохан

2-3Христосин[†] күцәсн үүлмүдин тускар түүрмд бәәсн Йохан соңсад, хойр сурһульчнран Исус тал илгәһәд:

– Ирх зөвтә күн Та болҗахмт? Аль бидн талдан кү күләхмб? – гиҗ суртн! – гив[+].

4Исус:

– Йоханур хәрү ирәд чикәрн соңссан, нүдәрн үзсән медүлҗ келтн: 5Сохр күн үздг болна, доһлңгнь йосндан һазр ишкәд йовна, арсн өвчтәнь гемәсн цевргднә, дүлә күн соңсдг болна, өңгрснь босҗ әмдрнә, угатя әмтнд Сән Зәңг цәәлһгдҗ тархагдна. 6Нанд итксн күн итклән эс геехлә, буйн кишгтә болхмн, – гив[+].

7-8Тедн йовҗ одхла, Исус олн әмтнд Йохана тускар экләд келв:

– Эҗго көдә һазрур кениг хәләхәр тадн йовсмт? Салькнд нәәхлсн хулсигий? Кемр тиим биш болхла, кениг хәләхәр йовсмт? Байн үнтә хувц өмссн кү хәләхәрий? Байн хувц өмссн улс хаана бәәшңд бәәдмн[+]. 9Кениг хәәҗ тадн одсмт? Әәлдәчиг? Э-э. Йохан әәлдәчәс деер күн гиҗ таднд келҗәнәв[+]. 10Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Би Зәңгчән урдасчн илгәнәв. Тер Чини хаалһичнь белдх». Эн Йохана тускар бичәтә[+]. 11Би үнәр келҗәнәв. Эн орчлң деер төрсн әмтн дунд Йоханас ик алдр күн уга бәәҗ. Зуг Теңгрин орнд бәәсн хамгин бичкнь терүнәс ик алдр[+]. 12Уснд кирслдг Йохан Бурхна ном экләд тархасн өдрмүдәс эндр өдр күртл Теңгрин йосна өмнәс ик дән болҗана. Кесгнь күчәр энүг эзлҗ авх саната[+]. 13Әәлдәчнр[†] болн Закан[†] Йоханас урд иргчин тускар келдг бәәсмн. 14Тедн Элья хәрү ирх гиҗ әәлдҗ келҗ. Эн әәлдхл Йохана ирлһнә тускар келҗ. Иткхәр седхлә, итктн[+]. 15Мини келсн тускар сәәнәр ухалтн[+]. 16Эн цагин үйнриг кенлә дүңцүлҗ болхмб? Эднтн талвңд суусн талдан бичкдүдт иигҗ хәәкрҗәсн бичкн күүкд мет: 17«Бидн таднд бүрә бүшкүрәрн айс татдг биләвидн. Тадн биилсн уга биләт! Бидн һашута ду дуулдг биләвидн. Тадн уульсн уга биләт!» 18Чаһр уудго, йосн хот иддго Йохан ирлә. Терүнә тускар хар сәкүстә күн гиҗ әмтн келнә[+]. 19Би, Күмни Көвүн,[†] ирв. Би чаһр уунав, йосн хот иднәв. Тиигхлә: «Хәләтн Энүг! Яһсн ик хотта, әркнч юмнв! Алв цуглулгчин, килнцтә улсин үрн!» – гиҗ тедн келнә. Зуг Бурхна цецн ухан кесн үүләрнь үзгддмн, – гив[+].


Сүзг уга хотн

20[•]Исусин үзүлсн өвәрцин ик зунь үзсн хотн болһн килнцән үлдәҗ, Бурхнд итксн уга. Тер учрар Исус тедниг гемшәҗ иигҗ келв:

21– Хоразина әмтн, зовлңган эдлхит! Бетсәдин әмтн, зовлңган эдлхит! Танад учрсн Бурхна өвәрцс Тирин әмтн болн Сидона әмтн үзсн болхла, тедн кезәнәһә хар хувцан өмсҗ, толһадан үмс цацҗ, килнцәсн хольҗх билә[+]. 22Тер учрар келҗәнәв, зарһин өдрт Тирәс болн Сидонас дор таднд му болх[+]. 23Чи, Капернам хотнахн, тадниг теңгрт өргх гиҗ санҗант? Уга, үклин һазрт уңһах! Кемр Содомд танад учрсн өвәрцс лавта учрсн болхла, тертн ода күртл бүклдән бәәх билә. Тер учрар келҗәнәв таднд, 24Зарһин өдрт Содомас дор таднд му болх, – гив.


Нан тал ирхлә, амрад җирһәд бәәхит

25[•]– Теңгрин болн һазрин Эзн, Аав Минь! Танд магтал өргҗәнәв! Та энүг цецн ухата номта әмтнәс нууһад, эгл бичкдүдт секҗ цәәлһвт![+] 26Аав Минь, цуг энүнәс Тана цаһан саната дурн үзгдҗәнә. 27Эцкм бәәсән Нанд даалһв. Теңгрин Эцкәс даву сәәнәр Көвүһән ямаранынь күн медхш. Көвүнәс даву сәәнәр Эцк ямаранынь күн медхш. Көвүн олн әмтнәс онц улсиг йилһҗ авад, Эцкин тускар медүлнә[+]. 28Күнд аца үүрч муурснь Нан тал иртн! Би тадниг төвкнүлхүв[+]. 29Мини ацаг ээм деерән үүрәд, Нанас сурһмҗ автн. Юңгад гихлә, Би номһн төвкнүн седклтәв. Тадна седкл чигн амрад җирһәд бәәх! 30Мини номиг дахлһн – күнд юмн биш, Мини ацан гиигн[+].

#### 12


Бемб өдрин тускар

1-2[•]Энүнә хөөн бемб өдрлә Исус тәрсн тәрәһәр йовҗ йовла. Сурһульчнр[†] өлсәд, тәрәнә толһас таслад идцхәв. Паршмуд[†] энүг үзәд:

– Хәлә, Чини сурһульчнр бемб өдрт кех зөв уга юмиг кеҗәнә, – гиҗ келцхәв[+][+].

3– Өлсҗ йовсн Давид[†] эврәннь үүртән ю кесинь умшсн угавт? 4-5Давид Бурхна герт орад, Бурхна өмн тәвсн өдмг теднлә хувалцҗ идв. Тер өдмгиг һанцхн гелңгүд[†] иддмн. Сүмд бемб өдрин йосиг эвдсн гелңгүдиг бурушахш, гисиг Мошен заканд[†] тадн умшсн угавт[+][+]? 6Медҗ автн: энд сүмәс деер күн бәәнә[+]. 7Кемр тадн «Бәрц бәрхин ормд өршәңгү болтн», – гисн үгмүдин чинринь медсн болхла, тадн буру уга әмтиг гемшәхн уга биләт. 8Яһад гихлә, Күмни Көвүн[†] бемб өдрин Эзн мөн, – гиҗ Исус теднд хәрү өгв.


Әмн уга һарта күүнә тускар

9[•]Тендәс һарад Исус хурлур[†] ирв. 10Тенд әмн уга һарта күн бәәҗ.

– Бемб өдрлә кү эдгәх зөв бәәнү? – гиҗ Исусас зәрм әмтн сурцхав. (Терүг гемшәх учр хәәһәд тедн сурҗ.)[+]

11– Кемр ор һанцхн хөөнтн бемб өдрлә нүкнд унҗ одхла, тадн хөөһән үлдәлго, нүкнәснь татҗ авхм бишвт? 12Күн болхла хөөнәс деер биший? Тиим эс мөний? Тер учрар закаһар бемб өдрлә күн сә кех зөвтә, – гиҗ Исус хәрү өгв[+].

13Цааранднь Исус әмн уга һарта күүнд:

– Һаран суңһ! – гив.

Тернь һаран суңһв, һарнь дарунь эдгәд одв. 14Паршмуд болхла хурлас һарч йовад, Исусиг яһҗ хорлҗ уга кехән селвлцхәв.


Бурхна онц йилһҗ авсн зарц

15Энүг медчкәд Исус тендәс әрләд йовҗ одв. Олн әмтн Исусин ардаснь дахҗ йовцхав. Исус тедниг цугинь эдгәһәд:

16– Мини тускар күүнд бичә келтн, – гиҗ әмтнәс үг авв[+].

17Эшья әәлдәчәр дамҗҗ келсн эн үгмүд күцәхин төлә тер йовдл учрв: « 18Мини онц йилһҗ авсн Хәәртә Зарц эн! Мини седклин байр эн! Эврәннь Әрүн Сәкүсән Энүнд белглҗ өгчәнәв! Эн келн әмтн болһнд Аврлһна тускар зәңглҗ келх! 19Күүнәс үг булалдҗ, уульнц болһнд дууһан өргҗ, үгән хәәкрҗ төрүц аман секшго. 20Унҗсн хулсиг хуһлшго, утан һарчах зулыг унтрашго. Үнн чик йосн орчлңд диилтл Эн төрүц зогсҗ амршго. 21Буру номта улс[†] Терүнд нәәлх!»


Исус болн Баал-Зебүль

22[•]Исусур нег сохр, келн уга күүг авч ирҗ. Тер хар сәкүснд[†] эзлгдсн бәәҗ. Исус терүг эдгәв, өвчтә күн келдг, үздг болв. 23Әмтн алң болцхав.

– Энтн Давидин тохмта күн биший? – гиҗ тедн сурцхав. –[+] 24Эрлгин,[†] Баал-Зебүлин[*] күчн угаһар Энтн хар сәкүсдиг һарһҗ көөҗ чадшго билә, – гиҗ паршмуд әмтнә үг соңссн хөөн келцхәв[+]. 25Паршмудын ухаһинь медәд, Исус:

– Кемр алвт болһн дотран дәәлдхлә, тер хоосрад ирх. Кемр балһсн болһн бүл болһн, дотран эс таархла, тер әңгрәд буурад одх. 26Тер учрар кемр эрлг эрлгиг көөҗ һарһхла, тер бийләһән дәәлдҗәх темдг. Тиигхлә алвтнь ормдан яһҗ торад бәәхмб? 27Кемр Би хар сәкүсдиг Баал-Зебүлин күчәр көөхлә, ямаран күчәр тадна көвүд хар сәкүсдиг көөдмб? Тер учрар тедн тадна зарһчнр болтха![+] 28Кемр Би Бурхна Сәкүсәр хар сәкүсдиг көөхлә, тертн Бурхна йосн ирснә темдг! 29Чидлтә күүг күләд уга бәәтл чидлтә күүнә герт орад, күн терүнә өлг-эдинь хулхалҗ чадхий? Эзинь күлсн хөөн күн терүнә геринь тонҗ, өлг-эдинь хулхалҗ чадх! 30Намаг эс дахсн күн Нанла сөрүд бәәнә. Нанла хурадго күн тарана[+]. 31Тер учрар Би таднд келҗәнәв: Әмтнә килнцчн тәвгдх. Бурхиг му келдг күүнә гемньчн тәвгдх. Зуг Әрүн Сәкүсиг күн му келхлә, терүнә бурунь тәвгдшго[+]. 32Кемр күн Күмни Көвүнә өмнәс үг келхлә, терүнә бурунь тәвгдх. Зуг күн Әрүн Сәкүснә өмнәс үг келхлә, терүнә бурунь өдгә цагтчн, иргч цагтчн төрүц тәвгдшго, – гиҗ келв.


Модн темсн хойр

33Сән темс авхин төлә сән урһцта модн кергтә. Му модн му темс өгнә. Модна сән мууһинь темсәрнь медгднә[+]. 34Хойр көлтә моһа! Хар сана зүүһәд, сән үг яһҗ келҗ чаддмт? Седклд бәәсн юмн келн-амар дамҗҗ һардг эсий[+]? 35Цаһан саната күн цаһан зөөрәсн цаһаһинь һарһна. Хар саната күн хар зөөрәсн харинь һарһна[+]. 36Зарһин өдр ирхлә, санамр келсн үг болһнас көлтә күн тооцаһан өгх[+]. 37Юңгад гихлә, келсн үгчн чини буруг болн буру угаг үзүлх, – гиҗ Исус келв[+].


Онц темдгин тускар

38[•]– Багш, бидн Танас онц темдг үзх санатавидн, – гиҗ паршмуд болн ном цәәлһәчнр[†] Исуст келцхәв[+].

39– Бурхн уга, хар саната үйнр онц темдг некәд бәәнә. Зуг Йона әәлдәчин темдгәс үлү онц темдг теднд үзүлгдшго[+]. 40Йона теңгсин ик заһсна гесн дотр һурвн өдр болн һурвн сө бәәсн кевәр Күмни Көвүн һазр дор һурвн өдр болн һурвн сө бәәх[+]. 41Зарһин өдрт Ниневин әмтн эн цагин үйнртә босад, эдниг гемшәх. Тедн Йонин келсн үгинь соңсад, килнцән хайцхав. Энд болхла, Йонас ик алдр күн бәәнә![+] 42Зарһин өдрт өмн үзгин һазрин хатн эн цагин үйнртә босад, эдниг гемшәх. Юңгад гихлә, тер ик холас Соломон хаана цецн уха авхар ирсмн билә. Энд болхла, Соломонас ик алдр күн бәәнә!


Хар сәкүсн хәрү ирҗәнә

43[•]– Хар сәкүсн күүнә дотрас һарад, хатад хагсҗ одсн көдә эргәд, амрх орм хәәнә, зуг олхш. 44Тиигхлә тер: «Урдк бәәсн герүрн би хәрү йовнав», – гиҗ санад хәрү ирнә. Хәрү ирхләнь, эврәннь бәәсн герән цевр цер ахулчкснь, сул бәәсинь үзнә. 45Тиигхлә тер һарч йовад, бийәсн ик догшн хар сәкүсдиг дахулҗ авч ирнә. Тедн ирәд күүнә дотр бүүрлнә. Аштнь күн урдкас үлү му бәәнә. Эн цагин хар саната үйнрлә бас тиим юмн учрх! – гиҗ Исус келв[+].


Исусин эк болн дүүнр

46[•]Исусиг олн әмтнлә күүндҗәхлә, Терүнә дүүнр эктәһән герин һаза зогсла. Тедн Исуста хамдан күүндхәр седҗ[+].

47– Тенд һаза эктн Тана дүүнртә зогсҗана, Танла күүндх саната, – гиҗ нег күн Исуст келв.

48-50– Мини эк гисн кемб? Мини дүүнр гисн кемб? – гиҗ тер күүнд хәрү өгәд, Исус хурһарн сурһульчнр тал зааһад, – Мини экм болн дүүнрм эн, Теңгрин Эцкимм заасинь күцәдгнь, Мини экм, ахнр-дүүнрм, – гив[+].

#### 13


Тәрәчин тускар

1[•]Тер өдр Исус гертәсн һарад нуурин көвәд одад суув. 2Өөрнь дала күн хурсн төләд Тер оңһц дотр орв. Әмтн нуурин көвәһәр зогсцхав. 3Исус үлгүрләд иигҗ келв:

– Нег күн тәрәһән тәрхәр йовҗ. 4Цацҗ йовсн тәрәнә экин зәрмнь хаалһ деер унҗ. Шовуд нисҗ ирәд, терүгинь чоңкад идчкнә. 5Зәрмнь чолута һазрт унна. Тенд һазр баһ болад, буудя дарунь босҗ урһна. Тедн һазрин гүүнд туссн уга. 6Нарн һарад тедниг шатачкна, урһмл хатҗ одна. Яһад гихлә, буудян уңгнь йосндан урһҗ чадсн уга. 7Зәрмнь хатханчг заагт унцхана. Хатханчг урһад, буудяг бүтәһәд дарна. 8Зәрмнь сән урһцта һазрт унцхана. Тедн зун, җирн, һучн холванд ик урһц өгнә. 9Мини келснә тускар сәәнәр ухалтн[+].

10[•]Сурһульчнр[†] Терүн тал өөрдәд:

– Та эднлә үлгүрәр юңгад келәд бәәдмтә? – гив.

11– Теңгрин йосна туск нууцин медрл таднд секгдлә. Эдн болхла медхш[+]. 12Бәәснднь улм немгдх. Тер ик олзта болх. Угарад бәәснәснь бәәсинь булаҗ авгдх[+]. 13Эдн нүдәрн хәләнә – үзхш. Чикәрн соңсна – соңсхш, медхш. Тер учрар Би эднлә үлгүрәр келҗ бәәнәв, – гиҗ Исус хәрү өгв. 14Бурхн Эшья әәлдәчәр дамҗҗ иигҗ келҗ: «Чикәрн соңсхит – медхн угат, нүдәрн хәләхит – үзхн угат. 15Яһад гихлә, ухантн тенҗ, чикнтн соңсдган уурч, нүднтн хаагдҗ. Кемр тадн нүдәрн үзәд, чикәрн соңсад, седкләрн медҗ авдг болсн болхла, тадн уха-санаһан Нанд өгх биләт, Би тадниг эдгәх биләв». Ода эн үгмүд бүтҗ[+].

16Нүднтн сәәнәр үздг төләд тадн буйн-кишгтәт! Чикнтн сәәнәр соңсдг төләд тадн буйн-кишгтәт![+] 17Үнәр келҗәнәв, кесг әәлдәчнр[†] болн чик седклтә әмтн тадна үзҗәсн юмиг үзхәр седлә, зуг үзсн уга. Тадна соңсҗасн юмиг соңсхар седлә, зуг соңссн уга[+].


Тәрәнә туск үлгүрин тәәлвр

18-19[•]– Соңстн! Тегәд тәрә тәрсн күүнә туск үлгүрин чинринь эн: күн Бурхна йосна тускар соңсна, зуг чинринь медхш. Эрлг[†] ирәд, терүнә седклд тәрсн үгмүд булаһад авад йовҗ одна. Эн күн хаалһ деер тәрсн буудя мет. 20Чолута һазрт тәрсн буудя гиснь: бурхна үг соңсад, байртаһар седклдән багтадг күн. 21Зуг тер үг күүнә седклд гүүнәр эс орсн учрас тер бичкн зуурт иткҗәһәд, үгәс көлтә көөлһнә цаг ирхлә, иткдгән уурна[+]. 22Хатханчг заагт унсн буудя гиснь: Бурхна үгиг соңссн күн. Зуг орчлңгин үүмлдәнәс көлтә болн һазрин зөөрт җилвтсн учрас тер үг олз өгхш[+]. 23Урһцта һазрт унсн буудя гиснь: Бурхна йосна тускар соңсад, цугнь сәәнәр медҗ авдг күн. Тер олзта урһц зун җирн һучн холванд икәр өгнә[+].


Буг өвснә тускар

24Цааранднь Исус үлгүрләд иигҗ келв:

– Теңгрин йосн гисн эн: күн эврәннь һазртан сән урһцта цаһан буудя тәрнә. 25Сөөһәр цуһар унтҗасн цагт өшәтн ирәд, буудя заагт буг өвс хайҗ тәрәд йовҗ одна. 26Цаһан буудя босад урһад ирхлә, толһань йосндан дүүрәд ирхлә, буг өвсн бас энд-тенд үзгддг болв. 27Һазрин эзнә зарцнр терүн тал ирәд: «Ах Нойн, Та сән урһцта цаһан буудя тәрсн бишийт? Буг өвсн альдас һарч ирсмб?» – гиҗ сурцхав. 28«Энтн өшәтә күүнә кесн үүл», – гиҗ эзн хәрүднь келнә. «Бидн тиигәрән йовад, буг өвсиг таслад хайчкнавидн, зөвән өгит», – гиҗ тедн келцхәв. 29«Бәг. Бичә көндәтн! Буг өвс таслҗаһад, тадн эндүрәд цаһан буудяг таслчкхт! 30Тедн хамдан урһц хурах цаг күртл урһтха. Тәрәһән хурах цагтан түрүләд буг өвс таслҗ цуглулад, цугинь бооһад һалд шатачктн. Цаһан буудяг мини буудя хадһлдг хашад авч одтн, гиҗ хадачнрт закхв», – гиҗ эзн хәрү өгв[+].


Горчсин экнә тускар

31[•]Исус теднд дәкәд үлгүрләд келв:

– Теңгрин йосн гисн эн: нег күн бичкн горчсин экиг авад һазрт тәрҗ. 32Эн экн наадк тәрәнә экнәс хамгин бичкн. Зуг урһад ирхләрн, наадк цуг урһмлас ик болна. Тер ик моднд хүврҗ одна. Теңгрин шовуд нисҗ ирәд, терүнә бүчрмүд деернь үүрән ясна[+].


Һуйр искәдг экнә тускар

33Исус дарук үлгүр келв:

– Теңгрин йосн гисн эн: күүкд күн һуйр искәдг эк авад, дөчн кило һуйрт элдәд тәвнә. Тер һуйр өсҗ одна[+].

34Цуг энүг Исус әмтнд үлгүрләд келдг бәәҗ. 35«Би үлгүр олзлад, орчлң үүдәгдсн цагас авн бәәсн нууциг эднд цәәлһҗ келҗ өгнәв», гисн әәлдәчнрәр дамҗҗ келсн үгмүд бүттхә, гиһәд Исус әмтнлә үлгүр угаһар иләр юм келдг уга бәәҗ[+].


Буг өвснә туск үлгүрин тәәлвр

36Цааранднь Исус әмтиг сулдхад, герүрн хәрв. Сурһульчнр Багш тал өөрдәд:

– Тәрән заагт урһсн буг өвснә туск үлгүр цәәлһҗ өгхнтн маднд, – гиҗ келцхәв.

37– Сән буудя тәрснь – Күмни Көвүн.[†] 38Һазр гиснь, орчлң болҗана. Сән буудя – Теңгрин орна улс[+]. 39Буг өвсн – эрлгин улс. Тедниг тәрснь – эрлг. Урһц хадҗ хуралһн – орчлңгин сүл өдр, тәрә хадҗ хурадгнь – Бурхна элчнр[+]. 40Тегәд буг өвсн цуглулгдҗ һалд шатгдсн мет юмн орчлңгин сүл өдрт учрх. 41-43Күмни Көвүн эврәннь элчнрән илгәх, тедн Күмни Көвүнә орнас әмтиг килнцлә харһулсн, әмтнд му кесн күн болһниг йилһҗ авад, шачасн бешд авад хайх. Тенд әмтн ик зовлң эдләд, шүдән хәврҗ оркрҗ уульх. Энүнә хөөн Бурхнла седкләрн чик бәәдгинь эврәннь Эцкин орнд, нарн мет гилвкх. Мини келснә тускар сәәнәр ухалтн[+][+][+].


Бултулсн эрднин тускар

44Теңгрин йосн кеер нүкнд бултулсн эрднь мет: Нег күн терүг олҗ авад, хәрү ормднь булчкна. Теңкән уга байрлад, тер герүрн хәрҗ ирәд, бәәсн юман хулдад, эрднь бәәсн һазриг хулдҗ авна.


Сувсна тускар

45Теңгрин йосн гисн эн: Нег хулд кедг күн сән сувс хәәнә. 46Нег дәкҗ тер үнтә сувс олҗ авна. Тер күн йовад, бәәсн юман хулдад, сувсиг хулдҗ авна.


Гөлмин тускар

47Теңгрин йосн гисн эн: Заһсчнр теңгсин уснд гөлмән хаяд, зүсн зүүл заһс бәрҗ авна[+]. 48Гөлмнь заһсар дүүрхлә, тедн гөлмән уснаснь татҗ авна, заһс болһниг шүүнә. Сәәнинь йилһҗ авад сав дүүргнә, мууһинь авад хайчкна[+]. 49-50Тиим юмн орчлңгин сүл өдрт учрх: Бурхна элчнр һарч ирәд, чик седклтә әмтнәс мууһинь йилһҗ авад, ик шачасн бешд авад хайх. Тенд әмтн ик зовлң эдләд, шүдән хәврҗ оркрҗ уульх[+][+]. 51Ода тадн цугинь медҗ аввт? – гиҗ Исус теднәс сурв.

– Ээ, медҗ аввидн, – гиҗ тедн хәрү өгв.

52– Тер учрар Теңгрин йосна сурһульч болсн ном цәәлһәч болһн эврәннь гертәс шин болн хуучн юмс һарһҗ йовсн эзн мет болна, – гиҗ Исус келв.


Исус Назарет гидг хотнд

53[•]Үлгүрмүд келәд, үгән төгсәһәд, Исус цааранднь һарад йовв. 54Төрскн хотндан ирәд, Тер хурлд[†] әмтиг сурһв. Цуһар терүг соңсад, ик гидгәр өврцхәв:

– Тиим ик күчн, цецн оюн уха эн альдас авсмб[+]? 55Энтн модчин көвүн биший? Энүнә экиннь нерн Мирьям биший? Энтн Яков, Йосип, Шимон, Йуда гидг дүүнртә болх[+]. 56Энүнә дү күүкд цугтан энд мана хотнд бәәдг биший?

57Энүнәс көлтә күн Исуст итксн уга.

– Әәлдәчиг күндлдго һазр уга. Зуг төрскн һазртнь болн өрк-бүлднь әәлдәчиг әәлдәчд тоолдмн биш, – гиҗ Исус әмтнд келв[+].

58Тедн эс итксн төләд Исус тенд өвәрц юм әмтнд үзүләд уга.

#### 14


Йохана үклин тускар

1-2[•]Тер цагт Һалильян хан Херод Исусин туск зәңг соңсад, эврәннь зарцнртан:

– Эн уснд кирслдг Йохан үкәрәсн босҗ ирв, тегәд чигн Эн тиим өвәрц юм кедг күчтә, – гиҗ келв[+].

3Херод эврәннь Пилип дүүһиннь гергн Херодидас көлтә Йоханыг цевәр күләд, түүрмд хайсмн[+]. 4Юңгад гихлә, Йохан терүг саглҗ:

– Эн гергнлә бәәх чамд зөв уга, – гиҗ оньдин келдг бәәсмн[+].

5Түрүн бийд Херод терүг алхар седҗ, зуг әмтнәс әәһәд үкллә харһулсн уга. Әмтн терүг Бурхна әәлдәч гиҗ тоолдг бәәсмн[+]. 6Херодын һарсн өдр темдглҗәсн цагт Херодидин күүкн гиичнрин өмн биилҗәсмн. 7Терүнә биилҗәсн би Херодт икәр таасгдад, тер андһарлад:

– Сурх юман сур. Би цугинь күцәсүв, – гиҗ күүкнд келв.

8Тер күүкн экиннь заасн үгәр:

– Уснд кирслдг Йохана толһаг тәвүр деер тәвҗ, нанд авч ир, – гиҗ келҗ.

9-10Хан гейүрҗ ухалҗаһад, зуг гиичнрин өмн тәвсн андһаран күцәхәр, тер күүкнә сурсн юмиг өгхәр, түүрмд суусн Йохана толһаг хәәчлә харһултн гиҗ зәрлг болв. 11Толһаг тәвүр деер тәвәд, күүкнд авч ирҗ, тернь экдән авад одҗ. 12Йохана сурһульчнр[†] Йохана цогцинь авад оршасна хөөн Исусур ирәд учрсн йовдлын тускар келсмн[+].


Тавн миңһн кү цадхлһн

13[•]Исус энүг соңсчкад, оңһц дотр сууһад, эҗго һазр хәәҗ йовсмн. 14Зуг олн әмтн энүг медчкәд, эврәннь хотнас һарлдад, Исусиг дахҗ йовһар йовсмн. Исус оңһцас һарад, һазр ишкәд, олн әмтиг үзҗ. 15Исус теднд сана зовҗ, өвчтә улсиг эдгәв. Ора болҗ одхла, сурһульчнр Исусур өөрдцхәв.

– Багш, энд эҗго көдә. Ора болҗана, әмтиг тәвчктн. Эдн эргндк хотн болһнар йовад, идх уух хотан бийдән хулдҗ авг, – гиҗ тедн келцхәв.

16– Эдниг йовулх керг уга, тадн бийстн эднд хот өгтн, – гиҗ Исус хәрүднь келв.

17– Манад юмн уга. Тавхн өдмг, хойрхн заһсн, – гиҗ сурһульчнр келцхәв.

18– Түүгән Нан тал авч иртн, – гиҗ Исус келв.

19Исус әмтиг ноһан деер суулһад, тавн өдмг, хойр заһс авад, Бурхнд ханлт өргәд, өдмгиг хуһлҗ сурһульчнрт хуваһад өгв. 20Терүг күн болһнд түгәҗ өгцхәв. Цуһар хотан эдлҗ цадцхав. Энүнә хөөн үлдсн хот арвн хойр савд багтҗ. 21Күүкд улсиг, бичкн күүкдиг эс тоолхла, хот идснь тавн миңһн күн болҗ һарв[+].


Исус теңгсин усн деегүр йовҗана

22-23[•]Энүнә хөөн тер дарунь Исус:

– Оңһц дотр орад, теңгс һатлҗ телтр көвәд күртн, – гиҗ сурһульчнртан закв.

Өөрк әмтән үлдәһәд, Исус һанцарн зальврхар уул деегшән давшҗ һарв. Асхн болад ирхлә, һанцарн үлдсн бәәҗ[+]. 24Сурһульчнр йовсн оңһц көвәһәс хол бәәсмн. Ик салькн зөрүд өмнәснь үләһәд, усна дольган шуугад, оңһциг шивәд бәәв. 25Өр цәәхин өмн Исус сурһульчнр тал темцҗ усн деегүр йовҗ. 26Сурһульчнр Багшан усн деегүр йовҗ йовхинь үзәд, ик гидгәр сүрдцхәв[+].

27– Энтн ки үзгдл! – гиҗ тедн чочад хәәкрцхәв.

– Байрлтн! Бичә Нанас әәтн! Энтн бив, – гиҗ Исус тер дарунь ә һарв.

28– Деед Эзн! Кемр Та мөн болхла, усн деегүр Танур йовх зәрлг өгхнтн! – гиҗ Пётр Исуст келв.

29– Йов! – гиҗ Исус хәрү өгв.

Пётр оңһц дотрас һарад, усн деегүр Исус тал йовв. 30Зуг салькн шүрүтәһәр үләсинь медәд, Пётр әәһәд, уснд чивҗ:

– Деед Эзн минь! Намаг харсҗ авртн! – гиҗ хәәкрв.

31Исус һаран өгәд, терүг һараснь бәрәд, келв:

– Итклчн баһ бәәҗ! Юңгад маһдлад бәәнәч[+]?

32Тедниг оңһц дотран орхла, салькн тогтнв. 33Тенд бәәсн сурһульчнр Исусин өмн өвдглҗ сөгдв.

– Та үнәр Бурхна Көвүн мөнт! – гиҗ тедн келцхәв[+].


Өвчтә әмтиг Генесәретд эдгәлһн

34-35Нур һатлҗ йовад, тедн Генесәрет һазрин көвәд өөрдҗ ирцхәв. Энүгинь медчкәд, тер бәәрн әмтн эргндән бәәсн күн болһнд зәңгләд, кесг өвчтә улсиг Исус тал авч ирцхәв[+]. 36Тедн Исусин хувцна хормаднь күрх зөв сурцхав. Хормаднь күрсн әмтн тер дарунь эдгдг болв.

#### 15


Өвк эцкнрин ном

1[•]Тер цагт Ерусалимас Исус тал паршмуд[†] болн закана багшнр[†] ирцхәв.

2– Чини сурһульчнр[†] өвк эцкнриннь заңшалан эвдҗәнә, тедн хотыннь өмн һаран уһахш, – гиҗ тедн келцхәв[+].

3– Юңгад тадн бийстн тана заңшалас көлтә Бурхна заавриг эвдәд бәәнәт[+]? 4«Эк эцк хойран күндлҗ тевч», «Эк эцк хойран му келсн күн үкх зөвтә» гиҗ Бурхн келсмн[+]. 5-6Зуг тадн әмтиг: «Эврәннь зөөрәсн эк-эцкдән өглго Бурхнд нерәдҗ өгдг күн, эк-эцкдән туслҗ тевчх йоснас сулдна» гиҗ дасхнат. Тиим кевәр тадна заңшал Бурхна заавриг уга кенә. 7Тадн хойр чирәтә улст! Тадна тускар Эшья әәлдәч чик келҗ: «[+] 8Эн улс хоосн амарн Намаг күндлнә. Теднә зүркнь Нанас хол бәәнә. 9Эдн күүнә ухалҗ һарһсн номиг Бурхна ном гиҗ дасхна. Эднә сөгдлһн юмн биш», – гиҗ Исус хәрү өгв[+].


Бузрдуллһна туск ном

10-11Әмтиг дуудҗ авад Исус:

– Соңсад медҗ автн! Амар орсн юмн биш, амар һарсн юмн лавта күүг бузрдулна, – гив[+].

12– Тана үгмүд паршмудыг һундасинь Та меднт? – гиҗ сурһульчнр Исус тал өөрдәд келцхәв.

13-14– Мини Теңгрин Эцкин эс тәрсн урһмл болһн уңгтаһинь хамднь таслҗ хайгдх. Тедн эврәннь хаалһарн йовтха! Тедн сохр әмтнә сохр залачнр. Сохр сохран көтлҗ йовхла, лавта нүкнд унх! – гиҗ Исус хәрү өгв[+][+].

15– Эн үлгүрин тәәлвринь маднд келҗ өгит, – гиҗ Пётр сурв.

16– Тадн чигн мини келсим медҗ авсн угавт? 17Амар орсн юмн геснд орад, һазаран һарч одна. 18Амар һарсн юмн күүнә седкләс һарад, күүг бузрдулдг мөн[+]. 19Юңгад гихлә, күүнә седкл дотрас хар санан, аллһн-буллһн, күүнә авальта дерән негдүлһн, аля йовдл, хулха, худл герчллһн, хов зөөлһн һарна[+]. 20Цуг эн күүг бузрдулна, зуг кемр күн хотын өмн һаран эс уһахла, тертн күүг бузрдулхш.


Буру номта күүкд күүнә сүзг

21-22[•]Цааранднь Исус Тир болн Сидон һазр эргәд йовсмн. Тер бәәрн Кенаана күүкд күн Исус тал ирв.

– Деед Эзн, Давидин Көвүн![†] [*] Намаг хәәрлит! Мини күүкн догшн хар сәкүснд[†] эзлгдҗ. Тер дегд зовҗана! – гиҗ күүкд күн хәәкрв[+].

23Зуг Исус ә һарсн уга.

– Буйн болтха! Энүг цааран йовултн! Энтн мадниг дахҗ йовад, хәәкрәд бәәнә, – гиҗ сурһульчнр Исус тал өөрдҗ келцхәв.

24– Бурхн Намаг төөрсн хөд мет Израилин әмтн тал илгәв, – гиҗ Исус хәрү өгв[+].

25– Деед Эзн минь! Нанд нөкд болыт! – гиҗ күүкд күн саак ээрв.

26– Үрнәсн өдмг булаҗ авад, нохад хайхла, сән юмн биш, – гиҗ Исус келв[+].

27– Тиим-тиим, Деед Эзн минь, зуг Эзнә ширәһәс унсн хотын шавхрнь нохас иднә, тиим эсий? – гиҗ күүкд күн хәрүднь келв.

28– Чини сүзг ик! Эгч, чини сансн санаһар болтха! – гиҗ Исус келв.

Тер агчмд күүкн эдгәд одв.


Исус дала өвчтә әмтиг эдгәҗәнә

29[•]Исус Һалилья нуурин көвәһәр йовҗ йовла. Тер уул деер һарад суув. 30Кесг доһлң, сохр, эрмдгтә, келн уга болн нань чигн улсиг Исус тал авч ирәд көлднь тәвцхәв. Исус тедниг эдгәв. 31Келн угань келнд орад, эрмдгтәнь эдгәд, доһлңгнь йосндан йовдг болад, сохрнь үздг болв. Тер йовдлыг олн әмтн үзәд йир икәр өврцхәв. Тедн Израилин Бурхиг магтҗ ханлт өргцхәв.


Дөрвн миңһн кү цадхлһн

32– Эн әмтнд Би сана зовҗанав, эдн һурвн өдрт Нанла бәәлә, хотнь чилҗ. Эдниг цадхал уга тәвхән седҗәхшв. Хаалһд эднд му болвза, – гиҗ Исус сурһульчнран дуудҗ келв[+].

33– Эн эҗго көдәд эн олн әмтиг цадхах тиим дала өдмг альд бәәх билә? – гиҗ сурһульчнр Багштан хәрү өгв.

34Исус:

– Кедү өдмгтәвт? – гиҗ сурв.

– Долахн өдмг болн цөөкн бичкн заһсн бәәнә, – гиҗ тедн хәрү өгв. 35-36Исус әмтиг һазрт суулһад, долан өдмг болн заһс авад, Бурхнд ханлт өргв. 37-39Дәкәд өдмгиг хуваһад, сурһульчнртан түгәҗ өгв, тедн әмтнд хуваҗ өгв. Әмтн хотан эдләд цадцхав. Дәкәд үлдсн хот долан савд цуглулцхав. Күүкд улсиг болн бичкдүдиг эс тоолхла, хот эдлҗәснь дөрвн миңһн күн бәәҗ. Исус әмтиг тәвәд, оңһц дотран орад, Магадан һазрур темцҗ йовв[+].

#### 16


Онц темдгүдиг неклһн

1[•]Исус тал паршмуд,[†] цадукмуд[†] ирцхәв. Тедн Исусиг сөрхәр Бурхна онц темдг маднд үзүл гиҗ некҗ сурцхав[+].

2– Өдр чилҗ йовхла, теңгр улавтрад ирхлә, тадн маңһдур сән өдр болх гинәт. 3Өрүн өрлә теңгр темәнә үүләр бүркгдхлә, эндр хурта салькта өдр болх гиҗ келнәт. Теңгр хәләһәд, тадн өдрин бәәдл тааҗ келҗ чаднат, зуг өдгә цагин темдгинь цәәлһҗ медҗ чадхшит. 4Хар саната, Бурхн уга үйнр! Онц темдгүд сурнат, зуг әәлдәч Йонин темдгәс даву талдан темдг тадн төрүц үзшгот, – гиҗ Исус хәрү өгәд, тедниг үлдәһәд цааран йовҗ одв[+].


Паршмудын болн цадукмудын искәдг экнә тускар

5[•]Сурһульчнр[†] нуурин телтр көвәд оңһцар усчад ирцхәв. Тедн хотан авхан мартчксн бәәҗ.

6– Паршмудын болн цадукмудын искәдг экнәс бийән саглҗ йовтн, – гиҗ Исус теднд келв[+].

7– Мадниг өдмг эс авснд эн тиигҗ келҗәнә, – гиҗ сурһульчнр хоорндан уха-санаһарн хувалцв.

8Исус түүгинь медчкәд:

– Ю ухалҗахмт? Өдмг эс авсндан зовҗахмт? Баһ итклтә улс![+] 9Ода күртл юм меддго юмс бәәсмтә? Тавн миңһн күүнд күрсн тавн өдмгин тускар мартчквт? Кедү сав хот цуглулвт[+]? 10Дөрвн миңһн күүнд күрсн долан өдмгин тускар бас мартсн болхговт? Кедү сав хот тадн цуглулвт[+]? 11Би өдмгин тускар келҗәхшв. Паршмудын болн цадукмудын искәдг экнәс бийән саглтн, – гив.

12Тиигхлә Исусиг өдмгин экнәс биш паршмудын болн цадукмудын дасхҗах номас бийән саглтн гисинь сурһульчнр лавта медҗ авцхав.


Пётр Исусиг Бурхна илгәсн Аврач гинә

13[•]Исус Пилипин Кесәрья хотна һазрур ирәд:

– Күмни Көвүг әмтн кенд тоолҗахмб? – гиҗ эврәннь сурһульчнрас сурв.

14– Зәрмнь Таниг – уснд кирслдг Йохан гинә, зәрмнь Элья әәлдәч, наадкснь болхла, – Еремья эс гиҗ әәлдәчин негнь гинә, – гиҗ тедн хәрүднь келцхәв[+].

15– Тадн Намаг кен гиҗ санҗанат? – гиҗ Исус сурв.

16– Та әмд Бурхна Көвүнт. Та Бурхна илгәсн Аврач, – гиҗ Шимон Пётр хәрүднь келв[+].

17-19– Чи Йонин көвүн Шимон буйн-кишгтә күнч, юңгад гихлә, әмтн биш, Теңгрин Эцкм мини тускар чамд секҗ келсмн. Тер учрар Би келҗәнәв чамд. Чи – Пётр[*], эн чолун деер Би эврәннь хург тогтанав. Үклин һазрин күч чигн эн хургиг диилҗ чадшго. Би чамд Теңгрин йосна түлкүринь өгнәв. Эн һазр деер чини хөрсн юмн теңгр деер хөргдх. Эн һазр деер чини зөвшәрсн юмн теңгр деер зөвшәргдх[+][+].

20Цааранднь Исус:

– Намаг Бурхна илгәсн Аврач гиҗ бичә күүнд келтн, – гиҗ сурһульчнртан закв[+].


Исус эврәннь үклин тускар келҗәнә

21[•]Тер цагас авн Исус:

– Би Ерусалимд одх зөвтәв, тенд толһачнрин, ах гелңгүдин[†] болн ном цәәлһәчнрин[†] һарас ик зовлң эдлхв. Намаг Ерусалимд әмнәсм хаһцулх, зуг һурвдгч өдртнь Би әмдрхв, – гиҗ сурһульчнртан ил келдг болв[+].

22– Деед Эзн, Бурхн Таниг гетлгтхә! Тиим юмн бичә болтха! – гиҗ Пётр Исусиг хооран дуудад, зөрц келв.

23– Әрл цааран, эрлг![†] Чи Мини хаалһд харш болҗанач. Чи Бурхна санаһар биш, әмтнә санаһар бәәнәч, – гиҗ Исус Пётрт хәрү өгв[+].

24– Намаг даххар седсн күн эврәннь хаалһан үлдәһәд, кирсән авад, Бийм дахтха![+] 25Юңгад гихлә, әмән хармнсн күн әмән геех. Зуг Мини төлә әмән өгсн күн әмән харсҗ аврх[+]. 26Күн делкә эзлҗ авсн бийнь зуг әмән геехлә, ямаран олз терүнд бәәх билә? Эврәннь әмән күн юуһар хулдҗ авхмб[+]? 27Эцкиннь туурмҗин толянд Күмни Көвүн[†] элчнртәһән ирх. Тегәд күн болһнд кесн үүләрнь өггдх[+]. 28Би үнәр келҗәнәв, ода энд зогсҗасн тадн дундас зәрмнь Күмни Көвүг ирәд эн орчлңгиг залҗ йовхинь эс үзтл өңгршго, – гиҗ Исус сурһульчнртан келсмн[+].

#### 17


Исусин хүврлһн

1-2[•]Зурһан өдр давсна хөөн Исус һанцхн Пётриг, Яковиг болн терүнә Йохан гидг дүүг авад ик уул темцҗ дахулв. Генткн терүнә бәәдл-зүснь хүврәд, чирәнь герл асҗ, нарн мет гилвкв. Хувц-хунрнь герл мет цәәв[+][+]. 3Генткн Моше Элья хойр үзгдәд, Исуст үг келәд күүндцхәв.

4– Деед Эзн, ямаран сән энд! Би энд һурвн сег татх болвзав? Негинь Чамд, дарукнь Мошед, һурвдгчинь Эльяд, – гиҗ Пётр Исуст келв.

5Түүг үгән келҗәтл, генткн сәәхн герләр гилвксн үүлн теңгрәс бууҗ ирәд, тедниг бүркв.

– Эн Мини хәәртә Көвүн! Эн Намаг байрлулна! Энүнә үгинь соңстн! – гисн дун үүлн заагас соңсгдв[+].

6Энүг соңссн сурһульчнр[†] сүмсән алдтл сүрдцхәв, тедн цуһар һазр элкдәд киисцхәв.

7– Бостн! Бичә әәцхәтн! – гиҗ Исус тедн тал өөрдәд, күн болһнд һаран күргв.

8Сурһульчнр толһаһан өргәд хәләхлә, Исусас даву талдан күн дәкҗ үзгдсн уга.

9– Күмни Көвүнә[†] әмдрллһнә цаг эс иртл үзсн юман күүнд төрүц бичә келтн, – гиҗ Исус теднлә хамдан уул деерәс бууҗ йовсн цагт келв[+].

10– Багш, юңгад ном цәәлһәчнр[†] түрүләд Элья ирх гиһәд келдмб? – гиҗ зууран сурһульчнр Исусас сурцхав.

11-12– Түрүләд Элья лавта ирҗ цугнь белдх зөвтә. Элья ирчксн билә гиҗ Би таднд келҗәнәв. Зуг күн терүг таньлго эврәһәрн кечкв. Тиим кевәр Күмни Көвүн әмтнәс көлтә ик зовлң эдлх, – гиҗ Исус хәрү өгв.

13Тиигхлә сурһульчнр Исусиг уснд кирслдг Йохана тускар келҗәхинь медцхәв[+].


Хар сәкүстә көвүг эдгәлһн

14[•]Тедниг әмтнүр өөрдҗ ирхлә, Исус тал нег күн өөрдәд сөгдв.

15-16– Деед Эзн минь! Көвүһим өршәтн! Көвүм хар сәкүстә болсн учрас харһцдг гемтә болв. Тер шатҗ бәәсн һалд харһцҗ унад, уснд унад бәәнә. Басл икәр зовҗана. Би Тана сурһульчнриг эдгәтн гиҗ сурлав, зуг тедн көвүһим эдгәҗ чадсн уга, – гиҗ тер күн келв.

17– Яһсн иткл уга, килнцтә улсвт! Кедү цагтан би таднла бәәһәд иигҗ тесхмб? Көвүһән нааран авч иртн! – гиҗ Исус келв.

18Исус хар сәкүсиг хөрҗ көөв. Тер дарунь хар сәкүсн[†] көвүнә дотрас һарв, көвүн эдгәд одв[+]. 19Әмтн тарад йовҗ одсн хөөн сурһульчнр Исусас сурцхав:

– Мадн юңгад энүг көөҗ чадсн угавидн?

20– Итклтн баһ болад тадн энүг көөҗ чадсн угат. Кемр тадна иткл бичкәхән горчсин экн мет болсн болхла, тадн эн уулд ормасн көндрәд, цааран зогс гиҗ келсн болхла, эн уул ормасн көндрх билә. Тер учрар таднд эс кеҗ чаддго юмн уга болх билә, – гиҗ Исус хәрү өгв.


Исус эврәннь үклин тускар дәкн тааҗ келҗәнә

22-23[•]– Удл уга Намаг, Күмни Көвүг, әмтнә һарт өгәд әмнәсм хаһцулх. Би үкәд болв һурвдгч өдртнь босҗ әмдрхв, – гиҗ Һалилья һазрур йовсн цагт Исус сурһульчнртан келв.

Тедн Исуст санан зовҗ һашудад гейүрцхәв[+].


Орн-нутгудын улс: 1) Орчлңгин орн-нутгуд

24Тедниг Капернам хотнд ирхлә, Пётр тал Ерусалимин сүмин саңгин алв цуглулдг көдләчнр өөрдәд ирв.

– Тадна Багш сүмин саңгд алв өгнү? – гиҗ тедн сурцхав[+].

25– Өгнә, – гиҗ Пётр хәрү өгв.

Исус Пётрин герүр орҗ ирн:

– Шимон, юн гиҗ санҗанч? Эн орчлңгин хаадуд кенәс алв цуглулдв? Эврә улсас эс гиҗ хәр улсас? – гиҗ сурв.

26– Хәр улсас, – гиҗ Пётр хәрү өгв.

27– Тиигхлә эврәкснь алв өгдгәс сулдна. Зуг эн йосиг эвдшгоһар нур тал йовад, һахулян хаяд, түрүн харһсн заһс бәрҗ авад, амнь сек. Амнь секәд, нег цаһан мөңг олҗ авхч. Тер мөңг авад эднд өгчк. Тер чи бид хойрин алв болх[+].

#### 18


2) Теңгрин орн-нутг

1[•]Тер цагт Исус тал сурһульчнр[†] ирәд:

– Теңгрин орнд хамгин икнь кемб? – гиҗ сурцхав.

2-3Исус бичкн көвүг дуудҗ авад, сурһульчнрин өмн зогсаһад:

– Кемр тадн хүврәд, үрдүдлә әдл эс болхла, Теңгрин орнд орҗ чадшгот гиҗ үнәр келҗәнәв[+]. 4Бийән номһрулад, эн үрнлә әдл бичкн болҗ чадсн күн Теңгрин орнд хамгин ик болх. 5Мини нернә төлә иим бичкн үриг орулҗ авдг күн, тер намаг орулҗ авна[+].


Иткл эвдснә тускар

6Нанд итксн хамгин бичкн күүнә иткл эвдсн күүнд әмд бәәхин ормд теермин чолу күзүнднь бооһад, теңгсин гүүнд шивҗ хайхла, деер болх. 7Күүнә иткл эвдсн учрас әмтн муулян эдлх. Әмтн күүнә иткл эвдлго бәәхш. Зуг энүг кедг күн басл муулян эдлх[+]. 8Кемр һарчн эс гиҗ көлчн иткл эвддг йовдлла харһулхла, тәәрәд цааран шивчк. Хойр һар көлтәһән мөңк һалд тусхин ормд өрәсн һар көлтәһән әмн җирһлд орсн деер[+]. 9Кемр зүн нүднчн иткл эвддг йовдлла харһулхла, салһад авад шивчк. Хойр нүдтәһән мөңк һалд тусхин ормд өрәсн нүдтәһән әмн җирһлд орсн деер, – гиҗ Исус келв[+].


Төөрсн хөөнә тускар

10[•]– Хәләтн, Нанд иткдг хамгин бичкн күүг бичә бастн. Теднә Бурхна элчнр Мини Теңгрин Эцкин өөр оньдин зогсна. 12Тадн ю санҗанат? Кемр нег күн зун хөөтә болад негинь геехлә, йирн йисн хөөһән уул заагт үлдәһәд, төөрсн хөөһән хәәхм, тиим эсий? 13Болв түүгән олҗ авсн цагтан йирн йисн хөөндән тиигҗ байрлл уга, олсн хөөндән теңкән уга байрлх, – гиҗ Би үнәр келҗәнәв. 14Тиим кевәр тадна Теңгрин Эцктн эврәннь хамгин бичкнән үкүлшгоһар седҗәнә[+].


Килнц кесн ах

15[•]– Ахчн чини өмнәс килнц һарһхла, әмтнд медүллго терүн тал йовад, килнцин тускар чирәднь кел. Кемр үгичинь соңсхла, чи төөрсн ахан олҗ аввч[+]. 16Кемр ахчн үгичинь эс соңсхла, «хойр эс гиҗ һурвн герчтә керг төр хаһлгдх зөвтә», гидг төләд нег эс гиҗ хойр кү авч ирәд, терүнә килнцин тускар кел[+]. 17Кемр ахчн тедниг чигн эс соңсхла, хургт кел, кемр хургиг эс соңсхла, тер буру номта болн алв цуглулдг күүнлә әдл болв гиҗ сан[+]. 18Үнәр келҗәнәв, эн һазр деер тадна хөрсн юмн теңгрт хөргдх, эн һазр деер зөвшәрсн юмн теңгрт зөвшәргдх. 19Эн орчлңд бәәсн тадн дундас хойрнь зөвшәрҗ ю эс сурв чигн Теңгрин Эцкм сурситн өгх, үнәр келҗәнәв[+]. 20Кемр хойр эс гиҗ һурвн күн Мини төлә цуглрхла, теднә дунд Би бәәхв, – гиҗ Исус келв.


Күүнә гем тәвҗ өгдго зарцин тускар

21– Деед Эзн! Кемр ахм нанд гем кесн болхла, кедү дәкҗ би геминь тәвх зөвтәв? Дола дәкҗий? – гиҗ Пётр Исусас сурв[+].

22– Уга, долан биш, дал дәкҗ долан. 23Теңгрин йосн гисн эн: Нег хан эврәннь зарцнрин тооцаг шүүхәр седв. 24Мөңгнә тооцан эклхлә, терүн тал нег зарциг авч ирнә. Тернь кесг тербум арслң өртә бәәҗ. 25Өртә күн мөңгинь хәрү өгч эс чадхлань, эзн терүг гергтәһинь, гер-малтаһинь мухла кеҗ хулдад, өрән авхар шиидв[+]. 26Зарц эзнәннь көлднь мөргәд:

– Буйн болтха! Дәкәд невчкн зуур күләҗәтн. Би өритн цугинь цуглулҗ өгчкнәв! – гиҗ сурв.

27Эзн зарцдан санань зовад, өринь хәрүләд тәвчкв. 28Энүнә хөөн зарц цааран һарч йовад, нег хамдан көдлҗәсн күүнлә харһв. Тернь зуухн цаһан мөңг өгх зөвтә бәәҗ. Зарц өртә күүг бахлураснь базһад:

– Өрим ас нааран! – гиҗ келв.

29Өртә күн өвдглҗ унад:

– Буйн болтха, күләҗә! Би удл уга өричинь өгчкнәв! – гиҗ ээрв.

30Зуг зарц терүг хәәрлл уга өринь эс өгтлнь түүрмд суулһна[+]. 31Талдан зарцнр энүг үзәд, икәр уурлад, цугинь эзнд медүлнә. 32Тиигхлә эзн тер зарциг дуудҗ авад:

– Муульта мухла! Чи намаг ээрәд сурад бәәхлә, би чини өричинь хәрүлүв. 33Яһҗ би чамаг өршәләв, тиим кевәр чи өртә күүг өршәх зөвтә биләч, – гиҗ келв.

34Дәкәд эзнь ууртан бүтәд:

– Эн зарциг өрән эс өгтл засгла харһултн, – гиҗ талдан зарцнрт закв.

35Кемр тадн әрүн седкләрн ахиннь геминь эс тәвхлә, тиим кевәр Теңгрин Эцкм тадна гемитн тәвшго[+].

#### 19


Закаһар саллһн

1-2[•]Исус эврәннь үгән төгсәһәд, Һалильяс һарад, Йордана ца бәәсн Йудьян һазр темцҗ йовв. Терүнә ардаснь олн әмтн дахҗ йовцхав, Исус тедниг эдгәв.

3Исус тал паршмуд[†] ирцхәв.

– Залу күүнд ямаран чигн учрар гергнәсн салх зөв Закан[†] өгнү? – гиҗ тедн сөрҗ сурцхав.

4-6– Экн цагас авн Үүдәч «залу гергн хойриг үүдәҗ», гисиг умшсн бишвт? «Тер учрар күн һарһсн эк-эцкән үлдәһәд, авальтаһан ниилх, тедн хоюрн нег бий цогц болх». Тегәд хойр күн биш нег бий цогц болҗ тоолгдна. Бурхн ниилүлсн юмиг күн бичә салһтха, – гиҗ Исус хәрү өгв[+][+][+].

7– «Гергнәсн салхларн терүнд саллһна цаас өгәд тәвх кергтә» гиҗ юңгад Моше зәрлг өгсмб? – гиҗ тедн сурцхав[+].

8– Тадна зүркд хату болсн төләд Моше таднд авальтаһан салх зөв өгв. Экн цагт тиим юмн уга билә. 9Би болхла таднд келҗәнәв: күүнә залута дерән эс негдүлсн авальтаһан салад, талдан герг авсн залу күн күүнә гергтә дерән негдүлнә, – гиҗ Исус келв[+].

10– Кемр тиим юмн болхла, гер эс авхла деер болх, – гиҗ сурһульчнр[†] Исуст келцхәв.

11-12– Эн үгмүд цуһар седклдән багтаҗ чадшго, болв Бурхна заясн әмтн багтаҗ чадх. Зәрм улс төрснәс авн, зәрмнь әмтнәс көлтә ясата болсн учрас гер авх арһ уга болдг. Зәрмнь болхла Теңгрин орна төлә шунҗ, гер авлго, тохман залһхш. Эн номиг багтаҗ чадх күн багтатха! – гиҗ Исус келв[+].


Исус болн бичкн күүкд

13[•]Исус бичкн күүкдт һаран күргҗ, әдс өгтхә гисн седклтәһәр әмтн күүкдән авч ирҗ. Сурһульчнр болхла, тедниг тәвсн уга бәәҗ.

14-15– Бичә хөртн эдниг! Күүкд нан тал иртхә! Яһад гихлә, бичкдүдлә әдл улс Теңгрин орнд орх, – гиҗ Исус келәд, бичкдүдин толһад һаран күргв.

Энүнә хөөн Исус тер һазрас һарад цааран йовҗ[+].


Байн күүнә тускар

16[•]Нег дәкҗ Исус тал нег баахн көвүн ирәд:

– Багш, мөңк җирһл эдлхин төлә ямаран сән юм би кех зөвтәв? – гиҗ сурв[+].

17– Сән юм кехин тускар Нанас юңгад сурнач? Һанцхн Бурхн сән. Кемр чи мөңк җирһл эдлхәр седхлә, Бурхна зааврмудыг күцә, – гиҗ Исус хәрүднь келв[+].

18– Ямаран? – гиҗ тер сурв.

19– «Кү бичә ал», «залу гергн хойрин итклиг бичә эвд», «хулха бичә ке», «күүнә тускар худлар бичә герчл», «эк-эцк хойран күүндлҗ тевч», «хаҗудк күүнд бийтәһән әдл хәәртә бол», – гиҗ Исус хәрү өгв[+].

20– Би цуг энүг күцәдүв. Дәкәд нанд ю кех кергтә? – гиҗ баахн көвүн сурв[+].

21– Кемр буйн төгс күн болхар седхлә, йовад эврәннь зөөрән хулдад, мөңгинь угатя улст түгәһәд өгчк. Тиигхлә, теңгрт байн зөөртә болхич. Аш сүүлднь Нан тал ирәд, Намаг дахад йов, – гиҗ Исус келв[+].

22Көвүн Исусин үгинь соңсчкад, икәр гейүрәд үлдв. Тер ик байн күн бәәҗ.

23-24– Үнәр келҗәнәв, байн күүнд Теңгрин орнд орхд басл берк юмн. Дәкәд болхла, байн күн теңгрин орнд орснд орхнь темән зүүнә сүвәр орсн амр, – гиҗ Исус сурһульчнртан келв[+].

25Энүг соңссн сурһульчнр дегд икәр өврцхәв.

– Тиигхлә кен әмән аврҗ чадхмб? – гиҗ тедн сурцхав.

26– Күн әмән аврҗ чадшго, Бурхн күүнә әм аврҗ чадх, – гиҗ Исус теднүр ширтҗ хәләһәд келв[+].

27– Бидн бәәсән үлдәһәд, Таниг дахҗ йовхинь Та үзәд бәәнәлмт? Ода олзнь ямаран болхмб? – гиҗ Пётр Исусас сурв[+].

28-30– Орчлң шинәр үүдхлә, Күмни Көвүн[†] теңгрин туурмҗин ширәд суухла, тадн, Намаг дахсн сурһульчнр, Израилин арвн хойр уңг-тохм зарһла харһулхар арвн хойр ширә эзлҗ суухит. Мини төлә герән, ах-дүүнрән, эк-эцкән, үрдән, төрскн һазран үлдәсн күн болһн зун холван ик олз авх. Цагнь ирхлә, мөңк җирһл эдлх. Зуг хамгин түрүңкнь хамгин сүүлңкнь болх. Сүүлңкнь – хамгин түрүңкнь болх[+][+][+].

#### 20


Уста үзмин көдләчнр

1– Теңгрин ориг юунла дүңцүлҗ болхмб? Үлгүрлхд: Нег герин эзн өрүн өрлә босад, эврәннь уста үзм тәрсн һазрт көдлх көдләчнриг нәәмәдлхәр йовсмн. 2Өдрт нег цаһан мөңг авхит гиҗ тер көдләчнрлә бооцад, уста үзм урһсн һазрур илгәв. 3Өрүн йисн часла тер базрин талвңд ирәд, көдлмш уга зогсҗасн әмтиг үзв. 4Эзн теднд:

– Тадн бас мини уста үзм урһдг һазр тал йовтн, Би тадна көдлмшин көлситн өгхв, – гив.

Тедн йовцхав. 5Һал үдлә арвн хойр часла, һурвн часла бас тер тиигв. 6Тавн час болад ирхлә, тер дәкәд базрин талвңд ирәд, тенд зогсҗасн әмтиг үзәд:

– Өдрин дуусн көдлмш угаһар ю хәәҗ энд зогсҗахмт? – гиҗ сурв.

7– Маднд күн көдлмш өгчәхш, – гиҗ тедн хәрү өгцхәв.

– Тадн бас мини уста үзм тәрсн һазрур йовцхатн, – гиҗ эзн келв.

8Асхн болад ирхлә, эзн эврәннь һардачдан келҗәнә:

– Көдләчнриг цуглулад, көлсинь өгәд йовулчк. Экләд сүл ирсн көдләчнрт мөңгинь өг, дәкәд түрүн ирсн көдләчнрт җалвинь өгчк[+].

9Асхн тавн часла ирсн көдләчнр ирәд, күн болһн нег цаһан мөңг авцхав. 10Түрүн ирсн көдләчнр энүнәс ик мөңг авх саната бәәҗ. Зуг эдн бас нег цаһан мөңг авв. 11Мөңгән авчкад, тедн эзнд:

12– Сүл ирсн көдләчнр негхн час көдлв. Чи болхла, тедниг маднла әдлцүлвч. Бидн өдрин дуусн нарнд шатад көдлвидн, – гиҗ һундл өргҗ келцхәв.

13Зуг эзн негнднь иигҗ келв:

– Би чамаг өөлүлсн угав, нөкд минь, чи нанла нег цаһан мөңгәр көдлмш кенәв гиҗ эс келлчи? 14Көлсән авад хәр цааран. Би болхла сүл күүнд бас нег цаһан мөңг өгх санатав, 15би мөңгән эврәннь дурарн күүнд өгх зөв угавий? Намаг өгәнч гиһәд, чи үлү үзҗәнчи?

16Тиигәд сүүлңкнь түрүңк болх, түрүңкнь сүүлңк болх[+].


Исус эврәннь үклин тускар һурвдад келҗәнә

17[•]Исус Ерусалим балһснур темцҗ йовад, арвн хойр сурһульчнран[†] әмтнәс хооран дуудҗ авад:

18– Ода бидн Ерусалим балһснур йовҗанавидн. Күмни Көвүг ах гелңгүдин[†] болн ном цәәлһәчнрин[†] һарт бәрүлх, тедн Терүг цааҗла харһулхар шиидх, буру номта улсин[†] медәнд өгх. 19Тедн наад бәрәд, малядҗ цокад, кирсд хадасар хадҗ алулх. Болв тер һурвдгч өдртнь әмдрх, – гиҗ Исус теднд онц келв[+].


Экин эрлһн

20[•]Дәкәд Зебедана гергн көвүдтәһән Исус тал өөрдҗ одад сөгдв. Тер Исусас юм сурхар седҗ[+].

21– Юн кергтәв танд? – гиҗ Исус сурв.

– Тана орнд эн мини хойр көвүн Тана хаана ширән өөр суух гиҗ үгән өгтн. Негнь – барун талд, дарукнь зун талд суутха! – гиҗ тер күүкд күн келв[+].

22– Тадн ю сурҗахан эврән медҗәхшит! Мини үзх зовлңгиг тадн дааҗ чадхийт? – гиҗ Исус теднәс сурв.

– Чадхвидн, – гиҗ тедн хәрү өгв[+].

23– Мини зовлңгиг та хойр даахит, зуг Мини барун эс гиҗ зүн һартм суух зөв Би өгдгов. Эцкимм заасн әмтн тенд суух.

24Наадк арвн сурһульчнр энүг соңсчкад, ах-дү хойриг гемшәцхәв. 25-28Зуг Исус:

– Буру номта хаадуд әмтән даҗрдгинь, нойдуднь әмтн деер эзн болдгинь тадн меднәлмт. Тадн дунд тиим юмн болх зөв уга. Күмни Көвүн[†] әмтиг зархар биш Бийнь теднд заргдхар ирҗ. Тер олн әмтиг килнцәснь сулдххин төлә әмән өгх зөвтә. Тиим кевәр тадн тиигтн: тадна дундас алдр болхар седснь тана зарц болтха. Ахлач болхар седснь мухла болтха, – гиҗ келв[+][+].


Хойр сохр күүг эдгәлһн

29-30[•]Тедн Ерихог үлдәһәд һархла, олн әмтн ардаснь дахҗ йовцхав. Хаалһин амнд хойр сохр күн суусн бәәҗ. Тедн Исусиг хаҗуһарнь йовҗ йовхинь соңсад:

– Деед Эзн! Давидин Көвүн[†] мадниг өршәһич! – гиҗ хәәкрцхәв[+].

31Әмтн тедниг хөрәд, дууһан таттн гиҗ келцхәв, зуг тедн улм чаңһур:

– Деед Эзн! Давидин Көвүн мадниг өршәһич! – гиҗ хәәкрцхәв.

32– Нанас таднд юн кергтә? – гиҗ Исус зогсад тедниг дуудҗ келв.

33– Деед Эзн! Мана нүднд хара орулыч! – гиҗ тедн сурцхав.

34Исус теднд сана зовад, нүднднь һаран күргв. Агчмин зуур тер хойр күүнә нүднд харан орв, тедн Исусиг дахҗ йовцхав[+].

#### 21


Ерусалим балһснд байрта орҗ ирлһн

1-3[•]Ерусалимур өөрдҗ ирәд, Олив уулын ташуд бәәсн Бетпәг тал күрсн цагла Исус хойр сурһульчнриг[†] илгәһәд келв:

– Эн өмнтн бәәсн хотнур йовтн. Тенд уята баахн элҗгниг эктәһән зогсҗахинь тадн үзхит. Боодһаһинь тәәләд, тедниг нааран көтлҗ авч иртн. Кемр эзнь таднас юңгад малм авчахмт гиҗ сурхла, эдн Деед Эзнд кергтә болҗана, удл уга хәрү илгәх гитн[+].

4-5– Ерусалим хотнахнд келтн! Тана номһн заңгта хаантн элҗгн деер, баахн элҗгн деер сууһад аашна![*] – гисн әәлдәчин үг бүттхә гиҗ тиим юмн учрсмн[+].

6-7Сурһульчнр йовад, Исусин келсиг цугинь күцәв. Баахн элҗгниг эктәһинь авч ирәд, деернь хувцан хаяд, Исусиг суулһв. 8-9Йовсн хаалһднь олн әмтн өмсҗ йовсн хувцан делгҗ хайцхав. Зәрмнь моддын ноһан бүчрмүдинь таслад, хаалһднь хайцхав.

– Давидин Көвүн[†] тууртха! Деед Эзнә нерн деерәс ирснь әдстә болтха! Бурхн тууртха! – гиҗ Исусин өмн ард бийднь йовсн олн әмтн хәәкрсмн[+].

10Исусиг Ерусалим балһснд орҗ ирхләнь, балһснд бәәсн олн әмтнә зүркнь догдлв.

– Энтн кен гидг күмб! – гиҗ тедн хоорндан сурцхав.

11– Эн Һалилья һазрин Назаретас ирсн Исус гидг әәлдәч, – гиҗ зәрм әмтн хәрүднь келдг бәәҗ[+].


Исус һол сүмд

12[•]Исус һол сүмд[†] ирәд, юм хулдҗ авчасн болн хулд кеҗәсн улсиг һарһҗ көөв. Мөңг сольдг улсин ширәһинь, көглҗрһ хулддг әмтнә сандлынь көлврүләд хайчкв[+].

13– «Мини герм – мөргүлин гер болҗ нерәдгдх», – гиҗ Бурхна Бичгт бичәтә. Тадн энүгәр «деермчнрин бәәр кеҗит!» – гиҗ Исус теднд келв.

14Һол сүмд Исус тал сохр, доһлң әмтн өөрдцхәв, Исус тедниг гемәснь эдгәв. 15Ах гелңгүд,[†] ном цәәлһәчнр[†] Исусин кесн өвәрцсиг үзәд, «Давидин Көвүн тууртха!» – гиҗ хәәкрсн бичкн күүкдиг үзәд, хорнь буслад уурлцхав[+].

16– Эдниг ю келҗәхинь чи соңсҗанчи? – гиҗ тедн Исусас сурцхав.

– Соңсҗанав, «Чи үрдүдин болн нилхдин амар бийдән магтал өргләч!» – гисинь умшсн уга биләт? – гиҗ Исус хәрү өгв[+].

17Цааранднь Исус тедниг үлдәһәд, балһснас һарад, Бетәнья гидг хотнд одад, тенд хонсмн[+].


Инҗр модыг харалһн

18[•]Өрүн босад Исус хәрү Ерусалим балһснур йовҗ йовла, зууран геснь өлсв[+]. 19Хаалһин амнд урһҗасн инҗр модыг үзәд Исус өөрдв. Зуг хамтхаснас даву юм эс үзсн учрас:

– Чини бүчр деер дәкҗ темсн бичә урһтха! – гиҗ келв.

Тер дарунь инҗр модн хагсад хумхарҗ одв[+]. 20Энүг үзсн сурһульчнр ик гидгәр өврцхәв.

– Эн модн тиим шулун юңгад хагсҗ одсмб? – гиҗ тедн сурцхав.

21-22– Үнәр келҗәнәв. Кемр тадн маһдл угаһар иткхлә, тадн Мини кеснәс үлү юм кеҗ чадхит. «Ормасн көндрәд, теңгсин уснд ун!» – гиҗ эн уулд келхләтн, тадна келсәр болх. Кемр тадн иткхлә, зальврҗ ю эс сурв чигн сурсан авхит, – гиҗ Исус хәрү өгв[+][+].


Исусин йосн

23[•]Исус һол сүмд орад, әмтиг ном умшҗ дасххла, ах гелңгүд болн толһачнр Исус тал өөрдәд:

– Кенә йосар Чи тиигҗ кеҗәхмч? Кен чамд тиим йос өгв? – гиҗ келцхәв[+].

24-25– Би таднд бас нег сурвр өгнәв. Кемр тадн хәрүһинь өгхлә, Би таднд кенә йосар тиигҗ кеҗәхән бас келҗ өгнәв. Йохана кирсллһн альдас ирсмб, теңгрәсий эс гиҗ әмтнәсий? – гиҗ Исус келв.

Тедн хоорндан күүндцхәв, кемр «Теңгрәс» гихлә, тер: «Юңгад тадн Йоханд эс итквт?» – гиҗ сурх[+]. 26«Әмтнәс» гихлә, эн улсас әәсн күрчәнә, юңгад гихлә, цуһар Йоханыг әәлдәч гинә[+].

27– Медҗәхшвидн, – гиҗ тедн хәрү өгцхәв.

– Тиигхлә кенә йосар тиигҗ кеҗәхән, Би таднд бас келшгов.


Хойр көвүнә туск үлгүр

28– Нег күн хойр көвүтә бәәҗ. Нег дәкҗ тер ик көвүндән:

– Көвүн минь, эндр уста үзм тәрсн һазрур йовад, көдлхнчн! – гинә.

29Тернь:

– Көдлшгов, – гиҗ келнә.

Зуг бәәҗәһәд, уха-санаһан сольҗ йовв. 30Эцк бичкн көвүндән бас тиигҗ келв. Тернь:

– Аав минь, ода йовнав, – гичкәд йовсн уга.

31Тадн ю санҗанат? Эн хойр көвүнәс кен эцкиннь үг соңссмб? – гиҗ Исус сурв.

– Түрүңкнь, – гиҗ тедн хәрү өгв.

– Үнәр келҗәнәв, алв цуглулгчнр болн хуульч күүкд улс таднас түрүн Бурхна орн-нутгт тусх. 32Юңгад гихлә, Йохан таднд чик хаалһ зааҗ ирсмн, зуг тадн терүнд итксн угат. Алв цуглулгчнр, хуульч күүкд улс болхла терүнд иткцхәв. Тадн Энүг үзә бәәсн бийнь килнцтә җирһлән үлдәсн угат, терүнд итксн угат, – гиҗ Исус келв[+].


Уста үзмин туск үлгүр

33[•]– Дәкәд нег үлгүр соңстн. Нег нойн бәәҗ. Тер эврә һазрта бәәҗ. Тендән уста үзм тәрәд, Терүг хашаһарн хашалад, уста үзм шахдг нүк малтад, харулын цамхаг тосхад, уста үзмән көдләчнрт нәәмәдлҗ өгв. Бийнь хол һазрт одсмн[+]. 34Темс цуглулх цагнь ирхлә, темсән авхар нойн көдләчнр тал ялчнран илгәнә. 35Зуг тедн ялчнринь бәрҗ авад, негинь цокад, дарукиннь әмнь таслад, һурвдгчинь чолуһар үктлнь цокҗ[+]. 36Эзнь талдан ялчнриг илгәнә. Теднә тонь урдкас ик бәәҗ. Көдләчнр тедниг бас тиигнә. 37Аш сүүлднь, Эзн Көвүһм тевчх гиһәд Көвүһән илгәнә[+]. 38Зуг Терүг үзчкәд, тедн «Эн өнчән авх күн, энүг алчкад, өнчинь авий!» – гиһәд[+] 39көвүг бәрҗ авад, уста үзм тәрсн һазрас авч һарһад, цокад алчкв[+]. 40Уста үзмин Эзнь хәрү ирхләрн эн көдләчнриг яах тер? – гиҗ аштнь Исус сурв.

41– Ик әәмшгтәһәр цааҗлҗ алх! Уста үзмин олз цагтнь өгдг талдан көдләчнрт өгх! – гиҗ тедн хәрү өгцхәв[+].

42– «Тосхачнрин һолсн чолун герин өнцгин һол чолун болв. Бурхн эн өвәрцтә керг күцәсмн. Бидн энүг үзләвидн[+]. 43-44Эн чолун деер унсн күн цокгдх. Зуг күүнә толһа деер эн чолун унхла, дарад алчкх» гисн үгмүд Бурхна Бичгт умшсн угавт? Тер учрар Би келҗәнәв таднд, Бурхна йосн таднас булаҗ авгдад, олз өгдг улст өггдх, – гиҗ Исус келсмн.

45-46Исусин келсн үгмүд соңссн ах гелңгүд болн паршмуд[†] Исусиг теднә тускар келҗәхинь медцхәв. Тедн Исусиг бәрҗ авхар седҗ, зуг Исусиг әәлдәч гиҗ тоолҗасн улсас тедн әәдг бәәҗ[+].

#### 22


Хүрмин туск үлгүр

1[•]Исус дәкәд нег үлгүр келв[+].

2– Теңгрин йосн гисн эн: Нег хан көвүндән хүрм кеҗәнә[+]. 3Зарцнран илгәһәд, гиичнриг дуудулна. Зуг ирх әмтн ирхәр седсн уга. 4Тиигхлә тер талдан зарцнриг илгәнә.

– Тарһн малан алад, махна сәәнәснь хот белдчквидн. Тадниг күләҗәнәвидн. Мини көвүнә хүрмд иртн, – гиҗ теднәр зәңг илгәнә.

5Зуг тедн хаана үгиг оньгтан авлго, тал талдан эврәннь кергәрн тарад йовҗ одцхаҗ. Негнь – кеерәгшән, дарукнь хулд-гүүлгә кехәр йовҗ одв. 6Зәрмнь болхла, зарцнринь бәрҗ авад, му келәд алчкв[+]. 7Хан уурлад, тер алач-булачнриг алад теднә бәәсн балһсиг шатачктн, гиҗ эврәннь цергчнртән зәрлг өгнә[+]. 8Цааранднь хан эврәннь зарцнртан иигҗ келнә:

– Бидн нәәрт белнвидн. Мини дуудсн гиичнр болхла хүрмд ирх ач уга бәәҗ[+]. 9Тегәд балһсна уульнц болһнар йовад, харһсн улсиг цугтаһинь хүрмин нәәрт дуудтн!

10Зарцнрнь һазаран һарч йовад, олн әмтиг дуудҗ авч ирцхәнә. Тедн дунд сән чигн, му чигн улс харһҗ. Нәәрин хора гиичнрәр дүүрв. 11Хан әмтиг үзхәр нәәрин хорад орҗ ирхләрн хүрмин хувц өмсл уга ирсн кү үзҗ.

12– Чи яһад хүрмин хувц өмсл уга нааран ирвч? – гиҗ хан терүнәс сурна.

Тернь тагчг, ә уга. 13Тиигхлә хан:

– Эн күүнә һар-көлинь күләд, харңһу һазрт хайчктн, тенд әмтн ик зовлң эдләд, шүдән хәврҗ оркрҗ уульх, – гиҗ зарцнртан закна[+].

14Дуудгдснь олн, онц суңһгдснь цөн болдг мөн.


Алвна тускар

15[•]Паршмуд[†] һол сүмәс[†] һарч йовад, Исусиг үгднь бәрҗ авхар хоорндан үгцнә[+]. 16Тедн эврәннь сурһульчнран[†] Херодын улсла хамднь илгәсмн.

– Багш, Чамаг үн келҗәхинь бидн меднәвидн. Чи Бурхна заасар дасхнач. Тер учрар әмтн ю санҗахинь чи оньгтан авхшич, күүнә чирә хәләхшич[+]. 17Тегәд маднд келҗ өгхнчн, бидн Римин хаанд алв өгх йостай аль угай[+]? 18Исус теднә хар санаһинь медчкәд:

– Хойр чирәтә улс! Намаг ю хәәҗ сөрәд бәәнәт[+]? 19Алв өгдг мөңгән Нанд үзүлтн, – гив.

Тедн Исуст мөңгән үзүлв.

20– Кенә дүр энд зурата, кенә нерн бәәнә? – гиҗ Исус сурв.

21– Римин хаана, – гиҗ тедн хәрүднь келв.

– Тер учрар хаана юмиг хаанд өгтн, Бурхна юмиг Бурхнд өгтн, – гиҗ Исус келв[+].

22Эн үгмүд соңсад, тедн ик алң болад, Исусиг үлдәһәд, һарад йовҗ одцхав.


Әмдрллһнә тускар

23[•]Тер цагт Исус тал цадукмуд[†] ирцхәв. (Тедн үксн әмтн әмдршго гиҗ иткдг бәәҗ.)[+]

24– Багш! Моше маднд: кемр үрн уга күн өңгрхлә, терүнә дүнь авалинь авад, ахиннь тохминь залһтха[+]. 25Манахнд ах-дү долан күн бәәҗ. Эләднь гер авад, үрн угаһар өңгрәд, гергән дүүдән үлдәв. 26Тиим кевәр хойрдгчнь, һурвдгчинь болн ах-дү долан тиигҗ өңгрв. 27Теднә хөөн күүкд күн өңгрҗ. 28Үксн әмтн әмдрсн цагт тер ах-дүүһин кенәннь гергн болҗ һархмб? Тер күүкд күн цуг ах-дүүһин болһна гергн биләлм? – гиҗ тедн сурцхав.

29– Тадн Бурхна Бичгиг болн Бурхна күчиг эс меддг төләд буру ухалҗанат. 30Үксн әмтн әмдрхләнь гер авдго, күүнд оддго болна. Тедн Бурхна элчнрлә әдл болна. 31Бурхн үксн күн әмдрнә гиснә тускар ю келсинь тадн умшсн угавт? 32«Би Абрахамин Бурхн, Ицхакин Бурхн болн Яковин Бурхнв», – гиҗ Бурхн келсмн. Зуг Бурхн – үксн әмтнә биш, әмд әмтнә Бурхн мөн[+].

33Исусиг соңссн әмтн терүнә номд икәр өврцхәв.


Алдр заавр

34[•]Паршмуд Исусиг цадукмудын амнь хаасинь соңсад, цуһар хамдан цуглрцхав. 35-36Терүнә дундас нег ном цәәлһәч Исусиг үгднь бәрҗ авхар:

– Багш, Закана[†] ямаран зааврнь хамгин һол чинртәв? – гиҗ сурв.

37– «Халун зүркәрн, әрүн седкләрн, бәәсн уха санаһарн эврәннь Деед Эзн Бурхндан дурта бол»[+]. 38Эн хамгин түрүңк болн хамгин һол чинртә заавр. 39Хойрдгч заавр түрүңк зааврла әдл «хаҗудк күүндән бийдән дурта кевәр дурл»[+]. 40Эн хойр һол зааврмудар эркн биш Закан болн әәлдәчнр[†] тогтна, – гиҗ Исус келв[+].


Бурхна илгәсн Аврачин тускар

41-42[•]Цааранднь Исус өөрнь хурсн паршмудас сурв:

– Бурхна илгәсн Аврачин тускар ю санҗанат? Тер ямаран уңг-тохмта?

– Тер Давидин[†] тохмин үлдл, – гиҗ тедн хәрүднь келв[+].

43– Тиигхлә юңгад Бурхна Сәкүсәр дүүрхләрн Давид Терүг Деед Эзн гиҗ нерәдәд, иигҗ келсмб: 44«Чини өшәтниг диилҗ көлдчнь эс хайтл, Мини барун бий тал сууҗ йов, – гиҗ Деед Эзн мини Деед Эзнд келсмн»[+]. 45Тегәд кемр Давид Терүг Деед Эзн гиҗ келхлә, яһҗ Тер Давидин уңг-тохмин үлдл болҗ чадхмб? – гиҗ Исус сурв.

46Күн Исуст хәрү өгч чадсн уга. Тер өдрәс авн Исуст сурвр өгх дурн кенд чигн дәкҗ күрсн уга[+].

#### 23


Хойр чирәтә улсиг гемшәлһн

1[•]Цааранднь Исус эврәннь сурһульчнрт,[†] олн әмтнд иигҗ келв:

2– Ном цәәлһәчнр,[†] паршмуд[†] Мошен зака цәәлһх йос һартан бәрҗәнә. 3Тер учрар теднә келсн ном соңсад, теднә заасар кетн, зуг тедниг дураҗ, үлгүр авч үүлән бичә күцәтн. Тедн бийснь дасхҗах номарн бәәхш[+]. 4Тедн күчр күнд аца овалҗ тәвәд, әмтнә нурһнднь үүрүлнә, зуг бийснь нөкд болхар хурһан чигн көндәхш. 5Зуг юм кехләрн, тедн әмтн үзтхә гиҗ кенә. Тедн бийән сәәхрүләд маңнадан болн һартан Бурхна ном бичәтә кенчр зүүдг болна, хувцна хормаһан залаһар утдулад кеерүлнә[+]. 6Байр-нәәрт ирхләрн, тедн ачта орм эзлхдән дурта. Хурлд[†] деегшән һарад суулдна[+]. 7Балһсна талвңд ирәд зогсхла, әмтн тедниг күндлҗ «Багш» гиҗ мендлхлә, икәр таасцхана. 8Тадниг багш гиҗ күн бичә дуудтха! Тадн ах-дүүнр болҗанат, Тадн негхн Багштат[+]. 9Һазр деер эцк гиҗ кү бичә тоолтн! Тадн һанцхн Эцктәт. Тер теңгрт бәәнә[+]. 10Сурһмҗлач гиһәд тадниг күн бичә дуудтха! Бурхна илгәсн Аврач тадна һанцхн сурһмҗлач. 11Тадна дунд хамгин икнь зарц болтха! Бийән деегшлсн күн лавта кевәр дорацулгдх![+] 12Бийән дорацулсн күн лавта кевәр деегшлх![+]

13Ном цәәлһәчнр, паршмуд! Басл зовлңган эдлхит! Хойр чирәтә улс! Тадн Теңгрин йосиг оньслчкад, бийстн дотрнь орхшит. Орхар седсн күүг төрүц орулхар седхшит!

15Ном цәәлһәчнр, паршмуд! Басл зовлңган эдлхит! Хойр чирәтә улс! Негхн күүг номдан орулхар теңгс һатлҗ, һазр эргәд гүүлднәт! Кү номдан орулчкад, бийәсн дор кенәт! Тертн таднас шулун мөңк һалд тусх!

16Чавас, сохр җолачнр! Басл зовлңган эдлхит! Күн сүмәр андһар тәвхлә, өңгәр тәвсн андһар болх! Сүмин алтар андһарлснь андһаран күцәх зөвтә, гиҗ тадн әмтиг дасхнат![+]

17Чавас, сохр һәргүд! Алтн болн алтыг әрүлсн сүм хойраснь юн деер[+]? 18Тәклин ширәһәр андһарлсн андһар юмн биш. Зуг терүн деер бәәсн бәрцәр андһарлсн андһаран күн күцәх зөвтә, – гиҗ тадн бас дасхнат. 19Сохр улс! Бәрц болн бәрциг әрүлҗәсн тәклин ширә хойрас юн деер[+]? 20Тегәд тәклин ширәһәр андһарлснь ширә деернь бәәсн юмар андһарлна. 21Сүмәр андһарлсн күн дотрнь бәәсн Бурхнар андһарлна[+]. 22Теңгрәр андһарлсн күн Бурхна ширәһәр болн ширә деернь суусн Бурхнар андһар тәвнә.

23Ном цәәлһәчнр, паршмуд! Басл зовлңган эдлхит! Хойр чирәтә улс! Тадн тәрсн бадрашкас[*], зорһдас[*] болн зирәс[*] арвдгч хүвинь цуглулҗ авад, Бурхнд нерәдәд өгнәт. Зуг закана[†] һол төрмүдиг, үнн чик бәәдлиг, өршәлтиг болн сүзгиг оньгтан икәр авхшит! Наадк юман мартлго, энүг бас күцәх кергтә[+]. 24Сохр җолачнр! Тадн ундас бөкүниг шүүҗ хаяд, бүкл темә зальгдг улс!

25Ном цәәлһәчнр болн паршмуд! Хойр чирәтә улс! Тадн ааһ-савиг һазаһаснь арчнат, ааһин дотркинь болхла ховдглҗ хулхалсн олзар дүүрң. 26Сохр парш! Түрүләд ааһ-савин дотркинь арч, тиигхлә, терүнә һазакнь цевр болх.

27Ном цәәлһәчнр болн паршмуд! Басл зовлңган эдлхит! Хойр чирәтә улс! Тадн ширдчксн үкәр мет тедн һазаһаснь сәәхн болҗ медгднә, дотркинь болхла күүнә үксн цогцар болн яс-үсәр дүүрң[+]. 28Тер учрар тадн һазаһас чик седклтә болҗ медгднәт, дотрктн болхла килнцәр болн хойр чирәтә йовдлмудар дүүрң.


Паршмуд болн ном цәәлһәчнр цааҗла харһх

29Цааранднь Исус иигҗ келв:

– Ном цәәлһәчнр болн паршмуд, зовлңган эдлхит! Хойр чирәтнр! Тадн әәлдәчнрт[†] үкәрмүд тосхнат. Чик седклтә улсин бумблвс сәәхрүлнәт. 30Тадн келнәт: «Бидн мана өвкнрин цагт әмд бәәсн болхла, әәлдәчнрин асхрсн цуснд гемшәгдшго биләвидн»[+]. 31Тиигәд тадн әәлдәчнриг алсн әмтнә үрдүд гиҗ бийстн эврәннь тускар герчлҗәнәт! 32Ода эврәннь өвкнрин эклсн кергиг күцәтн! 33Тадн хойр көлтә моһас! Мөңк һалас болн зарһас зулҗ чадшгот![+] 34Соңстн! Би таднур әәлдәчнриг, цецн ухата улсиг болн багшнриг илгәҗәнәв. Зәрмнь тадн моднд телҗ хадҗ алхит, зәрминь хурлд малядҗ, хотнас хотн күртл көөхит[+]. 35Тадн чик седклтә улсин үкләс көлтә икәр цааҗлгдхит. Орчлң үүдснәс авн чик седклтә улсин цус асхрлһнд тадн гемшәгдҗ килнцән эдлхит. Чик седклтә Абелин асхрсн цуснас экләд, тәклин ширә болн һол сүм[†] хойрин хоорнд Берекьян көвүнә Зехарьян[*] асхрсн цусн күртл цугнь тадна толһа деер![+] 36Энүнәс көлтә эн үйнр басл цааҗлгдх гиҗ үнәр келҗәнәв, – гив.


Ерусалимин тускар уульлһн

37[•]– Хәәрн Ерусалим! Ерусалим! Чини улс әәлдәчнриг уга кенә, Чам тал илгәсн әмтиг чолуһар цокҗ ална. Кедү дәкҗ Би чини үрдүдиг һууҗмулмудан җивр доран цуглулсн така мет цуглулхар седләв. Чини улс тиигхәр седсн уга![+] 38Тер учрар чини һол сүм хоосн болтха! 39Би чини улст келҗәнәв: «Деед Эзнә нерн деерәс ирснь әдстә!» гиҗ эс келтл, Намаг үзшгот, – гиһәд Исус үгән төгсәв[+].

#### 24


Һол сүмин хольврлһна туск әәлдхл

1[•]Исус сүмәс һарч йовхла, сурһульчнр[†] сүмин бәәшңгиг үзүлхәр Исус тал өөрдцхәв.

2– Цуг энүг үзҗәнт? Энд нег чигн бүтн чолун үлдшго гиҗ Би үнәр келҗәнәв. Цугнь хольврад, хамхрҗ одхинь тадн медх зөвтәт, – гиҗ Исус келв[+].


Зовлң, көөлһн хойрин тускар

3Исус һанцхарн Олив уулд суусн цагт сурһульчнр өөрдәд:

– Тана келснтн кезә учрхмб? Таниг хәрү ирҗ йовхин темдг цагин чилгчин темдг ямаран болхмб? Келҗ өгит маднд? – гиҗ сурцхав.

4– Хәлән бәәтн! Әмтн тадниг меклвзә![+] 5Кесгнь Мини нер зүүһәд, әмтиг мекләд, би Христос[†] гиҗ келх. 6Тадн өөрхн болҗах, бас хол болҗах дәәнә тускар соңсхит. Зуг бичә әәтн! Тиим болх зөвтә. Зуг тер чилгч биш. 7Нег келн әмтн талдан келн әмтнә өмнәс босҗ дәврх. Нег орн-нутг талдан орн-нутгла дәәллдх. Ик харһнлһна, һазр чичрлһнә аюл энд-тенд учрх[+]. 8Цуг эн үрн төрхин өмн экиннь элк мошклһна эклц мет болх. 9Тадниг басл зовах, дәкәд цокҗ алх. Келн-әмтн болһн Нанас көлтә таднд дурго болх[+]. 10Кесгнь иткләсн цухрад, нег-негндән дурго болад урвх[+]. 11Тер цагт кесг худл әәлдәчнр[†] ирәд, олн әмтиг меклх[+]. 12Хар үүлмүд немгдәд, кесгиннь дурнь киитрх. 13Күцднь тесснь авргдх[+]. 14Зуг түрүләд келн әмтн болһнд һазрин зах күртл Теңгрин йосна туск Сән Зәңг делгрх. Орн-нутг болһнд Сән Зәңгиг авх арһ күртх. Тегәд чилгч ирх, – гиҗ Исус келв[+].


Хоосрулҗах җигшүртә юмна тускар

15[•]– Һол сүмиг[†] хоосрулҗах җигшүртә юмиг тадн әрүн бәәрнд үзхит. Энүнә тускар әәлдәч Даниэл бичсмн. (Эн юн гидг юмб? Умшач энүнә тускар ухалтха!) 16Тер цагт Йудья һазрин әмтн уул темцәд зулҗ һартха! 17Герин ора деер сууснь буухларн гер дотрас юм бичә автха![+] 18Кеер бәәсн күн дулан хувцан авхар, герүрн бичә хәртхә! 19Тер цагт ацата болн үр көкүлдг күүкд улс басл муулян эдлх![+] 20Тана зулҗ йовлһн үвләр, бемб өдрәр бичә болтха гиҗ зальвртн. 21Орчлң үүдснәс авн ода күртл болад уга, ик һашута өдрмүд учрх. Хөөннь чигн тиим юмн болшго[+]. 22Кемр Бурхн тер өдрмүдиг эс ахрдулхла, нег чигн юмн әмд үлдҗ авргдшго билә. Зуг шүүҗ авгдсн улсин төлә тер өдрмүд ахрдх[+]. 23Кемр таднд «Хәләтн, энд Христос бәәнә» эс гиҗ «Тенд бәәнә» гиҗ келхлә, бичә итктн![+] 24Юңгад гихлә, худл Христосмуд болн әәлдәчнр ирх йовдл учрхла, шүүҗ авгдсн улсиг чигн меклхәр ик өвәрц, онц темдгүд үзүлх[+]. 25Соңсҗант? Би таднд цуг энүг эртәснь келҗәнәв[+]. 26Тегәд кемр: «Хәләтн, Христос көдәд бәәнә!» – гиҗ таднд келхлә, бичә тиигәрән одтн. Эс гиҗ: «Хәләтн, эн герт Тертн бултҗ йовна» – гихлә, бичә күүнд итктн. 27Теңгрин аһуг дорд үзгәс барун үзг тал цәкллһн керчснлә әдл Күмни Көвүн[†] хәрү ирх[+]. 28Үксн цогц кевтсн һазрт бүргд шовуд цуглрх[+].


Күмни Көвүнә ирлһн

29[•]Тер һашута өдрмүдин хөөн генткн «Нарн унтрад, сар герл өгдгән уурх. Одд теңгрәс унад, теңгрин күчнь көндрх»[+]. 30Тиигхлә теңгр деер Күмни Көвүнә онц темдг үзгдх. Келн әмтн болһн һашудад оркрх. Тегәд Күмни Көвүг үүлн заагар алдр күчтә болн туурмҗта йовҗ йовхиг келн-әмтн болһн үзх[+]. 31Алдр бүрә-бүшкүрин дун һархла, орчлңгин дөрвн үзгәс, һазрин нег захас талдан зах күртл бәәсн Эврәннь шүүҗ авгдсн улсан цуглулхин төлә Күмни Көвүн элчнрән лавта кевәр йовулх[+].


Инҗр модна тускар

32[•]Эн инҗр модыг хәләҗ үлгүр автн. Терүнә бүчр дүүрәд, көк шин хамтхасн һархла, зуна цаг өөрдҗ йовхинь тадн меднәт. 33Тедү мет тадн: Цуг энүг үзәд медтн. Тер өөрхн, үүднә өөр. 34Үнәр келҗәнәв, эн үйнр сольгдад уга бәәтл цугнь бүтх[+]. 35Теңгр һазр хойр уга болҗ одх, зуг Мини келсн үгмүд сольгдшго[+].


Күмни Көвүнә ирх цагинь күн медхш

36[•]Тер өдрин болн цагин тускар келхлә, энүнә тускар күн медхш: Теңгрт бәәсн Бурхна элчнр чигн, Көвүн чигн медхш, һанцхн Эцк меднә. 37Ноах бәәсн цагт юн учрла, тиим юмн Күмни Көвүг хәрү ирхлә учрх[+]. 38Тер өдрмүдт усна аюлын өмн әмтн хотан идлдәд, уулдад, гер авлдад, хәрд һарлдад бәәлә. Тиигәд тедн Ноах кермдән ортл бәәһәд бәәҗ. 39Усна аюл ирәд, тедниг уга кетл, тедн тиим юмн болх гиҗ сансн уга. Күмни Көвүг хәрү иртл бас тиигҗ болх[+]. 40Тер цагт кеер бәәсн хойр күүнәс негнь авгдх, наадкнь үлдх. 41Һуйр теермдсн хойр күүкд улсас негнь авгдх, наадкнь үлдх. 42Бийән сергг бәртн! Тадна Эзн ямаран өдрт ирхинь тадн медхшлмт[+]. 43Медтн! Кемр герин эзн хулхачиг гертнь орҗ ирхинь медсн болхла, тер сөөни дуусн унтлго, хулхачиг герүрн орулшго билә[+]. 44Тер учрар бас белн бәәтн! Күмни Көвүн тадниг эс күләҗәсн цагт лавта күрәд ирх[+].


Нәәлвртә зарц

45[•]Нәәлвртә ухата зарц гисн кемб? Талдан зарцмудыг ахлҗ, цагтнь хот өгх эзнә өгсн даалһврта зарц. 46Эзән хәрҗ ирсн цагт көдлмш кеҗәсн зарц хүвтә[+]. 47Эврәннь һазран чигн Эзн терүнд лавта даалһҗ өгх, – гиҗ Би үнәр келҗәнәв. 48«Эзн кесгтән иршго», – гиһәд,[+] 49наадк зарцнриг цокад, үүртәһән хот-хоолан эдләд, әркән ууһад бәәдг зарц – ухан уга зарц болҗана. 50Эзнь зарц эс күләҗәсн өдрт болн эс медсн цагт хәрҗ ирх. 51Тер зарцан догшн кевәр цааҗлад, хойр чирәтә улс бәәсн һазрур орулх. Тенд әмтн ик зовлң эдләд, шүдән хәврҗ оркрҗ уульх[+].

#### 25


Арвн гиҗгтә күүкдин тускар

1– Теңгрин йосн иим болх. Арвн гиҗгтә күүкд һартан шам авчксн күргиг тосхар һарч ирҗәнә[+]. 2Тавн күүкн ухата бәәҗ, наадк тавнь ухан уга. 3Ухан угань шам авад, шамин тосинь авхан мартчкҗ. 4Ухатань шамта хамднь тоста сав авсн бәәҗ. 5Күргн оратад ирхлә, күүкд үргләд унтҗ одна[+]. 6Сөөни өрәллә: «Күргн аашна, һарад тостн!» – гиҗ хәәкрсн дун соңсгдна. 7Тер кемд күүкд серлдәд, шам сәәнәр герл өгтхә гиҗ түүгән ясҗ белдцхәнә.

8– Шамин тос өгит, мана шамвидн унтрн гиҗәнә, – гиҗ ухан угань ухата күүкнәс сурцхана.

9– Тосан таднд өгхлә, маднд күртшго. Лавкур одад, бийдән тос хулдҗ автн, – гиҗ ухата күүкд хәрүднь келцхәнә.

10Зуг тедниг тос авхар лавкур йовсн хөөн күргн ирҗ. Күргнлә харһхар седәд, белн бәәсн күүкд терүнлә хамдан хүрмин нәәрт йовцхана. Теднә ардаснь үүдн хаагдна[+]. 11Үлдсн күүкд хөөннь ирәд:

– Деед Эзн! Деед Эзн! Үүдән тәәлит! – гиҗ сурцхана[+].

12– Үнәр келҗәнәв, Би тадниг медхшв, – гиҗ күргн хәрү өгв[+].

13Тер учрар оньдин бийән сергг бәртн, юңгад гихлә, тадн Күмни Көвүнә[†] ирх өдринь чигн, цагинь чигн медхшт[+].


Һурвн зарцин тускар

14[•]– Теңгрин йосна тускар дәкәд нег үлгүр соңстн. Нег нойн хол һазрт йовхин өмн эврәннь зарцнран дуудҗ авад, зөөрән теднд даалһҗ үлдәҗ. 15Нег зарцдан тер тавн миңһн алтн мөңг өгч, дарукднь – хойр миңһн, һурвдгчднь – нег миңһн алтн мөңг өгч. Күн болһнд арһ чадсарнь өгәд, хол һазрт йовҗ одна. 16Тавн миңһн алт авснь мөңгән кергт орулад, немҗ дәкәд тавн миңһн олз авч ирнә. 17Хойр миңһн алт авсн зарцнь бас олз авч, тернь дәкәд хойр миңһ болв. 18Нег миңһн алт авснь эврәннь эзнә мөңгән кеер авч одад, һазрт булад хадһлна. 19Кесг цаг давсна хөөн эзнь ирәд, зарцмудас тооца авчана[+]. 20Тавн миңһ авснь дәкәд тавн миңһ немәд авч ирнә.

– Эзн минь, хәләтн, та нанд тавн миңһн алтн мөңг өгвт, би танд дәкәд тавн миңһн олз авч ирүв, – гиҗ тер келнә.

21– Сән, чи нәәлвртә сән зарц. Чамаг бичкн юмнд итклтә болсн төләд, би чамд энүнәс ик керг даалһнав. Мини нәәрт ир, – гиҗ эзн келнә[+].

22Дарукнь хойр миңһн олзта ирәд:

– Эзн, та нанд хойр миңһ өгләт, би танд дәкәд хойр миңһн олз кеһәд авч ирүв, – гиҗ келнә.

23– Сән, чи нәәлвртә сән зарц. Чамаг бичкн юмнд итклтә болсн төләд, би чамд энүнәс ик керг даалһнав. Мини нәәрт ир, – гиҗ эзн терүнд келнә.

24Нег миңһн алтн мөңг авсн зарц ирв.

– Эзн, таниг догшн гиҗ би меднәв. Та эр үкр сааҗ, үснәснь тарг кетн гиҗ әмтнд зәрлг өгдг күнт. 25Би танас әәһәд, мөңгитн кеер булҗ хадһллав. Тертн эн бәәнә.

26Тиигхлә эзн терүнд келҗәнә:

– Залху, муульта зарц! Чи намаг эр үкр сааҗ, үснәснь тарг кетн гиҗ әмтнд зәрлг болдгнь меддг болхла,[+] 27чи мөңгән хоршаллһна герт өгәд, олз юңгад эс авсмч? 28Эн күүнәс нег миңһ авад, арвн миңһн алтн мөңгтә күүнд өгчктн. 29Тер учрар бәәснднь дәкәд немгдх, тер ик олзта болх. Угарад бәәснәснь бәәсинь булаҗ авгдх[+]. 30Эн керго залху зарциг харңһу һазрт хайчктн. Тенд әмтн ик зовлң эдләд, шүдән хәврҗ оркрҗ уульх, – гиҗ тер нойн зарцнртан зәрлг болв[+].


Сүл өдрин зарһ

31Күмни Көвүн хан болад ирх, Терүнлә хамдан Бурхна элчнр ирх. Тер хаана ширәд суух[+]. 32Күмни Көвүнүр келн әмтн болһнас цуг улс ирх. Хөөдиг ямадас йилһҗәсн хөөч мет Тер әмтиг хойр багд хувах[+]. 33Хөөдиг барун бийд, ямадыг зүн бийд зогсах. 34Барун бийд зогсҗасн әмтнд Хан:

– Мини Эцкәс әдс авсн әмтн наартн. Орчлң үүдәсн цагас авн таднд нерәдгдсн алвт эзлтн[+]. 35Юңгад гихлә, Намаг өлн бәәсн цагт тадн хот өгәд цадхалат, ундассн цагтм ундм хәрүлләт, хонх һазр хәәҗәсн цагтм гертән хонуллат,[+] 36нүцкн бәәсн цагтм хувцллат, гемнҗәхләм, асрҗ хәләләт, түүрмд суусн цагтм Намаг төвкнүлхәр ирләт, – гив[+].

37Тер цагт чик седклтә әмтн:

– Деед Эзн! Таниг өлсҗәсн цагт бидн кезә хот өгсмб, ундассн цагттн ундытн кезә хәрүлсмб, 38хәр күн болсн цагттн кезә хонулсмб, нүцкн бәәсн цагттн кезә хувцлсмб? 39Таниг гемтҗәхлә, кезә асрҗ хәләсмб? Түүрмд бәәсн цагттн кезә бидн ирсмб? – гив.

40Тиигхлә Хан хәрүднь:

– Мини хамгин бичкн дүүдм кесн сәәтн Нанд кесн сә болҗ һарла гиҗ үнәр келҗәнәв, – гив[+].

41Зүн бийд бәәсн әмтнд Тер:

– Нанас цааран йовтн, му йорта әмтн! Эрлг[†] болн терүнә зарцнр орх мөңк һалд ортн[+]. 42Юңгад гихлә, Намаг өлсҗәсн цагт тадн Нанд хот өгсн угат, ундасҗасн цагтм ундм хәрүлҗ ус өгсн уга биләт. 43Хонх һазр хәәсн цагтм гертән хонулсн угат, нүцкн бәәсн цагтм хувцлсн угат, гемнхләм болн түүрмд суусн цаглам нанд нөкд болсн угат, – гив.

44Тиигхлә тедн:

– Деед Эзн! Кезә бидн Таниг өлсҗәсн, ундасҗасн, хонх һазр хәәҗәсн цагттн, хувц хәәҗәсн цагттн, гемтә болн түүрмд суусн цагттн үзәд нөкд эс болвидн! – гиҗ хәрү өгцхәв.

45Тиигхлә хан:

– Мини хамгин бичкн дүүдм тусан күргҗ юм эс кесн болхла, Нанд тусан эс күргснлә әдл юмн гиҗ би үнәр келҗәнәв[+]. 46Эдн мөңк цааҗла харһх. Чик седклтәнь мөңк җирһл әдлх, – гив.

#### 26


Исусиг уга кехин туск үгцлһн

1[•]Исус цуг келсн үгән төгсәһәд, эврәннь сурһульчнртан:[†]

2– Песахин[†] нәр күртл хойр өдр үлдсинь тадн меднт? Күмни Көвүнәс[†] урвҗ Терүг ик кирсд хадҗ әмнәснь хаһцулх, – гиҗ келв[+].

3Тер цагт ах гелңгүд[†] болн Израилин толһачнр Кәәп гидг ах гелңгин[†] бәәшңд ирәд, 4Исусиг нууцар бәрҗ авад, әмнәснь яһҗ хаһцулхинь үгцв. 5Зуг әмтн медҗ, буцлт бичә өргтхә гиһәд байрин өдрмүдт биш талдан өдрт кех юман кехмн гиҗ тедн келцхәв.


Исусиг Бетәньяд каңкнсн үнртә тосар түрклһн

6[•]Исусиг Бетәнья хотна арсна гемәр урднь гемтсн Шимона герт бәәсн цагт[+] 7хот ууҗахла, нег күүкд күн каңкнсн сәәхн үнртә тос бичкн җуңһшу савд авч ирәд, Исусин толһа деер кев. 8Энүг үзсн сурһульчнр уурлад:

– Эн ик үнтә тосиг иигҗ үрәхин ормд 9хулдад, яду әмтнд мөңгинь түгәҗ өгхм билә, – гицхәв.

10Исус тедниг дурго болҗахинь үзәд:

– Эн күүкд күүг юңгад көндәһәд бәәнәт? Энтн Нанд сә кев! 11Угатя яду әмтн тадн дунд оньдиндән бәәх, Би болхла таднла оньдин бәәшгов[+]. 12Эн күүкд күн Мини толһад тос кеһәд, Мини цогц оршахар белдҗәнә[+]. 13Үнәр келҗәнәв, Сән Зәңг цәәлһгдсн һазрт эн күүкд күүнә кесн йовдлын тускар тодлҗ келгдх, – гив[+].


Йуда Исусиг урвхар зөвшәрв

14[•]Тиигхлә арвн хойрин негнь, Йуда Искериот ах гелңгүд тал йовад:[+]

15– Таднд Исусиг бәрүлхлә, нанд ямаран шаңнлт өгхвт? – гиҗ сурв[+].

16Тедн Йудад һучн цаһан мөңг тоолад өгчкв, тер цагас авн Йуда Исусиг бәрүлх цагинь күләв.


Байрин хот

17[•]Эс искәсн һуйрин байр эклсн түрүңк өдр бәәҗ. Сурһульчнр Исус тал өөрдәд:

– Песахин хот альд белдхмб? – гиҗ сурцхав.

18– Өөрк балһснд одад, Мини заасн күүнд: Мана Багш келүлв гиһәд «Мини цагм өөрдҗәнә, чини герт Би сурһульчнртаһан Песахин хот эдлнәв», – гиҗ Исус келсмн.

19Сурһульчнр Исусин келсн үгинь күцәв. Тедн Песахин хот белдв. 20Асхн болад ирхлә, Исус арвн хойр сурһульчнртаһан ширә эргҗ сууцхав. 21Тедниг байрин хот эдлҗәсн цагт Исус:

– Соңстн, тадн дундас негнь Намаг өшәтнә һарт бәрүлҗ өгх, – гив[+].

22– Деед Эзн минь, тер күн би биший? – гиҗ сурһульчнр икәр гейүрҗ хоорндан урлдад сурцхав.

23– Нанла хамдан нег ааһд һаран тәвсн күн Намаг бәрүлҗ өгх. 24Күмни Көвүн Бурхна Бичгт заясн хаалһарн күцц йовх зөвтә. Зуг Терүг бәрүлҗ өгсн күн басл муулян эдлх. Тер эс төрсн болхла, деер болх билә, – гиҗ Исус теднд келв[+].

25– Багш, чи намаг тиигҗ кех гиҗ санҗанч? – гиҗ Йуда сурв.

– Чи эврән энүг келвч, – гиҗ Исус хәрү өгв.


Деед Эзнә асхни хот

26[•]Тедниг хотан эдлҗәсн цагт Исус өдмг авад, Бурхнд ханлт өргәд, хуһлҗ хуваһад сурһульчнрт өгәд:

– Энүг авч эдлтн. Эн Мини Бий цогцм, – гиҗ келв[+].

27Ааһан авад, Бурхнд ханлт өргәд, сурһульчнртан өгәд:

– Энүг авч уутн, 28энтн Мини цусн – Шин Бооцаг батлҗах темдг. Эн цусн әмтнә төлә, теднә килнц тәвүлхин төлә асхрх[+]. 29Мини Аавин орнд таднла хамдан шин чаһр эс уутл, Би эн чаһр дәкҗ төрүц ууҗ чадшгов, – гиҗ Исус келв.

30Исусин үгин хөөн тедн Бурхнд магталын дуд дуулад, Олив уул тал йовцхав[+].


Исус Пётрин гөрдхин тускар келҗәнә

31[•]– Эн сөөһәр тадн цуһар Намаг үлдәхт. Энүнә тускар Бурхна Бичгт: «Би Хөөчинь уга кехв, хөөднь тарҗ одх», – гиҗ бичәтә[+]. 32Зуг үкәд босҗ әмдрснә хөөн Би тадниг Һалилья гидг һазрт күләхв[+].

33– Цугтан үлдәвв чигн, би Таниг төрүц хайшгов, – гиҗ Пётр Исуст келв.

34– Соңс! Эн сөөһәр эр така хәәкртл, чи һурв дәкҗ Намаг медхшв гиҗ келхич, – гиҗ Исус Пётрт келв.

35– Танла хамдан үквчн би Таниг үлдәшгов! – гиҗ Пётр хәрү өгв.

Наадк сурһульчнр бас тиигҗ келцхәв[+].


Исус һанцарн зальврҗана

36[•]Исус эврәннь сурһульчнртаһан, Гетсемән гидг модта һазрт ирәд:

– Намаг йовад зальврҗ иртл, энд күләҗәтн, – гив.

37Исус Пётриг болн Зебедана көвүдиг, ах-дү хойриг, авад, цааран йовв. Исусин зүркнь бүтәд, Бийнь үүмәд бәәв[+].

38– Седклм уудьврта бәәнә. Би үктлән зовҗанав. Тадн унтл уга Нанла хамдан бәәтн, – гиҗ Исус келәд,[+] 39цааран йовҗ, һазр элкдҗ унад зальврв. – Эцк минь! Та эн зовлңгас Намаг гетлгх болвзат? Зуг Мини таалар биш, Тана таалар болтха![+]

40Исус сурһульчнрур өөрдхләнь, тедн нөөртән диилгдәд унтҗ одсн бәәҗ.

– Тадн унтлго Нанла нег част серглң бәәҗ чадсн угат. Сөрлһнлә харһшгон төлә зальвртн. 41Серглң бәәтн! Күүнә сүмснь чидлтә, зуг цогцнь чинән чидл уга, – гиҗ Исус Пётрт келв[+].

42Цааран йовад, дәкн зальврв:

– Эцк минь! Кемр Та эн зовлңгас Намаг эс гетлгхлә, кемр Би эн зовлңгиг даах зөвтә болхла, Тана таалар болтха![+] 43Исус һурвдад сурһульчнрур өөрдхлә, тедн үргләд, саак кевәрн унтад кевтсн бәәҗ. 44Тедниг үлдәчкәд, Исус һурвдад урдк келсн үгәрн зальврв. 45Цааранднь Исус сурһульчнр тал өөрдәд:

– Тадн одачн амрад кевтнт? Цагнь ирв, Күмни Көвүг килнцтә әмтнә һарт бәрүлҗәнә[+]. 46Босад йовхм! Хәләтн, Намаг бәрҗ өгх күн аашна, – гиҗ келв.


Исусиг ах гелңгүдин һарт бәрүлҗәнә

47[•]Исусиг үгән келҗәсн цагт генткн арвн хойр сурһульчнрин негнь Йуда үзгдв. Терүнлә хамдан ах гелңгүдин болн толһачнрин илгәсн кесг улс һартан мод, үлд авчксн ирәд зогсцхав[+]. 48«Мини үмссн күн Исус болх, Терүг бәрҗ авхит», – гиһәд Йуда теднлә урдаснь үгцсн бәәҗ. 49Йуда тер дарунь Исус тал өөрдәд:

– Багш, менд! – гиһәд Исусиг халхаснь үмсв.

50– Ухалсн кергән ке, – гиҗ Исус терүнд келв.

Тиигхлә харулчнр Исусиг бәрҗ авад йовн гихлә, 51тер кемд Исусин нег сурһульч генткн үлдән һарһад, ах гелңгин зарцин чикинь тәәрәд хайчкв[+].

52– Үлдән ормднь орулчк! Үлд өргсн күн үлдәс үкдмн![+] 53Чи Намаг Эцкәсн сурҗ чадшго гиҗ санҗанчи? Эцкм тер дарунь далн хойр миңһн элчнрән эс гиҗ Терүнәс үлү ик элчнриг илгәх билә. 54Зуг тиигхлә Бурхна Бичгт бичәтә үгмүд яһҗ күцхмб? Цуг эн учрх зөвтәлм! – гиҗ Исус тер сурһульчд келв.

55Дәкәд Исус ирсн әмтн тал хәләһәд:

– Мууха кевәр тадн үлдән, модан атхчкад, Намаг авхар ирсмт? Би тиигтлән деермч биш! Өдр болһн Би һол сүмд[†] әмтнд ном цәәлһдг биләв, тадн Намаг бәрҗ авдго биләт[+]. 56Зуг әәлдәчнрин[†] үгмүд бүттхә гиһәд, цуг эн учрҗана, – гиҗ келв.

Тиигхлә сурһульчнр Исусиг үлдәһәд, зулҗ гүүһәд йовҗ одцхав[+].


Исус Деед хургин өмн

57[•]Исусиг бәрҗ авсн улс Терүг Кәәп гидг ах гелң тал авч ирцхәв. Тенд ном цәәлһәчнр[†] болн толһачнр цуглрад белн сууҗ. 58Пётр нууцар теднә ардас ах гелңгин гер күртл йовҗ. Герин һаза үлдәд, цааранднь юн болхинь гетәд сууҗ. 59Ах гелңгүд болн Деед хург Исусиг алхин төләд, Терүнә өмнәс герчлх худл герчнриг олҗ авхар шунцхаҗ. 60Кесг улс худлар герчлв чигн, тедн ик күцәмҗтә юм кеҗ чадсн уга[+]. 61Аштнь хойр герч күн үг келцхәв:

– Эн күн: «Би Бурхна сүмиг хамхлад, һурвн өдрин болзгт шинәр тосхҗ чадхв гилә», – гиҗ тедн келцхәв[+].

62– Эднә гемшәлин өмнәс ю келхмч? – гиҗ ах гелң босад, Исуст келв[+].

63Зуг Исус ә һарсн уга. Тиигхлә ах гелң келҗәнә:

– Әмд Бурхна нернә төлә кел! Чи Христос[†] Бурхна Көвүнвчи[+]?

64– Энүг чи келҗәнәч! Энүнәс үлү Би келҗәнәв таднд: эндр өдрәс авн Күмни Көвүг хамгин күчтә Бурхна барун һарт суусинь, теңгрин үүлн деегүр йовҗ йовхинь үзхит! – гиҗ Исус келв[+].

65Тиигхлә ах гелң өмссн хувцан шуулад келв:

– Энтн Бурхна тускар му келв! Дәкәд герчнриг юңгад хәәҗәхмт? Бурхна нериг эн яһҗ бузрдулҗахинь тадн ода соңсвт![+] 66Шиидврән келтн!

– Эн бурута! Үкх зөвтә! – гиҗ тедн хәрүднь хәәкрцхәв[+].

67Энүнә хөөн әмтн Исусин чирәднь нульмад, халхарнь ташад, басл икәр цокцхав.

68– Кен чамаг ода цокв, Христос, тааҗ кел маднд, – гиҗ тедн наад бәрцхәв.


Пётр Исусас урвснь

69[•]Пётр герин һаза суусн бәәҗ. Терүн тал нег зарц күүкд күн өөрдәд:

– Чи бас Исусла хамдан биләч, – гиҗ тер келв.

70– Юуна тускар чамаг келҗәхинь би медҗәхшв, – гиҗ Пётр гөрдҗ келв.

71Пётриг хашан үүднд йовад зогсхла, талдан зарц күүкд күн үзәд:

– Эн күн Назаретин Исусла бас билә, – гиҗ өөрнь зогссн әмтнд келв.

72Пётр саак кевәрн гөрдҗ андһарлв:

– Би эн күүг медхшв, таньхшв!

73Удл уга герин һаза зогссн әмтн Пётрүр өөрдәд келцхәв:

– Чи теднлә хамдан бас биләч, келсн келәрчн медгдҗәнәвидн.

74Пётр Бурхиг зааҗ дәкн андһарлад:

– Би эн күүг таньхшв! – гиҗ келв.

Тер кемд эр така хәәкрв. 75«Эр така хәәкртл чи һурв дәкҗ Намаг медхшв гиҗ келхич» – гисн Исусин үгмүдиг Пётр тодлв, тер кеерәгшән һарад һашудад уульв[+].

#### 27


Исусиг Пилатын һарт бәрүллһн

1-2[•]Өрүн өрлә ах гелңгүд[†] болн толһачнр селвцәд, Исусиг үклин цааҗла харһулх шиидвр авцхав. Тедн Исусиг күләд, Пилат гидг Римин һардачин һарт бәрүлв[+].


Йудан үкл

3[•]Урвач Йуда Исусиг үкллә харһулх цааҗ батлсинь медсн цагт бийән гемшәһәд, ах гелңгүдт болн толһачнрт һучн цаһан мөңгинь хәрү өгәд:

4– Би ик килнц кечкүв, би нүл уга күүг урвсн бәәҗүв, – гив.

– Мана юн кергв? Эн мана керг биш, чини керг, – гиҗ тедн хәрү өгв.

5Йуда цаһан мөңг сүмд хайчкад, цааран зулҗ йовад, хоолан бооҗ үкҗ одв. 6Ах гелңгүд мөңгинь авад:

– Эн мөңгиг сүмин саңгд тәвхм биш, эн цуста мөңгн, – гицхәв[+].

7Тедн хоорндан селвцәд, буһш кедг күүнә һазр хулдҗ авхар шиидцхәв. Тенд хәр әмтиг оршахм гиҗ тедн келцхәв. 8Тер учрар тер һазр Цуста һазр гиҗ ода күртл нерәдгднә. « 9Израилин көвүд һучн цаһан мөңгәр үнлсн Терүнә үниг авад,[+] 10Деед Эзн заасар нег буһшчас һазр хулдҗ авцхав», – гисн әәлдәч Еремья келсн әәлдхл бүтв.


Исусиг мөшклһн

11[•]Исус һардачин өмн зогсв.

– Чи Йудья улсин ханвчи? – гиҗ һардач сурв.

– Чи тиигҗ келҗәнәч, – гиҗ Исус хәрү өгв[+].

12Ах гелңгүд болн толһачнр Терүг гемшәхлә, Исус үг келлго тагчг бәәв.

13– Чи соңсҗахшийчи? Чини өмнәс кедү гемшәлһн бәәхинь үзҗәнчи? – гиҗ Пилат Исуст келв[+].

14Зуг Исус ә һарч, хәрүднь нег чигн үг келлго һардачиг өврүлв.


Исусиг цааҗла харһуллһн

15[•]Байрин өдрмүдт һардач әмтнә эрлһәр түүрмд суусн кү сулдхадг бәәҗ. 16Тер цагт нег нертә күн түүрмд суусн бәәҗ. Тер Бар-Аба гидг нертә Исус бәәҗ. 17Әмтн олар хурсн цагт Пилат:

– Кениг сулдххмб? Бар-Аба гидг нертә Исусиг эс гиҗ Бурхна Илгәсн Аврач гиҗ нерәддг Исусиг? – гив.

18Юңгад гихлә, евреймүдин һардачнриг Исуст үлү үзәд, терүнә һарт бәрүлсинь Пилат медәд бәәҗ[+]. 19Пилатыг зарһчин өөдм деер суусн цагт авальнь:

– Эн чик седклтә күүнд му юм бичә ке. Сөөһәр энүнә тускар му зүүд үзчкәд, би сөөни дуусн зовлав, – гисн зәңг зарцар илгәҗ.

20Тер саамд ах гелңгүд болн толһачнр:

– Бар-Абаг сулдхатн, Исусиг цааҗлтн, – гиҗ келх кергтә, гиһәд әмтиг үгдән орулҗ теднд келцхәв[+].

21– Эн хойр күүнәс кениг сулдхх кергтә? – гиҗ һардач әмтнәс сурв.

– Бар-Абаг! – гиһәд әмтн хәрүднь хәәкрцхәв.

22– Бурхна илгәсн Аврач гиҗ нерәддг Исусиг яахмб? – гиҗ Пилат сурв.

– Кирсд хадҗ алтн Энүг! – гиҗ цуһар хәрүднь хәәкрцхәв.

23– Ямаран му юм Энтн кесмб? – гиҗ Пилат әмтнәс сурв.

– Кирсд ал! Кирсд ал! – гиһәд әмтн улм чаңһур хәәкрцхәв[+].

24Юмн тус эс болҗахинь медәд, Пилат әмтн буцлт эклх гиҗ әәһәд, әмтнә өмн һаран усар уһаһад:

– Эн күүнә үклд би биш тадн бурута болхит, – гив[+].

25– Болг! Энүнә үклд бидн, мана үрдүд бурута болтха! – гиҗ әмтн хәәкрцхәв[+].

26Тиигхлә Пилат Бар-Абаг тәвәд, Исусиг малядсна хөөн кирсд цааҗлтн, гиҗ закв[+].


Римин цергүд Исусар наад бәрҗәнә

27[•]Римин цергүд Исусиг һардачин бәәшңд авч одв. Исусин өөр цергүд цуглрв. 28Тедн Исусин хувцинь тәәләд, улан лавшг өмскв. 29Хатханчгта урһмлар гүрсн титм толһаднь күчәр өмскәд, барун һартнь мод бәрүләд, өмннь өвдглҗ суулдад наад бәрәд:

– Йудья улсин хан менд болтха! – гиҗ хәәкрцхәв.

30Дәкәд тедн Исусин чирәднь нульмад, толһаһинь модар цокцхав[+]. 31Цадтлан зоваҗ зовачкад, тедн Исусас улан лавшг тәәләд, бийиннь хувц өмскәд, кирсд цааҗлхар авад йовцхав.


Исусиг кирсд телҗ хадлһн

32[•]Һарч йовад, тедн Күрәнә балһснас йовҗ йовсн Шимон гидг күүг үзәд, Исусин кирсиг бәрүлв. 33Голгот гидг бәәрнүр ирхләрн (Голгот – Һавл гиҗ орчулгдна) 34Исуст цөстә ниилүлсн чаһр өгв, Тер амсчкад, уухар седсн уга[+]. 35Исусиг кирсд телҗ хадад, тедн Исусин хувцинь авхар җирв хайцхав[+]. 36Дәкәд тедн Терүг гетәд сууцхав. 37Исусин толһа деер бәәсн моднд: «Исус – Йудья улсин хан!» – гиҗ бичәтә. 38Терүнлә хамдан хойр деермчнр бас кирсд цааҗлгдв. Негнь барун бийднь, дарукнь зүн бийднь. 39Зууран йовҗ йовсн әмтн толһаһан зааляд, Исусиг му келцхәв[+].

40– Не, сүмиг хольврулад, һурвн өдрт тосхҗ тәввч? Чи Бурхна Көвүн болхла, әмән аврхнчн! Кирс деерәс бууҗ ирхнчн! – гиҗ тедн келцхәв[+].

41Ах гелңгүд, ном цәәлһәчнр[†] болн толһачнр бас Исусиг наад бәрәд:

42– Талдан әмтнә әм аврдг билә, Бийән аврч чадхш! Иим бәәдлтә Израилин хан болҗана! Ода эн кирсәс буутха! Тиигхлә бидн Энүнд иткхвидн![+] 43Эн Бурхнд нәәлҗәлә. Кемр Эн Бурхнд кергтә болхла, Бурхн ода Энүг харсҗ авртха! Эн Бийән Бурхна Көвүн гиҗ нерәддг биләлм! – гиҗ тедн келцхәв.

44Исусла хамдан кирсд телҗ хадулгдсн деермчнр бас тиим кевәр му келцхәв.


Исусин үкл

45[•]Үдин цаг ирхлә, эргндк һазр генткн харңһурв. 46Һурвн час күртл харңһу болв. Һурвн часин алднд:

– Эли! Эли! Лема сабахтани! (Еврей келнәс орчулхла: Бурхн минь! Бурхн Минь! Намаг юңгад үлдәсмч?) – гиҗ Исус бәәсн дууһарн чаңһур келв[+].

47Тенд бәәсн әмтнәс зәрмнь:

– Элиг дуудҗана, – гиҗ келцхәв.

48Негнь гүүҗ ирәд, ишклң чаһрар кенчр норһҗ, моднд ораһад, Исуст өргҗ өгв[+].

49– Болх! Күләҗә! Элья Энүг харсҗ авхар ирхм угай? Хәләй! – гиҗ әмтн келцхәв. 50Исусиг дәкн чаңһур хәәкрсн хөөн әмнь тер дарунь һарв. 51Һол сүмд[†] бәәсн көшг деерәс ул күртлнь хойр әңгрәд шуурв. Һазр догдлад, хад чолуд шуурад,[+] 52үкәрмүд секгдв. Бурхна кесг үксн улс үкәрәсн әмдрҗ[+] 53босад һарцхав. Хөөннь Исусиг үкәрәсн босҗ әмдрсн цагт тедн Ерусалим балһснд орҗ ирв, кесг әмтн тедниг үзцхәв. 54Исусин цогциг манҗасн Римин әңгин цергин ахлач болн терүнә цергүд һазр чичрлһиг, учрсн юмиг үзәд ик гидгәр сүрдцхәв.

– Эн күн йосн Бурхна Көвүн бәәҗ, – гиҗ тедн келцхәв.

55Тенд кесг күүкд улс бәәҗ. Тедн холас цугинь үзцхәв. (Тер күүкд улс Исусиг Һалильяс һарсн хөөн дахад, килмҗән өгәд, нөкд болҗ йовла.) 56Тедн дунд Магдален хотна Марий, Марий (Яков Йосип ах-дү хойрин экнь) болн Зебедана аваль[+].


Исусиг оршалһн

57[•]Асхнднь Ариматья хотнас Йосип гидг байн күн ирсмн, тер бас Исусин сурһульч[†] бәәҗ. 58Пилатур ирәд, Йосип Исусин цогцинь сурв. Пилат цогцинь авх зөв өгв. 59Йосип Исусин цогцинь авад, үнтә цаһан эдәр ораһад, 60хад чолунд шин кесн үкәрт оршав. Тер үкәрин амнь ик чолуһар хаачкад, йовҗ одв. 61Магдален хотна Марий болн оңдан Мирьям үкәрин өмн тедүкнд сууҗасмн.


Үкәрин харул

62Маңһдуртнь бемб өдрлә Пилатур ах гелңгүд болн паршмуд[†] ирцхәв.

63– Ах Нойн! «Һурвн өдр давсна хөөн Би үкәрәсн босҗ әмдрхв», – гиҗ Тер худлч келсн билә. Терүнә үгмүд бидн мартсн угавидн, – гиҗ тедн келцхәв[+].

64– Нөкәдүр күртл үкәринь харулх заквр цергүдт өг, эс гиҗ Терүнә сурһульчнр ирәд, цогцинь хулхалҗ авчкад, «Тер үкәрәсн босв», – гиҗ әмтнд келцхәх. Тер худл урдк худлас дор болх.

65– Эн харулыг автн, йовад үкәриг эврә дурарн хәләтн, – гиҗ Пилат теднд келв.

66Тедн йовад, үкәрин амна чолунд тииз тәвчкәд, харулыг зогсаһад Исусин цогцинь манцхав[+].

#### 28


Исусин әмдрллһн

1[•]Бемб өдр давсна хөөн маңһдуртнь өр цәәхлә Магдален хотна Мирьям, дарук Марий үкәриг хәләхәр йовцхав[+]. 2Генткн ик һазр чичрлһн болв. Бурхна элч теңгрәс бууҗ ирәд өөрдәд, үкәрин чолуһинь цааран түлкәд, деернь суув[+]. 3Терүнә чирәнь цәклсн цәкллһн мет болад, хувцнь цасн мет цаһан бәәҗ[+]. 4Харулчнр икәр әәһәд, сүмснь һарн гив[+].

5– Бичә әәтн! Кирсд алгдсн Исусиг тадн хәәҗәхинь би меднәв! 6Исус энд уга. Тер үкәрәсн босҗ әмдрв. Энүнә тускар Исус таднд урднь келсн билә. Наартн, хәләтн, Терүнә кевтсн орм эн бәәнә, 7сурһульчнр[†] тал шулуһар йовад: «Исус үкәрәсн босҗ әмдрәд, тер таднас өмн Һалильяд ирх. Тенд тадн Исусиг үзхит», – гиҗ келтн. Келсн үгим соңстн, – гиҗ Бурхна элч күүкд улст келв[+].

8Тедн адһмтаһар үкәрәс һарад, сүрдҗ әәһәд бәәввчн дегц байрар дүүрәд, үзсән келхәр, сурһульчнр тал гүүлдцхәв. 9Генткн Исус бийнь теднә өмн зогсв.

– Менд бәнт? – гиҗ Тер келв.

Тедн Исус тал өөрдәд, көлднь һаран күргәд сөгдцхәв[+].

10– Бичә әәтн! Йовтн, Мини ах-дүүнрт Һалилья тал йовтха гиҗ келтн, тедн Намаг тенд үзх, – гиҗ Исус келв[+].


Харулчнрин келсн үг

11Күүкд улс йовҗ одсн цагт харулын әмтн ах гелңгүд[†] тал йовад, учрсн юмна тускар цугинь келҗ өгв. 12Тедн толһачнрла селвцәд, харулчнрт дала мөңг өгәд келцхәв:

13– Мадн унтсн цагла сурһульчнр сөөһәр ирәд, Исусин цогцинь хулхалҗ авад йовҗ одла гиҗ әмтнд келтн. 14Кемр Римин һардач сурхла, бичә әәтн. Тадн буру угат гиҗ бидн терүнд келхвидн.

15Харулчнр мөңгинь авад, теднә келсәр кецхәв. Тегәд тер зәңг Йудья улс дунд тарв. Ода күртл тер зәңг бәәһәтә.


Ик даалһвр

16[•]Арвн негн сурһульчнр болхла Исусин заасар Һалильяд бәәсн уулур йовцхав. 17Зәрмнь икәр итклго бәәсн бийнь Исусиг үзәд, өвдглҗ сөгдв[+]. 18Исус тедн тал өөрдәд келв:

– Теңгриг болн эн делкәг бәрх
Йосн Мини һарт бәәнә[+].
19Тер учрар йовад
Делкәд бәәсн келн-әмтн болһниг дуудҗ,
Тедниг Мини сурһульчнр болһтн!
Эцкин, Көвүнә болн Әрүн Сәкүснә нерн деерәс
Тедниг уснд кирслтн!
Нанас соңссн зааврмудыг күцәх[+]
20Тедниг дасхҗ сурһтн!
Лавлҗ тодлҗ автн:
Орчлңгин чилгч күртл,
Би оньдин таднла хамдан[+].

### Марк

#### Марк

Марк


Нүр үг

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


#### Нүр үг


Маркин бичсн Сән Зәңг


Нүр үг

Маркин бичсн дегтр Исус Христос гидг нертә Бурхна Көвүнә туск Сән Зәңгәс эклҗәнә. Терүнд Исус һартан йоста, күцәмҗтә күн болҗ зургдҗ. Терүнә һардгч йосн тархаҗах номднь, хар сәкүсд диилдг күчнднь, күүнә килнц тәвҗ өглһнднь үзүлгдҗ. Эврәннь тускар келхләрн, Исус күүнәс һарсн көвүн болҗ келнә. Исус күүнә кесн килнц тәвҗ өгхин төлә ирсмн болҗана.

Маркин бичсн Сән Зәңг Исусин келсн үгәснь болн номаснь урд, Терүнә күцәсн көдлмшинь һооднь, күчтәһәр үзүлҗәх келвр мөн. Эклцднь ахрар Кирсләч Йохана тускар, Исусин кирсллһнә болн сөрх йовдлын тускар келчкәд, дарунь Терүнә әмдрллһнә болн номин тускар автор экләд бичнә. Цаг давна, Исусиг дураҗ йовх улс Терүг сәәнәр меддг болцхана, болв өшәтнрнь улм харшлна. Товчлгч бөлгүдт Исусин һазр деерк җирһлин сүүлңк долан хонгин тускар бичәтә, нег үлү Терүг кирст хадад телүлснә тускар болн әмдрлтин тускар бичәтә. Сән Зәңгин дөрвлҗн хавсрт орулсн хойр чилгчинь Марк бичсмн уга гиҗ ик зунь тоолҗана.


Учр-утхин зура

Сән Зәңгин эклц 1.1–13

Һалильяд Исусин церглт 1.14 – 9.50

Һалильяс Ерусалим орлһн 10.1–52

Сүүлңк долан хонг 11.1 – 15.47

Исусин әмдрлт 16.1–8

Әмдрсн Деед Эзнә ирлһн болн өөдллһн 16.9–20

#### 1


Христосиг ирхин өмн Йохан әмт белдҗ бәәнә

1[•]Исус Христос[†] гидг нертә Бурхна Көвүнә туск Сән Зәңгин эклц[+]. 2«Би Зәңгчән урдасчн илгәнәв. Чини хаалһичинь белдх»[+]. 3«Деед Эзнд хаалһинь белдтн. Терүнә җиминь ястн! – гисн көдәд хәәкрҗәх күүнә ду соңсҗанав», – гиҗ әәлдәч Эшья бичсмн. 4Әмт уснд кирслдг Йохан Бурхна зәңгчнь болҗ ирсмн. Йохан эҗго көдәд ирҗ бәәсмн. – Килнцән илднь медүлсн күн килнцтә җирһлән үлдәһәд, нанар уснд бийән кирслтн. Тиигхлә Бурхн тана килнцитн тәвҗ өгх, – гиҗ Йохан Бурхна ном тархасмн[+].

5Тегәд Йудья нутгин кесг улс болн Ерусалимин әмтн Йоханур ирҗ. Тедн килнцән илднь келәд, Йордан һолд Йоханар бийән кирслцхәв[+]. 6Йохан темәнә килһсәр гүрсн хувц өмсәд, белкүсән арсн бүсәр бүслдг бәәҗ. Царцаха, зерлг зөгин бал хойрар гесндән теҗәл кеҗ йовҗ[+].

7-8– Мини ардас Ик Күчтәнь ирхмн. Нанд Түүнә буршмгин бүчинь тәәлх зөв уга. Би тадниг уснд кирслҗәнәв, Тер тадниг Әрүн Сәкүсәр кирслх, – гиҗ Йохан зәңглсмн.


Исус Йоханар уснд кирслгдв

9[•]Тер цагт Һалильян Назарет балһснас ирсн Исусиг Йохан Йордан һолын уснд кирслсн болдг[+]. 10-11Исусиг уснас һарч йовтлнь генткн теңгр заагрсмн. Дарунь Әрүн Сәкүсн Бий деернь көглҗрһн мет бууҗахиг Исус үзсмн.

– Энтн Мини Хәәртә Көвүн! Эн Намаг байрлулна! – гисн дун дарунь теңгрәс соңсгдҗ[+][+].

12Уснд кирслгдснә хөөн Әрүн Сәкүсн Исусиг эҗго көдәд одтха гиҗ. 13Дөчн хонгтан Исус зерлг аңгуд бәәдг эҗго көдәд бәәсмн. Эрлг[†] Терүг сөрүлсмн, Бурхна элчнр болхла Исуст дөң болсмн[+].


Түрүн сурһульчнр

14-15[•]Йоханыг түүрмд Херод хан суулһсна хөөн Исус Һалильяд одад, олн әмтнд Бурхна Сән Зәңг цәәлһҗ:

– Цагнь ирв! Теңгрин Йосн өөрдв! Килнцтә җирһлән үлдәтн! Сән Зәңгд итктн! – гисмн[+].

16-17Һалилья нуурин көвәһәр йовҗ йовад, Исус заһсчнр Шимон Андрей ах дү хойриг үзҗ. Тедн уснд гөлмән хайҗ йовцхаҗ.

– Наартн, Намаг дахтн! Би таднд әмт дуудҗ, мөңк җирһлд орулҗ заанав, – гиҗ Исус теднд келҗ[+][+].

18Ах дү хойр түдл уга гөлмән үлдәчкәд, дахад һарцхав[+]. 19-20Цааранднь йовҗ йовад, Зебедана Яков Йохан хойр көвүдиг Исус үзҗ. Тедниг оңһц дотран гөлмән ясад суусинь үзәд, Бийән дахулхар дуудв. Эцкән көдләчнртәһинь оңһц дотрнь үлдәчкәд, теднь дахад һарч.


Хар сәкүснд эзлгдсн кү эдгәлһн

21[•]Исусиг дахад, тедн Капернам балһснд ирҗ. Бемб өдр Исус хурлд[†] одад сурһсмн[+]. 22-24Исусин номинь соңсад, цугтан өврҗ. Учрнь иим: ном цәәлһдг улсла әдл биш ном сурһх зөвтә күн болҗ, Исус сурһҗ. Тер цагт хурлд хар сәкүснд[†] эзлгдсн күн бәәҗ. Тер хәәкрҗ:

– Назаретас ирсн Исус, Танд маднас юн кергтә? Та мадниг уга кехәр бәнт? Би Таниг меддүв! Та Бурхна Әрүн Зарцд! – гиҗ[+][+].

25– Тагчг бә! Эн күүнәс һарч әрл цааран! – гиҗ Исус закҗ.

26Хар сәкүсн тер күүг сегсрүләд, му дууһар хәәкрәд, терүнәс һарч[+]. 27Энүг үзсн әмтн сүрдәд, нег-негнәсн сурцхаҗ:

– Акад юмб? Юн гидг күчтә шин номв?! Хар сәкүсдин бийнь Энүнә заквринь соңсҗана![+]

28Удл уга Исусин туск зәңг Һалильян һазрар тарв.


Исус олн кү эдгәҗәнә

29Исус Яков Йохан хойрла хурлас һарад, Шимон Андрей хойрин герт ирҗ. 30Шимона хадм экнь халута кевтсинь Исуст медүлцхәв[+]. 31Исус өөрдҗ одад эмгиг һараснь авад, демнәд босхҗ. Тер дарунь халунь уурч. Эмгн босад, гиичнрән тоох хот нерхәр сахньв[+].

32-34Асхнднь, нарн суулһнла, Исус тал гемтә болн хар сәкүснд эзлгдсн улсиг авч ирсмн. Олн әмтн Терүнә үүднә өөр цуглрҗ. Кесг әмт эдгәһәд, кесг әмтнәс хар сәкүсдиг Исус көөҗ һарһсмн. Исус ә бичә һартн, гисн хөрлт хар сәкүсдт өгч, яһад гихлә, теднь Исусиг меддг бәәҗ[+]. 35[•]Маңһдуртнь өр цәәтл босад, Исус аглһ һазрт одад мөргсмн[+]. 36Шимон хамдан йовсн әмтнләһән Исусиг хәәһәд һарч. 37Олҗ авад:

– Багш, Та яһвт? Таниг цугтан хәәҗәнәлм, – гицхәҗ.

38Исус өмнәснь:

– Эргндк хотдуд орхмн, Би тер әмтнд Сән Зәңг цәәлһҗ өгнәв. Тер кергәр Би Капернамас һарлав, – гиҗ.

39Һалилья һазр эргәд, хурлмудар орад, Исус Сән Зәңг тархаҗ. Хар сәкүсдт эзлгдсн кесг улсиг зовлңгаснь гетлгҗ.


Исус арсна гемтә күүг эдгәҗәнә

40-41[•]Исус тал арсна гемтә күн ирәд, сөгдәд:

– Буйн болтха, намаг гемәсм цеврлх саната болхла, цеврлтн! – гиҗ эрв.

Исус түүнд санань зовад, һаран күргәд:

– Чамаг цеврлх санатав. Цеврлгд! – гиҗ[+].

42Тер дарунь арсна гемтә күн цеврдҗ одҗ! Гемнь эдгҗ[+].

43-44– Энүнә тускар бичә күүнд кел, зуг гелңгд одад, бийән үзүл, Мошен закаһар тәкл тәк. Терүгәрн чи әмтнд эдгсән медүлхич, – гисн чаңһ заквр өгәд, эдгсн күүг Исус йовулҗ[+][+].

45Зуг тер күн бийләнь учрсн юмна тускар, зәңг тараһад йовҗ. Терүнәс көлтә Исуст хәрү балһснд одҗ бәәдг арһ уга болв. Тегәд эҗго һазрт бәәдг болҗ. Болв кесг һазрас әмтн Терүн тал ирдг бәәсмн[+].

#### 2


Исус көл-һарнь тәкрсн кү эдгәв

1[•]Цөөкн өдрин хөөн Исусиг хәрү Капернам балһснд ирхлә, агчмин зуур зәңг тарҗ[+]. 2Әмтн дегд олар цуглрад, Исусин бәәсн герин үүднднь шинәс ирсн әмтнд күрдг арһ уга болҗ. Исусиг Сән Зәңг әмтнд келҗ өгч бәәтл, 3дөрвн залу һар-көлнь тәкрсн кү авч ирв. 4Исусин герт орҗ болшгоһинь үзәд, тедн герин ораһинь цумлад, гемтә үүрән кевтсн девскртәһинь буулһв[+]. 5Исус теднә итклинь үзәд, һар-көлнь тәкрсн күүнд:

– Көвүн Минь, чини килнцчн тәвгдҗәнә! – гив[+].

6-7Тенд суусн ном цәәлһәчнрин[†] зәрмнь дотран иигҗ ухалв:

– Юн гидг юмн болҗахмб? Бурхнас талдан кен күүнә килнц тәвҗ чаддв? Эн Бурхна тускар му келҗәнә[+].

8Тер дарунь теднә дотран ухалҗасиг Исус медәд:

– Тадн тиим уха юңгад ухалҗахмт? – гиҗ сурв.

9– Эн тәкрсн күүнд яһҗ келсн амр болх: «Килнцчн тәвгдҗәнә» гисн эс гиҗ: «Бос, кевтсн девскрән эвкҗ авад йов!» гисн амр болхий? 10Болв Би, Күмни Көвүн,[†] һазр деер килнц тәвх йостав гиҗ таднд медүлхин төлә келҗәнәв, – гиһәд, һар-көлнь тәкрсн күүнд:

11– Бос, кевтсн девскрән авад хәр! – гив.

12Тернь әмтнә өмн босад, девскрән эвкҗ авад, һарад йовҗ одв. Энүг үзсн улс дегд икәр өврәд, Бурхнд ханлт өргәд:

– Иим өвәрц юм бидн төрүц үзәд уга биләвидн! – гицхәв.


Исус Левиг дуудҗана

13-14[•]Исус дәкн нур тал йовв. Дәкн олн күн өөрнь цуглрв. Исус тедниг эврәннь номар сурһв. Нуурин көвәһәр йовҗ йовад, Исус тамһин герт көдлҗәсн кү үзв. Тер Леви гидг нертә Алпана көвүн бәәҗ.

– Намаг дахад йов, – гиҗ Исус келв.

Тернь босад дахв. 15Исус сурһульчнртаһан[†] Левин герт хот ууһад сууҗ. Алв цуглулдг кесг әмтн болн талдан чигн килнцтә улс теднлә сууцхаҗ. Исусиг йирдән олн зүсн әмтн дахдг бәәсмн. 16Алв цуглулдг болн килнцтә әмтнлә хамдан хот ууҗасинь үзәд, парш багин ном цәәлһәчнр Исусин сурһульчнрт келцхәв:

– Яһад алв цуглулдг килнцтә улсла багштн хот ууҗахмб[+]?

17Терүгинь Исус соңсчкад:

– Эрүл күүнд биш – гемтә күүнд эмч кергтә. Чик седклтәһинь биш, килнцтәһинь дуудхар Би ирләв, – гив[+].


Мацг бәрлһнә туск зүтквр

18[•]Уснд кирслдг Йохана болн паршмудын[†] сурһульчнрнь мацг бәрҗ.

– Йохана болн паршмудын сурһульчнрнь мацг бәрнә, Тана сурһульчнртн бәрхшлм? – гиҗ әмтн Исусас сурцхаҗ[+].

19– Хүрмд ирсн гиичнр хот ул уга бәәхий? Хүрмин хотыг күргнлә хамдан тедн ул уга бәәшго[+]. 20Зуг цагнь ирәд гиичнрәс күргн салһҗ авгдхла, гиичнрнь мацг бәрх.[†][+] 21Хуучрад салврҗ одсн хувцнд шин халас тәвдмн биш, эс гиҗ шин халасн хуучн хувциг цааранднь теслх. Хаһрхань улм икдх. 22Күчән авчах чаһриг хуучн бөрвд кедмн биш. Кемр күчән авчах чаһриг хуучн бөрвд кехлә, бөрв шуурх. Тиигхлә бөрв чигн, үрх чаһр чигн асхрх. Тер төләд күчән авчах чаһриг шин бөрвд күн кенә, – гиҗ хәрү өгв.


Бемб өдрин тускар

23Нег дәкҗ, бемб өдр, Исус тәрә тәрсн һазрар йовҗ. Терүнә сурһульчнрнь гесндән өлг авхин төлә буудян толһа таслҗ идҗ[+]. 24Паршмуд терүгинь үзәд Исусас сурҗ:

– Бемб өдрлә кех зөв уга юм тедн яһад кеҗ бәәхмб[+]?

25Исус өмнәснь иигҗ келҗ:

– Тадн Давидин[†] тускар умшсн угавт? Үүрмүдтән өлсҗ йовад, тер юуһар гесндән өлг авсмб? Ах гелң[†] Абьятарин цагт Давидин геснь өлсҗ йовҗ. 26Бурхна герт орад, гелңгәс талдан күн авч идх зөв уга, Бурхна өмн тәвсн өдмгиг авч идәд, хамдан йовсн әмтндән чигн өгләлм[+]. 27Бурхн күүг бемб өдрин төлә үүдәсмн биш, бемб өдр күүнә төлә тогтсмн[+]. 28Тер учрар Күмни Көвүн бемб өдрин чигн Эзнь мөн, – гив.

#### 3


Исус әмн уга һарта кү эдгәҗ бәәнә

1[•]Исус дәкн хурлд[†] орҗ ирв. Тенд әмн уга һарта күн бәәҗ[+]. 2Бемб өдр кү эмнх угаһинь гетәд, бурушахар седҗ бәәсн улс чигн тенд сууҗ[+]. 3Исус тер әмн уга һарта күүнд:

– Босад, уралан һар! – гиҗ келәд, 4суусн әмтнәс сурв:

– Бемб өдрлә сә кех зөвтәй, эс гиҗ му кех зөвтәй? Күүг үкләснь харсҗ авхмб эс гиҗ алхмб?

Теднь тагчг бәәв[+]. 5Исус тедн тал ууртаһар эргҗ хәләһәд, теднә хату зүркнд һашудҗ. Әмн уга һарта күүнд:

– Һаран суңһ! – гиҗ.

Гемтә күн һаран суңһхлань, һарнь эдгҗ одв[+]. 6Паршмуд[†] эн тоотыг үзәд хурлас һарн, Херодын улсла зөвчләд, Исусин үклинь хәәх болцхав.


Сурһульчнрнь Исусин өөр цуглрҗ бәәнә

7-8Исус эврәннь сурһульчнртаһан[†] нуурин көвә тал һарад йовв. Ардаснь Һалильяс, Йудьяс, Ерусалимас, Идүмьяс болн Йордана телтр көвәһәс олн әмтн йовв. Тир болн Сидон балһсдын эргнд бәәдг әмтн Исусин күцәсн йовдлмудын тускар соңсчкад, бас ирцхәв[+]. 9Нуурин көвәһүр дегд олн күн ирәд, Исуст күрхәр седәд дарцсн учрар, оңһц белдтн гиҗ сурһульчнртан Исус даалһв. 10Урднь кесг әмт эдгәсинь соңссн гемтә улс цугтан Исуст һаран күргхәр седв[+]. 11Хар сәкүснд[†] эзлгдсн улс Исусиг үзчкәд, Терүнә өмн сөгдҗ унад:

– Та Бурхна Көвүнт! – гиһәд хәәкрлдцхәв[+].

12– Бичә Намаг Бурхна Көвүн гиҗ әмтнд келтн, – гисн догшн зака теднд Исус өгв[+].


Арвн хойр апостолмуд йилһҗ авлһн

13[•]Исус уул давшад, Бий талан санан-седкл туссн улсан дуудв. Теднь Терүн тал ирв. 14Исус арвн хойр кү йилһҗ авв. Тедн апостолмуд[†] гиҗ нерәдгдҗ. Тедн Терүнлә хамдан бәәһәд, Сән Зәңг тархахин төлә йовулгдх зөвтә бәәҗ. 15Исус теднд хар сәкүсдиг көөҗ һарһх йос өгв. 16Шимониг Пётр гиҗ нерәдәд,[+] 17Зебедана Яков болн Йохан гидг ах дү хойриг оһтрһун көвүд гиҗ Исус нерәдв (теднә заңгнь оһтрһун бәәдлтә сәнҗ),[+] 18Андрейиг, Пилипиг, Бар-Толмаг, Матайиг, Томасиг, Алпана көвүн Яковиг, Таддаг, зилот багин гешүн Шимониг[+] 19болн хөөннь Бийинь өшәтнрт бәрүлҗ өгсн Йуда Искериотиг йилһҗ авв[+].


Евреймүдин көгшәс Исусиг гемшәҗәнә

20[•]Тедниг герүр орҗ ирхләнь, дәкн олн күн цуглрад, хот чигн уулһсн уга[+]. 21Энүнә тускар соңссн Исусин төрл-саднь, Терүнә ухань көндрҗ одҗ гиҗ соңсад, күчәр авч хәрхәр седцхәв[+]. 22Ерусалимас ирсн ном цәәлһәчнр,[†] Исусиг Баал-Зебүльд эзлгдәд, терүнә күчәр хар сәкүсдиг көөҗ һарһҗана гисн зәңг һарһцхаҗ[+]. 23Исус тедниг дуудҗ авад, үлгүр орулад иигҗ келҗ өгв:

– Эрлг[†] яһҗ эврән бийән көөҗ һарһхмб? 24Нег орн-нутгин улс хоорндан өшәркәд әңгрхлә, тер орн-нутг хольврҗ одна. 25Нег гер-бүлин улс ни-негн бәл уга, нег-негән даҗрхар седхлә, тер гер-бүл буурч одна. 26Эрлг эврән бийләһән дәәлдхлә, терүнә йосн бас хольврҗ одх зөвтә. 27Чидлтә күүнә геринь тонхин өмн эзинь бәрҗ авч күлх кергтә. 28Тодлҗ автн: әмтнә килнцнь чигн тәвгдх, Бурхна тускар му келснь чигн тәвгдх. 29Зуг Әрүн Сәкүснә тускар му келсн күүнә килнцнь төрүц тәвгдшго. Тер күн мөңкинд килнцән эдлх[+]. 30Ном цәәлһәчнр Исусиг хар сәкүснд эзлгдв гисн зәңг һарһсн учрас Исус тиигҗ келсмн.


Исусин гер-бүлнь – сурһульчнрнь

31[•]Исусин экнь болн дүүнрнь ирҗ. Күн дүүрң герт орҗ эс чадхларн, тедн Исусиг дуудулҗ[+].

32– Исус, эктн болн дүүнртн ирәд Таниг дуудҗана, – гихлә, Исус:

33– Мини ээҗм, Мини дүүнрм кемб?

34Бийиннь өөр суусн әмтиг эргҗ хәләһәд:

– Үзҗ автн, Мини ээҗм, дүүнрм эн бәәнә. 35Бурхна заасиг күцәдг әмтн – Мини ээҗнр, ахнр болн эгчнр-дүүнр[+].

#### 4


Тәрә тәрәчин туск үлгүр

1[•]Дәкн Һалилья нуурин көвәд ирәд Исус сурһв. Олн әмтн дегд икәр цуглрсн учрар оңһц дотр сууһад, көвәһәс тедүкнд усчад, Исус үг келв. Олн әмтн нуурин көвәд зогсад соңсв. 2Исус үлгүр орулҗ келәд сурһдг бәәсмн. Ода бас тиигв.

3– Соңстн! Нег күн тәрәһән тәрхәр йовҗ. 4Цацҗ йовсн тәрәнә экин зәрмнь хаалһ деер унҗ. Теднинь шовуд чоңкад идчкҗ. 5Зәрмнь чолута һазрт унҗ. Тенд һазр баһ болад буудя дарунь урһҗ. Тедн һазрин гүүнд туссн уга. 6Нарн һарад тедниг шатачкҗ. Урһмл хатҗ одҗ. Яһад гихлә, буудян уңгнь йосндан урһҗ чадсн уга. 7Зәрмнь хатханчг заагт унҗ. Хатханчг урһад, буудяг бүтәҗ. Буудя урһц өгсн уга. 8Зуг сән урһцта һазрт унсн тәрәнә экн – һучн, җирн, зун холван үлү урһц өгч. 9Соңсхар седснь, соңстн! – гиҗ Исус аштнь келв[+].


Исус тәрәчин туск үлгүр цәәлһҗ бәәнә

10[•]Хөөннь, әмтн тарад йовҗ одсна ард, арвн хойр сурһульчнь[†] Исусас сурҗ:

– Келсн үгинтн утхнь юундньв?

11-12– Бурхна Йосна туск нууцин медрл таднд секгдлә. Талдан әмтнд болхла, Би үлгүр орулҗ келҗәнәв. Учрнь: тедн нүдтә бийнь – үзхш, чиктә бийнь – соңсхш. Кемр үздг, соңсдг бәәсн болхла, тедн уха-седклән Бурхнд өгх билә. Бурхн теднә килнцинь тәвх билә, – гиҗ Исус хәрү өгв[+][+].


Тәрәчин туск үлгүрин тәәлвр

13Цааранднь Исус иигҗ келв:

– Тадн бас Мини келсиг медсн угайт? Тиигхлә талдан үлгүрмүд яһҗ медҗ авхмт? 14Тәрәч Бурхна үг келҗәх күн мет[+]. 15Зәрм әмтиг хату хаалһ деер унсн буудяла дүңцүлҗ болхмн. Тедн Бурхна Үгиг соңсҗ авв чигн, эрлг[†] агчмин зуур тер Үгинь хулхалад авчкна. 16Зәрм әмтн чолута һазр деер унсн буудя мет. Тедн Бурхна Үгиг байрлҗ соңсад тодлҗ авна. 17Зуг уңг уга төләдән бат болхш. Тер Үгәс көлтә көөлһ үзхләрн иткдгән уурна[+]. 18-20Зәрм әмтн хатханчгта һазр деер унсн буудяла әдл. Өдгә цагин арһ, ик дала зөөр зөөхин арһ хәәнәв гиһәд болн нань чигн седвәрәс көлтә Бурхна Үгинь тодлҗ авдг болв чигн мартчкна. Тер Үг олз өгхш. Болв сән һазр деер унсн буудя мет улс бәәнә. Тедн Бурхна Үгиг соңсад, тодлҗ авад, аш сүүлднь, һучн, җирн, зун холван ик олз авч ирнә, – гив[+][+].


Шатҗах шамин тускар

21[•]– Күн шам шатачкад орн дор бултулдг эс гиҗ деерәснь савар бүркдг болхий? Шатҗах шамиг күн деегшән өргҗ тәвнә эсий[+]? 22Нууц юмн аштнь тәәлгддмн. Бултулсн юмн аштнь илдкҗ һардмн[+]. 23Соңсхар седснь, соңстн! – гиҗ Исус келв[+].

24– Мини келсн үгд ухаһан өгтн. Ямаран кемҗәһәр тадн кемҗәлнәт, тер кевәр таднд кемҗәлгдх. Терүнәс үлүһәр чигн өггдх[+]. 25Бәәснднь Бурхн бас чигн өгх, угаһаснь бәәсинь булаһад авчкх, – гиҗ Исус цааранднь келв[+].


Урһҗах тәрәнәс авчах үлгүр

26– Бурхна Йосиг иим үлгүрлә дүңцүлҗ болхмн: күн тәрәһән тәрчкәд йовҗ одна. 27-28Түүг унтад серәд бәәтл экн экләд урһна. Тәрәнә экн һазрт яһҗ урһҗахинь тер медхш. Өдр ирвәс экн үндсләд, көк ишнь һазрас бултаһад урһна. Урһмл ноһарад, буудя толһална. Буудян толһа чидл авч урһна. 29Буудя болсн кемлә күн хадуран авч ирәд хадна, – гиҗ Исус немв[+].


Горчсин экнә туск үлгүр

30[•]Исус цааранднь келҗ өгв:

– Бурхна Йосиг бас юунла дүңцүлҗ болхмб? Ямаран үлгүр олҗ келхмб? 31Бурхна Йосн горчсин экн мет. Горчсин экн цугтаһаснь бичкн эсий[+]? 32Болв түүнәс урһсн урһмлын ацмуднь шовуд үүрән ясҗ чадм дүңгә зәәтә болна.

33Тиигҗ әмтн ухандан тодлҗ авдгар Исус үлгүр орулҗ сурһдг бәәҗ. 34Үлгүр угаһар, Исус әмтиг сурһдмн биш. Сурһульчнртан болхла үлдәҗ авад, тер үлгүрмүдән цәәлһҗ өгдмн.


Исус шүрүн сальк номһрулҗ бәәнә

35[•]Асхн харңһурҗ йовтл Исус сурһульчнртан:

– Нур һатлад йовхмн, – гив[+].

36-37Соңсҗасн улсан үлдәчкәд, сурһульчнрнь Исусин суусн оңһцар көвәһәс усчад һарв. Теднлә хамдан талдан оңһцс усчв. Генткн шүрүн салькн көдлв, ик дольганд оңһц цокгдад, усар дүүрв[+]. 38Исус болхла оңһцин сүл талнь дер дерләд кевтәд, унтҗ одҗ. Сурһульчнрнь Терүг серүләд:

– Багш! Бидн чивҗәнәвидн! Танд йилһл уга болҗ бәәнү?! – гицхәв.

39Исус босад шүрүн салькиг уурулад, нуурин уснд:

– Тагчг бол, тогтн! – гиҗ закв.

Тер дарунь салькн номһрад, нур тогтнв[+].

40– Юунас әәсмт? Тадн ода күртл иткл уга бәнт? – гиҗ сурһульчнрасн сурв.

41Теднь сүрдәд, нег-негн талан хәләцхәв:

– Салькн усн хойрт Эн зәрлг болна, теднь үгинь соңсна. Кен гидг күнв эн? – гицхәв.

#### 5


Исус хар сәкүсдт эзлгдсн кү эдгәҗ бәәнә

1[•]Нур һатлад, тедн Геразин гидг нертә һазрур ирцхәв. 2Исусиг оңһцасн буухлань өмнәснь үксн кү оршадг хадын көндәһәс хар сәкүснд[†] эзлгдсн нег күн гүүҗ һарч ирв. 3Әмтн терүг цевлдгән уурсн учрар тер күн оршалһна һазрт бәәдг болсмн. 4Кедү дәкҗ һар-көлинь цевлсн бийнь тер күн цевән таслад гүүдг сәнҗ. Нег чигн күн энүг тогтнулҗ чаддго бәәсмн. 5Эн күн өдр-сө уга уул заагар йовад, үкәрин һазр эргәд, му дууһар хәәкрәд, махмудан чолуһар цокад йовдг сәнҗ.

6-7Исусиг үзн тер күн гүүҗ ирәд сөгдҗ:

– Бурхна Көвүн, нанас Танд юн кергтә? Бурхна нерн деерәс сурҗанав, бичә намаг зоваһит! – гиһәд чаңһар хәәкрҗ[+].

8– Хар сәкүсн, һар эн күүнәс! – гиҗ Исус заксн төләд тер күн тиигҗ келсмн.

9– Нернчн кемб? – гиҗ Исус сурв.

– Мини нерн Түмн, юңгад гихлә, мана то олн, – гиҗ тернь хәрү өгв.

10– Мадниг эн ормас бичә көөхнтн! – гиһәд тедн ээрцхәв.

11Уулын өөр идшлҗ йовсн кесг эзнә һахас йовҗ.

12– Исус, маднд эн һахас дотр орх зөв өгит? – гиҗ хар сәкүсн сурҗ.

13Исус зөв өгч. Хар сәкүсд тер гемтә күүнәс һарад, һахасиг эзлҗ. Тер дарунь хойр миңһн шаху һахас гүүлдәд, эрг деерәс уснд унад чивҗ одҗ. 14Һаха хәрүлчнр гүүһәд, эргндк балһсн болн хошмудын әмтнд юн учрсинь келҗ. Олн әмтн юн болсинь хәләхәр ирҗ. 15Тедн Исусин өөр цуглрад, түмн хар сәкүснд эзлгдсн күн хувц өмсчксн ухата-сегәтә суусинь үзәд, дегд икәр сүрдҗ. 16Хар сәкүстә күүнлә болн һахасла учрсиг үзсн әмтн цугинь наадксдан келҗ өгч.

17Тиигхлә тер һазрин әмтн Исусиг тендәс һарч йовтха гиҗ сурҗ[+].

18Исусиг оңһцд орад суухлань, хар сәкүсдәс сулдсн күн:

– Таниг дахч болхий? – гиһәд сурҗ.

19Болв Исус зөв өгсмн биш:

– Герүрн одад, Деед Эзн чамд ю кесинь, чамаг яһҗ хәәрлҗ авсинь төрл-садндан келҗ өг, – гисмн[+].

20Эдгсн күн Декапол һазр орад, әмтнд Исусин тускар келәд йовҗ. Терүнә келсн үгинь соңссн әмтн, икәр өврәд алң болҗ[+].


Яирин күүк әмдрүллһн болн гемтә күүкд кү эдгәлһн

21[•]Исусиг оңһцар нур һатлад хәрү ирхләнь, өөрнь нуурин көвәд дала улс цуглрад хурҗ. 22-23Тедн дунд бәәсн хурлын[†] толһач, Яир, Исус тал өөрдәд, көлднь мөргҗ:

– Мини күүкм әрә әмтә бәәнә. Күүкм әмд үлддгәр ирәд, деернь һаран тәвәд эдгәһит? – гиҗ ээрәд сурҗ[+].

24Исус терүнлә йовв. Ардаснь олн әмтн дахв. Әмтн дегд олн болад дарцв.

25Әмтн дунд арвн хойр җилин туршт цусн һардг гемтә күүкд күн йовҗ[+]. 26Тер күүкд күн кесг олн эмчнрт бийән үзүләд, бәәсн мөңгән цугинь һарһҗ. Зуг гемнь эдгх биш улм икдҗ. 27Исусин тускар күүкд күн урднь соңсҗ йовҗ. Тегәд ардаснь өөрдҗ одад, хувцнднь һаран күргҗ.

28«Кемр хувцна хормаднь һаран күргхлә, дарунь эдгхв», – гиһәд тер дотран ухалҗ[+]. 29Цусн һардг гемнь тер дарунь уурч. Күүкд күн эдгсән медҗ. 30Исус чигн Терүнәс күн күч авад эдгсинь дарунь медҗ.

– Кен Мини хувцнд һаран күргв? – гиһәд ардан хәләҗ[+].

31– Танд һаран кен күргв гиҗ юңгад сурҗ бәәхмт? Тана ардас олн күн дарцҗ йовналм! – гиҗ сурһульчнрнь[†] сурцхав.

32Исус цуг олн әмтиг эргҗ хәләһәд, кен һаран күргсинь медҗ авхар седв. 33Юн болсинь медсн күүкд күн әәһәд, чичрн йовҗ өөрдҗ ирәд, көлднь сөгдәд, цугинь келҗ өгв.

34– Күүкн минь, чини итклчн чамаг эдгәв! Энүнәс хооран төвкнүн, эрүл-менд йовҗ йов! – гиҗ Исус келв[+].

35Тер зуур цаг удҗ одв. Яирин герәс:

– Күүкн өңгрҗ одв. Багшиг бичә үүмүл, – гисн зәңг ирв.

36Исус түүг төртән авл уга хурлын толһач Яирт:

– Бичә ә, итк, – гив.

37Пётр болн Яков Йохан ах-дү хойрас талдан кү Бийләһән дахулл уга Исус йовв[+]. 38Яирин герүр орхла, әмтн үүмәтә, зовлңта бәәцхәҗ, оркрад уульҗасн ә соңсгдҗ. 39Исус орҗ ирн:

– Яһад үүмҗәхмт? Юңгад уульҗахмт? Күүкн өңгрсн уга, зуг унтҗ кевтнә, – гихләнь,[+] 40әмтн Исусар наад бәрәд инәлдцхәв. Исус цугинь һазаран һартха гив. Бийнь күүкнә эк-эцктә болн эврәннь һурвн сурһульчнртаһан, күүкнә кевтсн хораһур орв. 41Күүкнә һаринь авад Исус:

– Талита кум! – гив. (Тернь күүкн бос гидг арамейин келнә үгмүд.)[+]

42Тернь босад йовв. (Күүкн арвн хойрта сәнҗ.) Цугтан икәр өврцхәв. 43Исус эн өврмҗтә йовдлын тускар, әмтнд бичә келтхә гиҗ закв. Күүкнд болхла хотынь уулһтха гив[+].

#### 6


Исус төрскн балһс орҗана

1[•]Тендәс цааранднь йовад, Исус сурһульчнртаһан[†] төрскн балһсурн ирв[+]. 2-3Бемб өдр Исус хурлд[†] ном сурһв. Терүг соңссн әмтн икәр өврцхәв:

– Альдас иим цецн уха Эн авсн болхв? Эн юн болхв? Яһҗ Эн өвәрц юм кедг болхв? Эн эгл модч күн эсий? Эн Марийин көвүн, Яков, Йосип, Йуда болн Шимона ахнь бәәнәлм. Мана өөр Энүнә дү күүкднь чигн сууналм. Тегәд Исусиг һәәләд, Назаретин улс Терүнд итксн уга[+][+].

4– Әәлдәчиг күндлдго һазр уга. Зуг төрскн һазртнь, гертнь болн өрк-бүлднь әәлдәчиг әәлдәчд тоолдмн биш, – гиҗ Исус теднд келв[+].

5Тенд Исус өвәрц юм һарһҗ чадсмн биш. Зуг цөөкн күн деер һаран тәвәд, тедниг эдгәҗ. 6(6а) Назаретин әмтн иткл уга бәәснднь, Исус алң болв.


Исус арвн хойр сурһульчнр илгәнә

(6б) Тегәд Исус Назаретин эргн шидр бәәсн хотдудар йовад, Сән Зәңг цәәлһв. 7[•]Арвн хойр сурһульчнран чигн дуудҗ авад, хошадар илгәв. Тедндән хар сәкүсдиг көөҗ һарһдг йос өгв[+]. 8-9Исус теднд иигҗ закв:

– Бийләһән түшх тайгас талдан юм бичә автн. Идх хот-хол, сольҗ өмсх хувц-хунр, түңгрцг чигн, мөңг чигн бичә автн, зуг көлдән буршмг өмстн. 10Нег хотнас һарч йовтлан түрүн олҗ авсн бәәрән бичә сольтн. 11Кемр күн тадниг герүрн орулҗ эс авхла, тадна келсиг эс соңсхла, тер ормас һарч йовад, хормаһиннь тоорминь саҗчктн. Тер темдг теднә гемин герч болҗ һарх[+].

12Тегәд сурһульчнрнь, килнцтә җирһлән үлдәтн гиҗ әмтнд келхин төлә һарад йовцхав[+]. 13Тедн кесг улсас хар сәкүсдиг көөҗ һарһад, гемтә әмтиг оливин тосар түркәд эдгәв[+].


Уснд кирслдг Йохан яһҗ алгдсна тускар

14[•]Исусин туск зәңг олн әмтн дунд тарҗ соңсгдв. Тер учрар Херод хан Терүнә тускар соңсҗ. Зәрмнь Энүг уснд кирслдг Йохан әмдрҗ ирәд, өвәрц йовдлмуд һарһҗ бәәнә гиҗ тоолҗ[+]. 15Зәрмнь Исусиг Элья гиҗ сансмн. Зәрмнь болхла Энүг кезәңк әәлдәчнрлә[†] әдл әәлдәч гисмн[+]. 16Херод хан терүг соңсад:

– Нанар толһаһан тәәрүлсн Йохан әмдрәд ирсн билтәл, – гиһәд ухаһан туңһаҗ.

17-18Херод хан эврәннь Пилип дүүһиннь авалиг, Херодидаг, авсмн. Йохан тер йовдлынь бурушаһад:

– Дүүһиннь гергнлә бәәх чамд зөв уга, – гиҗ оньдин келдг бәәсмн.

Херод хан, терүг түүрмд суулһсмн[+]. 19Терүнәс авн Херодида Йоханд дурго болад, терүг алх ирлцәтә учр хәәһәд, олҗ чадсмн биш. 20Херод хан Йоханыг чик седклтә, Бурхна күүһинь медәд терүнәс әәв. Тер учрар Херод Йоханыг алҗ уга. Йохана келсн үгинь таасад, Херод соңсдмн. Зуг, тер үгмүдин утхнь, терүнд амр өгдмн биш. 21Аш сүүлднь, Йоханыг алх арһ учрҗ. Херод хаана һарсн өдрнь болҗ. Хан нәр кеһәд, нойдуд, цергин ахлачнр болн Һалильян байн улсиг дуудҗ[+]. 22Тер нәәрт Херодидин күүкн йир сәәнәр биилҗ. Херод хаанд болн гиичнрт күүкнә би дегд икәр таасгдҗ. 23Хан икәр таасад, күүкнд:

– Ю сурнач, сурсичн күцәнәв! Орн-нутгин өрәлинь чигн өгнәв, – гиҗ андһарлсмн.

24Күүкн гүүҗ одад, экәсн селвг сурҗ.

– Уснд кирслдг Йохана толһаһинь сур, – гиҗ экнь закҗ.

25Түдл уга күүкн хаанур одад:

– Эрк биш уснд кирслдг Йохана толһаһинь тәвүр деер авхулҗ ас, – гиҗ сурв.

26Хан дегд икәр гейүрв. Зуг күүкнә сурсиг бурушал уга, гиичнрин өөр өгсн үгән күцәх күн болад 27ялчан илгәһәд, Йохана толһа тәәрҗ авч иртхә гив. 28Түүрмд суусн Йохана толһаһинь тәәрәд, тәвүр деер ялчнь күүкнд авч ирҗ өгв. Күүкн терүгинь экдән өгчкв. 29Йохана сурһульчнрнь энүнә тускар соңсад, цогцинь авад оршав[+].


Исус тавн миңһн кү цадхсна тускар

30[•]Исусин апостолмуд[†] хәрү ирәд, ямаран керг күцәсән болн ямаран ном әмтнд сурһсан Терүнд келҗ өгцхәв[+].

31– Нег аглһ һазр олҗ авхмн, тенд тадн невчк амрхт, – гиҗ Исус теднд келв.

Өөрнь дегд олн күн цуглрад, хот чигн уудг арһ уга болхлань, Исус тиигҗ келсмн[+]. 32Оңһцдан сууһад, аглһ һазр орад тедн йовцхав. 33Болв оңһцд сууһад йовсинь үзәд, әмтн ардаснь усна көвәһәр гүүлдәд, теднәс түрүлҗ ирҗ. 34Исус оңһцасн бууһад, олн әмтн эрг деер Бийинь күләҗәсинь үзҗ. Олн әмтн хөөч уга хөд мет бәәхинь Исус үзәд, теднд санань зовад, дала юм сурһв[+]. 35Асхн, нарн сууҗ йовтл, Исусин сурһульчнрнь өөрдҗ ирәд:

– Ора болҗ одв, энтн эҗго һазр. 36Әмтиг йовулх кергтә. Эргндк хотдуд орад, идх хотан хулдҗ автха, – гицхәв.

37– Тадн асртн, – гиҗ Исус келв.

– Цуг әмтнд күрх өдмг бидн хулдҗ авх зөвтәви? Тедү мөңг олхин төлә маднд долан сар шаху көдлх кергтәлм, – гиҗ сурһульчнр келцхәв.

38– Кедү кемҗән өдмг үлдсинь медәд иртн, – гиҗ Исус закв.

– Тавн бүкл өдмг болн хойр заһсн, – гиҗ тедн хәрү өгцхәв.

39Исус әмтиг баг-багмудар ноһан деер суулһтха гив. 40Цугтан тәвәһәд, зууһад күн болад зергләд сууцхав. 41Исус өдмг заһс хойриг авад, теңгр тал хәләһәд, Бурхнд ханлт өргв. Тиигчкәд өдмгиг зүсм-зүсмәр хуһлад, сурһульчнртан өгв, теднь әмтнд түгәв. Хойр заһсиг бас тиигв. 42Цугтан идәд цадв. 43Хотын үлдл цуглулхла, арвн хойр савар дүүрң хот үлдҗ. 44Хот идсн әмтиг тоолхла, зуг залу улсин тонь тавн миңһн күн болв.


Исус усн деегүр йовҗ йовна

45-46[•]Дарунь Исус сурһульчнртан, оңһцар нур һатлад, Бетсәд гидг һазр ортха гив. Бийнь әмтән йовулхар үлдв. Әмтиг йовсна хөөн өөдм һазрт һарад, Бурхнд мөргв[+][+]. 47Харңһу сө сурһульчнрнь оңһцарн нуурин тал дунд күрв. Исус һанцарн нуурин көвәд үлдв. 48Сурһульчнран салькна өмнәс хәәвдәд көшҗәхинь үзәд, Исус өр цәәхин өмн усн деегүр тедн тал йовв. 49Оңһциг күцәд давҗ йовтлнь сурһульчнрнь үзәд, ки үзгдл гиҗ медәд, йир икәр сүрдәд, хәәкрцхәв[+].

50– Бичә әәтн! Зөргтә болтн! Энтн Бив! – гиҗ Исус теднд дууһан өгв.

51Исусиг оңһцд орад суусна дарунь салькн тогтнҗ одв. Сурһульчнрнь икәр алң болцхав. 52Тедн хату зүрктә бәәсн төләдән уханасн ода күртл өдмгин туск өвәрц йовдлыг медҗ чадл уга бәәцхәҗ[+]. 53Нур һатлад, эдн Генесәрет гидг һазрт ирәд бууһад, оңһцан бооцхав[+]. 54Эдниг оңһцасн буухлань, тер һазрин әмтн Исусиг үзн таньв. 55Зәрмнь гүүлдәд, Исус ирв гисн зәңг тарав. Эргндк хотдудас цуг әмтн күнд гемтә улсиг кевтсн девскртәһинь авч ирв[+]. 56Альд, ямаран балһсд, хотдар Исус эс йовв чигн – делгүдән күнд гемтә улсиг әмтн хурдг ормд авч ирцхәдмн. Тедн Исусин хувцна хормаднь болв чигн һаран күргх зөв эрәд сурдмн, Һаран күргснь – эдгҗ оддмн[+].

#### 7


Бурхна зааврмудын чинрнь ик

1[•]Нег дәкҗ Ерусалимас паршмуд[†] болн закана багшнр[†] ирәд, Исусин өөр цуглрцхав. 2Исусин сурһульчнрин[†] зәрмнь Мошен закаһар һаран уһал уга хот ууҗ бәәсинь тедн үзҗ.

3Өвкнрин заңшалар болхла, цуг евреймүд болн паршмуд хотан уухиннь өмн һаран тохнятаһар уһах зөвтә бәәсмн[+]. 4Базрас ирчкәд, һаран уһал уга хот уудго сәнҗ. Терүнәс талдан чигн заңшал күцәдг бәәсмн: ааһ-шаңһан, хәәсән, зесәр кесн саван болн ширәһән уһацхадмн[+].

5Тегәд паршмуд болн закана багшнр Исусас сурцхаҗ:

– Тана сурһульчнртн өвкнрин заңшалан юңгад мартҗ бәәхмб? Һаран уһал уга юңгад хот ууҗ бәәхмб[+]?

6-7– Әәлдәч Эшьян дегтрт таднла әдл хойр чирәтә улсин тускар иигҗ бичәтә бәәнә: «Эн улс хоосн амарн Намаг күндлнә. Теднә зүркнь Нанас хол бәәнә. Эдн күүнә ухалҗ һарһсн номиг Бурхна ном гиҗ дасхна. Эднә сөгдлһн юмн биш»[+][+]. 8Тадн Бурхна заавриг мартад, әмтнә ухалҗ һарһсн заңшалар бәәнәт. 9Әмтнә һарһсн заңшалар бәәхәр седәд, тадн Бурхна заавриг сольҗит! 10Моше таднд иигҗ келлә: «Эк эцк хойрин күндл». Бас «Эк эцк хойран му келсн күн үкх зөвтә» – гисн[+]. 11Тадн болхла: «Эк эцк хойрт өгх белгәрн Бурхнд бәрц бәрчкләв» – гисн уха әмтнд зааҗанат. 12Тер номарн тадн әмтиг эк-эцкән күндлдгинь уурулҗ бәәнәт. 13Сурһҗах заңшаларн тадн Бурхна Үгиг уга кеҗит. Талдан чигн түүнлә әдл кесг юм кеҗит, – гиҗ Исус келв.

14Исус олн әмт цуглулад келв:

– Мини келсиг соңсад медҗ автн: 15Күүнә дотр орсн юмн күүг бузрдулшго. Зуг күүнә зүркнәс һарчах юмн күүг бузрдулхмн[+]. 16Соңсхар седснь – соңстн!

17Герт орхларн келсн үгиннь утхинь цәәлһҗ өгтн гиҗ, сурһульчнр Исусас сурв.

18– Тадн бас ода күртл юм медҗ авад угайт? Күүнә дотр орсн юмн күүг бузрдулшго. 19Юңгад гихлә, тер орсн юмн күүнә зүркнд орҗ бәәхш, зуг күүнә геснд орад, һарч одна. (Терүгәрн Исус ямаран болв чигн хот цевр гиҗ зәрлв.)[+] 20Зуг күүнә зүркнәс һарсн юмн күүг бузрдулна[+]. 21-22Күүнә зүркнәс му ухата юмн һарна: аля келһн, хулха келһн, кү аллһн, күүнә авальта дерән негдүллһн, ховдг седкл зүүлһн, хар санлһн, худл келлһн, ичр уга йовдл һарһлһн, үлү үзлһн, кү му келлһн, деегүрдлһн, һәрһллһн[+]. 23Цуг эн хорта йовдл күүнә дотрас һарад, күүг бузрдулна, – гиҗ Исус хәрү өгв.


Исус буру номта күүкд күүнд дөң болв

24[•]Һалильяс һарч йовад, Исус Тир гидг балһсна нег герт ирҗ. Нег чигн күүнд бийән эс медүлхәр седсн бийнь чадсмн биш. 25Исус ирв гисн зәңгиг нег күүкд күн бас соңсҗ. Энүнә күүкинь хар сәкүсн[†] эзлҗ. Күүкд күн ирәд, Исусин көлд сөгдәд, күүкинь эдгәтхә гиҗ сурҗ. 26Тер буру номта күүкд күн Сирий һазрин Поник әәмгин күн бәәҗ[+].

27– Түрүләд Би бичкн күүкд цадхх зөвтәв. Күүкдәсн өдмг булаҗ авад, нохаст өгч болшголм, – гиҗ Исус күүкд күүнд келҗ[+].

28– Деед Эзн, тернь тиим! Болв ширә дор кевтсн нохас чигн күүкдәс үлдсн үлдл иднәлм, – гиҗ хәрү өгв.

29– Тиим хәрү өгсн төләдән йов, хар сәкүсн чини күүкнәсчн һарч одв, – гиҗ Исус келв.

30Күүкд күн хәрҗ ирәд, орн деерән кевтсн үрән үзв. Хар сәкүсн түүнәс һарч одҗ.


Исус дүлә кү эдгәв

31Тир балһснасн һарад, Сидон балһсар дәврәд, Исус Декапол һазр талк Һалилья нуурин көвәһүр ирв[+]. 32Тенд Исус тал тодрхаһар келҗ чаддго болн дүлә кү дахулҗ авч ирәд, һаран күргәд эдгәтхә гиҗ сурцхаҗ. 33Исус терүг хооран авч һарад, хойр чикнднь һариннь хурһан орулв. Нульмчкад, тер күүнә келнднь һар күрв[+]. 34Дарунь Исус деегшән хәләчкәд саналдад:

– Эфата! (тернь секгд гидг арамейин келн үг).

35Тер дарунь дүлә күн соңсдг болв, тодрхаһар экләд келв. 36Исус эн өвәрц йовдлын тускар бичә күүнд келтхә гив. Зуг кедү бичә келтхә гисн бийнь әмтн зогсл уга, нег-негндән келәд йовцхаҗ[+].

37– Энүнә кеһәд йовсн юмн йир сән, дүлә улс соңсдг болна, келн уга улс келдг болна, – гиҗ әмтн ик өврмҗ кеҗ, хоорндан күүндцхәҗ.

#### 8


Дөрвн миңһн кү цадхлһн

1-2[•]Тер цагт Исусин өөр дәкн олн күн цуглрҗ ирв. Эднд иддг хот уга болҗ. Исус сурһульчнран[†] дуудҗ авад:[+]

3– Эн әмтнд Би санаһан зовҗанав. Һурвн өдрин дуусн бийләһән авсн хотан чилтл эдн Мини өөр бәәцхәв. Эдниг герүрнь хәрүлхлә, харһнад, хаалһан чигн дааҗ чадшго. Әмтнә зәрмнь ик хол һазрас ирцхәҗ, – гиҗ келҗ.

4– Иим эҗго һазрт альдас бидн тиим дала өдмг олҗ авхмб? – гиҗ сурһульчнрнь келцхәв.

5– Кедү кемҗән өдмг бәәнә? – гиҗ Исус сурв.

– Долан бүкл өдмг, – гисн хәрү соңсв.

6Исус әмтиг суутха гив. Дарунь Бурхнд ханлт өргәд, тер өдмгәс хуһлад, сурһульчнртан өгв, теднь әмтнд түгәв. 7Цөөкн заһсн чигн олдв. Терүг бас Исус Бурхнд ханлт өргәд, түгәтхә гив. 8Удл уга цугтан цадв. Әмтн цадсна хөөн бас чигн долан савар дүүрң хот үлдв! 9Хот уусн цуг әмтнә тонь – дөрвн миңһ шаху күн болв. 10Исус әмтиг герүрнь тәвчкәд, оңһцд сууһад, сурһульчнртаһан Далманута гидг һазр орв.


Онц темдг сурлһн

11[•]Тенд паршмуд[†] Исусур өөрдҗ ирәд, зүтквр эклҗ. Бурхна онц темдг үзүлтхә гиҗ тедн Исусас некҗ[+].

12– Яһад эдн онц темдг некдг болхв? Нег чигн онц темдг эн цагин улст үзүлшгов гиҗ Би таднд үнәр келҗәнәв, – гиһәд гүүнәр саналдҗ келв.

13Исус тедниг үлдәһәд, оңһцд сууҗ авад, нур һатлад йовҗ одв.


Паршмудын болн Херодын экнәс болһаҗ йовтн

14[•]Сурһульчнрнь цугтаднь күрх өдмг авч һархан мартчкҗ. Оңһц дотр негхн бүкл өдмг бәәҗ. 15Тер зуур Исус саглулҗ үг келҗ йовсмн:

– Тадн паршмудын болн Херодын экнәс болһаҗ йовтн[+].

16Сурһульчнрнь хоорндан:

– Өдмг уга болсн төләд Тер тиигҗ келв, – гиҗ күүндцхәв. 17Исус эдниг ю келҗәхинь медәд:

– Юңгад өдмг эс авсндан зовҗахмт? Ода күртл юм медәд уга болвзат? Зүркнтн төмр-болд болҗ одсн болвза[+]? 18Нүдтә бийнь – үзл уга, чиктә бийнь – соңсл уга бәәхмт? Тодлҗ авсн угайт? 19Тавн зүсм өдмгиг тавн миңһн күүнд хувасн цагла кедү сав өдмгин үлдл тадн цуглулҗ авлат? – гиҗ сурв.

– Арвн хойр, – гиҗ сурһульчнрнь хәрү өгв[+].

20– Долан өдмгәр дөрвн миңһн кү цадхахт, кедү сав хот үлдлә? – гиҗ Исус сурв.

– Долан, – гицхәв[+].

21– Тиигсн бийнь юм медҗ авсн угайт? – гиҗ дәкн Исус сурв.


Сохр кү эдгәлһн

22Бэтсадт ирәд бууцхав. Исус тал сохр кү көтлҗ авч ирәд, һаран күргтхә гиһәд эрцхәҗ[+]. 23Исус сохр күүг һараснь көтләд, хотнас авч һарад, нүднднь нульмчкад, терүнә толһа деер һаран тәвәд:

– Юм үзҗәнчи? – гиҗ сурв[+].

24Тернь эргндән хәләһәд:

– Йовсн әмт үзҗәнәв: әмтн нанд модд болҗ үзгдҗәнә, – гиҗ келв.

25Исус дәкн терүнә нүдн деер һаран тәвв. Тернь дәкәд эргндән хәләхлә, нүднднь харан орҗ. Ода тер күн тодрхаһар юм үздг болв. 26Исус терүг герүрнь хәрүләд:

– Эн хотнур хәрү бичә ор, – гив.


Пётр Исусиг Христост тоолҗ бәәнә

27[•]Исус сурһульчнртаһан Һалильяс һарад, Пилипин Кесәрья гидг һазрин кесг хот орв. Зууран Исус теднәс:

– Олн әмтн Намаг кенд тоолҗана? – гиҗ сурв.

28Сурһульчнрнь:

– Зәрмнь Таниг уснд кирслдг Йохан гинә. Зәрмнь – Эльяд тоолҗана. Зәрмнь – хуучна әәлдәчнрин[†] негнь гинә, – гиҗ хәрү өгв[+].

29– Тадн Намаг кенд тоолҗанат? – гихлә.

Пётр:

– Та Бурхна илгәсн Аврач, – гив[+].

30Исус энүнә тускар күүнд бичә келтхә гив[+].


Исусин үклин болн әмдрллһнә тускар

31[•]Исус сурһульчнртан:

– Би, Күмни Көвүн,[†] дала зовлң үзхв. Толһачнр, ах гелңгүд[†] болн ном цәәлһәчнр[†] Намар һә кеһәд алх. Болв һурвдгч өдртнь Би әмдрхв, – гиҗ келв[+].

32Энүнә тускар Исус илднь келҗ өгв. Пётр Исусиг хооран дуудҗ авад хәрүцв[+]. 33Исус сурһульчнр талан хәләчкәд:

– Эрлг,[†] әрл цааран! Чи Бурхна санаһар биш, әмтнә санаһар бәәнәч, – гиҗ келв[+].

34Дарунь Исус сурһульчнран болн талдан әмтиг дуудҗ авад келв:

– Намаг даххар седсн күн эврәннь хаалһан үлдәһәд, кирсән авад, бийм дахтха[+]. 35Юңгад гихлә, әмән хармнсн күн, әмән геех. Зуг Мини төлә болн Сән Зәңгин төлә әмән өгсн күн – әмән харсҗ аврх[+]. 36Делкә эзлҗ авад, әмән геесн күн ямаран олзта үлдхмб[+]? 37Эврәннь әмән күн юуһар хулдҗ авхмб[+]? 38Эн килнцтә болн Бурхнд иткдго улс Намаг медхшв гиһәд, Мини келсн үгәс ичхлә, тер улсас Би чигн Эцкиннь туурмҗд элчнрән дахулҗ ирхләрн, эдниг медхшв гиһәд ичхв[+].

#### 9

1– Би үнәр келҗәнәв, эн зогсҗасн улсин зәрмнь Теңгрин Йосн ирәд, күчән автл үкл үзшго, – гиҗ Исус аш сүүлднь келв[+].


Исусин хүврлһн

2[•]Зурһан өдр давсна хөөн Исус Пётр, Яков, Йохан һурвиг дахулад, уул давшв. Уул деер сурһульчнриннь[†] нүднд Исус генткн хүврҗ одв[+]. 3Энүнә хувцнь уһачксн цаһан өңгтә хувцнас цаһан болҗ одв. 4Дарунь Элья Моше хойр үзгдв. Тедн Исусла күүндснь медгдв. 5Пётр ю келхән эс медсн учрас:

– Багш, энд маднд дегд сән, Танд, Моше, Элья һурвнд һурвн сег татхмн болвза? – гиҗ Исуст келв.

6Яһад гихлә, тер ю келхинь медсн уга. Учрнь: тедн һурвн дегд икәр сүрдцхәв.

7Дарунь үүлн эдниг бүркчкв. Үүлн дотрас: «Энтн хәәртә Көвүн Мини, Энүнә үгинь соңстн!» – гисн дун соңсгдв[+]. 8Тиигхлә сурһульчнрнь төгәлңдән эргҗ хәләһәд, Исусас талдан кү үзҗ уга. 9Эн үзсн юман Күмни Көвүн[†] үкәд әмдртл бичә күүнд келтхә гисн зәрлг, Исус эн сурһульчнртан уулас бууҗ йовад өгч[+]. 10Энүнә тускар теднь талдан улст келҗ уга, зуг: «Үкәд әмдрхв» – гисн үгин утхинь медҗ авхар седәд, хоорндан күүндҗ. 11Эн сурһульчнрнь Исуст иим сурвр өгч:

– Элья түрүлҗ ирх зөвтә гиҗ юңгад ном цәәлһәчнр[†] келцхәдв?

12– Чик, Элья түрүлҗ ирәд, цуг юминь белдх зөвтә. Бурхна Бичгт: «Күмни Көвүн дала зовлң үзәд дорацулгдх?» – гиҗ юңгад бәәхмб? 13Элья чигн ирләлм, терүнд әмтн эврәннь дурарн кесн бәәнәлм. Тиигҗ учрх зөвтә юмн Бурхна Бичгт бичәтә билә, – гисн хәрү сурһульчнрнь Исусас соңсв[+].


Исус гемтә көвүг эдгәҗәнә

14-15[•]Хәрү ирәд тедн иим юм үзв: теднә үүрмүдлә закана багшнр зүткҗ бәәцхәҗ, хаҗуднь олн әмтн соңсад зогсҗ. Исусиг үзчкәд, әмтн өврмҗ кеһәд гүүһәд тосв.

16– Юуна тускар зүткҗәхмт? – гиҗ Исус сурв.

17-18Цуглрсн улсас негнь:

– Багш, би Танур көвүһән авч ирләв. Көвүһим хар сәкүсн[†] эзләд, келн-амн уга кечкв. Хар сәкүсн энүг икәр зована: һазрур авад шивнә – көвүн харһцад унна, амнаснь көөсн һарад шүдән хәврнә, бәәсн бийнь менрҗ одна. Би Тана сурһульчнриг көвүнәсм хар сәкүс көөҗ һарһтха гиҗ сурлав, зуг эдн чадсн уга, – гиҗ келв[+].

19– Сүзг уга улс! Кезә күртл Би таднла бәәхмб? Кедү дәкч Би тадниг тесхмб? Көвүг нааран авч иртн! – гив.

20Көвүг авч ирв. Исусиг үзчкәд, хар сәкүсн түүнә шүрүсинь татулв, амнаснь көөсн һарад, көвүн харһцад унв[+].

21-22– Көвүнчнь кезә эклҗ гемтв? – гиҗ Исус сурв.

– Бичкнәсн авн. Хар сәкүсн энүг һалд чигн, уснд чигн әмнь авхар седәд, авч шивнә. Буйн болтха, чадхла, хәәрләд нөкд болхнтн? – гиҗ эцкнь эрв[+].

23– Чадхла гисн үг юн болҗахмб? Итксн күн ю болв чигн чадх зөвтәлм, – гиҗ Исус келв[+].

24– Иткҗәнәв! Итклм батрулыт! – гиһәд хәәкрәд, эцкнь сурҗ эрв.

25Әмтн олар цуглрҗ бәәхинь үзәд:

– Күүг соңсдго, келдго болдгар кегүлдг хар сәкүсн, һарч әрл эн көвүнәс, энүнә дотр дәкч ордг болвзач гиҗ Би чамд закҗанав! – гиҗ Исус закв.

26Хар сәкүсн хәәкрәд, көвүнә шүрүсинь татулад һарч одв. Көвүн әмн уга күүнлә әдл кевтв. Хурсн әмтн терүг үкҗ одв гиһәд шимлдцхәв[+]. 27Исус өөрдҗ одад, көвүг һараснь авад босхв. Көвүн босад зогсв[+]. 28Исусиг герүр орхла, сурһульчнрнь әмтнәс онц үлдәд:

– Бидн тер хар сәкүсиг юңгад эс көөҗ чадсмб? – гиҗ сурв.

29– Тиим хар сәкүсдиг зальврҗ эс көөхлә, талданар көөҗ болшго, – гиҗ хәрү өгв.


Исусин үклин болн әмдрллһнә тускар

30[•]Исус сурһульчнртаһан бәәсн һазрасн һарад, Һалилья һазрар дәврәд йовв. Исус йовсн хаалһан әмтнд медүлл уга бәәхәр седҗ.

31– Намаг, Күмни Көвүг, әмтн бәрүлҗ өгәд алулх болв һурв хонад Би әмдрхв, – гиҗ Исус сурһульчнран сурһв[+].

32Сурһульчнрнь Энүг юуна тускар келҗәхинь медсмн биш. Сурхар седв чигн әәһәд сурҗ уга[+].


Түрүңкнь кен болхв?

33[•]Исус сурһульчнртаһан Капернам балһснд ирҗ:

– Нааран йовҗ йовад тадн хоорндан юуна тускар зүтквт? – гиһәд Исус герт орхларн сурһульчнрасн сурҗ[+].

34Тедн дундас хамгин алдрнь кен болхв гисн зүтквр һарсн бәәҗ. Тегәд эмәһәд сурһульчнрнь тагчг бәәҗ. 35Исус сууһад, арвн хойр сурһульчнриг дуудад:

– Түрүңкнь болхар седснь – сүүлңкнь болад, наадксиннь зарцнь болтн, – гиҗ Исус келв[+].

36-37Исус бичкн үриг авад, тедн дунд зогсав.

– Бичкн үриг Мини нернә төлә орулҗ авснь Намаг орулҗ авх, Намаг авснь Намаг йовулсинь орулҗ авх, – гиһәд бичкн үриг теврәд келв[+][+].


Маднла эс сөрүцснь – маднла бәәхнь мөн

38Йохан иигҗ Исуст келв:

– Багш! Бидн Тана нерн деерәс хар сәкүсдиг көөҗәсн кү үзләвидн. Бидн терүг хөрәд зогсалавидн, юңгад гихлә, тер маднла йовхш, – гиҗ Йохан Исуст келв[+].

39– Бичә хөртн. Мини нерн деерәс өвәрц юм һарһсн күн Намаг тер дарунь му келҗ чадшго. 40Маднла эс сөрүцснь – маднла бәәхнь мөн[+]. 41Мини нер зүүҗәх таднд уух ус өгсн күн ачан геешго[+]. 42Эн Нанд иткҗәх бичкдүдин негинь килнцд уңһасн күүнд күзүндән теермин чолута теңгст хайгдсн деер болх[+]. 43Кемр тадна һартн килнцтә үүл һарһхла, һаран тәәрчктн. Хойр һартаһан мөңк һалд тусснд орхнь өрәсн һартаһан Теңгрин Йоснд орсн деер болх. 45Кемр тадна көлтн килнцд уңһахар седхләнь көлән тәәрчктн. Хойр көлтәһән мөңк һалд хайгдснд орхнь өрәсн көлтәһән мөңк җирһлд орсн деер болх. 47Кемр нүднтн тадниг килнцд уңһахар седхләнь нүдән сохлчктн. Хойр нүдтәһән мөңк һалд тусснд орхнь нег нүдтәһән Бурхна Йоснд орсн деер болх. 48Мөңк һалд туссн күн мөңкинд засгдх, мөңкинд зовлңгнь чилшго. 49Кен чигн күн һалар әрвслгдх. 50Давсн сән юмн. Зуг давсн амтан геехлә, кен түүнд амт орулхмб? Бийәсн давсна амтынь гел уга, нег-негнләһән ни-негн эвтәһәр бәәтн, – гиҗ Исус келв[+].

#### 10


Гер-бүлин саллһн

1[•]Бәәсн һазран үлдәһәд, Исус Йордан һолын телтр көвәд бәәсн Йудьяд ирв. Исусин өөр дәкн олн күн цуглрв. Исус тедниг өмнк кевәрн сурһв.

2Исус тал паршмуд[†] чигн ирв. Тедн Исуст мектә сурвр өгәд, үг деернь бәрҗ авхар седәд:

– Залу күүнд гергнәсн салх зөв Закан[†] өгнү? – гиҗ сурцхав.

3– Моше таднд ю закв? – гиҗ Исус өмнәснь сурв.

4– Моше зөв өглә, зуг залунь гергндән салҗанав гисн цаас бичҗ өгх зөвтә, – гиҗ паршмуд хәрү өгв[+].

5– Моше тана хату зүркитн үзәд, таднд тиим зака өглә, – гиҗ Исус келв, – 6Бурхн түрүләд «залу гергн хойриг үүдәҗ». «[+] 7Тер учрар көвүн күн һарсн эк эцкән үлдәһәд авальтаһан ниилх,[+] 8тедн хоюрн нег бий цогц болх». Тегәд хойр күн биш нег цогц махмуд болҗ тоолгдна. 9Бурхн ниилүлсн юмиг күн бичә салһтха, – гив[+].

10Хөөннь герүр орад, сурһульчнрнь[†] энүнә тускар дәкн Исусас сурцхав.

11-12– Авалясн салад, талдан герг авсн күн – күүнә авальта дерән негдүлҗәх күн. Күүкд күн чигн залуһасн салад, талдан залуд одхла, тер бас оңдан залута дерән негдүлҗәх күүкд күн, – гиҗ Исус хәрү өгв[+].


Исус болн бичкн күүкд

13[•]Эк-эцкнь Исусар һар күргүлхәр бичкн күүкдән авч ирҗ. Сурһульчнрнь тедниг хөрв. 14-15Исус терүг үзәд, икәр уурлв:

– Нанур бичкдүдиг авч ирхлә, бичә хөртн. Юңгад гихлә, бичкдүдлә әдл улс Бурхна йоснд орх. Кен Бурхна ориг эн бичкн күүкдлә әдл седклдән эс орулхла, тер күн Терүнд орҗ чадшго, гиҗ Би үнәр келҗәнәв, – гив[+].

16Тегәд Исус бичкдүдиг теврәд, һар күрәд йөрәв[+].


Байн күүнә сурвр

17[•]Исусиг һарад йовҗ йовтл, нег күн өөрдҗ ирәд сөгдәд:

– Буйнта Багш! Мөңк җирһл эдлхин төлә ю кех зөвтәв? – гиҗ сурв[+].

18– Юңгад Намаг буйнта гиҗ нерәдвч? Һанцхн Бурхн буйнталм[+]. 19Бурхна заквриг эс меднчи? «Кү бичә ал», «Залу гергн хойрин иткл бичә эвд», «Хулха бичә ке», «Күүнә тускар худлар бичә герчл», «кү бичә мекл», «эк эцк хойран күндл», – гиҗ Исус түүнәс сурв[+].

20– Багш, энүг би бичкнәсн авн күцәдв, – гиҗ тер күн келв[+].

21Цуг әмтнд дурта кевәрн Исус тер күүнд дуран үзүләд:

– Негхн юмн чамд күцҗәхш. Бәәсн юман цугинь хулдад, угатя улст мөңгинь түгәчк. Тиигхлә теңгрт байн зөөртә болхич. Дарунь Нан тал ирәд, Намаг дахад йов, – гив[+].

22Дегд ик байн бәәсн төләдән тер күн һундлта бәәдл һарад, чирәнь оңһдарад йовҗ одв.

23– Байн күүнд Бурхна Йоснд орхд басл берк юмн! – гиҗ Исус сурһульчнр талан хәләһәд келв[+].

24Сурһульчнрнь тер келсн үгднь өврцхәв, зуг Исус давтв:

– Күүкд минь, Бурхна Йоснд орхд басл кецү! 25Байн күн Бурхна Йоснд орснд орхнь темәнд зүүнә сүвәр орхд амр.

26Сурһульчнрнь улм өврәд:

– Тиигхлә кен әмән аврҗ чадхмб? – гиҗ сурцхав.

27– Күн әмән аврҗ чадшго. Болв Бурхн цугинь кех, – гиҗ Исус сурһульчнр талан хәләһәд келв[+].

28– Бидн бәәсән үлдәһәд, Таниг дахҗ йовхинь Та үзә бәәнмт? – гиҗ тиигхләнь Пётр келв[+].

29– Үнәр келҗәнәв, эврәннь герән, эк-эцкән, эгчнрән, ах-дүүнрән, үрн-садан, һазр-усан Мини төлә болн Сән Зәңгин төлә үлдәсн күн[+] 30тер эн насндан зун холван үлү гер-бүлтә, эк-эцктә, ахнр-дүүнртә, үртә-садта, һазр-уста болх. Тер күн дала зовлң чигн үзх. Цагнь ирхлә, тер күн мөңк җирһл эдлх[+]. 31Зуг хамгин түрүңксиннь ик зунь хамгин сүүлңкнь болх. Сүүлңкнь – хамгин түрүңкнь болх, – гив[+].


Исусин үклин болн әмдрллһнә тускар

32[•]Цугтан Ерусалим орцхав. Исусин ардас өврмҗтә бәәсн сурһульчнрнь болн сүрдсн улс йовцхав. Исус арвн хойр сурһульчнран әмтнәс хооран дуудҗ авад, Бийләнь ямаран үүл учрх зөвтәһинь келҗ өгв.

33-34– Бидн Ерусалимур өөрдҗ йовнавидн. Тенд Би, Күмни Көвүн[†] ах гелңгүдин[†] болн ном цәәлһәчнрин[†] һарт бәргдхв. Намаг алх шиидвр һарһад, буру номта улст[†] бәрҗ өгх. Теднь наад бәрх, Нанд нульмх, цокх, аш сүүлднь алх. Болв һурв хонад, Би әмдрхв, – гив[+].


Йохан Яков хойрин сурлһн

35[•]Исус тал Зебедана көвүд Яков Йохан хойр өөрдәд:

– Багш, мана сурсиг күцәхитн эрҗәнәвидн, – гицхәҗ[+].

36– Келх үгән келтн, соңсҗанав, – болв.

37– Тана туурмҗта орн-нутгт мадн хойриг барун бий талан болн зүн бий талан суулһит? – гиҗ сурцхав[+].

38– Тадн ю сурҗахан медҗ бәәхшит, Мини үзх зовлңгиг тадн дааҗ чадхвт? Мини үклиг тадн дааҗ чадхвт? – гиҗ Исус сурҗ[+].

39– Дааҗ чадхвидн, – гиҗ теднь хәрү өгч.

– Мини үзх зовлңгиг тадн чигн даахит[+]. 40Мини үкләр чигн тадн үкхит, болв Нанас барун талнь эс гиҗ зүн талнь суух эс суухинь Би йилһҗ чадшгов. Урдаснь шүүҗ авсн әмтн тер ормд суух, – гиҗ Исус хәрү өгч.

41Наадк арвн сурһульчнрнь эн сурврин тускар соңсчкад, Яков Йохан хойрт уурлцхав.

42– Буру номта хаадуд әмтән даҗрдгинь, нойдуднь әмтн деер эзн болдгинь тадн меднәлмт. 43Тадн дунд тиим юмн болх зөв уга. Тадн иигтн: танас алдр болхар седснь, тана зарц болх йоста[+]. 44Ахлач болхар седснь – тана мухла болх йоста. 45Күмни Көвүн кү зархар биш Бийнь әмтнд заргдад, тедниг аврхин төлә әмән өгх зөвтә, – гиһәд Исус тедниг дуудҗ авад келв[+].


Исус сохр кү эдгәв

46[•]Исус сурһульчнртаһан Ерихо балһснур ирәд, невчкн зуур бәәҗәһәд һарад йовҗ. Хаалһин хаҗуд Бар-Тимә гидг нертә Тимән сохр көвүн, һууль һууһад сууҗ. 47Хаҗуһарнь Назаретин Исус давад йовҗ йовсинь соңсчкад:

– Давидин Көвүн,[†] Исус! Бийм хәәрлит! – гиһәд тер күн хәәкрҗ[+].

48– Бичә хәәкр! – гиҗ әмтн терүг хөрв.

Болв Бар-Тимә:

– Давидин Көвүн! Бийм хәәрлит! – гиһәд улм чаңһар хәәкрв.

49Исус зогсад, терүг дуудтха гив.

– Бичә ә, өөрдәд од, чамаг дуудҗана, – гиҗ әмтн тер сохр күүнд келцхәв. 50Бар-Тимә, деерк хувцан тәәләд хайчкад, Исусур өөрдв. – 51Юн кергтә болад дуудвч? – гиҗ Исус сурв.

– Багш, нүдндм хара орулыт! – гиҗ тернь эрв.

52– Йов, чини итклчн чамаг эдгәв, – гиҗ Исус келв.

Сохр күн тер дарунь үздг болад, Исусин ардаснь дахв[+].

#### 11


Исус Ерусалим орлһн

1[•]Исус сурһульчнртаһан[†] Ерусалимас хол биш Олив уул тал болн тенд бәәсн Бетпәг Бетәнья гидг хойр хотд тал өөрдҗ ирәд, хойр сурһульчнран өмнән тәвв:[+]

2– Эн тана өмн бәәсн хотнд орад, унад уга баһ наста элҗгн архлата бәәхинь үзхит. Терүг тәәләд көтләд авад иртн. 3«Тадн ю кеҗ бәәхмт?» – гиһәд сурснднь: «Элҗгн Деед Эзнд кергтә болҗана, дарунь өгчкх» гиҗ хәрү өгтн, – гив.

4-5Сурһульчнрнь одад, герин һаза архлата элҗгниг олҗ авад, тәәләд авч бәәтлнь, тенд бәәсн әмтн:

6– Ю кеҗәхмт? Яһад элҗгниг тәәлҗәхмт? – гихлә, теднь Исусин келсиг келҗ өгч.

Тиигхлә теднь тәвҗ. 7Сурһульчнрнь элҗгниг көтлҗ авч ирәд, деернь хувцан көдрҗ. Исус элҗгниг унв. 8Олн әмтн Исусин йовсн хаалһ деер эврәннь хувцан делгәд, көкрҗәсн модна бүчр керчҗ авад хайв. 9-10Исусин өмн ард уга йовсн әмтн:

– Бурхн тууртха! Деед Эзнә нерн деерәс ирснь әдстә болтха! Мана Давид[†] эцкин иргч йосн әдстә болтха! Бурхн тууртха! – гиһәд хәәкрцхәв[+].

11Ерусалимур ирәд, Исус һол сүм[†] орв. Сүмин дотрк бәәдл хәләх зуур, ора болҗ одв. Тегәд Исус сурһульчнртаһан Бетәнья гидг хотн тал темцв.

12[•]Маңһдуртнь тедн тер хотнас геснь өлн һарад йовҗ йовцхаҗ[+]. 13Өлсҗ йовсн Исус холас инҗрин мод үзәд өөрдәд, темсн бәәдг болвза гиһәд хәләв. Зуг модна бүчрт көк хамтхаснас талдан юм үзҗ уга. Темсн болх болзгнь ирәд уга сәнҗ[+].

14– Энүнәс хооран чини бүчрмүд деер төрүц бичә темсн урһтха! – гиҗ Исус модн тал хәләһәд келҗ.

Сурһульчнрнь Исусин келсн үгинь соңссмн.


Исус һол сүмд

15-16[•]Тедн Ерусалимур ирцхәв. Исус һол сүм орв. Дотрнь бәәсн хулдачнр хулд кеһәчнр уга цугинь көөҗ һарһад, мөңг сольҗасн улсин ширәһинь көмрәд, көглҗрһ хулдҗасн улсин ширәһинь көлврүлв. Өлг-эдән чигн сүмин хотн дотраһур авч йовдгинь уурулв[+].

17– «Мини гер – олн әмтнә мөргүлин гер болҗ нерәдгдх» – гиҗ Бурхна Бичгт бичәтә эс бәәнү? Тадн энүгәр деермчнрин бәәр кеҗит, – гив.

18Энүг соңсчкад, ах гелңгүд[†] болн ном цәәлһәчнр[†] Исусиг бәрҗ авч алх арһ хәәсмн. Олн әмтн ик өврмҗтәһәр номинь соңсдг төләднь тедн Исусас әәдг сәнҗ[+]. 19Асхнднь Исус сурһульчнртаһан дәкн балһснас һарад йовв[+].


Итклин күчнә тускар

20[•]Маңһдур өрүнднь тедн инҗр модна өөгүр йовҗ йовад, терүг хатҗ одсинь үзцхәв. 21Өцклдүр өрүн эн модна өөр учрсн үүлиг ухандан сергәһәд:

– Багш! Хәләтн! Өцклдүр харасн моднтн хатҗ одҗ! – гиҗ Пётр келв.

22-23– Бурхнд итктн! Эн уулыг ормасн көндрәд теңгсин уснд ун гиҗ келәд маһдл уга иткхлә – эрк биш күцгдх[+]. 24Зальврад сурхла, Бурхн өгх гиҗ, үнн седкләрн иткхләтн, цугнь күцгдх[+]. 25Зальврхиннь өмн түрүләд өөлҗ, уурлҗах әмтндән геминь тәвтн. Тиигхлә Теңгрин Эцк чигн тана килнцитн тәвх, – гиҗ Исус келв.


Исусин йосн альдасв

27[•]Исус дәкн эврәннь сурһульчнртаһан Ерусалимур ирв. Исусиг һол сүм дотр бәәтл ах гелңгүд, ном цәәлһәчнр болн толһачнр өөрдҗ ирәд:

28– Ямаран йосар Чи эн тоотыг күцәҗ бәәхмбч? Кен Чамд иим йос өгв? – гиҗ сурцхаҗ[+].

29-30– Би таднд бас нег сурвр өгнәв. Мини сурврт хәрү өгхләтн, Би чигн тана сурврт хәрү өгнәв. Йохана уснд кирсллһн теңгрәсв эс гиҗ күүнәсв? – гиҗ Исус сурв[+].

31-32Тедн хоорндан шимлдәд зөвчлдв:

– Теңгрәс гихлә «юңгад түүнд эс итквт», – гиҗ Исус келх.

Күүнәс гихдән әмтнәс әәцхәв. Юңгад гихлә, цуг әмтн Йоханыг Бурхна әәлдәч гиҗ тоолдг бәәҗ[+][+]. 33Тегәд:

– Медхшвидн, – гиҗ хәрү өгцхәв.

– Тиигхлә Би чигн кенә йосар энүг кеҗәхән келхшв, – гиҗ Исус келв.

#### 12


Му көдләчнрин туск үлгүр

1[•]Исус дәкн үлгүр орулҗ әмтиг сурһв:

– Нег күн уста үзм тәрәд, хашалад, үзм шахдг нүк малтад, харулын цамхаг бәрҗ. Дарунь көдләчнр нәәмәдлҗ авад, уста үзм тәрсн һазран даалһад, бийнь йовҗ одҗ[+]. 2Урһц ахулх кемлә эзн эврәннь хүвән авулхар, зарцан йовулҗ. 3Нәәмәдлҗ авсн көдләчнрнь зарцинь бәрҗ авад цокад, юм өгл уга көөчкҗ. 4Эзн дарук зарцан йовулҗ. Көдләчнр түүнә толһаһинь цоолад, неринь һутаһад тәвҗ. 5Эзн һурвдгч зарцан йовулҗ – терүгинь алчкҗ. Кедү дәкҗ кү йовулсн бийнь – зәрминь алад, зәрминь цокад йовулҗ[+]. 6Аш сүүлднь, эзн эврәннь һанцхн эңкр көвүһән илгәҗ. «Көвүһим тедн тевчх зөвтә», – гиҗ эзн санҗ[+]. 7Көдләчнр нег-негндән келҗ: Эн өнч эзлгч күн! Энүг алад, уста үзмин тәрәнә эздүд болхмн[+]. 8Көвүһинь бәрҗ авад алчкҗ. Цогцинь уста үзм тәрсн һазрас һарһад хайчкв[+]. 9Эзн ирәд, юн болсинь үзчкәд, яах гиҗ санҗанат? Тер көдләчнриг алад, тәрәһән талдан улст даалһх[+]. 10-11«Тосхачнрин һолсн чолун герин өнцгин һол чолун болв. Бурхн эн керг күцәсмн. Бидн энүг үзәд өврләвидн», – гиҗ Бурхна Бичгт бичәтә бәәсиг тадн умшсн уга болвзат? – гиҗ Исус үгән төгсәҗ сурв[+].

12Ах гелңгүд[†] бийсән келҗәхинь медәд, Исусиг тер дарунь бәрҗ авхар седцхәв. Зуг хаҗуднь дегд олн күн бәәснд әәһәд, көндәсн уга[+].


Паршмуд Исусиг меклхәр седҗ бәәцхәнә

13[•]Хөөннь тедн Исус тал паршмуд[†] болн Херодын улсиг илгәһәд, үг деернь бәрҗ авх арһ хәәв[+].

14– Багш! Чамаг үн келҗәхинь бидн меднәвидн. Чи Бурхна заасар дасхнач. Тер учрар әмтн ю санҗахинь чи оньгтан авхшич, күүнә чирә чи хәләхшич. Келҗ өгич: Римин хаанд алв өгх зөвтәй аль угай? – гисн сурвр теднь ирәд өгцхәҗ[+].

15Исус тедниг хойр чирәтәһинь медәд:

– Тадн Намаг үг деер бәрҗ авхар седҗ бәәнә эсийт? Шаальг авад иртн, – гиҗ[+].

16Шаальг авч ирхләнь:

– Кенә нер, кенә зүс энүнд үзҗәнәт? – гиҗ Исус сурҗ.

– Римин хаана, – гицхәҗ.

17– Тиим болхла, хаана юмиг хаанд өгтн, Бурхна юмиг Бурхнд өгтн! – гисн хәрү Исус теднд өгч.

Тедн өврәд йовҗ одцхаҗ[+].


Цадукмуд болн Исус

18[•]Дарунь Исус тал цадукмуд[†] ирцхәв. Цадукмуд үксн әмтн әмдршго гиҗ иткдг бәәҗ[+].

19– Багш! Залу күн тохм үлдәл уга өңгрхлә, тохман геешгон төлә түүнә авалинь дүнь авад, үр һарһх зөвтә гисн Мошен заасн заавр бәәнәлм[+]. 20Манахна нег гер-бүлд иим юмн учрсмн. Тедн ах-дүүнрәрн долан күн бәәсмн. Ик ахнь гер авад, үрн уга бәәҗәһәд өңгрҗ одсмн. 21Ах бергән дүнь хааҗ. Дүнь бас үрн уга бәәҗәһәд өңгрҗ. Дарук дүнь бас тиигҗ. 22Тегәд тер долан ах-дүүнр цугтан үр һарһл уга өңгрсмн. Аш сүүлднь, күүкд күн бас хорҗ одсмн. 23Әмдрхләрн тер күүкд күн кенә гергн болх зөвтәв? Ах-дүүнр цугтан терүнә залу биләлм, – гиҗ тедн ирәд сурцхав.

24– Бурхна Бичгиг медл уга, Бурхна күчиг медл уга, хаҗһр уха ухалҗахан тадн медҗ бәәхшийт? 25Үксн улс әмдрхләрн гер чигн авшго, күүнд чигн одшго, тедн Бурхна Элчнрлә әдл бәәх. 26Әмдрлһнә тускар болхла, иим: Бурхн Мошед шачасн бут дотрас: «Би Абрахамин, Ицхакин болн Яковин Бурхнв», – гиҗ келсиг тадн Мошен дегтрт умшсн уга болвзат[+]? 27Бурхн үксн улсин Бурхн биш, әмд улсин Бурхн! Ухантн дегд икәр хаҗиҗ одҗ, – гиҗ Исус теднд хәрү өгв.


Һол зааврмудын тускар

28[•]Ном цәәлһәчнрин[†] негнь өөрдҗ ирәд, теднә зүтклдә соңсад:

– Бурхна зааврин алькнь эрк биш һол зааврв? – гиҗ сурв.

29– Эрк биш һол зааврнь эн: «Соңс, Израиль! Деед Эзн мана Бурхн – һанцхн Деед Эзн! 30Эврәннь Деед Эзн Бурхндан халун зүркәрн, үнн седкләрн, бәәсн уха-санаһарн, бәәсн күчәрн дуран тәв»[+]. 31Хойрдгч зааврнь иим: «Өөрк күүндән бийдән дурта кевәр дурл». Эн хойр зааврас чинртәнь уга, – гиҗ хәрү өгв[+].

32-33– Йир сәәнәр келвт, – гиҗ ном цәәлһәч таасв, – Бурхн һанцхн, Терүнәс талдан Бурхн уга. Эврәннь Бурхндан халун зүркәрн, бәәсн күчәрн, бәәсн уха-санаһарн дуран тәвсн, өөрк күүһән бийләһән әдл дурлсн, тәкл тәкснәс болн Бурхнд нерәдҗ сетрә мал шатаснас үлү ик чинртә йовдл[+].

34Исус терүг чик хәрү өгсинь соңсчкад:

– Чи Бурхна Йоснас хол бәәхшич, – гиҗ келв.

Терүнә хөөн әмтн Исуст сурвр өгдгән уурв[+].


Исусин сурвр

35[•]– Ном цәәлһәчнр Христосиг[†] Давид[†] хаана үлдл гиҗ юңгад келцхәдв? – гиһәд һол сүм[†] дотр әмтиг сурһхларн Исус сурҗ[+].

36– Әрүн Сәкүсәр дүүрхләрн Давид иигҗ келсн бәәнәлм: «Деед Эзн мини Деед Эзнд келсмн: Чини өшәтниг диилҗ көлдчнь эс хайтл, Мини барун бий тал сууҗ бә»[+]. 37Давид бийнь Христосиг Деед Эзн гиҗ нерәдҗәхлә, юңгад Тер Давидин тохмин үлдл болхмб? – гив.

Әмтн Энүг байртаһар соңсв[+]. 38[•]Исус цааранднь сурһв:

– Ном цәәлһәчнрәс бийән саглтн. Тедн ут хувц өмсәд йовна. Әмтн талвң болһнд теднлә мендлхлә, теднд икәр таасгдна. 39Тер улс хурлд[†] эс гиҗ нәәрт деегшән һарад суухдан дурта[+]. 40Тедн белвсн күүкд улсин хаҗудинь меклҗ авад, әмтнә нүднд үзүләд Бурхнд уданар мөргцхәнә. Тер улс ик догшар цааҗлгдх, – гив.


Белвсн күүкд күүнә тәвсн мөңгн

41[•]Исус һол сүм дотр, бәрц бәрдг хәәрцгин өөр суусмн. Әмтн Бурхнд бәрц яһҗ бәрсинь үзв. Баячуднь икәр бәрцхәҗ[+]. 42Нег белвсн күүкд күн өөрдҗ ирәд, хойрхн улан мөңгнә шаальг тәвв. 43-44Исус сурһульчнран[†] дуудҗ авад:

– Үнәр келҗәнәв, эн угатя күүкд күн цугтаһаснь икәр бәрц бәрв. Байн улс зөөсн зөөриннь үлүһинь бәрхлә, эн бәәсн эдлврән цугинь бәрв, – гиҗ цәәлһв[+].

#### 13


Исус һол сүм хольврлһна тускар тааҗ келҗәнә

1-2[•]Исусиг һол сүмәс[†] һарч йовхла, нег сурһульч:[†]

– Багш, сән һара чолуһар бәрсн сәәхн бәәшңгүд дүңгәҗ зогсҗ бәәхинь хәләһит! – гиҗ Исуст келҗ.

– Эн алдр тосхлт үзҗ бәнчи? Энчн чолун деер чолун үлдл уга, ова чолун болад хольврҗ одхмн, – гиҗ Исус хәрү өгч[+].

3Исусиг Ерусалимин хаҗудк Олив уулын ташуд, һол сүмин өмн суутлнь, Терүн тал Пётр, Яков, Йохан, Андрей дөрвн ирәд:

4– Тер Тана келсн юмнтн кезә учрхмб? Ямаран темдгәр медгдхмб? – гиҗ сурв.

5– Бийән саглҗ бәәтн! Күн тадниг меклвзә![+] 6Кесгнь Мини нер зүүҗ ирәд: «Би Күмни Көвүмб», – гиҗ келәд, кесг улсиг меклх. 7Кемр тадн өөрхн болҗах болн хол болҗах дәәнә тускар соңсхларн, бичә әәтн. Дән болх зөвтә, болв тернь чигн чилгчнь биш. 8Тал-талдан келн-әмтн болн орн-нутгуд хоорндан дәәллдх. Энд-тенд һазр көндрх, күн мал уга харһнх. Эн Мини келҗәх тоот төрх күүкд күүнә элкнь эклҗ зовадг мет болҗана[+]. 9Болһатн! Намас көлтә тадниг зарһла харһулх, хурлд[†] авч одад цокх. Хаадудын болн һардачнрин өмн зогсад, Мини тускар үн келҗ өгхт[+]. 10Зуг түрүләд Мини туск Сән Зәңг цуг келн әмтнд цәәлһҗ өггдх зөвтә[+]. 11Зарһчнрин өмн зогссн цагтан тадн келх үгән урдаснь ухалҗ бичә зовтн. Зуг Бурхна зааҗ өгсн үг келтн. Юңгад гихлә, таднар дамҗад Әрүн Сәкүсн келх[+]. 12Ахнр-дүүнр нег-негән күүнд бәрүлҗ, эцкнь үрдүдән күүнд бәрүлҗ алулх. Күүкднь эк-эцкләһән дәәллдәд алх[+]. 13Нанас көлтә цугтан таднд дурго болх. Цуг эн тоотыг дааснь авргдх[+].


Хоосрулҗах җигшүртә юмн

14[•]– Кемр хоосрулҗах җигшүртә юмн таднд болх болшго һазрт үзгдхлә, (умшачнр медҗ автн) Йудьяд бәәсн әмтн өөдм һазрур зулҗ һартха. 15Герин ора деер бәәснь зулад йовҗ йовхларн герүрн хувцан авхар бичә ортха[+]. 16Кеер йовснь чигн гүүхләрн хувцан авхар герүрн бичә иртхә. 17Тер цагт саата болн көкүл үртә күүкд улс ик түрү үзх[+]. 18Тер цаг үвләр бичә болтха гиҗ зальврҗатн. 19Тер цагт делкә үүдснәс нааран үзгдәд уга зовлң учрх. Тиим ик зовлң тер цагин хөөн чигн төрүц үзгдшго[+]. 20Тер ик зовлңта цагинь Деед Эзн эс баһрулсн болхла, нег чигн күн әмд үлдшго билә. Болв, Бийиннь шүүҗ авсн әмтнә төлә Бурхн тер өдрмүдиг баһрулв[+]. 21Кемр таднд: «Эннь Христос!»,[†] «Тернь Христос!» – гиҗ келхлә, тадн бичә итктн[+]. 22Тер цагт кесгнь бийән Христосв гиҗ нерәдх эс гиҗ әәлдәчв гих. Тедн олн зүсн өвәрц йовдл болн темдг үзүлх. Бурхна шүүҗ авсн әмтиг чигн меклхәр седх[+].

23Болһатн! Тер тоотыг Би таднд урдаснь цәәлһҗ өгчәнәв[+]. 24[•]Тер ирх зовлңгин хөөн нарн унтрад, сар герл өгдгән уурх. 25Одд теңгрәс унад, теңгрин күчнь көндрх[+]. 26Дарунь Күмни Көвүг алдр туурмҗтаһар болн күчтәһәр үүлн заагт аашсинь әмтн үзх[+]. 27Эврәннь шүүҗ авсн улсан йилһҗ авхин төлә һазрин захас теңгрин зах күртл дөрвн үзг тал элчнрән илгәх, – гив[+].


Инҗрин модн

28[•]– Инҗрин модна бүчр деер хамтхасн экләд урһхла, тадн зун өөрдҗ йовна гиҗ темдглнә эсийт? 29Терүнлә әдл, Мини келсн тоотыг экләд үзхләрн цагнь ирв, Күмни Көвүн[†] ирәд, үүднә ард зогсҗ бәәнә гиҗ сантн. 30Мини келсн тоот юмн эс учртл, эн цагин күмни уңгнь тасрш уга гиҗ үнәр танд келҗәнәв[+]. 31Теңгр һазр хойр уга болҗ одх, зуг Мини келсн үгмүд сольгдшго[+]. 32[•]Цаг-болзгнь нег чигн күн медхш. Бурхна элчнр чигн, Бурхна Көвүн чигн медхш, зуг һанцхн Бурхн меднә. 33Цаг-болзгнь кезә ирхинь эс медсн төләдән, саг-сергг бәәҗәтн[+]. 34Тер ирх цагиг иим үлгүрлә дүңцүлҗ болхмн. Нег күн хол хаалһд һарад йовҗ йовад, эврәннь герән зарцнртан даалһад, цугтаднь көдлмш өгнә. Үүднә өөр зогсдг зарцдан болхла, нүдән төрүц бичә чирмтхә гиҗ закна[+]. 35Саг-сергг бәәтн! Юңгад гихлә, Герин Эзиг кезә ирхинь тадн медҗәхшт: Эр така хәәкрлһнлә эс гиҗ өрүн өрлә, асхндан чигн эс гиҗ сөөни өрәл чигн ирх[+]. 36Эс күләҗәсн цагла ирәд, тадниг унтҗатл олҗ авдг болвза[+]. 37«Саг-сергг бәәтн!» – гиҗ тадниг болн цуг келн әмтиг саглулҗ бәәнәв.

#### 14


Исусиг алх зура

1[•]Хойр өдр давад, Песах[†] гидг нертә байр болн эс искәсн һуйрин байр болх зөвтә сәнҗ. Еврейин ах гелңгүд[†] болн ном цәәлһәчнр[†] Исусиг нууцар бәрҗ авад, алх арһинь хәәҗ[+].

2– Эн ик байрин өдр иим йовдл һарһҗ болшго, эс гиҗ олн әмтн үүмә босхах, – гиҗ тедн хоорндан күүндҗ.


Күүкд күн Исусин толһад каңкнсн үнртә тос кеҗәнә

3[•]Исус болхла Бетәнья гидг хотнд бәәсмн. Арсна гемтә Шимона герт хот уудг ширән өөр Исусиг суутлнь, нег күүкд күн орад, сәәхн каңкнсн үнртә һара нард модна үнтә тос авч ирәд, савин амнь хуһлад Исусин толһа деернь кев[+].

4-5– Юңгад тиим дала мөңгнә юм эн үрәҗәхмб? Тер тосиг хулдад, мөңгинь угатя улст түгәҗ болхмн билә, – гиҗ уурлад, әмтнә зәрмнь нег-негн талан хәләцхәв (Тернь – нег күн җилин дуусн эдлх зөвтә мөңгнә тосн сәнҗ).

6– Энүг бичә көндәтн! Эн Нанд цаһан седклтә юм кеҗәнә. 7Таднла оньдин угатя улс үлдх. Теднд кезә чигн дөң болҗ чадҗанат. Би болхла таднла оньдин бәәшгов[+]. 8Эн күүкд күн чадсан кев: Мини цогциг оршалһнд белдв[+]. 9Үнәр таднд келҗәнәв: Альд Сән Зәңг цәәлһгднә, тенд эн күүкд күүнә кесн йовдлын тускар тодлҗ келгдх, – гиҗ Исус теднд келв[+].


Йудан урвлһн

10[•]Йуда Искериот (арвн хойр сурһульчнрин[†] негнь). Исусиг бәрҗ өгхәр седәд, ах гелңгүд тал одв[+]. 11Ах гелңгүд үгинь соңсчкад, икәр байрлад, түүнд мөңг өгх болв. Терүнәс авн Йуда Исусиг бәрҗ өгх арһинь хәәв.


Исус Песахин хот эдлҗәнә

12[•]Эс искәсн һуйрин байр болх түрүңк өдртнь сетрә хурһ алх кемлә Исусин сурһульчнрнь:

– Альд байрин хот уухар седҗ бәәнәт? Келтн, бидн белднәвидн, – гиҗ сурв[+].

13Тиигхләнь Исус сурһульчнрасн хойринь йовулад иигҗ закв:

– Балһснд орхлатн, буһшта ус авч йовсн күн таднла зөрлцх, терүнә ардас йовтн. 14Тер күүнә орсн герүр орад, герин эзнднь иигҗ келтн: «Сурһульчнртаһан альд байрин хот ууҗ болхинь Багш танас сурҗана» – гитн. 15Тер күн таднд деер бәәсн у-өргн, сәәхн ясата хора үзүлх. Тенд хот белдтн, – гив.

16Сурһульчнрнь балһс орв. Тедн Исусин келсәр цугинь олҗ авад, байрин хотан белдцхәв. 17Асхнднь Исус арвн хойр сурһульчнртаһан ирв.

18– Үнәр келҗәнәв, Нанла хамдан хот ууҗасн тадна негнтн Намаг бәрүлҗ өгх, – гиҗ хотан ууҗасн цагт Исус келв[+].

19– Деед Эзн, би биш эсий? – гиҗ сурһульчнрнь Исусин келсн үгднь уйдад сурв.

20-21– Арвн хойрас негнь, – гиҗ Исус келв, – Нанла хамдан ааһд өдмг шүүслҗ идҗәснь. Би, Күмни Көвүн,[†] әәлдәчнрин[†] әәлдсн хаалһар йовхв, Намаг бәрүлҗ өгсн күн зовлңган эдлх! Тер күүнд, төрүц эс төрсн болхла, деер болх билә[+].


Деед Эзнә асхни хот

22[•]Исус хотан ууҗаһад, өдмг авад, Бурхнд ханлтан өргәд, хуһлад, сурһульчнртан өгв:

– Идтн, энтн Мини бий цогцм, – гив[+].

23Дарунь ааһд бәәсн улан чаһр авад, Бурхнд ханлт өргәд, бас сурһульчнртан өгв. Цугтан ааһас ууцхав.

24– Энтн олн әмтнә төлә асхрх болн Мини Бооца эклх Мини цусн[+]. 25Үнәр келҗәнәв: Бурхна Йоснд шин чаһр уутлан дәкҗ Би эн насндан чаһр уушгов, – гив.

26Тедн Бурхнд магталын ду дуулад, Олив уул тал темцәд һарцхав[+].


Нанас гөрдхич гиҗ Исус Пётрт әәлдҗәнә

27-28[•]– Тадн цугтан Намаг үлдәхт. «Би хөөчинь уга кехв, хөөднь тарх», – гиҗ Бурхна Бичгт бичәтә бәәнәлм. Болв әмдрчкәд, Би тадниг Һалилья гидг һазрт күләхв, – гиҗ Исус келв[+][+].

29– Цугтан үлдәвв чигн, би Таниг төрүц хайшгов, – гиҗ Пётр келв.

30– Үнәр келҗәнәв, эндр сө эр така хойр дәкҗ хәәкртл чи һурв дәкч Намаг медхшв гиҗ келхич, – гисн хәрү Пётр соңсв.

31– Танла хамдан үкдг болв чигн, би Таниг үлдәшгов! – гиҗ Пётр үгән давтҗ келв.

Сурһульчнрнь цугтан тиигҗ келцхәв.


Исусин мөрглһн

32[•]Эдн цугтан Гетсемән гидг модта һазр орв.

– Намаг одад зальврад иртл, энүнд күләҗ бәәтн, – гиҗ Исус сурһульчнртан келв.

33Исус бийләһән Пётр, Яков болн Йоханыг дахулв. Исус ик зовлңшв, седклнь үүмсн бәәв[+].

34– Мини седклм уудьврта бәәнә, Би үктлән зовҗанав, саг-серглң энүнд бәәҗәтн, – гиҗ Исус келв[+].

35Тер зовлң хаҗуһарнь һарх болвза гиһәд Исус хооран һарад, һазр элкдҗ унад зальврв[+].

36– Аав, Эцкм! Та цугинь чаднат! Эн Мини үзх зовлңгиг хаҗуһар һарһхнтн! Болв Мини таалар биш, Тана таалар болтха! – гив[+].

37-38Дарунь сурһульчнр талан хәрү ирәд, тедниг унтҗ одсинь үзв.

– Шимон, – гиҗ Пётриг дуудв, – Чи унтҗ одвчи? Нег часин болзгт унтл уга бәәҗ болсн угай? Сөрлһнлә харһшгон төлә зальвртн, серглң бәәтн. Күүнә сүмснь чидлтә, зуг күүнә цогц чинән-чидл уга болдмн[+].

39Исус сурһульчнрасн хооран һарад, үгмүдән давтад мөргв. 40Терүг хәрү ирхләнь, сурһульчнрнь цугтан унтад кевтцхәҗ. Тедн нөөртән даргдад, нүдән секҗ чадл уга, Исуст ю келхән медҗ уга. 41-42Һурвдад ирхләрн Исус келв:

– Тадн ода күртл унтад, цогцан амраһад бәәхмт? Болх! Цагнь ирв, Күмни Көвүн килнцтә улсин һарт бәргдҗәнә. Бостн, йовий! Намаг бәрҗ өгх күн аашна, – гив[+].


Исусиг бәрҗ авлһн

43[•]Исусиг үгән келҗәсн цагт сурһульч болҗ йовсн Йуда өөрдҗ ирв. Терүнә ардаснь һартан мод болн үлд бәрсн улс аашҗ. Тедниг ах гелңгүд, ном цәәлһәчнр болн толһачнр йовулҗ[+].

44– Мини өөрдәд үмссн күн Исус болх, – гисн темдг урвач тер әмтнд медүлх зөвтә бәәҗ. Тадн Түүг бәрҗ авад, харулд бәрүләд йовтн, – гив.

45Йуда өөрдҗ ирн Исусиг:

– Багш! – гиҗ келәд теврәд үмсв.

46Тер дарунь Исусиг бәрҗ авцхав. 47Хаҗуд зогсҗасн сурһульчнрин негнь үлдән һарһҗ авад, ах гелңгин[†] зарцин чикинь тәәрчкв[+].

48-49– Мод үлд хойр атхад, деермч кү бәрҗәх кевәр яһад ирсмт? Өдр болһн Би тадниг һол сүм[†] дотр сурһсн бәәнәлм, тадн Намаг бәрҗ авсн угалмт? Болв Бурхна Бичгт бичәтә юмн күцгдх зөвтә, – гив[+]. 50Сурһульчнрнь Исусиг үлдәчкәд, цугтан гүүлдәд йовҗ одв[+]. 51Зуг нег баһ наста күн Исусин ардаснь йовсмн. Тер бий деерән хөңглдңгәр хуча көдрчксн йовҗ. 52Бийинь бас бәрҗ авхар седхләнь, хучаһан цергүдин һарт үлдәчкәд, дотрк хувцтаһан гүүһәд йовҗ одҗ.


Исус Деед хургин өмн

53[•]Ах гелңгин герт Исусиг көтлҗ авч ирхлә, терүнд цуг ах гелңгүд, толһачнр болн ном цәәлһәчнр цуглрад Деед хург кеҗ. 54Пётр бас эс медгчәр ардаснь йовад, ах гелңгин хотн дотрнь орад, харулчнрла хамдан дендрин өөр сууһад дуладв. 55Еврейин ах гелңгүд Деед хургт орлцдг улстаһан Исусиг яһҗ гемшәҗ, засгла харһулхан медҗ чадлго бәәв. 56Худлахар герчлх улс олддг болв чигн, теднә келсн үгмүднь нег-негнләһән ирлцҗ уга[+].

57-58– Энүг иигҗ келҗәсинь бидн соңславидн: «Би эн әмтнә бәрсн сүмиг хамхлад, һурвн өдрин туршт әмтнә эс тосхдг сүм тосххв гидг билә», – гиҗ худл герчнр келцхәв[+].

59Болв терүг чигн хаҗһр келәд, күн болһна үгнь ирлцҗ уга. 60Дарунь еврейин ах гелң босад:

– Юңгад хәрү эс өгч бәәхмбч? Әмтнә гемшәлһнә өмнәс ямаран хәрү өгхмч? – гиҗ Исусас сурв[+].

61Болв Исус нег чигн үг келсн уга.

– Чи үнәртән Бурхна илгәсн Аврач, үнәртән әдстә Бурхна Көвүн болҗахмч? – гиҗ ах гелң сурв[+].

62– Э-э, тиим, Күмни Көвүн Бурхна барун бий талнь суусинь, үүлн заагт теңгрәс аашсинь тадн үзхит, – гиҗ Исус хәрү өгв[+].

63-64Ах гелң өмсҗәсн хувцан татҗ шуулад:

– Түүнәс үлү ямаран герч таднд кергтәв? Бурхиг му келҗ бәәхинь тадн эс соңсвт? Энүнә тускар ю келцхәнәт? – гив. Исус үкх зөвтә гиҗ цугтан тоолв[+][+]. 65Тегәд зәрмнь Исус деер нульмад, нүдинь бооһад, толһаһарнь цокад:

– Мә чамд, кен цокҗахинь әәлдҗ кел! – гицхәв.

Дарунь Исусиг харулчнр авч һарад, бас цокв[+].


Пётрин Исусас зәәлҗ гөрдлһн

66[•]Пётриг хотн дотр бәәтл ах гелңгин зарц күүкд күн хаҗуһарнь йовв. 67Һалын өөр дуладҗасн Пётрт оньган өгәд хәләчкәд:

– Чи бас Назаретин Исусла биләлмч? – гиҗ сурв.

68– Юуна тускар келҗәхичн би төрүц медҗ бәәхшв, – гиҗ Пётр гөрдәд өмнк хотн тал һарв.

Тер кемлә эр така хәәкрв. 69Зарц күүкд күн дәкн терүг үзчкәд, хаҗуд зогсҗасн әмтнд:

– Эн бас Терүнә үүрнь, – гиҗ келв.

70Пётр дәкн гөрдв. Невчкн цаг давсна хөөн зогсҗасн әмтн:

– Терүнә үүрнь мен бәәләлмч, Һалильян күн эсий чи? – гиҗ сурцхав.

71– Кенә тускар келҗәхитн би төрүц медҗәхшв, – гиҗ Пётр андһар тәвв, – Худл келҗәхлә, намаг Бурхн цааҗлтха!

72Дарунь хойрдад эр така хәәкрв. «Эр така хойр дәкҗ хәәкртл, чи һурв дәкҗ Намаг медхшв гиҗ келхич», – гисн Исусин үгинь тодлад, Пётр һашудад уульв[+].

#### 15


Исус Пилатин өмн

1[•]Өрүн өрлә ах гелңгүд,[†] еврейин толһачнр, ном цәәлһәчнр[†] болн талдан Деед хургин гешүд селвг авлцад, Исусиг күләд, Пилатур авч одв[+].

2– Чи Йудья улсин хан болҗахмч? – гиҗ Пилат Исусас сурв.

– Та тиигҗ келҗәнмт, – гиҗ Исус хәрү өгв[+].

3Ах гелңгүд Исусиг икәр бурушаҗ гемшәв.

4– Хәрү юңгад эс өгнәч? Чамаг икәр гемшәҗәнәлм, үзҗ эс бәнчи? – гиҗ Пилат сурв[+]. 5Болв Исус хәрү өгсн уга, Пилат Терүнд дегд икәр алң болв.


Исусиг цааҗлх йоста

6[•]Байрин өдр бәәҗ. Тегәд түүрмд суусн әмтнәс негинь Пилат сулдхдг йоста бәәсмн. Кениг сулдххинь – олн әмтн шүүҗ авдг йоста бәәҗ. 7Тиигхд Бар-Аба гидг нертә күн түүрмд сууҗ. Барб буцлт өргсн улсла хамдан әмт алсн төләдән гемшәгдҗ. 8Пилатас әмтн байрин өдрин өмн нег кү сулдхтха гиҗ некҗ.

9– Йудья улсин хааг тадна төлә сулдххмн болвза? – гиҗ Пилат сурҗ.

10Ах гелңгүд Исуст үлү үздг төләдән зарһла харһулҗахинь Пилат медчкҗ[+]. 11Ах гелңгүд әмт түкрәд, Пилатас Бар-Аба сулдхтха гиҗ сурулҗ[+].

12– Йудья улсин хан гиҗ нерәдсн күүһитн яахмб? – гиҗ Пилат теднәс сурҗ.

13– Терүг кирст хадчк! – гиҗ әмтн хәәкрв.

14– Яһснднь тиигхмб? Ямаран хаҗһр һарһсмб? – гиҗ Пилат сурв.

– Кирст хадчк Терүг! – гиһәд әмтн улм чаңһар хәәкрцхәв[+].

15Тегәд әмтнә бахинь хаңһахин төлә Пилат Бар-Абаг сулдхаһад, Исусиг цокад, цааҗла харһултха гив[+]. 16[•]Цергчнр Исусиг өмнк хотн дотр (Римин һардачин зарһ кедг орм) авч одад, үлдсн цергүдән дуудҗ авцхав. 17Тедн дөөгләд, Исусин толһа деернь хатханчгар гүрсн титм күчәр өмскәд, улан хувц көдргәд:

18– Йудья улсин хан менд болтха! – гиҗ хәәкрәд, 19Исусин толһаһарнь модар цокад, деернь нульмад,[+] 20дөөглҗ сөгдәд, улан хувцинь тәәлҗ авад, Бийиннь хувцинь хәрү өмскәд, цааҗлһна һазрур көтләд һарцхав.


Исусиг цааҗллһн

21[•]Оңдан һазрас йовҗ йовсн Шимон гидг нертә Күрәнә балһсна күн зуурнь харһҗ. Тер Александр Руп хойрин эцк сәнҗ. Цергчнр терүг кирс авч йовтха гиҗ закв[+]. 22Тегәд Исусиг Голготур авч ирҗ (Голгот – һавл гиҗ орчулгдна). 23Цергчнр Исуст миррин уснла хольсн чаһр уутха гиһәд өгхлә, Исус ууҗ уга. 24Исусиг кирст хадчкв. Хувцинь болхла җирв хаяд, цергүд хоорндан хуваҗ авцхав[+]. 25Эн цааҗлһн өрүн йисн часин алднд болҗ. 26Толһа деернь гем-буруһинь бичдг ормд: «Йудья улсин хан» – гиҗ бичәтә харһа өлгҗ. 27Исусин барун бий, зүн бий тал хойр деермч кү бас кирст хадҗ. 29Хаҗуһарнь йовҗ йовсн улс, Исусар зог кеһәд, инәлдәд, өргән заңһад:

– Нә, яһвч! Һурвн өдрин туршт сүм хамхлад, хәрү тосхх болҗ бәлчи[+]? 30Тиигхин ормд кирсәсн бууһад, әмән харсҗ авхнчн! – гицхәв.

31Ах гелңгүд болн ном цәәлһәчнр бас Терүг дөөглв:

– Әмт аврад йовдг билчи, бийән аврҗ эс чаддмч! Эн Бурхна илгәсн Аврач болн Израилин Хан кирсәсн буухла, бидн Терүнд иткхвидн, – гицхәв[+].

32Хамдан кирст хадгдсн деермчнрин бийнь Исусиг му келцхәв[+].


Исусин үкл

33[•]Арвн хойр часин алднд һазр деерк генткн харңһурад, һурвн час күртл бәәв. 34Һурвн часин алднд Исус:

– Элои, Элои, лема сабахтани! – гиһәд чаңһар хәәкрв. (Тернь – «Бурхн минь, Бурхн минь, Намаг юңгад үлдәсмч?» – гисн үг сәнҗ.)[+] 35Өөрнь зогсҗасн улс келсн үгинь соңсчкад:

– Эн Эльяг дуудҗах кевтә? – гицхәв.

36Теднә негнь модна үзүрт кенчр ораһад, ишклң чаһрт норһад, амнднь күргәд:

– Кирсәс Энүг Элья яһҗ буулһҗ авхинь хәләхмн, – гив[+].

37Исус чаңһар хәәкрв, дарунь әмнь һарв. 38Тер саамла һол сүмин[†] көшг деерәс дорагшан хойр әңгрәд шуурв[+]. 39Рим әңгин цергин ахлач Исусин әмнь һарсинь үзәд:

– Эн үнәртән Бурхна Көвүн бәәҗлм! – гив.

40Хол биш зогсҗасн күүкд улс энүг цугинь үзҗ. Тедн дунд: Магдален хотна Марий, баһ наста Яковин болн Йосьян эк Марий болн Салома бәәцхәҗ[+]. 41Эн күүкд улс Исусла хамдан Һалильяд йовад, нөкд болсн улс бәәҗ. Исусиг дахад, Ерусалимд ирсн нань чигн дала күүкд улс терүнд бәәсмн.


Исусиг оршалһн

42-43[•]Асхар болсн йовдл бәәҗ. Деед хургт орлцдг, бийнь Бурхна Йос күләдг Ариматья хотнас ирсн Йосип гидг нертә күн зөрмгләд Пилатур одад, Исусин цогцинь сурҗ. Яһад гихлә, бемб өдрин өмн, байрт белддг өдр бәәҗ. 44Тиим шулун Исусин әмнь һарч одснд Пилат алң болҗ. Цергә әңгин ахлачиг дуудад, лавта Исусин әмнь һарсн угаһинь сурв. 45Исусин әмнь һарсинь медҗ авад, цогцинь Йосипд өгв. 46Йосип Исусин цогцинь буулһад, үнтә һара цаһан кенчр хулдҗ авад ораһад, хад чолунд шин кесн үкәрт авч одҗ тәвәд, ордг орминь ик чолуһар дарчкҗ. 47Исусин цогцинь альд тәвсинь Магдален хотна Марий болн Йосьян эк Марий хойр үзҗ.

#### 16


Сурһульчнр Исусин әмдрснә тускар медҗ

1[•]Бемб өдр давсна хөөн Магдален хотна Марий, Яковин эк Марий, Салома һурвн Исусин цогцднь түркхәр каңкнсн үнртә тос хулдҗ авсмн[+]. 2Нарн өдр өрүн өрлә, шиңкән өр цәәҗәтл күүкд улс оршасн һазр тал йовцхав.

3– Тер ик чолуг кен маднд хооран кеҗ өгхмб? – гисн уха зууран ухалад тедн йовцхаҗ[+].

4Зуг тедниг өөрдәд ирхлә, чолун уулын көндәһәс хооран кегдҗ одсинь үзгдв. (Тер дегд ик чолун бәәҗ.) 5Уулын көндәһүр орхла, нег баһ наста күн дуд цаһан хувцта барун бийд сууснь үзгдв. Күүкд улс йир икәр сүрдв.

6-7– Бичә сүрдтн, тадн кирсд хадгдсн Назаретин Исусиг хәәҗ йовна эсийт? Тертн әмдрҗ одла! Тертн энүнд уга. Кевтсн орминь үзтн. Пётрт болн наадк сурһульчнртнь[†] иигҗ келтн: Урднь келсәрн, Тер тадниг Һалильяд күләх, – гив[+].

8Күүкд улс дегд икәр әәхләрн, күүнд үг келҗ чадлго, оршасн ормас һарад гүүцхәв.


Зәрм сурһульчнрнь Исусиг үзҗ

[ 9[•]Нарн өдр әмдрәд, Исус Магдален хотна Марий (урднь энүнәс Исус долан хар сәкүс көөҗ һарһсмн) түрүн болҗ үзгдв[+]. 10Урднь Исусиг дахҗ йовсн, Терүнд зовад, ууляд суусн әмтнд Марий гүүҗ одад үзсән келҗ өгв. 11Теднь Исусиг әмдрснд болн Марийд үзгдв гиснд итксн уга[+]. 12Исус талдан бәәдл һарад, селән орҗ йовсн күүнд бас үзгдҗ. 13Тер хойриг ирәд келхләнь, әмтн бас иткҗ уга.


Исус апостолмудтаһан күүндҗ

14Хөөннь арвн негн сурһульчнртан хотан ууҗатлнь Исус ирҗ үзгдҗ. Иткл уга болн хату зүрктәдән Исусиг үзсн әмтнд эс иткснднь сурһульчнран шоодҗ.

15– Делкә эргәд, Сән Зәңг олн әмтнд тархатн[+]. 16Сән Зәңгд иткәд, бийән уснд кирслснь авргдх, эс иткснь – засгдх[+]. 17Иткснь иим өвәрц йовдл һарһҗ чадх: Мини нерн деерәс хар сәкүсдиг көөҗ һарһх, шин келәр келх[+]. 18Хорта моһа һартан авв чигн, хор уув чигн үкшго. Итксн улс гемтә улс деер һаран тәвхлә, теднь эдгҗ одх, – гиҗ Исус келв[+].

19Теднлә күүндснә хөөн Деед Эзн деегшән өөдләд, теңгрт күрәд, Бурхна барун талнь суув[+]. 20Терүнә сурһульчнрнь нарта делкә эргәд, олн әмтнд Сән Зәңг тархав. Йовсн һазртнь Деед Эзн теднд нөкд болад, теднә тархалһиг өвәрц йовдлар батлсмн. Тиигҗ учрсмн.][*][+]

### Лука

#### Лука

Лука


Нүр үг

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]


#### Нүр үг


Лукан бичсн Сән Зәңг


Нүр үг

Лукан бичсн дегтрт Израильд өгх болсн Аврачнь Исус болҗ һарчана, дәкәд тер цуг әмтнә Аврачнь болҗана. Деед Эзнә Сәкүсн түрү-зүдү бәәдг улст Сән Зәңг тархатха гиҗ Исусиг дуудсна тускар Лука бичҗәнә (4.18). Эн Сән Зәңгд олн зүсәр бәәдг улст кергтә килмҗ бичгдҗ. Сән Зәңгиг бичхләрн, байр үүдәдгәр Лука бичҗ. Түрүңк бөлгүдт Исусиг ирх гиҗ келҗәснә тускар, дәкәд сүүлңк бөлгүдт Терүг теңгрт өөдлхин тускар байртаһар үзүлгдҗ. Исусиг өөдлснә хөөн христианск итклин өслтин болн тархалһна тууҗиг Лука «Апостолмудын үүлдвр» гидг дегтрт келҗ өгчәнә.

Хойр тасрхад (1–2 болн 9–19 бөлгүдт) олн материал багтҗ. Терүг зуг Лукан бичсн Сән Зәңгд умшҗ болхмн. Эннь Бурхна элчнрин туск дууд, нилх Исусиг хөөчнр үзснә туск, бичкн цагтан Исус һол сүмд одсна туск келврмүд, Шамарья һазрин цаһан седклтә күүнә болн геедрсн көвүнә туск үлгүрмүд болҗана. Лукан бичсн Сән Зәңгд һол учр-утхнь болҗ зальврлһна болн Әрүн Сәкүснә чинр, Исуст цергллһнә күүкд улсин чинр, килнциг Бурхн яһҗ тәвҗ өгдгин туск чинр үзүлгдҗ.


Учр-утхин зура

Нүр үг 1.1 – 4

Кирсләч Йохана болн Исусин төрлһн, бичкнтк цаг 1.5–52

Кирсләч Йохана цергллт 3.1–20

Исусиг кирсллһн болн сөрлһн 3.21 – 4.13

Һалильяд Исусин цергллт 4.14 – 9.50

Һалильяс Ерусалим орлһн 9.51 – 19.27

Сүүлңк долан хонг 19.28 – 23.56

Деед Эзнә әмдрллһн, ирлһн болн өөдллһн 24.1–53

#### 1


Нүр үг

1Күндтә Төпил! Мадн дунд учрсн йовдлмудын тускар кесг улс келврмүд бичҗ тогтав. 2Эн йовдлмудыг эклцәс авн үзсн улс болн Сән Зәңг тархачнр маднд келҗ өгцхәв. 3Иим учрар би бас цугинь эклцәснь авн нәрнәр шинҗләд, дигләтә келвр Таднд бичҗ өгхәр шиидв[+]. 4Урднь дассн юмн үнн болдгиг лавтаһар батлҗ медхит гиҗ би Таднд бичҗәнәв.


Уснд кирслдг Йохан төрснә туск әәлдхл

5Херод хан Йудья нутгт залдг цагла Абья гелңгин селгәнә багас Зехарья гидг гелң бәәсмн. Терүнә авальнь Ахарона тохмин Елизавета гидг нертә күүкд күн бәәсмн[+]. 6Тедн хоюрн Деед Эзнә чирәд чик седклтә улс болад, Бурхна зааврмуд болн герәсд алдлго күцәдг бәәсмн[+]. 7Зуг Елизавета күср[*] бәәсн учрас тедн үрн уга бәәҗ. Хоюрн зөвәр наста улс бәәҗ.

8Нег дәкҗ Зехарья һол сүмд[†] гелң болҗ церглҗәҗ. Терүнә гелңгүдин[†] багин дарани көдлҗәх цаг бәәсмн. 9Күҗ уңһтхахин төлә җирв хайдг бәәҗ, тегәд җирвәр Зехарья сүмд күҗ уңһтхах зөвтә бәәсмн[+]. 10Күҗ уңһтхасн цагт сүмин һаза кесг әмтн зальврад зогсцхав[+]. 11Генткн Зехарьян өмн Деед Эзнә элч зогсснь үзгдв. Тер күҗ уңһтхадг ширән барун бийд зогсҗасн бәәҗ[+]. 12Терүг үзәд, Зехарья чочад үүмәд одв. 13Болв Бурхна элч:

– Зехарья, бичә ә! Бурхн чини зальврсиг соңсв. Елизавета гидг авальчнь чамд көвү һарһх. Чи терүг Йохан гиҗ нерәдхич[+]. 14Тер чамд ик байр өгх. Кесг улс терүг төрхлә, байрлх. 15Деед Эзнә чирәд алдр күн болҗ, әрк-чаһр амсдго, төрснәс авн Әрүн Сәкүстә күн болх[+]. 16Израиль улсин ик зууһинь теднә Деед Эзн Бурхн тал тер хәрү йовулҗ, 17Терүнә өмн йовҗ, Эльян әәлдәчин Сәкүстә болн күчтә болх. Эцкнрин седклинь үрдүдтнь өөрдүлҗ, соңхсвр уга әмтиг чик хаалһд хәрү орулҗ, Деед Эзиг ирхин өмн келн-әмтиг белдх, – гиҗ Зехарьяд келв[+].

18– Яһҗ би Тана келсиг иткхмб? Би ода дегд көгшнлм, авальм бас зөвәр наста, – гиҗ Зехарья Бурхна элчәс сурв[+].

19Бурхна элч хәрүднь:

– Би Бурхна өмн зогсҗасн Габрильв. Чамла күүндхин төлә, эн байрта зәңг авч ирхин төлә, намаг илгәсмн. 20Болв цагтан күцх мини үгд чи итксн угач. Цуг эн учртл чи үг келҗ чадшгоч, – гиҗ келв.

21Тер цагт әмтн Зехарьяг һаза күләҗәцхәлә, терүг сүмәс һарлго, удан бәәсн учрас тедн алң болцхав. 22Зехарья сүмәс һарад, әмтнд үг келҗ чадсн уга. Терүг үзгдл үзсинь цуһар медв. Келн уга болад, Зехарья әмтнлә докъяһар күүндв. 23Зехарьян цергллһнә цаг төгсхлә, тер герүрн хәрәд йовв. 24Удл уга терүнә авальнь Елизавета үр тееһәд, түрүңк тавн сард һаза һарлго гертән суув.

25– Эн Деед Эзнәс! Тиим насндм Деед Эзн намаг хәәрләд, әмтнә чирәд нерм цеврдүлв, – гиҗ Елизавета келв[+].


Исусин төрснә туск әәлдхл

26Елизавета үрән гесндән тееһәд, зурһан сар давсна хөөн Габриль гидг элчиг Бурхн Һалильян Назарет хотнур нег окн күүкнүр йовулв[+]. 27Тер күүкн Давид[†] уңг-тохмин үй Йосип гидг күүнә келсн күүкн бәәҗ. Мирьям гидг нертә бәәҗ. 28Бурхна элч терүнүр ирәд:

– Әдстә күүкн, менд! Деед Эзн чамта хамдан! – гиҗ келв.

29Эн үгмүдиг соңсад, Мирьям үүмәд одв. Тер келсн үгинь медҗ чадлго ухалад бәәв. 30Бурхна элч цааранднь келв:

– Бичә ә, Мирьям! Бурхн чамаг хәәрлҗәнә! 31Чи гесндән үр тееһәд көвү һарһхич! Исус гидг нер өгхич[+]. 32Терчн Алдр күн болад, Деед Бурхна Көвүн гидг нер зүүх. Терүнә өвк Давидин ширәг Деед Эзн Бурхн Терүнд өгх[+]. 33Яковин үлдл тохм Тер мөңкиндән залх. Терүнә йосн төрүц чилшго[+].

34– Ода тана келсн яһҗ учрхмб? Би хәрд һарад уга күүкнлм? – гиҗ Мирьям сурв.

35Бурхна элч иим хәрү өгв:

– Әрүн Сәкүсн чини деер бууһад, Деед Бурхна күчәр чи дүүрхич. Эн учрар чамас һарсн үрн әрүн болх. Тер Бурхна Көвүн гиҗ нерәдгдх[+]. 36Чини садн Елизавета гидг күүкд күн наста болвчн бас көвү һарһх. Терүг цуһар үр-сад һарһдго күүкд күн гиҗ келдг билә, зуг терчн үр тееһәд, зурһан сар болчкв. 37Бурхн цугинь кеҗ чадна[+].

38– Би Деед Эзнә заасинь күцәх зарцв. Тана келсәр болтха! – гиҗ Мирьям хәрү өгв.

Бурхна элч цааран йовв.


Мирьям Елизавета тал золһҗ ирв

39Мирьям удл уга бийән белдәд, Йудья гидг уулта һазрт бәәсн балһснур адһҗ йовв. 40Тиигәрән ирәд, Мирьям Зехарьян герт орад Елизаветла мендлв. 41Елизавета Мирьямиг мендлҗәхинь соңсхлань, дотрнь бәәсн үрнь көндрв. Елизавета Әрүн Сәкүсәр дүүрв. 42Елизавета:

– Күүкд улсин дундас чи онц әдстә күнч, чини дотр бәәсн үрн әдстә! 43Деед Эзнә эк нан тал ирдгт би юн ачта күн болҗахмб? 44Чини ду соңсхлам, дотрм бәәсн үрм байрлад көндрв. 45Деед Эзнә келсн үгмүд бүтх гиҗ итксн күүкд күн буйн кишгтә! – гиҗ чаңһар келв.

46Мирьям иигҗ келв:

– Мини седклм Деед Эзнд магтал өргҗәнә! 47Сүмсм мини Аврач Бурхнд байрлна![+] 48Яһад гихлә, Тер Эврәннь зарцин номһн бәәдлиг үзв! Эн цагас авн орчлңгин тохм болһн намаг кишгтә гих![+] 49Учрнь: Күчтә Бурхн мини төлә алдр үүл күцәв. Терүнә нерн әрүн болтха![+] 50Терүг күндлдг күүг үйәс үйд хәәрлнә![+] 51Бурхн Эврәннь һарарн күчтә үүлмүдиг үзүлв! Омгта улсиг Тер ухалсн зуратаһинь тарав! 52Деер суусн ахлачнриг ширәһәснь көөҗ хольврулв! Дорацулгдсн улсиг деегшлүлв![+] 53Өлссн, харһнсн улст сә кеҗ өгв. Байн әмтиг юмн угаһар йовулв![+] 54Хәәрлтин тускар тодлад, зарцдан эс гиҗ Израиль әмтндән тус күргхәр ирв[+]. 55Эн хәәрлт мана өвкнрт: Абрахамд болн терүнә үрдүдт оньдиндан күргнәв гиҗ үгән өгв.

56Мирьям Елизаветин герт һурвн сар шаху гиичләд, герүрн хәрҗ одв.


Уснд кирслдг Йохана төрлһн

57Елизаветин гиигрх цагнь ирәд, тер көвү һарһв. 58Хам-хоша бәәсн әмтн, элгн-саднь терүг Бурхн тиим кевәр хәәрлсинь соңсад, цуһар байрлцхав. 59Нәәмдгч өдртнь тедн нилх көвүһән керчүлхәр ирв. Эцкиннь нерәр Зехарья гиҗ тедн көвүг нерәдхәр седв[+]. 60Зуг экнь зөвшәрл уга иигҗ келв:

– Уга. Энүнә нерн Йохан болг.

61Тиигхләнь цуһар:

– Танахна тохмд тиим нертә күн угалм! – гиҗ келцхәв.

62Тегәд тедн эцкнь көвүндән ямаран нер өгхәр бәәхинь медхәр, Зехарьяс докъяһар сурцхав. 63Зехарья харһа сурҗ авад, «Энүнә нернь Йохан» гиҗ бичв. Цуһар икәр өврцхәв. 64Тер кемлә Зехарьят келн орв. Тегәд Бурхиг магтад тер үг келв. 65Өөрнь бәәсн әмтн энүг үзәд, дегд икәр сүрдцхәв. Эн зәңг өөдм һазрта Йудья нутгар тархагдв. 66Энүг соңссн цуг улс эн зәңгиг зүркндән тодлҗ:

– Эн үрн кен болхмб? – гиҗ сурцхав. Бурхна күчн терүнд бәәсмн.


Зехарьян әәлдхл

67Нилхин эцкнь Зехарья Әрүн Сәкүсәр дүүрч:

68– Израилин Деед Эзн Бурхн тууртха! Тер маднд дөң болад, сулдхвр өгв[+]. 69Зарц Давидин бүләс алдр Аврачиг маднд илгәв[+]. 70Бурхн Эврәннь әрүн әәлдәчнрин[†] дууһар Терүнә тускар зәңглҗ келв. 71Тер мадниг өшәтнрәс аврҗ, маднд дурго улсас харсҗ авх[+]. 72Бурхн мана өвк экцнриг хәәрлхв гиҗ үгән өгәд,[+] 73-74өшәтнрин һарас тадниг харсҗ авхв гиҗ Абрахамд андһарлҗ келв[+]. 75Әрүн болн чик седкләрн Терүнә өмн йовҗ, бидн Терүнә чирәд наснаннь туршартан юмнас әәлго церглхвидн. 76Чи, көвүн минь! Деед Бурхна әәлдәч болҗ йовхич. Деед Эзнә хаалһинь белдхәр өмннь йовхич[+]. 77Килнцтн тәвгдхлә, әмән аврҗ чадхит гисн медрл Бурхна улст өгхич[+]. 78Мана Бурхн дурарнь хәәрлтәрн герлтҗ, теңгрәс өрүни гегә илгәх,[+] 79үклин үлмәд бәәдг харңһуд суусн улст герл өгәд, эвин хаалһ зааҗ үзүлх, – әәлдҗ келв[+].

80Нилх көвүн Сәкүсндән батрад өсв. Израилин әмтнд үзүлгдхин цаг иртл, тер эҗго көдәд бәәв[+].

#### 2


Исусин төрлһн

1[•]Тер цагт Август хан Рим орн-нутгин үлмәд бәәсн һазрин әмтнә то бичҗ авхин туск зәрлг һарһв[+]. 2Сирий нутгт[*] Күринь хан нойлҗах цагт әмтнә то бичҗ авлһна түрүнь болҗ эклв. 3Тегәд чигн нерән бичүлхин төлә күн болһн эврәннь төрсн балһснур йовв. 4Йосип бас Һалилья һазрас Назаретас һарад, Йудья гидг һазрур Давид[†] хан төрсн Бетлехем хотнур йовв, юңгад гихлә, тер Давидин тохмин күн бәәсмн[+]. 5Йосип Мирьям гидг келсн күүктәһән нерән бичүлхин төлә йовсмн. Тер күүкн күнд бәәсмн. 6Бетлехемд ирхлә, Мирьямин гиигрх цагнь ирв. 7Тер эврәннь ууһн көвүһән һарһад өлгәдәд, малд өвс өгдг отльгт кевтүлв. Яһад гихлә, гиичлүрин герт теднд орм күртсн уга.


Хөөчнр болн Бурхна элчнр

8Теднә бәәсн һазрин өөр хөөчнр бәәсмн. Тедн кеер бәәһәд, сөөднь хөөдән манад бәәцхәҗ. 9Генткн теднә өмн Деед Эзнә элч үзгдәд, Деед Эзнә туурмҗин герл теднд асв. Тедн дегд икәр сүрдцхәв[+]. 10Зуг Деед Эзнә элч:

– Бичә әәтн. Би таднд болн эн нарт делкәд бәәсн әмтнд байрта зәңг авч ирв! 11Эндр Давид хаана төрскн хотнд Бурхна илгәсн Аврач Деед Эзн төрв![+] 12Терүнә темдгнь эн: өлгәгдсн нилхиг тадн малд өвс өгдг отльгт кевтсинь олҗ авхит, – гиҗ келв.

13Генткн Деед Эзнә элчин өөр теңгрин церг бууҗ ирв. Тедн Бурхиг магтад дуулцхав:[+]

14– Теңгрт Бурхн тууртха! Сән тааларн бәәдг улс һазр деер амулң менд бәәтхә![+]

15Бурхна элчнр хөөчнриг үлдәһәд, хәрү теңгр тал нисҗ һарв.

– Бетлехемүр йовхмн, Деед Эзнә зәңглсәр юн учрсинь хәләхмн! – гиҗ хөөчнр келцхәв.

16Тедн адһҗ йовад, Мирьямиг, Йосипиг болн малд өвс өгдг отльгт кевтсн теднә үринь үзцхәв. 17Нилх көвүг үзчкәд, хөөчнр энүнә тускар Бурхна элчәс соңссан келҗ өгцхәв. 18Хөөчнрин келсн үгиг соңссн әмтн алң болад бәәцхәв. 19Мирьям цуг энүг тодлад, зүркндән хадһлад бәәв[+]. 20Хөөчнр учрсн юмиг үзсн, соңссн төләдән Бурхиг туурулҗ магтад, хәрү йовцхав. Бурхна элчин келсәр цугнь учрв. 21Нәәмн өдр давсна хөөн көвүнд керчлһ кех цаг ирхлә, Терүнд Исус гидг нер өгв. Көвүг төрәд уга бәәтлнь эн нериг Бурхна элч Түүнд өгч[+].


Исусиг сүмд авч ирснь

22Теднә әрүсллһнә йослл күцәх цаг ирхлә, Мирьям Йосип хойр нилх көвүһән Деед Эзнд үзүлхәр Ерусалимд авч ирцхәв[+]. 23Юңгад гихлә, Деед Эзнә Заканд[†] иигҗ бичәтә: «Ууһн көвүн болһн Бурхнд нерәдгдх зөвтә»[+]. 24Дәкәд болхла, Деед Эзнә Закана зәрлгәр «хойр бүдүн көглҗрһәр эс гиҗ көглҗрһнә хойр һууҗмлар» Бурхнд тәкл тәкх зөвтә бәәсмн[+].

25Тер цагт Ерусалимд Шимон гидг нертә нег күн бәәдг бәәҗ. Эн Израилин аврлһна цагинь күләдг чик седклтә болн буйнч күн бәәҗ. Эн Әрүн Сәкүстә күн бәәҗ.

26– Деед Эзнә Христосиг[†] эс үзтлән чи насан баршгоч, – гиҗ Шимонд Әрүн Сәкүсн медүлҗ келсмн.

27-28Әрүн Сәкүсәр сүрәлксн Шимон сүмд ирв. Нилх көвүнә төлә Закана йосллыг күцәхәр эк-эцкнь Терүг сүмд авч ирхлә, Шимон Исусиг һар деерән авад, Бурхнд ханлтан өргәд:

29– Деед Эзн! Ода Эврәннь үгәрн Тана зарциг тәвәд йовулҗанат. 30-31Юңгад гихлә, цуг күмн әмтнд белдсн Тана илгәсн Аврачиг мини нүдм үзв[+]. 32Энтн – буру номта улст[†] гегән герл болх. Эврәннь Израиль келн-әмтән туурулх! – гив.

33Эк эцк хойрнь Шимониг теднә көвүнә тускар келҗәхинь соңсад, өврәд бәәцхәв. 34Дәкәд Шимон теднд әдс өгәд, нилх көвүнә экднь Мирьямд келв:

– Эн кевтсн көвүнәс көлтә Израилин улсас кесгнь буурх, кесгнь деегшән өөдлх. Энтн Бурхна темдг болх. Энүнә өмн кесгнь босад седклиннь нуувчн санаһан илдкҗ секх. 35Чини седклиг бас үлдәр шааһад салһх, – гив[+].

36Тер сүмд Пенүлин һарсн күүкн Ашер тохмин Хана гидг әәлдәч күүкд күн бәәсмн. Тер зөвәр наста эмгн бәәҗ. Эн эврәннь залутаһан долан җилдән гер-бүл болҗ бәәсмн. 37Болв хөөннь тер белвсн болад үлдв. Хана найн дөрв күртлән белвсн бәәҗ. Тер сүмәс төрүц һардго бәәсмн, өдр сө уга мацг бәрәд, Бурхнд зальврдг бәәсмн[+]. 38Тер цагт Хана бас тедн тал өөрдәд, Бурхнд ханлт өргәд, Ерусалимин сулдхвриг күләҗәсн күн болһнд нилх көвүнә тускар келҗ өгв.


Назарет хотнур хәрү ирлһн

39Мирьям Йосип хойр Деед Эзнә закаһар кергән күцәсн хөөн Һалилья гидг һазрт бәәсн эврәннь Назарет гидг хотнур хәрҗ ирцхәв[+]. 40Нилх көвүн өсәд босад, батрад, цецн уханд орад, Бурхна онц хәәрлтә көвүн болҗ йовсмн.


Исус гидг көвүн сүмд

41Җил болһн Песах[†] гидг байрин өдрлә Исусин эк эцк хойр Ерусалим балһснур ирдг бәәсмн[+]. 42Исусиг арвн хойр наснд күрхлә, тедн саак кевәрн тер байрт йовцхав. 43-44Байрин өдр чилснә хөөн эк-эцкнь хәрәд йовцхав, Исус Ерусалимд үлдв. Йосип Мирьям хойр түүг медлго, көвүһән теднлә йовсн әмтнлә йовҗ йовх гиҗ санв. Тиигәд тедн өдрин дуусн йовад, дәкәд көвүһән элгн-садн дунд болн таньдг улс заагт хәәцхәв[+]. 45Көвүһән олҗ чадлго, хәрү Ерусалимд ирәд, тенд Терүг хәәцхәв. 46Һурвн өдр болад тедн Исусиг сүмд суусинь олҗ авч. Тер болхла закана багшнрт[†] сурвр өгәд, тедниг соңсад сууҗ. 47Исусиг соңссн әмтн Терүнә гүн медрлинь үзәд, яһҗ Тер әмтнә сурврмудтнь хәрү өгчәхинь соңсад, алң болцхав. 48Эк-эцкнь көвүһән тенд үзчкәд, йир өврцхәв.

– Көвүм минь, яһад чи мадниг зоваһад, тиим йовдл һарһвч? Бидн чини эцктә хамдан чамаг хән гиҗ басл зовад бәәввидн, – гиҗ экнь сурв.

49– Тадн Намаг яһад хәәсмт? Намаг эврәннь Эцкин керг-үүлд орлцх зөвтәһинь та меддго болвзат? – гиҗ Исус сурв.

50Эк-эцкнь көвүнә келсн үгинь медҗ чадлго бәәцхәв[+]. 51Исус эктә-эцктәһән хамдан һарад йовв. Назаретд ирәд, Тер эк эцкиннь үгинь соңсад бәәв. Цуг учрсн йовдлыг экнь зүркндән тодлҗ авв[+]. 52Исус өсәд босад, цаг ирвәс цецн ухата болад бәәв. Цаг ирвәс әмтн болн Бурхн Бийнь Исуст хәәртә болв.

#### 3


Уснд кирслдг Йохана ном умшлһн

1-2[•]Тиверь гидг хан ширә деер сууһад, арвн тавдгч җилд Йудья һазрт Понтий Пилат гидг нойн бәәсмн. Херод болхла Һалильяд, терүнә ах Пилип Итурьяд болн Трахонидт һардҗасмн, Лусанья Абиленд һардач бәәсмн, Хана болн Кәәп ах гелңгүд[†] бәәҗ. Тер җилд Бурхн эҗго көдәд, Зехарьян көвүн Йоханд үг келв[+][+]. 3Тегәд Йохан Йордан һолын көвәд бәәсн һазрар йовад, әмтнд:

– Килнцтә җирһлән үлдәтн. Бийән уснд кирслтн. Тиигхлә Бурхн килнцитн тәвҗ өгх, – гиҗ келв.

4Эшья гидг әәлдәчин дегтрт: «Эҗго көдәһәс хәәкрҗәх дун: Деед Эзнд хаалһинь белдтн! Терүнә җиминь һоолтн! 5Хавчг болһн шораһар дүүртхә! Уул, өөдм тегш болтха! Матьхр һазринь чикртхә! Довута замнь тинитхә! 6Тиигәд цуг күмн-әмтн Бурхна аврлтыг үзтхә!» – гиҗ бичәтә.

7Бийән уснд кирслхәр седҗәсн әмтнд Йохан иигҗ келсмн:

– Тадн моһа тохмта улст! Бурхна иргч цухлас зулҗ чадхит гиҗ, кен таднд келв[+]? 8Килнцтә җирһлән үлдәсән үзүлтн. «Эцквидн Абрахам» гиҗ бичә сантн, юңгад гихлә, Бурхн эн чолудас чигн Абрахамд үрдүд төрүлҗ чадх гиҗ би таднд келҗәнәв[+]. 9Модыг уңг күртл чавчх сүк белн бәәнә. Сән темс өгдго модыг тер чавчад һалд хайна[+].

10– Ода бидн яахмб? – гиҗ әмтн сурцхав[+].

11Йохан:

– Хойр киилгтә күн, негинь киилг уга күүнд өгтхә, болв хот-хоолта күн бас тиигҗ хувалцтха, – гиҗ келв[+].

12Алв цуглулдг әмтн бас бийән уснд кирслхәр ирцхәв.

– Багш! Ода бидн яахмб? – гиҗ тедн сурцхав.

13– Таднд кергтә юмнас үлү юм әмтнәс бичә нектн, – гиҗ тер келв.

14Цергин нег цөөкн күн терүнәс:

– Мадн яахмб? – гиҗ сурцхав.

Йохан хәрүднь:

– Кенәс чигн мөңг күчәр бичә булаҗ автн, айстан күүнд му нер бичә өгтн, болв эврәннь җалван авад, бәәсндән байн болад бәәтн, – гиҗ келв[+].

15Әмтн нәәлвртәһәр күләһәд бәәцхәв. Цуһар:

– Йохан бийнь Христос[†] мөн биший? – гиҗ Йохана тускар зүркндән ухалцхав[+].

16Тиигхлә Йохан теднд иим хәрү өгв:

– Би тадниг уснд кирслнәв, зуг нанас даву ик күчтәнь ирх. Би Терүнә буршмгиннь бүчинь тәәлх чигн зөв угав. Тер Әрүн Сәкүснд болн һалд тадниг кирслх. 17Тер буудяһан севглхәр күрзән авчксн белн бәәнә. Буудяг Тер күн хашадан хураһад тәвх, өвс-богинь болхла унтрдго һалд хаяд шатах[+].

18Йохан ном тархаһад, эн болн талдан чигн үгмүд олзлад, әмтиг саглулдг бәәсмн. 19Йохан һардач Херодыг бурушаһад, килнцинь медүлҗ илдкв. Юңгад гихлә, Херод эврәннь ахин авалиг Херодидаг хааһад, бийдән буулһҗ авад, кесг хар саната бузр йовдл үзүлв. 20Цуг тер йовдлын тоод Херод дәкәд негинь немв, тер Йоханыг бәрҗ авад бәрәнд суулһв[+].


Исусиг уснд кирсллһн

21[•]Әмтиг уснд кирслснә хөөн Исус бас Бийән уснд кирслсмн. Түүг экләд зальврхлань, генткн теңгр зааград,[+] 22Әрүн Сәкүсн көглҗрһн мет үрвәд, Терүнә ээм деернь ирҗ буув. Генткн теңгрәс: «Энтн Мини хәәртә Көвүн! Эн Намаг байрлулна!» гисн оһтрһун дун соңсгдв[+].


Исусин уңг-тохм

23[•]Исус һучтаһасн авн Бурхнд церглдг болв. Әмтнә сансар, Тер Йосипин көвүн, Элин ач,[+] 24Эли болхла Мататин көвүн, Матат Левин көвүн, Леви Мелкин көвүн, Мелки Янана көвүн, Яна Йосипин көвүн, 25Йосип Мататьян көвүн, Мататья Амосин көвүн, Амос Нахумин көвүн, Нахум Эслимин көвүн, Эслим Наган көвүн, 26Нага Махатин көвүн, Махат Мататьян көвүн, Мататья Шимән көвүн, Шимә Йосипин көвүн, Йосип Йудан көвүн, 27Йуда Йохананин көвүн, Йоханан Ресан көвүн, Реса Зерүбәбелин көвүн, Зерүбәбель Шалтэлин көвүн, Шалтэль Нерьян көвүн, 28Нерья Мелкин көвүн, Мелки Аддина көвүн, Адди Косамин көвүн, Косам Элмадамин көвүн, Элмадам Эрин көвүн, 29Эр Исусин көвүн, Исус Эльязерин көвүн, Эльязер Иоримин көвүн, Иорим Мататин көвүн, Матат Левин көвүн, 30Леви Шимона көвүн, Шимон Йудан көвүн, Йуда Йосипин көвүн, Йосип Йонанын көвүн, Йонан Эльякимин көвүн, 31Эльяким Мелян көвүн, Меля Менан көвүн, Мена Мататан көвүн, Матат Натана көвүн, Натан Давидин көвүн,[†] Давид[†] Ишайин көвүн, 32Ишай Йоведин көвүн, Йовед Боозин көвүн, Бооз Салмона көвүн, Салмон Нахшона көвүн,[+] 33Нахшон Аминадабин көвүн, Аминадаб Админа көвүн, Админ Арнин көвүн, Арни Хецрона көвүн, Хецрон Пәрецин көвүн, Пәрец Йудан көвүн, Йуда Яковин көвүн,[+] 34Яков Ицхакин көвүн, Ицхак Абрахамин көвүн, Абрахам Таран көвүн, Тара Нахорин көвүн, 35Нахор Серугин көвүн, Серуг Реун көвүн, Реу Пелекин көвүн, Пелек Эберин көвүн, Эбер Шелән көвүн, Шелә Кәнәнә көвүн, 36Кәнән Арпакшадин көвүн, Арпакшад Шемин көвүн, Шем Ноахин көвүн, Ноах Ләмекин көвүн, 37Ләмек Метушелахин көвүн, Метушелах Ханокин көвүн, Ханок Еретин көвүн, Ерет Махалалелин көвүн, Махалалель Кәнәнә көвүн, 38Кәнән Эношин көвүн, Энош Шетин көвүн, Шет Аадмин көвүн, Аадм болхла Бурхна көвүн бәәсмн[+].

#### 4


Исусиг сөрлһн

1[•]Исус Әрүн Сәкүсәр дүүрсн бәәҗ, болв Йордан һолас хәрү йовҗ йовхлань, Сәкүсн Терүг эҗго көдәһүр дахулв. 2Тенд дөчн өдртән эрлгәр[†] сөргдсмн. Эн цагин болзгт хот идл уга бәәсн төләдән Исус дегд икәр өлсв[+]. 3Тиигхлә эрлг Терүнд:

– Кемр Чи Бурхна Көвүн болхла, эн чолунд өдмг бол гиҗ зәрлг өг, – гиҗ келв.

4Исус хәрүднь:

– Бурхна Бичгт: «Һанцхн өдмгәр күн бийән цадхҗ хаңһашго» гиҗ бичәтә, – гив[+].

5Эрлг Терүг ик өөдм һазр тал дахулҗ авч одад, нег агчмин зуур орчлңд бәәсн нутг болһниг үзүлв.

6– Эн нутгудын йосинь болн туурмҗинь би Чамд өгнәв. Цуг эн Мини, болв би энүг дурта күүндән өгч чадҗанав[+]. 7Кемр Чамаг нанд сөгдхләчн, цуг эн Чини болх, – гиҗ эрлг Исуст келв.

8Исус хәрүднь:

– «Эврәннь Деед Эзн Бурхндан сөгд, һанцхн Бурхндан цергл» гиҗ Бурхна Бичгт бичәтә, – гив[+].

9Цааранднь эрлг Терүг Ерусалимд авч ирәд сүмин ора деер зогсаһад келв:

– Кемр Чи Бурхна Көвүн болхла, эн ора деерәс дорагшан һәрәдҗ үз. 10Юңгад гихлә, «Бурхн Эврәннь Бурхна элчнртән Чамаг әрвләд хәләтхә гиҗ зәрлг өгв»,[+] 11болв дәкәд «тедн Чини көлчн чолунд бичә цокгдтха гиһәд Чамаг һар деерән теврәд авад йовх» гиҗ бичәтәлм, – гив.

12– Бурхна Бичгт: «Эврәннь Деед Эзн Бурхан бичә сөрәд бә» гиҗ бичәтә, – гиҗ Исус хәрү өгв[+].

13Тиигәд эрлг сөрдгән уурад, Исусиг цаг болзг күртлнь үлдәв.


Исус Һалильяд экләд церглҗәнә

14[•]Исус Сәкүснә күчнд батрад, хәрү Һалилья һазр тал ирв. Терүнә туск зәңг цуг нутгар тархаҗ соңсгдв. 15Исус теднә хурлмудт[†] сурһдг бәәсмн. Цуһар Терүг туурулдг бәәсмн[+].


Исусиг Назаретд соңсҗахш

16Исус эврәннь өссн-боссн Назарет гидг хотнд ирв. Тер саак кевәрн амрлһна бемб өдр хурлд одв. Тенд Исус Бурхна ном умшхар босад зогсв[+]. 17Әмтн әәлдәч Эшьян дегтр Терүнә һарт бәрүлв, болв Исус терүг секәд, иим нег юм олҗ умшв: 18-19«Би Деед Эзнә Сәкүстәв. Тер Намаг Сән Зәңг угатя-яду улст тархалһхар йовулла. Бәрәнд бәәх әмтнд сулдхврин тускар, сохр әмтнд нүднә харана тускар зәңглхин төлә даҗргдсн әмтиг сулдххин төлә, Деед Эзнә хәәрлтин цаг ирсиг дурдхин төлә Тер Намаг илгәсмн»[+]. 20Исус Бурхна Бичгиг хаачкад, тенд церглҗәх күүнд өгәд ормдан суув. Хурлд бәәсн улс нүдәрн Исус тал ширтҗ хәләцхәв. 21Цааранднь Исус экләд:

– Эндр тадниг соңссн цагт эн әәлдхл күцв, – гив.

22Цуһар энүг чик гиһәд, Исусин амарн келсн һәәхмҗтә үгмүдиг өврцхәв:

– Эн Йосипин көвүнлм! – гиҗ әмтн сурцхав.

23Исус теднд:

– Тадн Нанд эрк биш «Эмч, Бийән эдгә!» гидг үлгүр келхит. «Капернамд болсн юмна тускар бидн соңславидн, тиигҗ Эврәннь төрскн һазртан чигн ке!» гиҗ тадн келхит[+]. 24Зуг Би таднд үнәр келҗәнәв, ямаран чигн әәлдәчиг төрскн һазртнь әәлдәч гиҗ тоолдмн биш[+]. 25Элья әәлдәч бәәсн цагт Израильд кесг белвсн күүкд улс бәәсмн. Тиигхд һурвн җил дундур хур орлго, һазр деер ик харһнлт болв[+]. 26Зуг Бурхн Элиг талдан күүкд күүнүр йовуллго, Сидона өөр бәәсн Цәрепәт хотна нег белвсн күүкд күүнүр илгәсмн. 27Израильд Элиша әәлдәч бәәсн цагт арсна хальдвр гемәр кесг улс гемтсн бәәҗ, зуг Найман гидг сирий келн күүнәс оңдан күн цеврдсн уга бәәҗ, – гив[+].

28Хурлд бәәсн цуг улс энүг соңсад йир икәр уурлцхав. 29Тедн цуһар ормасн өсрҗ босад, Исусиг балһснас һарһад, уулын ора деер авч ирәд зогсав. Назарет тер уулын ора деер бәәҗ. Әмтн Исусиг ик уул деерәс түлкҗ уңһахар седв. 30Зуг Исус әмтнә заагар һарад, хотнас цааран темцәд йовҗ одв[+].


Капернамин хурлд

31[•]Исус Һалилья һазрт бәәсн Капернам гидг хотнур ирәд, бемб өдр әмтнд Бурхна ном умшҗ сурһв[+]. 32Цуһар Терүнә ном соңсад өврәд бәәцхәв, юңгад гихлә, Исусин келсн үгин ик күчнь медгдв[+]. 33Хурлд нег хар сәкүстә күн бәәҗ. Генткн тер ик дууһар хәәкрәд:

34– Э-э! Назаретас ирсн Исус, маднас Танд юн кергтәв? Та мадниг уга кехәр ирвт? Би Таниг медв! Та Бурхна Әрүн Күнт! – гиҗ келв[+].

35– Тагчг бә! Эн күүнәс һарч әрл цааран! – гиҗ Исус терүг хөрҗ келв.

Хар сәкүсн[†] тер күүг әмтнә нүднд һазр деер шивәд, терүнә дотрас бийднь хорлтан келго һарч одв[+]. 36Цуһар өврәд нег-негндән келцхәв:

– Эн юн гидг юмн болхмб? Энтн тиим ик йоста болн күчтә, нам хар сәкүсдт зәрлг өгнә, теднь әрләд йовҗ одна! – гицхәв.

37Тиигәд Исусин туск зәңг тер нутгар тархагдв.


Исус олн әмтиг эдгәснә тускар

38[•]Исус хурлас һарад, Шимона герүр йовв. Шимона хадм экнь ик халута бәәҗ, терүнд нөкд болыч гиһәд цуһар Исусиг эрҗ сурцхав[+]. 39Күүкд күүнүр өкәһәд, Исус халунь хәртхә гиҗ зәрлг өгв, тиигәд тер халу дөрдгән уурв. Тер дарунь күүкд күн босад, хотан белдв. 40Нарн суух кемд әмтн Исус тал кесг өвчтә улсиг авч ирв, Исус күн болһнд һаран күргҗ эдгәв. 41Кесг әмтнә дотрас тедниг эзлсн хар сәкүсд хәәкрлдәд һарцхав. Болв тедн:

– Чи Бурхна Көвүнч! – гиҗ бәәглдцхәв.

Зуг Исус тедниг хөрәд, эврәннь тускар келх зөв өгсн уга, юңгад гихлә, тедн Исусиг Христос[†] гиҗ меддг бәәҗ[+].


Исус Йудьян һазрт номан умшҗ делгрүлснә тускар

42[•]Өрүн эртәр Исус хотнас һарад аглһ һазрур йовв. Әмтн Терүг хәәв. Тедн Исус тал ирәд Терүг тәвшгоһар бичә йовтн гиҗ эрв[+]. 43Зуг Исус:

– Би Бурхна йосна туск Сән Зәңгиг талдан хотн болһнар тархах зөвтәв, тер юңгад гихлә, энүнә төлә Намаг Бурхн илгәв, – гиҗ келв.

44Тегәд Тер Йудья нутгин хурлмудт Сән Зәңг цәәлһҗ делгрүлв.

#### 5


Исус түрүңк сурһульчнран дуудҗана

1[•]Нег дәкҗ Исус Генесәрет нуурин көвәд зогсв. Кесг әмтн Бурхна үгмүд соңсхар нүрлдҗ бәәцхәв[+]. 2Исус усна көвәд хойр оңһц бәәсинь үзв. Заһсчнр оңһцас һарад гөлмән уһаҗацхала. 3Нег оңһцд Исус орв. Тернь Шимона оңһц бәәҗ. Исус оңһциг усна көвәһәс цааран түлктн гиҗ сурв. Дәкәд Исус оңһц дотр сууһад әмтиг сурһв. 4Исус номан умшҗ төгсәчкәд Шимонд:

– Нуурин гүүнүр усчад, гөлмән уснд хайтн, – гив[+].

5Шимон хәрүднь:

– Багш, бидн сөөни дуусн көдләд, нег чигн заһс бәрҗ авч чадсн угавидн, зуг ода би Тана келсәр кенәв, – гиҗ келв.

6Тедн гөлмән татад, дегд дала заһс бәрҗ авцхав. Гөлмнь заһсар икәр дүүрәд тасрн гив. 7Өөрк оңһцд бәәсн үүрмүдтән дем болтн гиҗ тедн докъя өгв. Наадкснь өөрдв, хойр оңһцнь заһсар дүүрәд уснд чивн гив. 8Шимон Пётр энүг үзәд, Исусин көлднь унад:

– Деед Эзн минь, намаг энд үлдәтн! Би килнцтәв! – гиҗ келв.

9-10Пётр, Зебедана көвүд Яков болн Йохан ах дү хойр болн нань чигн заһсчнр дала заһс үзәд икәр әәцхәв. Исус Шимонд:

– Бичә ә! Эн өдрәс авн чи әмтиг бәрҗ авдг күн болхич, – гиҗ келв[+].

11Тедн хойр оңһцан уснас һарһҗ авад үлдәһәд, Исусин ардас дахцхав.


Арсна гемтә күүг эдгәлһн

12[•]Исус нег хотнд бәәҗ, Терүнә өөгүр арсна гемәр өвчтә нег күн йовҗ. Тер Исусиг үзәд, һазр элкдҗ унад:

– Деед Эзн, намаг гемәсм цеврлх саната болхла, цеврлтн! – гиҗ эрҗ сурв[+].

13Исус терүнд һаран күргәд:

– Чамаг цеврлх санатав. Цеврд! – гив.

Тер дарунь күн арсна гемәсн эдгв, 14болв Исус терүнд иигҗ зәрлг болв:

– Цуг энүнә тускар күүнд бичә кел, зуг гелң тал одад бийән үзүл, болв эдгсн төләдән Мошен закаһар Бурхнд тәкл тәк. Терүгәрн чи әмтнд эдгсән медүлхич, – гив[+].

15Исусин туск зәңг өдр ирвәс улм ик өргнәр тархагдв. Терүн тал әмтн ик олар йовдг болв, цуһар Терүнә ном соңсхар болн гемән эдгәхәр ирдг бәәсмн. 16Исус болхла бәәҗ-бәәҗәһәд аглһ һазр тал йовад, Бурхнд зальврдг бәәсмн[+].


Һар-көлнь тәкрсн күүг эдгәлһн

17[•]Нег дәкҗ, Исус әмтиг сурһҗасн цагла, паршмуд[†] болн ном цәәлһәчнр[†] Һалильяс, Йудьяс, Ерусалимас болн нань чигн хотн болһнас ирәд, бас Терүг соңсла. Исус Бурхна күч авад, гемтә әмтиг эдгәдг бәәсмн[+]. 18Нег цөөкн күн девскр деер кевтсн, һар-көлнь тәкрсн күүг авч ирәд, гер дотр орулҗ Исусин өмн тәвхәр седҗ. 19Зуг герт дала әмтн бәәсн төләд тедн орҗ чадлго, герин ора деер һарад, деевриг цоолҗ хамхлад, тәкрсн күүг девскртә хамднь ора деерәс Исусин өмн буулһҗ тәвцхәв. 20Исус теднә итклинь үзәд, гемтә күүнд:

– Көвүн! Килнцчн тәвгдҗәнә, – гиҗ келв[+].

21Паршмуд болн ном цәәлһәчнр Терүг бурушаһад дотран:

– Эн күн бийән Бурхнд тоолҗана. Эн күн кен болхмб? Бурхнас талдан кен күүнә килнц тәвҗ чаддмб? – гиҗ ухалв[+].

22Исус теднә ухалсн санаг медәд:

– Тиим ухан юңгад таднд орҗахмб? – гиҗ келв.

23– Ю келснь амр болх, «Чини килнц тәвгдв», эс гиҗ «Босад йов»? 24Зуг Би, Күмни Көвүн,[†] һазр деерк улсиг килнцәснь һарһх йостав гиҗ таднд медүлхин төлә келҗәнәв, – гив.

Дәкәд Исус тәкрсн күүнд:

– Соңс Намаг! Бос! Эврәннь девскрән авад хәр! – гив.

25Тер күн дарунь босад, девскрән авад, Бурхиг магтад герүрн йовв. 26Цуһар өврәд Бурхиг туурулв. Цуг энүг үзсн әмтн сүрдцхәв:

– Эндр ик өвәрц юм бидн үзвидн, – гиҗ тедн келцхәв.


Исус Левиг дуудсна тускар

27[•]Энүнә хөөн тер герәс һарад, Исус Леви гидг кү үзв. Тер әмтнәс алв цуглулдг күн[†] бәәҗ. Леви тамһин герин өөр сууҗ.

– Намаг дахад йов! – гиҗ Исус терүнд келв. 28Леви цуг юмиг үлдәһәд, Исусиг дахв. 29Дәкәд тер Исуст нерәдҗ гертән ик нәр кев. Тер нәәрт алв цуглулдг кесг улс болн талдан чигн әмтн ирцхәв. Тедн Исусла хамдан хот ууһад нәәрлцхәв[+]. 30Паршмуд болн закана багшнр дурго болад, Исусин сурһульчнрас:[†]

– Тадн, алв цуглулдг килнцтә әмтнлә яһад хот ууҗахмт? – гиҗ сурцхав[+].

31Тедниг сурһульчнрас ю сурҗахинь соңсад, Исус иим хәрү өгв:

– Эрүл күүнд биш гемтә күүнд эмч кергтә болдмн. 32Би чик седклтә әмтнүр биш килнцтә әмтнүр килнцтә җирһлән үлдәтн гихәр ирв, – гив[+].


Мацг бәрлһнә тускар

33[•]Тиигәд тедн Исусас:

– Юңгад Йохана болн паршмудын сурһульчнр дару-дарунь мацг бәрәд зальврна, болв Тана сурһульчнр болхла оньдин хот ууһад бәәнә? – гиҗ сурв[+].

34– Хүрмин гиичнрлә күргн бәәхлә, теднәр мацг бәрүлҗ болхий? – гиҗ Исус хәрү өгв[+].

35– Зуг цагнь ирхлә, күргиг теднәс салһҗ авхла, тер цагт тедн мацг бәрәд бәәх, – гив[+].

36Исус теднд иим үлгүр келҗ өгв:

– Кен чигн шин хувцнас таслҗ авад, хуучн хувцндан халас тәвхш. Кемр тиигәд кехлә, тер шин хувцан чигн үрәх, болв тер халаснь хуучн хувцндчн зокшго. 37Кен чигн хуучн бөрвд күчән авчах чаһр кедмн биш. Кемр тиигҗ кехлә, тер чаһрнь деврәд һархла, бөрвнь шуурад, чаһрнь асхрад, бөрвнь үрҗ одх. 38Күчән авчах чаһриг шин бөрвд кедмн. 39Болв кен чигн хуучн чаһр ууһад күчән авчах чаһр суршго, юңгад гихлә, хуучн чаһр шин чаһрас деер гиҗ келх.

#### 6


Сурһульчнр бемб өдр тәрәнә толһас таслҗ авснь

1[•]Бемб өдр Исус цаһан буудя тәрсн һазрин өөгүр йовҗ, сурһульчнрнь[†] цаһан буудян толһас таслҗ авад һарарн үүлҗ идцхәв[+]. 2Паршмудас[†] зәрмнь:

– Тадн яһҗахмт? Бемб өдр тиим юм кех зөв угат! – гиҗ келв[+].

3Исус теднд иигҗ хәрү өгәд:

– Давид[†] эврәннь үүрмүдтән өлн бәәсн цагтан ю кесинь та умшвт? 4Тер Бурхна герт орҗ ирәд, Бурхна өмн тәвсн өдмгиг авад эврән идәд бас өөрк үүрмүдтән өгв. Зуг тер өдмгиг һанцхн гелңгүд[†] идх зөвтә бәәҗ, – гив[+].

5Аштнь Исус:

– Күмни Көвүн[†] бемб өдрин Эзн мөн, – гиҗ келв.


Әмн уга һарта күүг эдгәлһн

6Бас нег бемб өдр Исус хурлд[†] ирәд, цуглрсн әмтнд Бурхна ном зааҗ сурһла. Тенд барун һарнь әмн уга нег күн бәәҗ[+]. 7Закана багшнр[†] болн паршмуд Исусиг бемб өдр кү эдгәхлә, гемшәхәр Терүг гетәд сууцхав[+]. 8Исус тедниг ю ухалҗахинь медәд, әмн уга һарта күүнд:

– Бос! Өмәрән һар! – гив.

Тер күн босад өмәрән һарв. 9Тиигхләнь Исус теднәс:

– Би таднас сурҗанав, бемб өдр күн сә кех йостай? Аль му кех йостай? Күүг үкләснь харсҗ авхмб эс гиҗ алхмб? – гиҗ сурв[+].

10Исус әмтиг эргҗ хәләһәд:

– Һаран суңһ! – гив.

Тер күн һаран суңһад, дарунь эдгв. 11Паршмуд болн закана багшнр дурго болад, дегд икәр уурнь күрв. Тедн хоорндан Исусиг яахмб гиһәд күүндцхәв.


Арвн хойр апостолмуд

12[•]Тер өдрмүдт Исус уулын ташуд ирәд сөөни дуусн Бурхнд зальврв. 13Өр цәәхлә, Тер эврәннь сурһульчнран дуудҗ, теднәс арвн хойр кү онц йилһҗ авад, тедниг апостолмуд[†] гиҗ нерәдв. 14Шимон (Исус терүнд Пётр гидг нер өгв), Шимона дү Андрей, Яков, Йохан, Пилип, Бар-Толма,[+] 15Матай, Томас, Алпана көвүн Яков, зилот багин гешүн Шимон,[+] 16Яковин көвүн Йуда, Йуда Искериот (сүүлднь тер урвач болв)[+].


Йөрәл болн харал

17[•]Исус теднлә хамдан дорагшан йовҗ, тегш һазрт зогсв. Тенд дала сурһульчнрнь цуглрцхав. Йудьяс, Ерусалимас, теңгсин шидрк Тир Сидон гидг һазрас ирсн олн әмтн цуглрцхав. 18Зәрмнь Исусиг соңсхар болн бийән эдгәхәр ирҗ. Хар сәкүснд[†] эзлгдсн әмтн бас ирәд эдгдг бәәсмн. 19Цуһар Исуст һарарн күрхәр зүткдг бәәсмн. Юңгад гихлә, цуг әмтиг эдгәдг күчн Терүнәс һардг бәәҗ[+]. 20Исус Эврәннь сурһульчнран ширтҗ хәләһәд келв:

– Яду әмтн – буйн-кишгтә! Тадн Теңгрин орна улст! 21Өлсҗәсн әмтн буйн-кишгтә! Цагнь ирхлә, цадхит! Уульҗасн әмтн буйн-кишгтә! Цагнь ирхлә, байрлхит![+] 22Күмни Көвүнәс көлтә кемр таднд дурго болхла, көөхлә, му келхлә, неритн һутаҗ муурулхла,[+] 23тер өдрт байстн! Байрар дүүртн! Теңгрин ачлвр тадниг деер күләҗәнә. Эн улсин өвк экцнр әәлдәчнрт[†] тиим юм кесмн[+]. 24Зуг байн әмтн зовлңган эдлхит! Авх юман авчквт![+] 25Цадхлң әмтн зовлңган эдлхит! Цагнь ирхлә, тадн харһнҗ өлсхит! Инәҗәх әмтн зовлңган эдлхит! Цагнь ирхлә, оркрад уульхит![+] 26Тадна тускар сәәнәр келхлә, басл зовлңган эдлхит! Тиим кевәр эднә өвк экцнр худл әәлдәчнрин тускар сәәнәр келлә!


Эврәннь өшәтндән дурта болтн

27[•]Таднд, намаг соңссн әмтнд, Би келҗәнәв: Эврәннь өшәтндән дурта болтн, таднд дурго күүнд сә кетн. 28Тадниг харасн әмтиг йөрәтн, тадниг му келсн күүнә төлә зальвртн[+]. 29Нег халхартн күн ташхла, дарук халхан өгтн. Кемр күн тадна деерк хувцитн булахла, дотрк бәәсн киилгән чигн тәәләд өгтн[+]. 30Сурсн күүнд өгәд бәәтн. Кемр таднас ямаран чигн күн күчәр юм булаһад авхла, буласн юмиг бичә нектн[+]. 31Әмтн нанд тиим юм кех зөвтә гиҗ санҗахла, тиим юм бийстн әмтнд кех зөвтәт[+]. 32Тадниг таасҗ дурлсн күүнд тадн дурта болхла, тана ачтн юмб? Яһад гихлә, килнцтә әмтн бийдән тааста күүнд дурлна, тиим эсий? 33Кемр таднд нөкд болсн әмтнд тадн нөкд болхла, тана ачтн юмб? Килнцтә әмтн бас тиигҗ кенәлм. 34Кемр тадн күүнд өгйә өгәд, хәрүһинь кезә өгхинь күләхлә, ачтн юундв? Килнцтә әмтн бас килнцтә әмтнд мөңгәр өгйә өгнә, болв дәкәд хәрүһинь кезә өгх гиҗ күләнә. 35Зуг тадн эврәннь өшәтндән дурта болх зөвтәт, теднд нөкд болад өгйәһинь өгтн, зуг өрән бичә нектн. Тиигхлә тана ач ик болх, тадн Деед Бурхна үрн болхит, юңгад гихлә, ханлт уга, хар саната әмтнд Бурхн бас сә кенә[+]. 36Эврәннь Эцк Бурхнла әдл өршәңгү буйнч седклтә болтн![+]

37[•]Кү бичә гемшәтн, тадниг Бурхн гемшәхмн уга. Күүг бичә бурушатн, тадниг Бурхн бурушахмн уга. Әмтнә буруһинь тәвтн, тиигхлә тадна буруг Бурхн бас тәвх[+]. 38Өгәд бәәтн, таднд өггдх. Таг дүүргәд, деерәс дарад, тана хормад асхад оркх. Ямаран кемҗәһәр тадн кемҗәлнәт, тиим кемҗәһәр тадниг кемҗәлх[+].

39Цааранднь Исус үлгүрләд иигҗ келв:

– Сохр күн сохриг дахулҗ чадхий? Тедн хоюрн нүкнд унх, тиим эс мөний[+]? 40Сурһульч эврәннь багшас деер биш, зуг кен чигн номан төгсәҗ дасхла, эврәннь багшла әдл болх[+]. 41Ахиннь толһадк өвс үзә бәәҗ, эврәннь толһадк өвр яһад эс үзнәч? 42Эврәннь толһадк өвр үзлго бәәчкәд, «Ах, чини толһадк өвс авч хайнав» гиҗ яһҗ чи келҗ чадхмч? Хойр чирәтнр! Түрүләд толһадк өврән һарһҗ хайчкад, тегәд ахиннь толһадк өвс яһҗ хайхинь медхич.


Модн болн зер-земш

43[•]– Сән модн му темс өгшго, болв му модн сән темс өгдмн биш. 44Модн темсәрн медгднә. Көгләс инҗр таслҗ авад, таслҗ авч болдго биший, тедү мет хатханчгас уста үзм авч болдмн биш. 45Цаһан саната күн зүркндән хадһлсн сәәнәс сә һарһна. Хар саната күн зүркндән хадһлсн мууһасн му һарһна. Зүркнд бәәсн юмн келнд илрдмн[+].


Хойр ул

46[•]– Ю хәәҗ тадн Намаг «Деед Эзн, Деед Эзн» гиһәд дууднат, зуг Мини келсн юм күцәхшит[+]? 47Нан тал ирәд, үгм соңсад, Мини келсәр үүлән күцәдг күүг кенлә дүңцүлҗ болхинь Би ода келҗ өгнәв. 48Тиим күн гүүнәр һазр малтад, чолун деер ул тәвҗ герән тосхсн күн мет. Усн деврәд, эргәсн һарад, гер деернь асхрхла, тернь көндрсн уга, тер юңгад гихлә, гер батар тосхгдсн бәәҗ[+]. 49Үгм соңсв чигн Мини келсәр үүлән күцәдго күүг һазр деер ул угаһар герән тосхсн күүнлә дүңцүлҗ болхмн. Усн деврәд эрс деернь асхрхла, терүнә гернь нурад хамхрҗ одсмн. Тер гер бәәсн ормд зуг хамхрха модн чолун үлдҗ.

#### 7


Римин нег цергин ахлачин зарциг эдгәлһн

1[•]Терүг соңссн әмтнд келсн үгән төгсәһәд, Исус Капернам балһснур йовв. 2Римин цергин ахлачин нег зарц ик күнд гемтә болад, өңгрхиннь өмн өргнд бәәсмн. Цергин ахлач зарцдан йир хару бәәсмн, 3тегәд Исусин тускар соңсад, тер Йудьян толһачнриг Терүнүр илгәв. Исус нааран ирәд, зарцм эдгәтхә гиҗ суртн гив. 4Толһачнр Исус тал ирәд:

– Эн күүнд нөкд кеҗ болҗана[+]. 5Тер мана келн-әмтнд дурта, маднд хурл[†] тосхҗ өгв, – гиҗ тедн икәр шунҗ сурв.

6Исус толһачнриг дахад йовв. Заасн герүр өөрдҗ йовхла, цергин ахлач үүрмүдән өмнәснь илгәһәд, теднәр дамҗулҗ келүлв:

– Деед Эзн, бичә зовтн, Таниг гертән орулх чигн нанд зөв уга. 7Тегәд чигн би эврән өмнәсчн һарсн угав. Би тиим зөв угав гиҗ санҗанав. Негхн үг келтн, мини зарц дарунь эдгх[+]. 8Би эврән күүнә медәнд бәәнәв, мини медәнд бас цергчнр бәәнә. Негнднь би «Йов» гинәв, тер йовна, дарукднь: «Нааран йов» гинәв, тер ирнә. Зарцдан би: «Энүг ке» гинәв, тер мини келсәр кенә.

9Исус келсн үгинь соңсад, дегд икәр өврв, дәкәд ардаснь дахҗ йовсн олн әмтн тал эргәд хәләчкәд:

– Израиль нутгт чигн тиим ик сүзг Би үзәд угав, – гив. 10Илгәсн элчнрнь хәрҗ ирхләрн, зарц эрүл-менд бәәсинь үзцхәв.


Наин гидг хотнд белвсн күүкд күүнә көвүһинь әмдрүллһн

11Энүнә хөөн Исус Наин гидг хотнур йовв. Терүнә өөр сурһульчнр[†] болн нань чигн әмтн бәәцхәв. 12Исус хотна үүднүр өөрдҗ йовсн цагт әмтн өңгрсн кү оршахар авч йовсн бәәҗ. Нег белвсн күүкд күүнә ор һанцхн көвүнь өңгрҗ. Тер күүкд күүнлә хамдан кесг хотна әмтн йовцхаҗ. 13Деед Эзн экинь үзәд, терүнд сана зовад:

– Бичә ууль, – гиҗ Тер келв[+].

14Исус өңгрсн күүнүр өөрдәд, оршалһна яршгт һаран күргв. Терүг авч йовсн әмтн ормдан зогсв.

– Көвүн минь! Би чамд «Бос!» гиҗәнәв, – гив[+].

15Өңгрсн көвүн толһаһан өндәлһҗ сууһад экләд үг келв, Исус терүг экднь даалһв. 16Әмтн йир икәр сүрдцхәв. Тедн Бурхиг магтад:

– Мадн дунд алдр әәлдәч бәәнә! Эврәннь келн-әмтндән нөкд болхин төлә Бурхн бууҗ ирв! – гиҗ келцхәв[+].

17Исусин тускар зәңг Йудья нутгар болн өөрк һазрар делгүдән тархагдв.


Уснд кирслдг Йоханас ирсн элчнр

18[•]Йохана сурһульчнр терүнд Исусин кесн йовдлмудын тускар келхлә, Йохан сурһульчнр дундас хойринь дуудҗ авад, 19Деед Эзнүр одад иигҗ суртн гиҗ илгәв:

– Бурхнас ирх зөвтә күн Та мөнвт? Аль бидн талдан кү күләхмб[+]?

20Элчнр Исус тал ирәд:

– Уснд кирслдг Йохан мадниг иим юм суртн гиҗ Танур илгәв: «Та Бурхнас ирх зөвтә күн мөнвт? Аль бидн талдан кү күләхмб?» – гиҗ сурцхав.

21Исус тер цагт кесг өвчтә, гемтә, хар сәкүстә әмтиг эдгәдг бәәсмн. Кесг сохр әмтнә нүдинь секәд, хара орулдг бәәсмн. 22Тер элчнрт иим хәрү өгв:

– Йоханд хәрү ирәд үзсән, соңссан цугтаһинь келҗ өгтн: сохр әмтн үздг болна, доһлңгнь йовна, арсна өвчтәнь гемәсн цеврднә, дүлә күн соңсдг болна, өңгрснь әмдрнә, угатя әмтнд Сән Зәңг цәәлһҗ тархана. 23Нанд итксн әмтн итклән эс геехлә, буйн-кишгтә болхмн, – гив[+].

24Йохана элчнриг йовсна хөөн Исус әмтнд Йохана тускар иигҗ келв:

– Эҗго көдә һазрур ю хәләхәр тадн йовсмт? Салькнд нәәхлсн хулсигий[+]? 25Ю хәләхәр тадн йовсмт? Байн, үнтә хувц өмссн кү хәләхәрий? Уга. Тер юңгад гихлә, байн үнтә хувц өмсдг әмтн хаана бәәшңд бәәдмн. 26Ю үзхәр тадн одсмт? Әәлдәчиг? Э, э. Йохан әәлдәчәс деер күн, гиҗ Би таднд келҗәнәв[+]. 27Энүнә тускар Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә бәәнә: «Би зәңгчән урдасчн илгәнәв. Тер урдасчн Чини хаалһичинь белдх»[+]. 28Эн орчлң деер төрсн әмтн дунд Йоханас ик алдр күн уга билә гиҗ би таднд келҗәнәв. Зуг Бурхна орн-нутгт бәәсн хамгин бичкнь терүнәс ик алдр[+]. 29Кесг әмтн болн алв цуглулдг улс Йоханыг соңсад, Бурхиг магтад, Йоханар уснд кирслгдв[+]. 30Паршмуд[†] болн закана багшнр[†] уснд эс кирслгдсәрн Бурхна таалыг эвдв.

31– Эн мана цагин әмтиг юунла дүңцүлҗ болхмб? Эдн кениг дурасмб? 32Тедн базрт суусн бичкн күүкдлә әдл. Эн әмтн нег-негндән иигҗ хәәкрҗәсн бичкдүд мет: «Бидн таднд бүрә бүшкүрәр айс татдг биләвидн, тадн биилдго биләт, бидн таднд һашута дуд дуулдг биләвидн, зуг тадн уульдго биләт». 33Уснд кирслдг Йохан ирнә. Тер өдмг иддго, чаһр уудго күн. Терүнә тускар хар сәкүстә күн гиҗ тадн келнәт[+]. 34Би, Күмни Көвүн,[†] ирв. Би чаһр уунав, хот иднәв. «Хотд дурта чаһр уудг күн, алв цуглулгчин болн килнцтә әмтнә үр» гиҗ тадн келнәт[+]. 35Бурхна цецн ухаг седклдән орулсн күн болһн энүг үнн болдгиг лавлна, – гиҗ Исус келв.


Шимона герт Исусин көлд тос түрксн күүкд күн

36[•]Нег парш Исусиг тоохар герүрн дуудв. Исус паршин гер тал ирәд, ширән өөр суув. 37Тер хотнд бәәдг килнцтә нег күүкд күн Исусиг паршин герт хот ууҗахинь медчкәд, гипс шаврар кеен буһшт каңкнсн сәәхн үнртә тос авч ирәд, 38Исусин ард зогсад уульв. Һарсн нульмснь Исусин көл деер дусад һооҗад бәәв. Тиигхлә тер күүкд күн Исусин көлинь эврәннь үсәрн арчад, үмсәд, каңкнсн үнртә тос деерәснь кеҗ түркв. 39Исусиг дуудсн парш цуг энүг үзәд дотран санв: «Кемр эн күн әәлдәч болсн болхла, Бийинь көндәҗәсн күүкд күүг кен гидг күүһинь медх билә. Эн күүкд күн килнцтәлм»[+]. 40Тиигхлә Исус паршд:

– Шимон, Би чамд нег юм келхәр седҗәнәв, – гив.

– Келтн, Багш, – гиҗ тер хәрү өгв.

41– Хойр күн нег эзнд өртә бәәҗ, – гиҗ Исус эклв, – Негнь тавн зун мөңг өгх зөвтә бәәҗ, наадкнь – тәвн[+]. 42Зуг теднд мөңгн уга болад, тегәд эзнь теднә өринь хәрүлв. Эн хойр күүнәс кень эзндән икәр дурта болхмб[+]?

43– Мини санаһар, кенә өрнь ик, тернь эзндән икәр дурта болх, – гиҗ Шимон хәрүднь келв.

– Чикәр санҗанач, – гиҗ Исус келв.

44Дәкәд Тер күүкд күүнүр зааһад, Шимонд иигҗ келв:

– Чи эн күүкд күүг үзҗәнч? Би чини герт ирв, чи нанд көлән уһах ус чигн кеҗ өгсн угач, эн болхла мини көлм нульмсарн уһаһад, үсәрн арчҗ хагсав! 45Чи мендлхләрн Намаг үмссн угач, эн күүкд күн болхла Намаг герт орҗ ирснәс авн Мини көлм зогслго үмсәд бәәнә. 46Чи мини толһадм олив тосар түрксн угач, эн болхла үнтә каңкнсн үнртә тосиг Мини көлдм асхад бәәнә[+]. 47Яһад эн тиим ик дурта болдгинь Би чамд келсв. Энүнә дала килнцнь тәвгдв, тегәд чигн эн икәр дурлна. Баһ килнцтә күүнә килнцнь тәвгдхлә, тер баһар дурлна.

48Дәкәд Исус күүкд күүнд келв:

– Чини килнцчн тәвгдв[+].

49Наадк гиичнр:

– Әмтнә килнц чигн тәвдг эн кен болҗахмб? – гиҗ санцхав.

50Исус болхла, күүкд күүнд:

– Чини иткл чамаг аврв. Менд йов! – гиҗ келв[+].

#### 8


Исусиг дахҗ йовсн күүкд улс

1Энүнә хөөн Исус балһсд-селәдәр эргәд йовад, Бурхна йосна туск Сән Зәңг цәәлһҗ тархав[+]. 2Терүнлә хамдан арвн хойр сурһульчнр[†] болн нег цөөкн күүкд улс йовсмн. Тедн дунд зәрмнь хар сәкүснәс[†] сулдсн, зәрмнь гемәс эдгсн бәәҗ. Долан хар сәкүснәс сулдсн Магдален хотна Марий,[+] 3Херодын герин Хуза гидг һардачин аваль Йохана, Сусанна болн нань чигн күүкд улс теднд мөңгәр дөң болҗ йовсмн[+].


Тәрә тәрсн күүнә тускар

4[•]Олн зүсн хотнас ирсн кесг әмтн Исусин өөр ирҗ хурв, болв Тер әмтнд үлгүрләд иигҗ келв:

5– Нег күн тәрә тәрхәр йовҗ. Буудяг цацҗ хайхла, зәрмнь хаалһ деер тусҗ унв, тедниг әмтн көләрн ишкәд уга кев, шовуд чоңкад идчкв. 6Зәрмнь чолута һазрт унв, урһхларн усн баһ болад тедн хагсҗ одв. 7Зәрм буудя урһсн хатханчг заагт унв, хатханчг улм нигтәр урһад, тер буудя бүтәд хатҗ одв. 8Зәрмнь болхла сән урһцта һазрт тусв. Тедн урһад, буудя болһн зун холван ик урһц өгв, – гиһәд үгән төгсәһәд, Исус:

– Соңсхар седснь, соңстн! – гиҗ чаңһур келв[+].

9[•]Терүнә сурһульчнр:

– Эн үлгүрин учр-утхнь юундв? – гиҗ сурцхав.

10Исус теднд:

– Бурхна йосна туск нууц медрл таднд өгсн билә. Талдан әмтн хәләһәд бичә үзтхә гиһәд, соңсад бичә медтхә гиһәд, Би теднд үлгүр олзлад келҗәнәв[+]. 11Эн үлгүрин чинрнь эн: буудя гисн – Бурхна үг[+]. 12Хаалһ деер унсн буудя гисн – иим әмтн, тедн Бурхна үг соңсна, зуг тедниг иткҗ әмән бичә авртха гиһәд эрлг[†] ирәд, теднә зүркнәс Бурхна үгмүдиг булаҗ авад йовҗ одна. 13Чолута һазрт унсн буудя гисн иим әмтн: тедн ик байртаһар үг соңсад, седклдән авна. Зуг тер үгмүд уңг-көрң уга экнлә әдл болна. Әмтн тер үгд бичкн зуур иткнә, зуг ик зовлң сөрлһн ирхлә, тесҗ чадхш[+]. 14Зәрм әмтн Бурхна үг соңсна, зуг җирһлин килмҗд, зөөрт, байрт даргдад Бурхна йоснд олзта биш болна. Тедн хатханчг заагт унсн буудя мет[+]. 15Сән урһцта һазрт унсн буудя гиснь – Бурхна үг соңсад, седклдән хадһлад, бийән батар тесвртәһәр бәрдг, дала урһц өгдг улс, – гив[+].


Тәвц деер бәәсн шам

16– Кен чигн шаман шатаһад, сав дотр эс гиҗ орн дор тәвхш, зуг герт орҗ ирсн әмтн үзтхә гиҗ терүг тәвц деер тәвнә[+]. 17Нег чигн эс илдкгдсн нууц юмн уга, әмтнәс бултулҗ эс медүлсн нег чигн юмн уга[+]. 18Мини келсн үгиг оньган өгәд соңстн, юңгад гихлә, бәәснднь улм немгдх; болв угаһаснь бәәнә гиҗ сансин чигн авгдх, – гиҗ Исус келв[+].


Исусин эк болн дүүнр

19[•]Исус тал экнь болн дүүнрнь ирсмн, зуг әмтн дала болад, тедн Исусур орҗ чадсн уга[+]. 20Нег күн Исуст:

– Тана эк болн дүүнр һаза зогсҗана, тедн Таниг үзхәр седҗәнә, – гиҗ келнә.

21Исус теднд:

– Бурхна үг күцәһәд соңсҗасн әмтн мини экм болн дүүнрм, – гиҗ келв[+].


Исус һалв салькиг зогсав

22[•]Тер өдрмүдин негнднь Исус сурһульчнртан иигҗ келв:

– Эн нууриг һатлад, телтр көвәд күрхмн.

Тедн оңһц дотр орҗ сууһад йовв[+]. 23Нууриг һатлҗ йовхларн Исус унтҗ одв. Тер дарунь һалв салькн көдләд, оңһц усар дүүрв, теднд чивх аюл учрв. 24Сурһульчнр Исус тал өөрдәд:

– Багш! Багш! Бидн уснд чивн гиҗәнәвидн, – гиҗ Терүг серүлв.

Исус серәд, салькиг болн дольгаг хөрв. Салькн көдлхән уурв, эргндк бәәдл тогтнв[+].

25– Тана иткл альдв? – гиҗ Исус сурһульчнрасн сурв.

Тедн әәһәд өврәд, нег-негнәсн сурцхав:

– Салькнд чигн, уснд чигн эн зәрлг болна, тедн үгинь соңсна. Кен гидг күмб эн?


Хар сәкүсәнд эзлгдсн күүг эдгәлһн

26[•]Тедн Һалильяс туслцад бәәх нуурин көвәд бәәсн Геразин[*] гидг һазрур оңһцар күрәд ирв. 27Исус оңһцас һарад һазр ишкхлә, дала хар сәкүсәр эзлгдсн өөрк хотна нег күн Терүнд харһв. Кесгәс авн тер хувцн уга, чирм нүцкн бәәһәд, әмтн бәәдг герт биш кү оршадг хадын көндәд бәәршдг бәәсмн. 28Тер күн Исусиг үзәд һазр элкдҗ унад, му ду һарад хәәкрв:

– Деед Бурхна Көвүн Исус, нанас юн чамд кергтәв? Буйн болтха, бичә намаг зова![+]

29Исус хар сәкүснд: эн күүнәс һар гиҗ заксн учрас хар сәкүсн Исуст тиигҗ келҗ. Кесг дәкҗ хар сәкүсн тер күүг эзлдг бәәсмн, тегәд чигн энүнә һар-көлинь цевәр күләд, бәрәнд суулһв чигн тер күн цевән хамхлад, хар сәкүснд көөгдәд, эҗго һазрт зулад йовҗ оддг бәәсмн. 30Исус терүнәс:

– Чини нерн кемб? – гиҗ сурв.

– Түмн, – гиҗ тер хәрү өгв, юңгад гихлә, терүнә дотр дала хар сәкүсн орсн бәәҗ, 31болв тедн Исусиг йорал уга гүн һазрур мадниг бичә йовул гиҗ эрв. 32Тенд уулын ташуд ик дала һахас идшлҗ йовҗ, болв хар сәкүсд һахас дотр орх зөв сурв. Исус теднд зөв өгв. 33Хар сәкүсд тер күүг үлдәһәд, һахас дотр орхла, һахас генткн чагчм эрг деерәс гүүһәд, нуурин уснд унад чивҗ одцхав. 34Һаха хәрүлсн улс учрсн йовдлыг үзәд, балһсна әмтнд болн эргндк хотн болһнд бәәсн улст энүнә тускар келҗ өгв. 35Әмтн юн учрсинь хәләхәр ирцхәв. Тедн Исус тал ирәд, хар сәкүсдәс сулдсн күүг Исусин көлднь хувц-хунртаһан эрүл ухата суусинь үзчкәд, дегд икәр сүрдв[+]. 36Тер күн яһҗ эдгсинь үзсн әмтн наадк әмтнд келҗ өгв. 37Геразин гидг һазрин цуг әмтн икәр әәһәд, Исусиг мана һазрас цааран йов гиҗ сурцхав. Исус оңһц дотр орад, хәрү усчв[+]. 38-39Хар сәкүсдәс сулдсн күн Терүнлә хамдан йовхар сурв.

– Герүрн хәр, Бурхн чамд ю кесинь әмтнд келҗ өг, – гиҗ Исус хәрү өгәд, тер күүг герүрнь йовулв.

Тер күн йовад, эврәннь хотна әмтнд Исус терүнд ю кесинь келв[+].


Яирин күүкиг әмдрүллһн. Гемтә күүкд күүг эдгәлһн

40[•]Исус хәрү ирхлә, Терүг олн әмтн тосв. Яһад гихлә, тедн Исусиг күләв. 41Хурлын[†] толһач Яир гидг нег күн ирәд, Исусин көлднь унад, герүрм ирит гиһәд сурв[+]. 42Тер юңгад гихлә, терүнә ор һанцхн арвн хойрта күүкн өңгрхин өмн өргнд бәәҗ. Исусиг тиигәрән йовсн цагт кесг әмтн өөрнь нирглдв. 43Нег күүкд күн арвн хойр җилдән цусн һардг гемәр гемтдг бәәсмн. Тер эмчнрт цуг мөңгән өгсмн, зуг нег чигн эмч терүг эдгәҗ чадсн уга[+]. 44Күүкд күн Исусур ардаснь өөрдәд, Терүнә хувцнд һарарн күрв. Тер дарунь цуснь һардган уурв[+].

45– Кен Намаг һарарн көндәв? – гиҗ Исус сурв. Цуһар: «Би көндәсн угав» гицхәв. Тиигхлә Пётр келв:

– Багш! Тана эргнд дала әмтн бәәнә. Цуһар энд-тендәснь шахҗ дәврҗәнә.

46– Нег күн Нанур һарарн күрв, тегәд Нанас күчн һарсинь Би меддв, – гиҗ Исус хәрүднь келв[+].

47Тиигхлә күүкд күн әмтнд бийән медүллго бәәҗ чадшгоһан үзәд, Исус тал өөрдәд, көлднь чичрәд унв. Олн әмтнә өмн тер яһҗ Исуст һарарн күрәд, тер дарунь эдгсән келҗ өгв. 48Тиигхлә Исус терүнд келв:

– Күүкн минь! Чини иткл чамаг эдгәв. Амулң менд йов![+]

49Исус үгән төгсәһәд уга бәәтл Яир гидг хурлын толһачур гертәснь элч ирәд:

– Чини күүкнчн өңгрҗ одв, Багшиг бичә үүмүл, – гиҗ келв.

50Исус энүг соңсад, Яирд:

– Бичә ә, итк, болв күүкнчн эдгх, – гиҗ келв.

51Яирин герүр ирчкәд, Исус кү тәвсн уга, зуг Пётрлә, Йоханла, Яковла болн күүкнә эк-эцклә гер дотр орв[+]. 52Әмтн күүкн өңгрҗ одв гиһәд оркрад ууляд бәәцхәв.

– Бичә уультн, эн күүкн өңгрсн уга, зуг унтҗ кевтнә, – гиҗ Исус келв[+]. 53Цуһар Терүнә үгд инәлдцхәв, юңгад гихлә, тедн күүкиг өңгрсинь медсн бәәҗ. 54Исус күүкиг һараснь авад:

– Күүкн, бос! – гив[+].

55Күүкнә цогцднь сүмсн орад, тер дарунь босв. Исус:

– Күүкнд хот өгтн, – гив.

56Эк-эцкнь йир икәр өврв, зуг Исус:

– Цуг энүнә тускар күүнд бичә келтн, – гиҗ закв[+].

#### 9


Арвн хойр апостолмуд

1[•]Исус арвн хойр сурһульчнран[†] цуглулад, теднд цуг хар сәкүсдиг һарһҗ көөх болн әмтнә гем эдгәх күч болн йос өгв[+]. 2Дәкәд тедниг Бурхна йосна тускар ном умшҗ тархахин төлә болн гемтә әмтиг эдгәхин төлә илгәв.

3– Хаалһд юм бичә автн: тайгчн, түңгрцгчн, өдмгчн, мөңгнчн, сольдг хувцчн бичә автн. 4Ямаран герт орв чигн хотнас һартл тендән үлдтн. 5Кемр әмтн тадниг эс орулхла, тадн тер хотнас һарч йовхларн, көлин тавгт наалдсн шораһинь саҗад һартн. Тер темдг теднә гемин герч болҗ һарх, – гиҗ Исус сурһульчнртан келв[+].

6Тиигәд сурһульчнр хотн болһниг эргҗ йовад, Сән Зәңг тархаҗ, кесг әмтиг делгүдән эдгәҗ йовсмн[+].


Херодын үүмлһн

7[•]Эн йовдлмудын туск зәңг Һалильян Херод гидг һардачд чигн күрв. Херод Исусин тускар ю ухалхан медҗ чадлго бәәв, юңгад гихлә, Исусин тускар олн зүсн зәңг соңсгдв. Зәрмнь Терүг үксн Йохан әмдрв гиҗ,[+] 8зәрмнь – Элья ирҗ гив, зәрмнь болхла кезәңк әәлдәч әмдрҗ гиҗ келсмн. 9Херод:

– Йохана толһаһинь би хәәчлә харһуллав. Иим зәңг кенә тускар нанд соңсгдад бәәдг болхв? – гиһәд, Исусиг үзх арһ хәәв[+].


Тавн миңһн кү цадхлһн

10[•]Апостолмуд[†] хәрҗ ирәд, цуг күцәсн кергән Исуст келҗ өгв. Тедниг дахулад, Исус Бетсәд гидг хотна өөр бәәсн нег эҗго һазрур күрәд ирв[+]. 11Әмтн цуг энүг медәд, Терүг дахцхав, Исус теднлә мендләд, Бурхна йосна тускар келәд, эдгәх кергтә әмтиг эдгәв. 12Өдр чиләд ора болҗ йовла, арвн хойр сурһульчнр Терүнүр ирәд:

– Эн әмтиг өөрк хотдар болн селәдәр йовултн. Тедн бийдән хонх һазр болн уух хот олҗ автха. Бидн эҗго һазрт бәәнәлм, – гив.

13Исус теднд:

– Тадн бийстн эднд хот өгтн, – гив.

Хәрүднь сурһульчнр келв:

– Манад тавхн өдмг болн хойрхн заһсн бәәнә. Йовад цуг эн әмтнд хот хулдҗ авхмн болвза? – гив.

14Тенд тавн миңһн күн бәәсмн, зуг Исус сурһульчнртан:

– Эн әмтиг йилһҗ авад, тәвәдәр һазрт суулһтн, – гив.

Сурһульчнр Исусин келсәр кев. Цуһар тиигәд сууцхав. 15-16Исус тавн өдмг болн хойр заһс авад, теңгр хәләһәд, Бурхнд ханлт өргв. Тиигчкәд өдмгиг әңг-әңгәр хуһлв. Исус сурһульчнрт хот өгв, тедн әмтнд түгәв. 17Цуһар хотынь идәд цадв. Сурһульчнр болхла үлдсн хотынь цуглулхла, арвн хойр сав дүүрң болв.


Пётрин илднь келснь

18[•]Нег дәкҗ Исус һанцарн зальврҗала. Сурһульчнр Терүнлә бәәлә. Тер сурһульчнрасн:

– Әмтн Намаг кенд тоолҗана? – гиҗ сурв.

19Тедн иим хәрү өгв:

– Зәрмнь Таниг уснд кирслдг Йоханд тоолна, зәрмнь Таниг Элья гинә, зәрмнь болхла ик кезәнә бәәсн әәлдәч ода әмдрҗ гиҗ келнә[+].

20– Тадн Намаг кенд тоолҗант? – гиҗ Исус сурв.

Пётр:

– Та Бурхна Христос,[†] – гив[+].


Исус эврәннь үклин тускар әәлдҗ келснь

21[•]Исус теднд Бийинм тускар күүнд төрүц бичә келтн гиҗ саглв, 22дәкәд немҗ келв:

– Би, Күмни Көвүн,[†] кесг зовлң эдлхв. Намаг толһачнр, ах гелңгүд[†] болн закана багшнр[†] һәәлҗ көөх. Би әмнәсн хаһцх зөвтәв, зуг һурвдгч өдртнь әмдрхв[+].

23Цааранднь Исус цуг әмтнд:

– Кен Намаг даххар седхлә, эврәннь хаалһан үлдәҗ, өдр болһн кирс авад, Бийм дахтн[+]. 24Юңгад гихлә, кен эврәннь әмән харсхар седхлә, терүгән геех, болв Мини төлә әмән өгсн күн әмән харсҗ аврх. 25Кемр күн цуг нарт делкәг эзлҗ авхла, зуг седклән үрәхлә эс гиҗ әмән геехлә, ямаран олз тер күүнд бәәхмб[+]? 26Кен Нанас болн Мини үгмүдәс ичхлә, терүнәс Эврәннь болн Эцкин туурмҗд, Бурхна элчнрин туурмҗд ирсн Күмни Көвүн чигн ичх[+]. 27Би таднд үнәр келҗәнәв. Ода энд зогсҗасн тадн дундас зәрмнь Бурхна орн-нутгиг эс үзтл өңгршго, – гиҗ зәрлг болв[+].


Исусин хүврлһн

28[•]Цуг энүг келсн хөөн нәәмн хонг үлү давв. Исус Пётриг, Йоханыг болн Яковиг дахулад, уулын ора деер зальврхар һарв[+]. 29Зальврҗасн цагт Терүнә чирәнь генткн оңдарад, хувцнь цәәһәд, цәкллһнлә әдләр гилвкв. 30-31Терүнлә хойр күн күүндцхәв. Тедн – Моше Элья хойр бәәҗ. Тедн ик герләр асҗ гилвкәд бәәв. Моше Элья хойр Ерусалимд болх Исусин үклин тускар келв. Терүнә үкл Бурхна таал күцәх. 32Пётр үүрмүдләһән үргләд, нөөртән диилгдәд унтҗ одв. Генткн серәд, Исусин туурмҗин герл-гегәниг болн Терүнлә зогсҗасн хойр залу күүг тедн үзцхәв. 33Тедн Исусиг үлдәһәд йовхар седхлә, Пётр:

– Багш, энд йир сән! Һурвн сег тәвий: негнь Чамд, хойрдгчнь Мошед, һурвдгчинь Эльяд, – гив.

Тер цагт Пётр эврән ю келҗәхән медсн уга бәәҗ. 34Пётр үгән чиләһәд уга бәәтл, генткн үүлн бууҗ ирәд тедниг бүркв. Пётр, Йохан, Яков һурвн үүлн дотр бәәсндән икәр сүрдцхәв. 35Үүлн заагас: «Эн Мини Көвүн, Би энүг онц йилһҗ авв. Энүнә үгинь соңстн» гисн дун соңсгдв[+]. 36Тер дун тагчг болхла, Исус саак кевәрн һанцарн үлдв. Сурһульчнр энүг нууһад, үзсн юман тер цагт күүнд келсн уга.


Хар сәкүснд эзлгдсн көвүг эдгәлһн

37[•]Маңһдуртнь тедн уул деерәс бууҗ ирхлә, Исусиг олн әмтн тосв. 38Генткн олна дунд бәәсн нег күн хәәкрв:

– Багш! Буйн болтха, мини көвүһм хәләһит! Тер ор һанцхн көвүһм! 39Нег хар сәкүсн[†] терүг эзлнә. Көвүм генткн му дууһар хәәкрнә. Шүрүснь татад, амнаснь көөсн һарна. Хар сәкүсн көвүһм зоваһад үлдәҗәхш. 40Би Чини сурһульчнриг тер хар сәкүснд зәрлг болҗ көөтн гиҗ эрәд сурлав, зуг тедн юм кеҗ чадсн уга.

41– Яһсн иткл уга, килнцтә улсвт! Кедү күртл Би таднла бәәһәд тесхмб? Көвүһән нааран авч ир, – гиҗ Исус келв.

42Көвүн өөрдҗ йовхла, хар сәкүсн тер көвүг һазр деер хаяд, көвүнә һар көлин шүрүсн татв. Зуг Исус тер хар сәкүсиг хөрҗ көөҗ һарад, көвүг эдгәҗ, эцкиннь һартнь өгв[+]. 43[•(43а] Цуг әмтн Бурхна күчнд болн туурмҗд йир икәр өврцхәв.


Исус эврәннь үклин тускар давтад әәлдҗ келснь

(43б) Цуһар Исусин кесн үүлд өврсн цагла Тер сурһульчнртан:

44– Оньган өгәд, Мини келсн үг соңстн: Намаг, Күмни Көвүг, әмтнә һарт өгх, – гив[+]. 45Зуг тедн Исусиг ю келҗәхинь медсн уга. Яһад гихлә, тер үгмүдин чинрнь теднәс нуугдсн бәәҗ. Зуг ю келҗәхинь сурхас тедн әәцхәв[+].


Кен хамгин алдрв?

46[•]Нег дәкҗ сурһульчнр дунд кень теднәс хамгин алдр болх? гих зүтклдән болв. 47Исус теднә ухаг медәд, бичкн үриг теврәд, өөрән зогсав.

48– Мини нернә төлә иим бичкн үриг орулҗ авснь Намаг орулҗ авх, Намаг орулҗ авдгинь Намаг илгәсн Бурхиг орулх. Тадн дундас хамгин бичкнь хамгин алдр болх, – гиҗ Исус келв[+].


Таднла сөрү эс бәәсн күн таднла ни-негн болх

49– Багш! Бидн Тана нерн деерәс хар сәкүсдиг көөҗәсн кү үзләвидн, бидн терүг хөрәд зогсалавидн, юңгад гихлә, тер маднла йовхш, – гиҗ Йохан келв[+].

50– Бичә хөртн. Таднла сөрү эс бәәснь таднла хамдан, – гиҗ Исус терүнд келв[+].


Шамарьян хотна әмтн Исусиг герүрн тәвсн уга

51Исусиг хәрү теңгр тал өөдлҗ йовх цаг ирхлә, Тер Ерусалим тал одхар шиидв[+]. 52Исус түрүләд элчнрән илгәв, тедн Шамарьян һазрин нег хотнд орад, Терүг иртл цуг юминь экләд белдв[+]. 53Зуг тер хотна әмтн Исусиг герүрн орулсн уга, яһад гихлә, Тер Ерусалим тал йовҗ йовхнь медгдв. 54Яков болн Йохан гидг сурһульчнр энүг үзснә хөөн хордад сурв:

– Деед Эзн! Мана келсәр теңгрәс һал һарад эдниг уга кетхә гиҗ седҗәнт? – гив[+]. 55Зуг Исус тедн тал эргҗ хәләһәд хөрв. 56Тегәд тедн талдан хотнур йовв.


Исусиг дахлһн

57[•]Тедниг йовҗ йовхла зуурнь нег күн Исуст келв:

– Таниг альд эс йоввчн би дахҗ йовхдан белмб, – гиҗ келв.

58Исус иим хәрү өгв:

– Арат эврәннь нүктә, шовуд эврәннь үүртә, Нанд, Күмни Көвүнд, толһаһан тәвҗ амрх һазр уга.

59Талдан күүнднь Исус:

– Намаг дах, – гив.

Зуг тер күн иим хәрү өгв:

– Деед Эзн, нанд герүрн хәрәд, өңгрсн эцкән оршах зөв өгит, – гив.

60Исус терүнд келв:

– Үксн әмтн эврәннь үксн күүһән оршатха, чи болхла Нанла йовад Бурхна йосиг делгрүл, – гиҗ келв.

61Дәкәд нег күн терүнд:

– Би Таниг дахнав, Деед Эзн, зуг түрүләд нанд гер-бүлтәһән мендлҗ һарх цаг өгтн, – гив.

62– Андсх бәрҗәһәд, ардаран оньдин хәләһәд бәәдг күн Бурхна орн-нутгт керг уга күн болҗана, – гиҗ Исус хәрүднь келв.

#### 10


Исус далн хойр сурһульчнриг илгәснә тускар

1[•]Энүнә хөөн Исус дәкәд далн хойр сурһульчнриг[†] шүүҗ авад, хошадар Бийәсн өмн илгәв. Тедн хотн болһнд орад, Исус йовх һазрар йовх зөвтә бәәҗ. 2Тер сурһульчнртан:

– Хурах урһц дала, көдлмшчнр баһ. Урһсн урһц хурах көдлмшчнриг илгәтхә гиҗ хадлһна Эзнд зальвртн! – гиҗ келв[+].

3– Йовтн! Хәләтн, Би тадниг олн чонмудын дунд бәәх хурһдыг илгәҗәсн мет илгәҗәнәв[+]. 4Кетчән, түңгрцгән, селх буршмган бичә автн. Зууран харһсн әмтнлә бичә мендлтн. 5Күүнә герт орн түрүләд: «Тана гер бүлтн амулң менд бәәтхә», – гиҗ келтн. 6Кемр тер герт эвтә күн бәәхлә, эв терүнд өггдх, кемр эв уга болхла, «амулң менд бәәтн» гиснтн таднур хәрү ирх. 7Тер герт гиичлтн. Өгсн хотынь идтн, уутн, юңгад гихлә, көдлмшч эврәннь көдлмшин ашинь эдлх зөвтә. Гер болһниг соляд бичә йовтн[+]. 8Тана ирсн ямаран чигн хотнд тадниг герүрн күн орулхла, өгсн хотынь уутн[+]. 9Тенд гемтә әмтиг эдгәтн. Бурхна йосн таднур өөрдв гиҗ келтн[+]. 10Кемр ямаран чигн хотнд тадниг герүрн күн эс орулхла, тер хотна уульнцсар йовҗ йовад: 11«Мана тавгт наалдсн тана хотна шораһитн бидн саҗад, таднд хәрү өгчәнәвидн. Тер бийнь медтн, Бурхна йосн өөрдв!» гиҗ келтн[+]. 12Би таднд келҗәнәв, тер өдр Содом балһснас дор тер хотнд болх[+]. 13[•]Хоразина әмтн, зовлңган эдлхит! Бетсәдин әмтн, басл зовлңган эдлхит! Танад учрсн Бурхна өвәрцс Тирин әмтн болн Сидона әмтн үзсн болхла, тедн кезәнәһә хар хувц өмсәд, толһадан үмс цацад, килнцтә җирһлән үлдәх билә[+]. 14Тер учрар Зарһин өдрт Тирәс болн Сидонас дор таднд му болх. 15Чи, Капернам, чамаг теңгрт өргх гиҗ санҗанчи? Уга, чи үклин һазрт тусхич! 16Тадниг соңссн күн Намаг чигн соңсна, болв тадниг һолснь Намаг һолна. Намаг һолсн күн Намаг илгәсн Бурхиг һолна, – гиҗ Исус келв[+].


Далн хойр сурһульчнр хәрү ирснә тускар

17Далн хойр сурһульчнр байрлад, Исус тал ирцхәв.

– Деед Эзн! – гиҗ тедн келв, – мадниг Тана нерн деерәс зәрлг болхла, хар сәкүсд чигн мана үгд орна[+].

18Исус иим хәрү өгв:

– Би эрлгиг[†] үзләв. Тер цәкллһн мет теңгрәс унла[+]. 19Бийдән хорлтан угаһар хорта моһа болн чим хорха ишкх, өшәтнә чидлиг дааҗ диилх йос Би таднд өгв[+]. 20Зуг хар сәкүсд тадна медәнд орҗана гиҗ байрлхин ормд тадна нерд теңгрт бичәтә гиҗ байрлтн[+].


Исусин байр

21[•]Исус Әрүн Сәкүснә байрар дүүрәд келв:

– Теңгрин болн һазрин Эзн, Аав Минь! Би Танд магтал өргҗәнәв! Та энүг цецн ухата, сурһульта әмтнәс нууһад, эгл бичкдүдт секҗ цәәлһүт! Аав минь, цуг энүнд Тана цаһан саната дурна нилч үзгдҗәнә[+]. 22Теңгрин Эцкм цугинь Нанд даалһв. Эцкәс даву Көвүг кен болдгиг кен чигн күн медхш. Көвүнәс даву Эцк кен болдгиг кен чигн күн медхш. Болв Көвүн Эцкин тускар күүнд медүлхәр седхлә, тернь Эцкиг меднә[+].

23Цааранднь Тер эврәннь сурһульчнр тал хәләһәд, шишлң теднд иигҗ келв:

– Тана үзсн юмиг үзсн нүдн буйн-кишгтә![+] 24Би таднд келҗәнәв, кесг әәлдәчнр,[†] кесг хаадуд тана үзсн цуг юмиг үзхәр седлә, зуг үзсн уга, тана соңсҗах юмиг соңсхар седлә, зуг соңсҗ чадсн уга[+].


Буйнч седклтә Шамарьян күүнә тускар

25Нег закана[†] багш өмәрән һарад, Исусиг сөрхин төлә иим сурвр өгв:

– Багш, мөңк җирһл авхин төлә би ю кех зөвтәв[+]?

26– Заканд юн бичәтә? Чи тенд ю умшвч? – гиҗ Исус хәрүднь сурв.

27Тер иим хәрү өгв:

– Эврәннь Бурхндан әрүн седкләрн, үнн зүркәрн, бәәсн күчәрн болн бәәсн уха-санаһарн дурта бол, өөрк күүндән бийдән дурта кевәр дурл, – гиҗ бичәтә[+].

28– Чи чикәр хәрү өгвч. Тиигәд ке, тиигхлә чи әмд бәәхич, – гиҗ Исус келв[+].

29Зуг закана багш бийән цеврлхәр седәд:

– Мини хаҗудк күн гисн кемб? – гиҗ сурв.

30Исус хәрүднь иигҗ келв:

– Нег күн Ерусалимас Ерихо хотнур йовҗ. Зуурнь терүнд деермчнр харһв. Тедн тер күүнә хувц-хунринь булаҗ авад, бийинь үкн гитлнь цокҗ-цокҗ хаяд йовҗ одцхав. 31Энүнә дару тер хаалһар нег гелң йовҗ, тер күүг үзәд, хаҗудк хаалһар һарад йовҗ одна. 32Тиим кевәр чигн Левихнә[†] күн кев. Тер бас тер ормд күрәд, шавта күүг үзәд, хаҗудк хаалһар һарад йовҗ одҗ[+]. 33Тер хаалһар йовсн Шамарьян һазра күн болхла тер күүнлә харһлдн үзәд санань зовв[+]. 34Зовҗах күүнд өөрдәд, шавинь тосар болн чаһрар уһаҗ, цевр кенчрәр боов. Цааранднь шавтсн күүг элҗгн деерән суулһад, гиичлүрүр авч ирәд, тендән килмҗән күргв. 35Маңһдуртнь Шамарьян күн һарч йовад, гиичлүрин эзнд хойр өдрин җалвинь өгәд: «Энүнд килмҗән өгтн, кемр эн мөңгн эс күрхлә, би хәрү ирхләрн дәкәд мөңг өгнәв», – гив. 36Эн һурвн әмтнәс, тана санаһар, зовҗах күүнд кень хамгин өөрхн болв? – гиҗ сурв.

37Закана багш:

– Терүг хәәрлсн күн өөрхн болх, – гив.

Тиигхлә Исус терүнд:

– Чи йовад бас тиигҗ ке, – гив.


Мартан болн Мирьямин герт

38Зууран Исус сурһульчнртаһан нег хотнд одв. Тенд Марта гидг нертә күүкд күн ирҗ тедниг гертән орулв[+]. 39Тер Мирьям гидг дү күүктә бәәсмн. Мирьям Исусин көлднь сууһад, цуг келсн үгмүдинь соңссн бәәҗ[+]. 40Марта болхла ик дала хот кехәр сахняд үүмҗәҗ. Тер Исус тал өөрдәд:

– Тана зергәс! Мини дү күүкм цуг көдлмшиг нанд даалһсинь Та гемшәҗәхшвт? Нан тал ирәд, нөкд болтха гиһәд терүнд келхнтн, – гиҗ сурв.

41-42– Марта, Марта, чи дала юмн бәәтхә гиҗ сахняд үүмәд бәәнәч, зуг чамд негхн юмн кергтә. Мирьям болхла бийдән хамгин сәәнинь йилһҗ авв. Энүгинь күн булаҗ авч чадшго, – гиҗ Исус хәрү өгв[+][+].

#### 11


Зальврлһна тускар

1[•]Нег дәкҗ Исус нег һазрт зальврсн бәәҗ. Терүг зальврсна хөөн сурһульчнрин[†] негнь Исусас:

– Деед Эзн! Йохан эврәннь сурһульчнран яһҗ зальврҗ дасхла, тиим кевәр Та мадниг дасххнтн! – гиҗ сурв[+].

2-4Исус теднд:

– Иигҗ зальвртн:

Мана Аав!
Нернтн әрүн болтха!
Тана йосн иртхә!
Эркн кергтә өдмгиг
Өдр болһн илгәһит!
Яһҗ бидн күүнә килнц тәвнәвидн,
Тиигҗ мана килнц тәвит!
Сөрдг юмнла бичә харһулыт! – гив[+][+].

5Цааранднь Исус теднд:

– Үлгүрләд келхлә, таднас негнь эврәннь үр талан сөөни өрәллә ирәд келҗәнә: «Үр минь, һурвн өдмг нанд өгйәһәр өгич. 6Үүрм йовҗ йовад, зууран орҗ ирв, болв терүг тоох хот нанд уга». 7Тиигхлә тана үүртн: «Бичә намаг көндә. Үүдм хаалһата, би күүкдән унтулчклав. Босҗ чамд өдмг өгч чадшгов», – гиҗ хәрү өгнә. 8Үүртн танла үүрлҗәсндән тана сурсиг босад эс өгв чигн, зуг тана давтад сурсн зүткмҗд тер босад сурсн юмитн өгх. 9Тегәд чигн Би таднд келҗәнәв: Сурад бәәтн – сурситн өгх, хәәһәд бәәтн – хәәсән олҗ авхит. Үүдинь цокҗатн – таднд тәәлҗ секх. 10Сурад бәәсн күн – сурсан авчана. Хәәһәд бәәснь – хәәсән олҗана. Үүд цокҗаснд – тәәлҗ секҗәнә[+]. 11Көвүнтн заһс сурхла, үрндән заһсна ормд хорта моһа өгх эцк тана дунд олдхий? 12Көвүнтн өндг сурхла, ямаран эцк терүнд чим хорха өгх? 13Кемр тадн килнцтә бәәввчн, эврәннь үрндән сән белг яһҗ өгхинь меднәт, тиигәд чигн тана Теңгрин Эцк Әрүн Сәкүсиг сурсн әмтнд өгх, – гив[+].


Исус эс гиҗ Баал-Зебүль?

14[•]Нег дәкҗ Исус күүг келн уга кедг хар сәкүсиг нег күүнәс һарһҗ көөв. Хар сәкүсн[†] һархла, тер күн үг келдг болв. Цуглрсн әмтн алң болцхав. 15Зәрмснь: «Эн хар сәкүснә нойна Баал-Зебүлин[*] күчәр хар сәкүсдиг көөнә» гиҗ келв[+]. 16Зәрмснь Исусиг сөрхин төлә теңгрин онц өвәрц темдгүд үзүл гиҗ сурцхав[+].

17Исус теднә уха-санаһинь медәд:

– Дотран дәәлддг алвт болһн хоосрад ирх. Дотран таардго гер бүл болһн әңгрәд буурад одх. 18Кемр эрлг[†] бийләһән дәәллдхлә, терүнә йосн нутг яһҗ торч бәәхмб? Тадн Намаг Баал-Зебүлин күчәр хар сәкүсдиг көөҗәнә гиҗ келҗәнәт. 19Кемр Би Баал-Зебүлин күчәр хар сәкүсдиг көөхлә, тана сурһульчнр ямаран күчәр тедниг һарһҗ көөҗәхмб? Тер учрар тана сурһульчнр тана зарһчнр болтха![+] 20Кемр Би хар сәкүсдиг Бурхна һарар көөҗәхлә, Бурхна йосн тадн тал ирснь лавта мөн. 21Кемр ик чидлтә болн зер-зевтә күн эврәннь герән харҗ хәләхлә, терүнә өлг-эднь әәмшг уга һазрт бәәнә. 22Зуг кемр терүнәс ик чидлтә күн дәврәд, эзинь дәәләд, эзнә нәәлсн зер-зевинь булаһад диилхлә, геринь тонад, өлг-эдинь хулхалҗ авх. 23Нанта эс бәәсн күн Нанта сөрүд бәәнә, Нанта хурадго күн тарана[+].


Хар сәкүсн хәрү ирсинь

24– Хар сәкүсн күүнә дотрас һарн хагсҗ одсн көдә эргәд, амрх орм хәәнә, зуг олхш. Тиигхлә тер: «Урдк бәәсн герүр би хәрү йовнав», – гинә. 25Терүг хәрү ирхләнь, гернь сәвүрдсн, цевр болна. 26Тегәд хар сәкүсн һарч йовад, бийәсн ик догшн долан хар сәкүсдиг дахулҗ авч ирнә. Тедн ирәд күүнә дотр бүүрлнә. Аштнь күн урдкасн үлү му бәәнә, – гив[+].


Йосн кишг

27Исусиг тиигҗ келҗәсн цагла нег күүкд күн олна заагас:

– Таниг һарһад өсксн эктн буйн-кишгтә! – гиҗ хәәкрв[+].

28– Бурхна үг соңсад күцәдг әмтн буйн-кишгтә! – гиҗ Исус хәрүднь келв[+].


Онц темдгүдин тускар

29[•]Әмтн улм икәр хурцхав. Исус экләд келв:

– Эн үйин әмтн хар саната. Эдн Бурхна онц темдг сурна, зуг әәлдәч Йонан темдгәс үлү талдан темдгүд теднд Бурхн өгшго. 30Тер юңгад гихлә, ямаран кевәр Йона Ниневин әмтнд онц темдг болв, тиим кевәр Күмни Көвүн[†] эн әмтнд онц темдг болх. 31Зарһин өдр өмн үзгин һазрин хатн эн цагин үйнртә босад, эдниг гемшәх. Юңгад гихлә, тер ик холас Соломон хаана цецн уха авхар ирлә. Энд болхла Соломонас ик алдр күн бәәнә[+]. 32Зарһин өдр Ниневин әмтн эн цагин үйнртә босад, эдниг гемшәх. Тедн Йона келсн үгинь соңсад, килнцтә җирһлән үлдәцхәв. Энд болхла Йонас ик алдр күн бәәнә[+].


Цогц-махмудын шам

33[•]– Кен чигн күн шам шатачкад әмтнд үзгдгго һазрт тәвхш, савар терүг бүркхш. Цуһар герл үзтхә гиһәд, шаман тәвц деер тәвнә[+]. 34Нүдн – күүнә шам мөн, кемр нүднчн цевр болхла, чи герләр дүүрхич. Кемр чини нүдн бузр болхла, чи таг харңһуһар бүркәтәч! 35Болһатн! Тана дотрк герл харңһу болвза? 36Тер төләд кемр чи герләр дүүрхлә, болв чини нег чигн мөч харңһуд эс бәәхлә, шам чамаг герлтулдг метәр чи герл өгхич, – гив.


Паршмудыг болн закана багшнриг бурушалһн

37[•]Исус әмтиг сурһсн хөөн нег парш Терүг гер талан хот уулһхар дуудв. Исус герт ирәд, ширән өөр орм эзләд суув. 38Терүг хотын өмн һаран эс уһасинь үзәд парш алң болв[+]. 39Зуг Исус терүнд:

– Тадн паршмуд[†] ааһ-савиг һазаһаснь арчнат, тадна дотрк болхла ховдг бәәдләр болн хар санаһар дүүрң! 40Ухан уга әмтн! Һазакинь үүдәсн Үүдәч дотркинь чигн үүдәсн биший? 41Угатя-яду әмтнд бәәснәсн һуульһ өгтн, тиигхлә цуг юмнтн цевр болх. 42Паршмуд, тадн зовлңган эдлхит! Тер юңгад гихлә, тадн тәрсн мятас, рутас[*] болн нань чигн ноһанас арвдгч хүвинь Бурхнд цуглулҗ өгнәт. Зуг Бурхна зарһиг болн дуриг кергтән авхшит. Талдан кергиг мартлго эн кергән күцәх зөвтәт[+]. 43Тадн зовлңган эдлхит, паршмуд! Юңгад гихлә, тадн хургин герт хамгин сән орм эзлнәт, талвңд әмтн таднла мендлхлә, тадн дурта болнат[+]. 44Тадн зовлңган эдлхит, юңгад гихлә, тадн эс темдглсн үкәрлә әдл. Терүг әмтн деерәснь ишкв чигн ю ишкҗәхән медхш, – гиҗ келв[+].

45Закана багшнрин[†] негнь:

– Багш! Та иигҗ келәд мана тускар бас му келҗәнәт! – гив.

46Исус хәрүднь:

– Тадн закана багшнр бас зовлңган эдлхит! Юңгад гихлә, тадн әмтнә нурһнд дааҗ болшго аца тәвнәт, зуг бийстн теднд хурһан чигн көндәҗ нөкд болхар төрүц седхшит. 47Тадн зовлңган эдлхит, юңгад гихлә, тадн әәлдәчнрт[†] бумб тәвнәт, зуг тана өвк эцктн тедниг алдг билә. 48Тадн эврәннь өвк эцкнриннь кесн үүллә зөвшәрҗәхән герчлҗәнәт: тедн әәлдәчнриг алдг бәәсмн, тадн болхла әәлдәчнрт бумб тәвнәт[+]. 49Бурхн цецн-ухаһарн иигҗ келсмн: «Би әмтнүр әәлдәчнриг болн апостолмудыг[†] илгәнәв, зуг теднә зәрмнь алад уга кех, зәрмнь көөх»[+]. 50Тегәд чигн нарт делкә үүдснәс авн цуг алгдсн әәлдәчнрин цуснд эн үйин әмтн бурута:[+] 51Абелин цуснас экләд тәклин ширән болн Бурхна герин хоорнд асхрсн Зехарьян цусн күртл. Эн үйин әмтн энүнәс көлтә лавта тооцаһан өгх гиҗ үнәр келҗәнәв. 52Закана багшнр, тадн зовлңган эдлхит, юңгад гихлә, тадн Бурхна номин медрлин түлкүр авлат. Тадн бийстн медрл угат, болв медрл хәәсн әмтнд оньдин харш болнат, – гиҗ келв.

53Исусиг тендәс һарад йовсна хөөн закана багшнр болн паршмуд Терүнд уурлад, олн зүсн сурврмуд өгв. 54Тедн Исусиг хавхлҗ бәрхәр седцхәв. Келсн үгәс тедн буру, эндү хәәв[+].

#### 12


Паршмудын экнәс саглтн

1Тер саамд кесг миңһн әмтн цуглрад, хоорндан шахлдад зогсҗасн цагт Исус сурһульчнртан[†] экләд иигҗ келв:

– Паршмудын[†] искәдг экнәс бийән саглҗ йовтн, эннь чирә хәләлһн мөн[+]. 2Нег чигн эс илдкҗ секгдсн далд юмн уга, нег чигн эс тәәлгдсн нууц уга[+]. 3Харңһуд тана келсн үгмүд өдрин гегәнд соңсгдх, гер дотр күүнд шимлдҗ келсн үгмүд герин ора деер чаңһур хәәкрҗ соңсгдх, – гив.


Кенәс әәх кергтә?

4[•]– Үүрмүд мини! Күүнә бий цогциг алдг әмтнәс бичә әәтн, цаарандан тедн энүнәс даву юм кеҗ чадшго, – гиҗ Би таднд келҗәнәв[+]. 5Кенәс әәх кергтәһинь Би таднд келҗ өгсүв: Бурхнас әәтн, Тер тадна цогцитн алад, мөңк һалд чигн тадниг хайҗ чадх. Тиим гиҗ келҗәнәв. Бурхнас әәтн[+]. 6Хойр деншгәр тавн богшурһа хулдгдна эсий? Зуг тедниг чигн Бурхн мартсн уга. 7Тадна толһан үсн чигн тоота! Бичә юмнас әәтн: Тадн Бурхнд кесг богшурһаһас даву үнтәт[+].


Исусиг һоллһн

8– «Би Исусин» – гиҗ әмтнә чирәд ил келсн күүнә тускар «Мини» – гиҗ Бурхна элчнрин өмн Би, Күмни Көвүн,[†] илднь келхв, – гиҗ таднд келҗәнәв[+]. 9«Би Исусин бишв» гиҗ әмтнә чирәд иләр келсн күүнә тускар «Эн күн Мини биш» гиҗ Би Бурхна элчнрин өмн гөрдҗ келхв[+]. 10Күмни Көвүнә өмнәс үг келсн күн болһна килнцнь тәвгдх. Зуг Әрүн Сәкүснә тускар му келсн күүнә килнцнь төрүц тәвгдшго[+]. 11Кемр хурлур[†] тадниг һардачнрин болн йос бәрдг әмтнә өмн авч ирхлә, ю, яһҗ хәрүцхән, ю келхән сана бичә зовтн. 12Тер цагт Әрүн Сәкүсн таднд ю келхитн зааҗ өгх, – гив[+].


Ухан уга байн күүнә тускар

13[•]Олна заагас нег күн Исуст:

– Багш! Мини ахдм өнчән нанла хуватха гиҗ келтн, – гив.

14Исус:

– Кен Намаг тадна зарһ кехин төлә эс гиҗ тадна өнч хувахин төлә тәвлә? – гив.

15Цааранднь бас немҗ:

– Болһатн! Бичә хатуч болтн! Күүнә җирһлин чинрнь байн зөөрт биш, – гиҗ келв[+].

16Дәкәд әмтнд үлгүрләд келв:

– Нег байн күүнә һазр ик урһц өгв. 17«Ода ю кехм болхв? Хураҗ авсн буудяг хадһлх орм чигн уга» гиҗ тер санв. 18-19«Би эврәннь хуучн буудя хадһлдг бәәриг хамхлад, шин өргн бәәр кенәв. Тер өмнкәс ик болх, тенд буудя болн өлг-эд хадһлх орм дала болх. Ода чамд кесг җилмүдт күрх зөөр бәәнә. Ууһад, идәд, байртаһар амрад җирһәд бә гиҗ келҗ болҗана. Тиигхлә иигҗ кенәв» гиҗ тер шиидв. 20Зуг Бурхн терүнд: «Ухан уга күн! Эн сө чини әмичн чамас булаҗ авх. Тиигхлә чини белдсн зөөрәс ямаран олз болхмб?» – гив[+]. 21Кен чигн Бурхна зөөриг авлго, бийдән талдан зөөр хураһад хоршулад бәәхлә, тер ухан уга байнла әдл болна[+].


Бурхнд нәәллһнә тускар

22Цааранднь Исус эврәннь сурһульчнртан иигҗ келв:

– Тегәд чигн таднд Мини келҗәхм эн: әмд бәәхин төлә хот кергтә гиҗ, бий цогцин төлә өмсх хувц-хунр кергтә гиҗ бичә зовад бәәтн[+]. 23Җирһл хотас деер, цогц болхла хувцнас деер. 24Керә шовудыг хәләһәд ухалтн, тедн тәрә тәрхш, хадхш, буудя хураҗ хадһлхш, тер бийнь Бурхн тедниг теҗәнә. Тадн болхла Бурхнд эн шовудас ик үлү үнтә болҗанат[+]. 25Зовснас иштә тадн дундас кентн чигн әмн җирһлән бичкн зуур утдулҗ чадхий? 26Кемр тиим баахн юмиг күцәҗ эс чадхла, ю хәәҗ тадн наадкиннь төлә зовад бәәнәт? 27Бамб цецг яһҗ урһдгинь хәләһәд ухалтн. Эн көдлхш, утц ээрхш. Зуг Соломон хан ик алдр бәәсн бийнь тер цецгәһәс үлү сәәхн хувц өмсәд уга билә гиҗ Би таднд келҗәнәв. 28Кемр Бурхн эндр урһад бәәдг, маңһдур һалд шатх урһмлыг тиигҗ кеерүлҗ хувц өмскхлә, тадниг баһ итклтә улсиг энүнәс деер хувцлхм бишви[+]? 29Ю идхмб, ю уухмб гиҗ бичә зовад санад бәәтн! 30Килнцтә улс цуг энүнә төлә көөлдәд бәәнә, Теңгрин Эцктн таднд юн кергтәһинь сәәнәр меднә. 31Түрүн даранднь Бурхна йосиг хәәтн, наадкинь болхла таднд Бурхн немҗ өгх[+]. 32Мини цөөкн улс, бичә әәтн, тана Эцк таднд эврәннь орн-нутган өгх саната[+]. 33Эврәннь өлг эдән хулдад, мөңгән угатя-яду әмтнд хуваҗ өгтн. Төрүц элдго кетч белдтн. Чилшго үнтә зөөрән теңгрт хоршулҗ хадһлтн: тенд хулхач чигн күршго, гүр чигн терүг идҗ үрәҗ чадшго[+]. 34Тана зөөр бәәсн һазрт седкл-санантн бәәнә, – гив.


Серглң мухла

35[•]– Хувцнтн бүсләтә, шамтн шаталһата бәәтхә! 36Хүрмәс эзән күләҗәсн зарцнрла әдл болтн. Эзнтн ирәд, үүд цокхла, тер дарунь үүдән секҗ чадх арһта болтн[+]. 37Эзнь ирәд, зарцнран серглң бәәсинь үзхлә, тер зарцнр буйн кишгтә! Би үнәр келҗәнәв, эзнь бийнь хувцан бүсләд, ширә деер хот тәвәд тедниг дуудад тоох. 38Кемр сөөни өрәллә эс гиҗ терүнәс ора цагла ирсн эзн зарцнран белн бәәсинь үзхлә, тедн буйн кишгтә. 39Дәкәд болхла кемр хулхач орҗ ирх цагинь герин эзн медхлә, тер дәврәд орсн хулхачиг герүрн тәвшго билә[+]. 40Тадн бас белн болтн, юңгад гихлә, Күмни Көвүн тадниг эс күләҗәсн цагт күрәд ирх, – гив.

41Пётр сурв:

– Багш, Та эн үлгүриг һанцхн маднд аль цуг әмтнд келҗәнт.

42Деед Эзн иим хәрү өгв:

– Нәәлвртә цецн гер һарддг күн гисн кемб? Тиим күүнд эзн наадк зарцнрт цагтнь хотынь кемҗәһәр өгхиг даалһв. 43Эзнь ирәд, зарциг тиигҗ кергән күцәҗәсинь үзхлә, тер зарц буйн кишгтә болх[+]. 44Би таднд үнәр келҗәнәв, эврәннь өлг-эдән чигн Эзн терүнд лавта даалһҗ өгх. 45Зуг кемр зарц: «Мини Эзн кесгтән иршго» гиҗ санад, наадк зарцнриг, залу болн күүкд улсиг цокад, әркән ууһад, нәәрән кехлә,[+] 46тиим зарцин эзн терүг эс күләҗәсн өдрт, эс медҗәсн цагт ирх. Эзнь шүрүһәр терүг цааҗлад, иткл уга зарцнрин бәәх һазрур йовулх. 47Эзнә таалыг медә бәәҗ, зуг бийән белддго болн таалынь күцәхәр седдго зарц өршәңгү угаһар цокулх. 48Болв кемр эзнә таалыг медлго, зуг засглгдх йовдл һарһсн зарц баһар цокулх. Дала юм өггдснәснь икәр некгдх. Ик керг даалһгдснаснь икәр некҗ сургдх, – гив[+].


Исус йилһҗ саллһна учр

49[•]– Би орчлңд һал авч ирхәр ирләв. Тер шулуһар икәр падртха, гиҗ санҗанав. 50Би кирслгдх зөвтәв, тегәд чигн тер керг эс күцтл зовҗанав[+]. 51Тадн Намаг эн орчлңд эв авч ирв гиҗ санҗант? Уга! – гиҗ Би келҗәнәв. Би әмтиг йилһҗ салһхар ирв[+]. 52Эн цагас авн тавн күүтә гер-бүл хоорндан йилһрәд салх. Һурвнь хойрин өмнәс эс гиҗ хойрнь һурвна өмнәс босх. 53Эцкнь көвүнә өмнәс, көвүнь эцкиннь өмнәс босх, экнь күүкнә өмнәс, күүкнь экиннь өмнәс, хадм экнь бериннь өмнәс, бернь хадм экиннь өмнәс босх, – гиҗ Исус келв.


Цагин темдгүд

54[•]Исус олн әмтнд иигҗ келв:

– Нарн суух үзгт үүл үзхләрн, хур орх, гиҗ тадн келнәт, тегәд хур орна. 55Өмн үзгин салькн үләхлә, тадн халун болх, гиҗ келнәт, – халун болна. 56Хойр чирәтнр! Теңгр һазр хойриг шинҗлҗ хәләһәд, тадн ямаран өдр болхинь медҗ чаднат, болв ямаран цаг ода ирсинь тадн медҗ чадхшит.


Эврәннь өшәтнләһән эвцлд

57– Тадн бийән шинҗлҗ хәләһәд, үннь юундв гиҗ юңгад эс ухалнат? 58Өшәтнләһән зарһин герүр йовхларн, зууран тадн терүнлә эвинь олхан хәәтн эс гиҗ тер тадниг зарһчин медәнд өгх, зарһч тадниг харулын һарт бәрүлх, тедн болхла тадниг бәрәнд суулһх[+]. 59Үлдсн шаальг күртлән эс өгтл, тадн тер бәрәнәс сулдҗ һарч чадшгот, гиҗ Би таднд келҗәнәв, – гиҗ Исус келв.

#### 13


Үкш уган төлә килнцтә җирһлән үлдәтн

1Тер цагт Исус тал әмтн ирәд Һалилья улсла ю учрсиг келҗ өгсмн. Пилат тедниг сүмд тәкл тәксн цагт тер әмтнә цусиг сетрә малын цуснла холяд ниилүлҗ[+]. 2Исус хәрүднь иигҗ келв:

– Эн Һалилья улс наадк Һалилья әмтнәс хамгин килнцтә болад тиигҗ зовагдҗ гиҗ тадн санҗадг болвзат[+]? 3Уга, зуг кемр тадн килнцтә җирһлән эс үлдәхлә, тадн бас үкхит! – гиҗ Би таднд келҗәнәв. 4Шилоахин бәәшңгин дора даргдад үксн арвн нәәмн күүнә тускар ю келҗ болхмб? Тедн Ерусалимин наадк әмтнәс үлү килнцтә бәәсмн гиҗ санҗадг болвзат[+]? 5Уга. Зуг Би таднд келҗәнәв, кемр тадн килнцтә җирһлән эс үлдәхлә, тадн бас үкллә харһхит! – гив.


Урһц өгдго инҗр модна тускар

6Цааранднь Исус үлгүрләд иигҗ келв:

– Нег күүнә уста үзм урһдг һазрт инҗр гидг модн урһҗ. Нег дәкҗ эзн инҗр модна темс хәләхәр йовв, зуг олҗ чадсн уга[+]. 7Тиигхлә тер күн көдләчдән: «Би һурвн җилдән инҗр темс өгнү угай гиҗ хәләхәр нааран ирнәв, болв темсн уга болна. Чавчад хайчк энүг, эн модн ю хәәҗ өңгәр энд орм эзлхмб?» – гиҗ келнә. «[+] 8Эзн минь, дәкәд нег җилд энүгән үлдәтн. Би эн һазриг шеегәр бордад малтнав, 9дарук җилд модн темс өгхн болвза, кемр темсн уга болхла, энүг чавчад хайчкхмн», – гиҗ көдләч хәрү өгв.


Бемб өдр күүкд күүг эдгәлһн

10Бемб өдр Исус нег хурлд[†] әмтиг сурһла[+]. 11Тенд нег күүкд күн бәәҗ. Тер арвн нәәмн җилд гемин сәкүснд эзлгдсн бәәҗ. Күүкд күн йосндан нурһан һооднь тинилһҗ чаддго, бөгдһр нурһта бәәҗ. 12Исус терүг үзәд, дуудҗ авад:

– Эгч минь! Чи эврәннь өвчнәсн сулдвч! – гиҗ келв.

13Исус күүкд күүнә толһа деернь һаран тәвв, тернь дарунь нурһан тинилһәд, Бурхнд магтал өргв[+]. 14Хурлын һардач Исусиг бемб өдр кү эдгәв гиһәд уурлв. Тер ирсн әмтнүр хәләһәд:

– Көдлмш кехин төлә зурһан өдр бәәнәлм! Бийән эмнүлхин төлә бемб өдрлә биш, наадк өдрмүдт ирцхәтн! – гиҗ келв[+].

15Хәрүднь Исус терүнд:

– Хойр чирәтә әмтн! Бемб өдр тадн царан эс гиҗ элҗгнән хашаһасн һарһад, услхар һолур туунат. Тиим эсий[+]? 16Энтн Абрахамин бүләс һарсн күүкн, эрлг[†] энүг арвн нәәмн җилдән күлчксн бәрҗ. Тегәд эн күүкд күүг бемб өдр сулдххмн биш билү? – гиҗ сурв.

17Исусиг келснә хөөн Терүнлә өшәркҗәсн әмтн ичәд эмәв, наадк улс цугтан кесн өвәрцднь икәр байрлцхав[+].


Горчсин экнә тускар

18[•]Цааранднь Исус:

– Бурхна йосиг юунла дүңцүлҗ болхмб? Тер ямаран гиҗ санҗанат? 19Бурхна йосиг эврәннь герин һаза тәрсн горчсин экнлә дүңцүлҗ болхмн. Тер экн нигтәр урһад, ик гидг моднд хүврв, теңгрин шовуд нисҗ ирәд, терүнә ац деернь үүрән ясдг болв, – гиҗ келв[+].


Өдмгин экнә тускар

20– Бурхна йосиг бас юунла дүңцүлҗ болх? – гиҗ Исус дәкәд сурв.

21– Тертн һуйрт искәчксн экнлә әдл, күүкд күн терүг авад дөчн килограмм һуйрт тәвнә. Тер һуйр өсҗ одна, – гив[+].


Уутьхн үүдн

22[•]Исус балһсд, селәд эргәд, әмтиг сурһҗ йовсмн. Исус Ерусалимур темцәд йовҗ. 23Нег күн Терүнәс:

– Тана зергәс! Цөн улс авргдхий? – гиҗ сурв.

Исус иим хәрү өгв:

24– Уутьхн үүдәр орхар зүтктн, тер юңгад гихлә, кесг әмтн орхар седх, зуг орҗ чадшго. 25Герин Эзн босад үүдән хаахла, тадн үүднә ца зогсад, үүдинь цокад келхит: «Деед Эзн, буйн болтха, үүдән маднд сектн!» Зуг «Би тадниг чигн медхшв, альдас тадн ирситн чигн медхшв!» – гиҗ Тер келх[+]. 26Тиигхлә тадн келхит: «Бидн Танла хамдан сууҗ хот уулавидн, Та мана уульнц болһнд сурһлат». 27«Би тадниг чигн, альдас тадн ирситн чигн медхшв. Му үүл кесн әмтн Нанас хооран һартн», – гиҗ Тер хәрүднь келх[+]. 28Абрахамиг, Ицхакиг, Яковиг болн цуг әәлдәчнриг[†] Бурхна орн-нутгт үзхләрн, зуг тадн тендәс көөгдсән медәд уульхит, шүдән хәврхит[+]. 29Кесг әмтн зүн, барун, ар, өмн үзгәс ирәд, Бурхна орн-нутга нәәрт орман эзлх[+]. 30Тодлҗ автн: зәрм сүүлңкнь түрүңкнь болх. Түрүңкнь сүүлңкнь болх, – гив[+].


Исус Ерусалимин тускар харм төрҗ уульв

31[•]Тер цагт нег цөөкн паршмуд[†] Исус тал өөрдәд:

– Эн һазрас әрл, талдан һазрур йов, тер юңгад гихлә, Херод чамаг алхар седҗәнә, – гиҗ келв[+].

32Исус иим хәрү өгв:

– Тер алач аратур йовад, иим үг келтн: Би хар сәкүсдиг эндр-маңһдур чигн көөһәд, әмтиг эдгәхв, болв һурвдгч өдртнь кергән дуусхв. 33Юн учрв чигн Би эндр, маңһдур, нөкәдүр, цааранднь чигн эврәннь үүлән күцәх зөвтәв, юңгад гихлә, Ерусалимас даву талдан үкх һазр әәлдәчд уга! 34Хәәрн Ерусалим, Ерусалим! Чи әәлдәчнриг уга кенәч! Чам тал илгәсн әмтиг чолуһар цокҗ алнач! Кедү дәкҗ Би чини үрдүдиг, һууҗмулмудан җивр доран цуглулсн така мет цуглулхар седләв. Тедн тиигхәр седсн уга![+] 35Тер учрар тана гер хоосн болтха! Би таднд келҗәнәв: «Деед Эзнә нерн деерәс ирснь әдстә!» гиҗ келтл Намаг үзшгот! – гив[+].

#### 14


Паршин герт

1Бемб өдр Исус нег байн паршмудын[†] ахлачин герт хот ууҗасмн. Паршмуд Исусиг шинҗлҗ суусмн[+]. 2Терүнә өмн усн хавдр өвчтә күн сууҗ. 3Исус паршмудас болн закана багшнрас:[†]

– Бемб өдр эдгәх йосн бәәнү аль угай? – гиҗ сурв[+].

4Цуһар тагчг бәәв. Тиигхлә Исус гемтә күүг дуудад, эдгәһәд йовулв. 5Цааранднь Исус:

– Кемр тана көвүн эс гиҗ цар бемб өдр худгт унхла, тадн тер дарунь йовад, терүг худгас һарһҗ авхит, тиим эсий? – гиҗ сурв[+].

6Тедн хәрүднь ю келхән медҗ чадсн уга.


Гиичнрин болн эзнә тускар

7Әмтиг ширән өөр күндтә орм эзлхәр шунҗасинь үзәд, Исус теднд үлгүрләд иигҗ келв:[+]

8– Кемр чамаг хүрмин нәәрт дуудхла, күндтә орм эзлхәр бичә зүтк, тер юңгад гихлә, чамас деер күндтә күн тер хүрмд дуудгдсн болх[+]. 9Тиигхлә чамаг болн тер күүг дуудсн эзн өөрдәд иигҗ келх: «Эн күүнд зә һарһ» гих. Тиигхлә чи ичәд хамгин му ормд суух зөвтә болхич. 10Хүрмд дуудсн цагла хамгин ардк ормд су, чамаг дуудсн эзн ирәд: «Үүр минь, одад күндтә ормд су», – гиҗ келх. Тиигхлә чи әмтнә чирәд ачта күн болҗ үзгдхич. 11Кен чигн бийән деегшлхлә – дорацулгдх, болв кен чигн бийән дорацулхла – деегшлх[+].

12Дәкәд Исус Терүг дуудсн паршд иигҗ келв:

– Чи үдин эс гиҗ асхни хотд үүрмүдән, ахнран, элгн-садан эс гиҗ хам-хоша бәәдг байн әмтиг бичә дууд. Яһад гихлә, тедн чамаг бас дуудад, тадн хоорндан өрн уга болхит. 13Чи нәәрән кехләрн угатя, эрмдгтә, доһлң болн сохр әмтиг дууд. 14Тиигхлә чи буйн кишгтә болхич. Тедн чамаг хәрү дуудҗ чадшго, зуг чик седклтә әмтнә әмдрллһнә өдрт чини өгсн юмн чамд хәрү ирх[+].


Алдр ик нәәрин тускар

15[•]Цуг энүг соңссн гиичнрин дундас нег күн Исуст:

– Бурхна орн-нутга нәәрт орхнь буйн кишгтә! – гив[+].

16Исус хәрүднь келв:

– Нег күн ик нәр кеһәд кесг гиичнр дуудв. 17Нәәрин цаг өөрдхлә, тер эврәннь зарцан илгәһәд дуудгдсн улст: «Манад иртн. Цугтан белн», – гинә. 18Тиигхлә цуһар негдсн кевтәһәр гемән сурцхав. Түрүңкнь: «Би шиңкән һазр хулдҗ авув. Йовад хәләх зөвтәв. Буйн болтха, буруһм тәвтн», гинә. 19Дарукнь: «Би арвн цар хулдҗ авв, тедниг яһҗ көдлдгинь хәләхәр йовҗанав. Буйн болтха! Гемм тәвтн!» гинә. 20Һурвдгчинь: «Би шиңкән гер авв, ирҗ чадшгов» гинә[+]. 21Зарц герүрн ирәд, цугинь эзндән келҗ өгв. Тиигхлә герин эзн уурлад зарцдан: «Хотна уульнц, һудмҗ болһнар йовад угатя, эрмдгтә, сохр, доһлң әмтиг дууд», гиҗ келв. 22«Эзн минь, тана келсәр бидн цугинь күцәввидн, зуг бас чигн орм бәәнә», гиҗ зарц келв. 23Тиигхлә эзн зарцд: «Чи хаалһ болн хотна зах болһнар йовад, харһсн әмтиг герүрм дуудад авч ир! Мини герм гиичнрәр дүүртхә!» гиҗ закв. 24Урднь дуудгдсн әмтнәс нег чигн күн Нанла төрүц нәәрлҗ чадшго, Би таднд келҗәнәв, – гив.


Исусин сурһульч гисн кемб?

25[•]Исусла хамдан кесг әмтн йовла, тегәд теднүр хәләһәд Тер иигҗ келв:

26– Кен Нан тал ирәд, зуг эк-эцкәсн, гергнәсн, үрдәсн, ахнр-эгчнрәсн, әмн-җирһләсн үлү деер Нанд дурта эс болхла, тер Мини сурһульч[†] болҗ чадшго[+]. 27Күн болһн эврәннь кирсән авч йовад Намаг эс даххла, Мини сурһульч болҗ чадшго[+]. 28Кемр тадна негнь гер бәрхәр седхлә, түрүләд тер сууһад тосхлтыг дуусх мөңгнь күрх угаһинь тоолх биший? 29Кемр оңданар кехлә, тер герин ул тәвәд, герән тосхҗ дуусҗ чадшго болҗ һарх. Энүг үзсн улс терүг наад бәрх. 30«Эн күн герән экләд тосхҗаһад, дуусҗ чадсн уга», гиҗ тедн келх. 31Эс гиҗ нег хан талдан хаанас бийән харсхар седхлә, түрүләд тер сууһад, арвн миңһн цергәрн хөрн миңһн хортна цергиг диилҗ чадхий гиҗ ухалх. Тиим эсий? 32Кемр тер бийән харсҗ чадшгоһинь медхлә, хортн эс өөрдтл эвин тускар сурхар элчнрән илгәх. 33Цуг эн тадна туст бас ирлцҗәнә. Кемр тадн эн бәәсн зөөрм нанд керго гиҗ эс келхлә, Мини сурһульчнр болҗ чадшгот, – гив.


Амтн уга давсн

34– Давсн – сән юмн, зуг кемр давсн эврәннь амтан геехлә, юуһар амтынь орулхмт[+]? 35Тиим давсн юмнд керго болна, һазр ясруллһнд чигн тер тус болшго. Энүг күн авад хайчкна. Соңсхар седснь соңстн! – гив[+].

#### 15


Төөрсн хөөнә тускар

1[•]Алв цуглулдг болн килнцтә кесг әмтн Исусиг соңсхар ирцхәв. 2Паршмуд[†] болн закана багшнр[†] уурлад келцхәв:

– Тер килнцтә әмтиг тосад, теднлә хот ууҗана[+].

3Тиигхлә Исус хәрүднь иим үлгүр өгв:

4– Үлгүрлхд, таднас кен чигн зун хөөтә болтха, тер зун хөөнәс негнь төөрәд геедрсн болтха. Йирн йисн хөөһән кеер үлдәчкәд, геедрсн хөөһән олтлан хәәҗ йовхит эсий? 5Тер хөөһән олҗ авад, байрлад, ээм деерән үүрәд, 6герүрн ирчкәд, үүрмүдиг болн өөрән бәәсн әмтиг дуудад иигҗ келхит: «Нанла хамдан байрлтн! Би геедрсн хөөһән олҗ авув!»[+] 7Чик седклтә күн Бурхнас гемән сурх нанд керг уга, гиҗ ухална. Болв теңгрт чик седклтә йирн йисн күүнә төлә биш, зуг килнцтә җирһлән үлдәсн негхн күүнә төлә ик байр болх, – гиҗ келв[+].


Геедрсн мөңгнә тускар

8– Кемр күүкд күн арвн үнтә цаһан мөңгтә бәәһәд, негинь геехлә, тер мөңгән эс олтл шам шатаһад, мөңгән сәәнәр хәәһәд, герән сәвүрдхий? 9Зуг мөңгән олҗ авхларн, үүрмүдиг, хам хоша бәәсн күүкд улсиг тер дуудад, «Нанла хамдан байрлтн! Би геесн мөңгән олҗ авв» гиҗ келх. 10Тиим кевәр Бурхна элчнр килнцтә җирһлән үлдәсн негхн күүнә төлә чигн байрлцхах гиҗ Би таднд келҗәнәв, – гив.


Төөрсн көвүнә тускар

11Исус цааранднь келв:

– Нег күн хойр көвүтә бәәҗ. 12Отхн көвүнь эцкдән ирәд: «Аав минь! Өнчин авнав, хүвм нанд өгхнтн?» – гинә. Тегәд эцкнь өнчән хуваһад, хойр көвүндән өгчкв[+]. 13Цөөкн өдрин дару отхн көвүн өнчән авад ик хол орн-нутгур йовв. Тендән тер аля җирһләр бәәһәд, цуг мөңгән тоолвр угаһар эдләд чиләв. 14Зуг терүнә мөңгнь чилснә хөөн тер һазрт ик харһнлт болв. Көвүн дегд икәр түрв. 15Тер нутгин нег күүнүр көдлмш сурхар ирнә. Тернь эврәннь һазрт һахас хәрүлх көдлмш өгв. 16Көвүн һахад өгсн хотас чигн идхәр седв. Зуг нег чигн күн терүнд нег чигн юм өгдго бәәҗ. 17Серл орад тер иигҗ келв: «Мини эцкин герт кедү зарцнр бәәнә, цуһар дала хотта, би болхла энд харһнад үкчәнәв. 18Хәрәд эцкдән келнәв: Аав минь! Би Теңгрин болн тана өмн ик килнц һарһв[+]. 19Тана көвүн гиҗ нерәдгдх нанд зөв уга, зуг намаг ода эврәннь зарц гиҗ тоолтн». 20Цааранднь тер босад, эврәннь эцк талан йовв. Эцкнь терүг ик холас таняд, көвүндән санань зовад, гертәсн гүүҗ һарад, көвүһән күзүдәд теврҗ үмсв. 21Көвүн: «Аав минь! Би Теңгрин болн тана өмн ик килнц һарһв. Тана көвүн гиҗ нерәдгдх нанд зөв уга», – гив. 22Эцкнь болхла зарцнртан: «Шулуһар йовад, хамгин сәәхн хувц авч ирәд, мини көвүндм өмсктн, Һарин хурһнднь үнтә билцг зүүһәд, көлднь буршмгинь өгтн. 23Нег сән тарһн туһл авч ирәд алтн, хотан ууһад байр кехмн. 24Мини көвүм әмд уга билә, ода тер шинәс әмдрв! Геедрҗ одсн билә, болв ода олдв!» – гиҗ келв. Дәкәд тедн ик байр кецхәв[+]. 25Ууһн көвүнь тер цагт кеер бәәҗ. Герүрн өөрдҗ ирәд, әмтнә биилсн, шуугсн ду, байрин айс соңсв. 26Көвүн нег зарциг дуудад, гер дотр юн болҗахинь сурв. 27«Чини дүүчн хәрҗ ирв» гиҗ тер хәрү өгв. «Көвүнь эрүл-менд ирснд эцкчн тарһн гидг туһл алв» – гив. 28Ууһн көвүнь уурлад, герүрн орхар седсн уга. Тиигхлә эцкнь һаза һарад терүг: «Ор», гиҗ дуудв. 29Зуг көвүнь: «Цуг эн җилмүдин туршт би мухла кевтәһәр энд көдлдг биләв, тана келсәр оньдин бәәдг биләв. Та болхла, намаг үүрмүдләһән байрлтха гиҗ, мини төлә ямана ишк чигн алсн угат. 30Зуг эн көвүнтн аля күүкд улсла цуг тана мөңг эдләд чиләһәд, хәрү гер талан ирхлә, та терүнә төлә тарһн туһл алвт!» гиҗ келв. «[+] 31Көвүн минь, Чи нанла оньдин бәәнәч, нанд бәәсн юмн чини. 32Зуг ода бидн байрлх зөвтәвидн, тер юңгад гихлә, чини дүүчн үкәд әмдрв, геедрәд олдв!» – гиҗ эцкнь келв.

#### 16


Тоолврта һардачин тускар

1Исус эврәннь сурһульчнртан[†] келв:

– Нег байн күүнд герин һардач бәәҗ. Тер герин һардачнь терүг мекләд, мөңгинь эдлҗәнә гисн зәңг эзнь соңсв. 2Эзн һардачан дуудҗ авад сурна: «Чини тускар соңссм юмб? Чи цааранднь гериг һардшгоч, тегәд эврәннь көдлмшин тооцаһан нанд келҗ өг». 3Һардач дотран иигҗ ухалв: «Ода яахмб? Эзн намаг көдлмшәсм һарһҗана. Йовад һазр малтҗ чадшгов, һууль һуухд – ичсм күрнә. 4Зуг кемр намаг эндәс көөхлә, әмтнә герт бәәхин төлә ю кехән би меднәв». 5Тегәд эврәннь эзнд өртә бәәсн әмтиг неҗәд-неҗәдәр тер дуудв. Түрүңкәснь: «Мини эзнд чи ямаран өртәвч?» гиҗ сурв. 6«Зун бочк олив тос би чини эзнд өгх зөвтәв», гиҗ тер хәрү өгв. Һардач терүнд: «Эврәннь өрин цаасан авад, энд сууһад тәвн бочк гиҗ чикләд бич», гиҗ келнә. 7Дәкәд дарукаснь сурв: «Чи ямаран өртәвч?» «Нег зун тулм цаһан буудя», гиҗ тер хәрүднь келв. Һардач терүнд: «Эврәннь өрнә цаасан авад, найн гиҗ чиклҗ бич», гинә. 8Эзн бийнь чигн эврәннь итклтә биш һардачан тоолвртаһар кергән күцәсинь үзәд таасҗ буульв. Эн килнцтә орчлңгин әмтн эврәннь кергтән Бурхна үрдүдәс даву тоолврта[+]. 9Эн килнцтә орчлңгин зөөрәр үүрмүд олҗ автн, юңгад гихлә, тадн угатя-яду болҗ үлдхләтн, тедн тадниг мөңк бәәрнд орулх гиҗ Би таднд келҗәнәв. 10Баһ юмнд итклтә бәәснь ик юмнд итклтә болх, баһ юмнд эс итклтәнь ик юмнд иткл уга болх[+]. 11Кемр таднд эн орчлңгин зөөриг күн даалһдго болхла, йосн зөөриг кен таднд даалһхмб[+]? 12Кемр таднд эврәннь зөөрән күн даалһдго болхла, кен таднд тана зөөриг өгхмб? 13Нег чигн зарц хойр эзнд заргдҗ чадшго. Тер негнднь дурго болад, наадкднь дурлх, эс гиҗ негнднь үнн седкләрн заргдх, наадкинь оньгтан авшго. Тадн Бурхнд болн зөөр хойрт дегц церглҗ чадшгот, – гив[+].


Закан болн Бурхна йосн

14[•]Мөңгнд дурта паршмуд[†] цуг энүг соңсад, Исусар наад бәрәд суув[+]. 15Исус теднд:

– Яһҗ әмтнә өөр бийдән зөв өгхән тадн меднәт, зуг Бурхн тадна зүркиг медәд бәәнә. Әмтн чинртә гиҗ тоолдг юмиг Бурхн җигшүртә юмнд тоолна[+]. 16Закана[†] болн әәлдәчнрин[†] цагнь Йохана өмн билә, ода болхла Бурхна йосна тускар Сән Зәңг тархагдҗана, болв ик зунь тенд орхар шунна[+]. 17Зуг закана хамгин бичкн үзгнь уга болхас урд теңгр һазр хойр түрүләд уга болх[+]. 18Эврәннь гергнәсн салад оңдан күүкд кү авсн күн, күүнә гергтә дерән негдүлнә, залуһасн хәрсн күүкд кү авсн залу бас тиим килнц һарһна, – гив[+].


Байн күн болн Лазарь

19– Нег байн күн бәәҗ. Тер күн үнтә күрң улан хувц өмсдг, сән-сәәхн болн оньдиндән байрта-бахта бәәдг сәнҗ. 20Лазарь гидг нег яду күн бас бәәҗ. Тер шархта болад, байн күүнә герин үүднә өөр кевтҗ. 21Тер байн күүнә идснә шавхринь болн хотын үлдлинь идхәр седҗ. Нохас ирәд терүнә шархинь доладг бәәҗ. 22Һуульһнч Лазарь нас барсна хөөн Бурхна элчнр терүг Абрахамин орнур авч одв. Байн күүнә наснь бас чиләд, терүг әмтн оршав[+]. 23Тер үклин һазрт тусҗ, тендән дегд икәр зовлң эдләд, деегшән хәләһәд, ик деер теңгрт Абрахамиг үзв, өөрнь Лазарь бәәҗ[+]. 24Байн күн: «Аав минь! Абрахам, намаг хәәрлит! Лазариг нааран илгәһит, тер эврәннь хурһан уснд норһад, мини келндм күргтхә, тер юңгад гихлә, би эн һалд ик зовлң эдлҗәнәв», гиҗ дуудв[+]. 25Зуг Абрахам хәрүднь: «Көвүм минь, тодл, чи эврәннь җирһлдән сәәһән эдлләч, Лазарь болхла басл муулян эдллә. Ода тер энд амулң җирһлән олв, чи болхла зовҗанач. 26Дәкәд болхла, Чи ма хойрин хоорнд ик гүн садрг бәәнә, болв кен чигн чам тал йовхар седвчн, йовҗ чадшго, чамас мадн тал күн давшҗ һарч чадшго», гиҗ келв. « 27Тиигхлә, эцк минь, Лазариг мини эцкин гер тал илгәтн, 28юңгад гихлә, нанд дәкәд тавн ах-дү бәәнә. Тедниг эн зовлңта һазрт бичә тустха гиһәд тер йовад урдаснь медүлтхә», гиҗ байн күн хәрүднь келв. 29«Теднәд Моше болн әәлдәчнр бәәнәлм. Ах-дүүнрчн тедниг соңстха», гиҗ Абрахам келв[+]. 30«Уга, Аав минь Абрахам, үксн әмтнәс негнь болвчн теднүр одсн болхла, тедн килнцтә җирһлән үлдәх билә», гиҗ байн келв. 31Тиигхлә Абрахам хәрүднь: «Кемр тедн Мошег болн әәлдәчнриг соңсдго бәәсн болхла, үксн күн әмдрв чигн, түүг иткшго», гиҗ келв[+].

#### 17


Килнцин тускар

1[•]Исус эврәннь сурһульчнртан:[†]

– Килнцд уңһах йовдл эркн биш учрх, зуг тиим йовдлыг кесн күн басл муулян эдлх[+]. 2Кен чигн эн бичкдүдәс негинь килнцд уңһахла, тер күүнә күзүнднь теермин чолу бооһад, теңгст хайснь деер болх[+]. 3Тегәд чигн бийән саглҗ йовтн! Кемр чини ахчн килнц кехлә, терүнд илднь кел. Кемр тер килнцтә җирһлән үлдәхлә, килнцинь тәв[+]. 4Кемр тер чини өмнәс өдрт дола дәкҗ килнц кеһәд, дола дәкҗ чам тал хәрү ирәд бурутав гихлә, геминь тәв, – гив[+].


Итклин тускар

5Нег дәкҗ апостолмуд[†] Деед Эзнәс:

– Мана итклиг икдүлтн! – гиҗ эрҗ сурв[+].

6Исус иим хәрү өгв:

– Кемр тана иткл горчсин экнлә әдл болхла, тадн эн инҗр моднд: «Бәәсн ормасн уңгарн суһлгдад, теңгсин уснд орҗ урһ» гиҗ келхлә, тер тадниг соңсх билә[+]. 7Үлгүрлхд, танад һазр хаһлдг, эс гиҗ хө хәрүлдг зарц күн бәәнә. Түүг кеерәс ирхлә, тадн: «Ор, су, хотан у», гиҗ келхийт? 8Уга, тадн түрүләд: «Асхни хотан нанд белдәд, хувцан соляд, намаг хот ууҗатл, зарцин керг күцә, дәкәд хөөннь эврән хотан уухич», гиҗ келхит. 9Тадна зарц заасн юмиг күцәхлә, тадн терүнд ханҗанав, гиҗ келхийт? 10Тегәд тадн чигн бәәсн даалһвран күцәһәд: «Бидн зөв уга зарцнрвидн, зуг бидн даалһвран күцәввидн», гиҗ келтн.


Арсна хальдврта гемтә арвн күүг эдгәлһн

11Ерусалимур йовҗ йовад, Исус зууран Шамарья болн Һалилья хоорндк меҗәһәр йовсмн. 12Нег хотнд одхлань, Түүнд арсна хальдврта гемтә арвн күн харһв. Тедн хаалһин ца зогсад:[+]

13– Исус Багш, мадниг хәәрлит! – гиҗ чаңһур хәәкрцхәв.

14Исус тедниг үзәд:

– Йовад гелңгүдт[†] бийән үзүлтн, – гив.

Тедн йовн-йовҗ, зууран эдгв[+]. 15Теднә негнь бийән эдгсинь үзәд, хәрү ирәд, Бурхнд магтал өргв. 16Тер Исусин көлднь унад, Терүнд ханлтан өргв. Гемтә күн Шамарьян келн-күн бәәсмн[+]. 17Исус терүнәс:

– Арвн күн эдгсн биший? Наадк йиснь яһсмб? – гиҗ сурв.

18– Юңгад һанцхн эн хәр күн Бурхиг магтхин төлә хәрү ирсмб? – гив.

19Дәкәд терүнд:

– Босад йов, чини иткл чамаг аврв, – гив[+].


Бурхна йосн тана дотртн

20[•]Паршмуд[†] Исусас:

– Бурхна йосн кезә ирхмб? – гиҗ сурв.

Тер иим хәрү өгв:

– Бурхна йосн кезә ирхинь тадн нүдәрн үзҗ чадшгот, – гив[+].

21– «Хәлә, тер энд» эс гиҗ «тер тенд», гиҗ кен чигн келҗ чадшго, юңгад гихлә, Бурхна йосн тадна дотртн, – гив.

22Цааранднь Тер эврәннь сурһульчнртан иигҗ келв:

– Цагнь ирхлә, тадн Намаг, Күмни Көвүг, негхн өдр чигн үзхәр седхит, зуг үзҗ чадшгот[+]. 23Әмтн таднд келх: «Тер энд» эс гиҗ «Тер тенд», зуг тадн ардаснь бичә гүүтн, бичә йовтн[+]. 24Ямаран кевәр һал цәкллһн теңгрин нег захас талдан зах күртл цәс гиҗ гилвкҗ үзгднә, тиим кевәр Би, Күмни Көвүн,[†] ирх өдртән үзгдхв. 25Зуг тер өдр күртл Би кесг зовлң эдлхв, эн үйин әмтн Нанас урвх[+]. 26Ноах бәәсн цагла ямаран юмн учрла, тиим юмн Күмни Көвүнә өдрмүдт учрх[+]. 27Ноахиг керм дотр орн ортл әмтн хотан уулдад, мордлдад, гер авлдад бәәдг билә. Цааранднь усна аюл болад, цуг тедниг уга кев[+]. 28Тиим берк юмн Лот бәәсн цагт бас учрла. Әмтн хотан уулдад, хулдад авад, мод суулһад, гер тосхад бәәдг бәәсмн. 29Зуг Содом балһсиг Лот үлдәсн өдр теңгрәс һал күкр хойрин хур орад, цуг әмтиг уга кев[+]. 30Күмни Көвүн ирхлә, әмтн бас тиигҗ бәәх. 31Тер өдр герин орад суусн цагт кен чигн күн эврәннь хувц-хунран авхар доргшан бичә буутн. Кеер бәәсн күн юм авхар хәрү бичә иртн[+]. 32Лотын авалиг санҗ тодлтн![+] 33Эврәннь әмән харсхар седснь әмән геехмн, әмән гееснь терүгән харсҗ аврх[+]. 34Би таднд келҗәнәв: тер сө унтсн хойр күүнәс негнь авгдх, негнь үлдх. 35Буудя цоксн хойр күүкд күүнәс негнь авгдх, наадкнь үлдх, – гив.

37– Деед Эзн, альд эн учрх? – гиҗ тедн сурв.

Исус хәрүднь:

– Үксн цогц кевтсн һазрт гекс шовуд цуглрх, – гив.

#### 18


Зарһч болн белвсн күүкд күүнә тускар

1Төрүц цөкрлт уга оньдин зальврх кергтәһинь сурһульчнр[†] медтхә гиһәд, Исус үлгүрләд келв:[+]

2– Нег балһснд Бурхнас әәдго, әмтиг тевчдго зарһч бәәсмн. 3Тенд бас нег белвсн күүкд күн бәәсмн. Тер кесг дәкҗ зарһчд одад, оньдин «Намаг өшәтнәсм харстн!» гиһәд ээрәд сурдг бәәҗ. 4Кесгтән зарһч тер күүкд күүг харсхар седсн уга. Зуг аш сүүлднь тер: «Би Бурхнас әәдн угав, әмтиг тевчдн угав, 5зуг эн белвсн күүкд күн нанд амр өгчәхш, би энүг харснав эс гиҗ эн эврәннь эрлһәрн намаг зовах», – гиһәд ухалсмн.

6Деед Эзн:

– Му зарһч ю келсинь тадн соңсвт? 7Тер учрар Бурхн шүүҗ авсн әмтиг харсхмн бишви? Тедн өдр-сө уга Терүг дуудна. Бурхн тедниг күләлһәд бәәхмб[+]? 8Бурхн тедниг шулуһар харсх, гиҗ Би таднд келҗәнәв. Зуг Би, Күмни Көвүн,[†] ирх цагтан эн орчлң деер иткл олҗ чадхий? – гиҗ сурв[+].


Парш болн алв цуглулдг күн

9Бийән чик седклтә күүнд тоолдг болн әмтиг дорацулхдан дурта улст Исус үлгүрләд иигҗ келв:[+]

10– Хойр күн һол сүмд[†] зальврхар ирсмн бәәҗ. Негнь парш, наадкнь – алв цуглулдг күн.[†][+] 11Парш босад, бийиннь тускар иигҗ зальврад келв: «Бурхн минь, деермчнрлә, хар саната, аля-азд әмтнлә болн эн алв цуглулдг күүнлә әдл эс болсндан би Танд икәр ханҗанав[+]. 12Би долан хонгт хойр дәкҗ мацг бәрдв. Цуг хулдҗ авсн юмнас арвна нег хүвинь Танд өргдв»[+]. 13Паршас тедүкнд алв цуглулдг күн зогсҗ. Тер теңгр тал хәләхәсн әәһәд, өрчән цокад: «Бурхн минь, килнцтә му намаг хәәрлит!» гиҗ келв[+]. 14Парш биш, эн килнцтә күн килнцәсн сулдҗ герүрн йовв гиҗ би таднд келҗәнәв. Юңгад гихлә, кен чигн бийән деегшлхлә, дорацх, кен чигн бийән дорацулхла деегшлх[+].


Исус болн бичкн күүкд

15[•]Әмтн Исусиг әдс өгтхә гиһәд бичкн күүкдән Терүн тал авч ирдг бәәсмн. Сурһульчнр цуг энүг үзәд, эк-эцкнринь хөрҗәсмн. 16Зуг Исус күүкдиг Бий талан дуудад:

– Күүкд Нанур иртхә. Бичә эдниг хөртн. Юңгад гихлә, бичкдүдлә әдл улс Бурхна орн-нутгт орх. 17Би таднд үнәр келҗәнәв: кен чигн күн Бурхна ориг эн бичкн күүкдлә әдл седклдән эс авхла, тер төрүц терүнд орҗ чадшго, – гиҗ келв[+].


Байн ахлач

18[•]Нег ахлач күн Исусас:

– Буйнта Багш минь! Мөңк җирһл эдлхин төлә ю кех зөвтәв? – гиҗ сурв[+].

19– Чи юңгад Намаг буйнта гиҗ нерәдвч? – гиҗ Исус сурв, – Һанцхн Бурхн буйнталм[+]. 20«Күүнә гергтә дерән бичә негдүл», «кү бичә ал», «хулха бичә ке», «күүнә тускар худлар бичә герчл», «эк эцк хойран күндл» гидг зааврмуд чи меднчи[+]?

21– Цуг эн зааврмудыг би бичкнәсн авн күцәнәв, – гиҗ тер хәрү өгв[+].

22Энүг соңсад Исус келв:

– Зуг негхн юм чамд кех кергтә. Цуг бәәсн зөөрән хулдад, мөңгинь угатя әмтнд түгәһәд өгчк, тиигхлә теңгрт байн зөөртә болхич. Дарунь Нан тал ирәд, Намаг дахад йов[+].

23Ахлач цуг энүг соңсчкад гейүрв, тер юңгад гихлә, тер ик байн бәәҗ. 24Исус терүг гейүрсинь үзәд:

– Байн күүнд Бурхна орн-нутгт күрхд дегд берк![+] 25Байн күн Бурхна орн-нутгт орхас темән зүүнә сүвәр орхнь амр, – гив.

26Энүг соңссн әмтн:

– Тиигхлә кен аврҗ чадхмб? – гиҗ сурцхав.

27Исус:

– Кенд чигн бийән аврх арһ уга, зуг Бурхн байн әмтиг чигн аврх арһта, – гиҗ хәрү өгв[+].

28Тиигхлә Пётр Терүнд:

– Хәләтн! Бидн ода бәәсн юман үлдәһәд Тана ардас даххвидн! – гив[+].

29– Би таднд үнәр келҗәнәв, кемр кен чигн герән, авалян, ахнран, эк-эцкән эс гиҗ күүкдән Теңгрин йосна төлә үлдәсн болхла,[+] 30тер эн орчлңд кесг холван ик олз олх. Цагнь ирхлә, мөңк җирһл эдлх, – гиҗ Исус хәрүднь келв.


Исус һурвдад эврәннь үклин болн әмдрллһнә тускар әәлдснь

31[•]Исус арвн хойр сурһульчнран әмтнәс хооран дуудад:

– Бидн ода Ерусалим балһснур йовхвидн, болв тенд әәлдәчнр[†] Мини тускар, Күмни Көвүнә тускар бичснь цугнь учрх. 32Би буру номта әмтнә һарт орхв, Намаг наад бәрәд, му келәд, чирәдм нульмх. 33Тедн Намаг дегд икәр цокҗ зовах, аш сүүлднь әмнәсм хаһцулх. Зуг һурвдгч өдртнь Би әмдрхв, – гив[+].

34Сурһульчнр Исусин келсн үгмүдәс негинь чигн медҗ чадсн уга. Тер юңгад гихлә, Исусин келсн үгмүдин чинр-утхнь теднәс далд бәәсмн[+].


Сохр һуульһнч күүг эдгәлһн

35[•]Исус Ерихо хотнур өөрдҗ йовла. Хаалһин өөр нег сохр күн һууль һууһад сууҗ. 36Тер олн әмтн өөрдҗ йовхинь соңсад, юн болҗана гиҗ әмтнәс сурв.

37– Назарет хотна күн Исус аашна, – гиҗ терүнд өөрк әмтн келцхәв.

38Тиигхлә сохр күн хәәкрв:

– Давидин көвүн[†] Исус! Буйн болтха бийм хәәрлит![+]

39Ик өмн йовсн әмтн:

– Бичә хәәкр! – гиҗ сохр күүг хөрцхәв.

Зуг тер улм чаңһур хәәкрв:

– Давидин көвүн, бийм хәәрлит!

40Исус зогсад:

– Тер күүг нааран авч иртн, – гив.

Сохр күн өөрдхләнь, Исус терүнәс сурв:

41– Чамд Нанас юн кергтә?

– Деед Эзн минь, нүдндм хара орулит, – гиҗ тер күн келв.

42– Нүдәрн үздг бол! Чини иткл чамаг аврв! – гиҗ Исус хәрүднь келв[+].

43Тер дарунь сохр күн юм үздг болв. Бурхиг туурулад, Исусин ардаснь тер дахв. Олн әмтн энүг үзәд байрлад, Бурхиг магтв.

#### 19


Алв цуглулдг Закха гидг күүнә тускар

1Исус Ерихо хотнур орад ирҗ йовла. 2Тенд алв цуглулдг улсин ахлач болҗ көдлдг Закха гидг байн күн бәәсмн. 3Закха Исусиг ямаран дүрстәһинь үзхәр седҗ, зуг маштг нурһта төләдән олна заагт Терүг үзҗ чадсн уга. 4Тегәд тер әмтнә өмн һарад, Исусиг үзхәр инҗр модн деер һархар давшв. Яһад гихлә, Исус тер хаалһар йовх йоста бәәҗ. 5Исус тер ормур өөрдҗ ирәд:

– Закха, шулуһар модн деерәс бу. Эндр Би чини герт гиичлх йостав, – гив.

6Закха моднасн дарунь бууһад, ик байртаһар Исусиг гер талан авч ирәд тоов. 7Энүг үзсн әмтн дурго болад:

– Энтн килнцтә күүнә герүр йовв! – гиҗ келцхәв[+].

8Закха Исусин өмн босҗ келв:

– Деед Эзн минь! Би ода эврәннь зөөрән хуваһад, өрәлинь хулдад, мөңгинь һуульһнч әмтнд түгәҗ өгнәв, кемр күүнәс үлү мөңг авсн болхла, би терүнд дөрвн холван икәр немҗ өгхв, – гив[+].

9Исус хәрүднь иигҗ келв:

– Эндр өдр эн герт чигн Бурхна аврлт ирв, тер юңгад гихлә, эн күн бас Абрахамин уңг-тохмин йосн үрн![+] 10Күмни Көвүн[†] төөрсн әмтиг олад харсҗ аврхин төлә ирв, – гив.


Арвн алтн мөңгнә тускар

11[•]Энүг соңссн улст Исус дәкәд нег үлгүр келҗ өгв. Тер Ерусалимас хол биш бәәсн учрас әмтн Бурхна йосн дарунь ирхиг күләҗәсмн[+]. 12Тер учрар Исус үлгүрләд келв:

– Нег эрк шилтә күн хаана цол авад хәрү ирхин төлә ик хол һазрур йовхар бийән белдҗәҗ. 13Йовхиннь өмн тер эврәннь арвн зарцан дуудад, теднд арвн алтн мөңг өгв. «Намаг иртл эн мөңгиг кергәр олзлтн», гиҗ тер келв. 14Зуг тер нутгин алвтн терүнд дурго болдг бәәсмн. Тер күүг йовсна хөөннь тедн элчнрәр дамҗҗ: «Эн күүһәр бидн ха кехәр седҗәхшвидн», – гисн үгмүд келүлҗ[+]. 15Тер күн хаана цол авсна хөөн хәрҗ ирәд, эврәннь зарцнран дуудад, даалһҗ өгсн мөңгәрнь ямаран олз кесинь некҗ сурв. 16Түрүңк зарц ирәд: «Тана зергәс, тана нег алтн мөңгнтн арвн холван ик олз өгв!» гив. 17«Сән! Чи сән зарц, чи бичкн юмнд итклтә болвч, ода йовад арвн балһсна һардач бол» гив[+]. 18Хойрдгч зарцнь ирәд: «Тана зергәс, тана нег алтн мөңгн тавн холван ик олз өгв» гив. 19Эзнь: «Чи тавн балһсна һардач бол» гив. 20Сүүлднь һурвдгч зарц ирәд: «Тана зергәс, эн тана алтн мөңгиг би эн кенчрт ораһад хадһллав. 21Яһад гихлә, би танас әәһәд бәәләв. Та дегд шүрүн күнт. Та эс тәвсн ормасн авдг, эс тәрсн һазриг хаддг күнт» гив. 22Тиигхлә эзн: «Ямаран хар саната зарцвч! Би чамд чини үгәрчн келнәв. Намаг ямаран шүрүтәһинь чи медвч, намаг эс тәвсн ормасн авдг, эс тәрсн һазриг хаддгинь чи сәәнәр медҗ аввч![+] 23Зуг яһад чи мини алтн мөңгиг өгйәһәр күүнд эс өгвч? Тиигәд би олз авх биләв», – гив. 24Дәкәд өөрнь зогссн әмтнд: «Энүнәс алтн мөңгинь авад, арвн алтн мөңг ору авсн зарцд өгтн» гиҗ закв. 25«Тана зергәс, тертн арвн мөңгтә бәәнәлм», гиҗ әмтн келцхәв. 26Би таднд иигҗ келҗәнәв: бәәснднь – улм немгдх, угаһаснь – үлдсн юмнь чигн булаҗ авгдх[+]. 27Мини өшәтниг, намаг хан болһшгоһар зөрлцдг әмтиг нааран авч ирәд, мини чирәдм әмнәснь хаһцултн! – гиҗ эзн закв[+].


Ерусалим балһснур байртаһар орҗ ирлһн

28[•]Исус цуг энүг келснә хөөн цааран Ерусалим балһсн тал йовв. 29Олив уулын ташуд бәәсн Бетпәг болн Бетәнья хотнур өөрдҗ йовад, Тер түрүләд хойр сурһульчнран[†] илгәҗ келв:[+]

30– Эн хотнд орхларн, тадн нег архлата эмнг баахн элҗг үзхит. Боодһаһинь тәәләд, элҗгиг нааран көтлҗ авч иртн. 31Кемр әмтн: «Ю хәәҗ тадн энүг тәәлҗәхмт?» гиҗ сурхла, тадн: «Энтн Деед Эзнд кергтә болҗана» гиҗ келтн.

32Сурһульчнр йовад Исусин келсн юм лавта бәәсинь үзв. 33Тедн элҗгниг сулдхад деесинь тәәлхлә, эзнь теднәс:

– Тадн ю хәәҗ эн баахн элҗгиг сулдхад, деесинь тәәлҗәхмт? – гиҗ сурв.

34– Энтн Деед Эзнд кергтә болҗана, – гиҗ тедн хәрүднь келцхәв.

35Сурһульчнр баахн элҗгиг дахулҗ авч ирәд, эврәннь деерк хувцан деернь хайҗ делгәд, Исусиг суулһв. 36Исусиг йовсн цагт әмтн хаалһднь деерк хувцан делгцхәв. 37Тедн Олив уулас бууҗ йовх хаалһур өөрдхлә, Бурхиг өвәрц йовдлмудыг үзүлсн төләд цуг сурһульчнр байртаһар магтад хәәкрцхәв:

38– Деед Эзнә нерн деерәс ирсн хан әдстә! Теңгрт амулң болтха! Бурхн тууртха![+]

39Олн әмтнә заагт бәәсн зәрм паршмуд[†] Исуст келцхәв:

– Багш! Сурһульчнран хөрхнтн! – гив[+].

40– Би таднд келҗәнәв, кемр тедн тагчг болҗ одхла, чолуд хәәкрлдх! – гиҗ Тер хәрүцәд келв.


Исус Ерусалимин тускар уульснь

41Тедниг Ерусалимур өөрдҗ йовсн цагт балһсиг үзәд, Исус һашудад уульв:[+]

42– О, Ерусалим! Кемр чи эндр өдрт эвинь олхин төлә юн кергтәһинь медсн болхла! Зуг цуг эн чини нүднәс далд![+] 43Тиим өдрмүд ирх, чини хортн һазр малтад, зесг[*] кеһәд, чамаг бүслҗ, энд-тендәсчн шахх. 44Тедн чамаг ул күртлчн күүчәд хольврулх, тедн чини эрс һатц бәәсн улсиг чигн өршәңгү угаһар алх. Чолун деер нег чигн чолу үлдәшго, тер юңгад гихлә, Бурхн чамаг аврхар кезә ирсинь чи медсн угач[+].


Исус һол сүмд

45[•]Цааранднь Исус һол сүмд[†] орад, тенд һаза бәәсн хулдачнриг тараһад көөв. 46Исус:

– Бурхна Бичгт бичәтә: «Мини гер – зальврлһна гер болх», тадн болхла, энүгәр деермчнрин бәәр кеҗит, – гив.

47Исус өдр болһн сүмд әмтиг сурһдг бәәсмн, зуг ах гелңгүд,[†] ном цәәлһәчнр,[†] әмтнә һардачнр болхла, Терүг әмнәснь яһҗ хаһцулхинь ухалцхав. 48Зуг тедн энүг яһҗ күцәхән медлго бәәв, юңгад гихлә, олн улс нег чигн үг алдлго Исусиг соңсдг бәәсмн.

#### 20


Исус ах гелңгүдин сурврмудт хәрү өгснь

1[•]Нег өдр Исус сүмин һаза Сән Зәңг цәәлһәд әмтиг сурһв. Терүн тал ах гелңгүд[†] болн ном цәәлһәчнр[†] әмтнә ахлачнрла ирәд өөрдв.

2– Кенә йосар Чи тиигҗ кеҗәхмч? Кен Чамд тиим йос өглә? – гиҗ тедн сурцхав[+].

3Исус хәрүднь:

– Би бас таднас нег юмна тускар сурхар седләв. Нанд келтн. 4Йохана кирсллһн теңгрәсв эс гиҗ күүнәсв? – гив[+].

5Тедн нег-негнтәһән селвлцҗ күүндцхәв:

– Кемр бидн теңгрәс гихлә, Тер: «Юңгад терүнд эс итквт?» гиҗ сурх[+]. 6Кемр күүнәс гихлә, әмтн мадниг чолуһар шивәд алх, яһад гихлә, тедн Йоханыг әәлдәч гиҗ санҗана[+].

7– Энүг альдас ирсинь бидн медхшвидн, – гиҗ тедн аштнь келв.

8Тиигхлә Исус:

– Би бас таднд кенә йосар энүг кәҗәхән келхшв, – гив.


Уста үзмин тәрәчнрин тускар

9[•]Цааранднь Исус әмтнд үлгүрләд иигҗ келв:

– Нег күн уста үзм тәрҗ. Уста үзмин тәрәчнрт терүгән нәәмәдлҗ өгәд, бийнь талдан һазр тал йовҗ одсмн. Кесгтән ирлго тендән бәәсмн[+]. 10Темс цуглулх цагнь ирхлә, эзн хүвм авчк гиһәд уста үзмин тәрәчнр тал эврәннь зарцан илгәв. Тәрәчнр болхла зарцинь үктлнь цокад, хоосар хәрү йовулчкв. 11Тер дәкәд нег зарцан илгәҗ. Эн зарциг чигн тәрәчнр цокад, дегд икәр зоваһад хоосар йовулчкв. 12Тер һурвдгч зарцан илгәв. Тедн терүг чигн цусн һартлнь цокад, уста үзм тәрсн һазрас һарһад хайчкв[+]. 13Тиигхлә эзнь: «Ода яахмб? Эңкр көвүһән илгәсүв, энүг тедн соңсхмн болвза» гиһәд йовулв[+]. 14Уста үзмин тәрәчнр көвүһинь үзәд: «Эн өнчән эзлх күн. Энүг алхла, өнч мана болх» гиҗ санчкад,[+] 15тедн терүг уста үзм тәрсн һазрасн кеерәгшән һарһад алцхав. Уста үзмин эзнь тер тәрәчнриг яахмб[+]? 16Тер ирәд тәрәчнриг алад, уста үзмиг талдан әмтнд өгчкх.

Энүг соңссн әмтн:

– Тиим юмн бичә болг! – гиҗ хәәкрлдцхәв[+].

17Исус теднүр ширтҗ хәләһәд:

– Тосхачнрин һолсн чолун герин өнцгин һол чолун болв, гисн Бурхна үгмүдин чинрнь ямарамб[+]? 18Тер чолун деер унсн күн цокгдх, зуг күүнә толһа деер тер чолун унхла дарад алчкх.

19[•]Тер дарунь ном цәәлһәчнр болн ах гелңгүд Исусиг бәрҗ авхар седв. Зуг әмтнәс әәцхәв. Тедн эн үлгүр бийсиннь тускар келсинь медв.


Эзн хаанд өгдг алвин тускар

20Ном цәәлһәчнр болн ах гелңгүд арднь орҗ Исусиг шинҗлҗ хәләһәд, зәрм улсиг илгәв. Тер улс худлахар үннч болсн болад, зуг үнәртнь Исусин үгинь соңсад, йосиг бурушаҗах үгмүд олхар һардачин йоснд яһҗ бәрүлхм гиҗ ухалв[+]. 21Тегәд тер улс Исусас сурцхав:

– Багш, Таниг үнәр келҗәхинь болн сурһҗахинь мадн меднәвидн. Та әмтиг йилһлго Бурхна хаалһин тускар чикәр зааҗ дасхнат. 22Бидн Римин хаанд алв өгх йостай аль угай[+]?

23Исус теднә хар санаг медәд келв:[+]

24– Нанд мөңгән үзүлтн. Кенә дүр энүнд зурата, кенә нерн энд бичәтә?

25– Римин хаана, – гиҗ тедн хәрү өгцхәв.

Исус келв:

– Тегәд чигн хаана юмиг хаанд өгтн, болв Бурхна юмиг Бурхнд өгтн[+].

26Исусин өгсн хәрүднь өврәд, тер улс келсн үгднь хаҗһр, буру юм олҗ чадлго тагчг бәәцхәв.


Әмдрлһнә тускар

27[•]Исус тал зәрм цадукмуд[†] өөрдцхәв. Тедн үксн күн әмдршго гиҗ иткдг бәәҗ. Цадукмуд Терүнәс сурцхав:[+]

28– Багш, Моше маднд иигҗ бичлә, кемр гер-бүлтә ах өңгрхлә, болв терүнә авальнь үрн уга үлдхлә, уңг-тохман тасрулшгоһар тер өңгрсн күүнә дүнь белвсн гергинь авх зөвтә бәәсмн[+]. 29Тиигәд ах-дү долан бәәҗ. Түрүңк ахнь гер авад үрн уга өңгрҗ одв, авалян үрн уга үлдәҗ. 30Хөөннь тер белвсн күүкд күүг дарук дүнь авч, тернь бас өңгрҗ. 31Һурвдгч дүнь бас тер күүкд кү авч, тиигәд наадк ах-дү бас терүг авч, болв цуһар ах-дү долан күн үр үлдәлго өңгрҗ. 32Аш сүүлднь, тер күүкд күн өңгрв. 33Ода болхла кемр тедн цуһар әмдрхлә, тер күүкд күн альк ахиннь гергн болхмб? Яһад гихлә, тер долан ах-дүүһин гергн бәәҗ.

34Исус теднә хәрүднь иигҗ келв:

– Эн нарт делкәд әмтн гер авна, мордна. 35Зуг Бурхнас үкәд әмдрх зөв авсн улс иргчдән гер авлго, күүнд одлго бәәх[+]. 36Бурхна элчнрлә әдл үкл угаһар тедн бәәх. Тедн Бурхна үрдүд, тер юңгад гихлә, тедн үкәд әмдрцхәв. 37Үксн күн әмдрдг гисн үнәр болх. Шачасн бутын тускар Моше келхлә, тер Бурхиг «Абрахамин Бурхн, Ицхакин болн Яковин Бурхн» гиҗ нерәдв[+]. 38Бурхн үксн әмтнә Бурхн биш. Тер әмд әмтнә Бурхн, Терүнә чирәд тедн әмд!

39– Багш! Та йир сән хәрү өгвт! – гиҗ ном цәәлһәчнрин зәрмнь келцхәв.

40Энүнә хөөн дәкҗ күн терүнд сурвр өгх сана зүүсн уга[+].


Христос кенә көвүмб?

41[•]Цааранднь Исус сурв:

– Христосиг[†] Давидин[†] тохмин үлдл гиҗ юңгад әмтн келдв[+]? 42-43Псалмудын[†] дегтрт Давид эврән келсн биләлм: «Деед Эзн мини Деед Эзнд келсмн: Чини өшәтниг диилҗ көлдчнь эс хайтл Мини барун Бий тал су»[+]. 44Кемр Давид Терүг «Деед Эзн» гиҗ нерәдхлә, яһҗ Тер бийиннь тохмин күн болҗ һархмб?


Ном цәәлһәчнрәс саглтн!

45Олн әмтн оньган өгәд, Исусиг соңссн цагт Тер эврәннь сурһульчнртан[†] иигҗ келв:

46– Ном цәәлһәчнрәс бийән саглҗ йовтн. Тедн ут хувцан өмсчкәд йовхла, әмтн талвң болһнд теднлә мендлхлә, тедн таасгдна. Хурлд[†] эс гиҗ нәәрт деегшән һарад суухдан дурта[+]. 47Тедн белвсн күүкд улсин зөөринь меклҗ авад, әмтнә нүднд үзүләд Бурхнд уданар мөргцхәнә. Тер улс ик догшн цааҗла харһх.

#### 21


Белвсн күүкд күүнә өгсн бәрц

1[•]Байн әмтн сүмин зөөрин саңгд бәрц белгүдән яһҗ тәвдгинь Исус хәләв[+]. 2Тедн заагт угатя белвсн күүкд күн хойрхн улан мөңгнә шаальг тәвв. Исус түңгинь үзчкәд келв:

3– Эн угатя белвсн күүкд күн цуг наадк әмтнәс ик бәрц өгв гиҗ Би таднд үнәр келҗәнәв. 4Цуһар әмтн байн зөөрәсн үлү бәәсн нег хүвинь өгв, эн болхла угатя болв чигн үлдсн мөңгән тәвв. Тер мөңгнь күүкд күүнә эдлврт күрх мөңгн бәәҗ[+].


Сүм хольврлһна туск әәлдхл

5[•]Зәрм улс сәәхн үнтә чолуһар тосхгдсн Бурхна сүмин тускар болн әмтнә авч ирсн бәрц белгүд терүг яһҗ сәәхрүлсин тускар келхлә, Исус теднд келв:

6– Цагнь ирхлә, цуг эн тана үзҗәсн юмн цугтан хольврад унх, чолун деер нег чигн чолун үлдшго[+].


Өвәрцс болн көөлһн

7Сурһульчнр[†] сурцхав:

– Багш! Кезә цуг эн учрх? Тер цаг өөрдлһнә ямаран темдг үзгдх? – гив.

8Тер келв:

– Тадниг күн меклвзә, болһатн. Юңгад гихлә, кесг әмтн Мини нер зүүҗ ирәд келх: «Би Христосв»[†] эс гиҗ «Цагнь ирв», гих. Бичә тедниг дахҗ йовтн[+]. 9Дәәнә тускар, әмтнә буцлтын тускар соңсад бичә сүрдтн. Түрүләд цуг эн учрх зөвтә, зуг тертн чилгч биш, – гив.

10Цааранднь Исус келв:

– Нег келн-әмтн талдан келн-әмтнүр дәврх. Нег орн-нутг талдан орн-нутгла дәәллдх[+]. 11Зәрм нутгар икәр һазр чичрлһн, харһнлһн болх, ик әәмшгтә хальдврта гемәр әмтн гемтх. Берк аюлта йовдлмуд болх, болв теңгрәс ик әәмшгтә өвәрцс һарх[+]. 12Зуг цуг эн берк йовдлмуд учрхин өмн тадниг олн дундас көөх. Нанас көлтә тадниг хурлд[†] зарһла харһулх, бәрҗ авад түүрмд хайх, һардачнрин, хаадудын һарт бәрүлх[+]. 13Тер цагт таднд Мини тускар герчлх арһ һарх. 14Зуг бийән харсхин төлә ю келхм гиҗ зовад урдаснь бичә ухалтн. 15Би таднд тиим цецн үгмүд болн уха зааҗ өгхв, тадна хортнас нег чигн күн тана өмнәс сөрүд үг келҗ чадшго, зөрлцҗ чадшго[+]. 16Тадниг һарһсн эк-эцктн, ахнр, элгн-садн, үүрмүд урвх, тадна зәрмнь әмнәсн хаһцх. 17Нанас көлтә таднд цуһар дурго болх, 18зуг нег чигн үсн тана толһаһас уншго[+]. 19Кемр тадн цуг энүг тесҗ дааҗ чадхла, бийән аврҗ чадхит, – гив.


Ерусалимин хольврлһна туск әәлдхл

20[•]– Ерусалим балһсиг кесг цергәр бүсләтә үзхләрн: терүнә хольврлһна цагнь өөрдв гиҗ медтн. 21Тер цагт Йудьяд бәәсн әмтн уул тал зулҗ гүүтхә, балһснд бәәсн әмтн балһснас һарад цааран әрлҗ йовтха, балһснд эс бәәсн әмтн бичә хәрү иртхә. 22Юңгад гихлә, цуг эн өшә авх өдрмүд болх. Цуг бичсн үгмүднь бүттхә! 23Көкүл күүкдтә болн саата күүкд улст йир берк күнд болх! Эн орн-нутг ик аюлла харһх. Эн келн-әмтн Бурхна зарһла харһх[+]. 24Зәрмнь үлдин үзүрлә харһад үкцхәх, зәрмнь нутгин бәрәнд бәргдх. Буру номта әмтнә цаг эс чилтл Ерусалимиг буру номта әмтн эзлх, – гив[+].


Күмни Көвүнә ирлһн

25[•]– Нарн деер, сар деер болн одн деер кесг өвәрц темдг үзгдх. Орчлң деер бәәсн орн-нутгуд теңгсин шууганас болн көдлҗәсн ик дольганас сүрдцхәх. 26Нарт делкәд өөрдҗ йовх юмна өмн әмтн сүмсән алдад, харһцад унх, теңгрин күчн ормасн көндрҗ чичрх. 27Тер цагт тедн үүлн деер Күмни Көвүг сүртә күчтәһәр болн мөңк туурмҗтаһар ирҗ йовхинь үзх. 28Эн экләд учрхла, нурһан тинилһҗ, толһаһан өргтн, тана аврлт өөрдҗ йовхнь тер мөн, – гив.


Инҗр модна тускар

29[•]Исус теднд үлгүрләд иигҗ келв:

– Инҗр модыг болн наадк моддыг хәләтн. 30Ац деернь хамтхасн һархла, тадн зуна цаг өөрдҗ йовхинь меднәт. 31Тегәд чигн тер йовдлмуд учрҗахинь үзхлә, Бурхна йосн өөрдҗ йовхинь медтн. 32Би таднд үнәр келҗәнәв, эн улсин уңг-тохм чилтл цуг эн учрх[+]. 33Теңгр һазр хойр уга болҗ одх, зуг Мини келсн үгмүд сольгдшго, – гиҗ келв[+].


Белн болтн

34-35– Тер өдр ирхлә, тана зүркитн согту бәәдл, әрк, җирһлин үүмллһн бичә диилтхә гиҗ саглтн, хавхгт бәргдвзәт. Бийән хәләтн, юңгад гихлә, тер өдр цуг нарт делкәд бәәсн әмтнд генткн учрх. 36Цуг тер аюлта йовдлла эс харһхин төләд, Күмни Көвүнә[†] өмн зогсхин төләд, оньдин зальврад сергг бәәтн, – гив[+]. 37Исус тедниг сүмд өдр болһн сурһдг бәәҗ, асхн болхла Тер Олив гидг уулур йовад, сөөһән давулдг бәәсмн[+]. 38Өрүн эртәр әмтн саак кевәрн Терүг соңсхин төлә сүмд ирдг бәәсмн.

#### 22


Исусиг бәрүлҗ өгснь

1[•]Эс искәсн һуйрин өдр эс гиҗ Песах[†] гидг нәр өөрдҗ йовҗ[+]. 2Гелңгүд[†] болн ном цәәлһәчнр[†] Исусиг уга кех арһ хәәцхәв. Юңгад гихлә, тедн әмтнәс әәдг бәәҗ. 3Тиигхлә эрлг[†] Искериот гиҗ нерәддг Йудан зүркнд орв. Тер Исусин арвн хойр сурһульчнрин[†] негнь бәәсмн[+]. 4Йуда ах гелңгүд[†] тал болн сүмин харулчнрин һардачнр тал одад, Исусиг яһҗ бәрүлҗ өгхән келҗ өгв. 5Тедн байрлад, Исусиг бәрүлхин төлә Йудад мөңг өгхәр шиидв. 6Өгчәх мөңгнд зөвән өгәд, Йуда олн әмтн уга цагт Исусиг теднә һарт бәрүлхәр кергтә цагинь күләв[+].


Песахд белдлһн

7[•]Эс искәсн һуйрин нәәрин өдр ирв. Тер өдрт әмтн сетрә хурһиг алх зөвтә бәәҗ[+]. 8Пётр Йохан хойриг илгәһәд Исус келв:

– Ода йовад маднд Песахин хот белдтн.

9– Тер Песахиг альд белдх кергтә гиҗ санҗант? – гиҗ сурһульчнр сурцхав.

10Тиигхләнь Исус иим хәрү өгв:

– Тадниг балһснур орҗ ирхлә, нег уста буһш авч йовсн күн харһх. Терүг дахад, герүрнь одтн. 11Дәкәд герин эзнд: «Намаг сурһульчнртаһан Песахин хот эдлх хора альдв?» гиҗ Багш сурҗана гитн. 12Тер белдсн деерк ик хораһан таднд үзүлх, тендән хотан белдтн.

13Тедн йовад, Исусин келсәр цугинь олҗ авад, Песахин нәәрин хотынь белдцхәв.


Деед Эзнә асхни хот

14[•]Цагнь ирхлә, Исус сурһульчнртаһан хамдан ширән өөр цуглрв. 15Исус тедндән:

– Би эврәннь зовлң үзхәсн өмн таднла хамдан эн Песахин хот идхәр седләв. 16Энүг Бурхна орн-нутгт учртл Би Песахин хотыг эдлҗ чадшгов гиҗ таднд келҗәнәв, – гив[+].

17Исус ааһ авад, Бурхнд ханлтан өргәд:

– Энүг авад хоорндан хуваһад эдлтн! 18Би таднд келҗәнәв, Бурхна йосн эс иртл Би дәкҗ уста үзмәр кесн унд уушгов, – гив.

19Дәкәд Тер өдмг авад, Бурхндан ханлт өргәд, хуһлад сурһульчнртан хуваҗ өгәд:

– Тадна төлә өгсн цогцм эн. Намаг санад иигҗ кетн, – гив[+].

20Хотын хөөн Тер ааһ авад келв:

– Тадна төлә асхрулсн Мини цуснас тогтсн эн шин бооцана[†] ааһ[+]. 21Ода Намаг бәрүлҗ өгх күүнә һар Мини һарин өөр бәәнә[+]. 22Би, Күмни Көвүн,[†] заясн хаалһарн йовнав. Зуг Намаг бәрүлсн күн басл зовлңган эдлх[+].

23Сурһульчнр цуһар нег-негнәсн:

– Маднас кень урвач болҗахмб? – гиҗ сурцхав.


Кен хамгин алдрв?

24[•]Теднәс кен хамгин алдр гиҗ тоолгдхмб? гисн зүткән эдн хоорнд болв. 25Тиигхлә Исус теднд:

– Хаадуд болхла эврәннь әмтиг нойлҗ һардна, йос бәрдг әмтн «әмтнә үүрмүд» гиҗ бийән нерәднә. 26Зуг тадн тиим бичә болцхатн, таднас хамгин икнь бичкн болтха, болв кен тадниг толһална, тернь зарцла әдл болтха[+]. 27Кень эднәс ах: хот идҗәснь аль хот авч ирәд заргдҗаснь? Хот идҗәснь ах биший? Би болхла тадн дунд зарцла әдл болҗанав[+]. 28Тадн ик зеткртә цагла Нанла хамдан түрү-зүдү хувалцлат,[+] 29Мини Эцк Нанд орн-нутг белглсн кевәр Би таднд орн-нутг белглнәв[+]. 30Мини орн-нутгт Мини ширән өөр сууһад, хот уухит. Тадн арвн хойр ширә деер сууһад, Израилин арвн хойр тохмин зарһинь кехит, – гив[+].


Пётрин гөрдлһнә туск әәлдхл

31[•]– Шимон, Шимон, эрлг тадниг буудяг хог-богас йилһҗ авдгла әдләр шүүх зөв Бурхнас сурла[+]. 32Зуг Би чамаг иткдгән бичә ууртха гиҗ зальврлав. Болв чи бас Нан тал хәрү ирсн хөөн ахнран батрул, – гиҗ Деед Эзн келв[+].

33Зуг Пётр келв:

– Деед Эзн минь, би Тана төлә түүрмд чигн суунав, үкләс чигн әәшгов![+]

34– Би чамд келҗәнәв, Пётр, эндр өрүн күртл эр така хәәкртл, чи һурв дәкҗ Намаг медхшв, гиҗ келхич, – гиҗ Исус хәрүднь келв.


Мөңгн, уут, үлд

35Дәкәд Исус теднәс сурв:

– Би Тадниг мөңг, түңгрцг, буршмг угаһар илгәсн цагт тадн юмар дутвт?

– Уга, – гиҗ сурһульчнр хәрү өгв[+].

36– Ода болхла мөңгн бәәхлә автн, бас түңгрцг автн, болв кемр тадн үлд уга болхла, киилгән хулдад үлд автн. 37Бурхна Бичгт: «Тер йос эвдсн әмтнә тоод орла», – гиҗ бичәтә. Цуг эн келснь Нанла учрх зөвтә гиҗ таднд келҗәнәв. Мини тускар бичгдсн юмн удл уга учрх, – гиҗ Исус теднд келв.

38Сурһульчнр:

– Деед Эзн, манад хойр үлд бәәнә, – гив.

– Болх, – гиҗ Исус келв.


Исус Олив уул деер Бурхнд зальврснь

39[•]Исус саак кевәрн Олив гидг уулур һарад йовв. Сурһульчнр Терүнә ардаснь дахцхав. 40Одх һазртан ирәд Исус:

– Сөрлһнлә харһшгон төлә зальврад бәәтн, – гиҗ келв[+].

41Исус теднәс хооран һарад, шивсн чолун күрх һазрт ирәд, сөгдҗ унад экләд зальврв:

42– Аав минь, кемр Та эн зовлңгас Намаг гетлгсн болхнь! Зуг Мини таалар биш, Тана таалар болтха![+]

43Генткн теңгрәс Бурхна элч бууҗ ирәд, Терүг батрулв[+]. 44Исус ик зовлңтаһар болн улм халунар Бурхнд зальврад бәәв. Маңнаһаснь һарчах көлсн цусна дусалла әдләр һазрт унв. 45Исус зальврснаннь хөөн босад, сурһульчнр тал хәрү ирв. Тедн үрүдәд унтҗ одсн бәәҗ.

46– Юңгад тадн унтҗахмт? – гиҗ Исус сурв, – Сөрлһнлә харһшгон төлә босад зальвртн.


Исусас урвлһн болн түүрмд суулһлһн

47[•]Терүг келҗәсн цагт кесг әмтн һарч ирв. Теднә өмн арвн хойр сурһульчнрин негнь Йуда гидг күн йовла. Халхаснь үмсхин төлә тер Исус тал өөрдв[+]. 48Исус:

– Йуда, Намаг, Күмни Көвүг, үмсәд, эднә һарт бәрүлҗәнчи? – гиҗ сурв. 49Исусла бәәсн сурһульчнр юн учрхиг үзәд:

– Деед Эзн, үлдән һарһхмн болвза? – гив[+].

50Теднә негнь үлдән һарһад, ах гелңгин[†] зарцин барун чикинь чавчв. 51Зуг Исус:

– Болх! – гив.

Тер чикән чавчулсн күүнә чикнднь һаран күргәд эдгәв. 52Терүг бәрҗ авхар ирсн ах гелңгүдт, сүмин харулчнрин һардачнрт, толһачнрт Исус:

– Тадн Намаг деермч гиҗ санҗант? Ю хәәҗ тадн үлд, мод атхад Намаг бәрҗ авхар ирвт? 53Би өдр болһн таднла сүмд бәәдг биләв, тер бийнь тадн Мини өмнәс һаран өргсн угат. Зуг ода тадна цаг ирв, ода хар харңһун йосн залҗана, – гив[+].


Пётрин гөрдлһн

54[•]Тедн Терүг бәрҗ авад, ах гелңгин гер тал авч ирцхәв. Пётр теднә ардаснь өөрдлго йовҗ йовла. 55Герин һаза әмтн һал шатаһад эргҗ суув. Пётр бас теднлә хамдан суув. 56Һалын хаҗуд суусн зарц күүкд күн терүнә чирә ширтҗ хәләһәд:

– Эн күн Терүнлә хамдан бас бәәлә, – гив.

57Зуг Пётр тер күүкд күүнд:

– Би Терүг медхшв, – гиҗ келв.

58Невчк бәәҗәһәд, дәкәд нег күн терүг үзәд:

– Чи бас теднә негнч, – гив.

– Уга, – гиҗ Пётр хәрү келв.

59Нег цаг давсна хөөн дәкәд нег күн маһдлго келв:

– Эн күн Терүнлә хамдан бәәлә. Эн бийнь Һалилья һазрин күн.

60– Тадниг ю келҗәхинь би медҗәхшв! – гиҗ Пётр хәрүцв.

Тиигҗ келҗәхлә, генткн эр така хәәкрв. 61Деед Эзн ардагшан эргҗ, Пётр тал хәләв. Тиигхлә Пётр «Эр така хәәкртл, чи эндр һурв дәкҗ Намаг медхшв гиҗ келхич» гиҗ Деед Эзнә келсн үгмүд тодлҗ санв[+]. 62Пётр цааран һарад, һашута кевәр уульв.


Исусиг зовалһн

63[•]Исусиг хәләҗәх харулчнр Терүгәр наад бәрәд зоваҗ цокв. 64Терүнә нүдинь кенчрәр бооһад:

– Әәлдҗ кел маднд, кен чамаг цокв? – гиҗ некҗ сурцхав.

65Нань чигн кесг му үг цергүд Исуст келҗ.


Деед хургт болсн мөшклһн

66[•]Өрүн эртәр әмтнә толһачнр, ах гелңгүд болн закана багшнр цуглрад, Исусиг Деед хургт авч ирв.

67– Кемр Чи Христос[†] болхла, маднд цәәлһҗ кел, – гиҗ тедн Исуст келв.

Исус иим хәрүднь:

– Кемр Би таднд келхлә, тадн иткхн угат, 68болв кемр Би таднас юм сурхла, тадн хәрүһинь келҗ өгхн угат. 69Зуг эн цагас авн Күмни Көвүн хамгин Күчтә Бурхна барун һартнь суух, – гив[+].

70Тедн цуһар:

– Тегәд Чи Бурхна Көвүн болҗахмч? – гиҗ сурв.

– Чик! Тадн тиигҗ келҗәнәт, – гиҗ Исус теднә өмнәс хәрүцв.

71Тиигхлә толһачнр:

– Ямаран герчллһн таднд дәкәд кергтә болҗахмб? Бидн цугинь энүнә келсн үгмүдәс медҗ үзҗәнәвидн! – гиҗ келцхәв[+].

#### 23


Исус Пилатын өмн

1[•]Тиигхлә Деед хургт бәәсн әмтн босад, Исусиг Пилатур авч йовцхав[+]. 2Тенд Исусиг экләд гемшәв:

– Эн күүг мана келн-әмтиг хутхсинь үзвидн, Римин хаанд алв бичә өгтн, эврән бийән «Би ханв болн Христосв»[†] гисинь соңсвидн[+].

3– Чи Йудья улсин хан болҗахмчи? – гиҗ Пилат Исусас сурв.

– Чи тиигҗ келҗәнәч, – гиҗ Исус хәрү өгв[+].

4Тиигхлә Пилат ах гелңгүдт[†] болн олн әмтнд:

– Эн күүг гемшәх буру юм би үзҗәхшв, – гив[+].

5Тедн болхла зүткҗ келцхәв:

– Энтн Һалильяс экләд нааран ирв. Эврәннь номарн цуг Йудья һазрин әмтиг үүмүлҗәнә.

6Энүг соңсад Пилат:

– Эн Һалилья һазрин күний? – гиҗ сурв.

7Дәкәд Исусиг Херод һардҗасн һазрин күүһинь Пилат медчкәд, Исусиг Херодур илгәв. Херод тер цагт бас Ерусалимд бәәҗ[+].


Исус Херодын өмн

8Херод Исусиг үзәд икәр байрлв. Юңгад гихлә, кезәнәс авн тер Исусиг үзхәр седсн бәәҗ. Тер Исусин тускар дала юм соңсҗ, болв Терүнәс нег өвәрц юм үзхәр нәәлҗәсн бәәҗ[+]. 9Тер кесг сурврмуд Исуст өгв, зуг Исус хәрү өгсн уга. 10Ах гелңгүд болн закана багшнр[†] зогсад, Исусиг сүркә кевәр гемшәв. 11Херод цергүдтәһән Терүг һутаһад, наад бәрҗәһәд, деернь сәәхн хувц өмскәд, хәрү Пилатур илгәчкв. 12Херод Пилат хойр урднь хоорндан өшәтн бәәсн болвчн, тер өдр үүрмүд болв.


Исусиг цааҗла харһулх шиидвр

13[•]Пилат ах гелңгүдиг болн әмтнә толһачнриг дуудҗ авад келв:

14– Олн әмтн дунд буцлт өргхәр седдг күүг тадн нанур авч ирвт. Би тана чирәд энүг мөшкләв. Зуг Эн күн тадна гемшәҗәсн нег чигн юмнд бурутаһинь би үзсн угав. 15Херод бас эн күүнә һарһсн буру юм олҗ чадл уга хәрү Энүг йовулчкв. Тадн эврән хәләтн, Эн күн үкллә харһулгдх ик гем һарһсн уга. 16Тер учрар би Энүг малядад сулдхнав. 17-18Зуг цуһар нег дууһар:

– Эн үктхә! Маднд Бар-Абаг сулдх! – гиҗ хәәкрцхәв.

19Бар-Аба гидг күн тер балһснд буцлт кеһәд, әмтиг алсн учрар түүрмд суусн бәәҗ. 20Зуг Пилат Исусиг сулдххар седв, тегәд чигн тер давтад әмтнәс сурв. 21Тиигсн бийнь әмтн:

– Кирст хадчк! Кирст хадчк! – гиҗ хәәкрцхәв.

22Пилат һурвдад сурв:

– Ямаран му йовдл эн күн һарһсмб? Үкллә харһулхин төлә кесн гем би олсн угав. Би энүг малядад сулдхнав! – гив.

23Зуг тедн:

– Исусиг кирст хад! – гиһәд улм чаңһар хәәкрәд некәд бәәцхәв.

Теднә хәәкрлдәнд Пилат диилгдв. 24Пилат теднә некврәр шиидвр авв. 25Тер буцлт босхсн, әмтиг алсн, түүрмд сууҗасн Бар-Абаг әмтнә сурсар сулдхад, Исусиг теднә һарт өгв.


Кирст хадҗ аллһн

26[•]Исусиг цааҗла харһулхин төлә авч йовцхав. Зууран цергүд Күрәнә балһснас йовҗ йовсн Шимониг бәрҗ авад, ик гидг кирс нурһнднь үүрүлҗ ачад, Исусин ардаснь йовулв. 27Исусин ардас кесг әмтн дахла, тедн дунд һашута нульмсан асхрулҗ, уульҗ йовсн күүкд улс бас йовла. 28Исус теднүр хәләһәд:

– Ерусалимин күүкд улс, Мини төлә бичә уультн, эврәннь үрнәннь, бийиннь төлә уультн! 29Юңгад гихлә, берк цаг ирх, күср болн үр эс һарһсн, үрдүд эс көкүлсн күүкд улс буйн кишгтә гиҗ әмтн тер цагт келх, – гив[+].

30Тер цагт әмтн уулмудыг: «Мадн деер унтн!», өөдм һазрмудыг: «Мадниг бүрктн» гиҗ эрҗ сурх[+]. 31Кемр көк ноһарҗах модыг тиигҗ кехлә, му хумха моднд ю кедг болхмб? – гив.

32Йос эвдсн хойр күүг Исусла хамднь бас цааҗла харһулхин төлә авч йовла. 33Тедн Һавл гидг һазрур ирв. Тер һазрт Исусиг кирсд хадҗ цааҗлсмн, йос эвдсн хойр күүг бас Терүнлә хамднь кирсд хадҗ цааҗлсмн, негинь барун бийднь, наадкинь зүн бийднь. 34Исус:

– Аав минь! Эднә килнцинь тәвит! Эдн ю кеҗәхән медҗәсн уга, – гиҗ сурв.

Әмтн җирв хаяд, Исусин хувциг хувацхав[+]. 35Олн әмтн зогсад хәләцхәв. Толһачнр бас Исусар наад бәрәд:

– Талдан әмтиг харсҗ аврдг билә. Кемр тер Христос болхла, Бурхна шүүҗ авсн күн болхла, Бийән харсҗ әмән авртха! – гиҗ келцхәв[+].

36Цергүд бас Исусар наад бәрцхәв. Тедн Исуст өөрдәд, ишклң чаһр өгәд 37келцхәв:

– Кемр Чи Йудья улсин хан болхла, әмән харсҗ авр, – гив.

38Исусин толһаднь кирс деер нег харһа мод хадулҗ, деернь «Энтн – Йудья улсин хан» гиҗ бичҗ. 39Хаҗудк кирс деер телгдсн йос эвдсн күүнә негнь Исусиг му келәд:

– Кемр Чи Христос болхла, эврәннь әмән авр, мадниг бас харсҗ авр! – гиҗ хәәкрв.

40Наадкнь болхла өөркән хөрҗ:

– Бурхнас әәхнч! Чи бас тиим цааҗ дааҗахан медҗәхшийчи? 41Бидн чикәр цааҗлгдвидн, кесн килнцәрн үүлән дааҗанавидн, эн күн болхла му юм кесн уга, – гив[+].

42Дәкәд:

– Деед Эзн Эврәннь орн-нутгтан ирхләрн мини тускар бичә марттн, – гиҗ тер Исуст келв.

43Би чамд үнәр келҗәнәв, эндр өдр Нанла хамдан Бурхна садт[†] тусхич! – гиҗ Исус хәрүднь келв.


Исусин үкл

44[•]Үдин алднд генткн цуг һазрар харңһурад, һурвн цаг күртл тиим болв. 45Нарн харңһурад, һол сүмин[†] көшг хойр әңгрәд шуурв[+]. 46Исус:

– Аав минь! Тана һарт сүмсән бәрүлҗ өгчәнәв! – гиҗ чаңһур хәәкрв.

Эн үгмүдин хөөн Исусин әмн һарв[+]. 47Энүг үзсн Римин әңгин цергин ахлач, Бурхиг магтад:

– Эн күн йосн чик седклтә күн бәәсмн, – гиҗ келв.

48Ю болхиг хәләхәр цуглрсн олн әмтн учрсн йовдлыг үзәд, өрчән цокн бәәҗ хәрцхәв[+]. 49Зуг Исусиг меддг әмтн, теднә тоод Һалильяс авн Терүг дахҗ йовсн күүкд улс, ик хол биш, тедүкнд хәләһәд зогсв[+].


Исусин цогциг оршалһн

50[•]Йосип гидг нертә нег күн Деед Хургин гешүн бәәҗ. Әрүн цаһан седклтә үннч күн тер бәәҗ. 51Йосип Деед Хургин шиидврлә болн кесн йовдлла зөвшәрсн уга бәәҗ. Тер Йудья һазрт бәәсн Ариматья хотна күн бәәҗ. Йосип Бурхна йосн ирхиг бас күләҗәҗ. 52Тер Пилатур ирәд, Исусин цогцинь өгтн гиҗ сурв. 53Дәкәд тер цогцинь кирс деерәс буулһҗ авад, оршалһна кенчрт ораһад, хад чолунд шин кесн, урднь күн оршагдад уга үкәрт орулҗ тәвв. 54Басң өдрин асхн болҗ йовла. Бемб өдр өөрдҗ йовла. 55Исусла хамдан Һалильяс дахҗ ирсн күүкд улс Йосипиг дахад, Исусиг оршасн үкәриг хәләһәд, цогцинь тер ормд яһҗ орулҗ тәвсинь үзв. 56Тедн хәрҗ ирәд, каңкнсн үнртә тос, түркдг эм белдв. Бемб өдрлә тедн Бурхна зааврар амрцхав[+].

#### 24


Әмдрлһн

1[•]Өрүн өрлә долан хонгин түрүңк өдрт күүкд улс урднь белдсн каңкнсн үнртә тос, түркдг эм авад, Исусиг оршасн үкәрүр ирцхәв. 2Зуг Терүг оршасн үкәриг хааҗасн чолун хаҗуднь бәәсиг тедн үзцхәв. 3Уулын көндә дотр орсн күүкд улс Деед Эзн Исусин цогц олҗ авсн уга. 4Күүкд улс алмацҗ зогсцхав. Генткн гилвксн цаһан хувцта хойр күн теднд үзгдв[+]. 5Күүкд улс дегд сүрдәд, һазр элкҗ унцхав. Зуг хойр күн:

– Үксн әмтн заагт әмд күүг юңгад хәәҗәхмт? 6Тертн энд уга, Тертн әмдрв! Һалильяд Исус таднд ю келсинь мартчквт? 7«Күмни Көвүн[†] килнцтә әмтнә һарт бәрүлгдх, кирс деер цааҗлгдх, болв һурвдгч өдртнь Тер әмдрх», – гиҗ келцхәв[+].

8Эн Исусин үгмүд генткн теднә уханд орҗ тодлгдв[+]. 9Күүкд улс Исусин үкәрәс хәрҗ ирәд, арвн негн сурһульчнрт[†] болн наадк әмтнд цуг учрсн юмна тускар келҗ өгв. 10Тер күүкд улсин дунд Магдален хотна Марий, Йохана, Яковин экнь Марий болн нань чигн күүкд улс бәәҗ. Тедн апостолмудт[†] энүнә тускар келҗ өгцхәв[+]. 11Зуг эн күүкд улсин үгмүд деми юмн гиҗ теднд сангдв. Тедн күүкд улст итксн уга[+]. 12Пётр болхла босад, Исусин үкәр тал гүүв. Тер уулын көндә дотр шаһаҗ хәләһәд, Исусиг орасн һанцхн кенчр бәәсинь үзв. Пётр үзсн юмндан икәр өврәд хәрәд йовв.


Эмаус гидг хотнур ордг хаалһд

13[•]Тер өдр сурһульчнрас хойрнь Эмаус гидг хотнур йовҗ йовла. Тер хотн Ерусалимас арвн негн дуунад бәәсмн. 14Цуг учрсн йовдлын тускар тедн күүндҗәлә. 15Тедниг күүндәд йовҗ йовтлнь Исус Бийнь теднүр өөрдҗ ирәд, теднлә хамдан йовв. 16Зуг сурһульчнр Исусиг үзвчн таньсн уга[+]. 17Исус теднәс:

– Юуни тускар тадн күүндҗәхмт? – гиҗ сурв.

Тедн гейүртә бәәдлтә зогсцхав. 18Теднә негнь Клөп гидг нертә күн:

– Шиңкән Ерусалимд ирсн төләдән эн өдрмүдт юн учрсинь һанцхн чи меддго болхич! – гиҗ келв[+].

19– Юн учрсмб? – гиҗ Исус сурв.

– Назаретин Исусла учрсн йовдлын тускар бидн келҗәнәвидн, – гиҗ тедн хәрүднь келв. – Тер үгдән болн үүлдән ик күчтә, Бурхна болн әмтнә өмн ик алдр әәлдәч билә. 20Ах гелңгүд[†] болн мана һардачнр Терүг бәрҗ авад, алх зарһла харһулад, кирс деер цааҗлад әмнәснь хаһцулв[+]. 21Болв бидн болхла Израилиг Тер харсҗ аврх гиҗ нәәлҗәләвидн. Тер учрсн йовдлын хөөн һурвдгч өдр болҗана. 22Цааранднь иим юмн болв: үкәр талнь йовсн зәрм күүкд улс мадниг икәр өврүлв. Тедн эндр өрүн өрлә тиигәрән одла, 23зуг тенд цогцнь уга бәәҗ. Күүкд улс хәрҗ ирәд маднд иим юм келҗ өгв. Тедн оршасн хадын көндә дотр орхла, Бурхна элчнр генткн теднә нүднд үзгдәд, «Исус әмд» гиҗ келҗ. 24Хөөннь мана үүрмүдәс зәрмнь үкәр талнь одад, күүкд улс келҗәснлә әдл цугинь үзҗ, зуг әмдрсн Исусиг тедн үзсн уга.

25Исус теднд:

– Яһсн эргү улсвт? Әәлдәчнрин[†] келсн үгмүдт ода күртл иткл уга бәнт? 26Христос[†] ик зовлң эдлснәннь хөөн эврәннь туурмҗдан орхм бишви? – гиҗ сурв[+].

27Дәкәд Тер Мошеһәс болн әәлдәчнрәс экләд, Бурхна Бичгт Бийиннь тускар цуг бичәтә юмиг теднд цәәлһҗ келҗ өгв[+]. 28Тедниг хотнур өөрдҗ йовхлань Исус цааранднь йовхар седсн бәәдл һарв. 29Зуг тедн Исусиг:

– Маднла хамдан үлд, ора болҗана, өдр чилв, – гиҗ эрҗ сурв.

Тер үлдв. 30Хот уух цагт Исус болһсн һуйр авад, Бурхнд ханлт өргәд, әңг-әңгәрнь һуйриг хуһлҗ хуваһад теднд өгв[+]. 31Тер кемлә хойр сурһульчин нүднь секгдәд, тедн Исусиг таньв. Зуг тер дарунь теднә нүднд Исус үзгддгән уурв. 32Тедн нег-негнәсн:

– Терүг хаалһдан маднд Бурхна Бичгин чинр-утх цәәлһҗ үг келсн цагт мана зүркн халад, шатсн болҗ эс медгдлү? – гиҗ сурцхав.

33Сурһульчнр ормасн босад, Ерусалим тал хәрү йовцхав. Тендән тедн арвн негн сурһульчиг болн кесг әмтиг олҗ авв.

34– Эн үнн! Деед Эзн әмдрв! Шимон Терүг үзв, – гиҗ сурһульчнр келцхәв[+].

35Тер хойр сурһульч хаалһд учрсн йовдлын тускар келәд, Исусиг һуйр хуваҗ өгсн цагт Терүг яһҗ таньсан келҗ өгв.


Әмдрсн Исус сурһульчнр тал ирснь

36[•]Сурһульчнр күүндҗәсн цагт генткн Исус үзгдәд теднлә мендлв. 37Тедн сүмсн үзгдҗәнә гиҗ санад, әәһәд менрәд одцхав[+]. 38Исус болхла:

– Юңгад тадн тиигҗ икәр әәҗәхмт? Юңгад тадн маһдлҗахмт? 39Мини һарм, Мини көлм хәләтн! Эн Бив! Намаг көндәҗ үзтн, сүмсн махмуд уга, ясн уга болна. Намаг хәләтн, Би йосн махмудтав, ястав, – гиҗ келәд,[+] 40Исус һар-көлән үзүлв. 41Тедн икәр байрлад, иткҗ чадлго алң болад бәәцхәв. Тиигхлә Исус теднәс:

– Танад идх-уух юмн бәәнү? – гиҗ сурв[+]. 42Сурһульчнр Исуст шарсн заһснас өгв. 43Тер заһсиг авад, теднә өмн идв.

44– Энүнә тускар Би таднла бәәсн цагтан келләлм, – гиҗ Исус келв. – Мини тускар Мошен заканд,[†] әәлдәчнрин дегтрмүдт болн Псалмудын[†] дегтрт бичгдсн тоот күцәгдх зөвтә.

45Исус теднд Бурхна Бичгин чинр-утх медхд нөкд болв[+].

46– Бурхна Бичгт: «Христос дегд икәр зовагдад үкәд, һурвдгч өдртнь әмдрх зөвтә» гиҗ бичәтә[+]. 47Ерусалимас экләд әмтн болһнд килнцтә җирһл үлдәлһнә[†] туск, килнц тәвүллһнә туск зәңг Терүнә нернә төлә тадн тархах зөвтәт. 48Тадн болхла цуг энүнә герчнр[+]. 49Би таднд Мини Эцкм өгнәв гисн юмиг илгәнәв, зуг тадн ик Теңгрәс күч эс автл балһснд үлдцхәтн, – гив[+].


Исусиг теңгр деер һарсна тускар

50[•]Тер сурһульчнран балһснас дахулҗ һарад, Бетәнья тал авч ирәд һаран өргәд, тедниг әдслв[+]. 51Әдслҗ бәәтлән теднәс салҗ, теңгрүр өөд һарв. 52Сурһульчнр Терүнд сөгдәд, аһу ик байртаһар Ерусалим тал хәрҗ ирцхәв[+]. 53Тер цагас авн тедн һол сүм[†] дотр оньдин бәәһәд, Бурхнд магтал өргцхәв[+].

### Йохан

#### Йохан

Йохан


Нүр үг

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]


#### Нүр үг


Йохана бичсн Сән Зәңг


Нүр үг

Йохан Исусиг Бурхна мөңк Үг гиҗ Сән Зәңгдән үзүлҗәнә. Тер Үг күн болҗ, мадн дунд бүүрлҗ (1.14). Исус Бурхнас илгәгдсн Аврач, Бурхна Көвүн гиҗ иткүлхин төлә, болв иткәд, Терүнә нернә төләд мөңк җирһл эдлтхә гиһәд эн дегтр бичүлгдсн бәәҗ (20.31).

Исус Бурхна мөңк Үгнь гиҗ нүр үгд бичәтә. Терүнә дару Сән Зәңгин негдгч әңгд зүсн-зүүл өвәрц йовдлмуд Исусиг урдаснь Аврач, Бурхна Көвүн гиҗ үзүлҗ. Цааранднь өвәрц йовдлмуд ю цәәлһҗәхинь медүлҗәнә. Дегтрин эн әңгднь зәрм улс Исуст яһҗ итксиг, Терүг дахҗ йовх улс болсна тускар бичәтә. Болв зәрмнь Терүнә өмнәс буцад итклән хайсна тускар бас бичгдҗ.

13–17 бөлгүд Исус Эврәннь сурһульчнртаһан чирәһәрн харһад күүндсиг, Терүг кирст телүләд хадхин өмн сө келсн үгмүд сурһульчнриг яһҗ белдсиг, теднд урмд өгсиг үзүлҗәнә. Сүүлңк бөлгүдт Исусиг бәрснә, Терүнә зарһин, Терүнә телүләд хадгдсна болн әмдрснә тускар, энүнә хөөн сурһульчнртан баралҗ үзгдснә тускар бичәтә. Хууль гүүһәд килнц һарһсн күүкд күүнә туск тууҗ дөрвлҗн хавсрт орулҗ бичҗ (8.1–11). Яһад гихлә, кесг түрүн зун җилмүдин бичгүдт болн орчулсн бичврт терүг орулсн уга, болв зәрмснь терүг талдан ормд орулцхаҗ.

Йохана бичсн Сән Зәңг Христосар дамҗад өггдҗәх мөңк җирһлин белг йилһән үзүлгдҗ. Эн белг ода өггдҗәнә. Исус – йовх хаалһ, үнн болн җирһл болҗана гиҗ эн белг иткҗәх улст нерәдгдҗ.

Сән Зәңгдән Йохан шаҗна бәәдл үзүлхәр өдгә җирһләс йирин юмсуд авч керглнә. Үлгүрнь: усн, өдмг, герл, хөөч болн хөд, уста үзмин иш, терүнә темснь. Тернь седклин тоолвр болна.


Учр-утхин зура

Орулгч үг 1.1–18

Уснд кирслдг Йохан болн Исусин түрүн сурһульчнр 1.19–51

Исусин церглт 2.1 – 12.50

Сүүлңк өдрмүд 13.1 – 19.42

Деед Эзнә әмдрллһн болн залрҗ ирлһн 20.1–31

Товчлгчднь: Һалильяд болсн бусд үзүллһн 21.1–25

#### 1


Үг күн болҗ

1Орчлң үүдхәс урд Үг бәәҗ. Үг Бурхнла негн бәәҗ. Үг Бурхн бәәҗ[+]. 2Орчлң үүдхәс урд Үг Бурхнла бәәҗ. 3Цугнь Үгәр дамҗҗ үүдәгдҗ. Терүг угаһар юмн үүдсмн уга бәәҗ[+]. 4Цуг үүдәсн юмн Үглә нииләд җирһҗ. Җирһл күмни герл бәәҗ[+]. 5Герл харңһуд гилвкнә. Харңһу терүг диилсн уга. 6Бурхн кү илгәҗ, күүнә нернь Йохан бәәҗ[+]. 7Цуһар соңсад итктхә гиһәд Йохан герлин туск герч болад ирҗ[+]. 8Бийнь герл биш бәәҗ. Герлин туск герч болад орчлңд ирҗ. 9Үг гисн йосн герл мөн. Герл орчлңд ирәд күмн-әмтнд тусҗ герлтүлнә[+]. 10Үг орчлңд бәәҗ. Терүгәр дамҗҗ үүдсн орчлң Бийнь таньсн уга 11Эврә һазрур ирҗ. Эврә әмтн терүг седклдән орулсн уга[+]. 12Седклдән орулсн әмтнд, Бийднь итксн әмтнд Бурхна үрдүд болх зөв Тер өгв[+]. 13Эн үрдүд экиннь геснәс, күүкд күн залу күн хойрин седвәрәс төрсн үрдүд биш, эдн Бурхнас төрсн үрдүд[+]. 14Үг күн болҗ, мадн дунд бүүрлҗ. Эн Үг маднд чилшго хәәрлтиг, Бурхна туск үнниг үзүлв. Эцкиннь һанцхн көвүн болҗ Эцкәс авсн Терүнә йосиг бидн лавта үзвидн[+]. 15Йохан Терүнә тускар чаңһ дууһар иигҗ герчлҗ: Эн күүнә тускар би иигҗ келләв: Мини хөөн ирхнь нанас ик чинртә, юңгад гихлә Тер нанас урд мөңкиндән бәәдг бәәҗ[+]. 16Тер эврәннь ик байлг хәәрлтәс маднд дам-дам сә кеһәд әдслв. 17Бурхн Мошеһар дамҗад зака өглә, зуг хәәрлт болн үн Исус Христосар[†] дамҗҗ үзүллә[+]. 18Бурхиг күн төрүц үзәд уга, зуг Эцкиннь өөр бәәсн ор һанцхн Бурхн маднд Бурхна тускар медүлв[+].


Уснд кирслдг Йохана герчллһн

19[•]Ерусалимд бәәдг евреймүдин ахлачнр Йоханур гелңгүдиг[†] болн Левихниг[†] илгәв. Тедн ирәд:

– Чи кембч? – гиҗ Йоханас сурв.

20– Би Христос бишв, – гиҗ тер дарунь Йохан иләр келв[+].

21– Тиигхлә кен гидг күмбч? Чи Элья болвзач? – гиҗ тедн сурцхав.

– Уга, – гиҗ тер хәрү өгв.

– Чи Мошен келсн әәлдәч болвзач?

– Уга – гисн хәрү тенд соңсцхав[+].

22– Чи кембч? Маднд келич. Бидн мадниг илгәсн улст хәрүһинь келҗ өгх йоставидн. Бийиннь тускар ю келнәч? – гиҗ тедн сурцхав.

23Йохан теднд әәлдәч Эшьян үгәр келҗ өгв: «Би эҗго көдәд хәәкрҗәх дунв: Деед Эзнә хаалһинь һо кетн». 24Тер әмтиг паршмуд[†] илгәсн бәәҗ.

25– Кемр чи Христос биш, Элья биш, Мошен келсн әәлдәч биш болхла, юңгад чи әмтиг уснд кирслнәч? – гиҗ тедн сурцхав.

26– Би әмтиг уснд кирслнәв. Зуг тадн дунд таднд таньгддго күн бәәнә. 27Тер мини хөөн ирх. Би болхла Терүнә башмгиннь бүчинь тәәлх зөв угав, – гиҗ Йохан хәрүднь келв.

28Цуг эн йовдл Бетәнья өөр, Йордан һолын дорд үзгин көвәд, Йохан әмтиг уснд кирслсн һазрт, учрв. 29Маңһдуртнь Йохан өөрдҗ йовх Исусиг үзәд:

– Хәләтн, Эн әмтнә килнц уга кедг Бурхна хурһн[+]. 30Энүнә тускар би келләв: Мини хөөн ирснь нанас ик чинртә, юңгад гихлә, Тер нанас урд мөңкиндән бәәдг бәәҗ. 31Би чигн Исусиг кенинь медсн уга биләв, зуг би Энүг цуг Израиль орн-нутг медтхә гиһәд, әмтиг уснд кирслхәр ирв, – гиҗ келв[+].

32Йохан эврәннь үгән батлад келв:

– Әрүн Сәкүсн ик деер Теңгрәс көглҗрһн мет бууһад, Терүнә деер үлдснь би үзв[+]. 33Би Терүг меддго биләв. Зуг уснд кирслхәр намаг Илгәснь нанд: «Әрүн Сәкүсн нег күн деер бууһад үлдх. Тер күн әмтнд Әрүн Сәкүс өгх», – гиҗ келлә[+]. 34Би цуг энүг үзв, тегәд чигн герчлҗәнәв, Эн – Бурхна Көвүн! – гив.


Исусин түрүн сурһульчнр

35Дарук өдртнь Йохан хойр сурһульчта[†] хамдан бәәсмн[+]. 36Аашсн Исусиг үзәд, тер:

– Эн – Бурхна Хурһн! – гив[+].

37Йохана хойр сурһульч тер үгмүдинь соңсад, Исусиг дахад йовв. 38Исус эргәд ардан хәләһәд, тедниг дахҗ йовсинь үзв.

– Таднд юн кергтә? – гиҗ Тер сурв.

– Рави, [хальмгаһар багш] Тана гер альдв? Келтн, – гиҗ тедн сурв[+].

39– Намаг дахад йовтн, эврән үзхит, – гиҗ Исус келв.

Цуг эн дөрвн часла болв. Тедн йовад, Исусин герт ирәд, асхн ора күртл бәәв. 40Исусин тускар келсн үг соңссн сурһульчнрин негнь Шимон Пётрин дүнь Андрей бәәҗ[+]. 41Тер эврәннь Шимон гидг ахан олҗ авад келв:

– Бидн Бурхна илгәсн Аврачиг – Христосиг олҗ аввидн![+]

42Дәкәд тер ахан Исусур дахулҗ авч ирв. Исус Шимон тал хәләҗәһәд келв:

– Йохана көвүн Шимон эндр өдрәс авн Би чамд Кеп[*] гидг нер өгчәнәв[+].


Исус Пилипиг болн Натаналиг дуудҗана

43Маңһдуртнь Исус Һалилья тал йовхар шиидв. Тер Пилипиг олҗ авад:

– Намаг дахад йов! – гив.

44Пилип Бетсәд гидг хотна көвүн бәәсмн. Тер хотн Андрейин болн Пётрин бас төрскн хотн бәәҗ[+]. 45Пилип Натаналиг олҗ авад терүнд:

– Бидн закана[†] дегтрт Моше болн әәлдәчнр[†] бичсн кү олҗ аввидн. Тер Назарет хотна Йосипин көвүн Исус бәәҗ, – гиҗ келв[+].

46– Назаретас сән юмн ирдви? – гиҗ Натаналь хәрүднь келв.

– Эврән йовад хәлә, – гиҗ терүнд Пилип келв.

47Исус аашсн Натаналиг үзәд:

– Эн йосн Израилин күн. Энүнә седклд мек худл төрүц уга, – гиҗ келв[+].

48– Та намаг альдас меднәт? – гиҗ Натаналь өврҗ сурв.

– Чамаг дуудхас урд Би чамаг инҗр модна сүүдрт суусичнь үзләв, – гиҗ Исус хәрү өгв.

49– Багш, Та Бурхна Көвүнт. Та Израилин Хант! – гиҗ Натаналь келв[+].

50– Би чамаг инҗр модна сүүдрт үзв гиснд чи нанд иткҗәнәч. Зуг чи энүнәс ик өвәрц юм үзхич, – гиҗ Исус хәрү өгв.

51– Би таднд үнәр келҗәнәв, тадн заагрсн теңгрәс Күмни Көвүнүр[†] бууҗ ирсн болн терүнәс деер өрггдсн Бурхна элчнриг үзхит, – гиҗ Исус немҗ келв[+].

#### 2


Канад болсн хүрм

1Хойр өдрин хөөн Һалильяд бәәсн Кана гидг балһснд хүрм болҗ. Исусин экнь тенд бас бәәҗ[+]. 2Исусиг сурһульчнрта[†] хамднь бас тер хүрмд дуудҗ. 3Гиичнр чаһран ууһад чиләхләнь, Исусин экнь Терүнд келв:

– Чаһр дәкҗ уга.

4Исус экдән: – Аак, юңгад Та нанд энүнә тускар келҗәнәт? Мини цаг ирәд уга, – гиҗ хәрү өгв[+].

5Исусин экнь зарцнрт:

– Энүнә келсинь кетн, – гив.

6Тенд зурһан ик чолун буһш зогсҗала. Еврей келн әмтн эврәннь йосар юм әрүслҗ уһахин төлә терүг бәрдг бәәсмн. Буһш болһнднь 80–120 литр ус багтдг бәәҗ[+].

7– Сав болһниг дүүргәд ус кетн, – гиҗ Исус зарцнрт келв.

Тедн буһшмуд дүүргәд ус кев. 8Исус:

– Ода эн савас ус утхҗ авад, хүрмин ахлачд авч одад өгтн, – гив.

Зарцнр келсинь күцәв. 9Хүрмин ахлач чаһрт хүврсн усиг амсв, тер чаһриг альдас авсинь медсн уга бәәҗ, зуг һанцхн зарцнр медлә. Хүрмин ахлач күргиг дуудҗ авад келв:

10– Әмтн сән һара чаһриг нәр эклхләнь хүрмин гиичнрт өгнә. Цуһар согтҗ одхла, му чаһр һарһҗ өгнә. Чи болхла сән чаһриг ода күртл бәрәд суусмч?

11Эн Исусин үзүлсн өвәрц йовдлмудын түрүңкнь бәәсмн. Цуг эн йовдл Һалильяд бәәсн Кана гидг балһснд учрсмн. Иигәд Исус эврәннь күчтә нерән туурулв, энүнә хөөн сурһульчнр Терүнд икәр иткв. 12Цааранднь Исус сурһульчнртаһан Капернам хот темцҗ йовв. Исусин экнь, дүүнрнь Терүнлә хамдан бас һарад йовцхав. Капернамд тедн цөөкн өдр бәәв[+].


Һол сүмиг цеврллһн

13[•]Евреймүдин Песах[†] гидг нәр өөрдҗ йовсмн, тегәд Исус Ерусалим балһснур һарад йовв[+]. 14Исус Ерусалимин сүм дотр бухмуд, хөд, көглҗрһс хулдсн әмтиг үзв. Мөңг сольдг әмтиг чигн Тер үзв. Тедн ширән өөр сууцхаҗ. 15Тиигхлә Исус деесәр маля гүрәд, хөөдиг, бухмудыг көөһәд һарһв. Мөңг сольдг әмтнә ширәһинь хольврулад, теднә мөңгинь тараһад хайв.

16– Эднән авад цааран әрлтн! Мини Эцкин гериг хулд гүүлгәнә герт бичә хүврүлтн! – гиҗ Исус көглҗрһ хулдҗасн әмтнд келв[+].

17Энүг үзсн сурһульчнр, Бурхна Бичгт бәәсн «Би тана герт дуртав. Тер дурн дотрким шатаҗана» гисн үгмүдиг тодлҗ санв[+].

18– Иигҗ кех йосн чамд бәәхиг медүлхин кергт онц темдг үзүл, – гиҗ евреймүдин толһачнр Исусин өмнәс келцхәв[+].

19– Эн сүмиг хамхлад таратн, Би һурвн хонгин болзгт цуг энүг хәрү тосххв, – гиҗ Исус хәрүднь келв[+].

20– Кезәнә эн сүмиг дөчн зурһан җилдән әмтн тосхсмн. Чи болхла Энүг һурвн өдрин туршт босхахар седҗәхмч? – гиҗ евреймүдин толһачнр хәрүцв.

21Исус болхла сүмин тускар келсн цагт Эврәннь цогцин тускар келсмн. 22Хөөннь Исус әмдрснә хөөн Терүнә сурһульчнр Исусин цуг эн үгиг тодлҗ санла. Тедн Бичгт болн Исусин келснд иткв[+].


Исус цуг әмтнә уха-седклинь меднә

23Исус Ерусалимд Песахин нәәрт бәәсн цагтан өвәрц йовдлмуд үзүлв. Тер учрар кесг әмтн Терүнд иткв[+]. 24Зуг Исус теднд икәр нәәлсмн уга, юңгад гихлә, Исус әмтиг сәәнәр меддг бәәҗ. 25Исус әмтнә дотрк уха-седклиг сәәнәр меддг бәәсмн. Тер учрар Исуст күүнә тускар юм келх керг уга билә.

#### 3


Исус болн Никодим хойр

1Паршмуд[†] заагт нег күн бәәҗ. Терүнә нерн Никодим. Тер евреймүдин толһачнрин негнь бәәҗ[+]. 2Нег дәкҗ Никодим сөөһәр Исусур ирәд келв:

– Багш, Тана кесн өвәрциг нег чигн күн Бурхн угаһар кеҗ чадшго билә. Тер учрар Таниг Бурхна илгәсн Багш болдгинь бидн меднәвидн.

3– Күн болһн шинәс эс төрхлә, Бурхна ориг үзҗ чадшго гиҗ Би чамд үнәр келҗәнәв, – гиҗ Исус хәрү өгв.

4– Көгшн күн шинәс яһҗ төрхмб? Тер хойрдад эврәннь экин геснд орад төрҗ һаршголм? – гиҗ Никодим Исуст келв.

5– Һанцхн уснас төрснь, Сәкүснәс төрснь, Бурхна орнд тусҗ чадҗана гиҗ үнәр келҗәнәв[+]. 6Цогц бийәс төрснь, цогц бий болна. Һанцхн Сәкүснәс сәкүсн төрдг мөн. 7Шинәс төрх кергтә гисндм бичә өврәд бә. 8Салькн дурта һазртан шуугад көдлнә. Чи терүнә шууга соңснач, зуг альдас һарад, альдаран темцҗ үләҗәхинь медх арһ чамд уга. Сәкүснәс төрсн күн лавта тиим болна, – гиҗ Исус келв.

9– Тиим юмн яһҗ болхмб? – гиҗ Никодим сурв.

10– Чи Израиль әмтнә багш болнач, зуг цуг энүг эс медхшлмч? 11Үнәр келҗәнәв, Бидн медсән келнәвидн. Бидн үзсән герчлнәвидн, зуг тадн Мана герчллһиг үнн гиҗ ухандан авхшит. 12Кемр орчлңгин юмна тускар келхлә, тадн нанд эс иткхлә, теңгрин юмна тускар келсн цагт яһҗ нанд иткхмт? 13Теңгрәс бууҗ ирсн Күмни Көвүнәс[†] талдан күн Теңгрт бәәһәд уга[+]. 14Моше көдәд күрл моһаг модн деер өргсн кевәр Күмни Көвүн өрггдх зөвтә[+]. 15Тегәд Нанд иткдг күн мөңк җирһл эдлх. 16Юңгад гихлә, Бурхн орчлңд дегд хәәртә болад, Исуст иткдг күн үкл уга, мөңк җирһл эдлтхә гиҗ ор һанцхн Көвүһән өгсн мөн[+]. 17Көвүһәрн орчлңгин зарһ кех биш Көвүһәрн орчлңгиг харсҗ аврхин төлә Бурхн Терүг һазрур илгәсмн[+]. 18Терүнд иткдг күн зарһла харһҗахш, эс иткдг күн зарһла харһҗ. Яһад гихлә, тер Бурхна ор һанцхн Көвүнд итксн уга[+]. 19Зарһнь иим: орчлңд герл тусҗ ирв. Зуг әмтн герлиг һолад, харңһуг таасҗ авсмн. Юңгад гихлә, теднә керг-үүлнь хар[+]. 20Хар үүл күцәдг күн герлд дурго, үүлнь герлд илдкх гиһәд, тер герләс зулна[+]. 21Зуг үнн чикәр бәәснь герлүр ирнә. Бурхиг соңсад, цаһан үүлинь күцәсинь герл үзүлх гиһәд тер тиигнә, – гиҗ Исус келв.


Исус уснд кирслдг Йохан хойр

22Энүнә хөөн Исус эврәннь сурһульчнрла[†] Йудья һазрур йовв. Тенд бәәҗәһәд, Исус әмтиг уснд кирслдг бәәсмн[+]. 23Йохан тер цагт Шалим балһсна өөр Анон гидг һазрт бас әмтиг уснд кирслв. Юңгад гихлә, тер һазрт дала усн бәәҗ. Әмтн Йоханар бийән уснд кирслүлхәр ирдг бәәсмн. 24Йоханыг түүрмд суулһхин өмн цуг эн учрсн бәәҗ[+]. 25Йохана сурһульчнрин болн евреймүдин хоорнд усар әрүсллһнә хуучн авъясын тускар зүтклдән болв[+]. 26Тедн Йоханур ирәд:

– Багш, урднь Йордана һолын телтр көвәд танта нег күн бәәлә. Та Терүнә тускар әмтнд келсн биләт. Ода тер эврән әмтиг уснд кирслнә. Цугтан Терүн тал ирнә, – гиҗ келцхәв[+].

27– Күн теңгр заяҗ келсәр кергән күцәҗ чадҗана, – гиҗ Йохан хәрү өгв[+].

28– Би Бурхна илгәсн Аврач бишв, зуг би Терүнә өмн йовхин төлә илгәгдләв, – гиҗ Мини келсн үгмүдин герчнр тадн эврән боллат[+]. 29Хәрд һарчасн күүктә көвүн күргн болна. Күргнә үр күргиг соңсад зогсна. Терүнә ду соңсад, үрнь байрлна. Тиигҗ би ик байрта бәәнәв[+]. 30Терүнә чинрнь өсҗ өрггдх зөвтә, мини цаг болхла чилҗ йовна, – гиҗ Йохан келв.


Теңгрәс бууҗ ирснь

31Теңгрәс бууҗ ирснь һазр деерк әмтнәс деер. Һазрин үрн болхла һазрин үлмәд бәәнә, һазрин тускар келнә. Зуг Теңгрәс бууҗ ирснь Һазрин әмтнәс деер! 32Тер Эврәннь үзсән, соңссан герчлнә. Зуг әмтн Терүнә келснд иткхш. 33Терүнә герчллһ седклдән авсн әмтн энүгәрн Бурхн – йосн үнн гиҗ лавта үзүлнә[+]. 34Бурхна илгәсн күн Бурхна үгмүдәр келнә. Юңгад гихлә, Бурхн Терүг Сәкүсәрн дүүргнә. 35Эцк Көвүндән дегд хәәртә болад, цугинь һартнь бәрүлв[+]. 36Көвүнднь иткдг күн мөңк җирһл эдлнә. Көвүнә үгинь эс соңсснь мөңк җирһл үзшго. Бурхна цааҗ терүнә толһа деер буув[+].

#### 4


Исус болн Шамарья күүкд күн

1-2Йоханур ирдг сурһульчнрас[†] тооһарн даву ик сурһульчнр Исусур ирәд, уснд кирслгдҗәнә гидг зәңг паршмуд[†] медчкв. (Үнәртнь болхла, Исус эврән әмтиг уснд кирслдго бәәҗ, Терүнә сурһульчнр әмтиг уснд кирслдг бәәҗ.)[+] 3Исус энүнә тускар соңсад, Йудья һазриг үлдәһәд, хәрү Һалилья тал йовсмн[+]. 4Һалилья тал йовҗ йовад, Исус зууран Шамарья һазриг дәврҗ һарла[+]. 5Тегәд Исус Шамарья һазрт бәәсн Сухар гидг хотнур орҗ ирв. Кезәнә Яков Йосип гидг көвүндән нег һазр өгсн бәәҗ. Тер һазрин өөр Сухар гидг хотн бәәҗ[+]. 6Тенд Яковин нертә худг бәәҗ. Исус хаалһдан муурад, тер худгин өөр ирәд сууһад амрв. Үдин цаг өөрдҗ йовла. 7Нег Шамарья күүкд күн тер худгур ус авхар ирҗ.

– Нанд уух ус өгич, – гиҗ Исус сурв.

8Сурһульчнр болхла тер цагт хот хулдҗ авхар, өөрк хотнур йовҗ одсн бәәҗ.

9– Та, еврей күн, нанас Шамарья күүкд күүнәс уух ус сурдмт? – гиҗ Шамарья күүкд күн Исусас сурв.

(Тер юңгад гихлә, евреймүд Шамарья әмтнлә төрүц дуһардго, хәрлцдго бәәсмн.)

10– Кемр Бурхн әмтнд ю белглҗәхинь, Кен чамас уух ус сурҗахинь чи медсн болхла, эврән Нанас ус сурх биләч, болв Би чамд әмд ус өгх биләв, – гиҗ Исус хәрү өгв[+].

11– Ах Нойн минь, Та суулһ угат, худгтн болхла гүн. Әмд ус яһҗ авч чадхмт?[*] 12Та мана өвк эцк Яковас деер болвзгот? Тертн маднд эн худг өгсн билә, болв бийнь эврәннь үрн-садтаһан, малтаһан энүнәс ус уудг бәәсмн! – гиҗ күүкд күн хәрүднь келв.

13– Кен чигн эн уснас уухла, дәкәд ундасх. 14Зуг Мини өгсн уснас ууснь төрүц ундасшго. Юңгад гихлә, Мини өгсн усн күүнә дотр мөңк җирһл өгдг булгт хүврх, – гиҗ Исус үгинь соңсчкад келв[+].

15Тиигхлә күүкд күн келв:

– Ах Нойн минь, намаг хөөннь ундасдгоһар, эн худгур дәкҗ ирдгоһар тер уснасн өгит, – гив.

16– Гер талан йовад, эврәннь залуһан нааран дахулҗ авч ир, – гиҗ Исус хәрүднь келв.

17– Би залу угав, – гиҗ күүкд күн хәрүцв.

– Чи үнәр келвч. Чи залу угач. 18Чи тавн залута биләч. Чи үнәр келвч. Ода чамла хамдан бәәсн залу күн, чини залу биш, – гиҗ Исус келв.

19– Ах Нойн минь, би үзҗәнәв, Та әәлдәчд[+]. 20Мана өвк эцкнр эн уулур ирәд, Бурхнд сөгдҗ зальврдг билә. Зуг тадн, евреймүд, Ерусалимд ирәд сөгдҗ мөргх кергтә гиҗ тоолнат, – гиҗ күүкд күн келв[+].

21– Эгч, итк Нанд. Тиим цаг ирҗәнә: эн уул деер биш, Ерусалимд биш, тадн Мана Эцкд сөгдҗ мөргхит! 22Тадн Шамарья әмтн юундан мөргҗәхән эврән медҗәхшит. Бидн болхла кенд сөгдҗәхән йосндан меднәвидн. Юңгад гихлә, Бурхн евреймүдәр дамҗад әмтиг килнцәснь аврх[+]. 23Зуг цагнь өөрдҗ йовна. Цагнь лавта өөрдҗ ирв! Эн цагт Бурхнд йосндан сөгддг арһ Бурхна Сәкүсн әмтнд өгх. Бурхнд тиим сөгдәчнр кергтә[+]. 24Бурхн гисн – Сәкүсн. Терүнд сөгдсн улс Сәкүсәр дамҗҗ деерәс төрх зөвтә. Тиим әмтн Эцкд йосндан сөгдх, – гиҗ Исус хәрүднь келв[+].

25– Бурхна илгәсн Аврач аашна гисинь би меднәв (Бурхна илгәсн Аврач – Христос).[†] Тер ирхләрн, маднд цугинь цәәлһҗ өгх, – гиҗ күүкд күн келв[+].

26Исус:

– Би, чамла күүндҗәсн күн, Бурхна илгәсн Аврачв, – гив[+].

27Тер алднд сурһульчнр хәрү ирцхәв. Исусиг күүкд күүнлә күүндҗәхинь үзәд, цуһар алң болцхав. Зуг нег чигн күн яһад терүнлә күүндвт гиҗ сурсн уга. 28Күүкд күн эврәннь буһшан худгин өөр үлдәһәд, хотн тал йовад әмтнд келв:

29– Наартн, шулуһар йовтн, тадн мини җирһл бәәдлин тускар келҗ өгсн күүг үзхит. Тер Бурхна илгәсн Аврач болвзго? – гив.

30Әмтн хотнас һарад, Исусур йовцхав. 31Тер цагт Терүнә сурһульчнр:

– Багш, буйн болтха, хотан уутн, – гив.

32Зуг Тер:

– Нанд тиим хот бәәнә, тер хот ямаранынь тадн медхшт, – гиҗ келв.

33Тиигхлә сурһульчнр:

– Талдан күн Терүнд хот авч ирсн болвза? – гиҗ хоорндан күүндцхәв.

34Мини хот гисн – Намаг Илгәснә таалыг күцәһәд, Нанд даалһсн көдлмшиг күцәһәд төгсәх[+]. 35Кеер тәрә тәрсн цагт: дөрвн сар болчкад, урһцан хурах цаг ирх, гиҗ тадн келнәт, тиим эсий? Тегәд Би таднд келҗәнәв: сәәнәр хәләтн! Тәрсн тәрән хурахд белн[+]. 36Тәрә хадх күн көлстә олзан ода авчана. Мөңк җирһлин төлә урһцан хураҗана. Тегәд тәрснь чигн, хадснь чигн хамдан байрлх[+]. 37Негнь тәрнә, дарукнь хадна гидгнь лавта батлгдҗана. 38Тегәд Би тадниг көлсән өгч эс көдлсн юмиг хадҗ хуратн гиҗ илгәҗәнәв. Тенд талдан әмтн көлсән өгч көдллә. Тадн болхла теднә көдлмшт орлцад, урһцинь хураҗанат, – гиҗ Исус үгән төгсәв.

39– Мини кезәнә кесн юмиг Тер келҗ өгв, – гиҗ күүкд күн әмтнд келсмн.

Тер учрар тер хотнд бәәсн кесг Шамарья улс Исуст иткдг болв. 40Шамарья әмтн Исусур ирәд:

– Буйн болтха, маднла үлдтн! – гиҗ сурв. Тегәд Тер теднлә хойр өдр бәәв. 41Дәкәд кесг әмтн Исусин келсн үгд иткв.

42– Түрүләд бидн чини келсиг соңсад итквидн. Ода болхла бидн Терүнд бийднь иткҗәнәвидн, тер юңгад гихлә, бидн эврәннь чикәрн Терүг соңсвидн. Эн Күн орчлңгин Аврач гиҗ бидн йосндан иткҗәнәвидн, – гиҗ тедн тер күүкд күүнд келцхәв[+].


Исус ямта күүнә көвүг эдгәснь

43Хойр өдр давхла Исус Һалилья һазрур һарад йовв. 44Тер юңгад гихлә, әәлдәчиг төрскн орн-нутгтнь күндлхш, – гиҗ урднь Исус эврән келсмн[+]. 45Исус Һалильяд ирхлә, тер һазрин әмтн байртаһар Исусиг тосв. Тер әмтн Ерусалимд Песахин[†] нәәрт Исусин кесн өвәрциг бас үзлә[+]. 46Дәкәд Исус Һалильян Кана гидг хотнур һарад йовв. Урднь тенд Исус усиг чаһр кесмн. Тер цагт Капернамд хаана нег ямта күн бәәдг бәәсмн. Терүнә көвүнь өңгрхин өмн өргнд бәәҗ[+]. 47Исусиг Йудья һазрас Һалильяд ирсинь соңсад, тер ямта күн Исусиг олҗ авад:

– Капернамд ирәд, мини көвүһим эдгәһит, тер үкн гиҗәнә, – гиҗ Терүг эрәд сурв.

48– Онц темдгүд Нанас үзлго, тадн иткхн угат! – гиҗ Исус терүнд келв[+].

49– Ах Нойн, мини үрн үкәд уга бәәтл шулуһар манаһур ирит! – гиҗ хаана ямта күн сурв.

50– Хәр, герүрн йов. Чини көвүнчн әмд үлдх, – гиҗ Исус келв.

Тер күн Исусин үгд иткәд, герүрн йовв. 51Төрскн хотнурн йовҗ йовад, тер күн зууран эврәннь зарцнрлаһан харһв.

– Тана үрнтн эрүл-менд бәәнә, – гиҗ тедн келв.

52– Кезә көвүм сән болв? – гиҗ тер зарцнрас сурв.

– Өцклдүр үдлә нег часла халунь уурв, – гиҗ тедн хәрү өгв.

53Көвүнчн әмд үлдх гисн Исусин үгин хөөн көвүнь эдгсинь эцкнь медв. Энүнә хөөн тер эврәннь гер-бүлтәһән, зарцнртаһан Исуст иткв[+]. 54Тиигәд Йудьяс ирснәннь хөөн Исус Һалильяд бәәһәд хойрдгч темдг үзүлв[+].

#### 5


Бэтсат гидг бийән уһадг бәәрнд кү эдгәлһн

1Удл уга еврей әмтнә нәр болв, тер учрар Исус Ерусалимур йовв. 2Ерусалимд «Хөөнә үүдн» гидг ормин өөр еврей келәр Бетсәд гидг бийән уһадг бәәрн бәәҗ. Тенд тав дәкҗ зергләд зогссн бахнс бәәсмн. 3Кесг гемтә, сохр, доһлң болн тәкрсн һар-көлтә әмтн тенд бас кевтҗ. 5Һучн нәәмн җилдән өвчтә нег күн әмтнә заагт кевтҗ. 6Исус терүг үзәд, кесгтән гемнҗәхинь медәд:

– Чи эдгхәр седҗәнчи? – гиҗ сурв.

7Өвчтә күн хәрүднь:

– Ах Нойн, усн көндрсн цагт уснд орхар седхлә, нанд нөкд болдг күн уга. Намаг уснур эврән өөрдхәр седхлә, күн мини өмнәһүр орҗ одна, – гив.

8Тиигхлә Исус терүнд:

– Бос! Девскрән авад йов! – гив[+].

9Агчмд тер күн эдгәд, эрүл-менд болҗ одв. Тер эврәннь девскрән авад экләд йовв. Цуг эн бемб өдрлә болв. 10Тер учрар евреймүдин толһачнр эдгсн күүнд:

– Эндр бемб өдр, мана закаһар чи эврәннь девскрән зөөҗ авч йовх зөв угач, – гив[+].

11– Намаг эдгәсн күн: «Эврәннь девскрән авад йов» гиһәд нанд келлә, – гиҗ тер хәрү өгв.

12– Девскрән авад йов гисн күн кен гидг күмб? – гиҗ тедн сурцхав.

13Эдгсн күн Терүг кенинь эврән медсн уга билә, юңгад гихлә, Исус олна заагт орад, тер дарунь йовҗ одв. 14Хөөннь Исус тер күүг сүмд үзәд:

– Ода чи эрүл-менд болвч. Энүнәс хооран му юмн чамла учршгон төләд дәкҗ килнц бичә ке, – гиҗ келв.

15Тер күн дәкәд евреймүдин толһачнр тал йовад:

– Намаг Исус эдгәв, – гив.

16Исус бемб өдрлә кү эдгәсн учрар евреймүдин толһачнр Исусиг көөдг болв[+].

17– Эцкм оньдин көдлнә, тегәд чигн Би бас көдлх зөвтәв, – гиҗ Исус келв.

18Тиигхлә евреймүдин толһачнр Исусиг алх цаг улм шунҗ хәәцхәв. Тер юңгад гихлә, Исус һанцхн бемб өдрин йосиг эвдсн биш, дәкәд Бурхиг «Мини Эцкм» гиһәд Бийән Бурхнла әдлцүлсмн[+].


Бурхна өгсн йосн-күчн Исуст бәәнә

19Исус евреймүдин толһачнрт иигҗ келв:

– Үнәр таднд келҗәнәв: Эцкиннь кесн юмиг эс үзтл, Көвүн эврә санаһарн юм кеҗ чадшго. Эцкиннь кеҗәх көдлмшиг Көвүн кенә. 20Эцк көвүндән хәәртә болад, кеҗәх кергән Көвүндән даалһҗ үзүлнә. Тер энүнәс ик үүл үзүлх. Тегәд тадн икәр өврхит[+]. 21Эцк үксн әмтиг үкәрәснь босхҗ әм орулдгла әдләр Көвүнь дурта күүнд әм орулна[+]. 22-23Эцк әмтнә зарһинь кехш. Көвүһинь Эцклә әдл күндләд, тевчтхә гиһәд, Тер Көвүндән әмтнә зарһ кех йос даалһҗ өгв. Көвүг эс тевчдг күн, Терүг илгәсн Эцкиг чигн тевчхш[+][+]. 24Үнәр таднд келҗәнәв: Мини Үгим соңсад, Намаг Илгәсн Эцкдм иткснь мөңк җирһл эдлх. Тер күн зарһла харһшго. Тер үкләс һарад, әмн җирһл эдлҗ[+]. 25Үнәр келҗәнәв: цагнь өөрдҗ йовна, цагнь лавта ирв! Үксн әмтн Бурхна Көвүнә дууһинь соңсх. Болв Терүг соңссн әмтн әмдрәд җирһлән эдлх[+]. 26Эцк әмн җирһлин булг болдг әдләр Көвүндән әмн җирһлин булг болх арһ өгв[+]. 27Тегәд чигн Бурхн Көвүндән Зарһч болх йос өгв. Юңгад гихлә, Терүнә Көвүн – Күмни Көвүн.[†] 28Бичә энүнд өвртн. Юңгад гихлә, цагнь өөрдҗ йовна, үкәрт кевтсн, үксн әмтн Күмни Көвүнә ду соңсад, үкәрәсн босҗ ирх[+]. 29Сә кедгнь мөңк җирһл эдлхәр әмдрҗ босх. Му кедгнь зарһла харһулгдхин төлә әмдрҗ босх. 30Би эврәннь йосарн юм күцәҗ чадхшв. Би Бурхна келсәр зарһинь кеҗәнәв. Мини зарһм үнн чик, юңгад гихлә, Би эврәннь санан-седвәриг күцәхәр шунҗахшв. Намаг илгәсн Эцкин санан-седвәриг күцәхәр шунҗанав[+].


Исусин тускар герчллһн

31– Кемр Би эврән Бийиннь тускар герчлсн болхла Мини үгд үнн уга[+]. 32Зуг Мини тускар келдг дәкәд герч бәәнә. Би меднәв: Терүнә Үгнь йосн үнн. 33Тадн Йоханур әмтиг илгәләт. Тер Мини тускар үн келв[+]. 34Күүнә герчллһн Нанд юмн биш болвчн, зуг тадниг аврулхин төлә Би энүг келҗәнәв. 35Йохан герл өгдг шатҗах шам мет бәәсмн. Тадн болхла цаг зуур терүнә герл авад, герлин толянд байрлхар седләт[+]. 36Зуг Би Йоханас даву ик герчтәв. Эцкм Нанд даалһҗ өгсн олн керг-үүл Би күцәҗәнәв. Эн олн керг-үүл Эцкм Намаг илгәсинь герчлҗәнә[+]. 37Намаг илгәсн Эцкм Мини тускар бас герчлҗәнә. Терүнә ду тадн төрүц соңсад угат. Терүнә дүр тадн төрүц үзәд угат. 38Тегәдчн тадн Терүнә үг зүркндән хадһлҗ бәрхшит. Тер Намаг илгәҗ гиснд тадн иткҗәхшит. 39Тадн Бурхна Бичг дасҗ умшнат. Энүгәр мөңк җирһл эдлхит гиҗ саннат. Зуг тенд Мини тускар бичәтә![+] 40Тер бийнь тадн мөңк җирһл эдлхин төлә Нан тал ирхәр седҗәхшит. 41Әмтнә магтал нанд керго[+]. 42Зуг тадниг Бурхнд дурго болдгиг Би меднәв. 43Би тадн тал Эцкиннь нерн деерәс ирв. Тадн Нанд оньган өгчәхшит. Эврәннь нерн деерәс хәр күн ирхлә, тадн терүнд оньган өгнәт[+]. 44Яһҗ тадн Намаг иткҗ чадхмт? Тадн иткҗ чадшгот. Учрнь иим: тадн нег-негнәннь буульмҗ магталыг таасҗ ик чинрт тоолнат. Зуг ор һанцхн Бурхна магталыг авхар икәр хәәҗәхшит[+]? 45Намаг Эцкиннь өмн тадниг гемшәхәр ирҗ гиһәд бичә сантн. Тадна нәәлҗәсн Моше тадниг гемшәх. 46Кемр тадн Мошед итксн болхла, тадн Нанд чигн иткх биләт. Юңгад гихлә, тер Мини тускар бичлә[+]. 47Зуг кемр тадн терүнә бичснд эс иткхлә, Мини келсн үгд яһҗ иткхмт?

#### 6


Тавн миңһн кү цадхлһн

1[•]Энүнә хөөн Исус Һалилья (талданар келхд, Тиберәд) нуурин телтр көвә тал һарад йовв. 2Терүнә ардас кесг әмтн дахҗ йовцхав, тер юңгад гихлә, гемтә әмтиг эдгәҗ, ямаран өвәрц юм Исус кесинь тедн үзлә. 3Исус уул деер һарад, тенд сурһульчнртаһан[†] суув. 4Еврей әмтнә Песах[†] гидг нәр өөрдҗ йовла[+]. 5Исус эргндән хәләһәд, кесг әмтиг аашсинь үзәд, Пилипд келв:

– Эн әмтиг цадххин төлә альдас тиим дала өдмг хулдҗ авхмб[+]?

6Исус Пилипиг яһна гилч гиҗ сурв, бийнь болхла эврән ю кехән медҗәлә.

7– Күн болһнд бичкн өдмгин тасрха өгхин төлә маднд бүкл сардан көдләд мөңг шиңгәх кергтә, – гиҗ Пилип хәрү өгв.

8Талдан нег Андрей гидг нертә сурһульч, Шимон Пётрин дү:[+]

9– Энд тавн ичмән өдмгтә болн хойрхн заһста нег көвүн бәәнә. Зуг цуг эн тиим олн күүнд дегд бичкн хот болҗана, – гиҗ Исуст келв.

10– Цуг әмтиг суулһ, – гиҗ Исус келв.

Теднә бәәсн һазрт дала ноһан бәәҗ, әмтн тер ноһан деер сууцхав. Тооһарн тедн тавн миңһн бәәҗ. 11Тегәд Исус өдмг авад, Бурхиг магтад, тер өдмгиг хуһлад, суусн әмтнд хуваһад өгв. Тиим кевәр Тер заһсиг бас хуваһад, әмтнд түгәҗ өгв[+]. 12Әмтн хотан идәд цадсн хөөн Исус:

– Цуг үлдсн хотыг үрәшгоһар цуглулҗ автн, – гиҗ сурһульчнртан келв.

13Әмтн экләд хотан идсн цагт тавхн ичмән өдмг бәәҗ, зуг сурһульчнр хотын үлдл цуглулхла, тернь хулсар гүрсн арвн хойр савд багтв.

14– Эн күн орчлңд ирх Әәлдәч, – гиҗ әмтн Исусин кесн өвәрциг үзснә хөөн келв[+].

15Исус әмтиг цуглрад, Терүг авад хаана ширәд суулһхар седҗәхинь медәд, һанцарн үлдхәр уул темцҗ һарад йовҗ одв.


Исус усн деегүр йовҗана

16[•]Асхн болхла, Терүнә сурһульчнр уулас нур тал бууһад йовцхав. 17Тедн оңһц дотр орад, нур һатлад, Капернам гидг балһснур йовцхав. Харңһурсн цаг билә, зуг Исус хәрү ирсн уга. 18Ик салькнас көлтә нуурин дольган буслад, деврәд, усн ормасн һарн гив. 19Тавн-зурһан дуунад сурһульчнр оңһцар усч йовхла, генткн нуурин усн деегүр Исусиг теднә оңһц тал йовҗ йовхинь үзв, тедн дегд икәр әәцхәв.

20– Энтн бив. Бичә әәтн, – гиҗ Исус теднд келв.

21Тедн Исусиг оңһц дотр орулхар седхлә, оңһц тер алднд дарунь кергтә усна көвәд ирәд зогсв.


Исус – әмн-җирһлин хот

22Маңһдуртнь нуурин телтр көвәд цуглрсн әмтн негхн оңһц бәәсинь үзв. Исусиг оңһц дотр эс орсинь, сурһульчнр Терүн угаһар йовсинь әмтн медв. 23Талдан оңһцс Тиберәдәс нег һазрур ирв. Тер һазрт урднь Исус Бурхиг магтҗ, өдмг әмтнд өгәд цадхасн билә. 24Исусиг болн терүнә сурһульчнриг тенд олҗ чадлго тедн оңһцсд сууһад Исусиг хәәһәд, Капернам балһснур темцҗ йовцхав. 25Нуурин телтр көвәд Исусиг олҗ авад тедн:

– Багш, Та кезә нааран ирвт? – гиҗ сурцхав.

26– Тадн онц темдг үзсн төләд намаг хәәҗәхшит, зуг өдмг идҗ цадсндан хәәҗәнәт гиҗ Би үнәр келҗәнәв. 27Дарунь үрҗ оддг хотын төлә бичә көдләд бәәтн, зуг төрүц үрдго мөңк җирһл өгдг хотын төлә көдлҗ бәәтн. Эн хотыг Күмни Көвүн[†] таднд өгчәнә. Яһад гихлә, Тер Бурхн Эцкин онц темдгтә, – гиҗ Исус хәрүднь келв.

28– Бурхна керг-үүлмүд күцәхин төлә бидн ю кех зөвтәвидн? – гиҗ тедн сурцхав.

29– Бурхна керг-үүл күцәх гиснь – Бурхна илгәсн күүнд иткх гисн үг, – гиҗ Исус хәрү өгв[+].

30– Мадниг Танд итктхә гиһәд Та ямаран өвәрц юм үзүлҗ чадхвт? Терүг үзәд бидн иткх биләвидн. Ямаран кергиг күцәхвт? – гиҗ әмтн хәрүднь сурцхав[+].

31– Мана өвк-эцкнр көдә һазрт «манна» гидг хот иддг бәәсмн. Энүнә тускар Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Идх өдмг Бурхн теднд теңгрәс өглә», – гицхәв[+].

32– Моше биш Мини Эцкм таднд йосн өдмг теңгрәс белглҗәнә. 33Эн Бурхна өдмг теңгрәс бууҗ ирәд, күмн әмтнд җирһл өгнә, – гиҗ Исус әмтнд келв.

34– Деед Эзн! Эн өдмгиг маднд оньдиндан өгч белглич! – гиҗ тедн келцхәв[+].

35– Би әмн җирһлин өдмгв. Нан тал ирсн күн төрүц өлсш уга. Нанд иткҗәх күн төрүц ундасш уга[+]. 36Зуг Би таднд урднь келләв: Тадн Намаг үзв чигн иткшгот! 37Болв Эцкинм өгсн улс Нан тал цугтан ирх. Ирҗәх күүг Би төрүц көөш угав[+]. 38Юңгад гихлә, Эврәннь күсл күцәхәр биш Бийм илгәсн Эцкин күсл күцәхәр Би теңгрәс бууҗ ирләв[+]. 39Намаг илгәсн Эцкин күсл иим: Нанд даалһсн әмтиг нег чигн кү геелго цугинь сүл өдрт әмдрүлхв[+]. 40Мини Эцкин күсл эн: Бурхна Көвүг үздг, Терүнд иткдг күн болһн мөңк җирһлтә болх зөвтә. Сүл өдрт Би тедниг әмдрүлхв[+].

41Терүг: Би теңгрәс буусн өдмг гисинь соңсад, евреймүд Исуст дурго болад һундлан келсмн.

42– Эн Йосипин көвүн Исус биший? Бидн энүнә эк-эцкинь меднәвидн, тиим эсий? Ода юңгад эн теңгрәс бууҗ ирв гиһәд бәәдмб? – гиҗ тедн келцхәв[+].

43– Бичә һундл өргтн, – гиҗ Исус келв.

44– Намаг илгәсн Эцк угаһар, Нег чигн күн Нан тал ирҗ чадшго. Сүл өдрт Би тер күүг әмдрүлхв[+]. 45Бурхн күн болһниг дасхх гиҗ әәлдәчнр[†] бичҗ. Эцким соңсад, Терүнә ном авч дассн күн Нан тал ирнә. 46Эцкиг күн үзв гиҗ би келҗәхшв. Бурхнас ирсн Һанцхн Тер Эцкиг үзсн мөн[+]. 47Иткдг күн мөңк җирһл эдлнә. 48Би – әмн-җирһлин өдмгв. 49Тана өвк экцнр көдәд «манна» гидг хот идсн бийнь цуһар өңгрҗ одла. 50Теңгрәс ирсн өдмг онц йилһрнә. Энүг эдлсн күн төрүц үкш уга. 51Би теңгрәс ирсн әмд өдмгв. Эн өдмгиг эдлсн күн мөңк җирһлтә болх. Эн өдмг – Мини цогц-махмуд. Эн махмудан Би орчлңгин әмн җирһлин төлә өгхв[+].

52– Эврәннь махмудан идтхә гиҗ маднд тер яһҗ өгхмб? – гиҗ евреймүд заагт зүтклдән болв.

53– Үнәр келҗәнәв. Кемр тадн Күмни Көвүнә махмудынь эс эдлхлә, Терүнә цусинь эс уухла, бий дотран әмн җирһл уга бәәхит[+]. 54Махмудм эдлсн күн, цусим уусн күн мөңк җирһлтә болна. Сүл өдрт Би терүг әмдрүлхв. 55Юңгад гихлә, цогц бийим – йосн хот. Мини цусм – йосн ундн. 56Мини цогц бийиг эдлдгнь, Мини цусиг уудгнь Нанла негдәд бәәнә. Би терүнлә негдәд бәәнәв[+]. 57Би әм өгчәх Эцкин илгәсн күмб. Тер Нанд җирһл өгчәнә. Цогц бийим эдлҗәх күүнд Би тиигҗ җирһл өгхв. 58Эн теңгрәс бууҗ ирсн өдмг мөн. Эн тана эцкнр идсн манна гидг хот биш. Тедн идсн бийнь өңгрҗ одла. Зуг эн өдмг эдлҗәх күн мөңкиндән бәәх, – гиҗ Исус теднд цәәлһҗ келв.

59Исус Капернам хотнд евреймүдин хурлд[†] әмтиг сурһҗасн цагт келсмн.


Мөңк җирһлин туск үг

60– Эн ном дегд кецү. Кен энүг соңсҗ чадхмб? – гиһәд Исусиг соңссн әмтнә кесгнь келцхәв.

61– Эн ном таднд харш болҗану? – гиҗ Исус сурһульчнриг хәрүцҗәхинь медәд келв.

62– Күмни Көвүг урднь бәәсн орн-нутгурнь хәрү өөд болҗ ниссинь үзәд тадн ю келхмт[+]? 63Бурхна Сәкүсн әм өгнә, күүнә чидл олз өгхш. Мини келсн үг әм җирһл өгдг Сәкүсәр дүүргнә[+]. 64Зуг тадна зәрмнь иткҗәхш. (Исус Терүнд эс иткх болн хөөтндән урвх күүнә тускар урдаснь медлә.)[+] 65Кемр Эцкм күүнд зая эс хәәрлсн болхла, тер Нанур ирҗ чадшго. Терүнә тускар Би таднд келләв, – гиҗ цааранднь Исус келв.

66Эн үгмүдин хөөн сурһульчнрас кесгнь Терүг үлдәһәд хәрү йовҗ одв, дәкҗ тедн Исусиг дахсн уга.

67– Тадн Намаг бас үлдәх санатавт? – гиҗ Исус арвн хойр сурһульчнрасн сурв.

68– Деед Эзн минь, бидн кен тал йовхмб? Мөңк җирһл өгдг үгмүд Танд бәәнә. 69Та Бурхнас ирсин гидгиг бидн медҗ иткләвидн, – гиҗ Шимон Пётр хәрү өгв[+].

70– Тадниг, арвн хойр кү Би йилһҗ эс авлу? Зуг тадна заагас негнтн – эрлг![†] – гиҗ Исус келв[+].

71Тер Шимон Йуда Искериотин тускар келҗ. Тер арвн хойрин негнь болсн бийнь, зуг хөөннь Исусас урвҗ[+].

#### 7


Исус болн Терүнә дүүнр

1Энүнә хөөн Исус Һалилья һазр эргәд йовҗ йовла. Евреймүдин толһачнр Терүг алх арһ хәәсн төләд Исус Йудья һазриг эргҗ йовхар седсн уга[+]. 2Сегмүд гидг евреймүдин нәр өөрдҗ йовла[*][+].

3– Эн һазриг үлдәһәд, Йудья һазр темцҗ байр-нәәрт йов. Тенд сурһульчнр[†] Чини кеҗәх өвәрц йовдлмуд үзх[+]. 4Эврәннь кесн үүлән нуухмн биш, әмтнд медүлхин төлә терүгән үзүлх кергтә. Бәәсән олн әмтнд үзүл, – гиҗ Исусин дүүнр Терүнд келцхәв.

5Исусин дүүнр чигн Терүнд иткдго бәәҗ.

6– Зөвтә цаг Нанд ирәд уга. Таднд болхла ямаран чигн цаг амр[+]. 7Таднд орчлң дурго болҗ чадшго. Тедн Нанд дурго. Тер юңгад гихлә, Би теднә хар йовдлмуд илдкҗ герчлнәв[+]. 8Тер нәәрт тадн эврән йовтн, Би тиигәрән йовшгов, Мини цаг ирәд уга, – гиҗ Исус хәрүднь келв.

9Тиигҗ келәд Тер Һалильяд үлдв.


Исус сегмүд гидг нәәрт

10Терүнә дүүнр нәәрт йовцхав. Тедниг йовсна хөөн Исус Бийән медүллго нууцар бас тиигәрән йовв. 11Евреймүдин толһачнр нәәрт ирәд:

– Тер күн яһсмб? – гиһәд Исусиг хәәцхәв.

12Терүнә тускар әмтн кесгтән шимлдҗ күүндцхәв. Зәрмнь:

– Тер сән күн, – гиҗ келв.

Зәрмнь:

– Уга, тер әмтиг меклҗәнә, – гив.

13Зуг цуһар евреймүдин толһачнрас әәһәд, Терүнә тускар күн иләр келсн уга[+]. 14Нәәрин өрәлнь давсна хөөн Исус сүмд ирәд экләд әмтиг сурһв. 15Евреймүдин толһачнр өврәд:

– Эн күн альдас тиим дала юм меддг болхв? Энтн сурһуль дасдг уга биләлм? – гиҗ нег-негнәсн сурцхав.

16– Эн ном Мини биш, Намаг илгәсн Бурхна ном[+]. 17Терүнә таалыг күцәхәр седснь эн номиг Бурхнас эс гиҗ Бийәсм һарчахиг лавта медх. 18Эврәннь нернәс келҗәхнь эврәннь нерән дуудулхар шунна. Зуг Илгәснә нериг дуудулхар шунҗ йовсн күн йосн үн келнә. Түүнд худл уга[+]. 19Таднд Моше закан[†] өгсн биший? Зуг таднас негн чигн күн тер закаг күцәҗәхш. Тадн юңгад Намаг алхар седҗәхмт? – гиҗ Исус сурв[+].

20– Чи хар сәкүстәч. Кен Чамаг алхар седҗәхмб? – гиҗ әмтн хәрүцв[+].

21– Би негхн өвәрц үзүлв. Тадн цуһар алң болҗанат. 22Моше болхла, таднд әмн бийин үзүрин керчлһнә[†] авъяс өгв. Тер авъяс түрүләд Мошеһәс биш өвк-эцкнрәс ирв. Тегәд тадн бемб өдрлә нилх көвүдин әмн бийин үзүр керчнәт. 23Кемр Мошен закаг эвдшгоһар тадн бемб өдрлә нилхдин әмн бийин үзүринь керчдг болхла, Намаг бемб өдрлә күүнә бий цогциг эдгәв гиһәд юңгад тадн уурлҗахмбт[+]? 24Өңг-зүсәрнь кү бичә гемшәтн. Үнн чикәр кү гемшәтн, – гиҗ Исус хәрүднь келв[+].


Бурхна илгәсн Аврач кемб?

25Тер цагт Ерусалимд бәәдг зәрм әмтн:

– Эн күүг толһачнр алхар седҗәнә эсий? 26Хәләтн, Энтн әмтнлә күүндҗәнә, болв толһачнр Энүг хөрҗ үг келхш. Энүг Бурхна илгәсн Аврач гиҗ тедн бас санҗахий? 27Эн күн альдас ирсинь бидн меднәвидн. Зуг йосн Христос[†] альдас ирхинь күн медхш, – гиҗ келцхәв[+].

28– Тадн Намаг медвт. Намаг альдас ирсиг бас медвт. Үннәрий? Би эврә санаһарн ирсн угав. Намаг Илгәснь йосн үннч. Зуг тадн Терүг медхшт. 29Би Терүнәс ирв. Тер учрар Би Терүг меднәв. Тер Намаг илгәв, – гиҗ Исус әмтиг сүмд сурһсн цагт чаңһар келв[+].

30Тиигхлә тедн Исусиг бәрҗ авхар седв. Зуг нег чигн күн Исусиг көндәҗ чадсн уга. Учрнь иим: Исусин цагнь ирәд уга бәәҗ[+]. 31Олн заагт ик зунь Терүнд иткәд келв:

– Бурхна илгәсн Аврач ирхләрн Эн күүнә үзүлсн онц темдгүдәс үлү онц темдгүд үзүлхий[+]?


Харулчнр Исусиг бәрҗ авхар илгәгдснь

32Исусин тускар әмтн ю шимлдҗ келҗәхинь паршмуд[†] соңсв. Терүг бәрҗ авхар паршмуд, ах гелңгүд[†] харулчнриг илгәв. 33Исус иигҗ келв:

– Би таднла невчкн зуур бәәҗәһәд, Намаг Илгәснд йовхв[+]. 34Тадн Намаг хәәхит. Мини бәәх һазр тал тадн ирҗ чадшго учрас Намаг олҗ чадшгот[+].

35Евреймүдин толһачнр нег-негнәсн:

– Мадниг ирҗ чадшго гиһәд альдаран эн йовхар седҗәхмб? Грек әмтиг сурһхар еврей әмтн бәәсн грек балһсд тал Эн йовҗахмн болвза? 36«Тадн Намаг хәәхит, зуг олҗ чадшгот. Мини бәәх һазр тал тадн ирҗ чадшгот» гисн үгмүд юн үгмүд болҗахмб? – гиҗ сурцхав.

37– Ундасҗаснь Нан тал ирәд уутн[+]. 38Юңгад гихлә, Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Нанд иткдг күүнә дотрас әм өгчәх усна булг урсад бәәх», – гиҗ Исус байрин алдр сүл өдртнь босад, чаңһ дууһар келв[+].

39Энд Исус Әрүн Сәкүснә тускар келлә. Терүнд итксн күүнд, хөөннь Әрүн Сәкүсн өггдх. Итксн улст тер цагт Әрүн Сәкүсн өггдсн уга билә, юңгад гихлә, Бурхн Исусиг өөдлүләд уга бәәҗ[+].


Әмтн хоорндан әңгрснь

40Зәрмнь Исусин үгмүд соңсад:

– Эн йосн әәлдәч! – гиҗ келцхәв[+].

41Зәрмнь:

– Эн Бурхна илгәсн Аврач, – гив.

– Бурхна илгәсн Аврач Һалильяс ирхий? 42Бурхна Бичгт, Бурхна илгәсн Аврач Давидин[†] тохмас Давид бәәсн Бетлехем гидг хотнас ирхинь бичәтә эсий? – гиҗ зәрмнь келцхәв[+].

43Әмтн Исусин тускар келәд хоорндан әңгрҗ[+]. 44Зәрмнь Терүг бәрҗ авхар седлә, зуг нег чигн күн Исусиг көндәсн уга.


Евреймүдин толһачнрин эс итклһн

45Аш сүүлднь, паршмуд болн ах гелңгүд тал харулчнр хәрү ирцхәв.

– Юңгад тадн Исусиг бәрҗ эс авч ирвт? – гиҗ паршмуд болн ах гелңгүд сурцхав.

46– Нег чигн күн урднь тиигҗ келсн уга билә, – гиҗ харулчнр хәрү өгв.

47– Тер тадниг бас меклчкви? – гиҗ паршмуд сурв.

48– Ода күртл толһачнрас болн паршмудас нег чигн күн итксн уга биший[+]? 49Уга. Зуг тер эгл әмтн закана тускар ю медх билә? Теднд Бурхна харал тусҗ, – гиҗ паршмуд хәрүднь келв.

50Паршмуд заагт бәәсн Никодим гидг күн бәәҗ. Тер урднь Исусла харһдг бәәсмн[+].

51– Мана Закаһар бидн түрүләд күүг ю кесинь медхәр сурҗ соңслго бәәҗ, зарһинь кех зөв угавидн, – гиҗ Никодим келв[+].

52– Чи бас Һалильясвч? Бурхна Бичг сәәнәр дасад медхич, Һалильяс нег чигн әәлдәч төрүц ирхш, – гиҗ тедн Никодимд хәрү өгв.

53Энүнә хөөн цуһар гер талан тарад йовцхав.

#### 8


Аля күүкд күүнә йовдлын тускар

1Исус олив модна уул темцҗ һарад йовв. 2Өрүн өрлә Тер дәкн сүмин һаза ирәд зогсв. Цуһар Терүнә өөр ирәд хурцхав. Исус сууһад әмтнд сурһмҗ өгәд дасхв. 3Тер цагт ном цәәлһәчнр[†] болн паршмуд[†] нег аля йовдл һарһад бәргдсн күүкд кү Терүнүр авч ирәд, әмтнә чирәд зогсав:

4– Багш, эн күүкд күн хуульч йовдл кеһәд бәргдв. 5Мошен закан[†] тиим күүкд улсиг чолуһар цокҗ алтн гиҗ закна. Та ю келнәт? – гиҗ тедн сурв[+].

6Тедн Исусиг сөрҗ тиигҗ сурцхав. Цааранднь Исусиг хәрүһинь өгч эс чадхлань, үгәрнь бәрҗ авхар эн күүндвриг эклцхәв. Зуг Исус өкәһәд, һазр деер юм бичәд суув[+]. 7Тедн зогсн бәәҗ сурҗахла, Исус босад:

– Тадн дундас килнц угань хамгин түрүн энүг чолуһар шивтн, – гиҗ келв[+].

8Дәкәд Исус саак кевәрн өвдглҗ сууһад һазр деер юм бичв. 9Энүг соңссн әмтнәс настань экләд йовв, тедниг дураһад наадкснь бас дахлдв. Исус һанцарн үлдв. Күүкд күн Исусин өмн зогса бәәҗ.

10– Тедн цуһар яһсмб? Зарһичинь кех нег чигн күн үлдсн угай? – гиҗ Исус ормасн босад күүкд күүнд келв.

11– Уга күн үлдсн уга, Ах Нойн! – гиҗ тер күүкд күн келв.

– Би бас зарһичн кешгов. Эврәннь хаалһарн йов, эн өдрәс авн килнц бичә ке, – гиҗ Исус хәрүднь келв[+].


Исус – орчлңгин герл

12– Би орчлңгин герлв, Намаг дахҗах күн харңһуд йовшго. Тер әмн җирһл өгдг герлтә болна, – гиҗ хөөннь Исус дәкн әмтнд келв[+].

13– Чи эврән Бийиннь тускар герчлҗәнәч. Чини герчллһн йосн үнн биш, – гиҗ паршмуд өмнәснь келцхәв[+].

14– Би Бийиннь тускар герчлв чигн, Мини үгмүд үнн. Юңгад гихлә, Би альдас ирсән альдаран йовхан меднәв. Тадн Намаг альдас ирсинь альдаран йовҗахинь төрүц медҗ бәәхшит[+]. 15Тадн әмтнә хәләцәр кү гемшәнәт. Би кү төрүц гемшәхшв[+]. 16Кемр Би кү гемшәхләрн үнн кевәр гемшәнәв. Юңгад гихлә, Би һанцарн бишв. Намаг илгәсн Эцкм Нанла хамдан бәәнә[+]. 17Тана закаһар хойр күн герчлхлә, теднә герчллһн чик болна[+]. 18Би Бийиннь тускар герчлҗәнәв. Намаг илгәсн Эцкм бас Мини тускар герчлҗәнә, – гиҗ Исус хәрүднь келв[+].

19– Чини Эцкчн альдв? – гиҗ тедн сурцхав.

– Тадн Намаг чигн болн Мини Эцким медхшит. Кемр тадн Намаг медсн болхла, Мини Эцким бас медх биләт, – гиҗ Исус келв[+].

20Цуг энүнә тускар Исус сүмд бәрц өгдг хәәрцгин өөр зогсҗ келсмн. Исусин цагнь ирәд уга бәәҗ, тер учрар нег чигн күн Исусиг бәрҗ авсн уга[+].


Мини йовх һазрт тадн ирҗ чадшгот

21Дәкәд Исус иигҗ келв:

– Ода Би йовҗанав. Тадн Намаг хәәһәд, килнцдән даргдад үкхит. Мини йовх һазрт тадн ирҗ чадшгот[+].

22– Энтн әмән хорлҗ үкхәр седҗәх бәәдлтә. Юңгад гихлә, Мини йовх һазрт тадн ирҗ чадшгот гиҗ келсмн, – гиҗ евреймүдин толһачнр хоорндан күүндцхәв.

23– Тадн цуһар дора бәәсн орчлңгас болҗанат. Би болхла деед теңгрәс. Тадн эн орчлңгин әмтн. Би эн орчлңгин бишв[+]. 24Би таднд келлүсв: Тадн килнцдән даргдад үкхит. Кемр тадн Би бәәнәв гисн үгдм эс иткхлә, тадн килнцдән даргдад үкхит, – гиҗ Исус цаарандан келв.

25– Тиигхлә Та кембт? – гиҗ тедн сурцхав.

– Ю хәәҗ би таднла күүндәд суунав? 26Кесг юм тадна тускар Би келҗ гемшәҗ чадх биләв. Зуг Намаг Илгәснәс соңссан орчлңд герчлҗ келҗәнәв. Намаг Илгәснь йосн үннч, – гиҗ Исус келв[+].

27Тедн Исусиг Эцкиннь тускар келҗәхинь медсн уга. 28Цааранднь Исус келҗ бәәнә:

– Күмни Көвүг деер һарсна хөөн Би бәәнәв гисм лавта медҗ авхит. Эврәннь дурарн Би юм кеҗәхшв. Эцкимм дасхсн үгиг Би әмтнд цәәлһҗ келнәв[+]. 29Намаг Илгәснь Нанла хамдан бәәнә. Терүнд кергтә юм Би оньдин кедв. Тегәд Намаг һанцараһим Тер үлдәхш[+].

30Эн үгмүдин хөөн кесгнь Исуст иткв[+].


Исус килнцәс яһҗ сулдҗ һархин тускар келҗәнә

31– Кемр тадн Мини номар бәәхлә, тадн йосн Мини сурһульчнр[†] болҗанат. 32Тадн йосн үнниг медхит, үнн тадниг сулдхх, – гиҗ Исус Бийднь итксн евреймүдт келв[+].

33– Бидн Абрахамин үлдл тохм, бидн нег чигн күүнд заргдад мухла болҗ йовсн угавидн. Яһҗ чи мадниг сулдххмч? – гиҗ тедн хәрүднь келцхәв[+].

34– Үнәр келҗәнәв, килнц кеҗәх күн килнцин мухла болҗана[+]. 35Мухла күн герт оньдиндан бәәҗ чадхш. Көвүн болхла мөңкиндән гертән бәәнә[+]. 36Кемр Көвүн тадниг сулдххла, тадн йосндан сул болхит. 37Тадниг Абрахамин үлдл тохминь меднәв. Мини үгм тадна седклд багтҗахш, тер учрар тадн Намаг алх санатат[+]. 38Би таднд Эврәннь Эцкәсн үзсн юман келҗәнәв. Тадн болхла бас эврәннь эцкәсн соңссн юман келҗәнәт, – гиҗ Исус теднд келв.

39– Мана эцкмдн Абрахам, – гиҗ тедн хәрү өгв.

– Кемр тадн Абрахамин үрдүд болсн болхла, тадн Абрахамла әдл кергән күцәх биләт[+]. 40Таднд Бурхнас соңссн үнниг келҗәнәв. Тадн Намаг зөрц алхар седҗәнәт. Абрахам тиигҗ бәәдго билә. 41Тадн эврәннь эцкиннь кесн юмиг кеҗәнәт, – гиҗ Исус келв.

– Мадн нег эцктәвидн, Бурхн Бийнь – мана Эцк. Бидн йосар һарсн үрдүд, – гиҗ тедн келцхәв[+].

42– Кемр Бурхн тадна Эцк бәәсн болхла, тадн Нанд дурта болх биләт. Юңгад гихлә, Би нааран Бурхнас ирләв. Эврәннь санаһарн Би ирсн уга биләв, Намаг Бурхн илгәв. 43Мини келсн үгм тадн яһад эс меднәт? Яһад гихлә, тадн Намаг соңсхар седҗәхшит. 44Тана Эцктн – эрлг.[†] Тегәд тадн терүнә дурар бәәхәр седҗәнәт. Тер кезәнәс авн үннлә таардго алач бәәсмн. Терүнд төрүц үнн уга, худлч болн худлын эцк. Тегәд худл терүнә төрскн келн[+]. 45Би үнәр келҗәнәв, тер учрар тадн Нанд иткҗәхшт. 46Тадна негнтн Намаг килнц һарһвч гиҗ гемшәҗ чадхий? Би таднд үнәр келхлә, юңгад тадн эс иткнәт? 47Бурхна үрдүд Терүнә үг соңсна. Тадн Бурхна биш болад, Мини үгм соңсҗахшт, – гиҗ Исус келв.


Абрахамас түрүләд Би бәәләв

48– Чи хар сәкүстә Шамарья күнч гиһәд бидн чикәр келсн биший? – гиҗ евреймүд Исуст келцхәв[+].

49– Би хар сәкүстә бишв. Би эврәннь Эцкән тевчнәв. Тадн Нанд му нер өгчәнәт[+]. 50Би Эврәннь нерән туурулхар седҗәхшв. Зуг Мини туурмҗ хәәҗәх, Мини төлә әмтнә зарһинь кедгнь бәәнә[+]. 51Үнәр келҗәнәв: Үгм дахҗ күцәдг күн мөңкиндән үкшго! – гиҗ Исус келв[+].

52– Чамаг хар сәкүснд[†] эзлгдсинь ода бидн йосндан үзҗәнәвидн! Абрахам болн әәлдәчнр[†] кезәнә өңгрҗ одв. Зуг үгим дахҗ күцәдг күн мөңкиндән үкшго гиҗ Чи келҗәнәч. 53Чи мана Абрахам эцкәс деер болҗахмчи? Абрахам өңгрв, болв әәлдәчнр кезәнә өңгрҗ одв. Бийән кенд тоолад тиигҗәхмч? – гиҗ евреймүд хәәкрцхәв.

54– Кемр Би Бийдән туурмҗ хәәҗәхлә, тер туурмҗ юмн биш. Зуг Мини Эцкм Намаг туурулҗана! Тадн Терүг Мана Бурхн гиҗ дууднат![+] 55Тадн Терүг төрүц меддго биләт. Зуг Би Терүг меднәв. Кемр Би Терүг медхшв гиҗ келсн болхла, Би таднла әдл худлч болх биләв. Зуг Би Терүг меднәв. Терүнә келсн үгмүдиг соңсҗ күцәдв[+]. 56Абрахам эцктн цагм үзх гиҗ байрлҗала. Цагм үзәд ик байрта үлдв, – гиҗ Исус хәрү өгв[+].

57– Чи эврән тәв күрәд угач, яһҗ Абрахамиг үзсмч? – гиҗ евреймүд сурцхав.

58– Абрахам экиннь геснәс һарад уга бәәтл Би Бәәләв, үнәр таднд келҗәнәв, – гиҗ Исус келв.

59Тиигхлә тедн чолу авад Исус тал шивҗ алхар седв. Зуг Исус теднәс бултад, сүмәс һарад йовҗ одв[+].

#### 9


Сохр кү эдгәлһн

1Нег дәкҗ Исус йовҗ йовад, нег сохр кү үзв. Тер күн һарснас авн сохр бәәҗ.

2– Багш, эн күн юңгад сохр һарсмб? Кен килнц һарһсмб, эн күн аль энүнә эк-эцкнь? – гиҗ сурһульчнр[†] Исусас сурцхав[+].

3– Тер чигн, эк-эцкнь чигн килнц һарһсн уга. Эн күүг эдгәһәд, әмтнд Бурхна күчиг үзүлхәр цуг эн учрв. 4Өдр чиләд уга бәәтл бидн Намаг Илгәсн Эцкин керг күцәх зөвтәвидн. Удл уга харңһу сө болх, тиигхлә күн юм кеҗ чадшго[+]. 5Эн һазр деер бәәтл Би нарт делкән герл болҗанав, – гиҗ келәд,[+] 6Исус һазрт нульмад, шүлсәрн шора зуурч, сохр күүнә нүднднь түркв[+].

7– Ода болхла йовад Шилоах гидг уснд нүүрән уһачк, – гиҗ Тер сохр күүнд келв.

(Шилоах гисн – «Илгәгдсн» гисн үг.) Сохр күн йовад, нүүрән уһаһад ирхләрн юм үздг болв[+]. 8Хам-хоша бәәсн әмтн терүг һууль һууҗ йовсинь үзсн әмтн сурцхав:

– Эн һууль һууҗасн күн мөн биший?

9Зәрмнь:

– Тертн Бив, – гив.

– Уга, энтн терүнә дүрстә, – гиҗ зәрмнь келцхәв.

Эдгсн күн бийнь келв:

– Тертн Бив.

10– Яһҗ чамд нүднә харан орв? – гиҗ тедн сурцхав.

11Тер хәрүднь:

– Исус гидг нертә күн шораһар бальчг кеһәд мини нүднд түркв. Дәкәд Тер Шилоах гидг уснд нүүрән уһа гив. Би йовад нүүрән уһасна хөөн үздг болв. Нүднә харан нанд орв, – гиҗ келв.

12– Тер күн альдв? – гиҗ тедн эдгсн күүнәс сурцхав.

– Би медҗәхшв, – гиҗ эдгсн күн хәрү өгв.


Паршмуд харан орсн күүг мөшкҗәнә

13Тиигхлә тедн харан орсн күүг паршмуд[†] тал авч ирцхәв. 14Бемб өдр Исус шүлсәрн шора зуурч, эн күүнә нүдн хара орулв[+]. 15Паршмуд тер күүнәс:

– Нүднә харан чамд яһҗ орсмб? – гиҗ сурцхав.

– Исус мини нүдм бальчг түркв, би нүүрән уһаһад юм үздг болв, – гиҗ эдгсн күн келв.

16Зәрм паршмуд:

– Чамаг эдгәсн күн Бурхнас ирсн күн биш, юңгад гихлә, энтн бемб өдриг бемб өдр гиҗ тоолхш, – гицхәв.

Зәрмнь болхла:

– Килнцтә күн тиим өвәрц юмиг яһҗ чадхмб? – гиҗ келцхәв.

Теднә хәләц-тоолврнь онц йилһгдв[+].

17– Нүднчн Тер сексн учрас чи эврән Терүнә тускар ю келҗ чадхмч? – гиҗ паршмуд эдгсн күүг мөшкв.

Эдгсн күн:

– Тер әәлдәч, – гив[+].

18Евреймүдин толһачнр терүг сохр бәәсинь, дәкәд нүднә харан орсинь итксн уга бәәҗ. Тедн тер күүнә эк-эцкинь дуудхар шиидв.

19– Эн тана көвүнтн биший? Энүнә тускар тадн сохр билә гисн бишийт? Ода яһҗ энтн юм үздг болсмб? – гиҗ тедн сурцхав.

20– Эн мана көвүн гиҗ бидн таньҗанавидн, энүг һарснас авн сохр бәәсинь меднәвидн. 21Зуг яһҗ эн юм үздг болсинь, кен нүдинь эдгәсинь бидн медхшвидн. Энүг бийәснь суртн. Мана көвүн нас күрсн күн, хәрүһинь таднд өгч чадх, – гиҗ эк-эцкнь келцхәв.

22Эк-эцкнь евреймүдин толһачнрас әәһәд тиигҗ келцхәв. Юңгад гихлә, Исусиг Бурхна илгәсн Аврач гиҗ тоолснь хурлас[†] көөгдх гисн шиидвр евреймүдин толһачнр батлсмн[+]. 23Тегәд чигн эк-эцкнь:

– Энтн наста күн, бийәснь суртн, – гицхәв.

24Паршмуд эдгсн күүг хойрдад дуудв.

– Бурхна чирәд үн кел! – гиҗ тедн келцхәв, – Чамаг эдгәсн күүг килнцтәһинь бидн меднәвидн.

25– Терүг килнцтә эс килнцтәһинь би медхшв. Урднь сохр бәәһәд, дәкәд харата болсан сәәнәр меднәв! – гиҗ эдгсн күн келв.

26– Тер чамд ю кесмб? Чини нүдичн яһҗ эдгсмб? – гиҗ паршмуд мөшкв.

27– Би таднд келҗ өгләв, тадн соңссн угат. Намаг дәкн-дәкнәс соңсх дурн таднд яһад күрәд бәәнә? Тадн Терүнә сурһульчнр болхар бас седҗәхмбт? – гиҗ тер хәрү өгв.

28Тиигхлә тедн эдгсн күүг шоодад, му келәд:

– Чи эврән Терүнә сурһульч! Бидн Мошен сурһульчнрвидн! 29Бурхн Мошелә күүндсинь бидн меднәвидн. Эн күүнә тускар болхла бидн юм медхшвидн. Эн күн альдас ирсинь медхшвидн, – гиҗ тедн келцхәв[+].

30– Я-а! Акад юмб? Терүг альдас ирсинь чигн медхшийт? Тертн болхла мини нүдм секв. 31Бурхн килнцтә әмтиг соңсхш гисинь бидн меднәвидн. Бийинь күндлдг Терүнә дурар бәәдг әмтиг Бурхн соңсдгинь бидн меднәвидн[+]. 32Орчлң үүдснәс авн ода күртл кен чигн һарснас авн сохр күүнд хара орулдгинь соңсгдад уга. 33Кемр Эн Күн Бурхна Күн биш болсн болхла, Тер иим юм үзүлҗ чадшго билә, – гиҗ эдгсн күн хәрүднь келв.

34– Чи килнцтә төрләч. Маднд уха заах зөв чамд уга, – гиҗ хәрүднь келәд, тедн эдгсн күүг хурлд ирдгинь уурулв.


Сохр ухан-седклин тускар

35Исус эдгсн күүг паршмуд тиигсинь соңсад, терүг олҗ авад сурв:

– Чи Күмни Көвүнд[†] иткҗәнч?

36– Тертн кемб, Ах Нойн минь? – гиҗ тер сурв, – Келтн нанд, би Терүнд иткнәв.

37– Чи ода Терүг үзҗәнәч, Тер чамта күүндҗәнә, – гиҗ Исус келв[+].

38Тиигхлә күн:

– Деед Эзн, би иткҗәнәв, – гиһәд Исуст сөгдҗ мөргв.

39Исус келв:

– Сохр әмтнд хара орулҗ, харата әмтиг сохрулхар Би эн орчлңд ирв.

40Өөрнь бәәсн паршмуд:

– Бидн бас сохр болҗахмб? – гиһәд сурцхав[+].

41Исус:

– Кемр тадн сохр бәәсн болхла, тадн эврәннь килнцдән буру уга болх биләт. Зуг тадн үзҗәнәвидн гисн төләдән, тадн деерән буру толһатат[+].

#### 10


Хөөчин тускар

1– Хөөнә хаша дотр үүдәр орлго талдан орм олҗ авад орсн күн – хулхач болн деермч, гиҗ үнәр таднд келҗәнәв. 2Хашан үүдәр орсн күн эврәннь хөөдин хөөч мөн. 3Манач терүнд үүдинь секнә. Хөд дууһинь соңсна. Тер эврәннь хөөдән нерәрнь дуудад, дахулад һазаран һарна. 4Хөөч хөөдән цуглулҗ һазаран һарһад, бийнь өмннь һарад уралан йовна. Эзнә ду таньдг учрас тедн хөөчин ардаснь дахҗ йовна. 5Күүнә ду хөд медхш. Тегәд күүнә күүг тедн дахшго. Хөд гүүһәд тарад йовҗ одх, – гив.

6Исус үлгүрлҗ келсмн, зуг Терүнә үгмүдин чинринь әмтн медҗ чадсн уга[+].


Исус – сән хөөч

7– Би хөөнә хашан үүднв, гиҗ үнәр келҗәнәв. 8Нанас урд ирсн әмтн хулхачнр болн деермчнр. Хөд тедниг соңссн уга. 9Би лавта үүднв. Нанар дамҗҗ орҗ һарснь әмән харсҗ аврх. Тер күн орҗ һарад, урһцта-идгтә һазр олҗ авх[+]. 10Хулхач юм хулхалхар, алхар, күүчҗ хамхлхар ирнә. Би болхла әмтнд йосн элвг-делвг әмн-җирһл өгхәр ирв. 11Би сән хөөчв. Сән хөөч эврәннь хөөдин төлә әмән әрвллго өгхдән белн[+]. 12Ялч болхла йосн хөөч биш. Хөд терүнә биш. Ялч аашсн чоныг үзхләрн, хөөдиг хаяд, әәһәд, зулад йовҗ одна. Тиигхлә чон зәрм хөөдиг шүүрч авна, наадкснь тарад йовҗ одна[+]. 13Ялч йосн хөөч биш, тер ялч болад зулҗ одна. Тер хөөдиг йосндан асрҗ хәләхш. 14-15Би сән хөөчв. Эцк Намаг меднә, Би Эцкән бас меддв. Тиим кевәр Би Эврәннь хөөдән сәәнәр меднәв, хөөдм Намаг бас меднә. Эврәннь хөөдин төлә Би әмән әрвллго өгхдән белнв[+]. 16Талдан хөд Нанд бас бәәнә. Тедн эн сүргин хөд биш. Би тедниг бас дахулҗ авч ирх зөвтәв. Тедн Мини ду бас соңсх. Удл уга цуһар нег хөөчтә нег сүрг болх![+] 17Би әмән хәрү авхин төлә өгхдән белнв. Тер учрар Эцк Нанд хәәртә[+]. 18Кен чигн Мини әмиг булаҗ авч чадшго. Би эврә дурарн әмән өгчәнәв. Әмән өгх чигн, хәрү авх чигн йосн Нанд бәәнә. Тиигҗ Нанд Эцкм закв, – гиҗ Исус келв[+].

19Эн үгмүдин хөөн еврей әмтн хоорндан хувагдв[+].

20– Эн – ухань көндрсн хар сәкүстә күн. Ю хәәҗ Энүг соңсҗант? – гиҗ кесгнь келцхәв[+].

21Зәрмнь:

– Хар сәкүснд[†] эзлгдсн күн тиигҗ келшго. Хар сәкүсн сохр күүнд хара орулҗ чадхмб? – гицхәв[+].


Евреймүд Исуст иткҗәхш

22Үвл болсмн. Ерусалимд һол сүм[†] шинрүлҗ нерәдлһнә нәр болв. 23Исус сүмин хашан дотрк Соломон хаана нертә бәәрн дотраһар йовҗ йовла[+]. 24Әмтн Терүнә өөрнь зогсв.

– Кедү күртл Чи мадниг өврүлҗ зовахмч? Кемр Чи Бурхна илгәсн Аврач болхла, тодрхаһар кел маднд, – гиҗ тедн келцхәв[+].

25Исус иигҗ келв:

– Би таднд келләв. Тадн итксн угат. Эцкинм күчәр кесн йовдлмуд Мини тускар келҗәнә[+]. 26Тадн Мини хөд биш болсн учрас Нанд иткҗәхшит. 27Мини хөд дууһим соңсна. Би тедниг таньҗ меднәв. Тедн Намаг дахҗ йовна. 28Би теднд мөңк җирһл өгнәв. Тедн мөңкиндән үкшго. Мини хөөдиг Нанас күн булаҗ авч чадшго[+]. 29Нанд Эцкин өгсн юмн цуг юмнас деер. Тедниг Эцкәс күн булаҗ чадшго. 30Эцк Би хойр ни-негнвидн[+].

31Тиигхлә евреймүд саак кевәрн Исусиг алхар чолу һартан авцхав[+].

32Зуг Исус:

– Би тана чирәд Эцкин даалһсн кесг сән йовдлмуд күцәвүв. Ямаран йовдлас көлтә тадн Намаг чолуһар цокхар седҗәхмт? – гиҗ келв.

33– Бидн чамаг сән йовдлмудас көлтә цокхар седҗәхшвидн. Чамаг Бурхиг му келснә төләд, эгл күн Бийән Бурхнд тоолсн төләд чолуһар цокхар седҗәнәвидн, – гиҗ евреймүд хәрүцв[+].

34– «Тадн – бурхд» гиҗ Бурхн келснь тадна Заканд[†] бичәтә биший[+]? 35-36Бурхна Бичгт бәәсн үгмүд мөңкиндән үнн болдгинь бидн меднәвидн. Бурхна Үг авсн улсиг бурхд гиҗ Бурхн нерәдсн биший? Намаг Эцкм шүүҗ авад орчлңд илгәв. Би – Бурхна Көвүнв гиҗ келхлә, Бурхиг муурулҗана гиһәд яһад тадн Намаг гемшәҗәхмбт[+]. 37Кемр Мини Эцкин даалһсн йовдлмудыг Намаг эс күцәхлә, бичә Нанд итктн! 38Кемр Мини Эцкин даалһсн йовдлмудыг Би күцәхлә, Мини үгд эс итквчн, Мини кесн йовдлмудт итктн. Тиигәд Би Эцклә негдәд, Эцк Нанла негдәд бәәдгинь медхит, – гиҗ Исус келв[+].

39Тедн саак кевәрн Исусиг бәрҗ авхар седв, зуг Исус теднд бәргдсн уга[+]. 40Цааранднь Исус дәкәд Йордан һолын телтр эрг тал һарч йовад тенд үлдсмн. Тенд Йохан урднь әмтиг уснд кирслсмн[+]. 41Олн күн Исусур ирлә:

– Йохан өвәрц йовдлмуд эс үзүлв чигн, зуг эн күүнә тускар келснь цугнь үнн, – гиҗ тедн келцхәв[+].

42Тенд олн әмтн Исуст итксмн[+].

#### 11


Лазарин үкл

1Йудья һазрин Бетәнья хотнд Лазарь гидг күн гемтҗ. Тер Март Мирьям гидг хойр эгчтә бәәдг бәәҗ[+]. 2Мирьям каңкнсн үнртә тосиг Деед Эзн Исусин көлднь түркәд, үсәрн арчдг күүкд күн. Терүнә дү Лазарь күнд гемтә бәәҗ[+].

3– Деед Эзн, Тана хәәртә үр икәр гемтҗәнә, – гиҗ эгчнр Исус тал зәңг илгәв.

4Исус энүг соңсад:

– Эн гемәс көлтә Лазарь үкшго. Бурхиг туурулхин төлә цуг эн учрх. Бурхна Көвүг бас туурулхин төлә эн гем ирҗ, – гиҗ келв.

5Март, Мирьям болн Лазарь һурвнд Исус ик дурта бәәҗ. 6Зуг Лазариг гемтә бәәсинь соңсв чигн, Исус бәәсн һазртан хойр өдртән бәәв. 7Энүнә хөөн Исус эврәннь сурһульчнртан:[†]

– Хәрү Йудья һазрур йовхмн, – гиҗ келв.

8– Багш, тенд әмтн Таниг чолуһар цокхар седлә. Тер бийнь Та тиигәрән йовх санатавт?! – гиҗ сурһульчнр келв[+].

9– Арвн хойр часин кемҗәнд өдр герлтә болна, тиим эсий? Өдрәр йовсн күн бүдршго, тер эн орчлңгин герлиг үзнә[+]. 10Ора сөөһәр йовдг күн бүдрх, юңгад гихлә, тер герл уга, – гиҗ Исус келв.

11– Мана үр Лазарь унтҗ одв, зуг Би терүг серүлхәр йовҗанав, – гиҗ Исус немҗ келв[+].

12– Деед Эзн, кемр тер унтсн болхла, тертн эдгҗәх болвза? – гиҗ сурһульчнр сурв.

13Исус теднд Лазарь өңгрв гиҗ келлә, зуг сурһульчнр Исусиг нөөрин тускар келҗәхинь санв. 14Тиигхлә Исус:

– Лазарь өңгрҗ одв, – гиҗ иләр келв.

15– Терүнлә хамдан урднь эс бәәсндән Би байрлҗанав. Энүн деерәс тадн Нанд иткхит. Эн учрсн юмн таднд туста болх. Лазарь тал йовцхай, – гиҗ Исус немҗ келв.

16Тиигхлә Томас гидг күн (тер Икрин өрәсн бәәсмн) наадк сурһульчнрт келв:

– Йовцхай! Исусла хамдан үкцхәй![+]


Исус эгч дү хойрин зүркинь тогтнулҗана

17Исусиг ирхд Лазарин цогцнь дөрвн өдр үкәрт кевтсн бәәҗ. 18Бетәнья Ерусалимас һурвн дууна шаху бәәсмн. 19Урднь Март Мирьям хойрт кесг евреймүд ирәд, теднә ахиннь тускар һундл төрүлҗ. 20Исусиг аашсинь соңсад, Март Терүг тосхар һарв, Мирьям гертән үлдв.

21– Деед Эзн минь, Таниг энд бәәсн болхла, дүм үкшго билә. 22Болв би ода чигн меднәв, Бурхн сурсн юмитн Танд өгх, – гиҗ Март Исуст келв.

23– Чини дүүчн әмдрх, – гиҗ Исус хәрүднь келв.

24– Би меднәв, тертн сүл өдрт әмдрллһнә өдрт әмдрх, – гиҗ Март келв[+].

25– Би – әмдрллһн болн җирһл. Нанд иткдг күн үкв чигн әмдрх[+]. 26Болв әмд деерән Нанд иткснь төрүц үкшго. Чи Мини келсн үгд иткҗәнчи? – гиҗ Исус сурв[+].

27– Э, иткҗәнәв, Деед Эзн, Таниг орчлңд ирсн Бурхна Көвүн – Бурхна илгәсн Аврач гисинь иткҗәнәв, – гиҗ Март хәрү өгв[+].


Исус уульҗана

28Цуг энүг келәд, Март хәрҗ ирәд, дү күүкән дуудад:

– Багш ирв, энд бәәнә. Тер чамаг дуудҗана, – гиҗ шимлдҗ келв.

29Мирьям үгинь соңсад, босад Исус тал адһҗ һарад йовв. 30Исус тер хотн дотр орад уга бәәсмн. Тер Мартан тоссн ормд зогсҗала. 31Мирьямин герт ирсн евреймүд терүнд сана зовҗ төвкнүлҗәлә. Мирьямиг босад йовхлань, терүг үкәр тал уульхар йовҗана гиҗ санад, тедн ардаснь дахв. 32Мирьям Исусин бәәсн һазрт ирәд, Терүг үзәд, көлднь киисәд келв:

– Деед Эзн минь! Таниг энд бәәсн болхла, дүм үкшго билә, – гив.

33Исус оркрҗ уульҗах Мирьямиг болн евреймүдиг үзәд, һашудҗ гейүрв.

34– Терүнә цогцинь тадн альд тәвсмт? – гиҗ Исус сурв.

– Йовхм, Та эврән үзхит, – гиҗ тедн келцхәв.

35Исус уульв[+].

36– Энтн үнәр Лазарьт хәәртә бәәҗ, – гиҗ евреймүд нег-негндән келцхәв.

37Тер бийнь зәрмнь:

– Сохр күүнд хара өгсн күн Лазариг өңгрүлшгоһар юңгад юм эс кесмб? – гиҗ келцхәв[+].


Исус Лазариг әмдрүлҗәнә

38Исус гейүрәд үкәр тал йовв. Үкәр гисн хадын көндә билә. Хадын амн чолуһар хаалһата бәәҗ[+].

39– Эн чолу түлкәд хооран кетн, – гиҗ Исус закв.

Үксн күүнә эгчнь Март:

– Деед Эзн минь, тендәс үмкә үнр һарчана, Лазарин цогцнь дөрвн өдр үкәрт кевтнә, – гив.

40Тиигхлә Исус:

– Би чамд келлүсв, кемр иткхләчн, Бурхна туурмҗ чамд үзгдх, – гиҗ хәрү өгв.

41Чолуг түлкәд хооран кеснә хөөн Исус теңгр хәләһәд келв:

– Аав минь, Намаг соңсҗасн төләд Би Чамд ханлт өргҗәнәв[+]. 42Би меднәв, Чи Намаг оньдин соңснач. Би цуг энүг энд зогссн әмтнә төлә келҗәнәв. Чи Намаг илгәввч гиснд эдниг итктхә гиҗ келҗәнәв[+].

43Эн үгмүд келәд Исус чаңһар дуудв:

– Лазарь, һар нааран![+]

44Үксн күн һарв. Терүнә һар-көлнь еврей әмтнә заңшалар цаһан кенчрәр, чирәнь альчурар оралһата бәәсмн.

– Боодһаһинь тәәләд, йовултн, – гиҗ Исус келв[+].


Деед хург Исусиг алхар шиидснь

45[•]Мирьям тал ирсн евреймүдин кесгнь Исусин кесн өвәрц үзәд Терүнд иткв[+]. 46Зуг зәрмнь паршмуд[†] тал йовад, учрсн йовдлын тускар цәәлһҗ келҗ өгв. 47Ах гелңгүд[†] болн паршмуд Деед хург кев:

– Эн күн дала өвәрц йовдлмуд кенә. Ода яахмб? – гиҗ тедн сурцхав.

48– Кемр бидн Терүнд зөв өгәд бәәхлә, Тер кех юман цааранднь кех, тер учрар цуһар Терүнд иткх. Тиигхләнь Римин улс ирәд мана сүмиг болн келн әмтиг уга кеһәд тарах, – гиҗ тедн келцхәв.

49Кәәп гидг күн тер җилд ах гелң[†] болҗ йовсмн тер:

– Тадн юм медҗәхшит. 50Нег келн-әмтн үкхин ормд нег күн цуг келн әмтнә төлә үкснь деер болхиг тадн медҗәхшийт? – гив[+].

51Тер эврә уханасн эн үгмүд келсн уга, тер цагт ах гелң болсн төләд тер Исус еврей әмтнә төлә үкх гисн әәлдхлиг келҗ өгв[+]. 52Болв һанцхн еврей әмтнә төлә биш, цуг олн зүсн нутгт бәәсн Бурхна үрдүдин төлә, тедниг цуглулҗ негдүлхин төлә Исус әмнәсн хаһцулгдх[+].

53Тер өдрәс авн тедн Исусиг алх арһ хәәдг болв[+]. 54Тер учрар Исус еврей әмтнә заагт ил йовдган уурв. Тер эҗго көдән өөр бәәсн Эпрам гидг хотнур йовҗ одв. Тенд Исус эврәннь сурһульчнртаһан бәәв.

55Йудья әмтнә Песах[†] гидг нәр өөрдҗ йовла, әрвсллһнә йос күцәхин төлә, кесг әмтн еврей нутгин һазр болһнас Ерусалим балһснур ирцхәв[+]. 56Тедн Исусиг хәәлдәд, сүмд ирәд нег-негнәсн:

– Эн байр-нәәрт Тертн иршго болвза? – гиҗ сурцхав.

57– Кемр Исусиг альд бәәхинь күн медхлә, Терүг бәрҗ авхар дарунь теднд келҗ өгх зөвтә, – гисн заквр ах гелңгүд болн паршмуд һарһв[+].

#### 12


Мирьям Исусин көлднь каңкнсн үнртә тос асхснь

1[•]Песах[†] гидг нәр күртл зурһан өдр үлдҗ. Исус Бетәнья гидг Лазарь бәәсн хотнур ирв. Тер хотнд урднь Исус Лазариг әмдрүлсмн[+]. 2Энд Исусин төлә байрин хот белдв. Март хотынь зөөһәд ширә деер тәвв. Лазарь талдан гиичнрлә болн Исусла хамдан ширә эргҗ сууҗ[+]. 3Мирьям савд [литрин өрәл дүңгә] кесн нард гидг үнтә каңкнсн үнртә тосиг авад, Исусин көл деернь асхад, үсәрн арчв. Гер каңкнсн үнрәр дүүрв[+]. 4Исусин нег сурһульч[†] Йуда Искериот (хөөннь тер Исусас урвсмн):

5– Эн тосиг һурвн зун цаһан мөңгнд[*] хулдад, мөңгинь һуульһнч әмтнд өгх йоста бәәсн юмн, – гиҗ келв.

6Тер энүг һуульһнч әмтнд санань зовад, теднә арһинь хәәхин төлә келсн биш тер хулхач болад тиигҗ келв. Йуда мөңг хадһлдг хәәрцгтә бәәҗ. Тегәд тер мөңгән бәәҗ-бәәҗәһәд эврән эдлдг бәәсмн[+].

7– Эн күүкд күүг бичә гемшәтн. Эн тосиг Намаг оршахар эн хоршаҗ хадһлтха! 8Тадна өөр угатя яду әмтн оньдин бәәх. Би болхла удл уга таднас салхв, – гиҗ Исус келв[+].


Лазарин тускар болсн нууц күүндлһн

9Тер саамд кесг евреймүд Исусиг тенд бәәсинь медчкәд ирцхәв. Тедн һанцхн Исусиг хәләхәр биш дәкәд Лазариг үзхәр ирҗ. Юңгад гихлә, тедн Лазариг Исус әмдрүлҗ гисн зәңг соңсҗ[+]. 10-11Евреймүдин ик зунь Лазарас көлтә ах гелңгүдиг[†] үлдәһәд, Исус тал ирәд, Терүнә итклд орсн төләд ах гелңгүд Лазариг бас алхар седв.


Ик байртаһар Ерусалим балһснур орҗ ирлһн

12[•]Маңһдуртнь Песах гидг байрта нәәрт ирсн әмтн Исусиг Ерусалим тал ирҗ йовхинь соңсв. 13Тедн шавар зандн[*] модна бүчрмүд авад, Исусиг тосҗ һарв.

– Бурхн тууртха! Деед Эзнә нерн деерәс ирснь әдстә болтха! Израилин Хан әдстә болтха! – гиҗ олн әмтн хәәкрцхәв[+].

14Исус баахн элҗгниг олҗ авад унад йовҗ. 15«Сиона күүкн бичә ә! Хәлә! Баахн элҗгниг унҗ авсн чини Хан йовҗ йовна» гиҗ Бурхна Бичгт бичәтә бәәнә[+]. 16Түрүләд Исусин сурһульчнр яһад тиигҗәхинь медсн уга. Зуг Терүг өврмҗтә кевәр әмдрснә хөөн тедн Исусин тускар Бичгт тиигҗ бичгдсинь тодлв. Яһад иигҗ кесинь бас тедн тодлв[+]. 17Исус Лазариг үкәрәснь дуудҗ авад, цогцинь яһҗ әмдрүлсинь үзсн әмтн зогсл уга күн болһнд келдг бәәсмн. 18Ода тедн тиим өвәрц йовдл кесн күн аашсиг медәд, һарч Исусиг тосв.

19– Бидн ю эс кеввчн тус болҗахш. Цуг нарт делкә Терүг дахҗ йовна! – гиҗ паршмуд[†] уурлад хоорндан келцхәв[+].


Исус эврәннь үклин тускар келснь

20Тер байрт ирсн әмтн заагт нег цөөкн грек келн әмтн Бурхнд сөгдхәр ирҗ. 21Тедн Һалилья һазрин Бетсәд хотна Пилип гидг Исусин сурһульч тал өөрдәд:

– Тана зерг, бидн Исусиг үзх саната биләвидн, – гиҗ сурцхана[+].

22Пилип Андрей тал йовад энүнә тускар келв, тедн хоюрн тер әмтнә тускар Исуст келв. 23Исус иигҗ келв:

– Күмни Көвүнә,[†] Мини туурхин цаг ирв[+]. 24Би үнәр келҗәнәв: Буудян экн һазрт унад эс үкхлә, негхн болҗ үлднә. Кемр буудян экн үкхлә, олн буудя өгч урһна[+]. 25Тер учрар әмән әрвлснь әмән геех. Эн орчлңд әмән әрвлдгонь мөңк җирһл эдлх[+]. 26Нанд церглҗәх күн Намаг дахҗ йовтха! Мини бәәсн һазрт зарцм бәәнә. Нанд церглҗәх күүнд Эцкм ачинь хәрүлх. 27Мини седклм икәр зовҗ бәәнә. Ю келхв ода? Аав минь, Намаг эн цагас гетлүлит! Зуг Би эн цагин төлә ирсн бәәнәв![+] 28Аав минь, нерән туурултн!

– Би туурлав, болв дәкн туурхв! – гисн дун генткн теңгрәс соңсгдв[+].

29Тенд зогссн олн әмтнәс зәрмнь тер дууг соңсад, эн оһтрһун дун һарв гиҗ келцхәв. Зәрмнь Бурхна элч Терүнлә күүндв гив[+].

30– Эн дун Мини төлә биш тадна төлә, – гиҗ Исус келв[+].

31Ода эн орчлңгин зарһ келһнә цаг ирв, эн орчлңгин Нойн цааран көөгдх[+]. 32Һазрас деегшән өрггдх цагт цуг әмтнә оньг Нанд тусх[+]. 33Эн үгмүдәр Исус ямаран үкләр үкхин тускар цәәлһҗ келв[+]. 34Олна заагт бәәсн улс:

– Бидн Бурхна Бичгт Христос[†] мөңкинд әмд бәәх гиҗ умшлавидн. Ода юңгад Та Күмни Көвүн деегшән өрггдх гиҗ келҗәхмт? Күмни Көвүн гиснь кемб? – гиҗ келцхәв[+].

35– Таднла бәәсн герлд бачм цаг үлдв. Харңһу эс болтл, өдрин герлтәд йовтн. Харңһуд йовсн күн альдаран йовсан медхш[+]. 36Герл герлтҗәх кемд герлд итктн. Герлин көвүд болхит! – гиҗ Исус теднд келәд, һарад цааран йовҗ одв[+].


Евреймүд иткҗәхш

37Исусиг кесг өвәрц йовдлмуд үзүлвчн әмтн Терүнд итксн уга. 38Цуг эн Эшья гидг әәлдәчин келснь бүтдгәр учрв: «Деед Эзн! Кен мана келснд итксмб, кенә нүднд Деед Эзнә күч секгдсмб?»[+] 39Тедн иткҗ чаддго бәәҗ, энүнә учринь Эшья гидг әәлдәч: 40«Нүдәрн бичә үзтхә гиһәд, ухаһарн бичә медтхә гиһәд, Бурхн теднә нүдинь сохлҗ, ухаһинь хаав. Тегәд тедн бийән эдгәхәр Нан тал эргҗ хәләшго гиҗ Деед Эзн келв», – гиҗ келв[+]. 41Эшья Деед Эзнә туурмҗ үзсн учрар Терүнә тускар иигҗ келсмн.

42Тер цагт толһачнр дундас кесгнь Исуст иткв. Зуг паршмуд тедниг хурлас[†] салһх гиһәд, эврәннь итклин тускар ил келдго бәәсмн[+]. 43Әмтнә магтлһн Бурхна магталас теднд деер бәәҗ[+].


Исусин үг – зарһч

44– Нанд иткдг күн Нанд биш Бийим илгәсн Бурхнд иткнә[+]. 45Намаг үздг күн Бийим илгәсн Бурхиг үзнә[+]. 46Би – Йосн герлв. Нанд итксн күүг харңһуд үлдәшгоһар Би эн орчлңд ирв[+]. 47-50Мини үгм соңсад эс күцәдг күүнд Би зарһч бишв. Би эн орчлңгиг гемшәхәр ирсн угав. Эн орчлңгиг харсҗ аврхар ирв. Намаг һолҗ Мини келсим эс күцәсн күүнд зарһчнь бәәнә. Үгм сүл өдрт терүнә зарһч болх. Би эврәннь нернәс келсн угав. Бийим илгәсн Эцкм иигҗ келх заавр өгв. Терүнә заавр – мөңк җирһл гисинь Би үнәртән меднәв. Мини Эцкимм зааҗ өгсн үг Би таднд келҗәнәв[+][+].

#### 13


Исус сурһульчнриннь көл уһаҗана

1Песахин[†] байрин өмнк өдр билә. Эн һазриг үлдәһәд, Эцкүрн хәрү йовх цаг ирсинь Исус медәд бәәлә. Исус эн Һазрт бәәх сурһульчнртан[†] дегд эңкр билә, үктлән чигн эңкр билә[+]. 2Сурһульчнр Исусла хамдан асхни хот эдлв. Тер цагт эрлг[†] Шимона Искериотин көвүнд Йудад Багшас урвах уха-сана орулв[+]. 3-5Бурхн Эцк Исусин һарт бәәсн күчән өгсинь болн Тер Бурхнас ирәд ода Бурхн тал хәрҗ йовхинь Исус медв. Исус босад, деерк хувцан тәәлҗ, альчурарн бийән бүслв. Цааранднь Тер савд ус кеһәд, сурһульчнрин көл уһаһад, бүслсн альчурарн арчв[+][+]. 6Шимон Пётр тал Исус өөрдхләнь тернь:

– Деед Эзн минь! Та мини көл уһахар седҗәнт? – гив.

7– Ода Намаг ю кеҗәхинь чи медҗәхшич, зуг хөөннь медхич, – гиҗ Исус хәрү өгв.

8– Та мини көл төрүц уһашгот! – гиҗ Пётр келв.

– Кемр Би Чини көличнь эс уһахла, чи Нанла хамдан негдшгоч, – гиҗ Исус хәрүднь келв[+].

9– Тиигхлә, Деед Эзн минь, һанцхн көл биш, һарм, толһаһм бас уһатн, – гиҗ Пётр келв.

10– Цевр күүнә һанцхн көлинь уһах кергтә, юңгад гихлә, терүнә цогцнь цевр. Тадн цевр бәәнәт, зуг цуһар биш, – гиҗ Исус хәрүднь келв[+].

11Терүнәс урвх күүг Исус медлә, тегәд чигн цуһар цевр бишит гив[+]. 12Сурһульчнрин көлинь уһаһад, Исус деерк хувцан өмсәд, Эврәннь ормдан ирәд суув. – Тадндан гиҗ Би ю кесинь медгдҗәнү? 13Тадн Намаг Багш, Деед Эзн гинәт. Чик, тертн мөн. Би, Деед Эзн, Багшв[+]. 14Зуг көлитн уһаҗ өгләв. Ода тадн тиигҗ, нег-негнднь көл уһах зөвтәт[+]. 15Тадниг үлгүр автха гиһәд, тиигҗ кетхә гиһәд, уһаҗ өгләв[+]. 16Үнәр келҗәнәв. Зарц Эзнәс, элч Илгәснәс деер биш[+]. 17Энүг медәд, цугинь күцәҗәх күн буйн-кишгтә![+] 18-19[•]Цугтаннь тускар келҗәхшв. Кениг йилһҗ авсан меднәв. Зуг «Мини өдмг идҗәснь өмнәсм һаран өргв» гисн Бурхна Бичгин үгмүд бүттхә! Энүг учрхин өмн Би әәлдҗ келҗәнәв. Энүг учрсн хөөн БИ БӘӘНӘВ гисндм Тадн дарунь иткхит[+][+]. 20Үнәр келҗәнәв. Мини илгәсн кү седклдән орулдгнь Намаг орулҗахнь мөн. Бийим орулдгнь – Бийим Илгәсиг орулх, – гиҗ Исус келв[+].


Исусиг бәрҗ өгх күн

21Энүг келәд, цааранднь Исус икәр үүмәд:

– Тадн дундас негнь Намаг бәрҗ өгх гиҗ үнәр келҗәнәв, – гив[+].

22Сурһульчнр нег-негнүрн хәләлдәд, кенә тускар келҗәхинь санад өврәд бәәцхәв. 23Исусин хамгин дурта нег сурһульч Терүнә өөр суув[+]. 24Шимон Пётр – кенә тускар келҗәхинь сур – гиҗ терүнд докъялҗ келв. 25Тер сурһульч толһаһан Исусур өөрдүләд:

– Деед Эзн минь! Терчн кемб? – гиҗ сурв.

26– Мини шүүслҗ өгсн өдмгиг авсн күн тер болх, – гив.

Исус өдмг шүүсләд, Шимона Искериотин көвүнд Йудад өгв. 27Йуда өдмг авсн цагт терүн дотр эрлг орҗ одв.

– Кех юман шулуһар ке, – гиҗ Исус терүнд келв.

28Юңгад Исус терүнд тиигҗ келҗәхинь нег чигн күн медсн уга. 29Йуда мөңгнә хоршалһна хәәрцгтә болсн учрас зәрмнь Исусиг терүг байрин өдрт юм хулдҗ автха, эс гиҗ мөңгнә нег хүвинь угатя әмтнд өгтхә гиҗ зәрмнь санцхав[+]. 30Өдмгинь авад, Йуда дарунь гертәс һарв. Харңһу сө бәәҗ.


Шин заавр

31-35Йуда һарад йовҗ одхла Исус:

– Ода Күмни Көвүн[†] туурв. Терүгәр дамҗад Бурхн туурв. Кемр Бурхн Күмни Көвүһәр дамҗад туурсн болхла, Терүг Бурхн Эврән туурулх, тер дарунь туурулх. Мини хәәртә үрдүд! Таднла бәәх цагм чилҗәнә. Намаг санад хәәхит. Толһачнрт келсн үгән таднд ода келҗәнәв: Мини йовх һазрур тадн ирҗ чадшгот. Шин заавр өгчәнәв: Нег-негндән дурта болтн. Би таднд дурта болсн кевәр нег-негндән дурта болтн. Кемр тадн тиигҗ бәәхлә, Мини сурһульч гиҗ тадниг әмтн медх, – гиҗ келв[+][+][+][+].


Исус Пётрин гөрдлһнә тускар келҗәнә

36[•]– Деед Эзн Мини, Та альдаран йовҗант? – гиҗ Шимон Пётр Исусас сурв.

– Мини йовсн һазрур ода чи йовҗ чадшгоч, зуг хөөннь Намаг дахад йовхич, – гиҗ Исус хәрүднь келв.

37– Деед Эзн минь! Юңгад би Таниг ода дахҗ эс йовҗ чадҗахмб? Би Тана төлә әмән өгхд белнв, – гиҗ Пётр келв[+].

38– Чи Мини төлә әмән өгх белнч? Үнәр чамд келҗәнәв, эр така эс хәәкртл, чи һурв дәкҗ Нанас гөрдхч, – гиҗ Исус тиигхлә келв[+].

#### 14


Бурхн Эцкүр йовх хаалһин тускар

1-4– Тадна седкл бичә үүмтхә! Бурхнд итктн, Нанд бас итктн! Эцкимм герт хорас дала. Тадндан бәәр белдхәр ода Би йовҗанав. Тиим эс бәәсн болхла, тиигҗ келшго биләв. Одад хорас белдснә хөөн бәәсн ормдан тадниг бәәлһхәр Би хәрү нааран ирҗ тадниг авнав. Альдаран йовх хаалһинь меднәт![+][+]

5– Деед Эзн! Бидн Таниг альдаран йовхитн медҗәхшвидн. Йовх хаалһитн ода яһҗ бидн медхвидн, – гиҗ Томас Исуст келв[+].

6-7Би – хаалһв, Би – үнн болн җирһлв, һанцхн Нанар дамҗҗ Эцкүрм күрч чадхит. Кемр тадн Намаг медсн болхла, Мини Эцкиг бас медх биләт. Эн өдрәс авн тадн Терүг медәд үзхит, – гиҗ Исус келв[+].

8– Эцкән маднд үзүлтн, дәкҗ юмн керго, – гиҗ Пилип келв[+].

9– Эцкән үзүл гиһәд юңгад келҗәхмч? Тиим дала цагт Би таднла бәәнәв, тер бийнь чи Намаг медҗәхшийч. Намаг үзснь Эцким үзнә[+]. 10Намаг Эцклә негдҗ бәәдгинь Эцкиг Нанла негдҗ бәәдгинь, чи иткҗәхшийч? Таднд келсн үгән Эврәннь нернәс келҗәхшв. Нанла негдҗ бәәдг Эцк үүлән күцәҗәнә[+]. 11Намаг Эцклә негдҗ бәәдгинь, Эцкиг Нанла негдҗ бәәдгинь итктн! Тиим биш болхла Мини кесн үүлин төлә итктн[+]. 12Үнәр келҗәнәв Намаг Эцк талан йовҗах учрас Нанд иткснь Мини кесн үүл күцәһәд, энүнәс икәр күцәх[+]. 13Мини нерн деерәс юм сурхлань цугинь күцәхв. Көвүһәрн дамҗҗ Эцк туурх. 14Кемр Мини нерн деерәс тадн сурхлатн, Би сурсиг күцәхв[+].


Исус Әрүн Сәкүснә тускар келҗәнә

15– Кемр тадн Нанд дурта болхла, Мини зааврмудыг күцәхит[+]. 16Би Эцкәсн сурнав. Тер таднд талдан Туслгчиг илгәх. Тер мөңкиндән таднла үлдх[+]. 17Тер Туслгч – Бурхна туск үн медүлдг Сәкүсн. Терүг үнн седкләрн орулҗ авх арһ орчлңд уга. Тер юңгад гихлә, тедн терүг үзҗәхш. Тедн Терүг медҗәхш, һанцхн тадн Терүг меднәт. Ода Тер таднта бәәнә. Цааранднь чигн тадна дотр бәәх[+]. 18Тадниг өнчәр үлдәлго, Би хәрү ирхв. 19Удл уга орчлң Намаг үзшго. Зуг тадн Намаг үзхит. Би әмд бәәхв, тер учрар тадн бас әмд бәәхит[+]. 20Тер өдрт тадн Намаг Эцктә негдҗ бәәдгинь, тадниг Нанта негдҗ бәәдгинь, Намаг таднла негдҗ бәәдгинь медхит. 21Мини зааврмудыг хадһлдг, күцәдг күн Нанд дурта болна. Нанд дурта болдг күүнд Мини Эцкм дурлна. Би бас терүнд дурлхв. Бийән медүлхв, – гиҗ Исус хәрүднь келв[+].

22– Деед Эзн, юңгад Та орчлңд биш һанцхн маднд бийән медүлхәр бәнт? – гиҗ Йуда (Искериот биш) келв[+].

23– Нанд дурта болдгнь Мини заасар бәәх. Эцкм терүнд дурта болх. Терүн тал ирәд, бидн хамдан бәәхвидн[+]. 24Нанд дурго болдгнь Мини үгәр бәәшго. Тадна соңсчасн үгмүд Мини үгмүд биш, Намаг илгәсн Эцкинм үгмүд. 25-26Энүг Би таднла бәәсн цагт келҗәнәв. Туслгчиг, Әрүн Сәкүсиг, Мини нерн деерәс Эцкм илгәх. Тер таднд цугинь зааҗ өгх. Мини келсн үгиг тадна сананд орулх[+]. 27Би таднд эв өгчәнәв. Эврәннь эвән таднд өгчәнәв. Эн орчлңгин кевәр эв өгчәхшв. Бичә үүмтн, бичә әәтн![+] 28Би таднас салад йовҗанав. Зуг Би хәрү ирхв гисн үгмүдм тадн урднь соңслат. Кемр тадн нанд йосндан дурта бәәсн болхла, тадн Намаг Эцкүрн йовҗана гиһәд икәр байрлх биләт. Тер юңгад гихлә, Эцкм Нанас үлү алдр[+]. 29-30Би энүг урдаснь келҗәнәв. Цугтан эн күцхлә, тадн Нанд иткхит. Дәкҗ Би таднд юм келҗ чадшгов. Эн орчлңгин нойн аашна. Намаг нойлх йосн терүнд уга[+][+]. 31Зуг Би Эцкдән дуртав, Бурхна заасар үүлән күцәҗәнәв. Энүг орчлң медх зөвтә! Бостн, ода йовий! – гиҗ Исус келв.

#### 15


Исус уста үзмин иш мөн

1-3Цааранднь Исус иигҗ келв:

– Би – уста үзмин ишв. Уста үзм урһадгнь – Эцкм. Мини деер бәәсн темс өгдго бүчриг Тер чавчад хайчкна. Зуг темс өгдг бүчриг урһцта болтха гиһәд цеврлнә. Тадн болхла ода Мини үгәр цеврлгдвт[+][+]. 4Нанла хамдан негдҗ бәәтн. Би таднла бас негдҗ бәәхв. Бүчр ишин әңг болсн учрас темс өгч чадна. Зуг бүчр эврән бийнь темс өгч чадшго. Тиим кевәр тадн Нанла негдҗ эс бәәхлә, темс өгч чадшгот[+]. 5Би ишв, тадн бүчрмүд. Нанла негдҗ бәәдг күн болн Би терүнлә негдҗ бәәхлә, тер олзта темс өгнә. Тадн Намаг угаһар юм күцәҗ чадшгот[+]. 6Нанла негдҗ эс бәәдг күн уста үзм урһҗасн ишәс салһад хайгдсн бүчр мет хумхарҗ хагсҗ одна. Тедниг цуглулҗ һалд хайҗ шатана[+]. 7Кемр тадн Нанла негдҗ бәәһәд үгм күцәхлә, сурх юман сурхлатн – цугнь таднд өггдх![+] 8Кемр тадн дала темс өгхлә, Мини сурһульчнр[†] болсан үзүлхит. Энүгәр дамҗад Эцкм туурх. 9Эцк Нанд хәәртә бәәсн кевәр Би таднд хәәртәв. Мини хәәрнд багтад бәәтн![+] 10Тадн зааврмудм күцәхлә, Мини хәәрнд багтхит. Тиигҗ Би Эцкин зааврмудыг күцәһәд, Эцкиннь хәәрнд багтҗанав. 11Эврәннь байрасн таднла хувалцхар, тадниг ик байрта бәәтхә гиһәд энүг таднд келләв[+]. 12Мини заавр эн: Би таднд дурлсн кевәр нег-негндән дурлтн[+]. 13Үүрмүдин төлә әмән өгх дурнас деер дурн уга[+]. 14Мини заасн үгмүд күцәҗ бәәхләтн, тадн Мини үүрмүд[+]. 15Дәкҗ тадниг зарцнр гиҗ келҗәхшв. Зарц болхла Эзнә кесиг медхш. Би тадниг Мини үүрмүд гиҗ нерәдҗәнәв. Юңгад гихлә, Эцкәс медҗ авсан таднд медүлҗ өгләв[+]. 16Тадн Намаг шүүҗ авсн угат. Би тадниг онц шүүҗ авлав. Орчлңд одад төрүц үрдго темс өгтхә гиҗ Би таднд даалһлав. Тиигхлә Эцкм таднд Мини нерн деерәс сурситн өгх[+]. 17Мини заавр эн: Нег-негндән дурта болтн![+]


Орчлңгин дурго боллһн

18Кемр орчлң таднд дурго болхла, тодлҗ автн: түрүләд орчлң Нанд дурго болв[+]. 19Тадн орчлңгин әмтн бәәсн болхла, орчлң тадниг эврә гиҗ дурта болх билә. Зуг тадн орчлңгин әмтн бишит, Би тадниг онц шүүҗ авад, орчлңгас салһв. Тегәд чигн орчлң таднд дурго[+]. 20Зарц эзнәс деер биш гисм тадн тодлвт? Кемр Намаг көөсн болхла, тадниг бас көөх. Кемр Мини үгмүд күцәсн болхла, тадна үг бас күцәх[+]. 21Зуг тадниг Нанд итксн төләд тедн тиигҗ көөх. Юңгад гихлә, Намаг Илгәсиг тедн медхш. 22Кемр Би орчлңд эс ирсн болхла, теднд эс келсн болхла, тедн килнцдән буру уга болх билә. Зуг ода тедн бурута, яһад гихлә, тедн Мини үгм кергтән авсн уга[+]. 23Нанд дурго болсинь Мини Эцкдм дурго болна[+]. 24Кемр Би талдан күн күцәҗ чаддго кергиг эс күцәсн болхла, тедн буру уга болх билә. Зуг ода тедн Мини керг-үүл үзв чигн одачн Нанд болн Эцкдм дурго[+]. 25Зуг теднә Бичгт бәәсн «Учр угаһар Нанд дурго болҗ» гисн үгмүд бүтдгәр тиигх зөвтә[+]. 26Зуг тадн тал Эцкәс һарчах Бурхна туск үнн медүлҗәх Сәкүсн, Туслгч, ирхлә, Би Терүг Эцкәсн тадн тал илгәхв. Тер Мини герч болх[+]. 27Тадн бийстн бас Мини герчнр. Тер юңгад гихлә, эклцәс авн тадн Нанла хамдан бәәләт[+].

#### 16

1Тадниг итклән бичә хайтха гиһәд Би энүг келв. 2Тадниг хурлас[†] салһх. Цагнь ирхлә, тадниг алҗасн әмтн Бурхнд церглҗәсән санх[+]. 3Эцкм болн Намаг меддго төләд тедн тиигҗ кех[+]. 4(4а) Зуг Би энүг таднд урдаснь саглҗ келв. Тер цагнь ирхлә, тодлтн: Би Энүнә тускар таднд келләв[+].


Әрүн Сәкүснә үүлин тускар

(4б) Таднла хамдан бәәсн учрас түрүләд Би энүнә тускар таднд келсн угав. 5Намаг илгәсн тал ода Би йовҗанав. Зуг тадн альдаран йовҗанат гиҗ Нанас сурҗахшит[+]. 6Мини келснәс көлтә седклтн зөвүрәр дүүрв. 7Зуг Би үнәр келҗәнәв: тадна арһ хәәхәр би йовҗанав. Намаг эс йовхла, тадн тал Туслгч иршго. Би йовад Терүг таднур илгәхв[+]. 8Тер ирәд әмтнә килнцин тускар, Бурхта чик бәәхин тускар, Бурхна зарһин тускар ил цәәлһҗ секх. 9Әрүн Сәкүснә секх килнцнь эн: әмтн Нанд иткхш[+]. 10Бурхта чик бәәх гиснь эн: Би Эцк талан йовҗанав, тадн Намаг дәкҗ үзшгот. 11Зарһ гиснь иим: эн орчлңгин нойн зарһла харһв[+]. 12Би кесг юм таднд келҗ чадх биләв. Зуг ода тадн Мини Үг дааҗ чадшгот. 13Бурхна туск үниг медүлдг Сәкүсн таднур ирхлә, таднд цуг үниг медүлх. Юңгад гихлә, Терүнә келснь Бийәснь һарчах үгмүд биш. Соңссан Тер таднд келх, иргчин тускар бас келх[+]. 14Тер Намаг туурулх. Юңгад гихлә, Терүнә келсн юмн Нанас авад, таднд медүләд келсн юмн болх. 15Эцкдм бәәсн юмн – Мини. Тер төләд чигн Би келҗәнәв, Тер Нанас авад, таднд медүлх[+]. 16Удл уга тадн Намаг үзшгот. Зуг невчкн цаг давхла, дәкн үзхит[+].


Зөвүр болн байр

17-19Сурһульчнрас[†] зәрмнь нег-негндән:

– Удл уга тадн Намаг үзшгот, зуг невчкн цаг давхла тадн дәкәд Намаг үзхит гисн үгмүд юн үгмүд болҗахмб? Би Эцкүрн йовҗанав гисн юмб? Невчкн цаг гисн үгмүдәр ю келхәр седсмб? Энүнә келсн үгмүд маднд медгдҗ өгчәхш, – гиҗ келцхәв.

Исус тедниг ю сурхар седҗәхинь медәд:

– Тадн нег-негнәсн, удл уга тадн Намаг үзшгот, зуг невчкн цаг давхла, дәкн үзхит гисн үгмүдиг сурҗант эсий? – 20Үнәр келҗәнәв. Тадн оркрҗ уульхит. Орчлң болхла байрлх. Тадн зөвүртә бәәхит. Зуг тадна зөвүрин хөөн ик байр ирх[+]. 21Күүкд улс гиигрх цагтан басл зовна. Яһад гихлә, гиигрх цаг ирв. Үрән һарһсна хөөн эн орчлңд шин күн төрв гиҗ тер байрлад зовсан мартчкна. 22Тадн бас ода зөвүртә бәәнәт. Зуг дәкәд тадниг үзхләм, тадна зүркн байрар дүүрх. Тер байр таднас күн булаҗ авшго[+]. 23Тер өдр тадн Нанд сурвр өгшгот. Үнәр келҗәнәв, Мини нерн деерәс Эцкәс ю сурвчн, Эцк таднд сурситн өгх[+]. 24Тадн одачн Мини нерн деерәс юм сурад угат. Сурх юман суртн, сурсан авад байрар дүүрхит![+]


Би эн орчлңгиг диилүв

25Би энүг таднд үлгүрлҗ келләв. Зуг цагнь ирхлә, Би Эцкиннь тускар үлгүр угаһар ил келхв[+]. 26Тер өдрт тадн Мини нерн деерәс Эцкәсм юм сурхит. Тадна төлә гиҗ Эцкәсн эрҗ сурнав гиҗ таднд келҗәхшв. 27Тадниг Нанд дурлсн төләд, Намаг Эцкәс ирв гиҗ итксн төләд, Эцкм Бийнь таднд дурта[+]. 28Би эн орчлңд Эцкәсн ирв. Ода дәкәд эн орчлңгиг үлдәһәд, Эцк талан йовҗанав, – гиҗ Исус келв[+].

29– Ода Та үлгүр угаһар ил келҗәнәт. 30Әмтиг сурврмуд өгтл Та теднә сурврмудиг урдаснь меднәт. Ода бидн энүг шиңкән медвидн. Тер учрар Таниг Бурхнас ирсинь бидн иткҗәнәвидн, – гиҗ сурһульчнр келцхәв[+].

31– Ода тадн Нанд иткҗәнт? 32Соңстн, цагнь өөрдҗ йовна. Цагнь лавта ирв. Намаг һанцараһим үлдәһәд, тадн тарад гер болһндан йовҗ одхт. Зуг Би һанцхн бишв, яһад гихлә, Нанта Эцк бәәнә[+]. 33Нанла негн болҗ эв олтха гиҗ үүг Би таднд келләв. Эн орчлңд тадниг зовлң күләҗәнә, зуг бийән чаңһар бәртн. Би эн орчлңгиг диилв! – гиҗ Исус хәрүднь келв[+].

#### 17


Исусин зальврлһн

1Үгән төгсәһәд, Исус толһаһан өргәд, теңгр хәләһәд:

– Аав минь! Цаг ирв. Көвүн Таниг туурулхин төлә Көвүг туурул[+]. 2Та цуг күмн әмтиг залх йос Терүнд өгвт. Тер учрар Көвүнтн Тана даалһсн әмтнд мөңк җирһл өгх. Тер зөвиг Та Эврән Терүнд өгвт[+]. 3Мөңк җирһл гиснь: Таниг ор һанцхн Бурхиг болн Тана илгәсн Исус Христосиг[†] медҗ авлһн. 4Би Таниг эн һазрт туурулв. Тана даалһсн көдлмшиг күцәвүв. 5-6Ода Аав минь! Орчлң үүдәд тана һарар бүтәгдснә өмн Би Танла хамдан алдр нернд орсн биләв. Дәкн намаг тер бәәдлд орулыт. Нарт делкәһәс авад, Нанд өгсн Тана даалһсн алдр неритн әмтнд секв. Эн әмтн Тана. Та эдниг Нанд өгвт. Эдн Тана үгиг зүркндән хадһлв[+]. 7Нанд өггдсн цугинь Танас һарчахинь эдн ода меднә. 8Тана келсн үгмүдиг Би цугинь эднд келв. Тедн үгитн седкләрн орулв. Намаг Танас ирснд, Та Намаг илгәв гиснд тедн йосндан иткв[+]. 9Би эднә төлә сурҗанав. Би орчлңгин төлә биш, Тана өгсн әмтнә төлә сурҗанав. Тер юңгад гихлә, эдн Тана[+]. 10Нанд бәәсн юмн Тана. Танд бәәсн юмн Мини. Теднәр дамҗад Би туурв[+]. 11-12Би эн орчлңгас һарад Танур йовҗанав. Зуг эдн әмтнә дунд үлдҗәнә. Әрүн Аав, эдн маднла әдл ни-негн болтха гиһәд, Эврәннь нернә күчәр Та эдниг харстн. Та эн нериг Нанд өгләт. Эднлә бәәсн цагт Тана нернә күчәр Би эдниг харсҗ йовлав. Та эн нериг Нанд өгләт. Эднәс негнь чигн геедрсн уга. Зуг негнь геедрх зөвтәнь геедрв. Тер юңгад гихлә, Бичгин үг бүтх зөвтә билә[+][+]. 13Ода Би Тан тал йовҗанав. Зуг һазр деер бәәсн цагт Мини ик байрар эдн дүүртхә гиҗ цугинь Би келҗәнәв[+]. 14Би эднд Тана үг келләв. Тер учрар орчлң эднд дурго болҗана. Юңгад гихлә, эдн Нанла әдл эн орчлңгин биш[+]. 15Би эдниг эн орчлңгас автн гиҗ сурҗахшв. Та эдниг хар сәкүснәс[†] харстн гиҗ сурҗанав[+]. 16Эдн Нанла әдл эн орчлңгин биш. 17Үнәр эдниг әрүтктн. Тана Үг йосн үнн[+]. 18Та Намаг орчлңд илгәсн метәр Би эдниг орчлңд илгәҗәнәв[+]. 19Эдниг Танд нерәдхәр экләд Бийән Танд нерәдҗәнәв. Эдниг үнәр Тана болтха гиһәд тиигҗәнәв. 20Би һанцхн эднә төлә сурҗахшв. Би эднә үгәр Нанд иткх әмтнә тускар бас сурҗ бәәнәв. 21Тедн ни-негн бәәтхә гиҗ Би зальврҗанав. Аав, Та Нанла негдҗ, Би Танла негдҗ бәәдгәр тедн Мандла негдҗ бәәтхә. Тедн негдҗ бәәтхә! Тегәд Та Намаг илгәсиг орчлң иткх. 22Тана өгсн туурмҗиг Би эднд өгләв. Эдн Маднла әдл ни-негн болтха гиһәд тиигләв[+]. 23Тедниг негдүлхәр Би теднлә негдҗ бәәнәв, Та Нанла негдҗ бәәнәт. Эн учрас Та Намаг илгәвт гиҗ Нанд дурта болсн кевәр теднд дуран өгнәт гиҗ орчлң медх. 24Аав! Тана өгсн әмтн Нанла хамдан бәәтхә. Мини бәәсн һазрт тедн бас бәәтхә, гиҗ Танас сурҗанав. Тедн Мини туурмҗиг үзтхә. Тер туурмҗиг Та орчлң үүдәд уга бәәтл Нанд ик хәәртә болад өгләт[+]. 25Үнн чик Аав! Орчлң Таниг медсн уга. Би Таниг меднәв. Болв Та Намаг илгәсиг эдн меднә[+]. 26Тиигҗ Нанд өгсн Тана дурн эдниг дүүргтхә гиһәд болн Намаг теднлә негдҗ бәәтхә гиһәд, Би эднд Тана тускар секв. Болв цааранднь секәд бәәхв[+].

#### 18


Исусиг бәрҗ өглһн болн бәрлһн

1[•]Исус зальврсна хөөн сурһульчнртаһан[†] Кедрон гидг салаг дәврәд, садт ирв[+]. 2Йуда гидг урвач тер һазриг меддг билә, Исус сурһульчнртаһан оньдин тиигәрән ирдг бәәсмн[+]. 3Йуда тиигәрән Римин цергүдиг, гелңгүдин[†] болн паршмудын[†] илгәсн сүмин харулчнриг дахулсн бас ирв. Тедн шам бәрсн, зер-зевтәһән ирцхәв[+]. 4Исус Терүнлә юн учрхинь медәд бәәв.

– Кениг хәәҗәнәт? – гиҗ Исус өмәрән һарад теднәс сурв[+].

5– Назаретин Исусиг, – гиҗ тедн хәрү өгв.

– Тертн Бив, – гиҗ Исус келв.

Йуда гидг урвач бас теднә өөр зогсҗала. 6Исус «Бив» гисн цагт тедн цуһар ардагшан цухрад һазр элкдҗ унцхав.

7– Кениг хәәҗәнәт? – гиҗ Исус давтад теднәс сурв.

– Назаретин Исусиг, – гиҗ тедн хәрү өгцхәв.

8– Би таднд Тертн – Бив гисн бәәнәлм, кемр Би таднд кергтә болхла, эдниг тәвҗ йовултн, – гиҗ Исус келв.

9«Тана өгсн әмтнәс негинь чигн Би геесн угав», гисн үгмүд тиигәд бүтв[+]. 10Симона Пётрт үлд бәәҗ. Тер үлдән өргәд, ах гелңгин[†] зарцин барун чикинь тәәрәд хайчкв. Тер зарцин нернь Малх бәәҗ[+].

11– Үлдән дүр! Мини Эцкин белдсн зовлңгиг Би эдлх зөвтәв, тиим эсий? – гиҗ Исус Пётрт келв[+].


Исус ах гелңгин өмн

12[•]Римин цергүд ахлачтаһан болн сүмин харулчнр Исусиг бәрҗ авв. Тедн Исусиг күләд, Анас тал авч ирв. 13Юңгад гихлә, Ханас Кәәпин хадм эцк бәәҗ. Тер җилд Кәәп ах гелң болсмн[+].

14– Нег күн цуг келн әмтнә төлә үксн деер болх, – гиҗ урднь Кәәп евреймүдин толһачнрт келсн билә[+].


Пётрин гөрдлһн

15Симон Пётр болн дәкәд нег сурһульч Исусин ардас йовсн бәәҗ. Тер сурһульч ах гелңгин сән таньл бәәсн учрас Исусиг дахад, герин хашад орҗ чадв. 16[•]Пётр болхла үүднә ца үлдәд зогсв. Ах гелңгин таньдг сурһульч һарад, үүднә өөр зогсдг зарц күүкд күүнлә күүндәд, Пётриг герин хашад орулв.

17– Та эн күүнә сурһульчнрин негнь биший? – гиҗ тер зарц күүкд күн сурв.

– Уга, – гиҗ Пётр хәрү өгв.

18Һаза серүн билә. Зарцнр болн Римин цергүд һал шатаһад, терүнә цогин өөр дуладад зогсҗ. Пётр бас дуладхар тедн дунд зогсв.


Ах гелң Исусиг мөшкнә

19[•]Тер цагт ах гелң Исусиг сурһульчнриннь тускар болн номин тускар мөшкв.

20– Би цуг әмтнд иләр келдг биләв, Би хурлмудт[†] эс гиҗ сүмд номан умшад, әмтиг сурһдг биләв. Тенд кесг евреймүд цуглрдг билә. Нууц юм Би келдго биләв[+]. 21-22Юңгад тадн Намаг мөшкәд бәәнәт? Намаг соңссн әмтнәс суртн. Тедн Мини келсн үг меднә, – гиҗ Исусиг эн үгмүд келснә хөөн, Терүнә өөр зогсҗасн сүмин харулчнрин негнь Исусиг халхарнь ташв:

– Чи ах гелңглә ямаран кевәр күүндҗәхмч! – гиһәд тернь келв[+].

23– Кемр Би буру үг келсн болхла, буруһинь йилһҗ кел. Кемр чик келсн болхла, яһад Намаг цоквч?

24Хана күләтә Исусиг Кәәп гидг ах гелңгүр илгәв.


Пётрин хойрдгч гөрдлһн

25Симона Пётр һалын өөр дуладҗ бәәхд, терүг дәкәд нег күн:

– Чи Энүнә сурһульчнрин негнь бишвч? – гиҗ сурла.

– Бишв, – гиҗ тер хәрүцв.

26Тиигхлә ах гелңгин зарц Пётр чикинь тәәрсн зарцин садн:

– Тер садт теднлә хамдан бәәсн чи мөн бишвч? – гив[+].

27Пётр саак кевәрн гөрдв, генткн эр така хәәкрв[+].


Исус Пилатын өмн

28[•]Евреймүд Исусиг римин закрач Пилатын бәәшңд авч ирцхәв. Песахин[†] байрин өрүнә цаг билә. Евреймүд бийән бузрдашгоһар бәәшң дотрнь орсн уга. Орсн болхла, тедн Песахин байрла асхни хот эдлх зөв уга болх билә[+]. 29Тегәд чигн Пилат тедн тал һарв.

– Юунас көлтә тадн эн күүг гемшәҗәхмбт? – гиҗ тер сурв[+].

30– Эн йос эс эвдсн болхла, бидн Энүг чамур авч иршго биләвидн, – гиҗ тедн хәрү өгв.

31Пилат:

– Энүг тадн бийстн авад, эврәннь Закаһар зарһинь кетн, – гив.

– Мадн кү үкүлхәр цааҗлх зөв угавидн[*], – гиҗ евреймүд хәрү өгв.

32Тиим кевәр Исус ямаран үкләр үкх гисн үгмүд бүтәгдх зөвтә бәәсмн[+]. 33Тиигхлә Пилат бәәшң дотран орад, Исусиг дуудҗ авад:

– Йудья улсин хан чивч? – гиҗ сурв[+].

34– Чи энүг эврән келҗәнч, али чамд Мини тускар тиигҗ талдан әмтн келв? – гиҗ Исус хәрүднь сурв.

35– Би кемб? Еврей болҗахмб? – гиҗ Пилат хәрү өгв.

– Эн чини келн-әмтн, чини ахлачнр чамаг мини һарт бәрүлв. Чи ю кесмбч?

36Исус:

– Мини алвт эн орчлңгин биш. Кемр алвтм эн орчлңгин бәәсн болхла, Мини алвтнр Намаг евреймүдин толһачнрас харсх билә. Мини алвт эн орчлңгин биш, – гив[+].

37– Чи хан болҗахмч? – гиҗ Пилат сурв.

– Чи үнәр келҗәнәч. Би – ханв, – гиҗ Исус келв, – Би төрәд, эн орчлң тал үннә тускар герчлхәр ирв. Зөвтә Үнниг медсн күн Намаг соңсна[+]. 38(38а) Пилат:

– Үнн гидг юмб? – гиҗ сурв[+].


Исусиг үклин цааҗла харһулснь

(38б) Цааранднь Пилат һазаран һарад евреймүдт келв:

– Би эн күүг гемшәх учр үзҗәхшв. 39Танад тиим авъяс бәәнә: Песахин байрт бәрәнд суусн әмтнәс негинь сулдхх кергтә. Йудья улсин хааг сулдххар седҗәнт[+]?

40Тедн цуһар:

– Уга! Энүг биш! Бар-Абаг сулдх! – гиҗ хәәкрв.

Бар-Аба болхла деермч күн бәәсмн.

#### 19

1[•]Тиигхлә Пилат Исусиг маляһар цоктн, гиҗ цергүдт закв. 2Цергүд хатхдг көглин ацмудар титм гүрәд, Исусин толһа деернь өмскв. Дәкәд тедн улан лавшг Терүн деер хаяд, 3даран-даранднь Исус тал өөрдәд:

– Йудья улсин хан менд болтха! – гиҗ хәәкрәд, наад бәрәд цокҗ зоваһад бәәв.

4Пилат дәкн әмтнүр һарад:

– Хәләтн! Би Энүг цааҗла харһулх буру юм һарһснь нанд медгдхш. Тегәд таднур дәкәд Энүг һарһв, – гив[+].

5Исусиг көгл титмтәһинь болн улан лавшгтаһинь һарһад зогсахлань:

– Тер күн эн бәәнә, – гиҗ Пилат келв.

6Ах гелңгүд[†] болн сүмин харулчнр Исусиг үзәд цуһар:

– Кирст хадул! Кирст Энүг хадул! – гиһәд хәәкрцхәв.

– Энүг авад бийстн кирст хадултн. Би болхла Энүнә кесн буруһинь үзҗәхшв, – гиҗ Пилат хәрүцв.

7– Мана Закаһар Эн күн үкх зөвтә. Энтн бийән Бурхна Көвүн гиҗ нерәднә! – гиҗ евреймүд эврәһәрн кехәр келцхәв[+].

8Цуг энүг соңссн Пилат улм сүрдв. 9Тер дәкәд эврәннь бәәшңгүрн орад:

– Чи кенәхнәвч? – гиҗ Исусас сурв.

Зуг Исус тагчг, үг келлго зогсв[+].

10– Чи нанла күүндхәр седҗәхшийч? Чамаг сулдхх эс гиҗ кирсд хадулх йосн нанд бәәдгинь Чи медҗәхшийчи? – гиҗ Пилат келв.

11– Кемр чамд эн йос теңгрәс эс өгсн болхла, чи Намаг бәрх йосн уга болх биләч. Тер учрар Намаг чини һарт бәрүлсн күүнә килнц чини килнцәс ик болх, – гиҗ Исус хәрү өгв[+].

12Терүг келснә хөөн Пилат Исусиг сулдхх арһ хәәв.

– Кемр чи Эн күүг сулдххла, чи Римин хаана үр биш болхич. Би ханв гисн күн Римин хаана өшәтн болҗана! – гиҗ евреймүд дәкн хәәкрцхәв[+].

13Пилат теднә үгмүд соңсад, Исусиг һарһҗ авад, эврән зарһчин ормдан суув. Тер орм чолуһар кесн өндр орм бәәҗ, еврей келәр Габат гиҗ нерәдгдсмн. 14Песах[†] гидг байрин өмн басң өдр билә. Үдин цаг бәәҗ.

– Хәләтн, эн тана хан, – гиҗ Пилат евреймүдт келв.

15– Энүг цааран йовул, цааран! Кирст хадул Энүг! Кирст! – гиҗ тедн хәәкрцхәв.

– Тадна хааг кирст хадулхмб? – гиҗ Пилат сурв.

– Мана Римин хаанас даву хан уга, – гиҗ ах гелңгүд хәрү өгцхәв[+].

16-17[•]Аш сүүлднь, Пилат Исусиг кирст хадулхар цергүдин һарт өгв.


Исусиг кирст хадулснь

Тедн Исусиг авад йовцхав. Эврәннь кирсән авад, Исус Һавлын орм тал йовв. Еврей келәр Голгот гидг һазр бәәҗ. 18Тенд Исусиг кирст хадулв, Терүнлә хамдан барун болн зүн талнь дәкәд хойр кү цааҗлв. Исус теднә тал дунднь бәәсмн. 19Пилат харһа модыг белдәд, кирс деер хадултн гиһәд цергүдт закв. Тер харһа моднд: «Назаретин Исус – Йудья улсин хан» гиҗ бичәтә бәәсмн. 20Тер бичсн үгмүдиг кесг евреймүд умшсмн, юңгад гихлә, Исусиг цааҗлсн һазр балһсна өөр бәәҗ. Тер үгмүд еврей, Рим болн грек келнд бичәтә бәәҗ[+]. 21Ах гелңгүд Пилатд энтн хаҗһр гив.

– «Йудья улсин хан» гиҗ бичә бичтн. «Тер: Би Йудья улсин хан гиҗ келнә» гиһәд бичтн, – гиһәд тедн келцхәв.

22– Бичх юман бичв, – гиҗ Пилат хәрү өгв.

23Цергүд Исусиг кирст хадсна хөөн Терүнә хувцинь авад, дөрвн әңгд хував, күн болһнд күрв. Хитон гидг Исусин хувцнь болхла уйдл уга бүкл билә.

24– Энүг хувахмн биш. Җирв хайхм, кенд тусна, тернь авчана, – гиҗ тедн шиидв.

Тиигҗ Бурхна Бичгт бәәсн үгмүд күцв: «Тедн хоорндан зәрм хувцим хувала, болв наадк хувцна төлә җирв хайла». Цергүд тер келсиг күцәв[+]. 25Исусин кирсин өөр Терүнә эк, наһц эгч, Клөпән гергн Марий болн Магдален хотна Марий зогсла[+]. 26Исус эврәннь экән болн хаҗуднь зогссн дурта сурһульчиг[†] үзв.

– Аак, эн чини көвүн, – гиҗ Исус экдән келв[+].

27Эврәннь сурһульчдан Исус:

– Эн чини экчнь, – гив.

Тер өдрин хөөн сурһульч Исусин экинь герүрн авв.


Исусин үкл

28[•]Исус цуг юмиг күцәгдсинь медлә, тегәд Бурхна Бичгиг бүклднь күцәхин төлә Тер келв:

– Би ундасҗанав[+].

29Тенд буһшт чаһр бәәҗ. Цергүд терүнд кенчр норһад, моднд өргәд, Исусин урлд күргв. 30Исус тер чаһриг амсад, келв:

– Күцв!

Эн үгмүдин хөөн Терүнә толһань өрч деернь унад, әмнь цогцасн һарв.


Цергч Исусиг хәврһәрнь шаасна тускар

31Басң өдр билә, маңһдуртнь бемб өдр болх бәәҗ. Бемб өдрлә кирс деер үксн цогц бәәх йосн уга бәәҗ. Дәкәд болхла, бемб өдр – онц Песахин өдр билә. Тер учрар евреймүдин толһачнр кирс деер хадата әмтнә көлинь хамхлад, цогцснь кирс деерәс буулһх зөв Пилатас сурв[+]. 32Цергүд ирәд, нег хадата күүнә көлинь хамхлад, наадк күүнә көлинь хамхлв. 33Тедн Исусур өөрдлә, Исус әмн уга бәәҗ, тер учрар тедн Терүнә көлинь хамхлсн уга. 34Зуг нег цергч җидәр Исусиг хәврһәрнь шаав, цусн усн хойр Исусин цогцас асхрв[+]. 35Цуг энүг үзсн күн тадниг итктхә гиһәд, энүнә тускар герчлҗәнә. Терүнә герчллһн үнн, болв тер үн келҗәсән меднә[+]. 36Бурхна Бичгин «Терүнә нег чигн ясн хуһршго» гисн үгмүд күцхин төлә цуг эн йовдл учрв[+]. 37Бичгт дәкәд нег халхд бичәтә билә: «Тедн шаагдсн күүнүр хәләх».


Исусиг оршалһн

38[•]Хөөннь Ариматьяс ирсн Йосип Исусин цогциг Пилатас сурв. Йосип Исусин нууц сурһульч бәәсмн. Юңгад гихлә, тер евреймүдин толһачнрас әәдг бәәҗ. Пилат зөв өгхлә, тер ирәд, Исусин цогциг авв[+]. 39Йосипла хамдан Никодим ирв. Тер Никодим Исусур сөөд ирдг билә. Никодим һучн килограмм каңкнсн смирн болн алоэ гидг сәәхн үнртә тос авч ирв[+]. 40Тедн Исусин цогциг кирсәс сулдхад, цогцднь сәәхн үнртә тос түркәд, кенчрәр орав, еврей әмтнә йосар цогциг тиигҗ оршадг бәәҗ[+]. 41Исусиг цааҗлсн ормд сад бәәҗ, тер сад заагт шин кесн хадын көндә бәәсмн. Тер көндәд күн оршагдад уга бәәҗ. 42Тегәд Песах байрин өдрмүд өөрдҗ йовсн цаг билә. Тер хадын көндә өөрхн бәәсн учрас Исусиг тенд оршав.

#### 20


Исусин әмдрлһн

1[•]Өр цәәтл шин долан хонгин түрүңк өдр эклхин өмн Магдален хотна Марий харңһуһар үкәр тал йовна. Өөрдәд ирхләнь, үкәр хаасн хад чолун тедүкнд кевтсинь үзв. Үкәрнь секәтә бәәҗ[+]. 2Тер Симона Пётрүр болн Исусин дурта сурһульч[†] тал гүүҗ ирәд:

– Тедн Деед Эзиг үкәрәснь һарһад авад йовҗ оч, цогцинь альд орксинь бидн медҗәхшвидн! – гиҗ келв[+].

3Пётр тер сурһульчта хамдан тер дарунь үкәрүр йовцхав. 4Тедн хоюрн гүүҗ. Зуг тер сурһульч Пётриг күцәд үкәрүр түрүләд гүүҗ ирв. 5Үкәр дотр шаһаҗ хәләһәд, тенд Исусиг орасн оршалһна кенчр үзв. Зуг сурһульч үкәр дотр орсн уга. 6Дәкәд терүнә ард йовсн Симон Пётр гүүҗ ирәд, үкәр дотр орв. Исусин цогциг орасн кенчр 7болн толһаһинь боосн альчур бас үзв. Тер альчур наадк кенчрмүдәс талдан ормд эвкәд тәвгдсн бәәҗ. 8Тиигхлә түрүләд үкәрүр гүүҗ ирсн наадк сурһульч бас үкәр дотр орв. Тер үзәд иткв. 9Бурхна Бичгәр Исусиг әмдрхинь тедн ода чигн медәд уга бәәҗ[+]. 10Сурһульчнр герүрн хәрв.


Магдален хотна Марий Исус хойр

11-12[•]Марий үкәрин өөр ууляд зогсв. Уульн бәәҗ тер үкәр дотр шаһаҗ хәләв. Генткн цаһан хувцта хойр Бурхна элчнриг тер үзв. Тедн Исусин цогц кевтсн ормд сууҗ, негнь толһаднь, дарукнь көлднь[+]. 13Бурхна элчнр Марийас:

– Күүкн, чи юңгад уульҗахмч? – гиҗ сурв.

– Тедн мини Деед Эзиг авад йовҗ одв. Болв Терүг альд тәвсинь би медҗәхшв, – гиҗ тер хәрү өгв.

14Күүкд күн хәрү эргәд хәләв, генткн тенд Исусиг үзв. Зуг Исусиг Бийнь зогсҗахинь тер йосндан таньҗ медҗ чадсн уга[+].

15– Күүкн, юңгад уульҗахмч, кениг хәәҗәхмч? – гиҗ Исус келв. Марий Исусиг сад хәләдг күн гиҗ санад келв:

– Эзн минь, кемр Чи Исусиг авад йовҗ одсн болхла, цогцинь альд тәвсән кел, би йовад авнав[+].

16– Мирьям, – гиҗ Исус терүнд келв.

Күүкд күн Терүнүр эргҗ хәләһәд, еврей келәр:

– Раввуни! (Багш гидг үг), – гиҗ хәәкрв.

17– Дәкҗ Нанур һаран бичә күрг! Би Эцкүрн деегшән һарад угав. Мини дүүнр тал йовад кел: Би эврәннь Эцкүр болн тадна Эцкүр хәрҗәнәв, Мини Бурхн тал, тадна Бурхн тал, – гиҗ Исус келв[+].

18Магдален хотна Мирьям сурһульчнр тал йовад:

– Би Деед Эзиг үзв! – гиҗ келв.

Исусин келсн үгмүдиг теднд тер келҗ өгв.


Сурһульчнр әмдрсн Исусла харһҗана

19[•]Асхн долан хонгин түрүңк өдртнь сурһульчнр цуглрсмн. Тедн евреймүдин толһачнрас әәһәд, үүдән төдглҗ. Үүднь төдгтә бәәсн бийнь Исус ирәд:

– Бурхн тадниг өршәтхә! – гиҗ келәд,

20Сурһульчнртан эврәннь хойр һаран, хәврһән үзүлв. Тедн цуһар Деед Эзиг үзәд, икәр байрлцхав.

21– Бурхн тадниг өршәтхә! Эцкм Намаг илгәсн кевәр Би тадниг илгәҗәнәв, – гиҗ Исус келәд,[+] 22тедн тал үләһәд, келв:

– Әрүн Сәкүсиг автн, – гив[+].

23– Кемр тадн күүнә килнц тәвҗ өгхлә, Бурхн терүнә килнц тәвҗ өгх. Болв кемр тадн күүнә килнцинь эс тәвҗ өгхлә, Бурхн терүнә килнц тәвҗ өгшго, – гиҗ Исус келв[+].


Исус Томас хойр

24Исусиг ирсн цагт Икрин өрәсн Томас, арвн хойр сурһульчнрин негнь уга бәәҗ[+].

25– Бидн Деед Эзиг үзләвидн! – гиҗ талдан сурһульчнр терүнд келв.

– Хадасн орсн ормиг һартнь үзәд эс көндәтл болв хәврһднь бәәсн шавинь эс көндәтл би төрүц иткшгов, – гиҗ Томас хәрү өгв.

26Долан хонг давсна хөөн сурһульчнр саак кевәрн нег герт цуглрв. Тер цагт Томас бас теднлә бәәв. Үүдн төдгтә бәәлә, зуг Исус дәкн үзгдәд, сурһульчнрин дунд зогсад:

– Бурхн тадниг өршәтхә! – гиҗ келв.

27– Эврәннь хурһан өг нааран, Мини һар хәлә. Һаран өгәд Мини хәврһм көндә. Маһдл уга итк! – гиҗ Исус Томаст келв.

28Томас:

– Деед Эзн минь болн мини Бурхн! – гиҗ хәрү өгв[+].

29Исус:

– Чи Намаг үзәд итквч. Намаг үзлго иткдг күн буйн-кишгтә! – гив[+].


Эн дегтрин тускар

30Кесг өвәрц темдг Исус сурһульчнртан үзүлв. Теднә тускар эн дегтрт бичгдсн уга[+]. 31Исус Бурхна илгәсн Аврач Бурхна Көвүн гиҗ иткүлхин төлә, болв иткәд Терүнә нернә төләд мөңк җирһл эдлҗ бәәтхә гиҗ эн дегтр бичгдсн бәәҗ[+].

#### 21


Исус долан сурһульчнрт үзүлснь

1Хөөннь Исус Тиберәд нуурин өөр сурһульчнрт[†] үзгдв. Эн иигҗ учрв[+]. 2Шимона Пётр, Икрин өрәсн Томас, Һалилья Канын Натаналь, Зебедайин көвүн болн дәкәд хойр сурһульч хамдан цуглрҗ[+]. 3Шимона Пётр:

– Би заһс бәрхәр йовнав, – гив.

– Бидн бас чамта хамдан йовнавидн, – гиҗ тедн келцхәв.

Тедн нур тал ирәд оңһц дотр орцхав. Зуг тер сөөд юм бәрҗ авсн уга. 4Өр цәәхлә, Исус тедниг усна көвәд күләҗ, зуг сурһульчнр Исусиг таньсн уга[+].

5– Үүрмүд Мини, заһсн бәәнү? – гиҗ Исус тедниг дуудҗ сурв.

– Уга, – гиҗ сурһульчнр хәрү өгв[+].

6– Оңһцин барун талан гөлм хайтн, заһс бәрҗ авхит, – гиҗ Исус келв.

Тедн гөлмән хаяд ик дала заһс бәрәд, әрә гиҗ терүг һарһҗ авв[+]. 7Исусин хамгин хәәртә сурһульч Пётрт:

– Энтн Деед Эзн! – гиҗ келв.

Шимон Пётр Деед Эзн гисинь соңсад, деерк хувцан бий деерән хаяд, (тер юңгад гихлә, белкүсцәһән нүцкн бәәҗ) оңһцас уснд орв[+]. 8Наадк сурһульчнр оңһц дотр бәәһәд, заһсар дүүрң гөлм татн бәәҗ Пётрин ардас дахҗ йовв, усна көвә күртл зу метр шаху үлдсн билә. 9Тедн оңһцан тәвәд, эрг деер һархла, шачасн дендр үзв. Терүнә цог деернь шаргдҗах заһсн, өөрнь болһсн өдмг бәәҗ.

10– Бәрҗ авсн заһснас тадн невчкниг нааран авч иртн, – гиҗ Исус теднд келв.

11Шимона Пётр оңһц дотр орад, гөлмиг уснас татҗ авад һазрт хайв. Тедн зун тәвн һурвн ик заһс бәрҗ авч. Тиим дала заһс дааһад, гөлм тасрсн уга бәәҗ.

12– Наартн, хотан уутн, – гиҗ Исус сурһульчнрт келв.

Сурһульчнрас нег чигн күн кембт? гиҗ зөрглҗ сурсн уга. Терүг Деед Эзн гиҗ тедн медв. 13Исус өөрдәд өдмг заһс хойриг теднд өгв. 14Әмдрснә хөөн Исус сурһульчнрт һурвдад үзгдсмн[+].


Исус Пётр хойр

15Хотын хөөн Исус:

– Йохана көвүн Шимон, чи эднәс үлү Нанд дурта бәәснь үнәрий? – гиҗ Шимон Пётрт келв.

– Тиим, Деед Эзн. Би Танд яһҗ дурта болдгинь Та эврән меднәт, – гиҗ тер хәрү өгв.

– Тиигхлә Мини хурһдыг хәрүл, – гиҗ Исус келв.

16– Йохана көвүн Шимон, чи Нанд дуртавч, угай? – гиҗ Исус Пётрәс хойрдад сурв.

– Тиим Деед Эзн. Яһҗ би Танд дурта болдгинь Та эврән меднәт, – гиҗ Пётр келв.

– Мини хөөдиг хәлә, – гиҗ Исус хәрү өгв[+].

17– Йохана көвүн Шимон, чи Нанд дуртавчи? – гиҗ Исус Пётрәс һурвдад сурв.

Исусиг һурвдад сурҗаснд Пётр гейүрәд:

– Деед Эзн, Та цугинь меднәт, Намаг Танд икәр дуртаһинь бас меднәт, – гив.

– Мини хөөдиг хәрүл, – гиҗ Исус терүнд келв.

18– Үнәр чамд келҗәнәв, баһ цагтан чи эврән бийән нег мөсләд, дурта һазрт йовдг арһта биләч. Зуг чамаг көгшрхлә, һаричнь бооһад талдан күн чамаг дурго һазрт авад йовх.

19Эн үгәр Исус Пётриг ямаран үкләр үкхинь келсн бәәҗ. Тер үкләр Пётр Бурхиг туурулх. Цааранднь Исус Пётрт:

– Намаг дахад йов, – гив[+].


Исус болн Терүнә дурта сурһульч

20Пётр ардагшан хәләһәд, Исусин дурта сурһульчиг үзв. Тер сурһульч асхни хот уусн цагт Исуст толһаһан өөрдүләд: «Деед Эзн, кен Чамас урвх?» – гиҗ сурла[+].

21Терүг үзәд, Пётр:

– Деед Эзн, энүнлә юн учрх? – гиҗ сурв.

22– Кемр Намаг хәрү иртл энүг әмд бәәлһхәр седхлә, чамд юн кергв? Чи Намаг дахад йов, – гиҗ Исус хәрүднь келв[+].

23Эн үгмүдин хөөн сурһульчнр заагт тер сурһульч үкшго гисн зәңг тарв. Зуг Исус үкшго гиҗ келсн үга:

– Кемр Намаг хәрү иртл, энүг әмд бәәлһхәр седхлә, чамд юн кергв? – гиҗ келсмн.

24Цуг Энүг герчлҗәсн, цуг энүг бичснь Исусин келҗәсн сурһульч. Бидн цуһар меднәвидн, эн герчллһн үнн[+].


Сүл үгмүд

25Исус олн юм күцәв. Кемр цугинь бичҗ авхла, Терүнә тускар бичгдсн дегтрмүд цуг нарт делкәд багтлго чигн бәәх билә[+].

### Апостолмуд

#### Апостолмуд

Апостолмуд


Нүр үг

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]


#### Нүр үг


Апостолмудын йовдлмуд


Нүр үг

Лукан бичсн Сән Зәңгин цаарандкнь апостолмудын йовдлмуд болҗана. Эн дегтрт Исусин түрүңк сурһульчнр Әрүн Сәкүснә дуудврар Терүнә туск Сән Зәңг Ерусалимд, цуг Йудьяр болн Шамарьяд, һазрин көвә күртл тархасиг автор үзүлҗәнә (1.8). Эннь евреймүд дунд христианск төр эклҗәснә туск тууҗ, дәкәд тер цуг делкән иткл болсмн. Тиигҗ бичхләрн, бичәч Римин монархин орн-нутгт христианмудас әәхмн биш гиҗ нег дәкҗ эврәннь умшачнран иткүлхәр седв. Христианск иткл евреймүдин шаҗна күцл болҗахиг бас иткүлҗәнә.

Апостолмудын йовдлмуд гидг дегтриг һурвн әңгд хуваҗ болҗана. Исусин туск Сән Зәңг тархагдҗах һазр мел өсәд йовв, чонҗ үүдәгдв:

(1) Исусиг өөдлснә хөөн Ерусалимд христианск төрмүд экләд хәләгдлһн.

(2) Терүг Палестина талдан һазрмудар тархалһн.

(3) Дунд һазрин теңгсәр Рим күртл цаарандан терүг тархалһн.

Эн дегтрт Әрүн Сәкүснә йовдлмуд хамгин чинртә болҗ үзүлгдҗәнә. Тиим йовдлмуд Ерусалимд тәвдгч өдрт болдг нәәрлә сурһульчнрт чидл өгнә, чонҗиг болн теднә һардачнриг күцәх кергднь дахулад батлна гиҗ дегтрт бичәтә.

Цәәлһврт орулгдсн түрүн христианмудын зәңгс, дегтрт бичәтә учрсн йовдлмуд иткдг улсин җирһлд болн чонҗин бәәдлд эн зәңгсин күчинь үзүлҗәнә.


Учр-утхин зура

Герч боллһнд белдлһн 1.1–26

Ерусалимд болсн герчллһн 2.1 – 8.3

Йудьяд болн Шамарьяд болсн герчллһн 8.4 – 12.25

Павелын цергллһн 13.1 – 28.31

а) Миссионерск түрүңк йовлһн 13.1 – 14.28

б) Ерусалимин Хург 15.1–35

в) Миссионерск хойрдгч йовлһн 15.36 – 18.22

г) Миссионерск һурвдгч йовлһн 18.23 – 21.16

д) Ерусалимин, Кесәрьяна, Римин бәрәнд Павелыг бәрлһн 21.17 – 28.31

#### 1


Үг өгснә тускар

1Күндтә Төпил! Исусин цуг кесн болн сурһсн тоотынь эклцәснь авн[+] 2теңгрт өөдлсн өдр күртл би чамд эврәннь түрүн дегтртән бичләв. Теңгрт өөдлх өдрин өмн Исус Әрүн Сәкүсәр шүүҗ авсн апостолмудт[†] заквр өглә. 3Эврән зовлң үзснәннь хөөн тер тедн тал кесг дәкҗ ирдг бәәҗ. Тиигәд Исус йосндан әмдрсән олн йовдлар дамҗад лавлҗ. Дөчн хонгин эргцд Исус Бурхна орн-нутгин тускар ирәд келҗәв[+]. 4Нег дәкҗ тедниг цуглрхла, Исус теднд закв:

– Ерусалимас бичә һартн. Болв Мини Эцкин келсн Әрүн Сәкүс күләтн. Та Нанас энүнә тускар бас соңслат[+]. 5Йохан тадниг уснд кирслв. Нег цөөкн хонгас тадн Әрүн Сәкүс авхит[+].


Теңгрүр өөдллһн

6Сурһульчнр[†] хамдан цуглрад Исусас иигҗ сурв:

– О, Деед Эзн, Израилин ориг сулдхх болн шинәс босхх цаг ирсмн болвза чамд[+]?

7Тернь келв:

– Төрүц тана керг уга. Тер цаг кезә учрхиг һанцхн Бурхн мини Эцк шиидх[+]. 8Әрүн Сәкүсн тадн деер бууһад ирхлә, чидл-күч авхит. Тиигәд Ерусалимд, цуг Йудьяд, Шамарьяд болн нань цуг һазрар нанд герч болхит[+].

9Тиигҗ келлһнләнь, хәләһә бәәтл Исус деегшән теңгрүр өөдлҗ үүлн заагт уга болҗ одв[+]. 10Тедниг теңгрүр ширтҗ хәләҗәхлә, генткн хаҗуднь цаһан хувцта хойр залу күн үзгдв[+].

11– Һалилья һазрин залус, юуһинь теңгр тал хәләһәд зогсҗанат? Тадниг хәләһә бәәтл теңгрүр авгдсн Исус тер кевтән өөдлснләһән әдл хәрү бууҗ ирх, – гиҗ тедн келв[+].


Матийин суңһлһна тускар

12Терүнә хөөн олив модна уулас бууһад, тедн Ерусалим тал хәрҗ ирцхәв. Ерусалимас тер уул нег дууна шаху һазрт бәәнә. 13Ирн тедн герин деерк хорад цуглрв. Исусин сурһульчнрин нерднь эн: Пётр, Йохан, Яков, Андрей, Пилип, Томас, Бар-Толма, Матай, Алпана көвүн Яков, Зилот багин гешүн Шимон болн Йуда, Яковин ах[+]. 14Цугтан санан-седкләрн негдәд оньдин мөргцхәв. Теднлә хамдан нег цөөкн күүкд улс, Исусин эк Мирьям болн Исусин дүүнр ирдг болв[+]. 15Нег дәкҗ тиигәрән зун хөрн шаху улс ирҗ. Пётр тиигхд босад келҗ:

16– Манахс, Бурхна Бичгт Исусиг бәрҗ авсн улс дахулҗ ирсн Йудан тускар бичсн үгмүд күцх зөвтә бәәсмн. Тер үгмүд Давидәр[†] дамҗад Әрүн Сәкүсн келсмн[+]. 17Йуда мана багин гешүн билә, яһад гихлә, тер бас маднла хамдан Бурхнд церглхәр суңһгдла[+]. 18Му йовдл һарһад олсн мөңгәр тер һазр хулдҗ авч. Тиигәд унад, дор ормдан үкәд, геснь буурад, дотркинь һазаран унҗ. 19Энүнә тускар Ерусалимд бәәсн цуг әмтн соңсв. Тиигәд тер һазр теднә төрскн келнә янзар Хәкль Демә гиҗ нерәдгдв. Оңданар болхла, «цуста һазр»[+]. 20«Йудан бийиннь гернь кезәд чигн эҗгәртхә, нег чигн күн энд бичә бәәтхә», «Түүнә ормд талдан күн ортха» – гиҗ Псалмудын[†] дегтрт бичәтә[+]. 21-22Тер учрас иштә Йоханыг уснд кирслсн өдрәс авн Исусиг маднас салһҗ авсн өдр күртл Исусла хамдан оньдин йовдг залусас негинь Йудан ормд шүүҗ авх кергтә. Тер күн маднла әдл Исусин әмдрллһнд герч болх йоста[+].

23Хойр күүнә нер дуудв: Бар-Себа эс гиҗ Юст гидг нертә Йосипиг болн Матийиг[+].

24-25– О, Деед Эзн! Та күн болһна седклинь меднәт. Ода Йудан сулдхсн ормд көдлхинь болн апостолмудын тоод орхиг йилһҗ авсан зааһад медүлтн! – гиҗ апостолмуд мөргв[+].

26Кенинь йилһхәр җирв хайв. Җирв Матийд тусв. Тиигәд Матий арвн негн апостолмудын тоод арвн хойрдгч болҗ орв[+].

#### 2


Әрүн Сәкүснә бууҗ ирлһн

1Тәвдгч өдр гидг нәр[†] (Песахин[†] хөөн тәвн өдр давхла, терүг Тәвдгч өдр гиҗ нерәднә) ирхлә, цугтан хамдан цуглрв[+]. 2Генткн теңгрәс шүрүн салькн көдлсмн мет шууган теднә бәәсн гер дүүргв. 3Тер кемлә герт бәәсн сурһульчнр[†] ассн һалын бәәдлтә заль зааград тарсинь үзв. Күн болһн деер неҗәдәр Тер буув[+]. 4Әрүн Сәкүсәр дүүрәд, тедн цугтан Әрүн Сәкүснә күчәр тал-талдан келәр келцхәв[+].

5Ерусалимд тер цагт зүсн-зүүл орн-нутгудас Бурхнд шүтдг Йудья улс ирв. 6-7Эн шууга соңсад, олн улс тенд цуглрв. Цугтан һәәхәд өврв. Яһад гихлә, сурһульч болһн теднә төрскн келәр келҗәхиг соңсв.

8– Эн күүндҗәх улс цугтан Һалильяс биший? – гиҗ дегд икәр алң болад, нег-негнәсн сурлдв, – Бидн эврәннь төрскн келәр сурһульчнриг келҗәхиг соңсҗанавидн. Яһҗ тиигҗ күн болһнла әдләр келҗәхмб? 9Мадн дунд Партьян, Мидин, Еламин, Месапотамьян, Йудьян болн Кападокьян, Понта болн Азийин һазрас, 10Пругьяс, Пампульяс, Египетәс, Ливиин Күрәнә хаҗуһас, Римин бәәрн улс, 11Критин улс болн арабмуд бидн цугтан мана төрскн келәр сурһульчнр Бурхна алдр кергүдин тускар келҗәхиг соңсҗанавидн[+]. 12Эн юн гидг юмн болҗахмб? – гиҗ цугтан нег-негнәсн өврәд, алмацад сурҗав.

13– Сурһульчнр дегд икәр әмтәхн чаһр уусмн бәәдлтә, – гиһәд зәрмснь наад бәрцхәв[+].


Пётрин келсн үг

14Арвн негн апостолмудта[†] хамдан йовсн Пётр зогсв.

– Йудьян залус болн Ерусалимд бәәх цуг әмтн, ода мини келхәр бәәхиг оньган өгч соңстн, – гиһәд Пётр дууһан деегшән өргәд келв. – 15Эднтн, тана ухалҗасар, согту биш. Шиңкән йисн час өрүнлм. 16Энтн әәлдәч Йолин келсн үгиг күцәҗәнә. « 17Сүүлин өдрмүдт Би Эврәннь Сәкүсән цуг улст өгхв гиҗ Бурхн келҗәнә. Тадна көвүд болн күүкд әәлдх, баһчуд юм үздг болх, көгшдүд зүүд зүүдлцхәх. 18Эврәннь зарцмудт, залус болну, күүкд улс болну, тер өдрмүдт Би Эврәннь Сәкүсән өгхв. Тедн әәлдхл келх. 19Тиигәд теңгр деер болн һазр дор Би темдгүд үзүлхв: цусн, һал болн утана үүлн[+]. 20Деед Эзнә алдр болн туурмҗта өдр ирхин өмн өргнд нарн харңһурх, сар цусн мет улах[+]. 21Зуг Деед Эзнә нериг дуудсн улс авргдх»[+]. 22Израилин улс, намаг соңстн! Тана нүднд болсн күчтә кергүдәр, өвәрц болн онц темдгүдәр Назаретас ирсн Исусиг илгәсән Бурхн лавлла. Тадн цуг энүг меднәт[+]. 23Бурхна зураһар болн тааһад медлһәр Исус тадна һарт илгәгдлә, терүг тадн буру номта улсин[†] һарар кирст хадад алвт[+]. 24Болв Бурхн Терүг зовлңгас сулдхад әмдрүлв. Яһад гихлә, үкл терүг цааранднь бәрәнд бәрҗ чадшго билә. «[+] 25Деед Эзиг би кезә чигн өмнән үзҗ йовлав. Деед Эзн нанла хамдан. Эн учрар би үүмхшв[+]. 26Терүнәс мини зүркн байрар асад, келсм байрта болна. Би күн болвчн, Бурхнд иткәд амрхв. 27Яһад гихлә, Та Мини сүмсиг үклин һазрт үлдәшгот! Танд шүтдг зарциг шора кеҗ әгрәшгот[+]. 28Та нанд җирһлүр көтлсн хаалһ үзүлвт. Танла би кезә чигн байрта-бахмҗта бәәхв», – гиҗ Давид[†] Исусин тускар келлә[+].

29Ахнр! Өвк эцк Давид өңгрәд оршагдсинь би үнндән лавлҗ чадхв. Терүнә үкәр эндр өдр күртл манад бәәһә[+]. 30Давид әәлдәч бәәҗ. Тер Бурхна андһар меддг бәәҗ. Бурхн терүнә үлдсн тохм-уңгаснь негинь авад ширәд суулһҗ[+]. 31Давид Бурхна иргч зураһин тускар медәд, Христосин[†] әмдрлтин тускар келв. Исус үклин һазрт үлдәгдсн уга. Терүнә цогц-махмуд төрүц әгршго[+]. 32Тиигәд Исусиг Бурхн әмдрүләд босхсиг бидн цугтан герчлҗ чадхвидн. 33Бурхн Терүг барун талан өөдлүлв. Исус Эцкәсн Бурхна өгхәр келсн Әрүн Сәкүс авв. Ода тана үзҗәх болн соңсҗах тоот Исусин асхрад ирҗәх белг болҗана[+]. 34-35Давид теңгрт өөдлсмн уга. Болв эврән иигҗ келв: «Чини өшәтиг диилҗ көлдчнь эс хайтл, Мини барун тал сууҗ йов, – гиҗ Деед Эзн мини Деед Эзнд келсмн»[+]. 36Израилин олн улс медәд авчктн: Тана кирст хадгдсн Исус Бурхна залсн Деед Эзн болн Бурхна илгәсн Аврач болҗана.

37Иим үг соңссн улс сана зовад бәәв. Пётрәс болн оңдан апостолмудас сурна:

– Ахнр, ода бидн яахмб[+]?

38– Күн болһн килнцтә җирһлән үлдәтн. Исусин нернә төлә уснд бийән кирслх зөвтәт. Түүнә хөөн тадна килнц Бурхн тәвҗ өгәд, Әрүн Сәкүс белглх[+]. 39Таднд, тана үрдүдт, нам холд йовснднь чигн, Бурхна дуудсн күн болһнд Терүнә белг күртх[+]. 40Тадн бийән килнцтә, азд-аля тохмта улст ирх зарһас саглтн! – гиҗ Пётр теднд келв.

41Тиигәд терүнә үгиг үнн седкләрн авсн улс уснд кирслгдв. Тер өдр Бурхнд сүзглсн баг улс тооһарн һурвн миңһ шаху күрв.


Сүзгтә улсин җирһл

42Цааранднь кезә чигн сүзгтә улс апостолмудар дамҗад, Бурхна ном дасад, нег-негнләһән харһлдад, мөргәд, хот-хооларн хувалцҗав. 43Апостолмуд күчәр кесг өвәрц болн онц темдгтә йовдлмуд күцәҗәв. Тер учрар күн болһн әәв. 44Бурхнд иткдг улс цугтан хамдан, хам-хоша негәр бәәцхәв[+]. 45Тедн өв-көрңгән болн эдл-ахуһан хулдад, күн болһнд учр-утхинь тоолҗ күртсәр хуваҗ өгчәцхәв. 46Цугтан нег кевәр өдр болһн һол сүмд[†] цуглрҗав. Тедн гер болһнд өдмг күртәһәд, байрта, амулң бәәдлд хот-хоолан эдләд, 47Бурхиг магтв. Олн әмтн цугтан Бурхнд иткдг улсиг күндлв. Деед Эзн өдр болһн авргдсн улсиг эн багла негдүлдг болв.

#### 3


Пётр доһлң кү эдгәҗәнә

1-2Нег дәкҗ үдин хөөн һурвн часла мөргүлин цагт Пётр Йохан хойр һол сүм[†] тал йовҗ йовла. Өдр болһн һол сүмин ке үүднә хаҗуд нег доһлң кү авч ирәд суулһдг билә. Эн күн экин геснәс һарсн өдрәс авн доһлң бәәҗ. Тиигәд эн сүмд ирҗ йовсн улсас альхан делгәд һууль һуудг бәәҗ[+]. 3-4Эн күн Пётр Йохан хойриг сүмүр орҗ йовсиг үзчкәд, бас альхан делгв. Пётр Йохан хойр доһлңгиг шинҗләд хәләв.

– Нан тал хәлә, – гиҗ Пётр келв.

5-6Тиигҗ келхләнь, эн күн ширтҗ хойр залус тал хәлән, «нег юм өгхмн болвза» гиҗ ухалв.

– Цаһан мөңгн алтн хойр нанд уга. Болв бәәснәсн чамд өгнәв. Назаретин Исус Христосин[†] нернә төлә босад йов! – гиҗ Пётр келв[+].

7Тиигҗ келчкәд, Пётр көвүг барун һараснь татад босхв. Генткн терүнә көндрдго хойр өвдгднь болн тавгднь әмн орад, чидл урһв[+]. 8Доһлң күн өсрәд босад йовдг болв. Пётр Йохан хойриг дахад тер сүмд орад, һәрәдн бәәҗ Бурхиг магтв[+]. 9Терүг хойр көләрн ишкәд сүмд орад, Бурхиг бууляд магтсиг хаҗуднь бәәсн улс цугтан үзв. 10Өдр болһн альхан делгәд, сүмин үүднд суудг һуульһнчиг олн улс таньв. Энүнлә акад йовдл учрсиг олн үзәд, алң болад өврцхәв.


Һол сүмд Пётрин келсн үг

11Эдгсн күн Пётр Йохан хойрин хаҗуһас саллго йовхиг үзчкәд, әмтн цугтан Соломонин гидг сүмин һазрт гүүҗ ирәд цуглрцхав[+]. 12Олна үүмлдә үзҗәх Пётр иигҗ келв:

– Олн әмтн! Иим йовдл учрснд яһад алң болнат?! Яһад тадн мадн тал хәләҗәнәт? Эс гиҗ мана чидл-арһ аль сүзгл эн доһлң кү босхад эдгәсн гиҗ санҗанат? 13Абрахамин, Ицхакин, Яковин Бурхн, мана эцкнрин Бурхн, эврәннь Исус көвүнә нер туурулв. Болв тадн Пилатын өмн Исусиг йосна улст бәрүлҗ өгәд Терүг гөрдвт. Тер бийнь Пилатд Исусиг сулдхх санан бәәҗ[+]. 14Тер күн әрүн болн чик седклтә билә. Болв тадн Терүнәс хөөһвт. Тадн Пилатыг кү алдг андныг сулдхтн гиһәд ээрлдәд бәәввт[+]. 15Тадн йоста җирһл өгдг күүг алвт. Болв Бурхн Терүг үкләс тач әмдрүлсиг бидн цуһар герчнр болҗанавидн. 16Исусин нернә күчн эн күүнд чидл өгв. Исусин нернд итксн учрар эн күн эдгсиг үзҗәнәт. Тиигәд Исуст үнн седкләрн сүзглснәс иштә тер гемәсн һарв. 17Ахнр! Тадн болн тана деер бәәсн ахлачнр Исусиг кенинь медлго алсн гиҗ би санҗанав[+]. 18Христос муулян эдләд зовтха гисн зәңг Бурхн эврәннь әәлдәчнрәрн[†] келүлв. Бурхн эн келсән күцәв. 19Тегәд килнцтә җирһлән үлдәһәд тана килнцитн тәвхин төлә Бурхн тал хәрү эргтн. Ухан-седкл батрх цаг учрх. 20Бурхн таднд шүүҗ авсн Исус Христосиг илгәх. 21Делкән бәәдл шинәс эс тогттл Исус теңгрт бәәх. Түүнә тускар Бурхн эврәннь әәлдәчнрәр дамҗад кесгәс нааран келүллә. «[+] 22Тадн дундас нанла әдл әәлдәч Деед Эзн тана Бурхн илгәхмн. Энүг ю келвчн, тадн соңстн[+]. 23Эн әәлдәчин келсиг эс соңссн күн әмнәсн шордх», – гиҗ Моше зәңглв[+]. 24Самулас экләд, түүнә хөөн чигн зәңг күргдг әәлдәчнр эн өдрмүдин тускар бас келҗәлә. 25Бурхна әәлдәчнрәр дамҗад өгсн үг таднд нерәдгдҗәнә. Абрахамла кесн бооцан[†] бас тана төлә кегдлә. «Чини хөөтк үйнрәр дамҗад һазр деер бәәх әмтнд әдслхв», – гиҗ Бурхн Абрахамд келв[+]. 26Бурхн эврәннь Исус көвүһән әмдрүлхләрн түрүн болҗ терүг танур илгәлә. Тиигәд Бурхн таднд харшлх керг-үүләс эргүләд, таднд әдс өглә.

#### 4


Пётр Йохан хойр Деед хургин өмн

1Пётр болн Йохан олн улст үг келҗәхләнь һол сүмин[†] гелңгүд,[†] харулын толһач болн цадукмуд[†] өөрдҗ ирв[+]. 2Кемр Исус үкләс әмдрхлә, цааранднь үксн улс цугтан әмдрх гиҗ апостолмуд[†] улст келҗәлә. Тер учрар һардачнр болн цадукмуд дегд икәр уурлцхав. 3Асхн болҗ йовх цагла Пётр Йохан хойриг тедн бәрҗ авад, өрүн күртл маначнрт бәрүлв[+]. 4Тедниг соңсҗасн улсин ик зунь келсн үгинь иткв. Тиигәд Исуст итксн улсин тонь тавн миңһ шаху болҗ өсв. 5Маңһдуртнь Ерусалимд Йудья улсин ахлачнрин, медәтнрин[†] болн ном цәәлһәчнрин[†] хург цуглрв. 6Цуглрсн улсин тоод: Ах гелң[†] Хана болн Кәәп, Йохан, Александр болн ах гелңгин яста улс орцхав[+]. 7Пётр Йохан хойриг тал дундан зогсачкад:

– Тадн ямаран күчәр болн кенә нерәр иим йовдл һарһҗанат? – гиҗ теднәс сурлдв[+].

8Тиигхләнь Әрүн Сәкүсәр күч авч Пётр теднд иигҗ келв:

– Улсин ахлачнр болн Израилин медәтнр![+] 9Кемр эндр өдр ач-тусан күргәд зовлңта күүнә гемиг яһҗ эдгәснә хәрүг маднас некҗәхләтн,[+] 10тадн болн Израилин олн улс цугтан медтн. Энтн Назаретин Исус Христосин[†] нернә күчн. Терүг тадн хадасар кирст хадсн бийнь Бурхн Терүг үкләс татҗ авад әмдрүлв. Ода тана өмн эрүл-менд, гем-зовлң уга зогсҗасн күн – энтн Исусин күчәр зогсҗах күн. 11Исус – «тана, тосхачнрин һолсн чолун. Тосхачнрин һолсн чолун герин өнцгин һол чолун болв»[+]. 12Һанцхн Исус Христос күн болһниг аврна. Терүнә нерәр дамҗад күн болһн аврлтд күрнә. Оңдан нер Бурхн һазр деер бәәсн әмтнд өгсн уга[+].

13Пётр болн Йохана зөрг цугтаһинь алңтрулад бәәв. Эдн сурһуль уга эгл улс бәәҗ. Эдниг Исусла хамдан йовсиг цугтан таньв. 14Гемәсн эдгәд хаҗуднь зогсҗасн кү ахлачнр үзәд бурушаҗ өмнәснь үг келҗ чадсн уга[+]. 15Апостолмудыг Деед хургин хораһас һарһад әрлтн гиһәд закчкад, тедн хоорндан күүндвр кецхәв.

16– Ода эн улсиг яахмб? Ерусалимд бәәх олн-әмтн тер хойрин өврмҗтә йовдл һарһсна тускар меднә. Энүнлә бидн зөвшәрл уга бәәҗ чадшговидн, – гиҗ ахлачнр келцхәв, – 17Эднә туск зәңг олн-әмтн дунд хөөннь бичә тархатха гиһәд, Исусин нернә тускар күүнд бичә келтн гиҗ теднд закхмн.

18– Эндр өдрәс авн Исусин тускар келдг болвзат. Исусин әрүн чидлин тускар сурһдг болвзат, – гиһәд ахлачнр апостолмудыг дуудҗ авад закв.

19Пётр Йохан хойр иим хәрү өгв:

– Чик эс гиҗ буру йовдл һарһҗасиг Бурхна нүүрт ухалтн. Бидн тана келсиг аль Бурхна келсиг соңсх йостав[+]? 20Хойр нүдәрн үзсән, хойр чикәрн соңссан келл уга бидн бәәҗ чадшговидн.

21Тедн засглх юм олҗ чадсмн уга. Учрнь олн әмтн. Юңгад гихлә, тедн Бурхна йовдлыг цугтан туурулв. Тегәд тер хойриг әәлһәд сулдхад тәвчкв[+]. 22Өвәрц йовдлла харһсн күүнә наснь дөч давад одсн бәәҗ.


Сүзгтә улсин мөргүл

23Пётр Йохан хойриг сулдхсна хөөн тедн эврә баг талан ирәд, ах гелңгүдин[†] болн медәтнрин келсиг, цугинь келҗ өгв. 24Теднә келсиг соңсад авчкад, Христост иткдг улс нег дууһар зальврцхав:

– Деед Эзн! Цуг күмнә Эзн! Та теңгр, һазр, теңгс һурвиг болн цуг энүнә дотр бәәх тоотыг үүдәләт![+] 25Та Әрүн Сәкүсәр болн Эврәннь зарц мана эцк Давидәр[†] дамҗҗ иигҗ келләт: «Яһад буру номта улс[†] уурлулад, олн-әмтн му йорта уха зүүҗәхмб? 26Деед Эзнә болн Бурхна илгәсн Аврачин өмнәс босхар цуг һазрин хаадуд болн нойдуд хамдан цуглрв»[+]. 27Херод, Понтий Пилат хойр буру номта улсла болн Израилин олн-әмтнлә негдҗ авад, Ерусалимд, Тана әрүн зарц, Танас илгәсн Аврач, Исусин өмнәс сөрлцхәр цуглрна[+]. 28Тедн Тана эврә күчәр болн зураһар заях тоотыг күцәхәр цуглрв. 29Ода болхла Деед Эзн, әәмшгтә йовдл һарһҗасиг үзәд, зарцдан Тана үг келхд зөрг өг[+]. 30Та болхла әрүн зарц Исусин нерәр эврәннь һаран суңһад әмтиг аюл-зовлңгас гетлгҗ, онц темдг, өвәрц һарһад йовнат.

31Мөргүл кеһәд чиләҗәхләнь теднә бәәсн һазр чичрәд, сүзглдг улс Әрүн Сәкүсәр дүүрв. Түүнә хөөн тедн Бурхна номиг зөргтәһәр олн улст тархав[+].


Сүзгтә улсин негдлһн

32Христост итксн ик зунь зүркәрн, седкләрн негн болад, чини-мини гиҗ келлго җирһв. Эдн бәәсән хоорндан хувалцхав[+]. 33Апостолмуд Исусиг әмдрҗ гисн зәңгиг цааранднь ик күчтәһәр герчлв. Теднд Бурхна цаһан седкл күртв. 34Тедн дунд түрү-зүдү улс уга билә. Яһад гихлә, гермүдән, эдл-ахуһан хулдад, мөңгән авч ирәд[+] 35апостолмудт өгдг билә. Кергтә улст тедн эврән түгәһәд өгдг бәәсмн.

36Тегәд Кипр гидг арлас Левихнә[†] Йосипд апостолмуд Бар-Наба гидг бас нег нер өгч. Цәәлһҗ келхлә «төвкнүллһнә көвүн» бәәҗ[+]. 37Йосип эврәннь бәәсн һазран хулдад, мөңгинь авч ирәд апостолмудт өгв.

#### 5


Хананий болн Сапр

1Хананий залу Сапр гидг гергтәһән эврәннь һазран хулдҗ. 2Тер гергтәһән хоюрн негдәд, авсн мөңгнәннь нег хүвинь бийдән үлдәҗ. Наадкинь апостолмудт[†] күргҗ өгч.

3– Хананий, эрлг[†] яһад чини зүркнд: «Әрүн Сәкүснд худл кел» гисн сана орулад оркв? Чи һазриг хулдад авсн мөңгнәс нууввч. 4Хулдхин өмн тер һазр чини билүс. Терүг хулдад авсн мөңгн бас чини. Юн учр деерәс худл келвч? Чи олн улст биш Бурхнд худл келвч, – гиҗ Пётр келв[+].

5Пётрин келсиг соңссн Хананий унад үкҗ одв. Энүг үзсн улс сүрдәд әәлдцхәв. 6Дәкәд баахн көвүд өөрдҗ ирәд, цогцинь ораһад һарһад оршав.

7Һурвн час давхла, гергнь ирнә. Залутань юн болсинь тер медҗәсмн уга бәәҗ. 8Орҗ ирхләнь Пётр терүнәс сурв:

– Тадн һазран иим үнәр хулдвт?

– Э, э, – гиҗ гергн хәрү өгв.

9– Залутаһан хоорндан үгцәд, Деед Эзнә Сәкүснд худл яһад келвт? Соңсҗанч, чини залуг оршасн улс орад аашна. Тедн чамаг бас һарһх, – гиҗ Пётр терүнд келв.

10Терүг соңссн Сапр унад үкв. Орҗ ирсн көвүд әмнь һарсн герг үзнә. Тедн терүг өргәд залуһиннь хаҗуд оршав. 11Теднә туск зәңг соңссн олн улс сүзгтни багинхн икәр әәҗ бәәцхәв.


Өвәрц болн онц темдг

12Олн улс дунд апостолмуд өвәрц болн онц темдгүд күцәв. Христост[†] иткдг улс цугтан Соломонин гидг һол сүмин[†] һазрт цуглрдг болв[+]. 13Талдан улс тедниг күндлдг болв чигн теднүр өөрдҗ чадад бәәв. 14Деед Эзнд итксн улс улм-улм тооһарн өсәд йовв. 15Әмтн гемтә күүһән һазаран орта-дертәһинь һарһад, йовҗ йовсн Пётрин сүүдр чигн тустха гиҗ нәәлцхәв[+]. 16Ерусалимин хаҗудк балһсдас әмтн олар ирцхәв. Тедн гемтә болн хар сәкүстә улсан авч ирәд, гем-зовлңгаснь, шалтг-шаваснь һарһҗ эдгәв.


Апостолмудын зовлң

17Ах гелң,[†] энүнә ханьмуд (тедн цадукмудын[†] багин гешүд бәәҗ) теднд үлү үзв[+]. 18Тедн апостолмудыг бәрәд, улсин бәрәнд орулна[+]. 19Болв Бурхна элч сөөһәр бәрәнә үүд секәд, апостолмудыг сулдхв[+].

20– Йовтн эндәс. Һол сүмд күрәд олн улст шин җирһлин тускар келҗ өгтн, – гиҗ тер келв.

21Апостолмуд Бурхна элчиг соңсад, өрүһәр һол сүмд ирәд, олн әмтиг сурһна. Тер хоорнд ах гелң болн энүнә ханьмуд теднә йовдлын тускар медәд уга бәәҗ. Эдн эврән Израилин медәтнриг[†] цуглулад Деед хург кеһәд, апостолмудыг бәрәнәс авхулв. 22Илгәсн улс тенд ирәд, апостолмуд бәрәнд угаһинь үзәд, хәрү ирәд иигҗ зәңглв:

23– Бәрәнә үүдн батар хаалһата. Үүднд харул зогсҗана. Болв бидн бәрәнд орхла, дотрнь нег чигн күн уга бәәҗ.

24Иим зәңг соңссн харулын ахлач болн ах гелңгүд[†] «эн юн гидг юмн болҗахмб?» гиһәд өврв. 25Дәкәд нег күн ирәд иигҗ келв:

– Тана бәрәнд орулсн улс һол сүмин һаза олн әмтиг сурһҗана.

26Тиигәд харулын ахлач цергүдтәһән йовад, апостолмудыг дахулҗ ирв. Дахулхларн чидләр биш эвәр авч. Эс тиигхлә олн улс тедниг чолуһар шивх гиһәд саглв[+]. 27Апостолмудыг Деед хургин ах гелң тал сурлһанд авч орулв[+].

28– Бидн тадниг Исусин тускар бичә сурһтн гиһәд чаңһар заклавидн. Тадн болхла Ерусалимиг эврәннь номарн дүүргәд, Тер Күүнә үклиг маднд даалһхар седҗәнәт, – гиҗ ах гелң келв[+].

29– Бидн олн әмт биш Бурх соңсх йоставидн, – гиҗ Пётр болн апостолмуд хәрү өгцхәв. –[+] 30Модн деер тадна хадад алчксн Исусиг мана өвкнрин Бурхн әмдрүлв. 31Израиль килнцтә җирһлән үлдәтхә гиһәд, килнцинь тәвҗ өгүлхәр Бурхн Исусиг барун талан суулһад, Нойн болн Аврачд Терүг өрглә. 32Терүнә герчнр бидн болн Әрүн Сәкүсн. Бурхн Бийән соңссн улст Әрүн Сәкүсиг өгв[+].

33Иигҗ келсиг соңссн Деед хургин гешүд ууртан бүтәд, апостолмудыг алчкхар седв[+]. 34Тедн дунд олн әмтн күндлдг нег парш бәәҗ. Тернь закана[†] багш Гамалиль гидг нертә бәәҗ. Эн ормасн босад апостолмудыг ахр болзгт һартха гиҗ һарарн докъя өгч закв[+].

35– Израилин залус! Эн улсиг яахан сәәнәр ухалтн. 36Одахн энд Түд гидг күн ирлә. Тер бийән алдрт тоолҗала. Терүг дөрвн зу шаху улс дахлдв. Болв Түдиг алгдхла түүнә дахачнр цугтан тарад гүүлдәд йовҗ одцхав. Тернь тиигәд төгсв. 37Терүнә хөөн Һалильяс Йуда ирнә. Эн олн әмтнә то авчах цагт ирәд нег баг улс дәәлдәнд босххар седв. Йуда бас алгдв. Энүнә үлмәд йовсн улс бас тарлдна[+]. 38Тиигәд эн учрт мини селвг эн: Эн улсан сулдхтн. Кемр теднә зурань болн кеҗәхнь күүнәс эклҗәхлә, бас эвдрәд тарҗ одх. 39Кемр Бурхнас тернь күцәгдҗәхлә, кен чигн күн эвдҗ чадшго. Зуг эврән Бурхна өмнәс сөрхәс саглтн, – гиҗ Гамалиль келв.

40Деед хург Гамалилин келсиг иткв. Тедн апостолмудыг дуудҗ авад, маляһар цокв. Дәкәд тедниг Исусин нерн деерәс бичә күүндвр кетн гиҗ бас нег закад сулдхв. 41Исусас көлтә бийән даҗрулад цокулсндан байрлад, апостолмуд Деед хургас һарад йовв[+]. 42Эврән тедн өдр болһн һол сүмд, гермүдт болв чигн цуглрад, Исус – Бурхна илгәсн Аврач гиһәд байрта зәңг тархаҗ олн әмтнд келҗәв.

#### 6


Долан нөкд заалһн

1Сурһульчнр[†] олар ирдг болад, грек келтә евреймүд бәәрн евреймүдлә зүткцхәв. Өдр болһн хот хувахла, теднә белвсн күүкд улст күртхш гиҗ грек келтә евреймүд келлдҗәв[+].

2– Бурхна номан үлдәчкәд, идх хотыннь арһан хәәсн сән йовдл биш. 3-4Ахнр-дүүнр! Дундасн эврәннь медсн, цецн ухата, Әрүн Сәкүстә долан кү шүүҗ автн. Эн долан күн хот-хоолын туск көдлмшиг күцәх. Бидн болхла цаган үрәл уга мөргәд, ном умшхмн, гиһәд арвн хойр апостолмуд[†] сурһульчнриг дуудҗ авад келв[+].

5Апостолмудын селвгиг цуглрсн улс таасад: батар иткдг, Әрүн Сәкүстә Степаныг, Пилипиг, Прохориг, Никәнриг, Тимониг, Пармениг болн Антиохас Николайиг (эн күн Йудья күн биш болвчн Деед Эзнд иткдг бәәҗ) шүүҗ авна[+]. 6Тегәд тедниг апостолмудын өмн ирүлв. Апостолмуд һаран тәвәд эднә төлә зальврв[+]. 7Бурхна ном Ерусалимд тархагдад, сүзгтә улсин тонь өдр ирвәс өсәд гелңгүд[†] чигн Исусин номиг иткдг болна[+].


Степаныг бәрлһн

8Бурхн Степаныг әдсләд, терүнд ик чидл өгв. Степан олн улс дунд күчтә өвәрц, онц темдг һарһдг болна. 9Күрәнә, Александрийин, Киликьян, Азийин һазрас «Сул күн» гидг хурлас[†] улс Степана көдлмшт харшлад зүткдг болна. 10Әрүн Сәкүсн Степанд цецн уха өгсн учрас зүтклдх арһ теднд уга болад бәәв[+]. 11Арһан бархларн, тедн нег цөөкн залуст авлһ өгәд, иигҗ келтн гиҗ дасхна: «Мошег болн Бурхиг му келсинь бидн соңславидн»[+]. 12Иигҗ тедн закана багшнриг,[†] медәтнриг,[†] олн әмтиг үгдән орулв. Евреймүд Степанад ирәд, терүг бәрәд Деед хургт авч ирв. 13-14Тедн худлч күүһәр герч кеһәд иигҗ келүлв:

– Эн күн Бурхна закаг болн әрүн ормиг муурулад келнә. Назаретин Исус һол сүмиг[†] хамхлад, Мошен өгсн заңшалыг оңдарулх гиҗ тер келсиг бидн соңславидн[+][+].

15Цуглрсн улс цугтан Степаныг хәләһәд, Степана чирәнь Бурхна элчин нүрлә әдл бәәсиг үзцхәв.

#### 7


Деед хургт Степана келсн үг

1– Эднә келҗәсн үнний? – гиҗ Степанас ах гелң[†] сурв.

2– Ахнр-дүүнр болн эцкнр! Намаг соңстн! Мана өвк эцк Абрахам Месопотамьяд бәәсн цагтнь тиигхд, Харан балһсн тал һарчах кемд, Туурмҗта Бурхн үзгдлә, – гиҗ Степан келв. –[+] 3«Эврәннь орн-нутган болн эврәннь олн-улсан үлдәһәд, мини заасн орн-нутг тал йов», – гиҗ Бурхн Абрахамд келҗ[+]. 4Абрахам Халдейин һазрас һарад, Харанд ирҗ бәәрлв. Хөөннь эцкнь өңгрхлә, Бурхн Абрахамиг тана бәәсн һазрур авч ирв[+]. 5Энүнд Абрахамд нег чигн ишкм һазр өгсмн уга. Болв Абрахамд эн һазриг өгх болла. Эн һазр Абрахам болн түүнә хөөтк үйнрнь эзлх гиҗ Бурхн үгән өгсмн. Тер цагт Абрахам үрн уга бәәҗ[+]. 6«Чини хөөтк үйнр күүнә орн-нутгт дөрвн зун җилдән мухла болад, күүнд даҗргдад бәәх», – гиҗ Бурхн Абрахамд келв, –[+] 7«Би болхла чини тохмин үлдлиг даҗрдг улсиг засглнав. Дәкәд тедн тер орн-нутгас һарч ирәд, эн орнд Нанд мөргх»[+]. 8Дарунь Бурхн Абрахамла бооца кев. Түүнә темдгнь керчлһн[†] болв. Тегәд Ицхакин эцк Абрахам болв. Һарснаннь нәәмдгч өдртнь Абрахам терүнд керчлһнә керг күцәв. Хөөннь Ицхак Яковин эцк болв. Яков арвн хойр өвк экцнрин эцк болв[+]. 9Өвк экцнр Йосипд үлү нүд үзәд, мухлала әдл терүг Египетд хулдна. Болв Бурхн терүнлә хамдан бәәв[+]. 10Йосипин үзсн цуг түрү-зүдүднь дөңгән күргнә. Терүнд Бурхн ик цецн уха, Египетин хаанд таасгдх заң белглв. Хаана күчәр Йосип Египетин болн хаана бәәшңгин һардачд залгдна[+]. 11Цуг Египетд болн Кенаанд әмтн харһнна. Мана өвкнр йир ик түрү-зүдү үзлә. 12Египетд өдмг бәәнә гисиг соңсад, Яков түрүләд тиигәрән эврәннь көвүдән илгәнә[+]. 13Хойрдад тедниг ирхләнь Йосип ахнртан бийиннь тускар келнә. Тегәд Египетин хан Йосипин төрл-садна тускар медв[+]. 14Тер кемд Йосипин төрл-садн тооһарн далн тавн күн болв. Тиигәд Йосип эврәннь эцк Яковиг болн өрк-бүлән кевтнь авч иртхә гиҗ Египетин хан йовулна[+]. 15Яков Египетд одад, тенд мана өвкнрлә насан барв[+]. 16Шехемд бәәсн Хаморин көвүдәс цаһан мөңгәр хулдҗ авсн һазрт Абрахам өвкнриннь цогциг авч ирәд оршана[+]. 17Абрахамд өгсн Бурхна андһарин өдр өөрдх дутм мана улсин тонь Египетд улм өсв[+]. 18Талдан хан ирнә. Тер күн Йосипин тускар мел юм медҗәсмн уга[+]. 19Эн аврлт уга күн бәәҗ. Мана улсиг мекләд, мана өвкнриг даҗрдг бәәҗ. Шиңкән һарсн бичкдүдиг үктхә гиһәд гертәснь холҗулад үлдәдг бәәҗ[+]. 20Тер цагт Моше һарч. Эн йир сәәхн, өкәр көвүн бәәҗ. Һурвн сардан экиннь көк көкәд бооҗна[+]. 21Дәкәд көвүг закврар тиигәд үлдәхлә, хаана күүкн терүг авад, көвү кеһәд өскнә[+]. 22Моше тер цага Египетин ном дасад, келх үгдән хурц, кех көдлмштән чаңһ-чиирг болҗ өснә. 23Дөчтә болхларн тер Израильд бәәсн ахнран үзхәр шииднә. 24Нег дәкҗ Египет күн Израилин күүнлә ноолдҗасинь үзәд, хоорнднь орад, Египетин күүг цокад алчкна. Тиигәд тер израилин күүнә өшәһинь авна[+]. 25Бурхна заясар тедниг сулдхад, нег цусн-махн улс медх гиҗ санҗала, болв тедн медсмн уга. 26Маңһдуртнь Израилин хойр күн хоорндан ноолдҗахлань, Моше өөрдҗ ирәд тедниг эвцүлхәр келнә: «Ахнр-дүүнр, тадн яһад нег-негән цокҗанат?» 27«Маднд кен чамар деерәс ахлач болн зарһч тәвлә?» – гиҗ ноолдҗасна негнь Мошег хооран түлкәд келнә. – 28«Эс гиҗ өцклдүр Египетин кү алснла әдләр намаг алхар седҗәнч?»[+] 29Иим үг соңссн Моше һарч зулад, Мидьян гидг һазрт ирәд тогтнад, хойр үртә болна[+]. 30Дөчн җил давсна хөөн Синай гидг уулын өөр шагшг модна шатҗасн зальднь Бурхна Элч генткн үзгднә[+]. 31Моше иим җигтә юм үзәд, сәәнәр шинҗлҗ хәләхәр өөрдхләрн Деед Эзнә ду соңсна. 32«Би чини эцкнрин Бурхн, Абрахамин Бурхн, Ицхакин Бурхн, Яковин Бурхнв», – гиҗ келхлә, Мошен кинь давхцад, бийнь чичрәд, хәләҗ чадлго бәәв[+]. 33«Көлдән өмссн юман тәәл. Чини зогсҗасн һазр әрүн һазр», – гиһәд терүнд Деед Эзн келнә.

34– «Египетд Мини олн улсиг даҗрҗасиг Би үзҗәнәв. Тедниг зовҗахинь соңсҗанав. Тиигәд тедниг сулдххар ирүв. Би чамаг хәрү Египет тал илгәҗәнәв. Ода йов»[+]. 35«Кен чамаг ахлач, зарһч тәвлә?» – гиһәд Израилин олн улс Мошеһәс сурна. «Би чамаг зарһч болн аврач тәвнәв», гиҗ Бурхн шатҗасн бура дотр үзгдсн элчәр дамҗад келәд, һолгдсн Мошег Египет тал йовулна[+]. 36Моше олн әмтиг Египетәс дахулҗ һарһна. Тер Египетд Улан теңгст болн дәкәд дөчн җилдән көдәд өвәрц, онц темдг һарһна[+]. 37«Намаг илгәснлә әдләр Бурхн таднд әәлдәч илгәх. Тер Күн тадна улсас төрх», – гиҗ тер Израилин улст келснь Моше бәәҗ[+]. 38Моше Израилин улсла хамдан көдәд бәәв. Энтн Синайин уулын ора деер Бурхна элчлә харһад, Бурхна келсн әмд үгиг маднд күргәд соңсулхар ирҗ[+]. 39Мана эцкнр Мошег соңслго хаяд, хәрү Египтур йовхар седв[+]. 40«Маднд нег цөөкн бурх кеҗ өг. Тедниг бидн өмнән бәрҗ йовнавидн. Египетәс мадниг һарһсн Мошелә юн болсинь бидн медхшвидн», – гиҗ әмтн Ахаронд келв[+]. 41Тиигәд тер өдрмүдт бүрү дүрстә шүтә кеһәд терүндән бәрц бәрнә. Эврәннь кесндән нәр кеһәд, байрлв[+]. 42Теңгрин оддт мөргтхә гиһәд, Бурхн эргәд тедниг үлдәнә. Әәлдәчин номд иигҗ бичәтә: «Израилин улс, тадн дөчн җилдән көдәд бәәһәд мал алад бәрц бәрхләрн Мини төлә күцәсн угат[+]. 43Тадн Молкин өргә-гер болн Рейпан гидг тана бурхна одна дүрс авч йоввт. Эн кегдлмүдт мөргтхә гиһәд тадн кеввт. Тиигәд Би тадниг Вавилонас давулад нүүлһнәв». 44Мана өвкнрт көдәд герчллһнә өргә-гер бәәҗ. Терүг Моше Бурхна закаһар эврәннь нүдәр үзснлә әдләр босхулҗ[+]. 45Мана өвкнр тер өргә-гериг авад, Навина Исусин һардвртаһар булаҗ авсн һазрурн ирнә. Энүнд урднь бәәрлҗ бәәсн олн улсиг Бурхн көөһәд йовулчкҗ. Тер өргә-гер Давидин[†] цаг күртл тенд бәәҗ. 46Бурхн Давидт дурта бәәҗ. Тиигәд Давид Яковин Бурхнд гер бәрҗ өгхәр зөвшәл сурна[+]. 47Болв Терүнд Соломон гер бәрҗ өгнә. 48Күүнә бәрсн герт Бурхн бәәдго. «[+] 49Теңгр Мини ширә, һазр Мини көлин девсң. Тадн Нанд ямаран гер тосхҗ чадхвт? – гиҗ Деед Эзн келнә. – Нанд амрх орм альд бәәхмб? 50Эн бәәсн тоот цугтан Мини һарар эс үүдәгдлү?» 51Тадн зүткә, соңсхвр уга зүрктә, хату чиктә улс бәәҗит. Эврәннь өвкнртәһән әдл Әрүн Сәкүсиг соңсҗахмн угат![+] 52Тана өвкнрин эс көөсн әәлдәч кезә бәәсмб? Чик седклтә күн бууҗ ирхинь зәңглтхә гиһәд илгәсн улсиг тедн алчкв. Тадн болхла ода терүг бәрүлҗ өгәд әмнь таслсн улс болвт[+]. 53Таднд Бурхна элчәр дамҗулҗ илгәсн зака авад, терүг күцәсн угат[+].


Степаныг чолуһар шивнә

54Степана иигҗ келсиг соңссн улсин цуснь буслад, тедн ууртан бүтәд, араһан зуулдад бәәцхәв[+]. 55Степан болхла Әрүн Сәкүсәр дүүрәд, Бурхна туурмҗиг болн Бурхна барун талнь Исусиг зогсҗахинь теңгрт үзв[+].

56– Хәләтн! Теңгр секгдәд Бурхна барун бийд Күмни Көвүн[†] бәәхиг би үзҗәнәв, – гиҗ Степан келв[+].

57Тиигхләнь тедн чикән бөгләд хәәкрлдәд Степанур дәврв. 58Степаныг балһсна захд чирҗ авч одад чолуһар шивлдцхәв. Эн йовдлыг үзсн улс герч болад, Шаул гидг баахн көвүнә хаҗуд хувцан тәәлҗ оркв[+].

59– Деед Эзн Исус! Намаг бий талан авхнчн, – гиҗ Степан тедниг чолуһар шивҗәх кемләнь Деед Эзнд зальврв. –[+] 60О, Деед Эзн! Эн буру йовдл һарһснднь теднә килнцинь тәвтн, – гиҗ Степан өвдгләд киисәд чаңһар келнә. Иигәд келлһнләнь тер ормдан терүнә әмнь һарв[+].

#### 8


Шаул Христост иткдг улсиг көөнә

1Степаныг алсиг Шаул чик гиҗ тоолна. Тер өдрмүдт Ерусалимин иткдг улсиг икәр шахад көөнә. Апостолмудас[†] талдан иткдг улс Йудья, Шамарья һазрар йовад тарлдна[+]. 2Бурхнд шүтдг улс Степаныг оршаһад икәр уульцхав. 3Шаул чонҗиг уга кехәр иткдг улсла ноолдаһан эклнә. Христост[†] иткдг улсин гермүд эргәд, тер залус күүкд улсиг гертнь бәрәд түүрмд суулһна[+].


Шамарьяд Пилип цәәлһвр кенә

4Ерусалимас көөгдәд тарлдсн иткдг улс йовсн һазртан Бурхна номиг олнд күргәд тархав[+]. 5Пилип бас Шамарья һазрин балһснд ирәд, Христосин тускар цәәлһврин көдлмш кев[+]. 6Олн әмтн седклән өгәд, Пилипин келсиг соңсцхав. Терүнә кесн онц темдгиг тедн үзв. 7Кесг күүнәс хар сәкүсн[†] чаңһар хәәкрәд һарв. Кесг мөч тәкрсн, доһлң улс гемәсн эдгв[+]. 8Энүг үзәд балһсна улс байрлцхав.

9Эн балһснд Шимон гидг бөөтә күн бас бәәҗ. Шамарьян бәәрн улсиг эврәннь эрдмәрн өврүлҗ, бийән алдрт тоолдг билә. 10Эн күүнд «Ик Күчн» гидг бурхна хүвлһән күрч гиһәд элгнь чигн, зәәсңгнь чигн терүг өврдг бәәҗ. 11Терүг соңсдг учрнь юундв гихлә зөвәр цагтан олн-әмтиг илвәрн авлҗаҗ. 12Эн балһсна улс Бурхна орн-нутгин тускар болн Исус Христосин нериг Пилип келснд иткхләрн залус, күүкд улс үлдлго уснд кирслгдв. 13Шимон Христост бас иткәд, уснд кирслгдснә дару Пилипин хаҗуд бәәв. Тер Пилипин кесн онц темдгүд болн күчтә йовдлмуд үзәд өврв[+].

14Ерусалимд бәәсн апостолмуд, Шамарьян улс Бурхна ном авсинь соңсад, Пётр Йохан хойриг теднүр илгәнә[+]. 15Пётр Йохан хойр ирәд, шинәс Бурхнд итксн күүнд Әрүн Сәкүс өгдгәр зальврна[+]. 16Яһад гихлә, Исусин нернә төлә уснд кирслгдв чигн Әрүн Сәкүсн тедн деер бууһад уга бәәҗ[+]. 17Тегәд Пётр Йохан хойр иткдг улсин толһа деернь һаран тәвнә. Теднь Әрүн Сәкүс авв[+].

18Апостолмудын һаран тәвлһәр Әрүн Сәкүсн өггдсиг Шимон үзәд, Пётр Йохан хойрт мөңг өгхәр седнә.

19– Кемр мини тәвсн һарас күн болһн Әрүн Сәкүсәр бас дүүрхлә, нанд бас тиим күч өгтн, – гиҗ тер сурна.

20– Бурхна билгиг мөңгәр хулдҗ авхар седсн чи мөңгтәһән хамдан үкх бол, – гиҗ Пётр терүнд келнә, – 21Энчнь йосндан чини көдлмш биш. Яһад гихлә, Бурхна нүүрт чини зүркн ода чигн цевр биш. 22Эн килнцтә бәәдл үлдәһәд Деед Эзнд үнн седкләсн зальврх кергтә, тегәд Бурхн чини килнцичн тәвҗ өгх[+]. 23Чи үлү үзәд, килнцтә тоотын ялчнь болҗанач.

24Тиигхлә Шимон Пётр Йохан хойрас иигҗ сурна:

– Буйн болтха, эрҗәнәв танас, тана келсн тоот нанд хальддгоһар мини төлә Деед Эзнд зальвртн, – гинә[+].

25Апостолмуд олн-әмтнд герчләд, Деед Эзнә номан цәәлһҗ медүләд, хәрү Ерусалим тал һарад йовна. Хәрҗ йовад, хаалһдан харһсн Шамарьян селәдт бас Сән Зәңг тархана[+].


Пилип болн Эфиоп

26– Бос! Өмн үзг тал йов! Ерусалимас Газа тал һарсн хаалһд һарад зогс, – гиҗ Деед Эзнә элч Пилипд келнә. (Эн хаалһар ода күн йовхш.)[+]

27Пилип босад йовна. Зуурнь Кандаки гидг Эфиопин хатн хаана үнтә тоотыг хадһлдг Ерусалимд мөргүл кехәр ирсн тәәһн һардач күн харһна. Тер күн мөрн тергн деер сууһад, 28хәрү йовҗ йовад әәлдәч Эшьян бичсн дегтр умшҗ йовла. 29Пилипд Сәкүсн келнә:

– Тер тергнүр өөрдәд хаҗуднь йов[+].

30Пилип тергн тал гүүҗ өөрдәд, Эшьян дегтрәс умшҗасинь соңсад келв:

– Умшҗаснчнь чамд медгдҗәнү?

31– Күн эс цәәлһҗ өгхлә, яһҗ медҗ чадх биләв? – гиһәд хәрү өгәд, Пилипиг өөрән суухиг эрнә[+].

32Умшҗасн халхднь иигҗ бичәтә: «Алулхар дахулҗ йовсн хөн кевтә Тер йовла. Кирһәчиг үзсн хурһн кевтә кииһән авлго бәәҗ. Тер нег чигн үг келсн уга. Чик зарһ кех зөв өглго, 33Терүг дорацулад бәәнә. Терүнә тохм-уңгиннь үлдлин тускар кен келҗ өгхмб? Ода болхла Терүнә җирһл һазрас авгдҗана». 34Эфиопин һардач Пилипәс сурна:

– Эрҗәнәв чамаг, цәәлһҗ өглч нанд. Кенә тускар энд әәлдәч келҗәхмб? Бийиннь тускарий аль талдан күүнә тускарий?

35Тиигҗ сурхлань Пилип Бурхна Бичгин тер ормас экләд Исусин туск Сән Зәңг цәәлһҗ өгнә[+]. 36Тер хоорнд йова йовҗ тедн уста һазрт өөрднә. Ус үзәд һардач:

– Хәлә, эн усн. Намаг кирслхд юн харш болҗана? – гиҗ сурна.

38Тегәд тергән зогсаһад, хоюрн уснд орна. Пилип терүг уснд кирслв. 39Тедниг уснас һарсн цаглань Пилипиг Деед Эзнә Сәкүсн деегшән авчкна. Һардач Пилипиг дәкҗ үзсн уга. Тер цаарандан байртаһар йовад йовна. 40Пилип Ашдодт үзгднә. Тер Ашдодас Кесәрья тал одна. Зуурнь бәәсн кесг хотна олн-әмтнд Сән Зәңгиг цәәлһәд келәд йовв.

#### 9


Шаулын дуудвр

1-2Шаул Деед Эзнә сурһульчнриг[†] әәлһх, алх-булх санатаһар, ах гелң[†] тал ирнә. Тер Дамаскин Йудья улсин хурлын[†] герин төлә зөвшәлин бичг сурҗ авна. Кемр тенд Деед Эзнә хаалһин дахачнр харһхла, тедниг бәрҗ авад Ерусалимд авч ирдгәр зөвшәлнә[+].

3Дамаскур өөрдҗ йовхлань генткн теңгрт йир хурц күчтә герл асна[+]. 4Шаул һазрт унна. Теңгрәс ду һарад иигҗ келҗәхинь соңсна:

– Шаул, Шаул! Яһад чи намаг гетәд йовнач?

5– Деед Эзн, Кенвч? – гиҗ Шаул сурна.

– Би чини көөҗ йовсн Исусв, – гиҗ Деед Эзн келнә.

6– Босад, балһснур йов. Ю кехичнь тенд чамд келҗ өгх.

7Терүнлә хамдан йовсн улс кү үзлго, һанцхн ду соңсад, менрәд бәәцхәв. 8Шаул өндәһәд босхларн, мел юм үзхш. Хаҗуднь бәәсн улс һараснь авад Дамаск тал терүг көтлҗ авч ирнә. 9Һурвн өдрин туршарт тер сохрар юм үзлго, амндан хот авлго бәәв.

10Дамаскд Хананий гидг нертә сурһульч бәәҗ. Терүнд Деед Эзн үзгдәд:

– Хананий! – гиһәд дуудна.

– Би, Деед Эзн! – гиһәд Хананий хәрү өгнә[+].

11– Босад, һаза һарад Һо гидг уульнцар йов. Йудан гер олҗ авад, Тарсас ирсн Шаул гидг нертә кү сур. Тер ода зальврҗах зөвтә[+]. 12Шаул Хананий гидг нертә кү үзгдлдән үзлә. Тер орҗ ирәд нүднднь герл орулхар толһа деернь һаран тәвлә, – гиһәд Деед Эзн келнә.

13Хананий иим хәрү өгнә:

– Деед Эзн минь! Ерусалимд бәәсн чамд иткдг улст эн күн кесг му өшәтә йовдл үзүлсиг соңслав. 14Иигәрән ирхләрн энд бас Чини нер дуудад зальврсн улсиг бәрҗ авдг зөв цаас ах гелңгүдәс[†] авч.

15– Йов. Яһад гихлә, энчн Мини шүүҗ авсн күн. Эн Израильд, олн-әмтнд, нойдудт Мини нернә тускар келҗ өгх, – гиҗ Деед Эзн келнә. –[+] 16Мини нернәс көлтә кедү зовлң үзхиг Би терүнд медүлнәв[+].

17Хананий йовад, урднь келҗәсн Йудьян гер олна. Тер Шаулын толһа деер һаран тәвәд келнә:

– Ах Шаул! Хаалһдчнь чамла харһсн Исус юм үзтхә гиһәд, чамаг Әрүн Сәкүсәр дүүргхин төлә намаг чам тал илгәв[+]. 18Тер дарунь Шаулын нүднәс заһсна хачрсн унсн мет харан орна. Босхларн тер уснд кирслгднә. 19Дәкәд Шаул хот ууһад, чидл авна. Кесг өдрмүдт тер Исусин сурһульчнрта Дамаскд бәәв[+].


Шаул Дамаскд цәәлһвр кенә

20Тер өдрәс авн евреймүдин хурлд Исусин тускар, Исус Бурхна көвүн гиҗ Шаул әмтнд цәәлһҗ келҗ өгдг болв. 21Энүг соңссн әмтн алң болад сурлдна:

– Ерусалимд Исуст иткдг улсиг эн көөдг эс билү? Ах гелң тал тедниг бәрәд авч одхар эс бәәлү[+]? 22Шаул улм-улм чаңһрад, Исус – Бурхна илгәсн Аврач гиһәд, Дамаскд бәәх Йудья улст цәәлһҗ өгв. Тедн терүг бурушаҗ чадад бәәв[+]. 23Зөвәр цаг давна, евреймүд нуувчар цуглрад, Шаулыг алхар хоорндан үгән батлад авчкна[+]. 24Болв Шаул теднә нуувчин күүндврин тускар медв. Тедн болхла терүг алхар өдр сө уга балһсна үүднд гетлднә. 25Болв сурһульчнр Шаулыг сөөһәр бура модар гүрсн савд суулһад, эрсәр буулһна[+].


Шаул Ерусалимд

26Шаул Ерусалимд ирәд, Исусин сурһульчнрла ниилхәр седнә. Болв терүнә урдк йовдлын тускар меддгтән тедн энүг бас сурһульч гиҗ итксн уга. Шаулас цуһар әәлдв. 27Бар-Наба болхла Шаулыг апостолмуд[†] тал дахулҗ ирнә. Энүг яһҗ Деед Эзиг зууран үзсиг, ю Деед Эзн терүнд келсиг, яһҗ Дамаскд зөргтәһәр Исусин тускар цәәлһҗ йовсиг теднд келҗ өгнә[+]. 28Тегәд Шаул апостолмудла хамдан цөөкн өдр бәәһәд, Ерусалим дотраһар сулдан йовдг болв. Тер Исусин тускар юмнас әәлго олн-әмтнд цәәлһнә. 29Грек келтә Йудья улста тер метклдг бәәҗ. Тедн болхла Шаулыг алхар шииднә[+]. 30Ах-дүүнрнь эднә шиидврин тускар медчкәд, Шаулыг Кесәрья тал дахулад йовна. Терүнәс цааранднь Тарс тал йовулна[+].

31Дәкәд цуг Йудьян, Һалильян, Шамарьян чонҗмудт төвкнүн цаг ирв. Чонҗ Әрүн Сәкүснәс чидл авад, тооһарн өсәд, Деед Эзнәс сүрдәд җирһнә.


Пётр Лидад болн Йопад

32Пётр орн-нутг эргҗ йовад, хаалһдан Лида гидг балһснд бәәсн иткдг улста харһхар ирнә. 33Тенд Еней гидг нәәмн җилдән тәкрәд орнасн бослго кевтсн күн бәәҗ.

34– Еней! Исус Христос[†] чамаг эдгәҗәнә. Орнасн босад, оран хура, – гиҗ Пётр келнә.

Иигҗ келхләнь Еней босна[+]. 35Лидад, Шарон һазрт бәәсн улс Әнсиг эдгсинь үзәд, Деед Эзнд иткв.

36Йопа гидг балһснд нег цаһан седклтә, олн-әмтнд тусан күргдг Табита гидг (грек келәр болхла, Дорка гидг) Христосин дахгч күүкд күн бәәҗ[+]. 37Тер цагла эн күүкд күн гемнәд, әмнь һарч одна. Терүнә цогцинь уһаһад, деед хорад кевтүлнә. 38Лида Йопас өөрхнд бәәҗ. Сурһульчнр Пётриг Лидад бәәсиг соңсад, терүг шулуһар авулхар хойр кү илгәнә. 39Пётр босад, тедниг дахна. Ирхләнь тедниг деед хорад орулна. Олн угатя улс, белвсн күүкд улс һашун нульмсан асхрулад уульлдна. Дәкәд Пётриг бүсләд, Табитан уйҗ өгсн хувц-хунран үзүлҗ. 40Хорад нег кү үлдәлго Пётр һарһчкна. Тер өвдгән дарад сууһад мөргнә. Табитан кевтсн цогц тал эргәд келнә:

– Табита, бос!

Күүкд күн нүдән секнә. Пётриг үзәд, босад сууна[+]. 41Пётр һаран өгәд, терүнд босхднь дөң болна. Дарунь иткдг улсиг болн белвсн күүкд улсиг дуудҗ авна. Тедн Табитиг әмд-менд зогсҗасиг үзв[+]. 42Эн зәңг цуг Йопа балһсар тарна. Тиигәд олн-әмтн Деед Эзнд иткнә. 43Пётр кесг өдртән Йопад арс идәлдг Шимона герт бәәв.

#### 10


Пётр Карнэль хойр

1Кесәрьяд Италин гиҗ нерәддг цергин ахлач Карнэль гидг күн бәәҗ. 2Карнэль Бурхнд шүтдг угатя әмтнд тусан күргдг эврәннь өрк-бүләрн Бурхиг күндлҗ, даңгин мөргдг бәәҗ[+]. 3Нег өдр үдин хөөн һурвн часин алднд Карнэльд үзгдл үзгдв. Бурхна элч өөрдҗ ирсиг тер тодрхаһар үзв.

– Карнэль! – гиҗ тер келв[+].

4– О, Деед Эзн! Танд юн кергтә? – гиҗ келн Карнэль әәмцҗ хәләв.

– Чини седкләрн мөргҗәсичнь угатя улст нөкд болдгиг Бурхн деерәс үзҗәлә[+]. 5Йопад кү илгәһәд Пётр гидг нертә Шимониг дуудулҗ ав. 6Теңгсин хаҗуд бәәх арс идәлдг Шимона герт гиичлҗәнә, – гиһәд Бурхна элч келв[+].

7Бурхна элчиг йовҗ одхлань Карнэль итклтә Бурхнд шүтдг нег цергчиг болн эврәннь хойр зарцан дуудҗ авв. 8Теднд учрсн йовдлын тускар келәд, Йопа балһснур илгәв.


Пётрин үзлц

9Маңһдуртнь йовулсн улс балһснд күрч йовхла, Пётр үдлә мөргүл кехәр герин деед давхрт һарв[+]. 10Тер өлсҗ йовҗ. Әмтн хот кех хоорнд Пётр мөргүлд шүтәд авлгдв. 11Генткн терүнд үзгдл үзгдв. Теңгр зааград, ик бүркәгин бәәдлтә юмн һазрур бууҗ ирв. Түүнә дөрвн өнцгиг күн бәрсн мет бәәҗ. 12Терүн дотр зүсн-зүүл дөрвн көлтә юмс, шовуд болн мөлкдг тоотс йовҗ.

13– Пётр, бос! Эднәс негинь алад ид, – гисн дун деерәс соңсгдв.

14– О, Деед Эзн, төрүц болшго! Би иим бузр әмтә-киитә юмсиг идҗ чадшгов, – болҗ Пётр хәрү өгв[+].

15Тиигҗ келхләнь, деерәс хойрдад дун соңсгдв.

– Бурхн цеврлсн юмиг бузр гиҗ бичә сан[+].

16Иигҗ келсн күүндвр һурв дәкҗ соңсгдв. Дарунь аңгудта ик бүркәг деегшән теңгрт өрггдәд уга болҗ одв.

17Пётр эн йовдлын тускар ухалҗ бәәтл, Карнэлин йовулсн һурвн күн Шимона гер альд гиҗ әмтнәс сурад, хашан үүднд күрәд зогсв.

18– Пётр нертә Шимон, гиич, энд бәәнү? – гиһәд хәәкрәд сурлдв.

19Пётр болхла үзснәннь тускар ухалад зогса билә.

– Эн һурвн күн чамаг хәәҗ йовна, – гиҗ Әрүн Сәкүсн Пётрт келв, –[+] 20Босад дорагшан бу. Төрүц юмнд алңтрлго, эдниг дахад йов. Эдниг би илгәләв.

21– Тана хәәҗәсн күүнтн бив. Юн кергәр ирвт? – гиҗ Карнэлин илгәсн улсла Пётр күүндв.

22– Мадниг цергин ахлач Карнэль илгәв. Әрүн Бурхна элч чамаг гертән дуудҗ авад, чини келхиг соңстха гиҗәнә. Карнэль чик седклтә болн Бурхнд шүтдг күн, Йудья улс цугтан терүг күндлнә, – гиһәд тедн келв[+].

23Ирсн улсиг Пётр герт орулад гиичлүлв. Маңһдуртнь Пётр нег цөөкн ах-дүүһән дахулад Йопас һарад йовв.


Пётр Карнэлин герт

24Өдр өнҗәд тедн Кесәрьяд күрв. Карнэль күләҗәсмн бәәҗ. Эдниг ирх гиһәд эврәннь элгн-садан, өөрхн үүрмүдән дуудҗ авад, 25Пётриг орҗ ирхләнь, Карнэль тосад көлднь сөгдәд күндлв[+].

26– Бос! Би эгл күмбв, – гиҗ Пётр келәд терүг босхв[+].

27Пётр Карнэльта күүндн йовҗ герт орв. Тенд олн улс цуглрсн бәәҗ.

28– Евреймүдт буру номта улсла[†] өөрдҗ күүндх зөв угаг тадн меднәт. Болв Бурхн нанд нег чигн кү бузр гиҗ санх зөв өгсмн уга[+]. 29Тиигәд би нег чигн сурвр тәвлго, тана дуудулсар ирв. Ямаран кергәр дуудулсан ода келтн? – гиҗ Пётр сурв.

30– Дөрв хонҗана. Иим цагла үдин хөөн дөрвн часла эврәннь гертән мөргүл кеҗәләв. Генткн мини өмн гилвксн цаһан хувцта күн ирәд зогсв. 31Тер нанд келҗәнә: «Карнэль! Чини седкләрн зальврҗаснчнь угатя әмтнд нөкд болсн тоот, чини үүл цугтан Бурхнд үзгдәд йовҗ. 32Йопа тал кү илгәһәд, Пётр гидг нертә Шимониг дуудҗ ав. Тер Теңгсин хаҗуд бәәх арс идәлдг Шимона герт гиичлҗәнә». 33Би тер дарунь кү илгәвүв. Ирснчнь әвр сән болв. Ода бидн Бурхна өмн Деед Эзнә келсиг чамас соңсхар хурвидн, – гиһәд Карнэль хәрү өгв.


Пётрин келсн үг

34– Ода ирҗ нанд Бурхн кен чигн күүг йилһдгонь сәәнәр медгдҗәнә[+]. 35Болв ямаран болв чигн келн улс заагт Терүнәс әәсн, үнн седкләрн чикәр бәәсн күн Терүнд тааста[+]. 36Бурхн Израилин улст Исус Христосар[†] дамҗад эвтә җирһлин туск зәңг илгәсиг тадн меднәт. Исус – цуг улсин Деед Эзн болҗана. 37Һалильяс экләд Йохана әмтиг уснд кирслснә хөөн Йудья һазрт эргндән учрсн йовдлмудын тускар тадн меднәт[+]. 38Назаретин Исусиг Бурхн Әрүн Сәкүсәрн болн күчәрн дүүргв. Тер йовад эрлгт[†] авлгдсн олн улсиг гемәс эдгәв. Яһад гихлә, Бурхн Исусла хамдан бәәв[+]. 39Йудьян орн-нутгт болн Ерусалимд Исус ю кесинь бидн герчлҗ чадхвидн. Йудья улс аш сүүлднь Терүг кирст хадад алв. 40Болв һурвдгч өдртнь Бурхн Терүг әмдрүлв. Тиигәд Исус Бурхна дурар ончта әмтн тал ирдг болв. 41Олн күн Терүг үзсмн уга. Болв бидн, Бурхна шүүҗ авсн герчнр, үзвидн! Бидн Исусиг әмдрснә хөөн хамдан хот идәд уулавидн. 42Би әмд улсин болн үксн улсин зарһ кех Бурхна заясн зарһчв, – гиһәд олн-әмтнд герчлҗ цәәлһҗ өгтн гисн заквр маднд өгв[+]. 43Терүнд үнн седкләрн иткдг күүнә килнцинь Бурхн тәвҗ өгх гиһәд әәлдәчнр[†] цугтан герчлҗәлә, – гиҗ Пётр келв[+].


Әрүн Сәкүс буру номта улс авна

44Пётриг иигҗ келҗәх цаглань соңсҗасн улс деер Әрүн Сәкүсн буув. 45Пётрлә хамдан ирсн Йудья улс буру номта улст Әрүн Сәкүс өгснд алң болв. 46Тедниг меддго келәр келәд, Бурхиг буульҗасиг эдн соңсла[+].

47– Маднла әдл Әрүн Сәкүсәр дүүрсн эдниг уснд кирслх гихләнь зогсаҗ болхий? – гиһәд Пётр сурв[+].

48Исус Христосин нернә төлә уснд кирслхиг Пётр теднд заав. Пётриг бас нег цөөкн өдр хамдан бәәхиг тедн эрв[+].

#### 11


Ерусалимин хургт Пётрин кесн цәәлһвр

1Цуг Йудьян ахнр болн апостолмуд[†] буру номта улс[†] Бурхна ном авсиг соңсцхав. 2Пётриг Ерусалимур ирхлә, Бурхнд шүтдг, керчүлсн улс энүг бурушана[+].

3Чи керчүләд уга улсин герүр орад, теднлә хамдан хот уувч, – гиҗ тедн келнә[+].

4Тиигхлә Пётр цугиг тодрхаһар иигҗ тәәлнә:

5– Би Йопа балһснд нег герт мөргҗәһәд, мөргүлд авлгдад, иим үзгдл үзв: Дөрвн өнцгиг күн бәрсн мет бәәсн ик бүркәг мини өмн ирҗ буув[+]. 6Дотрнь шаһаһад хәләхлә: дөрвн көлтә аңгуд, зүсн-зүүл шовуд болн мөлкдг тоотс бәәҗ. 7Генткн деерәс дун соңсгдв. Тер нанд: «Пётр, бос! Эднәс негинь алад ид», – гиҗ келв. 8«Уга, Деед Эзн минь! Би иим бузр юмсиг идҗ чадшгов», – гиҗ хәрү өгв. 9Теңгрәс хойрдад дун соңсгдна: «Бурхна цеврлсн юмиг бузр гиҗ бичә сан»[+]. 10Иигәд һурв дәкҗ давтхла, ик бүркәг теңгрүр өөдләд уга болҗ одв. 11Тер кемлә мини бәәсн герин өмн һурвн күн ирәд зогсна. Тедн Кесәрьяс нан тал илгәгдсн улс бәәҗ. 12Сәкүсн намаг тедниг алңтрлго дахад йов гиҗ келв. Би болхла зурһан нөкдән дахулад дуудсн күүнә герүр ирв[+]. 13Герин эзн күн Бурхна элчиг үзснә тускар маднд келҗ өгв. «Шимон гидг Пётриг Йопас дуудҗ ав», – гиҗ Бурхна элч терүнд келнә, –[+] 14«Чамд тер чини болн чини герин улсин әм аврх зәңг келҗ өгх». 15Би экләд келҗәхлә, тедн деер Әрүн Сәкүсн ирҗ бууна. Тиигәд теднд бас маднла әдл Бурхн Әрүн Сәкүс өгв[+]. 16Тиигхлә нанд Деед Эзнә келсн үг санандм орна: «Йохан уснд кирслдг билә. Тадн болхла Әрүн Сәкүс авхит». Деед Эзн Исус Христост[†] иткхд Бурхн маднд Әрүн Сәкүс өгв[+]. 17Кемр Бурхн маднд Христост иткдг болсн цагтвидн өгснлә әдләр белг теднд өгхлә, Бурхна үгд орш уга би кемб[+]? 18Пётрин келсиг соңссна хөөн Исуст иткдг евреймүд бурушах арһ уга болад, Бурхиг туурулад иигҗ келнә:

– Буру номта улст килнцтә җирһлән үлдәх арһ өгәд, Бурхн шин җирһл белглв.


Антиохин чонҗин тускар

19Степаныг үкхлә, Исуст иткдг улс һазран соляд, Поник, Кипр болн Антиох гидг һазрт күрв. Тедн һанцхн евреймүдт Исусин ном цәәлһҗ сурһв[+]. 20Болв зәрм Киприн болн Күрәнән улс Антиохд ирәд Деед Эзн Исусин туск Сән Зәңгиг грекмүдт бас келцхәв. 21Теднд Бурхна күчн бәәҗ. Келсн үгинь ик зунь иткәд, Исус тал эргәд хәләнә. 22Эн йовдлын туск зәңг Ерусалимин чонҗд күрнә. Тендәс Бар-Набаг Антиохд илгәнә[+]. 23Бар-Наба Антиохд ирәд, Бурхн олнд цаһан сана күргсиг үзәд байрлв. Тер: «Деед Эзнд батар итктн», гиҗ тедниг сурһв. 24Бар-Наба цаһан саната, дотран Әрүн Сәкүстә, Бурхнд иткдг күн бәәҗ. Бар-Набан күчәр олн улс Деед Эзнд иткдг болцхав[+].

25Дәкәд Бар-Наба Шаулыг хәәһәд Тарсд одна[+]. 26Терүг олҗ авад Антиохд авч ирнә. Бар-Наба Шаул хойр җилдән Антиохин чонҗд бәәцхәв. Эдн Исус Христосин ном улст дасхв. Тер цагас авн түрүн болҗ Антиохд сурһульчнриг[†] Христианмуд гиҗ нерәднә.

27Тиигәд кесг әәлдәчнр[†] Ерусалимас Антиохд ирцхәв[+]. 28Тедн дундас Хагап босад Римин нутгт харһнх цаг ирх гиҗ Сәкүсәр әәлдҗ келв. Энүнә келсн Клаудиг толһалҗах цагла ирлцв[+]. 29Тиигәд сурһульчнр Йудьяд бәәсн ахнр-дүүнрт чидләрн дөң болхар шииднә. 30Тедн келсндән күрәд, Бар-Наба Шаул хойрар цуглрсн улс Ерусалимд бәәсн иткдг улст демән илгәнә.

#### 12


Пётриг бәрәд, дарунь харслһн

1Эн цагла евреймүдин хан Херод чонҗин гешүдин зәрмнь бәрнә. 2Йохана ах тер Яковиг үлдәр чавчад алх заквр өгнә[+]. 3Тер йовдл евреймүдт таасгдҗахиг үзәд, Херод Пётриг бас бәрнә. Тер цагт «Исәд уга һуйрин» сән өдрмүд бәәҗ[+]. 4Херод Пётриг бәрҗ авад түүрмд суулһна. Түүрмиг дөрвн баг цергүд манв. Баг болһнднь дөрвәһәд кү заав. Песахин[†] байрин чилгчәр Херод олн улсин өмн Пётрин зарһ иләр кехәр шиидв[+]. 5Тиигәд Пётр түүрмд бәрәтә. Иткдг улс Пётрт Бурхн туслтха гиһәд мөрглднә[+].


Пётриг түүрмәс сулдхлһн

6Олн улсин зарһд һарһхин өмн сө Пётриг хойр маначин хоорнд цевәр танлҗ унтулна. Үүдн хоорнднь бас маначнр зогсҗала. 7Генткн сөөни өрәллә Бурхна элч үзгдәд, Пётрин бәрәниг герләр асав. Бурхна элч Пётриг хәврһәрнь түлкәд серүлнә[+].

8– Шулуһар бос! – гиҗ келхләнь, Пётрин һартнь бәәсн цев эврән шувтрад унҗ одна. – Бүсән бүсләд, буршмган болн хувцан өмсәд намаг дах.

9Пётр дахад һарна. Бурхна элчин кеҗәх тоот үнндән болҗах угаг Пётр медҗ чадад бәәв. Пётр үзгдл гиҗ тоолв. 10Эдн негдгч маначнриг давад һарна. Хойрдгч маначнриг давад һарна. Дарунь балһсн тал һардг төмр үүднд күрнә. Теднә өмн үүдн эврән секгднә. Тендәсн һарад тедн нег уульнциг күццднь давҗ йовтлнь генткн Бурхна элч уга болҗ одна[+].

11– Нанд Деед Эзн элчән илгәсиг ода би йосндан медҗәнәв. Намаг евреймүд алх гиҗәсн үкләс болн Херодын һарас тер сулдхв, – гиҗ Пётр ухаһан сергхлә келв[+].

12Учрсн йовдлыг сәәнәр медҗ авчкад, Пётр Мирьямин герүр ирнә. Тернь Марк гидг Йохана эк. Тенд олн улс мөргхәр цуглрчксн бәәҗ[+]. 13Пётр хашан үүд цокна. Терүг соңссн зарц Рода гидг күүкд күн һарч ирнә. 14Пётриг дууһарнь таняд, Рода байрлхларн үүдән тәәллго хәрү гүүнә.

– Пётр үүдн хоорнд зогсҗана! – гиҗ тер зәңглв.

15– Зүүлҗәдг болвзач? – гиҗ теднь келнә.

– Мини келсн үнн! – гиҗ Рода дәкн-дәкн давтв.

– Пётрин элч болх, – гиҗ тедн санна[+].

16Пётр болхла зогсл уга үүд цокад бәәв. Болв үүдиг секхлә, зогсҗасн Пётриг үзәд цугтан өврцхәнә. 17Пётр цуглрсн улсиг тогтнулхар һарарн докъя өгнә. Тедн тагчг боллдв. Түүрмәс бийинь Деед Эзн яһҗ һарһсиг әмтнд Пётр келҗ өгнә.

– Яковд [Исусин дү чигн болх] болн талдан ахнрт энүнә тускар келҗ өгтн, – гиҗ келчкәд, Пётр һарад талдан һазрур йовна[+].

18Өрүнднь цергүд дунд баһ биш үүмлдән болна. Пётрлә юн болсиг цугтан медл уга бәәҗ. 19Херод болхла Пётриг сәәнәр хәәҗ олх заквр өгв. Болв Пётр олдсмн уга. Тиигхлә Херод цергүдиг мөшкәд, тедниг алх заквр өгнә. Дәкәд Херод Йудьяс Кесәрьяд одад зөвәр бәәнә.


Херодын заквр

20Херод Тир болн Сидон балһсна улсла цүүгәтә бәәҗ. Тедн Херодла харһхар седҗәҗ. Хаана бәәшңгин дааврта цергләч Бластиг бий талан уңһаҗ авад, дән-даҗг угаһар бәәхиг сурлдна. Тиигәрән ирхлә, теднә орн-нутг Херодын орн-нутгас хот-хол авдг бәәҗ. 21Херод темдглсн өдртән хаана хувцан өмсәд, ширә деерән сууһад, олн әмтнд үг келнә.

22– Энтн күүнә дун биш, Бурхна дун! – гиһәд олн улс буульна. 23Херод Бурхиг эс күндлснд тер ормдан Бурхна элч терүнд гем өгнә. Херод әмдәр өтнд идүлгдәд үкнә[+]. 24Тер цагт Бурхна ном улм өсәд, тарад иткгдв[+]. 25Бар-Наба Шаул хойр даалһвран күцәчкәд, Ерусалим тал хәрү ирв. Тедн Марк гидг Йоханыг дахулсмн бәәҗ[+].

#### 13


Бар-Наба Шаул хойр Сән Зәңг тархахар илгәгднә

1Антиохин чонҗд әәлдәчнр[†] болн багшнр бәәҗ: Бар-Наба, Шимон гидг Нигер, Күрәнәс Луки, Херод хаанла хамдан сурһмҗ авсн Менәхем болн Шаул[+]. 2Тедниг мацг бәрәд, Деед Эзнд мөргҗәсн цагт Әрүн Сәкүсн иигҗ келнә:

– Бар-Наба Шаул хойриг Нанд салһҗ өгтн. Эн хойриг Би онц заквр күцәтхә гиҗ дуудлав[+].

3Тиигәд тедн мацган бәрәд зальврад, Бар-Наба Шаул хойрт һаран тәвҗ әдсләд йовулна.


Кипр арл деер

4Әрүн Сәкүсәр илгәгдсн Павел Бар-Наба хойр Селюкьяд одв. Тендәсн тедн Кипрүр усар йовцхав. 5Саламд ирәд тедн евреймүдин хурлд[†] Бурхна Үг цәәлһҗ өгнә. Йохан бас теднлә хамдан бәәһәд, теднд нөкд болна[+]. 6Эдн арлын нег захас телтр захд одад, Папост күрнә. Тенд тедн илвтә худлч болн худл әәлдәч еврейин Бар-Исусла харһна[+]. 7Эн күн арлын һардач Павел-Сергейин үр бәәҗ. Ухата Павел-Сергей Бар-Наба Шаул хойриг дуудҗ авхларн Бурхна ном соңсхар седнә. 8Элүм илвтә худлч (түүнә грек нерн) болхла, Бар-Наба Шаул хойрла зөвшәрсн уга. Тер һардач бичә теднд итктхә гиһәд хар санна. 9Павел гидг нертә Шаул, Әрүн Сәкүснәс күч авад, Элүм тал шилтәд хәләнә:[+]

10– Чи, эрлгин[†] көвүнч. Чи цуг үнн тоотын дәәснч! Чини ухан-седкл мел худл-хууляр дүүрң. Деед Эзнә һол хаалһиг хаҗилһдгән кезә чи зогсхмбч? 11Деед Эзн чамаг засглх. Чи сохрад, темдгтә цагт нарна герл үзлго бәәхич, – гиһәд Шаул Элүмд келнә.

Генткн терүнә нүднә харань буурад, Элүм нааран-цааран түүрчәд көтлдг кү хәәнә. 12Һардач энүг үзәд, Деед Эзнә номд алңтрад Бурхнд иткнә.


Писидья һазра Антиохд

13Павел ханьмудтаһан Папосас Пампулья гидг һазрин Пергә гидг балһснд усар одна. Йохан тедниг тенд үлдәһәд, хәрү Ерусалимур ирв[+]. 14Тедн болхла Пергәс цааранднь Писидья һазра Антиох тал йовна. Бемб өдрлә Павел ханьмудтаһан хурлд орад сууцхав. 15Церглгч заканас[†] болн әәлдәчнрин бичгәс умшад чиләхлә, хурлын ахлачнр теднд иигҗ келнә:

– Ахнр! Таднд эн улст урмд орулх үг бәәхлә, буйн болтха келтн[+].

16Павел босад һаран өргәд үгүлв:

– Израилин келн улс болн Бурхнас әәдг улс, мини келсиг оньган өгәд соңстн. 17Израилин улсин Бурхн мана өвкнриг шүүҗ авч. Тиигәд Египетд бәәршлҗәсн цагт Эврәннь улсин тооһинь Бурхн икдүлв. Бурхн эврәннь күчәр тедниг тер орн-нутгас һарһв[+]. 18Дөчн җилин туршарт Бурхн эҗго, эрм-цаһан көдә һазрт тедниг тесҗ даав[+]. 19Тер Кенаан һазрт долан келн әмтиг уга кев. Һазринь хуваһад, эврәннь улст өгч[+]. 20Энүг күцәхин төлә дөрвн зун тәвн җил давна. Дәкәд әәлдәч Самулин цаг иртл Бурхн теднд зарһчнриг илгәдг билә. 21Болв олн әмтн бийдән хааг тәвтхә гиҗ сурна. Тиигхлә Бурхн Беньяминә тохмас Кишан көвү Шаулыг теднд өгнә. Шаул дөчн җилдән хан болв. 22Хөөннь Бурхн Шаулыг хаана ширәһәс буулһад, терүнә ормд Давидиг[†] шииднә. Бурхн Давидин тускар иигҗ герчлнә: «Би Ишайин Давид көвүг олҗ авв. Эн күн Мини седклд тааста. Эн Мини зураг кевтнь күцәх күн»[+]. 23Бурхн келсән күцәнә. Давидин тохмас Израилин Аврач Исус болв. 24Исусиг ирхин өмн өргнд Йохан цуг Израилин олн әмтиг килнцтә җирһлән үлдәхиг болн уснд кирслхиг цәәлһҗ сурһна[+]. 25Тер кергән күцәхләрн иигҗ келнә: «Би тадна санҗах күн бишв. Тер күн мини дару ирх. Би болхла Түүнә нам башмгин боодһа тәәлх зөв угав»[+]. 26Ахнр, Абрахамин үрдүд, болн тадн, Бурхнас әәдг улс! Эн әм аврх зәңг маднд илгәгдсмн билә. 27Болв Ерусалимин бәәрн улс болн теднә ахлачнр Исусиг таньл уга, зарһар бурушав. Мана бемб өдр болһн умшҗасиг тедн медл уга, әәлдәчин келсиг күцәв[+]. 28Терүг алх дүңгә нег чигн буру йовдл һарһсн юм олҗ чадсмн уга. Тер бийнь Пилатас Терүг цааҗлх зөв сурҗ авцхана[+]. 29Бурхна номд бичгдсн кевәр цугинь күцәчкәд, тедн кирсәс Исусиг буулһҗ авад, оршахар уулын көндәд кевтүлнә[+]. 30Болв Бурхн Исусиг үкләс әмдрүлнә[+]. 31Һалильяс Ерусалимур Исусиг дахад йовхар әмтн кесг өдртән Терүг үзнә. Ода болхла, тедн Израилин улсин өмн эн йовдлын герчнр болҗана[+]. 32-33Бидн болхла иим Сән Зәңгиг таднд авч ирвидн. Бурхн мана өвкнрт өгсн үгән күцәһәд мана төлә, теднә үрдүдин төлә Исусиг үкләс әмдрүлв. «Чи Мини көвүн. Эндр Би Чини Эцк болв», – гиһәд Бурхна номин хойрдгч псаломд бичәтә[+]. 34Терүнә цогц кезәд чигн әгршгоһар Бурхн Терүг әмдрүлв. Энүнә тускар иим үг келв: «Давидт өгсн үгәрн әрүн йоста ач-тусан чамд күргнәв»[+]. 35Энүнә тускар бас иигҗ бичәтә: «Танд шүтдг зарциг шора кеҗ әгрәхшт»[+]. 36Давид эврә үйин улсла бәәсн цагтан Бурхна зура күцәҗәв. Давид өңгрв. Терүг өвкнриннь хаҗуд оршав. Давидин цогц әгрв[+]. 37Болв үкләс Бурхна әмдрүлсн Исус әгрсн уга. 38Тиигәд ахнр, медҗ автн. Эндр тана килнцтн Исуст тәвгдх гиҗ цәәлһгдҗәнә[+]. 39Терүнд иткдг улс цуһар килнцәс сулдхгдх. Яһад гихлә, Мошен закан тадниг олн килнцәс сулдхҗ чадсмн уга[+]. 40Әәлдәчнрин келсәр һардгоһар бийән саглтн. 41«Му йорта улс! Тана өдрмүдт Намаг нег юм күцәҗәхиг үзхләрн тадн алң болхит. Кен чигн эн тоотыг цәәлһҗ өгсн бийнь тадн эс иткснәс иштә үкхит», – гиҗ келв.

42Павел Бар-Наба хойриг хурлас һарч йовхлань, ирх бемб өдр бас энүнә тускар келҗ өгтхә гиҗ тенд бәәсн улс тедниг сурцхав. 43Олна хург чилснә хөөн Павел Бар-Наба хойриг олн евреймүд болн иудаизмд хүврсн улс дахлдна. Тедн эдниг Бурхн хәәрлтхә гиһәд иткүлҗ келҗ өгнә[+]. 44Ирх бемб өдрлә Деед Эзнә ном соңсхар балһсна бәәрн улс цугтан гишң цуглрна. 45Евреймүд болхла әмтн олар цуглрснд үлү үзәд, Павелын келсиг бурушаҗ му келцхәв[+].

46– Түрүн болҗ Бурхна номиг таднд цәәлһҗ өгх зөвтә биләвидн. Зуг тадн энүг һолад, мөңк җирһләр бәәшгоһар седҗәхләтн, бидн буру номта улс[†] тал однавидн[+]. 47Деед Эзн маднд иигҗ закв: «Би чамар буру номта улст герл өгчәнәв. Чамар дамҗад Бурхн цуг орчлңгиг авртха!» – гиҗ Павел Бар-Наба хойр зөргтәһәр келцхәв[+].

48Энүг соңссн буру номта улс байрлад, Деед Эзнә номиг туурулад, мөңк җирһл өгхәр шүүҗ авсн улс цуһар Христост[†] иткнә. 49Деед Эзнә ном тер һазрар делгрв. 50Болв евреймүд байн өрк-бүлин күүкд улсиг болн балһсна ахлачнриг түкрәд, Павел Бар-Наба хойриг бурушахар гетлднә. Тиигәд эврәннь һазрас тедниг көөнә[+]. 51Павел Бар-Наба хойр эс зөвшәрҗәхән медүлхәр хувцна хормаһиннь шораһинь саҗчкад, Иконь тал одна[+]. 52Сурһульчнр[†] болхла байрар болн Әрүн Сәкүсәр дүүрцхәнә[+].

#### 14


Иконь гидг хотнд

1Павел Бар-Наба хойр Иконьд ирәд, евреймүдин хурлд[†] орна. Бурхна Үгән цәәлһҗ эклхлә, евреймүд болн буру номта улс[†] олар Исус Христост[†] иткдг болв[+]. 2Христост иткдго евреймүд буру номта улсин экин эргүләд ахнр-дүүнрин өмнәс түркв. 3Павел Бар-Наба хойр Иконьд удан бәәҗ. Тедн зөргтәһәр Деед Эзнә тускар цәәлһвр кеҗ. Деед Эзн апостолмудт[†] өвәрц болн онц темдг һарһх чидл өгәд, теднә келсн үг үнн болҗана гиҗ лавлв[+]. 4Тер хоорнд хотна бәәрн улс хойр әңгрв. Теднәс нег әңгнь Йудья улсиг дөңнв[+]. 5Буру номта улс болн евреймүд эврәннь ахлачнртаһан хамдан негдәд апостолмудыг муурулхар седнә. Тедн апостолмудыг чолуһар цокхар седв. 6Энүнә тускар Павел Бар-Наба хойр медчкәд, Луканья һазрт бәәсн Лустр Дербә хотар болн эргнд бәәх хотд орҗ зулв[+]. 7Тендән Сән Зәңгән цааранднь цәәлһҗ өгв.


Лустр болн Дербә хотнд

8Лустр гидг хотнд экәсн төрҗ һарсн өдрәс авн хойр көлнь тәкрсн күн бәәҗ[+]. 9Тер күн Павелын келсиг сүзгән өгәд соңсв. Павел терүг хәлән терүнд эдгх иткл бәәсиг медв[+].

10– Бос! Көл деерән зогс! – гиҗ Павел чаңһур келв.

Иигҗ келхләнь, тер күн босад йовдг болв[+]. 11Павелын һарһсн йовдлыг олн-әмтн үзәд Луканьян келәр:

– Теңгрәс күүнә дүрстә бурхд бууҗ ирв, – гиһәд хәәкрлдв[+].

12Бар-Набад Зүс[*] гидг бурхна нер өгч. Павелд болхла икәр келснднь Гермес[*] бурхна нер өгв. 13Хотнас хол биш Зүс бурхна сүм бәәҗ. Тер сүмин гелң болн хотна улс Павел Бар-Наба хойрт тәкл тәкхәр седв. Тегәд тедн Павел Бар-Наба хойрт бухс нерәдхәр, деернь титм өлгәд балһсна үүднд авч ирнә. 14Павел Бар-Наба хойр энүг соңсад, деерк хувцан шуулад, олн-әмтн дундаһур гүүһәд иигҗ хәәкрнә:[+]

15– Залус! Тадн ю кеҗәхмт? Бидн таднла әдл улсвидн. Бидн таднд Сән Зәңг цәәлһхәр ирвидн. Эврәннь шүтән бурхна ормд Әмд Бурхнд итктн. Теңгр, һазр, теңгс һурвиг болн цуг дотрнь бәәсн тоотыг үүдәсн Бурхна тускар бидн таднд цәәлһҗ келҗ өгхвидн[+]. 16Бурхн олн-әмтнд урднь эврәннь хаалһар йовх зөв өгчәв. 17Бийиннь ач-тусан иигҗ герчлҗ: теңгрәс хур орулад, урһциг элвг-делвг кеһәд, идх-уух хот өгәд, зүркиг байрар дүүргҗ батлв[+].

18Иим үг келсн бийнь Павел Бар-Наба хойр улсиг тәкл тәклһнәс әрә гиҗ зогсав. 19Цуглрсн улс дунд Антиохин болн Иконин евреймүд ирҗ, апостолмудын келсиг бурушаһад, олн-әмт түкрәд, Павелыг чолуһар шивүлв. Павелыг үкснд тоолад, хотна захд һарһад хайв[+]. 20Болв сурһульчнр[†] болхла терүнә цогцин өөр цуглрхла, Павел босад хәрү хотнд одв. Маңһдуртнь Павел Бар-Наба хойр Дербә тал йовцхав.


Сирийин Антиохд хәрү ирлһн

21Павел Бар-Наба хойр Дербә гидг хотнд ирәд, Исус Христосин тускар олн-әмтнд цәәлһҗ келҗ медүлв. Эн учрар Христост иткдг сурһульчнр тооһарн икдв. Хәрү һарад Лустр, Иконь, Антиох тал йовв. 22Тедн сурһульчнриг Христост иткдгиг улм батлв.

– Бурхна орн-нутгт орхин өмн мана хаалһд дала зовлң харһх, – гиҗ тедн келв[+].

23Павел Бар-Наба хойр чонҗ болһнд ахлачнр шүүҗ авад, мацг бәрәд, зальврад тедниг итксн Деед Эзнә һарт өгв[+]. 24Дарунь апостолмуд Писидья һазрар дәврәд, Пампулья тал ирнә. 25Тедн Пергәд Бурхна ном цәәлһҗ келҗ өгәд, цааранднь Аталья тал йовв. 26Атальяс һарад, хәрү Антиох тал усар йовв. Урднь тер һазрт тедниг ахнр-дүүнр Бурхнд даалһв. Апостолмуд Бурхна кергиг күцәһәд хәрү ирцхәв[+]. 27Павел Бар-Наба хойр Антиохд хәрү ирәд, чонҗин улсиг цуглулад, теднәр дамҗҗ Бурхн ю кесиг, буру номта улсиг Исус Христост иткүлсиг келҗ өгв. 28Тенд Павел Бар-Наба хойр Христост иткдг улстаһан удан бәәв.

#### 15


Ерусалимд болсн хург

1Йудьяс Антиох тал ирсн зәрм улс ахнр-дүүнрән иигҗ сурһв:

– Кемр тадн Мошен закаһар эс керчүлхлә, авргдҗ чадшгот[+].

2Энүг соңссн Павел Бар-Наба хойр теднлә зүтклдәд, үгин марһлда кев. Тегәд тер хойриг бас Антиохин сүзгтнрлә Ерусалимур илгәҗ. Илгәсн даалһврнь иим: апостолмудас[†] болн чонҗин ахлачнрас селвг сурҗ авх[+]. 3Тедн чонҗин даалһврар Ерусалим тал йовад, зууран харһсн Поникин, Шамарьян хотар орад, буру номта улс[†] Исус Христост[†] иткснә тускар цәәлһҗ келҗ өгв. Исус Христост иткдг улст эн зәңг байрта болв. 4Павел Бар-Наба хойриг болн теднлә хамдан йовсн улсиг Ерусалимд ирхләнь чонҗин ахлачнр, апостолмуд болн иткдг улс тосч авцхав. Павел Бар-Наба хойрар дамҗад Бурхн ю кесиг тедн цәәлһҗ келҗ өгв.

5– Ода буру номта улс керчүләд, Мошен закаг күцәдг болһх кергтә, – гиһәд парш багин Исус Христост иткдг улс босад келв.

6Эн сурврар апостолмуд болн чонҗин ахлачнр хург кехәр цуглрв. 7Удан күүндврин хөөн Пётр босад иигҗ келв:

– Ахнр-дүүнр! Тадн эс меднт, Бурхн тадна дундас намаг шүүҗ авла. Би буру номта улст Исус Христосин туск Сән Зәңгиг цәәлһҗ келҗ өгв. Тегәд тедн Исус Христост иткдг болв[+]. 8Бурхн олн-улсин санан-седклиг медҗ, буру номта улст, маднла әдл Әрүн Сәкүс өгч[+]. 9Бурхн теднә мана хоорнд йилһвр кеҗәхш, яһад гихлә, Исус Христост итксәр теднә ухан-седклинь цеврлв[+]. 10Тадн мана болн мана өвкнрин эс күцәсн тоотыг сурһульчнрт[†] даалһад Бурх яһад сөрҗәнәт[+]? 11Бурхн Христосин үзүлсн хәәрлт дамҗад мадниг аврҗана. Иим кевәр Бурхн буру номта улсиг аврҗана. Терүгинь бидн иткҗәнәвидн[+].

12Хургт цуглрсн улс тагчг болад, Павел Бар-Наба хойрин келсиг оньган өгч соңсцхав. Бурхн тер хойрар дамҗҗ өвәрц болн онц темдгүд буру номта улс дунд һарһҗ йовсна тускар тедн келҗ өгв. 13Павел Бар-Наба хойр келәд төгсәхләнь, Яков босад иигҗ келв:

– Ахнр-дүүнр! Намаг соңстн[+]. 14Хамгин түрүнд Бурхн буру номта әмтнд нөкд болад, тедн дундас сурһульчнриг шүүҗ авч гиһәд, Шимон маднд келҗ өглә. 15Энүнә тускар әәлдәчнр[†] иигҗ келдг билә: « 16Дәкәд Би ирәд Давидин[†] эвдрсн өргә-гериг тосхч өгнәв. Тер өргә-гер эвдрсн бийнь Би терүг шинәс тосхч босхнав. 17-18Тиигхлә, Мини болтха гиҗ дуудсн буру номта улс цугтан Деед Эзиг хәәх», – гиҗ энүг урднь медүлсн Деед Эзн келлә. 19Тегәд би иигҗ санҗанав: Бурхнд иткхәр шүтсн буру номта улсиг зовал уга, 20теднд бичг бичх зөвтәвидн. Бичгтән тедниг шүтәдт нерәдсн хотас бичә идтн, боогдад үксн малын мах, цус бичә амстн, учрх хууляс бийән саглтн гиһәд бичхмн[+]. 21Яһад гихлә, бемб өдр балһсн болһнд, евреймүдин хурлмудт,[†] Мошен зака кезәнәһәс авн цәәлһҗ өгдг билә.


Хургт бичсн бичг

22Апостолмуд болн чонҗин ахлачнр иткдг улсла Антиох тал Павел Бар-Наба хойрта илгәх кү шүүҗ авхар шиидв. Тедн Бар-Себа гидг Йудаг болн Силаг шүүҗ авв. Эн хойр ахнр-дүүнр дунд күндтә улс бәәҗ[+]. 23Теднәр иим бичг илгәҗ: «Апостолмудас, чонҗин ахлачнрас болн цуг тана ахнр-дүүнрәс. Антиохин, Сирийин, Киликьян Исус Христост иткдг буру номта улст халун менд илгәҗәнәвидн. 24Мана багин улс тадн тал ирәд әмт үүмүләд тадниг зоваҗ гисн зәңг бидн соңславидн. Бидн теднд тиим даалһвр өгсн уга биләвидн[+]. 25Тегәд бидн цуглрад, эврәксәсн нег цөөкн кү шүүҗ авад, Павел Бар-Наба хойрла дахулҗ таднур илгәхәр шиидвидн. 26Деед Эзн Исус Христосин нернә төлә хәәртә Павел Бар-Наба хойр әмән әрвлсн уга. 27Мана бичсиг батлад келхин төлә Йуда болн Силаг бас илгәҗәнәвидн. 28-29Шүтәдт нерәдсн хотас бичә идтн, боогдад үксн малын мах, цус бичә амстн, хууляс бийән саглтн. Энүнәс ямаран чигн талдан даалһвр таднд өгшго болҗ Әрүн Сәкүсн болн бидн шиидвидн. Эн бичсн тоотыг күцәхлә, чикәр бәәхит. Тадниг сән бәәхитн йөрәҗәнәвидн»[+].

30Илгәсн улс Антиохд ирәд, Исус Христост иткдг улсиг цуглулад, бичгән бәрүлҗ өгв. 31Урмдта бичгиг умшсн улс байрлв. 32Йуда болн Сила әәлдәчнр бәәҗ. Антиохин ахнр-дүүнрт тедн күчтәһәр үг келәд, тер улсин итклиг улм батлв[+]. 33Тер хойриг тенд кесг долан хонгт бәәлһҗәһәд, ахнр тедниг йөрәһәд, апостолмуд тал йовулв. 35Павел Бар-Наба хойр Антиохд бәәһәд, ахнр-дүүнртәһән хамдан Деед Эзнә тускар олн-әмтнд цәәлһҗ сурһдг билә[+].


Павел Бар-Наба хойр салцхав

36– Мана сурһульчнрин бәәсн, урднь Деед Эзнә үг цәәлһҗәсн балһсд эргәд, яһҗ тедн бәәхинь медәд ирхмн, – гиҗ невчк бәәҗәһәд Павел Бар-Набад келв.

37Тиигҗ келхләнь, Бар-Наба Марк гидг Йоханыг бас дахулхар седв[+]. 38Павел болхла терүг авхар седсн уга. Яһад гихлә, өмннь Марк гидг Йохан Исус Христосин тускар цәәлһвр кеҗ йовад, Пампульяд теднәс үлдв. Тер Деед Эзәр дамҗҗ илгәгдсн күцәвриг теднлә хамдан цааранднь кесн уга[+]. 39Эн учрар Павел Бар-Наба хойр үгдән багтл уга салв. Бар-Наба Маркиг авад, оңһцд сууһад усар Кипрүр йовла. 40Павел болхла Силаг бийдән нөкд авв. Ахнр тедниг Деед Эзнд даалһад, цаһан седклән күртәтхә гиҗ хаалһднь орулҗ йовулв[+]. 41Тегәд тер хойр Сирий болн Киликьяд йовад, Исус Христосин ном авсн улсин итклиг батлулҗ өгв.

#### 16


Тимофей Павел Сила хойрла ниилв

1Павел Сила хойр Дербә болн Лустр гидг хойр хотнд ирҗ. Тенд Христост[†] иткдг Тимофей гидг сурһульч[†] бәәҗ. Тимофейин экнь Христост иткдг иудей келнә күүкд күн. Эцкнь болхла грек бәәҗ[+]. 2Лустр, Иконьд бәәх сурһульчнр Тимофейин тускар йир сәәнәр келдг билә. 3Павел Тимофейиг һазр эргәд, теднлә хамдан йовтха гиһәд, Тимофейд керчлһнә[†] төр күцәв. Эн кергиг тенд бәәсн евреймүдин төлә кев. Яһад гихлә, тедн Тимофейин эцкнь грек күүһинь меддг бәәҗ[+]. 4-5Павел, Сила, Тимофей һурвн балһснас балһснур одҗ, Ерусалимин апостолмудын,[†] ахлачнрин шиидврин тускар Христост иткдг улст келҗ өгв. Теднә келсн үг чонҗин итклиг улм батлулҗ, Христост иткдг улсин тоог өдр ирвәс икдүлв[+][+].


Павелын үзсн үзгдл

6Тедн Пругья, Һалатья һазрмудыг дәврәд һарх болна. Теднд Азийд цәәлһвр кех зөв Әрүн Сәкүсн өгсн уга[+]. 7Тиигхлә Мүсья һазрт күрәд, Битүнья һазр тал одхар седхлә, Исусин Сәкүсн Битүнья тал одх зөв бас өгсн уга[+]. 8Тегәд тедн Мүсья һазрар йовҗ йовад, Троя гидг балһснур орҗ ирв[+]. 9Сөөднь Павелд үзгдл үзгднә:

– Македоньд ирәд, маднд дөң бол, – гиһәд нег Македонин залу күн Павелас сурна.

10Эн үзгдлин хөөн Деед Эзн мадниг Сән Зәңг тархатха гиҗ дуудҗана болһад, бидн тер дарунь Македонь тал йовхар шиидвидн.


Исус Христост Лидиян итклһн

11Бидн Трояс шуудтан Самотрак арлд усар күрәд, маңһдуртнь Неаполь тал һарлавидн. 12Тендәсн Македонин Пилип гидг тергүлгч балһснд ирләвидн. Эн балһснд кесг өдртән бәәләвидн[+]. 13Бидн бемб өдрлә балһсна захд һарад, һолын хаҗуд мана сансн мөргүлин һазрт ирәд, цуглрсн күүкд улсла күүндләвидн. 14Эдн дунд Лидия гидг күүкд күн бәәҗ. Эн Тутыр гидг хотнас улан өңгтә эд хулддг бәәҗ. Лидияг Бурхнд иткдг учрас Деед Эзн Павелын келсиг терүнд илдкәд медүлв[+]. 15Тегәд Лидия болн терүнә өрк-бүл уснд кирслгдв. Дәкәд Лидия мадниг герүрн дуудна.

– Намаг Деед Эзнд үнндән иткнә гиҗ санҗахла, мини герт орад гиич болтн, – гиҗ келнә.

Бидн терүнд иткәд дахад орвидн[+].


Павел Сила хойр Пилип балһснд бәргднә

16Нег дәкҗ бидн мөргүлин орм тал йовҗ йовхла, зуур зарц күүкд күн харһв. Эн күүкд күүнә дотр хар сәкүсн[†] орад, тер иргчиг таадг болв. Энүгәрн тер эврәннь эздүдтән ик олз-ору орулҗав. 17Тиигәд эн күүкн Павелыг болн мадниг дахн йовҗ хәәкрв:

– Эн улс – Деед Бурхна зарцнр. Эдн таднд яһҗ авргдхиг келҗ өгчәнә.

18Өдр болһн мадниг дахад, күүкн хәәкрдг болв. Павел дәкҗ тесҗ чадлго, хар сәкүснд закҗ иигҗ келв:

– Исус Христосин нерн деерәс энүнәс һар гиҗ чамд закҗанав.

Тер дарунь хар сәкүсн күүкнәс һарч одна[+]. 19-20Эн учрас иштә күүкнә эздүд олз-оруһан геесән медәд, Павел Сила хойриг бәрәд, Римин һардачнрин өмн балһсна талвңд чирҗ авч ирнә:

– Эн хойр евреймүд мана балһсиг үүмүлҗәнә. 21Римин улс авшго, күцәшго заңшалын тускар цәәлһвр кеҗәнә.

22Әмтн бас Павел Сила хойриг гемшәнә. Һардачнр болхла Павел Сила хойрин хувцинь тәәләд, модар цокад заквр өгнә[+]. 23Эн хойриг үктлнь цокад, түүрмд хайчкна. Харулын ахлачд саг-серггәр эдниг хәләтн гиҗ закна. 24Иим заклһ авсн ахлач түүрмин дотрк шишлң бәрәнд тедниг орулад, көлинь цевд тушна[+].

25Сөөни өрәллә Павел Сила хойр зальврн бәәҗ Бурхнд магтал дуулна. Бәрәнд бәәсн улс тедниг соңсна[+]. 26Генткн һазр чичрәд, бәрәнә ул көндрәд, тер дарунь үүдд секгднә. Тиигхләнь түүрм дотр бәәсн улсин көл тушчасн цевнь сулдад унҗ одна[+]. 27Харулын ахлач серәд, үүдд секәтәһинь үзәд, дотрнь бәәсн улс зулад йовҗ одсн гиҗ санад, үлдәрн бийән алхар седнә[+].

28– Бийән бичә ал! Бидн цугтан энд бәәнәвидн! – гиһәд Павел чаңһар хәәкрнә.

29Харулын ахлач герл өгтхә гиҗ закчкад, дотр бәәсн шишлң бәрән тал гүүҗ орна. Павел Сила хойриг үзчкәд, тер чичрәд теднә өмн унна[+]. 30Бәрәнәсн тедниг һарһад сурна:

– Мини нойдуд! Авргдхин төлә би ода ю кех зөвтәв[+]?

31Тедн иим хәрү өгнә:

– Деед Эзн Исус Христост итк, тегәд чи болн чини өрк-бүл авргдх[+].

32Тедн харулын ахлачд болн терүнә өрк-бүлднь Исус Христосин тускар цәәлһҗ келҗ өгв. 33Тер сөөднь ахлач Павел Сила хойрин шарх-шавинь уһаҗ өгәд, өрк-бүлтәһән хамдан уснд кирслгдв[+]. 34Дарунь тедниг герүрн дуудҗ гиичләд, өрк-бүләрн Бурхнд итксндән икәр байрлна[+]. 35Маңһдуртнь Римин һардачнр цергүдиг түүрмүр илгәнә.

– Тер улсиг сулдхтн, – гиҗ заквр һардачнр өгнә.

36– Римин һардачнр тадниг сулдхҗана. Ода эндәс һартн, – гиҗ харулч Павел Сила хойрт келнә.

37– Мадниг, Римин иргнмүдиг[*], зарһ угаһар олн-әмтнә нүүрт цокад, түүрмд хайла. Ода болхла нуувчар сулдххар седҗәнәт? Уга, тиигҗ болшго. Һардачнр нааран ирәд эврән мадниг эндәс һарһг, – гиҗ Павел келнә[+].

38Харулчнр эднә келсн үгиг Римин һардачнрт күргхлә, теднь Павел Сила хойр Римин иргнмүд бәәсинь соңсчкад әәцхәв. 39Тер дарунь тедн ирәд, Павел Сила хойрас гемән сурад, түүрмәс сулдхна.

– Эн балһснас йовтн, – гиҗ сурна[+].

40Павел Сила хойр Лидиян герт ирәд, дүүнртәһән харһад, теднд урмдта үгмүд келәд, эн балһснас йовна[+].

#### 17


Павел Сила хойр Тесалокид

1Павел Сила хойр Ампиполь, Аполонья гидг балһсдар орад Тесалокид ирв. Тенд евреймүдин хурл[†] бәәҗ[+]. 2Бемб өдрлә хурлур одад, Павел оңдан балһсдт кеснлә әдләр һурвн долан хонгин туршарт Бурхна Бичгин цәәлһвр кенә[+]. 3Бурхна илгәсн Аврач зовлңла харһад үкх, дәкәд Бурхн Терүг үкләс әмдрүлх йоста гиҗ цәәлһҗ келҗ өгв.

– Мини цәәлһҗ келҗәх Исус – Бурхна илгәсн Аврач, – гиҗ Павел келв[+].

4Зәрм евреймүд болн Бурхиг күндлдг олн грекмүд, күндтә олн күүкд улс Павелын келснд иткҗ. Павел Сила хойрта негдв. 5Энүнд эс итксн евреймүд үлү үзәд, хар саната улсиг һазаһас цуглулҗ авад балһснд буцлт босхв. Цуглрсн улс Ясона гер тал ирәд, тенд бәәсн Павел Сила хойриг гертәс күчәр һарһхар үүд цокв[+]. 6Павел Сила хойриг эс олсн учрар тедн Ясониг болн Исус Христост[†] иткдг дүүнриг балһсна һардачнр тал авч ирәд иигҗ хәәкрлдв:

– Эн улс һазр эргәд үүмлдә кеҗәнә. Ода мана балһснд ирлдв.

7Ясон болхла тедниг гертән тосч авв. Эдн Римин хаана заквриг бурушаһад, Исус Христос гидг хан бәәнә гиһәд келлднә[+]. 8Соңсҗасн әмтн болн балһсна һардачнр әәцхәнә. 9Ясонас болн ахнрас мөңгәр даавр сурад, һардачнр тедниг сулдхчкна.


Павел Сила хойр Бэра гидг хотнд

10Сөөд ахнр торл уга Павел Сила хойриг Бэра тал илгәв. Тедн ирәд евреймүдин хурлд орв. 11Бэран бәәрн улс болхла Тесалоникин улсас үлүһәр Бурхна үгиг дурлҗ соңсв. Тедн Павелын келсн үгиг оньган өгч соңсад, Павелын келсиг Бурхна Бичглә дүңцүлҗ Павел чик бишинь йилһнә. 12Олн евреймүд болн олн күндтә грек күүкд улс, зәрм залус Исус Христост иткдг болв.

13Тесалоникин евреймүд Павелын йовдлын тускар соңсад, Бэрад ирәд үүмлдә һарһҗ. 14Тиим учрас Павелыг ахнр-дүүнр теңгсин эрг тал йовулна. Сила Тимофей хойр Бэрад үлднә. 15Павелыг дахсн улс Афинд күрәд, дарунь Бэра тал хәрү ирлднә. Сила Тимофей хойрт шулуһар Павел тал йовтн гисн зәңг авч ирнә.


Павел Афинд

16Павел ахнр-дүүнрән күләҗәһәд Афин дотраһар йовхларн, һарар кесн олн бурхд үзнә. Терүнд Павел йир икәр һундрхна[+]. 17Тегәд Павел хурлд евреймүдлә, Бурхиг күндлдг улсла болн өдр болһн талвңд харһсн әмтнлә күүндвр кеҗәв. 18Нег дәкҗ Павелыг күүндвр кеҗәхлә гүн ухата багин эпикурмуд[*] болн стоикуд[*] орлцв.

– Эн «давсн тату» күн әмтнд ю келхәр бәәхмб? – гиҗ зәрмснь сурлдна.

– Эн күн талдан орна бурхдын тускар келҗәнә, – гиҗ зәрмснь хәрү өгнә.

Тиигн гихнь Павел Исусин болн әмдрллһнә тускар келҗәсн бәәҗ. 19Тер кевтән тедн Павелыг Ареопагт[*] авч ирәд иигҗ сурна:

– Юн шин номин тускар чи цәәлһвр келҗәхән маднд келҗ өг[+]? 20Чини келҗәсн үг йир акад бәәҗ. Ю келҗәхичн бидн медхәр седҗәнәвидн.

21Афинин бәәрн улс болн тенд бәәсн талдан орна улс шин юмна тускар келхд, шин юмиг соңсхд йир дурта бәәҗ. 22Павел ареопагт ирәд, олна өмн зогсад иигҗ келнә:

– Афинахн! Тадн бурхдт йир шүтдгиг би үзҗәнәв. 23Балһс эргҗ йовад, тана әрүн тоотыг хәләҗәхлә, нег тәвцд «Медгдшго Бурхнд» гиҗ бичәтәг би үзв. Эн тана шүтдг «Медгдшго Бурхна» тускар би таднд цәәлһҗ келҗ өгнәв. 24Бурхн делкәг болн дотрнь бәәсн цуг тоотыг үүдәсмн. Тер теңгр һазр хойрин Деед Эзнь һарар тосхгдсн сүмд бәәхш[+]. 25Әмтнә дөң Терүнд керг уга. Юңгад гихлә, Эврән олнд җирһл, ки, болн цуг кергтә тоотыг өгчәнә[+]. 26Тер Бурхн һазр деер бәәх әмтиг кевтнь негхн күүнәс үүдәв. Һазр деер бәәх улст Деед Эзн җирһх цагинь болн бүүрлх орм күртл йилһҗ өгв[+]. 27Әмтн Бурхиг хәәһәд, Терүг олҗ авад, Терүн тал ирәд бәәх санатаһар цугтаһинь күцәв. Юңгад гихлә, Тер оньдинд мана хаҗуд бәәнә. 28«Бидн Терүнә күчәр җирһәд бәәнәвидн», «Бидн Терүнәс үүдҗ һарлавидн», – гиҗ тана нег шүлгч энүнә тускар иигҗ келлә[+]. 29Тиигәд бидн Терүнәс үүдҗ һарсн болхла, Бурхиг алтнд, цаһан мөңгнд, чолунд, күүнә билг-эрдмәр кесн кегдлмүдт хүврүлх уха зүүхмн биш. 30Бурхн кезәңк цага әмтнә медлго кесн тоотан мартхмн. Зуг ода Бурхн олн-әмтнд, альд бәәв чигн цугтаднь килнцтә җирһлән үлдәтхә гиҗ закчана[+]. 31Бурхн орчлңгин үнн зарһ кех өдр зааһад, нег Кү шүүҗ авв. Тер Күүһән үкләснь әмдрүләд, цуг олн-әмтнд үзүлв[+].

32Үкләс әмдрсн күүнә тускар соңссн зәрм улс наад бәрв. Зәрмнь:

– Энүнә тускар дәкәд чамас соңсхм, – гиҗ келлдв.

33Тиигәд Павел хургас һарад йовна. 34Павелын келсиг кесг улс иткнә. Тедн дунд ареопагин гешүн Денис болн Дамарь гидг күүкд күн бас чигн талдан залу улс бәәҗ.

#### 18


Павел Көринтд

1Энүнә хөөн Павел Афинас Көринтд одна. 2Тенд Павел, Понтд һарсн Әкүль гидг нертә еврейлә харһв. Шидрхн Әкүль Приска гидг гергтәһән Италин орн-нутгас Көринт һарч ирв. Яһад гихлә, Клауд гидг Римин хан цуг Евреймүдт Римәс һартн гиҗ закв[+]. 3Тегәд Павел Әкүлин герт одад теднәд үлдәд көдлнә. Яһад гихлә, Әкүль Приска хойр Павелла әдл өргә гер кедг әмтн болв. 4Павел бемб өдр болһн хурлд[†] орад, евреймүдт болн грекмүдт Исус Христосин[†] тускар цәәлһҗ келҗ өгәд, тедниг олар үгдән орулхар седҗәв[+].

5Сила Тимофей хойр Македоняс ирхлә:

– Исус, Бурхна илгәсн Аврач, – гиҗ Павел Йудья улст герчлҗ келнә[+].

6Евреймүд Павелын келсиг бурушахла, Павелын тускар му келхлә, Павел хувцна хорманнь шораһинь саҗад келв:

– Тадн эврәннь Бурхиг басчанат. Энтн тана гем. Ода би буру номта улс[†] тал йовнав[+].

7Павел хурлас һарад, Бурхиг күндлдг Тит Юст гидг нертә күүнә герт ирв. 8Крисп гидг нертә хурлын ахлач болн терүнә өрк-бүл Деед Эзнд иткв. Павелын келсиг Көринтин олн улс соңсад, Исус Христост бас иткәд, цугтан уснд кирслгдв[+].

9Нег дәкҗ сөөһәр Павелд үзгдл үзгдәд, Деед Эзн иигҗ келнә:

– Бичә ә, тагчг бәәлго, номан цааранднь цәәлһҗ келҗ йов. 10Би оньдин чамта хамдан бәәнәв, күн чамд хар саншго. Эн балһснд Мини улс олн бәәнә.

11Павел эн балһснд җил зурһан сардан бәәһәд, Бурхна ном олн-әмтнд сурһв.

12Тер хоорнд Һалониг Ахья һазрин закрач бәәх цагт евреймүд Павелын келсиг бурушаһад негдҗ авад, Павелыг зарһ кедг герт авч ирәд иигҗ келв:

13– Мана закаһас талданар олн-әмтнд Бурхиг яһҗ күндлхиг Павел сурһҗана.

14Павел хәрү өгхәр седҗәхлә, Һалон евреймүдт:

– Евреймүд! Таднла һундлта, хар саната йовдл учрсн болхла, би тадниг соңсх зөвтә биләв. 15Тана үгмүдин, нердин, тана закана[†] туск кергүдән эврән шиидх зөвтәт. Би тиим зарһ кедгов, – гиҗ келәд,[+] 16тедниг зарһин герәс һарһв.

17Уурлхларн евреймүд хурлын ахлач Состениг бәрҗ авад, зарһ кедг герин өмн цокна. Эн учрсн йовдлар Һалон нам соньмссн уга.


Антиох тал Павелын хәрү ирлһн

18Павел Көринтд удан бәәҗәһәд, Приска Әкүль хойриг дахулҗ авад Сирий тал усар йовҗ. Павел йовхиннь өмн Кеңхер балһснд андһар өгәд, толһаннь үсән хәәчлүлв[+]. 19Епест ирхләрн, Павел Приска Әкүль хойриг үлдәчкәд, эврән евреймүдин хурлд одад күүндвр кев[+]. 20Евреймүд Павелыг бас невчк бәәхиг сурхла, Павел зөв өгсн уга. 21Теднлә салҗаһад:

– Кемр Деед Эзн зөв өгхлә, би тадн тал дәкн ирхв, – гиһәд Епесәс йовна[+].

22Павел Кесәрьяд кермәсн бууһад, Исус Христост иткдг улсла харһчкад, Антиох тал одна. 23Павел Антиохд бәәҗәһәд, Һалатья болн Пругья гидг һазрар йовад, Исус Христост иткдг улсин итклиг улм батрулв[+].


Апол Епест, Көринтд цәәлһвр кеҗәнә

24Епест Апол гидг нертә еврей ирв. Апол Александрийд һарсн күн бәәҗ. Эн медрлтә күн Бурхна Бичгиг йир сәәнәр меддг бәәҗ[+]. 25Тер Деед Эзнә хаалһин тускар соңсад, эврәннь седкләсн Исусин тускар олн-әмтнд цәәлһҗ сурһв. Зуг Йохан уснд кирслснә тускар меддг бәәҗ[+]. 26Апол зөргтәһәр евреймүдин хурлд келҗәсиг Әкүль Приска хойр соңсчкад, терүг дуудҗ авад, Бурхна хаалһин тускар тодрхаһар келҗ өгцхәв[+]. 27Аполыг цааранднь Ахья һазр тал йовхар седхлә, ахнр-дүүнр тенд бәәсн сурһульчнрт[†] Аполыг тосч автн гисн бичг бичҗ. Апол Ахай һазрт ирәд, Бурхна хәәрлтәр дамҗад Христост иткдг улст ик дөң болв[+]. 28Евреймүдлә кесн амн үгин марһанд Исус Бурхна илгәсн Аврач гиһәд Бурхна Бичгәс тер үзүлв[+].

#### 19


Павел Епес балһснд

1Апол Көринтд бәәсн цагт Павел Һалатья болн Пругья һазрар йовад, Епест ирнә. Тенд нег цөөкн сурһульчнрла[†] харһна[+].

2– Христост[†] иткхдән тадн Әрүн Сәкүс авлт? – гиҗ Павел теднәс сурна.

– Бидн Әрүн Сәкүснә тускар мел соңсад угавидн, – гиҗ тедн хәрү өгнә.

3– Юуна төлә тадн уснд кирслгдвт? – гиҗ Павел сурна.

– Бидн Йохана сурһсиг дахад, уснд кирслгдвидн, – гиҗ тедн хәрү өгнә[+].

4– Килнцтә җирһлән үлдәсн әмтиг Йохан уснд кирслв. Түүнә хөөн ирсн күүнд – Исуст итктхә гиҗ тер евреймүдиг дуудла[+].

5Тиигәд тедн энүнә тускар соңсхларн, Деед Эзн Исусин нернә төлә уснд кирслгдлә[+]. 6Павел теднә толһад һаран тәвхлә, тедн деер Әрүн Сәкүсн буув. Тедн меддго келәр күүндлдәд, Бурхна тускар келлднә[+]. 7Ут турштан тедн арвн хойр шаху күн билә.

8Павел хурлд[†] орад олн-әмтнлә зөргтәһәр күүнднә. Һурвн сардан хурлд Бурхна орн-нутгин тускар цәәлһәд тер олнд иткүлҗәв[+]. 9Зәрм зүткә улс терүнә келсиг итклго, олн дунд Деед Эзнә хаалһиг му келәд бурушацхав. Тиигхлә, Павел тедниг үлдәһәд йовна. Өдр болһн Турана лекц умшдг герт сурһульчнр цуглулад, тер күүндвр кедг болв. 10Иигәд хойр җилдән бәәнә. Азийд бәәсн евреймүд болн грекмүд цугтан Деед Эзнә үгиг соңсдг болв.


Скевән көвүд

11Бурхн Павелар дамҗад өвәрц юм кеҗәв. 12Павелын заппу болн альчур гемтә улст күрхлә, тедн гемәсн эдгәд, хар сәкүсн[†] теднәс һардг болв[+]. 13Зәрм һазр эргҗ йовсн евреймүд хар сәкүснәс кү сулдхцхав. Тедн Деед Эзн Исусин нерн деерәс тиигхәр седцхәв.

– Павелын цәәлһсн Исусин нерн деерәс эн күүнәс һар гиҗ закҗанав, – гиһәд теднә күн болһнь хар сәкүснд келнә[+].

14Эднь евреймүдин ах гелң[†] Скевән долан көвүн бәәҗ.

15– Исусиг би меддв. Павелыг бас меднәв. Тадн кембт? – гиҗ хар сәкүсн сурна[+].

16Дотркинь хар сәкүсн эзлсн күн тедниг йир күчтәһәр дәврәд диилнә. Скевән көвүд гертәс шуурха хувцта, шавта һарад зулна. 17Энүнә тускар Епест бәәсн евреймүд болн грекмүд медәд әәлднә. Тиигәд одҗ эдн Деед Эзн Исусин нериг күндлдг болв. 18Иткдг улсин ик зунь ирәд, олна нүүрт эврәннь хар мөртә йовдлан илдкҗәв[+]. 19Урднь илв һарһҗ йовсн зәрм улс эврәннь дегтрмүдән авч ирәд, бас олна нүүрт шатав. Шатасн дегтрмүдин һаруһинь тоолхла, тернь тәвн миңһн цаһан мөңгнд үнлгдв. 20Тиигҗ Деед Эзнә ном тарад, энүнд олн күн иткв[+].


Епест болсн буцлт

21Энүнә хөөн Павел Македонь болн Ахья дәврәд Ерусалимд күрхәр шииднә.

– Ерусалимд күрснә хөөн би Римд одх седклтәв, – гиҗ тер келнә[+].

22Македонь тал тер хойр нөкдән илгәнә. Теднь Тимофей болн Эраст хойр болна. Эврән баахн цагт Азийд үлднә[+].

23Тер өдрмүдт Деед Эзнә хаалһ бурушасн ик буцлт болна. 24Цаһан мөңгнә дархнч Деметр Артеми[*] гидг шүтәнә өкәр сүм кедг билә. Тиигәд тер көдлмш һартан эрдмтә көдләчнрт ик олз орулҗав.

25– Эн көдлмш мадниг байҗулҗахиг тадн медҗәнт? – гиҗ көдләчнриг болн талдан эрдмчнриг цуглулад тер келнә. – 26Тадн Павелыг, энд Епест болн цуг Азийд олн улсиг эврәннь номд орулҗ авсиг бас соңссн болхит. Күүнә кесн шүтән Бурхн биш гиҗ Павел келҗәнә. 27Иим зәңг мана кеҗәх көдлмшин чинринь баһрулх биш, нам алдр Артеми гидг шүтәнә сүмин үнинь ген гиҗәнә. Цуг делкән болн Азийин олн әмтнә мөргҗәсн бурхн сүрәһән алдх!

28Иим зәңг соңссн улс:

– Епесин Артеми алдр болтха! – гиһәд һалзурҗ хәәкрлднә.

29Удл уга балһсн цугтан шуугна. Олн әмтн Македоняс ирсн Павелын Гай болн Аристарх нөкдмүдиг бәрҗ авад, театрур одцхана[+]. 30Павел олн әмтнлә күүндхәр седнә, болв сурһульчнрнь терүг хөрнә. 31Түүнәс даву бәәрн һазрин йосна зәрм улс, Павелын иньгүд, энүг театрт төрүц бичә одтха гиҗ келүлнә. 32Зәрмснь нег юм хәәкрәд, зәрмснь оңгдан юм хәәкрв. Хург үүмҗ одсн бәәҗ. Теднә ик зунь ю хәәҗ ирсән медсн уга бәәҗ. 33Александриг һарч иртхә гиһәд евреймүд неклднә. Зәрм улс Александр эн болҗах йовдлыг һардв гиҗәнә. Александр һарч ирәд, һарарн докъя өгәд, олн улсиг тогтнхинь сурна. Эн харсгч үг келхәр седнә. 34Болв энүг еврейинь медчкәд, цугтан:

– Епесин Артеми алдр болтха! – гиһәд нег дууһар хәәкрҗәнә.

Тедн хойр частан хәәкрнә. 35Дәкәд балһсна ахлачнрин негнь олн улсиг тогтнулна.

– Епесин бәәрн улс, Епес балһсн алдр Артемин сүм болн теңгрәс унсн чолу хадһлҗахиг делкә кевтән меднә эсий? 36Энтн бурушаҗ болшго ил юмн. Тадн ода тогтнтн! Адһмта юм бичә һарһтн. 37Эн улсиг тадн дахулҗ ирсн бийинь эднәс негнь чигн мана сүмәс хулха кесмн уга. Мана бурхиг муурулсмн уга. 38Кемр Деметр болн түүнә көдләчнр кенинь чигн гемшәхәр седҗәхлә, манад зарһин өдрмүд болн йосна улс чигн бәәнә. Тиигәрән ирҗ бурушаҗ чадҗанат. 39Кемр таднд ямаран чигн керг бәәхлә, терүг олн улсин хург шиидх йоста. 40Эндрк йовдлын ашар мадниг буцлтд орлцвт гиҗ гемшәҗ болҗана. Тиигхлә, бидн бийән мел харсҗ чадшговидн. Яһад гихлә, маднд учр-шалтан уга, – гив.

Иигҗ келәд, эн олн улсиг герүрнь йовулна.

#### 20


Македонин, Грецин һазрмудт Павелын одлһн

1Буцлт тогтнсна хөөн Павел Исуст иткдг улсиг цуглулҗ авад, тедниг урмдулад мендләд, Македонь тал һарад йовна[+]. 2Хаалһдан харһсн Исуст иткдг улсиг бас урмдулад йовв. 3Грецд ирәд һурвн сар болна. Павелыг Сирий тал усар йовхин өмн өргнднь евреймүд түүнә тускар нуувчин күүндвр кенә. Түүнәс көлтә Павел Македонь дәврәд хәрү ирхәр шииднә[+]. 4Павелыг дахад Бэрас ирсн Пурин көвүн Сосипатр йовв. Тесалоникас Аристарх болн Секүнд, Дербәс Гай, Азийяс Тропим болн Түхк, Тимофей эдн йовлдна[+]. 5Түрүләд йовад мадниг Троя балһснд күләҗәв[+]. 6Эс искәсн һуйрин сән өдрин хөөн бидн Пилип балһснас кермәр йовад, тав хонад Трояд теднлә негдвидн. Тенд бидн дола хонвидн[+].


Ютухин әмдрлт

7Бемб өдр бидн хамдан асхна хот уухар цуглрвидн. Павел цәәлһврин көдлмшән кеҗәлә. Терүг маңһдуртнь йовх учрас иштә хург сөөни өрәл күртл болв[+]. 8Мана хурсн деед хорад олн шам шатчав. 9Терз деер баахн наста Ютух суула. Павелыг үг келҗәхлә, Ютух үргләд һурвдгч давхрас һазрт унна. Терүг одад көндәхлә, өңгрҗ одсмн бәәҗ. 10Павел бууһад, терүн деер өкәһәд теврнә.

– Бичә әәтн! – босн йовҗ: – Энтн әмд, – гиҗ келнә.

11Павел хәрү әмтн цуглрсн хорад орад, өдмг хуһлад иднә. Өрән өмн үгән төгсәһәд Павел цааран йовв. 12Баахн көвүн Ютухиг герүрнь әмд-менд авч ирнә. Иим йовдл цугтаһинь йир байрлулна.


Трояс Мелит тал одлһн

13Бидн кермд сууһад Асыс хотн тал йоввидн. Тенд Павел маднла негдхмн билә. Эн эврән иим зура келә. Яһад гихлә, һазр хаалһар йовхар эн седҗәлә. 14Асысд Павел маднла харһад, мана кермд суув. Тиигәд бидн Митулен тал һарвидн. 15Тендәс бидн маңһдуртнь цааран йовад, Хөст күрвидн. Бас нег хонад Самост ирвидн, дәкәд нег хонад Мелитд ирвидн. 16Павел Ерусалимд күрхәр адһҗ йовсндан, Азийд торшгон төлә, Епес тал йовсмн уга. Тиигәрән тер тәвдгч өдр гидг нәәрлә харһулад ирх саната йовла[+].


Павел Епесин чонҗин ахлачнрла күүндҗәнә

17Павел Мелитәс әмт илгәһәд, Епест чонҗин ахлачнриг дуудулна. 18Тедниг цуглрхла иигҗ келнә:

– Намаг Азийд ирәд түрүн өдрәс авн таднла бәәсиг эврән меднәт[+]. 19Би номһнар, нүдндән нульмста бәәдләрн Деед Эзнә зарцла әдләр эврәннь көдлмшән күцәвүв. Евреймүдин нуувчин үгцәнәс көлтә би кесг зовлң даавв. 20Би гермүдт чигн, һаза йовв чигн, Сән Зәңг цәәлһҗ заалав. Заахларн тус болх тоотыг таднас мел нуусн угав. 21Евреймүдт болн грекмүдт килнцтә җирһлән үлдәһәд, Бурхнд нәәләд, мана Деед Эзн Исуст итктхә гиҗ би келләв. 22Ода болхла, Ерусалим орхиг нанд Әрүн Сәкүсн заав. Тенд нанла юн болхинь медҗәхшв. 23Зуг балһсн болһнд намаг зовлң болн түүрм күләҗәхиг Әрүн Сәкүсн саглҗ зааҗана[+]. 24Болв би эврәннь әмән хәәрлҗәхшв. Ода Деед Эзн Исус нанд даалһсн кергиг чиктнь күцәһәд, олнд Бурхна хәәрлтин туск Сән Зәңг күргх санатав[+]. 25Таднд Бурхна орн-нутгин тускар цәәлһсн намаг цугтан ода дәкҗ үзшгог би медҗәнәв. 26Тер учр деерәс кемр таднас кен чигн күн үкхлә, тертн мини гем биш гиҗ би герчлҗәнәв[+]. 27Би таднд әл уга Бурхна бәәсн зуран тускар цәәлһләв. 28Күн болһн бийән болн Әрүн Сәкүснә таднд даалһсн улсиг хәләҗ йовтн. Бурхна чонҗин улст килмҗән өгтн. Энүнә төлә Тер Эврәннь Көвүнә улан цус асхла[+]. 29Намаг йовхла, тадн тал һалзу чонмуд ирх. Тиигхлә, тедн кениг чигн әрвлш уга[+]. 30Тадн дундас чигн сурһульчнриг[†] чик хаалһаснь хаҗилһәд дахулхар седәд, худлахар ном тархах улс бас һарх[+]. 31Тиигәд саглҗ бәәтн! Мини һурвн җилдән өдр-сө уга доһлң нульмста таднд келҗ йовсиг бичә марттн[+]. 32Би ода тадниг Бурхна болн Терүнә хәәрлтин туск Үгин килмҗд үлдәҗәнәв. Тер тадниг батраһад, Бурхна нерәдәд заасн улсин төлә бәәсн зөөрәсн өгх[+]. 33Би кен чигн күүнәс цаһан мөңг, алт чигн, хувц чигн авшгоһар седләв[+]. 34Намаг эврән мөңг олад, нанла бәәсн ах-дүүнрән болн бийән теткҗ йовсиг тадн меднәт[+]. 35Кесн, күцәсн тоотарн би таднд үлгүр үзүлҗ йовлав. Көдлмш кехләрн бидн түрү-зүдү, мууднь дөңгән күргх йоставидн. Деед Эзнә келсн: «Өгсн авснас буйнта болдмн» гисиг кезә чигн мартхмн биш[+]. 36Тиигҗ келн Павел олнла хамдан сөгдәд зальврна[+]. 37Цугтан уульн бәәҗ терүг теврәд үмслднә. 38Дәкҗ Павел үзгдшго гисн зәңг тедниг дегд гейүрүлв. Павелыг тедн керм күртл үдшәнә.

#### 21


Ерусалимур йовлһн

1Теднәс салад, бидн теңгст һарад, тустан Көс гидг балһсн тал йоввидн. Маңһдуртнь бидн Родос гидг арлд күрәд, тендәс Патар балһснур йовлавидн. 2Тенд бидн Поник тал йовҗах керм олҗ авад, цааран һарвидн. 3Бидн Кипр давад, арлыг өмн бийәснь эргәд Сирий тал йоввидн. Тирд бидн зогсад, кермд йовсн ацаһан буулһх биләвидн. 4Тенд Исусин сурһульчнриг[†] хәәһәд олҗ авад, теднлә харһад, бидн дола хонвидн. Әрүн Сәкүснә күчәр Павелыг Ерусалимд бичә йовтха гиҗ тедн келҗәв[+]. 5Болв цаг ирхлә, бидн цааранднь йоввидн. Мадниг сурһульчнр кевтән теднә гергд болн үрдүднь балһснас үдшәв. Эрг деер бидн сөгдәд сууһад мөргвидн[+]. 6Бидн нег-негнләһән мендлдәд, кермдән сууцхавидн. Тедн болхла герүрн хәрцхәв.

7Тирәс бидн Птолемьяд ирвидн. Тенд бидн ах-дүүнрләһән харһад өдртән бәәввидн. 8Маңһдурк өдр тендәс Кесәрья тал йовад, долан нөкдмүдин негнднь, Сән Зәңг тархадг Пилипин герт бәәввидн[+]. 9Пилипд мордад уга әәлдәч дөрвн күүкн бәәҗ[+]. 10Мадниг тенд нег цөөк хонхла, Йудьяс әәлдәч Хагап ирнә[+]. 11Тер мадн тал өөрдәд, Павелын бүс авад, эврәннь көл-һаран бооһад:

– Әрүн Сәкүсн иигҗ келҗәнә: «Ерусалимин евреймүд эн бүсин эзиг бас иигҗ бооһад буру номта улст[†] өгчкх», – гиҗ келнә.

12Тиигҗ келсиг соңсхларн, бидн болн тенд бәәсн улс Павелыг Ерусалим тал бичә одтха гиҗ ээрвидн[+]. 13Болв Павел иигҗ хәрү өгнә:

– Тадн яһад ууляд, мини зүрк шарклулҗанат? Ерусалимд би Деед Эзн Исусин нернә төлә бийән күлүлх биш үкхдән белмб, – гинә[+].

14Павел эврәннь шиидврән нег мөсләд авчксинь медәд, бидн дәкҗ терүг ээрдгән уурад:

– Цугнь Деед Эзнә күсләр күцтхә, – гиҗ келҗәввидн.

15-16Түүнә хөөн хаалһд бийән белдәд бидн Ерусалим тал йоввидн. Маднла хамдан Кесәрьяс зәрм сурһульчнр йовцхав. Тер мадниг Мнасна герт дахулҗ авч ирв. Кипр арлас ирсн Мнасн кезәнә Христосин[†] сурһульч болсн бәәҗ.


Павелд өгсн чонҗин ахлачнрин селвг

17Ерусалимд ахнр-дүүнр мадниг сәәнәр тосв. 18Маңһдуртнь бидн Павелта Яков тал одвидн. Тенд цуг чонҗин ахлачнр бәәҗ[+]. 19Павел теднлә мендләд, Бурхн терүнә церглтәр дамҗад буру номта улст ю кесинь тодрхаһар келҗ өгв. 20Тедн Павелыг соңсад, Бурхиг туурулна.

– Ах Павел, ода миңһәд шаху евреймүд Христост иткҗәнә. Цугтан эдн үнн седкләсн зака харсҗана[+]. 21Чи буру номта улс дунд бәәх евреймүдт, Мошен зака бичә төртән автха гиҗ теднд келҗ өгвч. Дәкәд чи үрдән бичә керчүлтхә, мана заң-авъясиг бичә бәртхә гиҗ селвг өгәд йовҗич[+]. 22Бидн яахмб тиигәд? Тедн чамаг ирсиг эрк биш соңсх. 23Ода мана селвг ав. Мадн дунд андһар өгсн дөрвн күн бәәнә[+]. 24Тедниг авад, бийән цеврлһнә керг күцә. Теднә ормд мөңгинь өгәд, толһаннь үсән авхулад таахрулхла, сән болх. Тиигхлә, чини тускар һарсн зәңг худл болад, чамаг закаһар бәәхиг цугтан үзх[+]. 25Буру номта улсин итклин тускар бидн теднд эврәннь шиидврән бичләвидн. Тедн шүтәдт нерәдсн хотас, цуснас амсшго, боогдад үксн малын мах идшго, учрх хууляс саглх йоста, – гиҗ чонҗин ахлачнр Павелд келцхәв[+].

26Маңһдуртнь Павел эн улсиг дахулад, теднлә хамдан килнцәс цеврлнә. Дарунь Павел һол сүмд[†] орад, кезә цеврлт чилх, кезә күн болһна төлә тәвц тәвгдхинь гиҗ цәәлһҗ өгнә[+].


Павелыг бәрлһн

27Килнцәс цеврлснә доладгч өдртнь Азийин нег цөөкн евреймүд Павелыг сүмд үзнә. Тедн әмтиг түкрәд, Павелыг бәрҗ авв.

28– Израилин улс, дөң болтн! Эн күн мана улсин өмнәс, мана Закана[†] өмнәс эн сүмин өмнәс ном эргндән тархаҗ йовна. Ода болхла мана һол сүмд грекмүд дахулҗ ирәд, терүг бузрдв, – гиҗ тедн хәәкрцхәв[+].

29Өмннь тедн Павелыг Епес балһсна ирсн Тропимла хамдан балһснд йовсинь үзәд, терүг һол сүмд дахулҗ одв гиҗ санҗаҗ[+]. 30Балһсн кевтән үүмәд бәәв. Әмтн гүүлдҗ ирв. Павелыг бәрәд һол сүмәс чирҗ һарһад, үүдинь хаачкна. 31Тедн Павелыг алхар седҗәлә. Болв Ерусалим кевтән үүмҗәх зәңг Римин цергин ахлачд күрнә. 32Тер ахлач цергин ахмдмуд нег цөөкн церг дахулҗ авад олн әмтн цуглрсн һазр тал одна. Аашсн ахлач болн цергүдиг үзчкәд, Павелыг тедн цокдган уурв. 33Цергин ахлач Павел тал өөрдәд, терүг бәрәд, хойр цевәр цевлх заквр өгнә. Ахлач әмтнәс эн ю-күүһинь, ю кесинь сурна[+]. 34Олн цуглрсн һазрт негнь нег үг келәд хәәкрнә, наадк улснь талданар келәд хәәкрцхәнә. Тиим бәәдлд юн учрснь медҗ чадад Павелыг цергин бәәшңд орултха гисн заквр ахлач өгнә[+]. 35Тедн шатар йовхларн, Павелыг һар деерән өргв. Тедү дүңгә олн улс шуугад, йовх хаалһ өглго бәәв.

36– Алхмн энүг! – гиҗ тедн дахад хәәкрлдв.


Павелын олнд келсн үг

37Цергүд Павелыг бәәшң тал авч йовхар седв, болв тернь ахлачас иигҗ сурна:

– Танас нег юм сурҗ болхий? – гинә.

– Чи, грек келәр келҗ чаддвчи? – гиҗ тер сурна, – 38Тиигхлә, чи одахн Египетәс ирәд, буцлт кеһәд, эҗго һазрур дөрвн миңһн алачнриг дахулсн күн биш болҗанчи?

39– Би Киликьян Тарс балһсна еврейв. Нертә балһсна иргмб. Олн улсла күүндх зөв нанд өгтн[+].

40Ахлачас зөв авад, Павел шат деер зогсад олн әмтиг тагчгртха гисн докъя һарарн өгнә. Әмтн төвкнәд тагчгрхла, Павел еврей келәр келнә.

#### 22

1– Эцкнр, ахнр-дүүнр! Бийән харсх үг нанд өгтн.

2Терүг еврейин келәр келҗәхиг соңсчкад, тедн оньган өгцхәв.

3– Би еврейв. Киликьян Тарс балһснд һарлав. Болв Ерусалим балһснд өсәд бослав. Мана эцкнрин закана[†] туск гүн сурһуль Гамалилас авлав. Тадниг эндр бийән Бурхнд нерәдснлә әдләр би урднь тиигҗ йовлав[+]. 4Исусин номиг дахад йовсн улсиг би үктлнь көөһәд зовадг биләв. Залус болн гергчүд бәрҗ авад бәрәнд бәрүлүв[+]. 5Энүнә герчнр ода – ах гелң[†] болн Деед хург кевтән. Дамаскд бәәх ахнрт нерәдсн бичг би теднәс авлав. Тиигәд би тиигәрән одад, тер улсиг бәрәд күләд, Ерусалим тал засглхар, авч ирхәр йовлав[+].


Павел эврәннь итклән келснь

6Һал үдлә мини хаалһдм Дамаскд күрч йовхлам, генткн теңгрәс күчтә герл асад, намаг герлткв[+]. 7Би һазрт унн келҗәх ду соңсв: «Шаул, Шаул! Яһад чи Намаг көөһәд йовнач?» 8«О, Деед Эзн, кенвчи?» – гиҗ би сурлав. «Би Назаретин Исусв. Чи Намаг көөҗ йовнач», – гиҗ тер хәрү өглә. 9Нанла хамдан йовсн улс бас герл үзлә. Болв Нанд келҗәсн дууг тедн соңссн уга. 10«О, Деед Эзн, яахмб ода?» – гиҗ би сурв. «Босад Дамаск ор. Тенд чамд ю кехинь йилһәд келх», – гиҗ Деед Эзн келнә. Күчтә герл мини нүдиг цәәлһчкв. 11Мини нөкдмүд намаг һарасм авад, Дамаскур көтләд ирв. 12Тенд нан тал Хананий гидг нертә күн ирнә. Закаг цеврәр бәрдгтнь тенд бәәсн евреймүд цугтан терүг күндлдг бәәҗ[+]. 13Нан тал өөрдәд Мини хаҗуд тер зогсад иигҗ келлә: «Шаул, ахм, нүдндчнь харан ортха!» Тер кемләнь би үздг болад, нанд үг келсн күүг үзв. « 14Мана өвкнрин Бурхн чамаг шүүҗ авч. Чи Терүнә санан-седклиг меддгәр, үннч Күүг үздгәр, Түүнә эврән келсн үгинь соңсдгар шүүҗ авв. 15Эврән үзсн, соңссн тоотарн олн улст герч болхич[+]. 16Бичә уд! Босад уснд кирслгдәд, килнцән бийәсн һарһад, Деед Эзн Исусин нер дууд», – гив[+]. 17Дәкәд би Ерусалимур хәрҗ ирв. Энд һол сүмд[†] мөргүл кеҗәхлә, нанд үзгдл үзгдв[+]. 18Би Деед Эзиг үзв. Тер нанд иигҗ келв: «Ерусалимас шулуһар йов. Энд Мини тускар келсн чини герчллһиг эдн учртан авшго», – гив. 19Тиигхлә би: «Эн улстн намаг хурлмуд[†] эргәд, Танд итксн улсиг гүвдәд бәрҗ йовсиг меднә. 20Чини герч Степана цусн асхрҗасн цагт би тенд зогсҗалав. Би тиим йовдл тавлад, алачнрин хувц манҗалав», – гив[+]. 21Тиигәд Деед Эзн нанд: «Йов! Би чамаг холд буру номта улс[†] тал илгәхв», – гив.


Павел цергин ахлач хойр

22Иигҗ келҗәтл олн улс Павелыг оньһҗ соңсҗала. Зуг сүүлин үгин хөөн тедн шуугад хәәкрцхәв.

– Уга кетн энүг һазр деерәс! Әмд бәәх йосн уга! – гив.

23Тедн хәәкрлдәд, эврәннь хувцсан тәәлҗ хайлдад, шора цацлдв. 24Павелыг цергин бәәшңд орултха гисн заквр цергин ахлач өгнә. Дәкәд терүг малядад, олн улс юн учрар энүнд дурго болҗахинь сурвр кехиг бас закна. 25Павелыг цокхар седәд күлхлә, тер хаҗудан зогсҗасн цергин ахмд келнә:

– Зарһ кеһәд уга бәәҗ Римин иргниг гүвдҗ болдви[+]?

26Цергин ахмд келсинь соңсад, ахлачд одад зәңглнә.

– Тадн юн гидг юм һарһҗахмт? Энтн Римин иргн бәәҗ, – гиҗ тер келнә.

27Ахлач Павел тал ирәд сурна:

– Чи йосндан Римин иргн болҗахмбчи?

– Э, э, – гиҗ тернь хәрү өгнә.

28Тиигхлә, ахлач:

– Римин иргн болхин төлә би йир ик мөңг өгләв, – гиҗ келнә.

– Би болхла тиимәр төрҗв, – гиҗ Павел хәрү өгнә.

29Терүнәс сурлһ авх улс, тер дарунь йовҗ одна. Римин иргниг цевд бәрсндән ахлач бас әәмсв. 30Маңһдуртнь ахлач Павелыг цевәс сулдхад, юн учр деерәс евреймүд энүг гемшәҗәхинь медхәр седнә. Энүнә төлә тер ах гелңгүдиг[†] болн Деед хург цуглулна. Дарунь Павелыг орулад, теднә өмн зогсана.

#### 23


Деед хургт Павелын тооца өглһн

1– Ахнр-дүүнр! Эндр өдр күртл мини ухан-седкл Бурхна өмн цевр, – гиҗ Павел цуглрсн улсиг хәлән бәәҗ келнә[+]. 2Ах гелң[†] Хананий Павелыг амарнь цоктха гиҗ Павелын хаҗуд зогсҗасн күүнд закна[+].

3– Бурхн чамаг бийич цокх. Һазаһасн чи цаһалһсн эрслә әдлч. Закаһар болхла, чи нанд зарһ кех йостач. Болв намаг цоктха гиҗ зөв өгәд, терүгән эврән эвдҗәнәч, – гиһәд Павел келнә[+].

4– Бурхна ах гелңгиг му келҗәнәч, – гиҗ Павелын хаҗуд зогсҗасн улс келнә[+].

5– Ахнр-дүүнр! Би терүгитн ах гелң гиҗ медсн угав. «Эврәннь улсин һардачиг бичә му кел», – гиҗ Бурхна Бичгт бичәтә бәәнә, – болҗ Павел хәрү өгнә[+].

6Зәрм улс цадукмуд[†] бәәсинь, зәрмнь паршмуд[†] бәәсинь Павел меддг бәәҗ. Тиигәд Деед хургт тер чаңһар иигҗ келнә:

– Ахнр-дүүнр, би парш багин күмб. Мини өвкнр бас тиим улс. Үксн улс әмдрәд ирдгт иткснәс иштә ода мини зарһим кеҗәнә[+].

7Терүг иигҗ келлһнлә паршмуд болн цадукмуд дунд ик зүтклдән болад, Хургин улс хойр әңгрнә. 8Үксн улсин әмдрлтд Сәкүсн чигн, Бурхна элч чигн бәәнә гиһәд паршмуд келцхәв. Цадукмуд болхла энүнд иткҗәхш[+]. 9Эднә шууган өсәд ирв. Зәрм ном цәәлһәчнр[†] (парш багин гешүд) бослдад, эврәннь ухан-седклән келлдв:

– Бидн эн күүнәс нег чигн му юм үзҗәхшвидн. Эн күүнлә сәкүсн эс гихлә, Бурхна элч күүндҗәхлә яһнат[+]?

10Улсин зүтклдән дегд икдәд ирхлә, ахлач Павелыг шуучад авч одхас әәһәд, бәәшңд орултха гиҗ эврәннь цергүдт закв. 11Сөөднь Павел тал Деед Эзн ирәд иигҗ келнә:

– Юунас чигн бичә ә! Ерусалимд Мини тускар герчлснлә әдләр Римд бас чи үгән келхич[+].


Павелыг алх күүндвр

12Маңһдуртнь зәрм евреймүд цуглрад Павелыг эс алтл, хот идлго, унд уулго бәәх болҗ андһар тәвнә. 13Энүнд дөч даву күн орлцв. 14Тедн гелңгүдт[†] болн медәтнрт[†] күрәд иигҗ келцхәнә:

– Бидн Павелыг эс алтл нег чигн умш келндән тәвшговидн. 15Тадн Деед хургла хамдан цергин ахлачиг сурад, терүнә керг тодрхаһар медхин төлә Павелыг бий талан дуудхит. Бидн болхла бийән белдҗ авад, терүг таднд күртл алхвидн.

16Эн нуувчин күүндврин тускар Павелын зе көвүн медҗ. Тер бәәшңд орад, Павелд медсән келҗ өгнә. 17Павел цергин ахмдыг дуудҗ авад келнә:

– Эн көвүг ахлачд күргтн. Эн терүнд нег зәңг соңсххар бәәнә, – гив.

18Көвүг ахлачд күргнә.

– Бәрәнд бәәх Павел намаг дуудад, эн көвүг таднд күргтхә гиҗ сурв. Эн нег зәңг танд келхәр бәәнә, – гив.

19Ахлач көвүг һараснь көтләд, хооран һарад сурна:

– Чи ю келхәр седләч нанд?

20– Евреймүдин толһачнр маңһдур Павелыг Деед хург тал авч иртхә гиҗ сурхар седҗәнә. Тиигхләрн терүнә тускар тодрхаһар медхәр седсн болх. 21Зуг Та тедниг бичә итктн. Терүг бәрҗ алхар дөч һар күн бултад күләҗәнә. Павелыг эс алтл тедн хот эдлшго, унд уушго болҗ андһар тәвҗ. Тедн белн бәәнә, зуг тана шиидвриг күләҗәнә.

22– Ода нанд келсән дәкҗ бичә күүнд соңсх, – гиҗ закад, ахлач көвүг йовулна.


Павелыг Кесәрья тал йовулна

23– Харңһурад йисн час давхла, Кесәрья тал йовх хойр зун цергч, далн мөртә цергч, хойр зун саадгта цергч бел кетн. 24Павелд унх мөрд белдтн. Энүг эрүл-менд закрач Феликст эрк биш күргтн, – гиҗ ахлач эврәннь хойр цергин ахмдт дуудҗ авад закна[+].

25Эн иим бичг бичнә: « 26Клауд Лусья эркн күндтә закрач Феликст. Менд бәнт? 27Эн күүг евреймүд бәрҗ авад алхар седҗәҗ. Би эврәннь цергүдтәһән цаглань ирәд энүг харсҗ авв. Эн күн Римин иргн бәәҗ[+]. 28Юунд энүг бурушаҗахинь медхәр седәд, би Деед хургт дахулҗ ирв[+]. 29Евреймүд эн күүг эврәннь заканас[†] иштә бурушаҗана. Болв бәрәнд бәрх эс гихлә алх дүңгә гем энүнд мел уга[+]. 30Энүг алхар седәд нуувч йовдл белдҗәхинь медәд, би тер дарунь Тан тал йовулҗанав. Эн күүг бурушахар седҗәх улст эврәннь ухан-седклән танд күргтхә гиҗ заклав»[+].

31Ахлачин заквр күцәхәр цергүд Павелыг дахулад, сөөһәр Антипатр хотн тал ирнә. 32Маңһдуртнь мөрн цергүдтә хамднь Павелыг цааранднь йовулна. Йовһар йовсн цергүд болхла бәәшң талан хәрҗ ирцхәнә. 33Кесәрьяд ирн мөрн цергин улс закрачд бичг өгәд, Павелыг үлдәнә. 34Закрач бичгиг умшад, Павелас альк һазра күнвт гиҗ сурна. Павелыг Киликья гидг һазраһинь медәд иигҗ келнә:[+]

35– Чамаг бурушаҗах улс ирхлә, би кергиг хәләхв, – гиһәд Павелыг Херодын бәрсн бәәшңд бәртхә гиҗ закна.

#### 24


Евреймүд Павелыг бурушаҗана

1Тавн хонг давсна хөөн ах гелң[†] Хананий медәтнртә[†] Тертул йос меддг күүнлә Кесәрьяд ирәд, Павелыг юунд бурушахар седҗәхән закрачд медүлнә[+]. 2Павелыг авч ирхлә, Тертул терүнә буруһинь илдкв:

– Эркн күндтә закрач Феликс! Тана цецн һардврар мана орн-нутг төвкнүн бәәһәд, олн әмтнә җирһл ясрхин төлә Та олн сән йовдлмуд һарһҗанат. 3Бидн танд ханлтан өргҗ темдглҗәнәвидн. Тиигәд әрүн седкләсн Таниг күндлҗәнәвидн. 4Таниг уданд цуцрашгон төлә ода мана ахрар келхиг соңсхитн би эрҗәнәв. 5Эн күн тогтун бәәдл эвдәд, цуг делкәд евреймүдин буцлт харсад йовсинь меднәвидн. Деернь болхла, Назара гиҗ нерәддг багиг һардҗана[+]. 6Нам мана һол сүмиг[†] бузрдахар седв. Тиигәд бидн энүг бәрҗ авлавидн. 8Энүнәс сурлһ авад, буру йовдл һарһсинь бидн чикәр темдглсиг Та эврән үзхит. 9Келсн тоот мел үнн гиҗ бурушаҗах евреймүд дөңнә.


Феликсин өмн Павелын келсн харсгч үг

10Феликс закрач Павелд үг келх зөв өгнә. Павел эврәннь харсгч үгән иигҗ келнә:

– Олн җилд эн орн-нутгт Та зарһч болҗ йовхитн би меднәв. Тиигәд Тана нүүрт бийән харсад нег цөөкн үг келхдән би байрлҗанав. 11Арвн хойр хонг өмн би Бурхнд мөргхәр Ерусалимд одлав. 12Намаг бурушахар седҗәх улс һол сүмд күүнлә зүткҗәхим, эс гихлә хурлмудт,[†] балһснд буцлт кеҗәсим бәрҗ авсн уга билә. Терүг Та эврән медҗ чадҗанат. 13Ода намаг гемшәхәр келҗәх тоотан эднтн бәрмтг зааҗ лавлҗ чадшго. 14Би болхла өвкнрин Бурхнд шүтәд, евреймүдин чик биш гиҗ тоолҗах хаалһар дахҗ йовнав. Заканд[†] болн әәлдәчнрин[†] дегтрмүдт бичгдсн тоотынь би иткҗәнәв. 15Бурхн Зака күцәдгинь чигн, Зака эвддгинь чигн әмдрүлх гиҗ, эн улсла әдл би бас нәәлҗәнәв[+]. 16Тер учрар Бурхна нернд олн улсин өмн би эврәннь ухан-седклән, бийән цеврәр бәрх санатав[+]. 17Би Ерусалимас йовад цөөкн җил давсн хөөн хәрү ирв. Тиигхләрн түрү-яду улст мана әмтнәс цуглулсн мөңгәр дөң күргәд, Бурхнд бәрц бәрхәр би ирләв[+]. 18Һол сүмд мөргүл кеһәд, бийән цеврлҗәхлә, намаг бурушахар седсн улс тенд бәрҗ авв. Йос-җурм эвддг улс нанта уга билә[+]. 19Болв тенд Азийин евреймүд бәәлә. Кемр тедн намаг гемшәхәр седҗәсн болхла, ода тедн нааран ирәд гемшәх йоста. 20Эс гихлә, Деед хургт ямаран гем нанд бәәсиг энд бәәх улс Танд келҗ өгтхә. 21Мини буру хәәкрәд келсн үгдм бәәввзә. Намаг үксн улс әмдрүлдгиг итксн төләд зарһ кеҗәнә гиҗ келснд болхий[+]?

22Феликс эн Хаалһин тускар сәәнәр меддгтән зарһан зогсав.

– Цергин ахлач Лусья ирхлә, би чини төрәр шиидвр һарһнав, – гиҗ Феликс келнә.

23Павелыг бәрәнд бәрҗәтн гиҗ цергчд заквр тер өгнә. Зуг Павелыг невчк сулдхвртаһар бәрәд, үр-иньгүднь терүнд килмҗән өгч туслдгар бәртн, – гиҗ келнә.


Павел Феликс Друзил хойрин өмн

24Цөөкн өдр давхла Феликс Друзил гидг еврей гергтәһән ирнә. Тер Павелыг авхулна. Феликс терүг икңкнь Исус Христост[†] иткҗәхинь медхәр седнә. 25Павел терүнд чик седклтә бәәдлин, бийән бәрлһнә болн болх зарһин тускар келнә. Иим күүндвр Феликсиг әәлһнә.

– Эндр болҗана! Нанд сул цаг учрхла, Би чамаг дәкәд бас дууднав, – гиҗ тер келнә[+].

26Феликс Павелыг авлһ өгх гиҗ санад, дару-дарунь терүнә ардас илгәһәд күүндҗәв. 27Хойр җил давна. Феликсин ормд Порк Пест орна. Болв евреймүдт сән нүднд үзгдхәр Феликс Павелыг бәрәнд үлдәнә.

#### 25


Павел хаана зарһ некнә

1Пест ям дааһад һурвдгч хонгтан Кесәрьяс Ерусалим орна. 2Ерусалимд ах гелңгүд,[†] евреймүдин толһачнр Павелыг бурушаҗахан терүнд келцхәв. 3Пестиг тедн яһад болв чигн теднә сурвр күцәһәд, Павелыг Ерусалим тал һарһтха гицхәв. Эврән бийснь болхла, хаалһдан терүг алхар седнә[+].

4– Павел Кесәрьяд бәәнә, би удлго бас тенд күрхв. 5Кемр тер күн му йовдл һарһсмн болхла, тана ахлачнр нанла хамдан тиигәрән одад, юуһар бурушаҗахинь келҗ өгтхә, – гиҗ Пест хәрү өгнә.

6Тенд нәәмн-арвн хонгтан хамдан бәәһәд, Пест Кесәрья тал хәрү ирнә. Маңһдуртнь Пест зарһ эклнә, Павелыг орулҗ авч иртхә гисн заквр өгнә. 7Павелыг авч ирнә. Ерусалимас ирсн евреймүд Павелыг дааврта төрмүдәр гемшәв. Болв терүгән лавлҗ чадсмн уга. 8Дарунь Павелд бийән харсх үг өгцхәв.

– Би еврейин закаг чигн, Һол сүмиг[†] чигн, Римин хаана өмнәс чигн эвдх йовдлмуд һарһсн угав, – гиҗ Павел келнә.

9Пест евреймүдт таасгдхар седәд Павелас иигҗ сурна:

– Чамаг Ерусалимд одад бурушасн төрмүдәр зарһ кехд зөв өгчәнч? Зарһ би кехв.

10– Би Римин хаана зарһд орҗанав. Тиигәд мини керг энд хаһлгдх йоста. Намаг евреймүдт му юм эс үзүлсиг тадн эврән сәәнәр меднәлмт[+]. 11Кемр би закаг эвдәд алх дүңгә йовдл һарһсмн болхла, би үкхдән белмб. Болв кемр евреймүдин гемшәлһн буру болхла, нег чигн күн намаг теднд өгч чадшго. Би Римин хаана зарһ болтха гиҗ некҗәнәв.

12Эврәннь нөкдмүдтәһән селвлцәд Пест келнә:

– Чи Римин хаана зарһ некҗәхлә, терүн тал йовулгдхич[+].


Агрипп хан Павелла харһна

13Цөөкн хонг давсна хөөн Кесәрьяд Пест тал Агрипп хан Берниктәһән мендлхәр ирнә. 14Энд тедн кесг өдр бәәнә. Пест хаанд Павелын кергин тускар келнә.

– Энд, Феликсин үлдәсн күн бәрәнд бәәнә. 15Намаг Ерусалимд одхла, еврейин ах гелңгүд болн теднә медәтнр[†] юуһар бурушаҗахинь келҗ өгцхәв. Тедн эн күүнә зарһ кетхә гиҗ неклә. 16Тиигхд би теднд зөв буруһинь йилһлго бәәҗ засглх, дәкәд бийән харсх зөв өглго шиидвр авна гисн, Римин авъясла ирлцҗәхш гиһәд цәәлһҗ өгләв. 17Тедн нааран ирв. Би тер дарунь маңһдуртнь зарһ эклләв. Тиигәд тер күүг нааран авч иртхә гиләв. 18Павелыг гемшәхәр седҗәсн улс, мини сансар, нег чигн буру һарһсн йовдл зааҗ чадсмн уга. 19Тедн шаҗна туск төрәр, бас үксн Исусин тускар зүтклдв. Павел Терүг әмд бәәнә гив[+]. 20Эн кергәр би ямаран шиидвр авхан медҗ чадад бәәвв. 21Павелыг Ерусалимд одад зарһан келһүлхмн болвза гиһәд сурв. Павел бийән бәрәнд бәрәд, Римин хаана зарһ некв. Тиигәд би: «Энүг Римин хан тал йовултл түүрмд бәртн гиҗәнәв».

22– Би эврән эн күүг соңсхар седләв, – гиҗ Агрипп Пестд келнә.

– Маңһдур соңсхич, – гиҗ Пест хәрү өгнә.

23Маңһдуртнь Агрипп хан болн Берникә хатнтаһан зарһин герт сүртә өргмҗтә кевәр орҗ ирв. Терүнлә хамдан балһсна ахлачнр болн дәәчнрин хамгин нертәнь ирцхәв. Пестин закврар Павелыг орулҗ авч ирнә.

24– Агрипп хан! Энд суусн гиичнр! Тадна өмн зогсҗах күүг Ерусалимин евреймүд болн энд Кесәрьяд бәәхнь чигн һазр деер бичә бәәтхә гиҗ некв[+]. 25Би болхла энүг бурушаһад алх дүңгә гем энүнә бәәдлд үзҗәхшв. Эн күн эврән Римин хаана зарһ кетхә гиһәд сурсар Рим тал йовулх шиидвр авв[+]. 26Болв Римин хаана нернд бичәд илгәх төр ода чигн йилһрәд уга. Тиигәд би Павелыг иигәрән авч ирәд, тадниг цугтан, шишлң Агрипп хан үзәд тодрхаһар медтхә гиҗ санлав. Сурврин ашар негн талан һарад, ю бичхән йилһхвидн. 27Ода деерән бурушахинь медәл уга бәәҗ энүг йовулхд дегд эргү болҗ нанд медгдҗәнә.

#### 26


Павелын харсгч үг

1– Чамд үг өггдҗәнә. Бийән харсад кел, – гиҗ Агрипп хан зәңглв.

Павел һаран өргәд экләд келнә:[+]

2– Агрипп хан! Эндр тана өмн зогсад, евреймүдин гемшлтәс бийән харсх үг өгсндтн би бийән хүвтәд тоолҗанав. 3Евреймүдин авц-бәрциг болн теднә зүткәтә төрмүдиг та йир сәәнәр меднәт. Тер учрар Таниг тесвртәһәр намаг соңсхиг эрҗәнәв. 4Мини орн-нутгт болн Ерусалимд бәәсн цагин мини җирһлин бәрц-бәәдлиг евреймүд меднә[+]. 5Тедн намаг бичкнәс авн меднә. Шаҗна дааврта диг-дараг күцәҗ, намаг парш багин гешүн бәәсиг тедн герчлхәр седхлә, герчлҗ чадхмн[+]. 6Эндр би зарһин өмн зогсхларн, мана өвкнрт Бурхна өгсн үгән күцхиг иткҗәнәв. 7Эн өгсн үг бүтхин төлә мана олн улсин арвн хойр ясн Бурхнд өдр-сө уга шүтҗ мөргҗәнә. Агрипп хан! Эн иткмҗәс көлтә евреймүд намаг гемшәҗәнә[+]. 8Үксн күүг йосндан Бурхн әмдрүлҗ чадхиг яһад евреймүд күцәҗ болшго гиҗ тоолҗахмб[+]? 9Би бас Назаретин Исусин нернә өмнәс ю болв чигн күцәх кергтә гиҗ сандг биләв[+]. 10Ерусалимд би гелңгүдәс[†] зөв авад Бурхна улсиг бәрәнд орулад алхар шиидхләнь бас дөңнләв[+]. 11Хурлмуд[†] эргәд йовҗ, Исус Христост[†] бичә итктн гиһәд, би тедниг закад засгллав. Ууртан дегд бүтхләрн, талдан балһсд кеддг болв[+].


Павел эврәннь итклән келҗәнә

12Нег декҗ би ах гелңгүдин[†] зөвәр болн йосар Дамаск тал йовв[+]. 13Тана зергәс, хаалһдан йовҗ йовад, һал үдлә би нарнас хурц герл бийиннь хаҗудан йовсн әмтнә эргнд үзв. 14Терүнәс нүдн цәәһәд, бидн һазрт унн киисвидн. «Шаул, Шаул, чи юңгад Намаг көөлдәд йовнач? Му бух бийән зовадмн», – гиҗ нанд еврей келәр келснь соңсгдв. 15«Эзн минь, Та кембтә?» – гиҗ сурв. «Би чини көөлдҗ йовх Исусв», – гиҗ Деед Эзн хәрү өгнә. « 16Ода бос! Чамаг Би Эврәннь зарц болн герч кехәр ирв. Чи Намаг үзләв гиҗ келх йостач. Дәкәд чи Мини үзүлхиг бас келх йостач. 17Би чамаг евреймүд болн буру номта улс[†] тал йовулхан харсхв. 18Теднд медрл өгәд, харңһу ормас герлтә һазрт чи һарһ, эрлгин[†] үлмәһәс көтләд Бурхна үлмәд орул. Нанд итксәр теднә килнцнь тәвгдәд, Бурхнд нерәдәд заасн улс дунд бас йовтха»[+].


Павел эврәннь көдлмшин тускар келҗәнә

19– Агрипп хан, теңгрин үзгдлиг соңслго бәәҗ болшго болв. 20Би тер үгиг түрүләд Дамаскд, хөөннь Ерусалимд, Йудьяд болн буру номта улс дунд йовҗ цәәлһв. Тиигхләрн би тедниг килнцтә җирһлән үлдәһәд, Бурхнд итктхә гиләв. Эврәннь итклән тедн кергәрн батлтха гиҗ заавв[+]. 21Түүнәс көлтә намаг евреймүд Ерусалимин һол сүмд[†] бәрәд алхар седлә[+]. 22Болв Бурхн эндр өдр күртл нанд дөңгән күргв. Ик баһ уга намаг соңсҗанат. Әәлдәчнр[†] болн Мошен әәлдҗ келснәс үлүһәр би келҗәхшв. 23Бурхна илгәсн Аврач зовлң-зөвүр эдләд, үкләс түрүләд әмдрхмн билә. Эн болхла евреймүдт болн буру номта улст аврлтын туск зәңг күртәҗәнә[+].

24– Павел, чи һалзурҗадг болвзач? – гиҗ Пест хәәкрнә, – Чини ик ном чамаг адрулн гиҗәнә, – гив.

25– Эркн күндтә Пест, би һалзу күн бишв. Би зөвтәһәр үн келҗәнәв. 26Мини келх тоот цугтан хаанд темдгтә, тиигәд би сулдан келҗ чадхв. Учрсн йовдлын тускар түүнә эс меддгнь уга. Мел кевтән нуувчар биш түүнә нүднд давла. 27Агрипп хан, Та әәлдәчнрт иткҗәнт? Таниг иткҗәхиг би медҗәнәв.

28– Чи иим ахр цагин зуур намаг Исус Христост иткдг кү кехәр бәәнчи? – гиҗ Агрипп сурна.

29– Болзг ахр болну, удан болну, эндр Та болн намаг соңсҗах улс нанла әдл болтха гиҗ би Бурхнд зальврҗанав. Би зуг таниг бичә цевлтхә гиҗәнәв[+].

30Агрипп хааг дахад закрач болн Берникә эдн, зарһд суусн улс цугтан босцхав. 31Тедн тендәс һарн йовҗ хоорндан күүнднә.

– Эн күн алгдх, эс гихлә бәрәнд бәргдх дүңгә му йовдл һарһсн уга[+].

32– Кемр Римин хаана зарһ эс сурсмн болхла, энүг сулдхҗ чигн болхмн билә, – гиҗ Агрипп Пестд келв[+].

#### 27


Павел Рим тал йовҗана

1Мадниг Италь тал кермәр йовулхиг шиидхлә, Павелыг болн талдан бәрәнд бәәсн улсиг Римин хан Августин 600 шаху цергин ахлач Юлин һарт орулна[+]. 2Адрамутнас Азийд бәәсн порт дәврәд орх кермд бидн йовлавидн. Маднла хамдан Македонь һазра Тесалоники балһсна Аристарх йовла[+]. 3Маңһдуртнь бидн Сидон гидг портд күрвидн. Юли Павелыг һундаҗ йовсн уга. Тиигәд дөң күргвзә гиһәд, терүнд үүрмүдләһән харһхднь зөв өгв. 4Бидн дәкн теңгст һарвидн. Зөрц салькнас зулад, мана керм Киприг үрү таласнь давв. 5Киликья болн Пампулья хаҗуһар теңгс керчәд Луки һазрин Мур балһснд ирүвидн. 6Терүнд цергч ахлач Юли Италь тал йовҗах Александрий балһснас ирсн керм олад, мадниг терүнд суулһв[+]. 7Әрә-әрә уралан керм теңгсәр йовад, түрү-зүдү үзсмн бийнь Книд балһснд күрвидн. Цааранднь салькн маднд харш болад йовв. Тер учрар мана керм Критиг үрү бийәснь эргәд Салмонд күрв. 8Цааранднь эрг дахад зөвәр түрүһәр усчад, Ласья балһсна өөр шидр бәәх «Керм зогсдг сән көвә» гидг нег һазрт ирвидн. 9Бидн кесг цаг давулвидн. Деед Эзнә хәәрлдг өдр давв. Цааран усчхд әәмшгтә болад бәәв. Тиигәд Павел саглна:

10– Залус! Мана теңгсәр йовсн йовдл йир күчр күнд бәәдлтә болх. Тиигәд иим йовдл кермд чигн, терүнә ацанд чигн һарута болх, терүнд йовх улс әмнәсн хаһцад чигн бәәх.

11Цергин ахлач Павелыг соңсхин ормд кермин эзнә болн залачин селвг дөңнә. 12Теднә күрсн портд үвлзҗ болшго болв. Йовсн улсин ик зунь цааран йовхар шиидв. Тедн Поникт күрәд, үвлзх сана зүүв. Поник портд барун өмн үзгин болн барун ар үзгин салькн көдлнә.


Теңгсин аюл

13Өмн үзгәс номһн салькн экләд үләнә. Өдрин иим бәәдл таасад, җахр өргәд, матросмуд Критин эрг дахад кермән зална. 14Бичкәхән цаг давхла, арл талас аюлын шүрүн салькн көдлв. Тиим салькиг дорд ар үзгин салькн гиҗ келнә[+]. 15Мана кермиг тер салькн дор ормднь таг кеһәд зогсав. Сальк зөрҗ усчҗ болшго болад бәәв. Терүнд чидлмвидн күрч чадлго салькн көөсн талнь йоввидн. 16Бидн Кауд гидг бичкн арлын үрү бийднь тусвидн. Тенд әрә гиҗ дөңнлһнә хооһш һарһҗ батлвидн. 17Терүг керм деер тәвәд, матросмуд ик арһмҗар ораһад таг кеһәд боов. Суртин тасрха һазрин элснд суушгон төлә тедн җилкән буулһад салькнд көөгдсн талан цаарандан усчв. 18Теңгсин усна дольган дегд күчтә болад, маңһдуртнь кермән экләд невчк гиигрүлвидн[+]. 19Һурвдгч өдртнь матросмуд эврәннь һарарн кермин зер-зевән һарһад хайв. 20Кесг өдртән нарн чигн, одд чигн үзгдсн уга. Салькн тер кевтән көдлв. Әмд үлдх гиҗ нам уханд уга.

21Кермд йовсн улс удан хот уга бәәв. Тиигхлә Павел босад иигҗ келв:

– Мини үг соңсад Критас һархмн биш билә. Тиигхлә эн аюлла харһшго, иим һару һаршго бәәсмн. 22Болв ода бичә әәтн, буйн болтха! Керм хамхрсн бийнь таднас нег чигн күн хоршго. 23Давсн сөөһәр нан тал Бурхна элч ирв. Би Бурхна күмб, Терүнд би мөргнәв[+]. 24Тер нанд: «Павел бичә ә. Чи Римин хаана өмн зарһд зогсхич. Эврәннь өр-өвч седкләс иштә Бурхн чамла эн керм деер хамдан йовсн улсиг әмд үлдәҗәнә», – гиҗ келв[+]. 25Тиигәд бичә әәтн! Би Бурхнд иткҗәнәв. Түүнә келсәр цугнь күцх. 26Мана керм нег арлын өөр зогсх, – гиҗ келв[+].

27Адрья теңгсәр мадниг йова йовтл, арвн дөрвдгч өдртнь сөөни өрәллә матросмуд эрг тал керм өөрдҗ йовсиг тааһад медцхәв. 28Тер ормдан усна гүүниг кемҗәләд хәләхлә, теңгс дөчн метр гүн бәәҗ. Керм цааран йовад, матросмуд дәкәд усна гүүниг кемҗәләд хәләхлә, һучн метр бәәҗ. 29Усн дотр бәәсн чолуд харһх гиһәд, матросмуд саглад, кермин өмн нүүрәснь дөрвн җахр хайв. Цугтан шулуһар өр цәәһәд, өдр урһтха гиҗ зальврцхав. 30Кермәс матросмуд зулхар седәд, дөң күргдг хооһш уснд буулһад белдцхәв. Әмтн бичә әәтхә гиһәд, җахр буулһсн болҗ шалтглв.

31– Кемр эн улсиг керм деер эс үлдәхлә, тадн әмд үлдшгот, – гиҗ Павел цергүдт келнә.

32Тиигхлә цергүд хооһш бәрҗәсн арһмҗиг чавчна, хооһш теңгст унна. 33Өрән өмн Павел керм деер йовсн улсиг хотан уухинь сурна:

– Арвн дөрвн өдрин туршт тадн күләһәд, хот уга йовнат, – гиҗ тер келнә, – 34Би таниг хотан уухиг эрҗәнәв. Әмд үлдхин төлә тиигх кергтә. Нег чигн күүнә толһаһас нег чигн үсн уншго[+].

35Тиигҗ келн Павел өдмг авад, цуг улсин нүүрт Бурхнд ханлтан өргәд, терүгән хуһлад иднә[+]. 36Терүг үзсн улс сергәд, өдмг авад идцхәв. 37Керм деер хойр зун далн зурһан күн йовла. 38Цугтан цадтлан хотан идчкәд, кермиг гиигрүлхин төлә ачата буудяг теңгст хайв.


Кермин хамхрлт

39Өр цәәв. Тедн элстә эрг үзнә. Болв эн юн һазринь эдн медҗәхмн уга. Арһта болхла, кермән тедн хәр уснд орулхар шиидв. 40Матросмуд җахрмуд бәрҗәсн арһмҗиг чавчхла, җахрмуд уснд унв. Тедн кермин җолаг боолһата арһмҗас сулдхцхав. Өмн җилкән өргәд, салькар эрг тал усчв. 41Зуг керм элстә хәр һазрт тулв. Терүнә өмнк бийнь элснд шигдәд, таг болв. Ардаснь кермиг күчтә дольган цокҗ хамхлҗав. 42Цергчнр бәрәнд бәәсн улс һарад зулҗ гүүхәс саглад, тедниг алхар шиидв. 43Болв цергин ахлач Павелыг хәәрлхин төлә цергүдиг зогсав. Өөмҗ чаддгнь түрүләд уснд һәрәдҗ орад, эрг тал усчтха гиҗ тер закв[+]. 44Наадкснь хамхрха кермин үлдл болн салу модд олзлад, бас эргд күрх зөвтә бәәсмн. Тиигәд цугтан теңгсин эргд күрцхәв.

#### 28


Мальтд

1Теңгсин көвәд усчад күрхләрн, бидн Мальта гидг нертә арлд күрсән медвидн. 2Эн арлын бәәрн улс мадниг йир сәәнәр тосв. Тер өдр киитн, хурта билә. Ик һал шатаһад мадниг дуудв. 3Павел тевр хагсу бүчрмүд авч ирәд һалд хайсн цагт бүчрмүдәс хорта моһа һарч ирәд, түүнә һар деер унҗсинь цугтан үзнә. 4Арлын бәәрн улс Павелын һар деер хорта моһа үзчкәд, хоорндан шууглдад одна:

– Эн күн алач-махч күн бәәдлтә. Теңгсин аюлас һарла, болв Үнн гидг бурхн энүг әмд үлдәшго бәәдлтә.

5Болв Павел моһаг һалд хайна. Моһа терүг хатхв чигн, болв хорнь Павелд харш болсн уга[+]. 6Әмтн терүг хавдрлх, эс гихлә үкҗ одх гиҗәлә. Тиим юмн учрхиг эдн удан күләв. Болв цааранднь Павелыг эрүл-мендинь үзәд, олн-әмтн ухан-седклән соляд, терүг бурхн гиҗ келцхәв[+].

7Тер ормас хол биш арлын толһач Пуплин эдл-аху бәәҗ. Мадниг тер тосҗ авад, һурвн хонгтан гиичлв. 8Пуплин эцкнь гемтә бәәҗ: халу дүрәд, геснь өвчәҗ. Павел терүн тал ирәд, зальврад, һаран тәвәд өвгиг эдгәв[+]. 9Түүнә дару тер зәңг соңссн гемтә-хуучта улс Павел тал ирлдәд бийән эдгәв. 10Эдгсн улс маднд ханлтан өргҗ, йир сәәнәр тоов. Мадниг хәрү теңгсүр һарчахла, хаалһд олн зүсн кергтә юм өгцхәв.


Мальтас Рим тал йовлһн

11Һурвн сар болад бидн арл деер үвлзсн Александрийин «Икр бурхд» гидг кермәр теңгст һарвидн[+]. 12Тер кевтән Сиракуз балһснд ирәд һурвн өдр хонвидн. 13Тендәс бидн Регин балһснд күрвидн. Өмн үзгин салькн көдлхлә, хойрдгч өдртнь бидн Путиол балһснд ирвидн. 14Энд бидн ах-дүүнрлә харһвидн. Теднә эрлһәр бидн дола хонвидн. Түүнә дару Рим балһсн тал йоввидн. 15Римд бәәх ах-дүүнр мадниг ирхиг соңсад, өмнәсмдн тосад, зәрм Апин гидг талвң тал ирцхәв. Зәрмнь «Һурвн гиичлүр» гидг хотн тал ирцхәв. Павел тер олн улсиг үзәд, Бурхнд ханлтан өргәд, урмд күргв.


Римд

16Мадниг Римд ирхлә, Павелд көлслгдсн герт талдан маначта бәәх зөв өгцхәв. 17Һурв хонад Павел еврейин ахлачнриг цуглулв. Тедниг ирхлә, Павел иигҗ келнә:

– Ахнр, намаг евреймүд Ерусалимд бәрәд Римин улст өглә. Мана улст му йовдл эс үзүлсн бийнь, өвкнрин авъясинь эс эвдсн бийнь намаг тедн бәрв. 18Римин улс мини кергәр шинҗлт кеһәд, намаг сулдххар шиидв. Яһад гихлә, Намаг алх дүңгә гем уга бәәҗ[+]. 19Евреймүд энүнлә зөвшәрсн уга. Эн учрас би Римин хаана зарһ сурв. Тиигҗ керг күцәхәр седхләрн, би эврәннь олн улс гемшәхәр седсн угав. 20Тиигәд би эндр тадниг цуглулад күүндхәр седләв. Израилин улсин иткмҗин төлә би эндр көл-һартан цев зүүҗ йовнав.

21Павелыг соңсҗасн улс иигҗ хәрү өгнә:

– Йудьяс чини тускар нег чигн бичг авсн угавидн. Нааран ирҗәх улсас нег чигн күн чини тускар му келҗәсмн уга билә. 22Болв бидн эврән чамаг соңсхар седләвидн. Эн багин тускар бидн мел оңдан мууһинь соңсвидн.

23Павелла харһх цагинь батлад авчкад, заасн өдртнь Павелын бәәсн ормд улм олар әмтн хурна. Өрүнәс асхн күртл Павел теднд Бурхна орн-нутгин тускар келҗ өгв. Мошен заканас[†] болн Әәлдәчнрин[†] бичгәс Исусин тускар тедниг иткүлв[+]. 24Терүг соңссн улсин зәрмснь иткәд, зәрмснь итклго бәәв. 25Хоорндан тедн үгдән багтлго бәәцхәв.

– Тана өвкнрт әәлдәч Эшьяр дамҗулад Әрүн Сәкүсн келҗәв: «[+] 26Тер улст күрәд кел: келҗәсиг тадн соңсхт, болв ю келҗәхинь медсн угат. Тадн нүдәрн хәләхит, болв юуһинь үзсн угат. 27Эн улсин зүркнь хатурҗ одҗ. Тедн чикәрн соңсҗахш. Нүдән аньчкад, сохрар бәәнә. Тедн нүдәрн үзәд, чикәрн соңсад, зүркәрн медәд Намаг сурсмн болхла, би тедниг эдгәх биләв»[+]. 28Бурхна аврлһна туск үг буру номта улст[†] илгәгдҗәхинь тадниг медтхә гиһәд келҗәнәв. Тедн Намаг соңсх, – гиҗ Павел келв.

30Павел Римд хойр җилдән нег гер көлсләд бәәв. Ирсн улсиг цугтаһинь сәәнәр тосчав. 31Зөргтәһәр тер Бурхна орн-нутга тускар, Деед Эзн Исус Христосин[†] тускар олн улст цәәлһҗ келҗ өгчәв. Нег чигн күн терүнд харшлсн уга[+].

### Риминхн

#### Риминхн

Риминхн


Нүр үг

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


#### Нүр үг


Христост иткдг Римин улст илгәсн бичг


Нүр үг

Эн бичг Римд бәәх чонҗд Павелын ирлһиг белдхин төлә бичгдсмн. Апостол Павел Римд иткдг улс дунд цаг зуур көдлмш кеһәд, дәкәд теднә дөңгәр Испань орх болҗ зуралв. Христианск иткл гисн юмб, терүг эврәннь җирһлд яһҗ олзлхиг цәәлһҗ тер бичв.

Римин иткдг улсла мендләд, теднә төлә зальврсна хөөн Павел бичгиннь һол төринь медүлҗәнә. «Энүг Бурхн эклцәс авн сүл күртл иткләр дамҗад кенә» (1.17). Цааранднь Павел һол төрән делгүһәр медүлнә. Цуг делкә, евреймүд чигн, буру номта улс чигн Бурхна өмн чик седклтә болхар седцхәнә, яһад гихлә, цугтан килнцин үлмәд әдләр бәәнә. Күн болһн Исус Христосар дамҗад Бурхна өмн чик седклтә болна. Тегәд Бурхнла шинәр бәәснәс иштә, Христосла бәәсн ниицәнә шин җирһлин тускар Павел бичҗәнә. Христост иткдг күн Бурхнла эвтә болна. Бурхна Сәкүсн терүг килнцин болн үклин үлмәһәс сулдхна. 5–8 бөлгүдт Павел Бурхна Закан ямаран учр-утх болн иткдг улсин җирһлд Әрүн Сәкүснә күч зүүҗәхин тускар күүндвр кеҗәнә. Цааранднь Бурхна зурад олн әмтн дунд евреймүд болн буру номта улс яһҗ бәәрлснә туск сурврт хәрү өгчәнә. Исусиг бурушалһн Бурхна зуран әңгнь болҗана гиҗ евреймүд тер ашлвр кеҗәнә. Эннь Бурхна цаһан санан Исус Христост бууһад цуг әмтнд күрдгәр тиигҗәнә. Евреймүд Исусиг мөңкинд бурушав гиҗ тер иткҗәхш. Дәкәд Павел христианмудын җирһл ямаран болх зөвтәг бичҗәнә. Терүнәс оньглҗ талдан күүнд яһҗ дурлхин тускар бичҗәнә. Павел иим төрмүд үзүлҗәнә: Бурхнд цергллһн, шаңгин өмн болн талдан иткдг улсин өмн христианмудын күцәх даалһвр, шаҗна төрмүд. Эврәннь бичгән Павел мендән илгәһәд, Бурхиг магтад төгсәҗәнә.


Учр-утхин зура

Нүр үг болн һол төр 1.1–17

Күн болһнд аврлт кергтә 1.18 – 3.20

Бурхна аврлтын хаалһ 3.21 – 4.25

Христосла ниилснд шин җирһл 5.1 – 8.39

Израиль Бурхна зурад 9.1 – 11.36

Христианмудын заң 12.1 – 15.13

Товчлгч үг болн эврә йөрәл 15.14 – 16.27

#### 1


Мендллһн

1Исус Христосин[†] зарц болн апостол[†] болтха гиҗ дуудгдсн Павелас. Бурхн намаг Сән Зәңг тархатха гиһәд шүүҗ авв. 2Бурхн кезәнә Сән Зәңг өгх болад әәлдәчнрәр[†] дамҗулад үг өглә. Әәлдәчнр энүнә тускар Әрүн Бичгт бичлә[+]. 3-4Сән Зәңгд Бурхна Көвүн мана Деед Эзн Исус Христосин тускар келгдҗәнә. Күүнә заң-бәрцин тускар келхлә, төрсн үүдәлтәрн Тер Давидин[†] хөөт үй бәәҗ. Бурхна заң-бәрцин тускар келхлә, Бурхн Христосиг үкләс әмдрүлхләрн Эврәннь Көвүн болҗахиг күчтәһәр үзүлв[+]. 5Бурхн Христосар дамҗад намаг апостол болтха гиҗ, шишлң билг өгв. Учрнь иим: Терүнә нернә төлә цуг келн улсиг иткдг болн соңсхврта кетхә гив[+]. 6Исус Христосар дуудгдсн Римд бәәх тадн бас теднә тоод орҗанат. 7Тиигәд Бурхна дурта Римд бәәх улс болн Терүнә улс болхар дуудгдсн цуг таднд эн бичг бичҗәнәв. Бурхн мана Эцк болн Деед Эзн Исус Христос таднд хәәрлт болн төвкнүн бәәдл өгтхә[+].


Ханлтын зальврлһн

8Хамгин түрүнд, би цуг таднаннь төлә мини Бурхнд Исус Христосар дамҗулад ханлт өргҗәнәв. Яһад гихлә, тадна итклин тускар делкәд соңсгдҗана[+]. 9Зальврхларн кезә чигн би тадна тускар ухалдгиг Бурхн герч. Би Бурхна Көвүнә тускар Сән Зәңг тархахларн, әрүн зүркнәсн Бурхнд церглҗәнәв[+]. 10Таднд күрх арһ нанд Бурхна таалар учртха гиҗ би зальврҗанав[+]. 11Би тадниг йир икәр үзхәр седләв. Тадниг батлхин төлә Бурхна билгәр хувалцхар седләв. 12Би таднд, тадн нанд хамцу иткләрн урмд өгх гиҗ санҗанав. 13Ахнр-дүүнр, би кесг дәкҗ тадн тал одхар седхлә, мел нег юмн ода күртл сад-боомтг болад бәәсиг тадн медтхә гиҗәнәв. Буру номта әмтиг итклд орулснла әдләр би тадн дунд тиим көдлмш кех санатав[+]. 14Би цугтаднь өгцтәв: делгрсн сойлта улст болн зерлг улст, сурһульта болн сурһуль уга улст[+]. 15Тиигәд би Римд бәәх таднд Сән Зәңг цәәлһхдән белмб.


Сән Зәңгин күчн

16Би Сән Зәңгәс ичҗәхшв. Энтн иткдг улсиг цугтаһинь аврхин төлә бәәх Бурхна күчн. Хамгин түрүнд Сән Зәңг евреймүдиг, дарунь буру номта улсиг[†] аврна[+]. 17Бурхн яһҗ күүг чик седклтә кедгиг Сән Зәңг үзүлҗәнә. Энүг эклцәс авн сүл күртл Бурхн иткләр дамҗад кенә. Энүнә тускар: «Иткләр дамҗад чик седклтә болсн күн җирһх» гиҗ бичәтә[+]. 18-19Күүнә зарһ яһҗ кехән Бурхн үзүлв. Цуг кесн килнцәрнь болн му йовдл һарһсарнь Бурхн әмтиг засглх. Учрнь: Бурхна туск медрл теднд ил, яһад гихлә, Бурхн эн медрл теднд секв. Зуг тедн хар саната йовдл һарһхларн, талдан улс үнниг бичә медтхә гиҗ бәрнә[+][+]. 20Делкә үүдснәс авн Бурхна үзгддго бәәдл, Терүнә мөңк күчн болн заң-бәрц үүдәлтәрнь хәләхлә медгднә. Тиигәд әмтнд бийән харсхин төлә келдг үг уга[+]. 21Бурхиг тедн медсн бийнь Бурхн гиҗ туурулсн уга, Терүнд ханлтан өргсн уга. Теднә ухань хоосн. Теднә ухан тату, толһань хар санаһар дүүрв[+]. 22Тиим улс бийән цецнд тоолҗана, болв йирдән һәргтә болҗ һарв[+]. 23Үкл уга Бурхнд мөргхин ормд тедн үкдг күүнә, шовудын, мал-аһрусна, мөлкдгүдин бәәдлтә кегдлмүдт шүтнә[+]. 24Тиигәд зүркнә килнцтә седвәр тедниг һарһтха гиҗ Бурхн бәрүлв. Нег-негнләһән тедн ичртә йовдл һарһдг болв[+]. 25Иим улс Бурхна туск үнниг худлас сольв. Үүдәчд биш үүдәврт тедн шүтәд церглдг болв. Олн әмтн Үүдәчиг мөңк туурултха. Тиигтхә! 26Иигәд Бурхн тедниг бийсиннь ичртә бахмҗднь бәрүлв. Күүкд улс чигн хоорндан бузртаһар холвата болв[+]. 27Залус бас күүкд улсла биш нег-негнләһән зута юм һарһҗ ниилцхәв. Тедн эндү йовдл һарһсндан авх йоста засквр авцхав[+]. 28Әмтн Бурхна туск медрлиг ухандан эс бәрсәр Бурхн тедниг ичр уга сананднь бәрүлв. Тиигәд тедн ичр уга йовдлмуд һарһна. 29Тедн үнн биш юмар дүүрв: хар санан, ховдгллһн, нег-негндән му йовдл үзүллһн, үлү үзлһн, аллһн, цүүгән, худл келлһн болн өшән, хов зөөлһн. 30Әмтн нег-негән му келнә, Бурхна өшәтнр караг, бийрхг, яһҗ хар саната йовдл һарһхиг ухална, эцк-экән соңсхш. 31Әмтн ичр уга, келсән күцәхш, дурн, хәәрлт уга[+]. 32Бурхна заканд[†] юуна тускар бичәтәг тедн меднә. Тиим йовдл һарһҗах улс үкх йоста, гиҗ терүнд бичәтә. Тер бийнь тедн тиим йовдл цаарандан һарһна. Дәкәд тиим йовдл һарһдг улсла тедн зөвшәрнә[+].

#### 2


Бурхна чик зарһ

1Тер төләд талдан күүнә зарһ кехләрн, чамд бийән харсхин төлә келдг үг уга. Яһад гихлә, талдан улсин зарһ кехләрн, чи теднлә әдл йовдл һарһҗанач. Терүгәрн чи бийән засглҗанач[+]. 2Болв иим йовдл һарһҗах улсиг Бурхн чикәр засглҗана. Терүгинь бидн меднәвидн. 3Тиигәд чи иим йовдл һарһсн улсин зарһ кеһәд, эврән терүнлә әдл йовдл һарһҗанач. Бурхна зарһас чи алдрҗ һархар седҗәдг болвзач? 4Бурхна кемҗән уга цаһан санаг, Терүнә тесвриг чи һазалҗанчи? Бурхн чамаг ода күртл засгллго бәәнә. Бурхн цаһан санатаг чи меднәлмч. Тер чини килнцтә җирһличнь хайулҗана[+]. 5Чи бөдүн күзүһән үзүләд, эн килнцтә җирһлән хайхар седҗәхшич. Тиигәд Бурхн эврәннь ууран һарһх болн чик зарһ кех өдр чи эврәннь засган улм икдүлҗәнәч[+]. 6Тер өдр Бурхн күн болһниг күцәсн кергәрнь ашлх[+]. 7Зәрм улс сән кергән цаарандан һарһад, Бурхнас туурмҗ, күндллһ болн мөңк җирһл хәәҗәнә. Бурхн теднд мөңк җирһл өгх. 8Эврә сә хәәдг зәрм улс үнниг һолад, хар саната йовдлмуд цаарандан һарһҗана. Бурхн цухлан үзүләд тедниг засглх. 9Хар саната йовдл һарһҗах күн болһн – түрүләд евреймүд, дәкәд буру номта улс[†] – зовлңла болн өвдкүрлә харһх[+]. 10Сән йовдл һарһҗах күн болһн – түрүләд евреймүд, дәкәд буру номта улс – Бурхнас туурмҗ, күндллһ болн эв авх[+]. 11Бурхн зарһ кехләрн, кенинь чигн татшго[+]. 12Мошен закан[†] угаһар буру номта улс килнц һарһна. Тедн закан угаһар үкх. Евреймүдт закан бәәнә. Тедн килнц һарһна. Тиигәд закаһар зарһла харһх[+]. 13Закаг соңсдг күүг биш, терүг күцәдг күүг Бурхн чик седклтәд тоолна[+]. 14Буру номта улст Мошен закан уга. Болв тедн закана неквр төрхәрә бәәдг седвәрәр күцәхләрн, закан уга бийнь эврән закан болна. 15Энүгәрн тедн закана неквр теднә зүркнд бичәтә бәәнә гисиг медүлҗәнә. Теднә зүркн энүг үнн болсинь герчлҗәнә. Яһад гихлә, теднә ухан-седвәр зәрмдән теднд зөв өгнә, зәрмдән гемшәнә[+]. 16Бурхн Христос[†] Исусар дамҗулад, әмтнә цуг нуувч ухан-седвәрин зарһ кех. Эн тоот мини цәәлһҗәх Сән Зәңглә ирлцҗәнә.


Евреймүд болн закан

17Чи заканд нәәләд, Бурхарн бардмнад, бийән еврейв гиҗ нерәддг болхич[+]. 18Чи Бурхна таал меднәч, заканас дассн учрас чикинь йилһҗ чадхич. 19Чи бийән сохр улсин көтлврчд болн харңһуд бәәдг улсин герлд тоолҗанач, эргү улсин сурһмҗлач болн баһчудын багшв гиҗәнәч[+]. 20Заканд бәәх цуг медрлиг болн үнниг чи эврәһән гиҗ тоолҗанач. 21Чи талдан улс сурһнач, яһад бийән эс сурһнач? Чи хулха бичә ке гиҗ цәәлһнәч, эврән хулхалдвчи[+]? 22Залу гергн хойрин хоорндк иткл бичә эвдтн гиҗ сурһнач, эврән тиигдвчи? Чи һар кегдлмүдәс җигшнәч, эврән болхла буру номта улсин сүмәс хулхалдвчи[+]? 23Чамд закан бәәсәр бардмннач, болв терүнә неквр эвдәд, Бурхиг чи һутаҗахшвчи? 24Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Таднас көлтә Бурхна тускар буру номта улс му келҗәнә». 25Кемр зака күцәхлә, чини керчлһн[†] туста болна. Болв кемр чи зака эвдҗәхлә, керчлһн тус уга[+]. 26Кемр керчгдәд уга буру номта күн зака күцәхлә, керчгдсн болҗ тоолгдшгой[+]? 27Чамаг керчгдәд уга зака күцәҗәх күн засглх. Яһад гихлә, чамд бичгдсн закан болн керчлһн бәәсн бийнь чи зака эвдҗәнәч[+]. 28Зүс зүркәрн еврей болв чигн йосн еврей биш. Йосн керчлһн цогц-махмудт кегдсн керчлһн биш[+]. 29Йосн еврей ухан-санаһарн еврей болҗана. Эс гихлә, тиим еврей седкләрн керчгдсн күн болҗана. Бичәтә закан биш Бурхна Сәкүсн тиим күүнә уха-санаһинь еврей кенә. Тиим күүнд әмтнәс биш Бурхнас буульмҗ ирнә[+].

#### 3

1Тиигәд еврей болсн юуһарн деерв, керчлһнәс[†] ямаран тус болҗахмб[+]? 2Альк халхарн чигн ик туста. Хамгин түрүнд Бурхн евреймүдт эврәннь үг иткҗ өглә[+]. 3Кемр ода теднә зәрмнь Бурхнд итклтә эс болхла, терүнәс көлтә Бурхн бас тиим болхий[+]? 4Мел уга. Күн болһн худлч болв чигн Бурхн итклтә. Энүнә тускар Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Тана үг үнн, Та эврәннь зарһдан диилвр бәрхит»[+]. 5Тадн му йовдл һарһҗаснас көлтә әмтн тодрхаһар Бурхна чикәр кеҗәсиг үзхий? Бидн ю келхвидн? Мадниг засглхларн Бурхн чикәр кеҗәнү? (Эн сурвр би әмтнә хәләцәр тәвҗәнәв.) 6Э-э, кеҗәнә. Кемр Бурхн тиим чик эс болхла, яһҗ Тер делкән зарһ кех бәәсмб? 7Кемр мини һарһҗах буру Бурхна туурмҗиг улм өскҗәхлә, яһад намаг килнцтә күн гиҗ засглхмб[+]? 8Тиигхлә яһад иигҗ эс келҗәхмб? Бурхна туурмҗиг улм өскхин төлә му йовдл һарһхмн. Зәрм улс нам тиигҗ келҗәнә гиһәд хов зөөв. Бурхн тиим улсиг засглхла чик болх[+]. 9Тиигхлә ю келхмб? Бидн, евреймүд, буру номта улсас[†] деер болҗахмб? Мел уга! Евреймүд болн буру номта улс – цугтан әдләр килнцин үлмәд бәәхиг урднь үзүлләв[+]. 10Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Нег чигн чик седклтә күн уга, нег чигн! 11Нег чигн меддг күн уга. Бурхиг хәәҗәх нег чигн күн уга. 12Цугтан Бурхнас эргәд холдв, цугтан тус уга болв. Сән йовдл һарһҗах күн уга. Мел уга[+]. 13Теднә хоолнь секәтә үкәрин бәәдлтә. Келнь худл келнә, урл деернь хорта моһан хорн бәәнә[+]. 14Теднә келсн үгмүдәс зуг харал болн һундл соңсгдна[+]. 15Тедн оньдин алхдан белн. 16Йовсн һазртан тедн мел эвдрл болн зовлң авч ирнә. 17Төвкнүн бәәдл тедн медсмн уга[+]. 18Ухан-санаһарн Бурхиг күндлхш»[+]. 19Заканд[†] бичгдсн тоот закана неквр күцәх йоста күүнә төр болҗахиг бидн меднәвидн. Тер учр деерәс әмтнд бийән харсхин төлә үгән уга болад, делкә кевтән Бурхна өмн бурута болҗахиг үзх. 20Закана неквр күцәсәрн нег чигн күн Бурхна өмн чик седклтә болшго. Һарһсн килнциг закан күүнд медүлҗәнә[+].


Бурхн яһҗ күүг чик седклтәд тоолдв

21Бурхн күүг яһҗ чик седклтә болхиг ода медүлҗәнә. Эн йовдл заканла холвата биш. Зуг энүнә тускар закан болн әәлдәчнр[†] лавлҗана[+]. 22Исус Христост[†] итксәр дамҗад, Бурхн әмтиг чик седклтә кенә. Христост итксн улсиг цугтаһинь Бурхн тиигнә. Яһад гихлә, йилһл уга. 23Әмтн цугтан килнц һарһв, цугтан Бурхна туурмҗас салцхав[+]. 24Әмтиг сулдхх Исус Христосар дамҗулад тедн Бурхна хәәрлтәр чик седклтә болв. Бурхна хәәрлт теднд белг болҗана[+]. 25-26Христост итксәр әмтнә килнциг тәвүлхин төлә Бурхн Терүг шиидв. Христосин үкләс иштә Бурхн әмтнә килнц тәвнә. Бийинь үннч болҗахан үзүлхин төлә Бурхн Христосиг шиидв. Урднь Бурхн тесвртә билә, әмтнә килнцд оньган өгчәсмн уга. Болв Бурхн үнән үзүлхин төлә ода әмтнә килнц тәвнә. Бийнь үннч болҗахан болн Христост иткдг күн болһниг чик седклтә кеҗәхән Бурхн үзүлнә[+]. 27Юуһарн бидн ода бардмнхмб? Юуһар биш. Яһад бидн эс бардмнҗ чадхмб? Бурхн мадниг зака күцәлһәр биш һанцхн иткләр чик седклтә кеҗәнә[+]. 28Бурхн күүг закана неквр күцәҗ биш, зуг иткләр дамҗад чик седклтә кедгиг бидн зөвшәрҗәнәвидн[+]. 29Бурхн һанцхн евреймүдин Бурхмби? Тер бас буру номта улсин Бурхн биший? Э, буру номта улсин Бурхн бас болҗана[+]. 30Бурхн һанцхн болдмн. Евреймүдиг тер итклин улар чик седклтәд тоолна, буру номта улсиг иткләр дамҗад тиигнә[+]. 31Болв бидн иткләрн закаг уга кеҗәнү? Уга, мел уга. Бидн закаг батлҗанавидн[+].

#### 4


Абрахамин туск үлгүр

1Мана өвк Абрахамин тускар бидн ю келхмб? Терүнә дамшлтнь ямарамб? 2Кемр Абрахам эврәннь кесн-күцәсәрн Бурхна өмн чик седклтә болхла, тер бийәрн бардмнҗ чадх билә. Зуг эн тоотс Бурхна өмн болшго. 3Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Абрахам Бурхнд иткәд, Бурхн терүг чик седклтәд тоолв»[+]. 4Кемр көдлмштән җалв авхла, тернь белг биш, олсн мөңгнь болҗана. 5Килнцтә улсиг чик седклтәд тоолдг Бурхнд иткдг күн кесн кергәрн биш, иткләрн чик седклтәд тоолгдна[+]. 6Кесн-күцәсинь тоод авлго, чик седклтәд тоолгдҗах күүнә авчах буйн кишгин тускар Давид[†] бас тиигҗ келҗәнә. «[+] 7Зака эвдсинь тәвҗ өггдсн болн килнцинь тәвҗ өггдсн күн буйн кишгтә. 8Һарһсн килнцинь Деед Эзн эс тоолҗахла, тер күн буйн кишгтә»[+]. 9Давидин келсн буйн кишг зуг керчүлсн улсин болҗахмб? Уга. Энтн эс керчүлсн улсин бас болҗана. Абрахамиг иткләр дамҗад Бурхн чик седклтәд тоолв гиҗ бидн келнәвидн[+]. 10Бурхн Абрахамиг чик седклтәд кезә тоолв? Эннь керчүлхәс өмн, эс гихлә хөөннь болсмб? Хөөннь биш, керчүлһнә өмн тоолв! 11Абрахам хөөннь керчүлгдлә. Керчүлгдәд уга цагт иткләр дамҗад Абрахамиг Бурхн чик седклтәд тоолв гисн темдг эн керчлһн[†] болв. Тегәд эс керчүлгдв чигн Бурхнд иткдг болн Бурхн чик седклтәд тоолсн цуг улсин эцк Абрахам болҗана[+]. 12Тиигәд Абрахам эс керчүлсн улсин эцкнь болҗана. Иим улс Бурхнд иткнә. Тедниг эс керчүлгдсн бийнь Бурхн тедниг чик седклтәд тоолна.


Абрахамд Бурхна өгсн үг

13Абрахам болн терүнә хөөт үйнр делкә эзлх гиҗ Бурхн үгән өглә. Абрахам зака күцәсәр биш иткәд чик седклтәд тоолгдсар Бурхн терүнд үг өгсмн[+]. 14Кемр Бурхн закаһар бәәдг улст үг өгсмн болхла, тиигхлә иткл мел чинр уга болх билә, Бурхна өгсн үг чигн чинр уга болх бәәсмн[+]. 15Закаг Бурхна зарһ көдлгнә, закан[†] уга болхла, закана эвдлһн уга болх билә[+]. 16Тиигәд итклин ул деер үг өггдсн учрас Абрахамин хөөт үйнрт цугтаднь Бурхна өгсн белг болҗана. Абрахамин зака күцәх хөөт үйнрт өгсн үг һанцхн теднә биш, зуг Абрахамла әдл иткдг улст бас өггдлә. Яһад гихлә, Абрахам Бурхна өмн цугтаннь эцк[+]. 17Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Би чамаг олн келн-улсин эцкд шиидв». Абрахам Бурхнд итклә. Бурхн үксн улсиг әмдрүлнә, үзгдәд угань үзгдтхә гиҗ закна[+]. 18Мел нәәлвр уга цагт Абрахам нәәлвртәһәр иткв. Тер учрар Абрахам олн келн улсин эцк болв. Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Чини хөөт-үйнр тиим йир олн болх»[+]. 19Абрахам зу шаху наста билә. Эврән тер цогц-махмудыннь җирһлин чидл хәрсинь медә бәәсн бийнь Сарра бас күүкд һарһхдан дегд көгшн болв чигн Абрахамин иткл баһрсмн уга[+]. 20Абрахам Бурхна өгсн үгд цаарандан иткв. Тер маһдлсн уга. Абрахамин иткл күч өгәд, Бурхиг тер туурулв. 21Бурхн өгсн үгән күцәҗ чадх чидлтә гиҗ тер йир икәр иткв. 22Тиигәд Бурхн Абрахамиг терүнә иткләр дамҗад чик седклтәд тоолв[+]. 23-24«Чик седклтәд тоолв» гиҗ бичгдсн үгмүд һанцхн Абрахамд келгдҗәхш, маднд чигн келгдҗәнә. Бидн бас чик седклтәд тоолгдхвидн. Яһад гихлә, мана Деед Эзн Исус Христосиг[†] әмдрүлсн Бурхнд иткҗәнәвидн[+]. 25Мана килнцәс көлтә Исус Христос үкллә харһв, мадниг чик седклтә кехин төлә тер әмдрв[+].

#### 5


Иткл байр үүдәҗәнә

1Тиигәд иткләр бидн чик седклтәд тоолгдад, мана Деед Эзн Исус Христосар[†] дамҗад Бурхнла эвтәһәр бәәнәвидн[+]. 2Исус Христосар дамҗад бидн иткәд, Бурхна хәәрлтд күрвидн. Ода бидн тер хәәрлтәр бәәнәвидн. Бидн Бурхна туурмҗиг авх улс болад нәәләд байрлҗанавидн[+]. 3Мана байр зуг иим биш. Бидн зовлң эдлҗәсндән байрлҗанавидн. Зовлң маднд тесвр өскдгиг меднәвидн[+]. 4Мадниг тесвртәһәр бәәдг дасҗахиг Бурхн лавлҗана. Бурхн мадниг лавлсн учрар бидн нәәлҗәнәвидн. 5Нәәлвр мадниг ичәҗәхш. Яһад гихлә, Бурхн мана зүркиг Бурхнас авсн Әрүн Сәкүсәр дамҗад дурар дүүргв[+]. 6Мадниг бас күч уга улс болҗахт, Бурхна темдглсн цагла Христос килнцтә улсин төлә үклә. 7Чик седклтә күүнә төлә үкхд күчр. Сән күүнә төлә үкх белн күн олдад чигн бәәх. 8Болв Бурхн маднд йир дуртаһан үзүлв. Мадниг бас килнцтә бәәхит Христос мана төлә үкҗ[+]. 9Христос цусан мана төлә асхнас иштә ода бидн чик седклтә болвидн. Түүнәс даву Христос мадниг Бурхна цухлас аврх[+]. 10Урднь бидн Бурхна дәәсн биләвидн. Ода Энүнлә Көвүнәннь үкләр эвцлдвидн. Терүнәс даву эвцлдәд бидн Христосин җирһләр аврлтд күрхвидн[+]. 11Болв эннь цугтан биш. Мана Деед Эзн Исус Христосар дамҗулад Бурхнла эвцлт авсндан бидн Бурхндан нииләд байрта бәәнәвидн.


Аадм болн Христос

12Нег күүһәр дамҗад делкәд килнц ирв, килнц үкл авч ирв. Аштнь үкл цуг әмтст күртв[+]. 13Зака һарһтл делкәд килнц бәәсмн. Болв закан[†] угад килнц – килнц болҗ тоолгдхш[+]. 14Зуг Аадмин цагас Мошен цаг күртл әмтн цугтан үкх зөвтә бәәсмн. Нам Аадмла әдл Бурхна заквр эс эвдсмн бийнь әмтн үкх зөвтә билә. Аадм делкәд ирх күүнә дүр болҗ бәәсмн[+]. 15Аадмин килнц Бурхна цаһан санана белгәс йилһрнә. Яһад гихлә, һанцхн күн буру йовдл һарһснас көлтә олн улс үксмн. Болв терүнәс даву талдан күн – Исус Христос Бурхна белгәр дамҗад олна килнциг тәвҗ өгв[+]. 16Һанцхн күүнә килнц Бурхна белгәс йилһрнә. Аадмиг килнц һарһхла, Бурхн терүг бурута гив. Болв олн улс килнц һарһхла, Бурхн теднд цаһан санаһан күргәд, буру уга гив. 17Үнндән болхла, нег күүнә килнцәс көлтә цугтан үкх зөвтә бәәсмн. Болв һанцхн күн Исус Христос күцәҗ чадснь өмнкәс үлү болҗана. Бурхна элвг хәәрлт болн чик седклтә болх белг авсн улс җирһлд Исус Христосар дамҗулад залх[+]. 18Тиигәд негхн килнц цугтаһинь бурушав. Тедү мет нег үнн йовдл цугтаһинь чик седклтә кеһәд, җирһл өгнә[+]. 19Һанцхн күүнә соңсхвр уга йовдлас көлтә әмтнә ик зунь килнцтә болв. Тиигҗ соңсхврта негхн күүнә йовдлар олн улс чик седклтә болх[+]. 20Закан му йовдлмуд делгрүлхин төлә күчәр орулгдв. Болв килнц өссн һазрт Бурхна хәәрлт бас өснә[+]. 21Юңгад гихлә, килнц әмтиг үкләр дамҗад залсн әдләр тиигҗ Бурхна хәәрлт зална. Мана Деед Эзн Исус Христосар дамҗад Бурхна хәәрлт мадниг мөңк җирһлүр көтлҗ йовна[+].

#### 6


Христост иткдг күүнә җирһл

1Тиигәд бидн ю келхмб? Бидн Бурхна цаһан сана өскхәр цаарандан килнц һарһад бәәхмб? 2Төрүц тиигхмн биш. Килнцтә җирһләс үкҗ салсн мет бидн бәәнәвидн. Бидн яһҗ цаарандан килнц һарһхмби[+]? 3Бидн уснд кирслгдхләрн, Исус Христосла[†] нииләд ни-негн болвидн. Уснд кирслгдхләрн бидн Терүнлә хамдан үксн болвидн. Терүг тадн медвт? 4Уснд кирслгдхләрн бидн Терүнлә хамдан үксн болвидн, терүнлә хамдан оршагдвидн. Тиигәд Христос үкснә хөөн Эцкин туурмҗин күчәр әмдрүлгдснлә әдләр бидн бас шин җирһләр бәәҗәнәвидн[+]. 5Кемр бидн Терүнлә үкәд ниилсн болхла, Терүнлә әдл әмдрхвидн[+]. 6Мана хуучн җирһл Исусла хамдан кирс деер үкҗ уга болв. Тиигәд килнцтә цогц-махмудын йосн хольврад, бидн дәкҗ килнцин мухла болшговидн[+]. 7Яһад гихлә, үксн күн килнцәс сулдхгдна[+]. 8Кемр бидн Христосла үксн болхла Терүнлә хамдан җирһхвидн гиҗ иткҗәнәвидн[+]. 9Үкләс әмдрәд, Христос дәкҗ үкшгог бидн меднәвидн: үкл Терүг авлҗ чаддмн биш[+]. 10Христос үксн учрас килнц Терүг мел авлҗ чадшго юмн. Ода Христос Бурхнла үүрләд бәәнә[+]. 11Тадн ода бийән килнцтә җирһләс үкҗ салснд тоолх зөвтәт. Бийән Исус Христосар дамҗулад, Бурхнла үүрләд бәәҗәхән тадн тоолх зөвтәт. 12Цогциннь седвәр дахҗ дөңндгоһар тана күүрх цогц-махмуд килнц бичә залтха![+] 13Му күслиг күцәхин төлә цогц-махмудыннь мөчмүдиг килнцд бичә бәрүлтн. Терүнә ормд тадниг олзлхд Бурхнд зөв өгтн. Тадн үкләс әмдрҗ ирвшт. Эврәннь цогцин мөчмүдиг чик йовдл һарһхин төлә Бурхнд өгтн[+]. 14Таниг килнц бичә эзлтхә. Яһад гихлә, тадн закана[†] үлмәд биш, зуг Бурхна хәәрлтин үлмәд бәәнәт.


Чик седклтә зарцнр

15Тиигхлә юн болҗахмб? Ода бидн закана үлмәд биш, Бурхна хәәрлтин үлмәд бәәсн учрар килнц һарһҗахмби? Төрүц уга. 16Тадн бийәрн талдан улсин ялч болхларн, йосндан тер эздүдин мухла болнат. Тедниг соңснат. Тадн эс гихлә, килнцин мухла болад үкнәт, эс гихлә, Бурхиг соңсдг мухла болнат. Тегәд Бурхн тадниг чик седклтә кенә[+]. 17Тадн килнцин мухла болсн бийнь өггдсн номин үнниг халун зүркәрн дахвт. Бурхн тууртха! 18Килнцәс тадн сулдхгдад, чик седклтә җирһлин мухла болвт[+]. 19Тадниг медтхә гиһәд, би энүнә тускар амр үгәр келҗәнәв. Урднь хар саната күсл күцәхин төлә тадн бийән кевтнь бузр болн му йовдлын ялч келәт. Ода тадн әрүн керг кевтнь күцәхин төлә чик седклтә җирһлин ялч болтн. 20Килнцин ялч болҗасн цагт тадн чик седклтә җирһләс сул йовлат. 21Энүнә ашт тадн ю аввт? Ода тадн кеснәсн ичнәт, олз мел авсн угат. Кесн йовдлмудын ашнь үкл болв. 22Ода тадн килнцәс сулдхгдад, Бурхна мухла болвт. Бурхнд кевтнь нерәдсн җирһл аввт. Эн җирһлин ашнь мөңк җирһл[+]. 23Килнцин ашнь үкл болҗана, Бурхна белг – мана Деед Эзн Исус Христосла хамдан бәәх мөңк җирһл болҗана[+].

#### 7


Заканас сул бәәлһн

1Ахнр-дүүнр, әмд бәәх күүг кезә чигн Закан[†] залдгиг тадн меддговт? Би Зака меддг улст келҗәнәв. 2Күүкд күн эврәннь залутаһан терүг үктл закаһар холвата бәәнә. Кемр залунь үкхлә, тер гер-мал болҗ бәәсн даалһврас сулдна[+]. 3Залуһан әмд деер күүкд күн талдан залула бәәхлә, тер күүкд күн аля нертә болҗана. Кемр залунь өңгрсмн болхла, тиигхлә тер заканас сулдад, талдан залуд одхла, аля нертә гиҗ терүг келҗ болшго[+]. 4Түүшң, ахнр-дүүнр, таднла бас тиим юмн учрҗана. Тадн Заканас сулдхгдвт, яһад гихлә, тадн Исус Христосин[†] цогц-махмудын әңгнь болҗанат. Ода тадн үкәд әмдрсн Христосин улс болҗанат, тиигәд Бурхнд цергләд сән йовдл һарһхит[+]. 5Бидн эврәннь дурарн бәәсн цагт закаһар сергәгдҗәх килнцтә седвәр цогцд көндрв. Эн седвәрин ашнь үкл болҗана. 6Ода бидн мадниг бәрҗәсн заканас сулдвидн. Яһад гихлә, закана тускар келхлә, тадн үкҗ одлат. Тиигәд бидн хуучн кевәр бичәтә закаһар дамҗад Бурхнд церглҗәхшвидн. Бидн шин кевәр Сәкүсәр дамҗулад Бурхнд церглҗәнәвидн[+].


Закан болн килнц

7Тиигәд ю келхмб? Закан килнцтә болҗахмби? Мел уга. Болв закан уга болсн болхла, килнц юн бәәсинь би медшго биләв. Закан «Күүнә юмнд бичә седклән тәв», – гиҗ эс келсмн болхла, седвәр гисиг медшго биләв[+]. 8Закана заавр олзлад, мини дотр килнц зүсн-зүүл седвәр үүдәв. Болв закан угаһар килнц үксн юмн[+]. 9-10Урднь би закан угаһар бәәләв. Болв закана заавр ирхлә, килнц әмдрв, би болхла үкҗ одв. Тиигәд закана заавр җирһл өгх йоста бәәсмн, терүнә ормд үкл авч ирв[+]. 11Закана заавриг олзлад, килнц намаг мекләд алв. 12Закан әрүн, заавр бас әрүн, чик, сән[+]. 13Эн сән заавр нанд үкл авч ирвү? Уга! Килнц тиигв. Килнц сән заавриг олзлад, нанд үкл авч ирв. Тиигәд килнцин учр-утхнь медүлгдв. Зааврар дамҗад, килнц улм килнцтәһән үзүлҗәнә. 14Закан Бурхнас һардгиг бидн меднәвидн. Би үкх күн болад, килнцин ялчд хулдгдв. 15Би ю кеҗәхән эврән медҗәхшв. Кехәр седсән би кеҗәхшв, терүнә ормд дурго юман кенәв[+]. 16Кемр би дурн уга юман кехлә, терүгәрн закан цаһан саната гиҗ зөвшлҗәнәв[+]. 17Тер учрар энүг би эврән кеҗәхшв, мини дотр бәәх килнц кеҗәнә. 18Бийдм, мини килнцтә бәәдлд сән юмн уга, яһад гихлә, би цаһан саната йовдл һарһхар седнәв, болв кеҗ чадхшв[+]. 19Би кехәр седсн сән юман кеҗәхшв. Болв эс кехәр седсн му йовдл һарһад бәәнәв[+]. 20Кемр би дурго юман кеҗәхлә, тертн би бишв, мини дотр бәәх килнц кеҗәнә. 21Энд иим закан бәәхиг би меднәв: кемр би сән йовдл һарһхар седхлә, нанд негхн арһ бәәнә – хар сана һарһх. 22-23Дотран би Бурхна зака тавлҗанав, болв мини цогц дотр талдан закан көдлнә. Эн закан мини уханла дәәлднә, намаг килнцин закана бәрәнд орулна. Килнцин закан мини цогц-махмудыг авлад көдлнә[+][+]. 24О, ямаран кишг уга күн бәәҗв би! Кен намаг эн үкх цогцас сулдххмби? 25Мана Деед Эзн Исус Христосар дамҗад, би Бурхнд ханлтан өргҗәнәв. Тиигәд би эврәннь ухаһар Бурхна заканд церглҗәнәв, цогциннь бәәдләрн болхла, би килнцин заканд церглҗәнәв.

#### 8


Йосн җирһл

1Исус Христосла[†] ниилсн улсиг кен чигн засглшго. 2Яһад гихлә, Әрүн Сәкүснә закан[†] таниг килнцин болн үклин заканас сулдхв. Эн Әрүн Сәкүснә закан Исус Христосла нииләд бәәх танд җирһл өгнә[+]. 3Тана килнцтә бәәдләс көлтә закан эс кеҗ чадсиг Бурхн кев. Эврәннь Көвүһән илгәһәд, Бурхн әмтнә килнциг бурушав. Тер Көвүнь күүнлә әдл цогц-махмудта болад, килнциг уга кехәр ирв[+]. 4Бидн килнцтә бәәдләрн биш Әрүн Сәкүснә таалар бәәсәрн закана йоста неквр күцәдгәр Бурхн тиим йовдл һарв[+]. 5Килнцтә бәәдләр бәәҗәх улс цогцин седвәрин тускар ухална, Әрүн Сәкүснә таалар бәәҗәх улс Әрүн Сәкүснә таалын тускар ухална[+]. 6Цогцин седвәрин тускар ухалҗах күн үклд күрх, Әрүн Сәкүснә таалын тускар ухалҗах күн җирһлд күрәд төвкнүн бәәх. 7Цогцин седвәрин тускар ухалҗах күн Бурхна дәәсн. Яһад гихлә, тернь Бурхна зака күцәхш, йосндан күцәҗ чадхш[+]. 8Цогцин седвәрәр бәәдг күн Бурхнд таасгддгар кеҗ чадшго. 9Кемр Әрүн Сәкүсн тадн дотр бәәхлә, тадн цогцин седвәрәр биш Әрүн Сәкүснә таалар бәәнәт. Христосин Сәкүсн уга күн Христосин биш болҗана[+]. 10Кемр Христос таднла нииләд бәәхлә, тадна цогц килнцәс көлтә үкв чигн Әрүн Сәкүсн таднд җирһл болҗана. Яһад гихлә, тадн Бурхна өмн чик седклтә болвт. 11Кемр тадна дотр Исусиг үкләс әмдрүлсн Бурхна Сәкүсн бүүрлҗ бәәхлә, Христосиг әмдрүлсн Бурхн дотртн бәәҗәх Сәкүсәрн тадна цогциг әмдрүлх[+]. 12Тиигәд бидн, ахнр-дүүнр, цогциннь седвәрәр бәәшго болҗанавидн. 13Кемр цогц-махмудыннь седвәрәр бәәхлә, тадн үкхит. Зуг кемр килнцтә йовдлмуд Әрүн Сәкүсәр уга кехлә, цаарандан җирһәд бәәхит[+]. 14Бурхна Сәкүс дахҗ йовх улс Бурхна үрдүд болҗана[+]. 15Бурхнас авсн Сәкүсн таднар ялч кеҗәхш, тадниг әәлһҗәхш. Болв Әрүн Сәкүсн таднар Бурхна үрдүд кеҗәнә. Әрүн Сәкүснә күчәр бидн Бурхиг дуудҗанавидн: «Аав, Эцкм!»[+] 16Мадниг Бурхна үрдүд гиҗ Бурхна Сәкүсн болн мана седкл герчлҗәнә[+]. 17Кемр бидн Бурхна үрдүд болхла Терүнә улсин төлә хадһлҗах зөөр авхвидн. Тедү мет бидн Христосла хамдан Энүнә төлә Бурхна хадһлҗах зөөриг бас авхвидн. Кемр бидн Христосла хамдан зовлңган эдлҗәхлә, Энүнлә хамдан туурхвидн[+].


Ирх туурмҗ

18Маднд үзгдх туурмҗиг ода мана эдлҗәх зовлңла әдлцүлхлә, мана зовлң юмн биш[+]. 19Эврәннь үрдүдән Бурхн үзүлхиг цуг үүдәсн юмс йир икәр күләҗәнә. 20-21Үүдәгдсн юмс цугтан эврәннь седвәрәр биш Бурхна таалар керг уга болв. Зуг цуг үүдәлмүдт үклин үлмәһәс һарх нәәлвр бәәнә. Тиигҗ тедн Бурхна үрдүдтә әдл алдр сулдхвр авх[+]. 22Үүдәсн юмс кевтән ода күртл зовлңдан түңшҗәхиг бидн меднәвидн. Теднә зовлң күүкд һарһҗах өвдкүрлә әдл болна. 23Һанцхн тедн биш Әрүн Сәкүстә бидн бас зовлңгас түңшҗәнәвидн. Бурхн маднд хамгин түрүн белгүдин негнь гиһәд Әрүн Сәкүс өгв. Бурхн маднар үрдүдән кех болн мана цогциг кевтнь сулдхх кем күләһәд бидн түңшҗәнәвидн[+]. 24Эн ицләр бидн авргдвидн. Кемр бидн нәәлҗәх юман үзҗәхлә, Тер нәәлвр болдмн биш. Яһад гихлә, үзҗәх юмндан кен нәәлҗәнә[+]? 25Кемр бидн эс үзҗәх юмндан нәәлҗәхлә, тиигхләрн бидн энүг тесвртәһәр күләҗәнәвидн. 26Мел энүнлә әдл Әрүн Сәкүсн мадн тал дөң болхар ирнә. Яһад гихлә, бидн чидл тату болҗанавидн. Бидн нам яһҗ зальврхан медҗәхшвидн. Болв Сәкүсн мана ормд үгәр келлго, әәһәр Бурхнас сурна. 27Зүркд шинҗлҗәх Бурхн Әрүн Сәкүснә сана меднә. Яһад гихлә, Әрүн Сәкүсн Бурхна таалар Терүнә улсин төлә зальврҗана[+]. 28Бийдән дурта улсла болн күслләнь ирлцҗ дуудгдсн әмтнлә цуг учрсиг Бурхн олзд орулна. 29Урдаснь Эврәннь шүүҗ авсн улсиг Бурхн Көвүнләһән әдл болх гиҗ шиидв. Тиигәд Исус олн ахнр-дүүнр дунд түрүңкнь болв[+]. 30Бурхн шиидсн улсиг дуудв, дуудсн улсан чик седклтәд тоолв, чик седклтәд тоолсн улсан туурулв[+]. 31Энүнә тускар бидн ю келхмб? Кемр Бурхн маднла негн болхла, кен мана өмнәс юм кеҗ чадхмб[+]? 32Бурхн Көвүһән хармнл уга цуг мана төлә Терүгәрн тәкл тәкв. Көвүһән маднд өгсн Бурхн наадкинь кевтнь маднд өгшгой[+]? 33Бурхна шүүҗ авсн улсиг кен гемшәхмб? Бурхн тедниг чик седклтәд тоолв[+]. 34Кен тедниг засглхмб? Тиим күн уга. Яһад гихлә, Христос Исус мана төлә үкәд әмдрсмн, ода Бурхна барун тал бәәнә, мана тускар зальврҗана[+]. 35Христосин дурнас мадниг юн салһхмб? Зовлң эс гихлә харһсн төрий? Көөлһн эс гихлә харһнлһн болвза? Күнд түрү бәәдл, әәмшг эс гихлә үклий[+]? 36Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Чини төлә мадниг өдр болһн ална. Алгдх хөөдлә әдл мадниг тоолна»[+]. 37Кемҗән угаһар маднд дурлҗах күүнә күчәр цугтаһинь бидн диилҗәнәвидн[+]. 38-39Үкл чигн биш, җирһл чигн биш, Бурхна элчнр чигн биш, залҗах болн һардҗах сәкүсд чигн биш, өдгә чигн биш, иргч тоот чигн биш, теңгр деер юн чигн биш, һазр дор юн чигн биш, үүдәсн тоотас юн чигн биш, мадниг Бурхна дурнас цугтан салһҗ чадшгог Би лавтаһар меднәв. Эн дуран Бурхн мана Деед Эзн Исус Христосар дамҗулад үзүлв[+].

#### 9


Бурхн болн Терүнә шүүҗ авсн улс

1Би үнндән келҗәнәв, худл келҗәхшв. Яһад гихлә, би Христосин[†] күмбв. Әрүн Сәкүснә залҗах мини седкл, намаг худл эс келҗәхиг лавлҗана[+]. 2Би дегд гейүрҗәнәв. Мини зүркн чилшго зовлңгар дүүрв. 3Ахнр-дүүнриннь төлә, эврәннь төрскн улсин төлә би Христосас салхар седләв[+]. 4Тедн Израилин улс. Бурхн теднәр Эврәннь үрдүд кеһәд, туурмҗан үзүлв. Теднлә Бурхн бооцас батлв, теднд зака өгв. Израилин улс йосндан Бурхнд яһҗ мөргхән меднә. Бурхн теднд олн юм күцәх болҗ келлә. 5Израилин улс алдр өвкнрәс үүдлә. Күүнә уңг-тохмин тускар келхлә, Христос еврей күн бәәсмн. Энтн цугтаг залҗах Бурхн болҗана. Христос мөңкинд тууртха![*] Тиигтхә! 6Бурхна өгсн үг эс күцәгдв гиҗ би келҗәхшв. Юңгад гихлә, Израилин улс цугтан Бурхна шүүҗ авсн улс биш[+]. 7Абрахамин хөөт үйнр цугтан йосндан терүнә үрдүд биш. Бурхна Бичгт иигҗ бичәтәлм: «Зуг Ицхакин хөөт үйнр чини үйнр болҗ тоолгдх»[+]. 8Талданар келхлә экәс һарсн хөөт үйнр Бурхна үрдүд болҗахш. Болв Бурхна өгсн үгәр төрсн үрдүд йосн хөөт үйнр болҗана[+]. 9Бурхн иим үг өглә: «Би хөөтндән иим цагла ирхв, Сарра көвүтә болх»[+]. 10Дәкәд келхлә, Ребекин хойр көвүн нег эцктә. Тер мана өвк Ицхак бәәҗ[+]. 11-12Болв икр үрн төртл болн тедн сән, му йовдл һарһтл, Бурхн Ребект иигҗ келв: «Ах күн дү күүнд заргдх». Бурхна күсл Терүнә шүүҗ авлһар дамҗад күцдгәр эннь болв. Терүнә шүүҗ авлһн Яковин болн Эсав йовдлас эклҗәхш, Бурхна дуудврас эклҗәнә[+]. 13Энүнә тускар Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Би Яковд дурлад, Эсавд дурго болв». 14Тиигхлә бидн ю келхмб? Бурхн чикәр кеҗәхший? Мел уга![+] 15Мошед эн иигҗ келв: «Хәәрлхәр седсн күүһән хәәрлнәв, сана зовхар седсн күүндән сана зовнав»[+]. 16Бурхна шүүҗ авлһн күүнә седвәрәс болн күүнә йовдлмудас учрхш. Зуг Бурхна хәәрлтәр күцәгднә. 17Бурхн Эврәннь Бичгт фараонд иигҗ келҗәнә: «Би чидлән чамар дамҗад үзүлхин төлә мини нериг делкәд меддгәр чамаг Египетин хаана ширә деер суулһв»[+]. 18Тиигәд Бурхн хәәрлхәр седсән хәәрлнә, буцдг заңгта кехәр седхләрн буцулна.


Бурхна хәәрлт болн Терүнә ур

19Нанд таднас негнь келх: «Тиигхлә яһад күүг Бурхн гемшәҗәхмб? Терүнә таалла кен сөрүцҗ чадхмб?»[+] 20Бурхнла зүтклдх кемб чи, күн? Шавр сав терүг кесн күүнд: «Чи яһад намаг иимәр кеввч?» – гиҗ келдви[+]? 21Шаврар сав кеҗәх урч күн нег мокар хойр сав кеҗ чадшго: негинь – кееһин төлә, хойрдгчинь – йирин бәәдлин төлә[+]. 22Тиигхлә Бурхнд ууран үзүлх болн чидлән медүлх зөв бәәнү? Зуг зарһинь ууртаһар кех болн алгдх улсиг Бурхн тесвртәһәр дааҗав[+]. 23Бурхнд Эврәннь алдр туурмҗан үзүлх зөв бәәнү? Тер туурмҗарн Терүнә хәәрлт авх әмтнлә хувацв. Бурхн тедниг туурулхар белдв. 24Иигҗ хәәрлт авсн мадниг Бурхн, зуг евреймүд дундас биш нам буру номта улс[†] дундас дуудв[+]. 25Әәлдәч Хөөзин дегтрт Бурхн иигҗ келҗәнә: «Мини биш улсиг – Мини гиҗ келхв. Мини дурго улсиг – Мини дурта улс гиҗ келхв[+]. 26Мини улс бишит гиҗ келхин ормд тедниг әмд Бурхна үрдүд гиҗ келхв». 27Эшья Израилин улсин тускар чаңһар келҗәнә: «Израилин улс теңгсин элсн мет олн болв чигн теднәс зуг зәрмнь авргдх. 28Юңгад гихлә, Деед Эзн һазр деер бәәх улсиг агчмд болн мөңкинд засглх». 29Эшья урднь бас иигҗ келлә: «Кемр теңгрин цергин Деед Эзн мана хөөт үйнриг хадһлсн болхла, тиигхлә бидн цугтан Содом болн Гомора балһсдла әдл болх биләвидн».


Израиль болн Сән Зәңг

30Ода бидн ю келхмб? Бурхна өмн чик седкл зүүхәр эс седҗәсн буру номта улс эврәннь иткләр чик седклтә болв[+]. 31Израилин улс чик седклтә кедг зака хәәһәд олсн уга[+]. 32Яһад эс олҗахмб? Тедн терүг иткләрн биш кергәрн хәәв. Көндлң чолунд тедн бүдрв. 33Эн чолуна тускар Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Сион уул деер би көндлң чолу тәвҗәнәв. Терүнәс көлтә зәрм улс бүдрәд унх. Болв терүнд иткдг күн мел һутагдшго»[+].

#### 10

1Ахнр-дүүнр, Израилин улс аврлт автха гиһәд, би әрүн зүркнәсн Бурхнд зальврҗанав. 2Би тедниг бийән йир икәр Бурхнд нерәдсиг герчлҗәнәв, болв теднә нерәдлһн медрләс һарчахш[+]. 3Бурхн яһҗ күүг чик седклтә кедгиг тедн медсмн уга. Энүнәс даву тедн бийән Бурхна өмн чик седклтәд тоолхар седцхәв. Бурхн яһҗ күүг чик седклтә кедгиг евреймүд төртән авсмн уга[+]. 4Иткдг күн болһн чик седклтә болхин төлә Христос[†] Закана[†] көдлмш чиләв[+].


Күн болһн авргдҗ чадх

5Зака күцәсәрн күн болһн яһҗ чик седклтә болхин тускар Моше иигҗ бичҗ: «Закаг күцәҗәх күн терүгәр әмд бәәх»[+]. 6Иткләр күн болһн яһҗ чик седклтә болхин тускар Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Кен теңгрт һархмб? – гиҗ бичә бийәсн сур». (Христосиг теңгрәс һазр деер буулһхин төлә кен тиигәрән һархмб, – гиҗ бичә бийәсн сур.)[+] 7Эс гихлә: «Кен хар йорал уга һазрт буухмб?» (Христосиг үкснә хөөн әмдрүлхин төлә кен хар йорал уга ормд буухмб?)[+] 8Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Бурхна үг чини хаҗуд бәәнә. Тер үг чини келнд болн зүркнд бәәнә». Эн үг мана цәәлһҗәх итклин үг мөн[+]. 9Кемр чи, Исус, мини Деед Эзн гиҗ иләр келхлә, кемр Терүг үкснә хөөн Бурхн әмдрүлсиг зүркәрн иткҗәхлә чи авргдхч[+]. 10Юңгад гихлә, зүркәрн иткәд бидн чик седклтә болҗанавидн. Исус мини Деед Эзн гиҗ иләр келсәрн бидн авргдхвидн. 11Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Терүнд иткдг күн мел һутагдшго»[+]. 12Иигҗ цугтаднь келгдҗәнә. Юңгад гихлә, евреймүдин болн буру номта улсин[†] хоорнд мел йилһл уга. Бурхн цугтаннь Деед Эзн болҗана. Терүг дуудҗах улсиг Бурхн йир икәр әдслҗәнә[+]. 13Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Деед Эзнә нер дуудҗах күн болһн авргдх»[+]. 14Кемр Терүнд эс иткҗәхлә, яһҗ тедн неринь дуудхмб? Кемр Терүнә ном эс соңссн болхла, яһҗ тедн иткхмб? Кемр тер номиг эс цәәлһсн болхла, яһҗ тедн терүг соңсхмб[+]? 15Кемр цәәлһәчнр эс илгәгдсн болхла, тиигхлә яһҗ тер ном цәәлһгдх бәәсмб? Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Сән Зәңг цәәлһҗәх улсин ирлһн ямаран сән!» 16Сән Зәңгиг евреймүд цугтан төрүц авчасмн уга. Әәлдәч Эшья иигҗ келҗ: «Деед Эзн! Мана цәәлһсн номд кен иткҗәнә?»[+] 17Сән Зәңг соңсхла, иткл ирнә. Христосин тускар цәәлһҗ келхлә, күн Сән Зәңгиг соңсна[+]. 18Болв би сурхар седҗәнәв: «Тедн номиг соңсад угай?» Э-э, соңсла. Юңгад гихлә, Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Теднә дун цуг һазрар соңсгдна. Теднә үгмүд һазрин көдә күртл күрнә»[+]. 19Тиигхлә би дәкәд нег юм сурхар седҗәнәв: «Израиль энүг медлго бәәсмн болвза?» Моше түрүлҗ хәрү өгнә: «Би таднд йосн биш келн улсар дамҗулад үлү үзүлһ сергәнәв. Би эргү улсар тадна ур босхнав»[+]. 20Эшья болхла зөргтәһәр иигҗ келҗәнә: «Эс хәәсн улс Намаг олв. Мини тускар эс сурсн улст Би Бийән үзүлүв». 21Болв Израилин тускар тер иигҗ келҗәнә: «Өдрин туршарт Би соңсдго болн буцдг улс тал һаран дуудҗ суңһв».

#### 11


Бурхн Израильд хәәрлтән үзүлҗәнә

1Тиигәд би сурхар седҗәнәв: Бурхн эврә улсан хайви тиигәд? Мел уга. Би эврән Израилин күмб, Бәәньяминә уңг-тохмас Абрахамин хөөт үйв[+]. 2Эклцәснь шүүҗ авсн улсан Бурхн хайсн уга. Израилин улст һундсан Элья Бурхнд келсиг тадн Бурхна Бичгәс меднәлмт[+]. 3«Деед Эзн, тедн чини әәлдәчнриг[†] алв, бәрц тәвдг чини ормиг тедн хамхлв. Би һанцарн үлдв, намаг тедн бас алхар седҗәнә». 4Болв Бурхн терүнд ю келв? «Би бийдән долан миңһн кү үлдәвв. Тедн Баалын өмн сөгдсн уга». 5Тиигәд ода Бурхна цаһан санаһар шүүҗ авгдсн улсин үлдл бәәнә[+]. 6Кемр Бурхн цаһан санаһар әмтиг шүүҗ авсн болхла, тиигхлә тер кесн кергәрнь тиигҗәхш. Кемр Бурхна әмтиг кесн кергәрнь шүүҗ авсн болхла, тиигхлә терүнә цаһан санан үнн цаһан санан болҗ һаршго билә. 7Тиигәд юн болҗахмб? Израилин улс хәәҗәсн юман олсмн уга. Бурхна шүүҗ авсн улс хәәҗәсән олҗ авв, наадксинь Бурхн Эврәннь дуудвриг соңсҗ чаддго кев[+]. 8Энүнә тускар Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Бурхн теднә ухан-седклиг унтулв, нам эндр өдр күртл теднә нүднь юм үзҗәхш, чикнь юм соңсҗахш»[+]. 9Давид[†] иигҗ келҗ: «Нәәрлҗәх цагтан тедн бәргдәд хавхд тортха! Тедн унад засгла харһтха! 10Теднә нүднә харань уурад, юм бичә үзтхә! Теднә нурһнь мөңкинд бөгчитхә!»[+]


Буру номта улсин аврлт

11Дәкнәс би сурхар седҗәнәв: Евреймүд бүдрәд унхларн мөңкинд унсн болхви? Уга. Буру номта улс[†] евреймүдиг унснас иштә аврлт авв. Евреймүдт үлү үзүлһ сергәхәр буру номта улс тиигв. 12Евреймүдин бүдрәд унсн бәәдл делкәг байҗаҗ, теднә цөөкн то буру номта улсиг бас тиигҗ, тиигәд кемр евреймүд цугтан аврлтд күрсмн болхла, зөөрнь ямаран ик болх! 13Буру номта улс, ода би таднд келҗәнәв: буру номта улсин апостол[†] болсарн би эврәннь церглтән магтҗанав[+]. 14Тиим юм кехләрн, би эврәннь улсин үлү үзүлһиг сергәһәд, нам зәрмсинь аврҗ чадхв болвза. 15Юңгад гихлә, Бурхн тедниг бийәсн хольҗулсн цагт делкән әмтн Терүнлә эвцлә. Болв Бурхн тедниг орулҗ авхла, юн болх? Эннь үкснәс әмдрҗ һарснла әдл болх[+]. 16Кемр өдмгин түрүн зүсм Бурхнд нерәдгдхлә, өдмг кевтән Бурхнд нерәдгднә. Кемр модна уңг Бурхнд нерәдгдхлә, ацмуднь бас Бурхнд нерәдгднә[+]. 17Асргдҗасн олив модна зәрм ацмуднь хуһрҗ одҗ. Зерлг олив модна ацмуд тер моднд наалдулгдла. Тадн, буру номта улс, тер зерлг олив моднла әдл болҗанат. Ода тадн евреймүдин күч болн байн җирһл хувалцҗанат[+]. 18Тиигәд хамхрсн ацмудыг тадн бичә һазалтн. Яһҗ чи тедниг һазалҗахмбчи? Чи зуг ацнь болҗанач, уңгиг чи асрҗахшч, уңг чамаг асрҗана. 19Ода чи келҗәдг чигн болхич: «Намаг наалдулҗ урһатха гиһәд ацмуд хуһрсмн билә». 20Э, тедн эс итксндән хуһрсн болхла, зуг чи иткләрн эн ормдан үлдҗәнәч. Тиигәд чи бичә карагл, болв ә! 21Бурхн йосн ацмуд хармнсн уга, чамаг хармнх гиҗ санҗанчи[+]? 22Энүнд бидн Бурхн яһҗ цаһан санаһан күртәҗәсиг болн цааҗлсиг үзҗәнәвидн. Килнц һарһсн улсиг Бурхн цааҗлна. Терүнә хәәрлтд чи үлдхлә, Бурхн чамд цаһан санаһан күртәх. Эс гихлә чамаг тер моднас хуһлад авх. 23Кемр йосн олив модна ацмуд оңдарад иткхлә, дәкн тедниг Бурхн наалдулад урһах. Яһад гихлә, Бурхн дәкн тедниг наалдулҗ урһах күчтә. 24Чи эклцәсн авн зерлг моднас хуһлгдҗ авгдлач. Дәкәд болхла, асргдҗасн олив моднд күчәр наалдулгдҗ урһагдлач. Тиигәд йосн ацмудыг эңкр моднднь хәрү наалдулхд йир амр. Бурхн цугтад цаһан санаһан күргҗәнә. 25Ахнр-дүүнр, тадн бийән цецн улст эс тоолшгон төләд, тадниг нуувч медҗ автха гиҗ би санҗанав. Нуувчнь иим: Израилин улс оньдин иткләс хөөһсн уга. Тедн, зуг тоота буру номта улс Бурхнд иртл тиигв. 26Тегәд Израилин улс цугтан авргдх. Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Сионас Аврач ирх. Тер Яковин хөөт үйнриг Бурхн уга җирһләс харсх. 27Би теднлә бооца кеһәд, теднә килнцинь тәвҗ өгхв». 28Буру номта улс, таднд олз ортха гиһәд евреймүд Сән Зәңг авсн уга. Тиигәд тедн Бурхна дәәсн болв. Зуг Бурхн евреймүдиг шүүҗ авсар болн теднә өвкнрт үг өгсәр тедн Бурхна улс болҗана[+]. 29Юңгад гихлә, Бурхн эврәннь белгән хәрү авхш, эврән шүүҗ авсан сольхш. 30Урднь тадн, буру номта улс, Бурхиг соңсдго биләт. Зуг ода евреймүд Бурхиг эс соңссар Бурхнас тадн хәәрлт аввт[+]. 31Ода евреймүд Бурхиг соңсҗахш. Зуг тадн хәәрлт авсн учр деерәс евреймүд хәәрлт авх. 32Цуг әмтиг хәәрлхин төлә Бурхн тедниг соңсдго бәәдлд бәрүлв. 33О! Бурхна зөөр ямаран ик! О! Бурхна цецн ухан болн медрл ямаран ик! Терүнә шиидвриг кен цәәлһҗ чадхмб? Терүнә хаалһиг кен медхмб? «[+] 34Деед Эзнә ухаг кен медсмб? Кен Терүнд селвгч болсмб[+]? 35Бурхиг өгцтә болтха гиһәд, кен Терүнд юм өгсмб?»[+] 36Юңгад гихлә, цугтаһинь Тер үүдәлә. Цугтан Терүгәр дамҗад Терүнә төлә бәәнә. Бурхн мөңкинд тууртха! Тиигтхә![+]

#### 12


Бурхнд церглҗәх җирһл

1Тиигәд, ахнр-дүүнр, Бурхна хәәрлтин төлә би таднас сурҗанав. Бийәрн Бурхнд әмд, әрүн болн Терүнд тааста тәкл тәктн. Эннь Бурхнд йосндан цергллһн болҗана[+]. 2Эн делкән му авъясар бичә бәәтн. Болв Бурхнд тана ухаг шинрүлх зөвән өгтн. Тегәд одҗ тадн Бурхна сән, тааста болн күцц таалыг медҗ чадхит[+]. 3Нанд өггдсн белг олзлад би күн болһнд иигҗ келҗәнәв: Өгсн зөвәс үлүһәр эврәннь тускар бичә сан. Болв бийиннь тускар ик санан угаһар ухал. Чамд Бурхна өгсн иткллә ирлцүлҗ бийиннь тускар ухал[+]. 4Күүнә цогцд олн мөчмүд бәәнә. Мөч болһн зүсн-зүүл зааврта[+]. 5Терүнлә әдл бидн олн болсн бийнь Христосла[†] нииләд нег цогц-махмуд болҗанавидн. Бидн нег-негнләһән зүсн-зүүл мөчмүд мет хоорндан залһлдатавидн[+]. 6Маднд Бурхна өгсн хәәрлтлә ирлцүлҗ бидн олн зүсн билг олзлх йоставидн. Чамд Бурхна үг келх белг бәәхлә, эврәннь иткллә ирлцүлҗ Терүг кел[+]. 7Кемр талдан улст нөкд болх билг чамд бәәхлә, нөкд бол. Кемр багш болх билгтә болхла, багшлтха![+] 8Кемр урмд өгх билгтә болхла, урмд өгтхә. Кемр бәәснәсн хувалцх билгтә болхла, асхрулад хувалц. Кемр һардх билгтә болхла, йир сәәнәр һард. Кемр цаһан седкл һарһх билгтә болхла, байртаһар цаһан седклән һарһ[+].


Христост иткдг күүнә җирһлин зокъял

9Тана дурн үнн болтха. Хар саната йовдлмудт дурго болтн, сән йовдл цаарандан һарһтн[+]. 10Ахнр-дүүнрлә әдләр нег-негндән дурлтн. Нег-негән күндләд бийәсн үлүһәр үнлтн[+]. 11Бичә залхуртн. Зуг гүҗрҗ көдлтн. Деед Эзнд халун зүркнәсн церглтн. 12Ицлдән тадн байрлтн! Зовлңд тесвртә болтн. Оньдин зальвртн[+]. 13Бурхнд иткдг улс түрү-зүдү бәәхлә, теднлә бәәснәсн хувалцтн. Зуучлҗ йовх улсиг гиичлүләд тоотн[+]. 14Тадниг көөлдҗ йовх улст Бурхн әдс өгтхә гиҗ зальвртн. Дәкәд нег давтад келҗәнәв: Бурхн тедниг бичә харатха, әдс өгтхә гиҗ зальвртн[+]. 15Байрлҗах улсла байрлтн. Уульҗах улсла уультн[+]. 16Күн болһниг йилһлго әдләр бәәтн. Бичә караглҗ деерлктн. Зуг номһн заңгта улсла үүрлтн[*]. Бийән бичә цецн күүнд тоолтн[+]. 17Чолуһар шивсиг – өөкәр шивтн. Әмтн цугтан сән гиҗ келх йовдл һарһтн[+]. 18Кемр арһ бәәхлә, әмтнлә цугталань эвтәһәр бә[+]. 19Үүрмүд минь! Бичә өшә нектн. Бурхн тиим күүг засглтха. Юңгад гихлә, Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә бәәнә: «Би өшәһинь авхв. Күүнә һарһсн буруһин ашар Би терүг засглхув гиҗ Деед Эзн келҗәнә»[+]. 20Бурхна Бичгт бичәтәг күцәтн: «Кемр тана өшәтн өлн болхла, хот өгәд цадхтн. Кемр унд уухар седҗәхлә, ундынь кеҗ өгтн. Тиим йовдларн тадн терүнә толһа деер цог цуглулҗанат»[+]. 21Хар санан чамаг бичә авлтха! Болв хар санаг сән кергәр диил.

#### 13


Йосна туск төр

1Күн болһн шаңһа йоснд соңсхврта болх йоста. Юңгад гихлә, Бурхна зөв уга йосн уга. Бәәсн цуг йосиг Бурхн тогтала[+]. 2Тиигәд йосна өмнәс буцсн күн – Бурхна тогтасна өмнәс буцҗана. Тиим йовдл һарһҗах күн цааҗла харһх. 3Сән йовдл һарһҗах күн биш, хар саната йовдл һарһҗах күн йосна һардачнрас әәнә. Йоснас әәшго седклтәвч? Сән йовдл һарһҗ йов, тиигхлә йосн чамаг буульх. 4Йосна һардач чамд сә кехәр Бурхна зарц болҗана. Кемр чи хар саната йовдл һарһдг болхла, йосна һардачнрас ә. Яһад гихлә, чамаг засглх зөв терүнд бәәнә. Терчнь Бурхна зарц болад, хар саната йовдл һарһсн күүг Бурхна нерн деерәс засглна[+]. 5Чи йосна һардачнриг зуг засглһнас әәһәд биш, болв Бурхнд церглх эврәннь дааврас соңс. 6Тиигәд тадн алван өгнәт. Йос һардҗах улс Бурхна зарцнр болҗана, тедн эврәннь даалһвр күцәҗәнә. 7Теднд өгх зөвтә юмиг өгтн: зүсн-зүүл алв өгтн, тедниг йир икәр күндлтн[+].


Ахнр-дүүнрин дурна тускар

8Кен чигн күүнд өгцтә бичә болтн. Зуг нег-негндән дурарн өгцтә болтн. Юңгад гихлә, хаҗудк күүндән дуртань зака күцәҗәнә[+]. 9«Гергн залу хойр эврәннь иткл бичә эвдтн», «Бичә ал», «Бичә хулха ке», «Талдан күүнә эдл-ахуд седкл бичә тәв», – эн болн нань чигн зааврмудын һол төрнь иим: «Талдан улст бийләһән әдл дурта бол»[+]. 10Талдан улст дурта күн му юм үзүлшго. Талдан улст дурта болсн күн – Зака күцәнә[+]. 11Тадн тиигҗ кех зөвтәт, яһад гихлә, нөөрәсн серх тадна цаг ирсиг меднәт. Деед Эзн иткҗәснәс ода таниг аврх цаг өөрхн бәәнә[+]. 12Сө чилҗ йовна, өдр эклҗ бәәнә. Тиигәд харңһуһин йовдлмуд үлдәһәд, ода герлин зер-зев авий![+] 13Өдрин герлд бәәх әмтнлә әдл дигтәһәр бәәхмн. Тер төләд буру номта улсин[†] шаҗна нәәрт орхмн биш, согтҗ әрк уухмн биш, цалдң йовдл һарһҗ аля кехмн биш, дәәлдҗ, үлү үзхмн биш[+]. 14Деед Эзн Исус Христосин[†] зер-зев автн. Тадн эврәннь килнцтә бәәдлд оньган өгдгән ууртн. Терүнә му седвәр бичә күцәтн[+].

#### 14


Нег-негән бичә гемшәтн

1Итклдән бат биш күүг тадн иткдг ах гиҗ сантн. Терүнә итклин хәләцин тускар бичә зүтктн[+]. 2Нег күүнә иткл ю болв чигн идх зөв өгнә, талдан күүнә иткл бат биш болад, тер һанцхн темсин хот эдлнә[+]. 3Хотыг йилһвр угаһар иддг күн, тиигҗ эс кеҗәх күүг бийәсн дор гиҗ бичә тоолтха. Зуг темстә хот иддг күн хотыг йилһлго иддг күүг буру һарһҗана гиҗ бичә гемшәтхә. Яһад гихлә, Бурхн хойраһинь орулҗ авчана[+]. 4Талдан Эзнә зарциг гемшәх чи кембвч? Эзнь эврән терүг сәәнәр мууһар көдлсинь йилһх. Тер зарц сәәнәр көдлх, яһад гихлә, Деед Эзн терүнд тиим арһ өгч чадх[+]. 5Нег күүнд талдан өдрмүдәс нег өдр чинртә болҗана. Оңдан күүнд өдрмүд цугтан чигн әдл болх. Күн болһн эврәннь санҗасн санаһан чик гиҗ лавтаһар медтхә[+]. 6Талдан өдрмүдәс нег өдриг чинртә гиҗәсн күн энүгәрн Деед Эзиг күндлҗәнә. Хотыг йилһлго иддг күн Деед Эзиг күндләд тиигнә. Тиим күн хот идсндән Бурхнд йөрәл тәвҗәнә. Темстә хот иддг күн бас Деед Эзиг күндләд тиигнә. Тиим күн Бурхнд бас йөрәл тәвҗәнә[+]. 7Маднас нег чигн күн бийиннь төлә бәәхш, бийиннь төлә үкхш[+]. 8Кемр бидн җирһҗ бәәхлә, Деед Эзнә төлә бәәнәвидн. Кемр үкхләрн бас Деед Эзнә төлә үкнәвидн. Җирһҗ бәәв чигн эс гихлә үкҗ бәәв чигн, бидн Деед Эзнә улс болҗанавидн[+]. 9Яһад гихлә, әмд улсин болн үксн улсин Деед Эзн болхар Христос[†] үкәд әмдрлә![+] 10Чи темсәр хот кеҗәх күн эврәннь иткдг дүүһән яһад гемшәхмбч? Эс гихлә, хотыг йилһлго эдлҗәх күн яһҗ дүүһән бийәсн дор тоолҗанач? Бидн цугтан Бурхна зарһд зогсхвидн[+]. 11Юңгад гихлә, Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Күн болһн Мини өмн сөгдх, күн болһн Намаг Бурхн гиҗ келх. Энүг Би лавлҗанав гиҗ Деед Эзн келҗәнә»[+]. 12Маднас күн болһн Бурхнд эврән тооцаһан өгх. Эврәннь ахнр-дүүнрән килнцд бичә орултн[+]. 13Тер төләд нег-негән гемшәхмн биш. Тадн иигҗ шиидх йоста. Тана иткдг ахнр-дүүнр бүдрәд килнцд ордгоһар тадн бичә му йовдл һарһтн[+]. 14Би Деед Эзн Исуста ниилсн учрас эврән бийәрн бузр юмн уга болдгиг лавта меднәв. Кемр кен негнь ю болв чигн цевр биш гиҗ тоолҗахла, терүнд тернь бузр болҗана[+]. 15Кемр чи хот йилһлго эдлҗәх учрас эврәннь дүүһән һундаҗахла, тиигхләрн дурлҗ кеҗәхшич. Чини эдлҗәх хот дүүһичнь бичә алтха! Яһад гихлә, Христос терүнә төлә үклә[+]. 16Тана сән гиҗ тоолҗасиг талдан улс му келдгоһар бийән сәәнәр бәртн. 17Бурхна йосн мана эдлҗәх хотд, ууҗах унднд бәәхш, чик бәәдлтә, эвтә болн байрта җирһлд бәәнә. Тиим җирһл Әрүн Сәкүсн өгнә[+]. 18Тиигәд Христост церглҗәх күн Бурхнд байр үүдәҗәнә, әмтнәс зөвшәл авчана. 19Тер учрар, бидн эв авч ирх болн нег-негән батлх йовдл оньдин һарһхар седхмн[+]. 20Хотын төлә Бурхна күцәҗәхиг бичә хамхлтн. Хот кевтән цевр. Болв эврән эдлҗәх хотарн талдан күүг килнцд уңһахла чик биш[+]. 21Мах эс идхлә, чаһр эс уухла, дүүһән килнцд уңһах йовдл эс һарһхла чик болҗана. 22Бурхна болн чини хоорндк төр чини итклин төр болтха. Эврән шүүҗ авчасндан бийән эс гемшәҗәх күн буйн кишгтә. 23Хот идҗәһәд, эврәннь шиидврән чик угай гиҗ маһдлсн күүг Бурхн зарһла харһулх. Яһад гихлә, терүнә кесн керг иткләс үүдхш. Иткләс эс үүдсн керг килнц болҗана.

#### 15


Талдан улст нөкд болтн

1Бидн, итклдән күчтә улс, итклдән бат биш улст түрү-күнд төринь хаһлхд дөң болхмн. Зуг бидн һанцхн бийдән тааста юм кех зөв угавидн[+]. 2Талдан улсин сә хәәҗ, теднә иткл батрахин төлә маднас кен чигн күн теднд тааста юм кех зөвтә[+]. 3Христос[†] бас һанцхн бийдән тааста юм кеҗәсмн уга. Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Бурхиг му келҗәсн улсин му үгнь нанд күртв»[+]. 4Бурхна Бичгт урднь бичәтә цуг тоот мадниг сурһхин төлә өггдлә. Мадниг тесврәр, урмдар нәәлвртә болтха гиҗ тииглә[+]. 5Тесвр болн урмд өгчәх Бурхн тадниг Исус Христосас үлгүр авад, нег ухан-седклтә болтха гиҗәнә[+]. 6Тегәд тадн ни-негәр, нег дууһар Бурхиг болн мана Деед Эзн Исус Христосин Эцкиг туурулҗ чадхит.


Буру номта улст цәәлһҗәх Сән Зәңг

7Тер учрар Бурхна туурмҗин төлә нег-негнләһән Христос таднла бийән бәрснлә әдләр тадн бийән сәәнәр бәртн. 8Христос Бурхна үнниг үзүлхин төлә, өвкнрт өгсн үгән күцәхин төлә евреймүдин зарц болв гиҗ би келҗәнәв. 9Буру номта улст[†] Бурхна хәәрлт өгсн учрас тедн Бурхиг туурултха гиҗ Христос евреймүдин зарц болв. Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Тер учрар чамаг би буру номта улс дунд туурулхв, чамд магтал дуулнав»[+]. 10Бурхна Бичгт бас иигҗ бичәтә: «Тадн, буру номта улс, Терүнә әмтнлә хамдан байрлтн!»[+] 11Бурхна Бичгт бас иигҗ бичәтә: «Тадн, буру номта улс, цугтан Деед Эзиг туурултн! Олн келн улс цугтан Терүг туурултн»[+]. 12Эшья иигҗ келҗәнә: «Әмтиг һардхин төлә Ишайин хөөт үй төрәд өсх. Буру номта улс терүнд нәәлх». 13Таднд ицл өгсн Бурхн тана иткләр дамҗад байрар болн эвәр дүүртхә. Тиигәд тана ицл Әрүн Сәкүснә күчәр цаарандан өстхә.


Павелын даалһвр

14Ахнр-дүүнр мини, тадна зүркн сән-сәәхн кергәр дүүрң, таднд цуг медрл бәәнә, тадн нег-негән сурһҗ чадхиг би меднәв. 15Тер бийнь би бас йир зөргтәһәр зәрм сурврмудин тускар келҗәнәв. Би таднд терүнә тускар тодлвр орулҗанав. Иим зөргтә болдгм нанд Бурхн онц билг өглә. 16Намаг буру номта улсин төлә Христосин цергләч болтха гиһәд Бурхн нанд иим белг өглә. Би теднд Бурхна Сән Зәңг цәәлһҗәнәв. Әрүн Сәкүсәр Бурхнд нерәдгдсн буру номта улс Терүнд тәкл мет тааста болтха гиҗәнәв[+]. 17Тиигәд би Христос Исусла ниилсндән Бурхнд церглҗәхәрн бийән буульҗ чадхв. 18Би зөргтә болнав. Буру номта улсиг Бурхна соңсхврт орулхин төлә Христос нанар дамҗад ю кесиг би зуг энүнә тускар келҗ өгнәв. Энүг Тер үгәр болн кергәр, өвәрц йовдлын болн онц темдгин күчәр, Бурхна Сәкүснә күчәр кев. 19Би Ерусалимас Илирик һазр күртл эргндән Христосин туск Сән Зәңг күццднь цәәлһв[+]. 20Христосиг меддго һазрт Сән Зәңг тархах седкл кезә чигн мини күсл болҗана. Зуг бурунь күүнә тәвсн ул деер тосхлт кехәр седҗәхшв[+]. 21Бурхна Бичгт бичәтә: «Терүнә тускар келгдәд уга улст Тер үзгдх, Терүнә тускар соңсад угаднь медгдх».


Рим орх Павелын зура

22Сән Зәңг тархалһна көдлмш кеһәд, би тадн тал ирҗ чадсн угав[+]. 23Ода би эн һазрт эврәннь көдлмшән төгсәвв[+]. 24Олн җилин эргцд тадн тал орхар седҗәсн күслән би Испань орхларн күцәхәр бәәнәв. Таднла харһсарн би байрлхв. Дәкәд цааранднь Испань орхд тадниг дөң болтха гиләв. 25Би ода Ерусалимд бәәх Бурхна улст церглхәр йовҗанав[+]. 26Ерусалимд бәәх Бурхна улс дунд түрү әмтнә төлә Македонь болн Ахьяна улс дем күргхәр шиидҗ[+]. 27Иим йовдл һарһлһн теднд тааста болв. Йосндан болхла, тедн евреймүдт өгцтә болҗана. Юңгад гихлә, евреймүдт буру номта улсла Бурхна әдс хувацв. Тер учрар буру номта улс эврәннь эдл-уушасн евреймүдлә хувалцх зөвтә[+]. 28Эн даалһвр күцәһәд өгсн демиг Ерусалимд өгснә хөөн би Испань орнав. Хаалһдан тадн тал орнав. 29Намаг ирхлә, Христосин әдслт күццднь авхитн би медҗәнәв. 30Ахнр-дүүнр, мана Деед Эзн Исус Христосар болн Әрүн Сәкүснә дурар нанла хамдан мини төлә икәр шунҗ зальвртн гиҗ танас эрҗәнәв. 31Йудьяд Христост иткдго улсас би мөлтрҗ һардгар Ерусалимд мини кех көдлмш тенд бәәх Бурхна улс авдгар зальвртн[+]. 32Тиигәд би тадн тал байртаһар ирхв. Кемр Бурхна таал учрхла, бидн хамдан амрхвидн[+]. 33Эв өгчәх Бурхн цуг таднла бәәтхә. Тиигтхә![+]

#### 16


Эврә мендллһн

1Кеңхерт бәәх иткдг улсин дунд көдлҗәх мана эгч Пөбәг сән үгәр таднла таньлдулхар седнәв[+]. 2Бурхна улсиг тосдг кевәр Деед Эзнә нерн деерәс терүг тосҗ автн. Тер таднас сурҗах тоотднь дөң болтн. Юңгад гихлә, тер олн улст дөңгән күргнә, тер дотр нанд бас күргнә[+]. 3Нанла хамдан Христос[†] Исуст церглҗәх Прискад болн энүнә залу Әкүльд менд келтн[+]. 4Эдн мини төлә әмәрн шордхдан белн билә. Теднд һанцхн би биш, цуг иткдг буру номта улс[†] ханлтан өргҗәнә. 5Теднә герт цуглрдг иткдг улст мини менд бас келтн. Азийд түрүн болҗ Христост итксн мини хәәртә үр Эпәнәтд менд келтн[+]. 6Тана төлә йир икәр көдлсн Марийд мини менд күргтн. 7Нанла хамдан бәрәнд бәәсн мини келн улсин Андраникд болн Юнид менд келтн. Апостолмуд[†] тедниг сәәнәр меднә. Тедн нанас эрт Христост итклә. 8Деед Эзнлә ниилснд мини хәәртә Амплитд менд келтн. 9Маднла хамдан Христост церглҗәх Урбанд болн мини хәәртә үр Стахд менд келүлҗәнәв. 10Әпельд менд келтн. Тер Христост итклтә болсиг цугтан меднә. Аристобулын өрк-бүлд бас менд келтн. 11Мини келн улсин Херодөнд болн Нәркисин өрк-бүлд менд келтн. 12Деед Эзнә төлә көдлҗәсн Трупанад болн Трупосад гидг күүкд улст менд келтн. Деед Эзнә төлә дала көдлмш кесн күндтә Персидад бас менд келтн. 13Деед Эзнә шүүҗ авгдсн Рупд болн мини эк болҗ йовсн терүнә экд менд келтн[+]. 14Би Асуңрытд, Пелегонд, Гермест, Патропд, Гермаст, болн теднлә хамдан хурдг ахнр-дүүнрт менд илгәҗәнәв. 15Пилологд болн Юлид, Нерүст, терүнә дү күүкнд болн Олимпд, теднлә хамдан хурдг Бурхна цуг улст менд келтн. 16Нег-негән әрүнәр үмсҗ мендлтн. Христост иткдг цуг улс таднд менд илгәҗәнә[+]. 17Ахнр-дүүнр, иткдг улсиг салһхар болн тедниг килнцд уңһахар седҗәх улсас саглтн гиҗ би эрҗәнәв. Таднд дасхсн номас тас оңдан ном тедн дасхҗана. Тиим улсас хол йовтн[+]. 18Тиим улс мана Деед Эзн Христост биш эврәннь олз хәәнә. Тедн эгл улсиг әмтәхн зуһу үгәрн меклҗәнә[+]. 19Тадниг соңсхврта улс болсиг цугтан меднә. Энүнә төлә би йир байрлҗанав. Би тадниг юнь чик болҗахиг тодрхаһар үзтхә гиҗәнәв. Му йовдл бичә һарһтн[+]. 20Удл уга эв өгчәх Бурхн эрлгиг[†] тана көл дор үүләд уга кех. Мана Деед Эзн Исусин хәәрлт таднла бәәтхә[+]. 21Нанла хамдан көдлҗәх Тимофей болн мини келн-улсин Луки, Ясон, Сосипатр таднд менд илгәҗәнә[+]. 22Эн бичг Павелын келсәр бичҗәх би, Терт, Деед Эзнлә ниилсндән таднд менд илгәҗәнәв. 23-24Мини герин эзн Гай менд илгәҗәнә. Терүнә герт иткдг улс цуглрна. Тадн балһсна хазн бәрдг Эраст болн ах Куарт менд келүлҗәнә[+].


Бурхнд магтал!

25[Бурхн тадниг батрулҗ чадна. Исус Христосин туск мини цәәлһсн Сән Зәңг энүнә тускар келнә. Медүлсн нуувч энүг бас үзүлҗәнә. Урднь тер нуувчиг Бурхн бултулла[+]. 26Зуг ода Бурхн, әәлдәчнрин[†] бичсәр, эн нуувчиг медүлв. Цуг келн-улс Бурхнд итктхә, Терүг соңстха гиҗ мөңк Бурхна зәрлгәр эн нуувч секгдв[+]. 27Һанцхн цецн Бурхн Исус Христосар дамҗад мөңкиндән тууртха! Тиигтхә!][+]

### 1 Көринтинхн

#### 1 Көринтинхн

1 Көринтинхн


Нүр үг

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


#### Нүр үг


Христост иткдг Көринтин улст илгәсн негдгч бичг


Нүр үг

Павел Көринтд чонҗ бүрдәв. Тенд христианск җирһлд болн итклднь учрсн төр хаһлхар Павел түрүн бичгән Көринтд бәәдг иткдг улст илгәнә. Тер цагт Көринт олн келн улсин Ахья хотл балһсн бәәҗ. Тиигхд грек балһсн хулд келһәрн делгрлт авчасмн, сойларн ик сана зүүҗәсмн, зүсн зүүл шаҗарн темдгтә бәәсмн. Апостол Павел чонҗд хувагдлһна болн әрүн седклин сөрүһин төр тәвҗ, гер-мал болсна болн алядлһна тускар, чонҗин диг-дарана, Әрүн Сәкүснә белгин тускар, үкләс әмдрллһнә тускар бәәх төрмүд халһхар санаһарн зовв. Эн сурврмудт Сән Зәңг ямаран хәрү өгчәхиг тер эврәннь бичгт йир гүүнәр үзүлҗәнә.

Эн дегтрт Бурхна өгчәх белгүдәс хамгин сәәннь дурн болҗахиг 13 бөлг үзүлҗәнә.


Учр-утхин зура

Нүр үг 1.1–9

Чонҗд болсн хувалһн 1.10 – 4.21

Өрк-бүлин мораль болн җирһл 5.1 – 7.40

Христианмуд болн буру номта улс 8.1 – 11.1

Чонҗин бәәдл болн сөгдлһн 11.2 – 14.40

Христосин болн иткдг улсин әмдрлт 15.1–58

Йудьяд бәәх иткдг улст дем цуглулһн 16.1–4

Эврә керг болн ашлвр 16.5–24

#### 1


Мендллһн

1-3Бурхна таалар Христос[†] Исусин апостол[†] болтха гиҗ дуудгдсн Павелас болн мана ах Состенас Көринтд бәәх Бурхна баг улст менд. Мана Эцк Бурхн болн Деед Эзн Исус Христос цаһан сана болн амулң бәәдл таднд өгтхә. Христос Исусла нииләд Бурхна болсн цуг улсла, талдан һазрмудар цугталань хамдан мана Деед Эзн Исус Христосин нер дууддг улсла тадн Бурхна улс болтха гиҗ Терүнә дуудсн улс болҗанат. Исус Христос – теднә болн мана Деед Эзн[+].


Павел Бурхнд ханлтан өргҗәнә

4Би тана төлә Бурхнд кезә чигн ханлтан өргнәв, яһад гихлә, Бурхн таднд Христос Исусар дамҗулад цаһан сана күртәлә. 5Исус Христосла ниилсндән тадн цуг халхар, зүсн-зүүл үгтә болн медрлтә болсарн байн болвт[+].

6Христосин туск ном таднд батрв. 7Тиигәд тадн мана Деед Эзн Исус Христос ирхиг күләҗәхлә, Әрүн Сәкүснә альк чигн билг таднд бәәнә[+]. 8Христос тадниг тана итклд сүл күртл бәрх. Мана Деед Эзн Исус Христосин ирх өдрлә тадн буру уга болхит[+]. 9Бурхн итклтә. Тадниг Эврәннь Көвүн Исус Христосла – мана Деед Эзнлә – иньглтхә гиҗ Бурхн дуудвр кев[+].


Иткдг улс дунд болсн хувагдан

10Ахнр-дүүнр, мана Деед Эзн Исус Христосин нерн деерәс би тадниг хоорндан зөвтән багтад бәәтн гиҗ эрҗәнәв. Тадн хоорндан бичә хувагдтн. Болв тадн ухан-седкләрн болн тоолврарн ни-негн болтн[+]. 11Мини ахнр-дүүнр, Хлоин төрл-садн тадна хоорнд болҗах зүтклдәнә тускар нанд келлә[+]. 12Эн метклдән иим болҗана: негнь – би Павелынв гиҗәнә, хойрдгчнь – би Аполынв, һурвдгчинь – би Кепинв, дөрвдгчнь – би Христосинв гицхәнә[+]. 13Христос тиигтлән хувагдви? Эс гихлә Павел тадна ормд кирст хадата билү? Эс гихлә тадн Павелын нернә төлә уснд кирслгдвт[+]? 14Крисп болн Гайяс талдан нег чигн күүг тадн дундас уснд эс кирслсндән би Бурхнд ханлтан өргҗәнәв[+]. 15Тер учр деерәс таднас нег чигн күн мини нернә төлә кирслгдлә гиҗ келҗ чадшго. 16Э, би Степаниг болн терүнә өрк-бүлин улсиг бас уснд кирслләв. Дәкҗ нам кениг кирслсән би мел тодлҗ чадҗахшв[+].

17Яһад гихлә, Христос намаг уснд кү кирслх көдлмш кетхә гиҗ биш, Сән Зәңг тархатха гиҗ илгәлә. Тиигхләрн Тер Христосин кирсин күч уга кешгоһар Сән Зәңгиг күүнә цецн ухана кел олзллго тархатха гиҗәнә[+].


Христос – Бурхна чидл-күчнь болн цецн ухань болҗана

18Яһад гихлә, мөңк зовлңд орх улст кирсин туск ном эргү ном болҗана. Бурхн аврчах маднтн болхла, энтн Терүнә чидл-күчнь болҗана[+]. 19Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Би цецн улсин медрлинь уга кехв, Би ухата улсин серлинь һазалхв». 20Тиигхлә цецн күн альдв? Эс гихлә ном цәәлһәч альдв? Эс гихлә эн делкән меткәч альдв? Эн делкән цецн гисн юмиг һәргтә болҗахиг Бурхн үзүлв[+]. 21Яһад гихлә, Бурхн Эврәннь цецн ухаһан олзлад, Терүг әмтн цецн ухаһарн медҗ чадшгоһар кев. Болв Бурхн мана тархаҗах эргү номар Христост иткдг улсиг аврхар шиидв. 22Евреймүд өвәрц юм некнә, грекмүд цецн уха хәәнә[+]. 23Бидн болхла кирст хадгдсн Христосин тускар цәәлһҗәнәвидн. Евреймүдт Христосин туск цәәлһвр басгч болҗана, буру номта улст[†] Эннь эргү болҗ медгдҗәнә[+]. 24Болв Бурхна дуудсн улст, евреймүдт, буру номта улст Христос Бурхна чидл-күчнь болн Терүнә цецн ухань болҗана[+]. 25Яһад гихлә, Бурхна чинән татунь күүнә чидл-күчнәс күчтә болҗана, Бурхна һәргнь күүнә цецн уханас цецн болҗана. 26Тиигәд, ахнр-дүүнр, Бурхн тадниг дуудсн цагт кен болҗ йовсан ухалтн. Күүнә медләр, тадн дунд цецн улс олн биш билә, чидл-күчтәнь олн биш билә, уңг-тохмарн бәәхтәнь олн биш билә. 27Болв цецнинь ичәхин төлә эн делкән улс һәргтә гиҗ тоолҗасн әмтиг Бурхн шүүҗ авв. Чидлтәһинь ичәхин төлә эн делкән улс күчн уга гиҗ тоолҗасн әмтиг Бурхн шүүҗ авв. 28Тоомсрта чинринь уга кехәр эн делкән һәәлҗәсн, күн биш гиҗ тоолҗасн болн эгл улсиг Бурхн шүүҗ авв[+]. 29Эн учр деерәс Бурхна өмн кен чигн күн бийән буульҗ чадшго[+]. 30Бурхн тадниг Исус Христосла ниилүлв, Бурхн Христосар мана цецн уха кев. Христосар дамҗад Бурхн мадниг чик седклтә Эврәннь улс кев, мадниг килнцәс сулдхв[+]. 31Тиигәд Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Бийән буульҗах күн Деед Эзән буультха!»[+]

#### 2


Кирст хадгдсн Христосин туск ном

1Ахнр-дүүнр, би Бурхна нуувчиг цәәлһхәр тадн тал ирхләрн, онц үгмүд болн цецн уха олзлсн угав[+]. 2Тегәд би танад бәәхләрн, Исус Христосас[†] болн Терүнә кирс деер үкснәс талдан юм медшго болҗ шиидләв[+]. 3Тиигәд би танад ирхләрн, чинән тату биләв, әәдг, үүмдг биләв[+]. 4Мини ном болн Христосин туск цәәлһвр күүнә цецн ухана иткүлҗәх үгмүдт бәәсмн биш. Терм Әрүн Сәкүснә күч үзүллһнд бәәнә[+]. 5Тиим учрас тана иткл күүнә цецн ухаһар түшг кеҗәхш, Бурхна чидл-күчиг түшҗәнә[+].


Бурхна цецн ухан

6Итклдән батрсн улс дунд цецн уха бидн тархаҗ йовнавидн. Болв эн цецн ухан эн делкән болн эн делкәг һардҗах, даруһас алгдх йосна улсин цецн ухан биш[+]. 7Бидн Бурхна бултулҗасн нуувч цецн ухаг тархаҗанавидн. Болв делкә үүдәтл эн мана туурмҗин төлә бәәсмн[+]. 8Эн делкәг залҗах йосна һардачнр эн цецн ухаг медсн уга. Яһад гихлә, кемр тедн медсн болхла, туурмҗта Деед Эзиг телҗ кирст хадшго билә[+]. 9Болв Бурхна Бичгт бичгдсәр: «Кен чигн күн үзәд уга, соңсад уга, ухаһарн эс медсн юмиг Бурхн бийдән дурта улст белдв». 10Маднд терүг Әрүн Сәкүсәр Бурхн секҗ өгв, яһад гихлә, Сәкүснд цугтан темдгтә, нам Бурхна мергн ухань кевтән темдгтә[+]. 11Күүнә ухан-седклиг терүнә сүмснәс талдан кен медхмб? Тер кевәр Бурхна зүүҗәх ухаг Бурхна Сәкүснәс талдан кен чигн медхш[+]. 12Бидн эн делкән сәкүсн биш, маднд Бурхна белглсн тоотыг меддгәр, Бурхнас Сәкүс аввидн[+]. 13Тиигәд бидн күүнә цецн уханас дассн үгмүдәр биш, Әрүн Сәкүснәс дассн үгмүдәр келҗәнәвидн. Бидн Әрүн Сәкүснә тоотыг Әрүн Сәкүстә улст цәәлһҗәнәвидн[+]. 14Бурхна Сәкүсн уга күн Бурхна Сәкүснә белгүд авч чадшго болҗана. Тиим күн тер белгүдиг медҗ чадл уга, эргү юмнд тоолҗана. Яһад гихлә, зуг Әрүн Сәкүстә күн терүнә чинринь үнлҗ чадх[+]. 15Бурхна Сәкүстә күн цугтаһинь үнлҗ чадна, болв терүнә тускар нег чигн күн тиигҗ чадшго. 16Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Деед Эзнә ухан-седклинь кен медсмб? Терүнд селвг кен өгч чадхмб?» Зуг бидн Христосин ухан-седклтәвидн[+].

#### 3

1Болв би, ахнр-дүүнр, Әрүн Сәкүстә улсла әдләр таднла күүндҗ чадҗасн уга биләв. Христост[†] иткҗәх нилхлә әдл болн төрхәрә седвәрәр бәәдг таднла би күүндләв. 2Би тадниг акун хотар биш, үсәр асрлав. Яһад гихлә, тадн терүг эдлхит бас белн болад уга биләт. Нам ода чигн акун хот идхдән тадн белн бишит[+]. 3Яһад гихлә, тадн ода күртл килнцтә седвәрәр бәәһәт. Тадн үлү үзсндән, метклдсндән, килнцтә седвәрәр эс бәнт? Йирин улс мет бийән бәрдвт[+]? 4Негнь – «Би Павелынв», оңдань – «Би Аполынв» гиҗ келхләрн, тадн йирин улсла әдл болҗахшвт? 5Апол гисн кемб? Павел гиснь кемб? Бидн – Бурхна зарцнр болҗанавидн. Мадниг дамҗад тадн Христост иткләт. Маднас кен чигн күн Деед Эзнә даалһсн көдлмш кеҗәнә[+]. 6Би эк тәрләв, Апол услла, урһаҗахнь – Бурхн[+]. 7Кен тәрснь, кен услснь учр уга. Чинртәнь Бурхн болҗана. Яһад гихлә, Тер урһана[+]. 8Тәрҗәхнь болн услҗахнь әдл чинртә. Күн болһн эврәннь кесн көдлмшәрн ачлгдх[+]. 9Яһад гихлә, бидн цугтан Бурхна көдлмш кеҗәнәвидн. Тадн Бурхна тәрәнә һазр болн Бурхна тосхлтс бас болҗанат[+].

10Нанд Бурхна өгсн билг олзлад, би мергн тосхач мет ул тәвүв. Талдан күн терүн деер тосхҗана. Болв тадна кентн болв чигн тер яһҗ тосхҗахт оньган өгх зөвтәт[+]. 11Яһад гихлә, тәвгдсн улас талданиг нег чигн күн тәвҗ чадшго болҗана. Эн улнь Исус Христос болҗана[+]. 12Тер ул деер күн алт, цаһан мөңг, эрдни чолуд, мод, өвс болн салом олзлад тосхлтын көдлмш кеҗ чадҗана. 13Күн болһна көдлмш үзгдәд бәәх. Юңгад гихлә, Деед Эзнә өдрт секгдхмн. Эн өдр һалар дамҗад ирх, күн болһн ямаран көдлмш кесиг һал сөрх[+].

14Кемр эн ул деер кесн керг һалд авгдлго торхла, тер күн ачлвр авх. 15Кемр терүнә кесн көдлмш шатҗ одхла, тер күн ачлвр авшго, болв һалас тач авгдсмн мет авргдх. 16Тадн Бурхна сүм болҗахан, тадна дотртн Бурхна Сәкүсн бәәхиг меддговт[+]? 17Кемр кен чигн күн Бурхна сүмиг хамхлхла, терүг Бурхн уга кех. Яһад гихлә, Бурхна сүм әрүн, тадн тер сүм болҗанат[+]. 18Нег чигн күн бийән бичә меклтхә. Кемр эн делкән санаһар таднас кен негнь бийән цецнд тоолҗах күн йосндан цецн болхин төлә һәргтә болх йоста. 19Яһад гихлә, эн делкән цецн гиҗәснь Бурхна нүднд һәргтә юмн болҗ үзгдҗәнә. Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Бурхн мергн улсиг худл йовдлднь бәрҗ авчана»[+]. 20Бурхна Бичгт бас иигҗ бичәтә: «Деед Эзн цецн улсин ухан керг угаһинь меднә»[+]. 21Тиигәд кен чигн күн улсар бичә бардмнтха. Цугтан тадна болҗана. 22Павел, Апол, Кеп, эн делкә, җирһл болн үкл, өдгә бәәдл, эс гихлә иргч – цугтан тадна. 23Тадн Христосин улс болҗанат, Христос Бурхна болҗана[+].

#### 4


Христосин апостолмуд

1Тадн мадниг Христосин[†] зарцнрт болн Бурхна нуувч даалһсн улст тоолх йостат. 2Иим даалһвр өгсн улс итклтә болх зөвтә. 3Тадн эс гихлә талдан кен болв чигн мини тускар яһҗ ухалҗахиг би төртән авчахшв. Би эврән бийдән зарһ кешгов. 4Мини седкл цевр. Болв эннь би буру уга күнв гиҗ лавлҗахш. Деед Эзн мини зарһч[+]. 5Тиигәд цагасн өмн Деед Эзиг эс иртл кен чигн күүнә зарһ бичә кетн. Деед Эзн таг харңһуд эс үзгдсн юмнд герл орулх, күүнә зүркнә күслиг илдкх. Тиигәд одҗ күн болһн Терүнәс эврәннь буульмҗ авх[+]. 6Ахнр-дүүнр, би энүг цугтаһинь бийиннь болн Аполын төлә келәв, тадниг Бурхна Бичгәр һардвр кетхә, дастха гиләв. Кен чигн күн негәрнь деерлкҗ, оңданднь дурго болх зөв уга[+].

7Кен чамаг талдан улсас деегшән өөдлүлв? Чамд бәәсиг цугтаһинь Бурхн эс өглү? Кемр чамд энүг цугтаһинь Бурхн өгсн болхла, тиигхлә, яһад энүгәр эс авсн кевтәһәр чи бардмнҗахмч[+]? 8Таднд цуг кергтә тоот бәәнәлм! Тадн байн болвт! Тадн мадниг угаһар хаадуд болвт! Таднла хамдан бидн бас эзркхин төлә би тадниг йосндан хаадуд болтха гиҗ седләв[+]. 9Яһад гихлә, Бурхн мадниг, апостолмудыг,[†] хамгин сүүлд олна чирәд үзүлхләрн, цааҗла харһсн улс кевтә һарһҗ үзүлсмн болҗана гиҗ би ухалнав. Мадниг цуг делкә, Бурхна элчнр болн әмтн цугтан хәләҗәнә[+]. 10Христосин төлә бидн эргү болвидн. Тадн болхла Христосла ниилсндән цецн улс болвт! Бидн күчн угавидн, тадн болхла күчтәт. Тадниг күндлҗәнә, мадниг күндлҗәхш[+]. 11Эн кем күртл бидн өлсҗ ундасҗалавидн, бидн шуурха-буурха хувцта биләвидн, мадниг гүвддг билә, бидн эврә гер угавидн[+]. 12Бидн эврәннь һарар күнд көдлмш кеҗәнәвидн. Кемр мадниг харахла, бидн хәрүднь йөрәнәвидн. Кемр мадниг көөхлә, бидн дааҗанавидн[+]. 13Кемр мадниг му келхлә, бидн тедниг тогтнулнавидн. Бидн делкәд буг мет болвидн, эн кем күртл олн улст һазалгдсн үлдл болвидн. 14Энүнә тускар бичхләрн, би тадниг ичәхәр бичҗәхшв. Болв тадниг эврәннь дурта үрдүд мет сурһхар тиигҗәнәв[+]. 15Яһад гихлә, Христосла ниилснд таднд олн багшнр бәәнә, болв эцкнр тооһарн баахн. Исус Христосла нииләд Сән Зәңг таднд авч ирәд би тана эцк болв[+]. 16Тер учр деерәс нанас үлгүр автн гиҗ би тадниг эрҗәнәв[+]. 17Тиигәд би тадн тал Деед Эзнлә нииләд бәәх эврәннь хәәртә итклтә көвүнләм әдл Тимофейиг илгәҗәнәв. Тер көвүн таднд Христос Исусла нииләд бәәх мини җирһлин тускар сана орулх, иткдг баг болһниг эргндән яһҗ намаг сурҗахиг келх[+]. 18Тадна зәрмснь намаг иршго гиһәд санад, караглдг болв. 19Зуг кемр Деед Эзнә таал учрхла, би тадн тал торлго ирхв. Тиигхләрн би теднә келҗәсн үгиг биш, зуг чидлинь сөрхв[+]. 20Яһад гихлә, Бурхна йосн келсн үгд биш, чидл-күчнднь бәәнә[+]. 21Таднд юн кергтә? Би тадн тал маля бәрҗ ирхмб, аль дуртаһар, номһнар ирхмб[+]?

#### 5


Иткдг улс дунд аля йовдл һарһдг күүнә тускар

1Тадн дунд нам буру номта улс[†] меддго аля йовдл һарһсн үлгүр бәәнә гиҗ йосндан келцхәлә. Тернь болхла тадна негнтн эврәннь эцкиннь гергтә бәәнә гиҗәнә[+]. 2Тадн болхла караглнат. Түүнә ормд тадн гейүрхмн болвзат? Тиим йовдл һарһсн күн тадна багас көөгдтхә.

3-4Би таднла эс бәәв чигн, седкләрн таднла бәәнәв. Тадн дунд бәәх метәр би тиим йовдл һарһсн күүг яахан меднәв. Мана Деед Эзн Исусин нернә төлә цуглрсн цагт би седкләрн таднла болхв. Маднла бәәх Исус Христосин[†] күчәр тер күүнә цогц махмудынь уга кехин төлә[+] 5тадн терүг эрлгин[†] үлмәд бәрүлх йостат. Терүнә сүмсн Деед Эзнә өдрт авргддгар тиигхмн[+].

6Таднд бийән буульх учр уга. Элдх һуйриг невчкәхән экн кевтнь өскәдгиг тадн медвт[+]. 7Тадн бүклдән цеврддгәр экни хуучн килнцәс цеврдтн. Тиигхләрн тадн экн уга шин элдсн һуйрла әдл болхит. Мини медсәр, йосндан болхла тадн тиимит. Яһад гихлә, Песахин[†] хурһар тәкл тәклә. Тер хурһн Христос болҗана[+]. 8Тиигәд килнцтә болн хар саната хуучн эктә биш экн уга өдмгтә, цевр болн үнн өдмгтә Песахин нәәриг кехмн[+]. 9Би эврәннь бичгтән тадниг аля улсла бичә харһтн гиҗ бичләв[+]. 10Эн делкән аля улсла цугталань биш, эс гихлә хармч, эс гихлә хулхач, эс гихлә худл шүтәнд мөргдг улсиг гиҗ би санҗасн угав. Яһад гихлә, тадн эн делкәһәс һарх йостат. 11Болв би таднд, бийән ах-дүүд тоолҗасн улс, эврән цалдң йовдл һарһад, хатуч, худл шүтәнд мөргдг, эс гихлә ховч, эс гихлә әркнч, эс гихлә хулхач улсла бичә харһтн гиҗ бичләв. Нам тиим улсла хамдан хот бичә идтн[+]. 12-13Иткдг улсин багд эс ордг әмтнә зарһ келһн – мини керг биш. Бурхн теднә зарһ кешгов? Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Хар саната күүг эврәннь багас көөтн»[+].

#### 6


Христост иткдг улсин хоорндк зарһ

1Кемр тадн дунд кен чигн күн оңдан күүнлә зарһцад бәәхлә, Христост[†] иткдго зарһчнр зарһ кетхә гиҗ сурх зөв бәәнү? Тиим зарһиг Бурхнд иткдг улс кех зөвтә[+]. 2Бурхна улс делкән зарһ кехиг тадн меддговт? Кемр тадн делкән зарһ кех болхла, хоорндан болҗах метклдәг эврән тәәлҗ чадшговт[+]? 3Бидн Бурхна элчнрин зарһ кехиг тадн меддговт? Тер төләд бидн мана бәәдлин төрмүдиг хаһлх арһта болх зөвтәвидн. 4Кемр тиим метклдән учрхла, иткдг улс дунд тоомср уга зарһчнр тал яһад одвта. 5Ичкевт! Тадн дунд Христост иткдг улсин метклдәг хаһлх цецн күн уга болхви[+]? 6Болв ах талдан дүүтәһән зарһцҗана. Тедн Христост иткдго күүнд зарһ кех зөв өгчәнә. 7Тадн нег-негнләһән зарһцхларн шүүгдсн болҗ һарчана. Таднд һарудсн улс болад үлдсн сән болвза? Меклгдсн күн болад үлдсн сән болвза[+]? 8Болв тадн бийән, эврәннь ах-дүүнрән му йовдлд орулад меклнәт.

9Хар саната улс Бурхна орн-нутгар өнч кеҗ авч чадшгог тадн меддговта? Бийән бичә меклтн. Цалдң йовдл һарһдг күн биш, худл шүтәнд мөргдг улс биш, алячнр биш, гомосексуалистнр биш,[+] 10хулхачнр биш, хармч улс биш, әркнч улс биш, ховч улс биш, тонулчнр биш – эдн цугтан Бурхна орн-нутгар өнч кеҗ авч чадшго[+].

11Тадна зәрмтн тиим биләт. Болв тадн цеврлгдәд Бурхнд нерәдгдвт. Тадн Деед Эзн Исус Христосар болн мана Бурхна Сәкүсәр дамҗад чик седклтә болвт[+].


Эврәннь цогц-махмудар дамҗад Бурхиг туурултн

12«Нанд ямаран чигн йовдл һарһх зөв бәәнә» гиҗ зәрм улс келцхәнә, болв зәрм йовдлмуд туста биш. «Нанд ямаран чигн йовдл һарһх зөв бәәнә», болв би юунань чигн ялч болшго болҗанав[+]. 13«Хот – геснә төлә, гесн – хотын төлә» гиҗ зәрм улс бас келцхәнә, болв Бурхн терүг чигн, энүг чигн уга кех. Цогц-махмуд болхла цалдң йовдлын төлә бәәхш, Деед Эзнә төлә бәәнә. Деед Эзн цогц-махмудт килмҗән өгчәнә. 14Бурхн Деед Эзиг үкхләнь әмдрүлв, мадниг бас Тер Эврәннь күчәр әмдрүлх. 15Тадна цогц-махмуд Исус Христосин цогц-махмудын мөчмүд болҗахиг тадн меддговта? Тиигәд Христосин цогц-махмудын мөчмүдиг би авад, цалдң күүкд күүнә мөчмүд кехий? Төрүц уга![+] 16Цалдң күүкд күүнлә ниилсн күн, терүнлә нег цогц-махмудта болҗ оддгиг тадн меддговта? Яһад гихлә, Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Хойрас нег махмуд болх»[+]. 17Болв Деед Эзнлә ниилсн күн Терүнлә седкләрн негн болна[+]. 18Цалдң бәәдләс зултн! Күүнә һарһҗах талдан килнц терүнә цогц-махмудт харшлт болҗахш, болв цалдң йовдл һарһдг күн килнц һарһад эврәннь цогцан өвдкәҗәнә[+]. 19Тадна цогц-махмуд тадн дотр бәәх болн Бурхнас авсн Әрүн Сәкүснә сүм болҗахиг тадн меддговта? Тадн бийдән эзн бишит[+]. 20Бурхн тадна ормд үнинь өглә, тадниг хулдҗ авла. Тер төләд Бурхиг эврәннь цогц-махмудар дамҗад туурултн[+].

#### 7


Гер-малын туск төрмүд

1Тадна бичснә тускар. Күн гер эс авхла сән[*]. 2Болв цалдң йовдл һаршгон төлә залу күн болһн гергтә болх, күүкд күн болһн залута болх йоста. 3Залу күн эврәннь гер-мал болсна бооцана[†] даалһвран гергнәннь өмн күцәх зөвтә, гергн күн эврә залуһиннь өмн бас гер-мал болсна бооцана даалһвран күцәх йоста[+]. 4Гергн күн эврәннь цогц-махмудтан эзн биш болҗана, залунь эзнь болҗана. Залу күн бас эврәннь цогц-махмудыннь эзн биш болҗана, гергнь эзн болҗана. 5Нег-негнәсн бичә зултн. Зуг цаг зуур зөвшәрәд, мөргүл кехин төлә салҗ чадҗанат. Болв эрлг[†] тадниг килнцд уңһадгоһар терүнә хөөн дәкн нег-негнләһән хамдан харһтн. Яһад гихлә, тадн бийән бәрҗ чадшгот[+]. 6Энүнә тускар би таднд заквр биш, селвг өгч келҗәнәв[+]. 7Цугтан нанла әдл болтха гиҗ би санлав. Зуг күн болһн Бурхнас авсн эврә билгтә, негнь нег билгтә, хойрдгчнь – талдан билгтә[+]. 8Гер-мал болад уга улст болн белвсн улст, нанла әдл һанцар үлдтн гиҗ би селвг өгчәнәв. 9Болв кемр тедн бийән бәрҗ эс чадҗахла, тедн гер авх йоста. Яһад гихлә, гер авсн һал мет шатҗах седвәрәс деер болх[+]. 10Гер-мал болсн улст би биш Деед Эзн заавр өгчәнә: гергн күн залуһасн салх зөв уга[+]. 11Болв кемр гергн залуһасн салсн болхла, һанцарн үлдтхә, эс гихлә залутаһан эвцх кергтә. Залу гергән хайшго йоста[+]. 12Наадксднь Деед Эзн биш, би келхәр бәәнәв: кемр нег ахд Христост[†] иткдго гергн бәәхлә, залутаһан тер бәәхәр седҗәхлә, тиим залу гергнәсн салх зөв уга. 13Кемр күүкд күн эс иткдг залута болхла, тер залунь хамдан бәәхәр седҗәхлә, тиим гергн залуһасн салх зөв уга. 14Яһад гихлә, Бурхнд эс иткдг залу гергәрн дамҗад Бурхнд нерәдгднә, эс иткдг гергн залуһарн дамҗад бас тиигнә. Кемр тиим эс болсмн болхла, теднә үрдүд буру номта улсин[†] үрдүдлә әдл болх бәәсмн, болв тедн Бурхнд нерәдгдлә. 15Зуг Бурхнд эс иткдг гергчүд болн залус салхар седҗәхлә, салтха. Иим саамд Бурхнд иткдг күн сул бәәдлд тусҗана. Юңгад гихлә, Бурхн тадниг эвтән багтад бәәтхә гиҗ дуудвр кев. 16Бурхнд иткдг гергн, чи эврәннь залуһан аврч чадшгоһан альдас меднәч? Эс гихлә чи Бурхнд иткдг залу, эврәннь гергән аврч чадшгоһан альдас меднәч[+]?


Бурхна таалар бәәтн

17Зуг күн болһн Деед Эзнә шиидсәр болн Бурхна кесн дуудврар җирһтхә. Эн зокъялд цуг иткдг улсиг би сурһҗанав. 18Кемр Бурхн дуудсн цагт керчүлгдсн күн бәәхлә, тиим күн эврәннь керчүлһән нуухмн биш болҗана. Кемр Бурхн дуудсн цагт эс керчүлгдсн күн бәәхлә, тиим күүнд керчүлһн керг уга[+]. 19Керчүлгдсн күн эс керчүлгдсн төр уга юмн. Хамгин чинртәнь – әмтн Бурхна заавр күцәлһн[+]. 20Күн болһн Бурхн дуудсн цагт бәәсн бәәдләрн үлдх зөвтә. 21Бурхн дуудсн цагт чи ялч бәәсмн болхла, бичә терүнәсн ич. Болв кемр чамд сулдхвр авх арһ бәәхлә, терүгән олзл. 22Яһад гихлә, Христосла нииләд бәәтхә гиҗ Бурхна дуудсн ялч, Христосин сулдхсн күн болҗана. Түүшң Бурхна дуудсн сул күн Деед Эзнә ялч болҗана[+]. 23Бурхн тадниг хулдҗ авла, тиигәд тадн күүнә мухла бичә болтн[+]. 24Ахнр-дүүнр, күн болһн Бурхнла нииләд дуудгдсн цагт бәәсәрн үлдтн.


Гер-мал уга болн белвсн улсин тускар

25Гер-мал уга улсин тускар келхлә, Деед Эзнә заавр нанд уга. Болв Деед Эзнә хәәрлтәр итклтә бәәсәр би иим санатав:[+] 26Өдгә цагин күнд-түрүг оньгтан авч, күн болһн урднь бәәснлә әдләр бәәсн деер гиҗ би санҗанав. 27Чамд гергн бәәнү? Тиигхлә терүнәс сулдхар бичә седәд бә. Чи гер-мал болад угавч? Тиигхлә герг бичә хә. 28Болв кемр гер авхла, тиигхлә килнц һарһшгоч. Кемр күүкн мордхла, тиигхлә килнц һаршго. Зуг гер-мал болсн улс өдгә җирһлин күнд-түрүлә харһх. Таднд би харм төрҗәнәв. 29Ахнр-дүүнр, темдглсн цаг өөрдҗ йовна гиҗ би келхәр седләв. Эн өдрәс авн гергтә әмтн гергн уга мет бәәх йоста. 30Һашудҗах улс эс һашудҗах метәр, байрта улс байр уга мет, хулд кедг улс мел юмн уга улсла әдл бәәтхә,[+] 31эн делкәг эдлҗәх улс энүг эс эдлҗәсәр бәәтхә. Юңгад гихлә, эн бәәдләрн делкә удлго җирһдгән уурх[+]. 32Би тадниг ямаран чигн килмҗәс сул бәәтхә гиләв. Гер авад уга күн Деед Эзнә кергт килмҗән өгнә, Деед Эзнд таасгдхар седнә[+]. 33Гертә-малта күн өдгә тетквртән килмҗән өгнә, гергнәннь сә хәәнә. 34Терүнә седклнь хойр әңгрәд бәәнә. Гер-мал уга күүкд күн болн гиҗгтә күүкд Деед Эзнә төрт килмҗән өгнә, цогц-махмударн болн седкләрн Деед Эзнд бийән яһҗ нерәдхән ухална. Болв мордсн күүкд күн өдгә цага төрмүдт килмҗән өгнә, залуһиннь сә хәәнә. 35Би иигҗ келхләрн, таднд туста болтха гиҗәнәв. Би тадна юунд чигн харшлхар бәәхшв. Тадниг би чикәр бәәтхә гиҗәнәв, тиигәд бийән бүклднь мел харшлт угаһар, Деед Эзнә керг-үүлд церглтхә гиҗәнәв. 36Кемр кен чигн күн үг орулсн гиҗгтә күүкдтә чикәр бийән эс бәрҗәхт тоолҗахла, терүндән дегд дурта болад гер авхар седҗәхлә, тер эврәннь дурарн тер күүкән авх йоста. Энүнд килнц уга. 37Кемр күүнд гер бичә ав гиҗ эс келвчн, тернь гер авшго болад, бийән һартан бәрәд, ю кехән шиидәд, гиҗгтә күүк эс авхла, чик йовдл һарһх. 38Тиигәд гер авсн күн чик йовдл һарһҗана, гер эс авчах күн терүнәс үлү сән йовдл һарһҗана[+]. 39Залу әмд бәәтл гергн залутаһан холвата. Кемр залунь өңгрхлә, тер сул күн болад, седкл туссн күүнд мордҗ чадҗана. Зуг тер күн Деед Эзнд иткдг болх йоста[+]. 40Болв би хүвдән иигҗ тоолҗанав: сулдсн күүкд күн мордлго үлдхләрн буйн-кишгтә болх. Би болхла Бурхна Сәкүстәв гиҗ санҗанав.

#### 8


Худл шүтәнд нерәдсн хотын тускар

1Тадна бичсн худл шүтәнд нерәдсн хотын тускар. «Бидн цугтан медрлтәвидн» гиҗ зәрм улсин келсиг бидн меднәвидн. Эннь чик, зуг тиим медрл күүнд ик сана зүүлһнә, дурн болхла терүг батрулна[+]. 2Кемр кен чигн күн юм меддв гиҗәхлә, үнндән болхла, тиим күн медх дүңгәһән медҗәхмн уга болҗана[+]. 3Болв Бурхн Бийдән дурта күүг меднә[+]. 4Тиигәд худл шүтәнд нерәдсн хотын тускар келҗәнәв. Эн делкән худл шүтән мел чинр угаһинь бидн меднәвидн. Бурхн һанцхн, Түүнәс оңдань уга[+]. 5Теңгрт болн һазр деер бурхд бәәнә гиҗ келцхәдг болв чигн, үнндән болхла, олн бурхд болн деедс бәәнә. 6Болв маднд болхла, һанцхн Бурхн болн Эцк бәәнә. Тер – цуг делкән Үүдәч, бидн Терүнә төлә бәәнәвидн. Мана төлә һанцхн Деед Эзн Исус Христос[†] бәәнә. Терүгәр дамҗад цугтан үүдлә, терүгәр дамҗад бидн җирһл аввидн[+]. 7Болв терүг медҗәхнь цугтан биш. Зәрм улс худл шүтәнлә иҗлдәд, тиим хот уухларн, терүгән худл шүтәнә гиҗ санцхана. Тиигәд сәәг мууһас йилһх арһ баһ болсар, тедн бийән хотар бузрдасмн болҗ тоолҗана[+]. 8Болв эдлх хот мана холваг Бурхнла ясрулҗахмн уга. Кемр бидн хот эс эдлхлә, бидн мел юм гееҗәхшвидн. Кемр бидн хот эдлҗәхлә, мел юм олҗахшвидн[+]. 9Болв тана сул бәәдл баһ итклтә улсиг килнцд бичә орултха гиҗ болһатн. 10Кемр сәәг мууһас йилһх тату арһта күн, медрлтә чамаг буру номта улсин[†] сүмд сууһад хот ууҗахинь үзхләрн, эннь худл шүтәнд нерәдсн хот идхднь урмд өгхий[+]? 11Тиигҗ күч уга улсиг, ах-дүүг тана медрл алшгой? Христос терүнә төлә үклүс[+]. 12Тиигәд ахнр-дүүнриннь өмнәс килнц һарһхларн болн теднә сәәг мууһас йилһх арһ шавтахларн, тадн Христосин өмнәс килнц һарһҗанат. 13Тер төләд кемр мини ах-дүүг эдлх хот килнцд уңһаҗахла, терүг килнцд уңһашгон төлә би мах төрүц идшгов[+].

#### 9


Апостолмудын зөв болн даавр

1Би сул күн биший? Би апостол[†] биший? Мана Деед Эзн Исусиг би үзәд угай? Тадн Деед Эзн мини кесн көдлмшин ашнь болҗахшийт[+]? 2Кемр би талдан улст апостол биш болхла, яһв чигн би тадндан апостолв. Юңгад гихлә, Христосла[†] ниилснд тадна җирһл намаг апостол болҗасна темдг. 3Намаг шалһхла, би иигҗ бийән харсдув: 4Нанд хот идх болн уух зөв угай[+]? 5Мини зуульчлһнд Бурхнд иткдг гергм талдан апостолмудла, Деед Эзнә ахнр-дүүнрлә, Кеплә әдл намаг дахҗ чадшгой[+]? 6Эс гиҗ һанцхн би болн Бар-Наба хойр эврәннь теткврән олхмби[+]? 7Ямаран салдс эврәннь һаруһан даңшдви? Уста үзм тәрчкәд, ямаран тәрәч терүнә темс эс идхмб? Мал хәрүлҗәх күн, терүнә үснәс эс уухмб[+]? 8Би энүнә тускар күүнә хәләцәс иштәһәр келҗәнү? Закан[†] терүнә тускар эс келҗәнү? 9Яһад гихлә, Мошен Заканд иигҗ бичәтә: «Буудя цокҗах царин ам бичә бо». Бурхн цард сана зовҗану[+]? 10Йирдән болхла, Бурхн мадна тускар келҗәхший? Мадна тускар боллго. Яһад гихлә, иигҗ бичәтә: «Һазр хаһлҗах болн буудя цокҗах күн, урһцин нег әңгнь авх нәәлвртәһәр көдлх зөвтә»[+]. 11Бидн тадн дунд Әрүн Сәкүснә эк тәрвидн. Кемр бидн хәрүднь теткврин дөң авчахла, тернь ик болхий[+]? 12Кемр талдан улст таднас эн дөң күләх зөв бәәхлә, терүнәс үлү зөв маднд бәәнә. Болв бидн эн зөвән олзлҗахшвидн. Христосин туск Сән Зәңг торлго тардгар бидн цугинь даахдан белнвидн. 13Сүмд церглҗәсн улс сүмәс тетквр авдгиг тадн меддговта? Тәкл тәкдг ормд[†] церглҗәх улс тәклин малас эврәннь хүвән авх зөвтәй[+]? 14Сән Зәңг тархаҗах улс тедү мет терүнәс җирһлиннь тетквр олх йоста гиҗ Деед Эзн закв[+]. 15Болв би эн зөвин нег чигинь олзлсмн угав. Тиигәд би эн зөвиг бийиннь төлә эдлхәр бичҗәхшв. Тиим юм һарһхин орнд би шулуһар үксв. Нег чигн күн бардмнх учр нанас булаҗ чадшго[+]. 16Сән Зәңг тархасарн би бардмнҗ чадшгов. Эн нанд өгсн заавр. Кемр Сән Зәңг эс тархахла, би басл зовлң эдлхв![+] 17Кемр энүг эврәннь дурар тархасмн болхла, тиигхлә би мөңгәр ачлгдх зөвтә бәәсмн. Зуг би даалһврар цәәлһвр кеҗәнәв, яһад гихлә, Бурхн нанд эн төриг күцәтхә гиҗ даалһв[+]. 18Тиигхлә мини ачлвр ямаранв? Сән Зәңгиг би өңгәр цәәлһҗәнәв, терүнә өгчәх зөвиг би олзлҗахшв[+]. 19Би кенә чигн ялч эс болсн бийнь олн улсиг Бурхнд иткүлхәр би бийән цугтаннь ялч кевв[+]. 20Христост евреймүдиг иткүлхәр би еврей болв. Мошен закаһар эс бәәв чигн Мошен закаһар бәәдг улст, тедниг Христост иткүлхәр би зака күцәдг күн болв[+]. 21Закан угаһар бәәдг әмтнд тедниг Христост иткүлхин төлә би закан уга күн болв. Болв эннь намаг Бурхна зака эс күцәҗәнә гиҗәх темдг биш, терүнәс үлү би Христосин зака күцәҗәнәв[+]. 22Күчн уга улст, тедниг Христост иткүлхәр би күчн уга күн мет болв. Цугтаннь төлә би цугнь болв, тиигхләрн зәрмсинь яһад болв чигн Христост иткүлхәр тиигв[+]. 23Энүг цугтаһинь би Сән Зәңгин төлә кеҗәнәв, эврән чигн Терүнә әдс авхар седләв. 24Урлданд олн улс гүүнә, болв һанцхн күн диилвр бәрнә. Тер төләд ачлвр авхар гүүтн[+]. 25Бөкнр цугтан бийән чаңһ бәрнә. Энүгән тедн цаг зуур ачлврин төлә күцәнә, бидн болхла энүг мөңк ачлврин төлә кеҗәнәвидн[+]. 26Тиигәд би керг угаһар гүүшгов, аһарт нудрмарн сегсрҗ ноолдшгов. 27Болв би эврәннь цогц-махмудан һарднав, терүг эврәннь седсәрн бәрнәв. Иигҗ би талдан улст ном цәәлһхләрн, урлданд орх зөвән геешгон төлә тиигнәв.

#### 10


Худл шүтәнд бичә мөргтн

1Ахнр-дүүнр, мана өвкнр цаһан үүләр харсгдҗ йовҗ, тедн цугтан Улан теңгс һатлсиг тадниг медтхә гиҗ би санлав[+]. 2Үүлнд болн теңгст орулсар тедн Мошелә ниилв.

3Тедн цугтан Бурхна күчәр өггдсн өдмг идлә,[+] 4тедниг дахсн уулын хадар Бурхна гүүлгсн уснас уула. Тер хаднь Христос[†] бәәҗ.

5Болв тер бийнь Бурхн теднә ик зууһинь таассн уга, теднә үксн цогцнь эрм-цаһан көдәд эргндән хайгдв[+]. 6Мадн Израилин өвкнрлә әдл хар саната йовдлмуд һарһхар бичә седтхә гихлә, тернь үлгүр болҗана[+]. 7Теднә зәрмснь худл шүтәнд мөргснлә әдл бидн тиигх йосн угавидн. Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Әмтн сууһад хот идәд, ууһад, дәкәд экләд биилцхәв»[+]. 8Бидн теднә зәрмсиг дураҗ, аля кех зөв угавидн. Аштнь тиим йовдл һарһснд нег өдр 23.000 күн үкв[+]. 9Зәрм улсиг дураһад, бидн Христосиг сөрх зөв угавидн. Аштнь тедн моһад зуулһад үкцхәв[+]. 10Зәрм улсиг дураһад бидн һундл келх зөв угавидн. Аштнь тедн алачар ка цокгдв[+]. 11Эннь талдан улст үлгүр болдгар учрв, эннь маднд сагар бәәлһнә темдг болв. Яһад гихлә, бидн цагин чилгчд бәәнәвидн[+]. 12Кемр тадн батар зогсаҗанавидн гиҗ санҗахла, саглтн, унҗ одвзат[+]. 13Тадна һатлҗ һарсн сөрү йовдлмуд йирин күүнә сөрү йовдлмуд болҗана. Болв Бурхн итклтә, таднд чидләстн даву юм сөрүлшго. Сөрүлсн цагт тадниг даахин төлә Бурхн хаалһ һарһҗ өгх[+]. 14Тиигәд күндтә ахнр-дүүнр, худл шүтәнд мөргхәсн зултн[+]. 15Би таднд, ухата улст гиһәд, келҗәнәв. Мини келсиг эврән йилһәд хәләтн. 16Кемр бидн Бурхнд ханлтан өргәд йөрәлин ааһас ууҗахла, Христосин цусиг хувалцҗахший? Кемр бидн өдмгәс хуһлҗ авхларн бидн Христосин цогц-махмуд хувалцҗахший[+]? 17Негхн өдмг бәәдг болҗана. Бидн олн болв чигн нег цогц-махмуд болҗанавидн, яһад гихлә, бидн нег өдмгәс иднәвидн[+]. 18Израилин улсиг хәләлт: Тәкл тәксн хотас идсн улс тәклин ширән көдлмшт орлцачнр эс болшгой[+]? 19Тәкл тәксн хот эс гихлә, худл шүтән чинртә гиҗ би санҗану[+]? 20Уга, зуг буру номта улс[†] тәкл тәкхләрн, тер хотан Бурхнд биш, хар сәкүсдт өгчәнә гиҗ би келҗәнәв. Би тадниг хар сәкүсдлә бичә үүрлтхә гиҗәнәв[+]. 21Тадн Деед Эзнә ааһас болн хар сәкүснә[†] ааһас дегц ууҗ чадшгот. Тадн нег кемлә дегц Деед Эзнә ширән ард болн хар сәкүсдин ширән ард сууҗ чадшгот[+]. 22Деед Эзиг бидн уурлулхмби? Бидн Терүнәс чидлтәй[+]? 23«Ю болв чигн кех зөв бәәнә» гиҗ зәрм улс келцхәнә, зуг цугтад олз бәәнә гиҗ келҗ болшго. «Ю болв чигн кех зөв бәәнә», зуг цугтан батрҗахш[+]. 24Кен чигн күн эврә бийиннь олз бичә хәәтхә, өөрхн улсиннь олз хәәтхә[+]. 25Базрт хулдгдҗах махнас дуртаһан идтн. Зуг сәәг мууһас йилһхх арһин сурврмуд бичә тәвтн[+]. 26Яһад гихлә, «һазр болн терүн деерк кевтән Деед Эзнә»[+]. 27Кемр Бурхнд иткдго күн таниг хот эдлтн гиһәд дуудхла, йовхар седхлә, йовад цугтаһинь идтн. Зуг сәәг мууһас йилһх арһин сурврмуд бичә тәвтн[+]. 28-29Кемр таднд кен негнь иигҗ келхлә: «Энүгәр тәкл тәклә», тиигхлә тер хотыг энүг келсн күүнә төлә бичә идтн, сәәг мууһас йилһх арһин төлә бас бичә идтн: Би тадна арһин биш, терүнә арһин тускар санҗанав. «Болв мини сул бәәдлд талдан улсин сәәг мууһас йилһх арһ яһад боомтг болҗахмб? 30Кемр би зальврад хот эдлҗәхлә, тиигхлә тер хотас көлтә мини тускар яһад му келҗәхмб? Эн хот уусндан би Бурхнд ханлтан өргҗәнәв» гиҗ негнь келнә[+]. 31Тер төләд тадн кеҗәх тоотан идҗәхләрн, эс гихлә ууҗахларн Бурхн туурдгар кетн[+]. 32Тадн евреймүдт, буру номта улст, Христост иткдг Бурхна багд чигн харшлт болдгоһар җирһтн[+]. 33Нанла әдл бәәтн. Би цугтаднь юунднь чигн тааста болхар седнәв, бийдән олз хәәҗәхшв, талдан улс авргдтха гиһәд теднә сә хәәнәв[+].

#### 11

1Би Христосиг[†] яһҗ дуранав, тиигҗ тадн намаг дуратн[+].


Хургин зокъялмуд

2Тадн намаг кезә чигн мартлго, мини өгсн номар бәәснд би тадниг буульҗанав. 3Болв би тадниг иим юм медтхә гиҗәнәв: Христос залу болһна толһач, гергнә толһачнь залунь болҗана, Христосин толһачнь Бурхн болҗана[+]. 4Тиигәд залу болһн махлаһан авлго мөргҗәхлә эс гихлә әәлдхлә, тер күн Христосиг күндлдгон темдг. 5Толһаһан бүрклго мөргҗәх эс гихлә әәлдхҗәх күүкд күн болһн эврәннь залуһан күндлҗәхш. Эннь күүкд күн толһаһан таахлулснла әдл болҗана[+]. 6Кемр күүкд күн толһаһан бүркшгоһар бәәхлә, тиигхлә тер толһаннь үсән ахрар хәәчлтхә. Болв күүкд күн үсән хәәчлх хусата толһата болхасн ичҗәхлә, тиигхлә тер толһаһан бүрктхә[+]. 7Залу күн Бурхна дүр болн Терүнә туурмҗ үзүлҗәсәрн толһаһан бүркшго болҗана. Күүкд күн болхла залуһиннь туурмҗ үзүлҗәнә[+]. 8Яһад гихлә, залу күн күүкд күүнәс үүдәгдсмн биш, күүкд күн залу күүнәс үүдәгдлә[+]. 9Залу күн күүкд күүнә төлә үүдәгдсн биш, күүкд күн залу күүнә төлә үүдәгдлә[+]. 10Тиигәд Бурхна элчнрин төлә күүкд күн толһадан боодг бүркәгтә болх зөвтә. 11Болв Деед Эзнә ниицәһәр гергн залуһиннь медлд бәәх йоста, залу гергнәннь медлд бәәх йоста[+]. 12Яһад гихлә, күүкд күн яһҗ залу күүнәс үүдәгдсмб, тиигҗ ода залу күн күүкд күүнәс төрнә. Зуг цугтан Бурхнас үүднә. 13Эврән ухалтн: күүкд күн Бурхнд толһаһан бүрклго мөргсн сән йовдлий? 14-15Залу күн ут үстә болхла, ичртә бәәдгинь темдг. Күүкд күн ут үстә болхла, эннь күндллһнә темдг гиҗ йиртмҗин бийнь мадниг сурһҗахший? Ут үсн энүнд бүркәг болтха гиҗ өггдҗ[+]. 16Кемр энүнә тускар зүтклдх күн бәәхлә, би иигҗ келхв: маднд чигн, Бурхнд иткдг багмудт чигн оңдан авъяс уга.


Деед Эзнә асхна хотын тускар

17Болв диг-дарани заавр өгхләрн, би тадниг буульхар бәәхшв. Яһад гихлә, тадна хургас мунь ик, олзнь баһ. 18Тиигәд хамгин түрүнд тадн хургтан хурхларн, хоорндан хувагдна гиҗ соңслав. Би энүнә зәрмднь иткҗәнәв[+]. 19Таднас кен итклтәһинь медхин төлә тадн хоорнд хувагдлһн маһд уга бәәх зөвтә[+]. 20Тадн хамдан хурхларн, Деед Эзнә хот ууҗахшит. 21Юңгад гихлә, күн болһн наадксан күләлго эврәннь хотан иднә. Тиигәд зәрмснь хот уга үлднә, зәрмснь согтна. 22Хот идх, уух эврә гер таднд угай? Эс гихлә тадн Бурхна иткдг улсиг күндлҗәхшт, хоосн улсиг дорацулҗант? Би таднд ю келхмб? Тадниг иим юм һарһснд буульхмби? Уга. Би буульшгов[+]. 23Яһад гихлә, би Деед Эзнәс таднд өгсн ном авлав. Бәрүлҗ өггдсн сөөһәр Деед Эзн Исус өдмг авад,[+] 24Бурхнд ханлтан өргәд, өдмгиг хуһлад Тер иигҗ келҗ: «Тадна төлә тәкл тәкҗәх эн мини цогц-махмуд. Намаг санад тиигҗ кетн»[+]. 25Терүнлә әдл асхна хотын хөөн ааһ авад иигҗ келв: «Мини цуснас тогтсн эн шин бооцана[†] ааһ. Үүнәс уухларн, Намаг санад тиигҗ кетн»[+]. 26Яһад гихлә, тадн эн өдмг идхләрн болн эн ааһар уухларн, Деед Эзиг иртл, тадн Терүнә үклиг герчлҗәнәт. 27Тиигәд эн өдмг идсн, эс гихлә Деед Эзнә ааһас терүг күндллго уусн күн Деед Эзнә цогц-махмудын болн цусна өмнәс килнц һарһсндан бурута болх[+]. 28Күн болһн бийән шинҗлчкәд Деед Эзнә өдмг идтхә, Терүнә ааһас уутха. 29Кемр эн өдмг идәд болн эн ааһас ууҗах күн Деед Эзнә цогц-махмудын тускар эс санхла, тер күн идх-уух цаглаһан бийән зарһд орулҗана. 30Тер учрар тадна ик зунь чинән уга болн гемтә, зәрмснь үкҗ одв. 31Кемр бидн бийән шинҗләд бәәсмн болхла, Бурхн мана зарһ кешго билә. 32Болв мадниг делкәлә хамдан цааҗла харһулшгон төлә Деед Эзн мана зарһ кеснд бидн сурһуль авнавидн[+]. 33Тиигәд мини ахнр-дүүнр, кемр тадн хамдан хот идхәр цуглрхларн, нег-негән күләтн. 34Кемр тадн өлсҗ йовхла, хамдан цуглрхларн, Бурхна зарһла харһшгон төлә гертән хотан уучкад һартн. Оңдан төрмүдәр болхла, би таднд ирхләрн заавр өгнәв.

#### 12


Әрүн Сәкүснә билгүд

1Тадна бичсн Әрүн Сәкүснә билгүдин тускар. Тадниг теднә тускар медтхә гиләв[+]. 2Бурхн уга бәәдләр бәәхдән, тадниг күн түлкҗәх мет, келн уга худл шүтәдт мөргдгән тадн меднәлмт[+]. 3Тиигәд кемр Бурхна Сәкүсн күүһәр дамҗад келҗәхлә, күн Исусиг хараҗ чадшгог тадн медтхә гиҗәнәв. Зуг күүһәр дамҗад Әрүн Сәкүсн эс келхлә, нег чигн күн: «Исус – Деед Эзн» гиҗ келшго[+]. 4Зүсн-зүүл билгүд бәәнә, болв Сәкүсн нег кевтән[+]. 5Зүсн-зүүл церглтс бәәнә, болв Деед Эзн нег кевтән[+]. 6Бурхна зүсн-зүүл йовдлмуд бәәнә, болв Бурхн нег кевтән. Цугтаднь эн юмиг Бурхн өгнә[+]. 7Олна сән бәәдлин төлә күн болһнд билг өгчәхдән Сәкүсн Бийән үзүлҗәнә. 8Негнднь Әрүн Сәкүсн цецнә үг өгнә, талдан күүнд медрлин үг өгнә. 9Талдан күүнд Әрүн Сәкүсн иткл өгнә, зәрмсднь Әрүн Сәкүсн эдгәдг билг өгнә[+]. 10Зәрм күүнд Әрүн Сәкүсн өвәрц юм һарһх билг, зәрмднь – әәлдх билг, зәрмсднь – сәкүсд йилһҗ чадх билг, талдан күүнд – олн келәр келдг билг, зәрмсднь – олн улсин кел цәәлһҗ өгх билг өгнә[+]. 11Болв эннь цугтан ор һанцхн Әрүн Сәкүснә йовдлмуд болҗана. Тиигәд Әрүн Сәкүсн Эврәннь таалар күн болһнд билг өгнә.


Олн мөчмүдтә цогц-махмуд

12Күүнә цогц-махмуд негн болв олн мөчмүдтә. Олн мөчмүдтә болв чигн, болв тедн нег цогц-махмуд бүрдәҗәнә. Тиигҗ Христосин[†] тускар келҗ болҗана[+]. 13Яһад гихлә, нег Сәкүсн мадниг, евреймүдиг болн буру номта улсиг,[†] ялчнриг болн сул бәәх улсиг нег цогц-махмудын мөчмүд кев. Бидн цугтан Бурхнас нег Сәкүс аввидн[+]. 14Цогц-махмуд нег әңгәс биш, олн әңгәс бүрднә. 15Кемр көл иигҗ келсн болхла: «Би һар эс болсндан, цогц-махмудын мөч бишв». Энүнәс көлтә цогц-махмудын мөч биш болхви тер? 16Кемр чикн иигҗ келсмн болхла: «Би нүдн эс болсндан цогц-махмудын мөч бишв». Энүнәс көлтә цогц-махмудын мөч биш болхв тер? 17Кемр цогц-махмуд бүклдән нүдн болсн болхла, тиигхлә яһҗ тер соңсх бәәсмб? Кемр цогц-махмуд бүклдән чикнәс бүрдсмн болхла, яһҗ тер үнрчлх бәәсмб? 18Болв Бурхн зүсн-зүүл мөчмүдиг Эврәннь седвәрәр цогц-махмудт тәвв. 19Кемр цугтан нег мөч болсн болхла, тиигхлә цогц-махмуд уга болх билә. 20Болв олн мөчмүд бәәнә, зуг цогц негн болдг. 21Нүдн һарт иигҗ келҗ чадшго: «Чи нанд керг угач». Толһа көлд бас иигҗ келшго: «Тадн нанд керг угат». 22Түүнәс үлү чинән уга мөчмүд улм кергтә болҗана. 23Цогц-махмудын баһ чинртәд тоолгдҗах мөчмүдт бидн ик оньгтаһар килмҗән өгнәвидн. Күн үзшго мөчмүдиг бидн талдан нүднәс эвтәһәр далдлнавидн. 24Болв сәәхн мөчмүдт тиим килмҗ керг уга. Бурхн цогц-махмуд бүрдәхләрн, килмҗ керглгдҗәх мөчмүдт икәр килмҗ тусдгар бүрдәҗ. 25Тиигәд цогцд хувалһн уга, мөчмүд цугтан нег-негндән әдл килмҗ өгчәнә. 26Кемр цогцин нег мөч зовҗахла, терүнлә хамдан мөчмүд цугтан зовҗана. Кемр нег мөчиг туурулҗахла, терүнлә хамдан мөчмүд цугтан байрлна[+]. 27Тадн Христосин цогц-махмуд болҗанат, таднас күн болһн Терүнә мөч болҗана[+]. 28Христост иткдг улс дунд Бурхн түрүләд зәрмснь – апостол[†] болтха, хойрдгчнь – әәлдәчнр,[†] һурвдгчнь – багшнр болтха гиҗ шиидҗ. Зәрмстнь Бурхн өвәрц юм кех, зәрмстнь – эдгәх арһ, зәрмстнь – дөң болх, зәрмстнь – һардх, зәрмстнь – олн келәр келдг арһ өгч[+]. 29Цугтан апостолмудый? Цугтан әәлдәчнрий? Цугтан багшнрий? Цугтан өвәрц юм һарһх арһтай? 30Цугтан әмдрүлдг билгтә болхий? Әмтн цугтан зүсн-зүүл келәр келҗ чаддви? Цугтан кел цәәлһҗ чадх арһтай? 31(31а) Түүнәс чинртә билгтә болхар седтн[+].


Дурна тускар

(31б) Би таднд терүнәс үлү сән хаалһ үзүлсүв.

#### 13

1Кемр би цуг әмтнә келәр, нам Бурхна элчнрин келәр келдг болад, зуг дурн уга болсмн болхла, тиигхләрн би хәңкнҗәх улан мөңгн көңкрг мет болн көгҗмин әәтә цаң мет болх биләв. 2Кемр нанд әәлдәчин билг бәәһәд, цуг нуувчиг меддг болад, цуг медрлтә болн итклтә болсарн уул көндәҗ чаддг болхла, зуг дурн уга бәәхлә, тиигхлә би юмн бишв[+]. 3Би кемр бәәсән цугтаһинь түгәһәд өгәд, нам эврәннь цогц-махмудан шататха гиһәд өгсмн бийнь, дурн уга болхла, нанд мел олз уга. 4Дурн тесвртә болн цаһан саната, дурн үлү үзхш, караглхш. Дурн ик сана зүүхш, 5модьрун биш. Дурн бийдән олз хәәхш, уурта биш, өшә некхш.

6Дурн өшәтә юмнд байрлхш, болв үнн юмнд байрлна. 7Дурн цугинь даана, цугтаһинь иткнә, цугтаднь нәәлнә, дурн тесвртә. 8Дурн мөңк. Әәлдхл чилх, келн тагчгрх, медрл уга болх. 9Яһад гихлә, мана медрл күцц биш, мана әәлдхлһн күцц биш. 10Болв кемр күцц юмн ирхлә, дутунь уга болх. 11Би нилх цагтан нилхинәр келдг биләв, ухалдг биләв, нилх бичкнә тоолврта биләв. Болв бөдүн күн болхларн, би бичкнәк цага тоотыг авсн угав[+]. 12Ода бидн цугтаһинь бүркг нүр үздгт үзҗәхәр үзҗәнәвидн, хөөннь бидн цугтаһинь чирәһәрн нүүрцҗ үзхвидн. Ода би юм күцц медхшв. Бурхн намаг меддг әдләр хөөннь би цугинь күццднь медхв[+]. 13Ода деерән һурвн юмн үлдҗәнә: иткл, нәәлвр, дурн. Эднәс хамгин чинртәнь дурн болҗана.

#### 14


Әәлдхлин болн олн келәр келдг билг

1Дурнд седклән тәвтн. Әрүн Сәкүснә билгүд, түүнәс үлүһәр әәлдхлин билг авхар седтн[+]. 2Медгддго келәр келҗәх күн күүнд биш Бурхнд келҗәнә. Яһад гихлә, терүнә келсиг күн медҗәхш. Әрүн Сәкүсәр дамҗад нуувч тер келҗәнә. 3Болв әәлдәч әмтиг сурһҗана, урмд өгчәнә, тогтнулҗана. 4Медгддго келәр келҗәх күн бийән сурһҗана. Әәлдәч болхла иткдг улс сурһҗана. 5Би болхла таднас күн болһн медгддго келәр келтхә гиҗ санлав, болв тадн әәлдхлә деер болх. Бурхнд иткдг улс сурһхин төлә медгддго келәр келсиг кен болв чигн эс цәәлһхлә, әәлдхл келҗәх күн медгддго келәр келҗәх күүнәс даву[+]. 6Тиигәд, ахнр-дүүнр, кемр би тадн тал ирәд медгддго келәр келхлә, терүнәс таднд ямаран олз болхмб? Кемр би, нанд Бурхна сексн тоотыг эс гихлә медрл, эс гихлә әәлдхл, эс гихлә ном таднд авч эс ирхлә, мел олз уга. 7Үлгүрнь, әмн уга көгҗмин инструментмуд авад хәләтн: флейтиг эс гихлә арфиг. Кемр тал-талдан ә эс һарһхла, ямаран айс наадҗахиг яһҗ медхмб? 8Кемр бүрә бүшкүр шишлң докъя эс өгхлә, кен дәәнд белдхмб[+]? 9Түүшң таднла болҗана. Кемр тадн эврәннь келәр медгддго үг келхлә, тана келсиг яһҗ медхмб? Тадна келсн юмн биш. 10Делкәд олн зүсн-зүүл келн бәәнә, тедн цугтан эврә чинртә. 11Кемр би келнә чинр эс медҗәхлә, тер келәр келҗәх улс нанд талдан орна улс болх, би теднд талдан орна күн болхв. 12Түүшң танад болҗана. Тадн Әрүн Сәкүснә билгүд авхар икәр седҗәхләрн, иткдг улс сурһхд церглҗәх билгүд икәр олзлтн. 13Тиигәд талдан келәр келҗәх күн эврәннь келән цәәлһхин төлә зальвртха. 14Яһад гихлә, кемр намаг талдан келәр зальврхла, мини сәкүсн зальврна, мини ухан терүнәс мел олз авчахш. 15Тиигхлә би яахмб? Би Әрүн Сәкүсәрн зальврнав, болв ухаһарн бас зальврнав. Би Сәкүсәрн дуулнав, ухаһарн бас дуулнав[+]. 16Кемр чи Бурхнд Әрүн Сәкүсәрн ханлт өргҗәхлә, хаҗуд бәәх улсин кен негнь чини ханлтын хәрүд яһҗ «Тиигтхә!» гиҗ келхмб? Чамаг ю келҗәхиг тер медҗәхш[+]. 17Чи Бурхнд сәәнәр ханлт өргнәч, болв оңдан күн дасҗ чадҗахш. 18Би талдан келмүдәр тадна кенәстн болв чигн икәр келҗәсндән Бурхнд ханлтан өргҗәнәв. 19Болв иткдг улсин хургт медгддго келәр арвн миңһн үгин ормд талдан улсиг сурһхин төлә медгдх тавн үг би келсв.

20Ахнр-дүүнр, ухаһарн бичкдүд бичә болтн. Му юмнд бичкдүд мет болтн, болв ухан-санаһарн икчүдлә әдл болтн[+]. 21Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Би эн улст медгддго келәр келҗәх улсар дамҗад келнәв, талдан орна улсар дамҗад келнәв, болв тиигв чигн тедн Намаг соңсшго гиҗ Деед Эзн келҗәнә». 22Тиигәд медгддго келәр келлһн иткдг улсин төлә биш, эс иткдг улсин төлә онц темдг болҗана. Әәлдхл эс иткдг улсин онц темдг биш, иткдг улсин онц темдг[+]. 23Кемр иткдг улс цугтан цуглрад, медгддго келәр күүндҗәхлә, эгл улс эс гихлә Бурхнд иткдго улс орҗ ирхләрн, «тадн адрҗанат» гиҗ келшгой[+]? 24Болв кемр цугтан әәлдҗәх цагт Бурхнд эс иткдг күн, эс гихлә эгл күн орҗ ирхлә, тер күүнә килнцнь әәлдхләр илдкгдх. Соңсҗасарн тер зарһла харһх. 25Терүнә нуувч седвәрнь илдкгдх, тер элкдәд, Бурхнд мөргәд келх: «Тадн дунд йосндан Бурхн бәәҗ!»


Иткдг улсин хургин диг-даран

26Ахнр-дүүнр, би иигҗ ухалҗалав. Тадн хамдан цуглрхларн, тадна негнд частр бәәнә, хойрдгчднь ном, талданднь Бурхнас илднь келх үг бәәнә, талданднь медгддго келәр келх арһ бәәнә, бас негнь медгддго келәр келсиг цәәлһх арһ бәәнә. Эдн цугтан иткдг улс батрулхин төлә бәәхмн болҗана[+]. 27Кемр кен нег күн медгддго келәр келҗәхлә, тиигхлә хойрнь эс гихлә, зуг һурвнь чеерүдәр келтхә. Тиигхләрн негнь ю келҗәхиг цәәлһх зөвтә. 28Кемр медгддго келәр келсиг цәәлһдг күн уга болхла, тиигхлә медгддго келәр келхәр седҗәсн күн хургт тагчг бәәтхә, зуг бийдән болн Бурхнд келтхә. 29Хойр эс гихлә һурвн әәлдәчнр[†] келтхә, цуглрсн улс цугтан келсн үгмүдинь үнлтхә[+]. 30Кемр цуглрсн улс дундас негнь Бурхнас илдкл авчахла, тиигхлә келҗәсн күн тагчгрх йоста. 31Тадн сурһмҗ болн урмд авхин төлә цугтан селгәһәр әәлдхл кеҗ чадҗанат. 32Әәлдхлин билг әәлдәчин медлд бәәх йоста. 33Бурхн диг-дара эвдлһнә Бурхн биш, эвин Бурхн болҗана. Тадн Бурхна улсин цуг багмудар цуглрхла, 34күүкд улс тагчг бәәтхә. Теднд келх зөв өгчәхш, Закана[†] некврәр тедн соңсхврта бәәх йоста[+]. 35Кемр тедн ю болв чигн дасхар седҗәхлә, гертән эврәннь залуһасн сурх йостат. Яһад гихлә, күүкд күүнд хургт келхд ичртә. 36Бурхна үг таднас һарви? Эс гихлә зуг һанцхн таднд күрви? 37Кемр бийән әәлдәчд, эс гихлә Әрүн Сәкүсн һардҗах күүнд тоолҗахла, тиим күн мини бичҗәсиг цугтаһинь Деед Эзнә заавр мөн гиҗ нанла зөвшәрх йоста. 38Энүг һазалҗах күүг, тадн бас һазалтн. 39Тиигәд, ахнр-дүүнр, әәлдхәр шунтн, болв медгддго келәр келҗәхиг бичә хөртн[+]. 40Зуг цугтан диг-даратаһар болн сән кевәр күцәгдх йоста[+].

#### 15


Христосин әмдрлһн

1Ахнр-дүүнр, мини цәәлһҗ өгсн Сән Зәңгин тускар таднд бас нег дәкҗ сана орулхар седләв. Тадн терүг авад, эврәннь ул келәт. 2Кемр тадн мини цәәлһҗ өгсн Сән Зәңг бәрхлә, хара эс итксмн болхла, тадн Сән Зәңгәр дамҗад авргдвт[+]. 3Хамгин һол төрнь – авсан би таднд өгләв. Бурхна Бичгт бичгдсәр Христос[†] мана килнцәс көлтә үкв[+]. 4Бурхна Бичгт бичгдсәр Христос оршагдла, дәкәд һурвдгч өдртән әмдрлә[+]. 5Хөөннь Кепт тер үзгдв. Дәкәд арвн хойр сурһульчнрт.[†][+] 6Дәкәд Христос тавн зу һар ахнр-дүүнрт дегц үзгдв. Теднә ик зунь ода чигн әмд, зәрмснь өңгрҗ одв. 7Дарунь Христос Яковд болн апостолмудт[†] цугтаднь үзгдв[+]. 8Би чик биш цагт һарсн күүнлә әдл болсн бийнь хамгин сүүлднь нанд үзгдв[+]. 9Би апостолмудын хамгин чинр угань болҗанав. Би, нам апостол гих нер зүүх зөв угав. Яһад гихлә, би Христост иткдг улсиг даҗрдг биләв[+]. 10Болв Бурхна цаһан санаһар би тиимв. Бурхна хәәрлт нанд киидән давсн уга: апостолмудас цугтаһаснь икәр би көдлв. Зуг би биш, мини дотрк Бурхна хәәрлт тиигв[+]. 11Би эс гихлә тедн таднд тиигҗ цәәлһв, тадн тиигҗ итквт.


Үксн улсиг әмдрүллһн

12Кемр Христос үкәд әмдрлә гиҗ цәәлһгдҗәхлә, тадна зәрмснь үкснә хөөн әмдрдмн биш гиҗ келҗәхмб[+]? 13Болв үкснә хөөн әмдрдго болхла, тиигхлә Христос чигн әмдрүлгдсн уга. 14Кемр Христос эс әмдрүлгдсн болхла, тиигхлә, бидн киидән Сән Зәңг цәәлһҗәнәвидн, тадн киидән иткҗәнәт. 15Түүнәс даву бидн Бурхна тускар худл келдг улс болҗанавидн. Яһад гихлә, Христосиг үкснә хөөн Бурхн әмдрүлв гиҗ бидн терүнә тускар герчлләвидн. Болв кемр үксн улс дәкҗ әмдрдгонь үнн болхла, тиигхлә Бурхн Христосиг әмдрүлсмн уга. 16Яһад гихлә, кемр үксн улс әмдрдго болхла, тиигхлә Христос әмдрүлгдсн уга. 17Кемр Христос эс әмдрүлгдсн болхла, тадн харҗахар иткҗәнәт, тадн ода күртл килнцд авлгдҗ бәәнәт[+]. 18Түүшң Христост иткәд үксн улс мөңк зовлңд орв[+]. 19Кемр бидн эн җирһлдән Христост нәәлҗәхлә, бидн цугтаһаснь хөв уга улс болҗанавидн. 20Болв Христос үкәд әмдрүлгдлә! Эннь үксн улс бас әмдрүлгдх гисиг лавлҗана[+]. 21Эн делкәд үкл негхн күүһәр дамҗад ирснлә әдләр үкләс әмдрүллһн негхн күүһәр дамҗад ирв[+]. 22Цугтан Аадмла нииләд үксн мет мел тиим кевәр цугтан Христосла ниилсндән әмдрүлгдх. 23Зуг күн болһн чик диг-дараһар әмдрүлгдх: түрүләд Христос, Терүг ирхләг Терүнә болсн улс әмдрүлгдх[+]. 24Тиигәд эн орчлңгин чилгч ирх. Һардҗах, йос бәрҗәх болн күчтә сәкүсдиг Христос уга кеснәннь дару залвран Эцк Бурхнд Тер бәрүлҗ өгх[+]. 25Яһад гихлә, Бурхн цуг дәәсиг дииләд Христосин көлд хайтл, тер кем күртл Христос залх йоста[+]. 26Уга кегдх сүүлңк дәәсн – үкл. 27Яһад гихлә, «Бурхн цугтаһинь Терүнә көлд кевтүлв». «Цугтан» гисн тоод Бурхн орҗахш, эн Эврән цугтаһинь Христосин медлд орулв[+]. 28Бурхн цугтаһинь Христосин медлд орулхла, тиигхлә Көвүнь, Христос, Эврән Терүнә медлд цугтаһинь орулсн Бурхна медлд орх. Тиигәд Бурхн цугтаһинь залх[+]. 29Үксн әмтнә төлә уснд кирслгдснь ю кеҗәхмб? Кемр үксн әмтиг әмдрүлдго болхла, теднә төлә ю хәәҗ уснд кирслгдхмб? 30Агчм болһн бидн ю хәәҗ әмәрн шордхмб[+]? 31Ахнр-дүүнр, би өдр болһн үкл үзнәв. Би энүнд ик санаһар андһар өгчәнәв. Мана Деед Эзн Исус Христосин өмн би таднар эн ик сана зүүнәв[+]. 32Әмтнә хәләцәр келхлә, Епест бәәх аңгудла ноолдхд нанд ямаран олз орла. Кемр үксн әмтиг әмдрүлдго болхла, «ода идәд уухмн, яһад гихлә, маңһдур үкч одхвидн». 33Бичә меклгдтн. «Му хань күүг үрәнә». 34Шинәс ухатаһар бәәһәд, килнц һарһдган хайтн. Тадна зәрмснь Бурхиг медхш гиҗ тадниг би ичәхәр бәәнәв[+].


Цогц-махмудыг әмдрүллһн

35Зәрмнь иигҗ сурх: «Үксн әмтн яһҗ әмдрдв? Тедн ямаран цогцта болхмб?» 36Һәргтәч! Тәрәнә эк чи тәрҗәхлә, үкчкәд тер урһад һарх[+]. 37Урһмл кевтнь чи тәрҗәхшч, келхд буудян эс гихлә талдан йирин нег умш тәрҗәнәч. 38Эн экнд Бурхн эврәннь таалар урһц өгчәнә. Бурхн умш болһнд кергтә урһц өгнә. 39Цогц болһн әдл биш. Күн нег бәәдлтә цогц-махмудта, аңгуд талдан, шовуд – талдан, заһсд – талдан. 40Теңгрт болн һазр деер эврә дүрсн бәәнә. Теңгрин дүрснә туурмҗ һазр деерксин дүрснә туурмҗас йилһрнә. 41Нарна туурмҗ негн, сарин туурмҗ оңдан, одд эврә туурмҗта. Одн болһн талдан оддас эврәннь туурмҗарн йилһрнә. 42Үксн улс әмдрүлгдх цагт бас тиим болх. Үксн цогц һазрт булгдна, әмдрүлхлә мөңк болх[+]. 43Мунь булгдна, сәнь әмдрүлгднә. Күчн татунь булгдна, чидлтәнь әмдрүлгднә. 44Һазра цогц-махмуд булгдна, Әрүн Сәкүснә өгсн цогц-махмуд әмдрх. Һазра цогц-махмуд бәәнә, Әрүн Сәкүснә өгсн цогц-махмуд бәәнә. 45Бурхна Бичгт иигҗ келгдҗәнә: «Түрүңк күн Аадм әмтә-киитә болв», сүүлңк Аадм болхла җирһл өгдг сәкүсн болв[+]. 46Түрүләд Әрүн Сәкүснә өгчәх җирһл ирҗәхш, һазра ирҗәнә. Терүнә хөөн Әрүн Сәкүснә өгчәх җирһл ирх. 47Түрүңк күн һазрин шораһас үүдәгдҗ, хойрдгч күн – теңгрәс[+]. 48Һазра улс һазрин күүнә бәәдлтә, теңгрин улс теңгрәс ирсн күүнлә әдл болх. 49Һазра күүнә дүрстә болснла әдләр теңгрин күүнә дүр зүүхвидн[+]. 50Ахнр-дүүнр, махмуд болн цусн Бурхна орн-нутга өнч авачнь болдмн биш гиҗ би таднд келҗәнәв. Үкх юмн мөңк өнч эзлҗ чадшго. 51-52Би таднд нуувч келҗәнәв: бидн цугтан үкшговидн, болв сүүлңк бүрә-бүшкүр татхла, генткн цугтан нег агчмд оңдархвидн. Юңгад гихлә, бүшкүр татхла, үксн әмтн әмдрәд мөңк бәәдлтә болх, бидн оңдархвидн[+][+]. 53Эн үмкәрдг үмкәрдгод хүврх йоста, үкдгнь мөңк бәәдлтәд хүврх йоста[+]. 54Үмкәрдгнь үмкәрдгод, үкдгнь мөңк бәәдлтәд хүврхлә, тиигәд: «Үкл алгдв, Диилвр!» – гиҗ бичсн үгмүд бүтх. 55«О, үкл, чини диилвр альдв? О, үкл, чини хорн альдв?»[+] 56Үклин хорн – килнц. Килнцин күчнь – закан.[†][+] 57Болв Бурхнд ханлт. Эн мана Деед Эзн Исус Христосар дамҗад маднд диилвр өгв[+]. 58Тиигәд мини дурта ахнр-дүүнр, батар алмацлго бәәтн. Кезә чигн Деед Эзнә көдлмш кетн. Деед Эзнә төлә кесн тадна көдлмштн хара бишнь медтн.

#### 16


Иткдг улсин төлә цуглулҗах мөңгн

1Бурхна улсин төлә цуглулгдҗах мөңгнә тускар. Һалатьяд бәәх иткдг улст мини келснлә әдләр тадн тиигҗ кетн[+]. 2Олсн мөңгнләһән ирлцүлҗ долан хонгин нарн өдр күн болһн эврәннь мөңгнәсн хоршаһад бәәтхә. Намаг ирхлә, дәкҗ цуглуллго белн болдгар бәәтн[+]. 3Би ирхләрн, тадна шүүҗ авсн улст селвгтә бичг өгнәв. Тедниг тадна цуглулҗ авсн мөңгиг күргтхә гиһәд Ерусалим тал илгәнәв[+]. 4Кемр нанд тиигәрән йовх кергтә болхла, тедн нанла йовх.


Павелын зура

5Би Македониг һатлад, тиигәд тадн тал ирхв. Яһад гихлә, би Македоняр дәврҗ йовх йостав[+]. 6Танад би цаг зуур бәәхв, болв үвлзәд чигн бәәхв. Нанд тадн цааранднь һазр эрглһнд дөңгән күргхит. 7Яһад гихлә, ода би таднла адһмта йовад харһхар седҗәхшв. Кемр Деед Эзн зөв өгхлә, танад цаг зуур бәәхәр би нәәлҗәнәв. 8Епест би тәвдгч өдрин нәр күртл бәәхв[+]. 9Яһад гихлә, тенд олн өшәтн бәәв чигн, туста көдлмш кехд үүдн өргәр нанд секәтә. 10Кемр тадн тал Тимофей ирхлә, юмнас бичә әәтхә, тадн хәлән бәәтн. Юңгад гихлә, тер нанла әдл Деед Эзнә төлә көдлҗәнә[+]. 11Нег чигн күн терүг бичә һолтха. Нан тал хәрү ирдгәр терүнд һазр эргәд йовлһнднь дөң болтн. Би терүг ахнр-дүүнрән дахулад ирхинь күләҗәнәв. 12Апол ахин тускар. Ахнр-дүүнртәһән тер таднд одтха гиҗ би терүг йир сурлав. Болв ода деерән тер йовхар седҗәхш, зуг чөлән болхла, тер ирх[+].


Товчлгч үг

13Сагар бәәтн, итклдән бат болтн, зөргтә болн чидлтә болтн[+]. 14Кеҗәх тоотан дуран өгч кетн[+]. 15Тадн Степаниг болн терүнә өрк-бүлиг меднәлмт. Ахьяд бәәх Христост[†] иткдг улсин түрүңкснь тедн болҗана. Бийән тедн Бурхна улст церглхәр нерәдв. Би сурҗанав,[+] 16теднлә көдлҗәх болн теднлә церглҗәх улсин һардврт соңсхврта болтн[+]. 17Степан Портунат болн Ахьяк ирснд би байрлҗанав. Тедн нанд тадн угаһар дуту болҗасн юм өгв. 18Тедн нанд таднла әдл урмд өгв. Тиим улсиг күндлтн. 19Азийд бәәх иткдг улс менд келүлҗәнә. Әкүль болн Приска, теднә герт хурдг иткдг улс бас тадниг Деед Эзнлә ниилснтн халунар мендлҗәнә[+]. 20Ахнр-дүүнр цугтан таднд мендән илгәҗәнә. Нег-негнләһән әрүн үмслһәр мендлтн[+]. 21Би эврәннь һарар таднд бичҗәнәв: Павелас менд[+]. 22Деед Эзнд дурлдго күн мөңкинд харалла харһтха. О, Деед Эзн, ир![*][+] 23Таднла Деед Эзн Исусин хәәрлт бәәтхә. 24Цуг таднла Исус Христосла ниилснд мини дурн бәәтхә!

### 2 көринтинхн

#### 2 көринтинхн

2 көринтинхн


Нүр үг

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]


#### Нүр үг


Христост иткдг Көринтин улст илгәсн хойрдгч бичг


Нүр үг

Хойрдгч бичг апостол Павел болн Көринтд бәәх чонҗ хоорнд кецү бәәдл учрсн цагт бичгдсмн. Чонҗин зәрм гешүд Павелыг шүрүтәһәр шүүҗ-шалһсн бәәдлтә. Болв Павел йир икәр эвцхәр седнә, эвцхләрн байрлна.

Бичгин түрүн әңгднь Павел Көринтд бәәх чонҗла эврәннь хәрлцәнә тускар күүнднә. Тер чонҗин улсин балһснд болн өшә кеснд яһад тиим догшар хәрү өгсән цәәлһҗәнә. Терүнә догшн хәләцәс чонҗин улс буруһан медәд эвцлдхлә, Павел бас байрлна. Дарунь Йудьяд дем күләҗәх христианмудт чонҗин улс элвгәр демән күргтхә гиҗ тер дуудвр кенә.

Сүүлңк бөлгүдт Павел апостол нерән харсҗана. Яһад гихлә, зәрм улс бийән үнндән апостол гиҗ нерәдәд, Павелыг апостол гисн худл нертә гиһәд гемшәҗәлә.


Учр-утхин зура

Нүр үг 1.1–11

Павел болн Коринфд бәәх чонҗ 1.12 – 7.16

Йудья һазрин иткдг улст өгчәх дем 8.1 – 9.15

Павел апостол гисн эврәннь нерән харсна 10.1 – 13.10

Ашлвр 13.1–13

#### 1


Мендллһн

1Бурхна таалар Христос[†] Исусин апостол[†] болтха гиҗ дуудгдсн Павелас болн мана дү Тимофеяс Бурхнд иткдг Көринтфин баг улст болн цуг Ахьяр бәәх Бурхна улст цугтаднь менд[+]. 2Мана Эцк Бурхн болн Деед Эзн Исус Христос цаһан сана болн амулң бәәдл таднд өгтхә!


Павел Бурхнд ханлтан өргҗәнә

3Бурхнд болн мана Деед Эзн Исус Христосин Эцкд, цаһан саната Эцкд болн мадниг төвкнүлдг Бурхнд туурмҗ![+] 4Бидн зүсн-зүүл зовлңта улсиг төвкнүлдгәр Бурхн мадниг мана цуг зовлң эдлҗәснд төвкнүлҗәнә. Бурхн мадниг төвкнүлснлә әдләр бидн тедниг бас төвкнүлҗәнәвидн. 5Христосин төлә бидн яһҗ икәр зовҗанавидн, тедү мет Бурхн мадниг Христосар дамҗад төвкнүлх[+]. 6Кемр бидн зовҗахла, зуг тана төвкнлтин болн аврлтын төлә зовҗанавидн. Кемр мадниг төвкнүлҗәхлә, зуг тадна төвкнлтин төлә тиигҗәнә. Маднла хамдан дааҗах зовлңгиг тадн тесвртәһәр даахларн төвкнүлт авхит[+]. 7Бидн таднд батар иткҗәнәвидн. Яһад гихлә, кемр тадн маднла әдл зовҗахла, тиигхлә маднла әдл төвкнүлгдхит.

8Ахнр-дүүнр, Азийд маднд учрсн зовлңгин тускар тадниг медтхә гиҗ бидн санлавидн. Бидн мана зовлңгиг даахин арһас даву ик аһу күчр-күндлә харһвидн. Тиигәд нам әмд үлдх нәәлврән гееввидн[+]. 9Үкх шиидврлә харһсан бидн тааһад медҗәләвидн. Болв эннь цугтан учрв: мадниг бийдән биш, үкләс әмдрүлҗәх Бурхнд нәәлтхә гиҗәнә[+]. 10-11Бурхн мадниг тиим күчр үкләс аврв, мадниг дәкәд аврх. Кемр тадн мана төлә зальврад дөң болхла, Бурхн дәкн мадниг аврх гиҗ нәәлҗәнәвидн. Тиигәд Бурхн мана төлә олн зальврлһнд хәрү өгәд, маднд әдс өгх. Болв кесгнь мана төлә Бурхнд ханлтан өргх[+][+].


Павелын зуран сольлт

12Бидн эн җирһлд йилһән даву таднла бәәхләрн, бийән юм нуулго бәрәд, Бурхна үнәр бәәснә тускар медҗәхән зүркәрн бидн буульҗанавидн. Болв бидн күүнә цецн ухаһар биш, Бурхна цаһан санаһар тиигҗ йоввидн[+]. 13-14Бидн тана умшҗ болн медҗ чадхин тускар бичҗәнәвидн. Мана Деед Эзн Исусин ирх өдрт бидн тадна буульмҗ болхвидн, тедү мет тадн мана буульмҗ болхит. Эннь күцц бишинь тадн медсмн болхит. Тадниг күццднь медх гиҗ нәәлҗәнәв[+].

15Би энүнд цугтаднь иткҗәләв. Тиигәд тадниг хойр дам әдс автха гиһәд түрүләд тадн тал ирхәр зуралҗалав[+]. 16Би Македонь орҗ йовад, бас нег Македоняс хәрҗ йовад, тадн тал одхар седләв. Йудья тал йовхд тадн нанд дөң болх биләт[+]. 17Иигҗ зуралхларн би нааһар ухалсн болвза? Эс гихлә би цогц-махмудыннь седвәрәс зуралҗану: «Э» – гиҗ келчкәд, «Уга» – гиҗ ухалҗану? 18Бурхн итклтә бидн «Э», «Уга» – гиҗ дегц келҗәхшвидн[+]. 19Мини, Силан болн Тимофейин цәәлһҗ йовсн Бурхна Көвүн, Исус Христос, дегц «Э», «Уга» болҗахш. Тертн кезә чигн «Э» болҗана[+]. 20Яһад гихлә, Бурхна өгсн үгд Христос цуг лавта хәрүнь болҗана. Тиигәд Исус Христосар дамҗад Бурхна туурмҗин төлә бидн «Тиигтхә!» гиҗ келнәвидн[+]. 21Бурхн мадниг таднла Христост иткснд батраҗана, мадниг Бийиннь төлә салһв. 22Бурхн мадниг Эврәннь улст тоолад, мадниг тамһлв. Бурхн өгсн үгән цугтаһинь эркн биш күцәхәр мана зүркнд Әрүн Сәкүсиг өгв[+].

23Таднд улм зовлң үзүлшгон төлә Коринф тал намаг ода күртл эс ирснә герчнь – Бурхн[+]. 24Юунд иткхиг бидн таднд закҗ заахар бәәхшвидн. Яһад гихлә, тадн батар иткҗәнәт. Бидн хамдан тадна байрин төлә көдлҗәнәвидн.

#### 2

1Таднд һундл бичә төртхә гиһәд, би тадн тал одшго болҗ шиидв. 2Яһад гихлә, кемр би таднд һундл төрәхлә, намаг һундасн улсас талдан кен байрлулхмб[+]? 3Кемр ирхләрн, намаг байрлулх улсас һундл үзшгон төлә би тиигҗ таднд бичв. Би иткҗәнәв: кемр би байрлхла, тадн цугтан бас байртат. 4Би дегд икәр һундрхад, зүркәрн гейүрәд болн икәр ууляд бәәсндән таднд бичләв. Болв би тадниг һундахар биш, таднд цугтадтнь ямаран икәр дуртаһан медүлхәр бичләв[+].


Килнц һарһсн күүнә килнц тәвҗ өглһнә тускар

5Кемр кен негнь кениг болв чигн һундасмн болхла, зуг намаг биш. Тер күн тадниг цугтаһитн баһар һундав. Би нам үлү юм келхәр бәәхшв. 6Иим күүнд тадна икңкәс авсн засгнь болҗана[+]. 7Тиигәд тадн терүнә буруһинь тәвҗ өгәд, икәр һундадгоһар болн итклән хайдгоһар урмд өгх зөвтәт. 8Тадн йосндан терүнд дуран өгчәхән үзүлтн гиҗ би эрҗәнәв. 9Би таднд энүг бичхләрн, тадниг цугтаһинь күцәхд соңсхврта болх угаһинь медхәр сөрҗ бичләв. 10Тадн кенә буру тәвҗ өгчәнәт, терүнә буруг би бас тәвҗ өгчәнәв. Яһад гихлә, кенәннь чигн буру тәвх юмн бәәхлә, тадна төлә Христосин[†] өмн би терүнә буруһинь тәвҗ өгчәнәв. 11Тадниг эрлг[†] бичә меклтхә гиһәд тиигҗәнәв. Яһад гихлә, бидн терүнә зураг меднәвидн[+].


Троадт болсн Павелын үүмән

12Намаг Троадт Христосин туск Сән Зәңг тархахар ирхлә, Деед Эзн тархах арһ өгсмн бәәҗ[+]. 13Болв тенд мини дү Тит уга болсн учр деерәс би бийән тогтнулҗ чадад бәәвв. Тиигәд би Троадт бәәсн иткдг улсла мендләд, Македонь тал йовв[+].


Христосар дамҗад ирсн диилвр

14Болв бидн Бурхнд ханлт өргҗәнәвидн. Яһад гихлә, Христосла нииләд, Бурхн мадниг диилвртәһәр залҗ йовна. Бурхн маднар дамҗад каңкнсн сәәхн үнр тархаҗах мет Христосин туск ном тархаҗана[+]. 15Яһад гихлә, бидн Бурхнд Христосин бәрҗәх каңкнсн сәәхн үнр мет болҗанавидн. Эн үнр авргдҗах улс дунд чигн, үкҗәх улс дунд чигн тарҗана[+]. 16Үкҗәх улст эннь үклин үнр, авргдҗах улст эннь җирһл өгдг үнр болҗана. Кен тиим юм күцәҗ чадхмб? 17Тиигхләрн бидн Бурхна үгиг олн улсла әдл олзин төлә цәәлһҗ йовхшвидн. Мадниг Бурхн илгәснд бидн Христосин зарцнр болад Бурхна өмн мел үнәр келҗәнәвидн.

#### 3


Шин бооцана цергләчнр

1Бидн бийән буульҗах болҗ медгдҗәдг болвза? Тадна төлә эс гихлә таднас авх цәәлһвртә бичг зәрм улсла әдл маднд кергтәй[+]? 2Тадн цугтан меддгәр болн умшдгар мана зүркнд бичгдсн бичг болҗанат. 3Тадн мана күргсн Христосин[†] бичг болсан үзүлҗәнәт. Эннь бекәр биш, әмд Бурхна Сәкүсәр бичгдв, тиигчкәд дөрвлҗн чолун деер биш, күүнә зүркнд бичгдв[+].

4Тиим иткл Бурхнд бидн Христосар дамҗад аввидн. 5Иим көдлмш күцәх арһ маднас һарчана гиҗ би тоолҗахшв. Эн арһ Бурхнас ирҗәнә. 6Бурхн маднд Шин Бооцанд[†] церглх арһ өгв. Шин Бооцан бичгдсн Заканас[†] биш Сәкүснәс бүрдҗәнә. Бичгдсн Закан үкл авч ирнә, Сәкүсн болхла җирһл өгнә[+].

7Закан чолун деер үзгүдәр сиилгдҗ. Эннь туурмҗ үзүлҗәҗ. Тиигәд Израилин улс Мошен чирә хәләҗ чадлго бәәҗ. Юңгад гихлә, туурмҗнь баһрҗасн бийнь терүнә чирәнь туурмҗас мандлҗаҗ. Кемр үкл авч ирсн Закан тиим туурмҗта болхла,[+] 8тиигхлә Сәкүснә көдлмш түүнәс туурмҗта эс болхий? 9Кемр әмтиг засгла харһулх көдлмш туурмҗта болсмн болхла, аврлт авч ирдг көдлмш түүнәс ямаран туурмҗта болх! 10Эн саамд өдгә туурмҗас көлтә Закана туурмҗ туурмҗ биш болҗана. 11Яһад гихлә, кемр уга болсн юмн туурмҗта бәәсмн болхла, тиигхлә оньдинд бәәдг юмн ямаран ик туурмҗта болҗахмб?

12Бидн тиим нәәлвртә болсндан, тиигәд зөргтә йовдл һарһҗанавидн. 13Бидн Мошелә әдл кеҗәхшвидн. Мошен туурмҗнь баһрад уга болҗасинь Израилин улс бичә үзтхә гиһәд, эврәннь чирәһән бүркәһәр бүркдг билә. 14Болв эн улсин ухан эндр күртл хаалһата. Хуучн бооцан тедн умшхла, ухань бүркәһәр бүркәтә. Эн бүркәг зуг Христосар авч хайгдх[+]. 15Эндр өдр күртл Мошен бичсиг умшхла, Израилин улсин ухан бүркәһәр бүркәтә. 16Болв кемр күн Деед Эзн тал эргхлә, бүркә авгдна[+]. 17Деед Эзн – Сәкүсн болҗана. Деед Эзнә Сәкүсн бәәҗәх һазрт сул бәәдл учрна[+]. 18Бидн цугтан ил чирәһәрн Деед Эзнә туурмҗиг хәләҗәнәвидн. Деед Эзнә Сәкүсн мадниг Деед Эзнә дүрд хүврүлҗәнә, тиигәд улм ик туурмҗ үзүлҗәнәвидн[+].

#### 4


Шавр сав дотр бәәх зөөр

1Бурхн эврәннь хәәрлтәр маднд эн церглт өгсн деерәс бидн терүг тасллго күцәҗәнәвидн[+]. 2Бидн нуувч болн ичртә йовдлмудыг цугтаһинь һәәлвидн, мек һарһдговидн, Бурхна үгиг бидн хаҗилһлго келнәвидн. Мадниг һанцхн үнниг цәәлһҗ йовснд Бурхн герч. Тиигәд маднд иткҗ болхиг күн болһн лавтаһар меднә[+]. 3Кемр мана тархаҗах Сән Зәңг эс медҗәх зәрм улс бәәхлә, тернь – үкҗәх улс[+]. 4Яһад гихлә, эн делкән бурхн иткдго улсин ухаһинь харңһтрулв. Тиигхләрн теднә төлә Христосин[†] туурмҗин туск Сән Зәңгин герл бичә гилвктхә гиҗ тиигв. Христос мел Бурхна авц-бәрцтә дүр[+]. 5Бидн бийән биш Деед Эзн Исус Христосин тускар цәәлһҗ өгч йовнавидн. Бидн болхла Исусин төлә бәәх тадна зарцнр болҗанавидн[+]. 6Яһад гихлә, «Харңһу таңгас герл ортха!» – гисн Бурхн Христосар дамҗад Бурхна туурмҗ медтхә гиһәд, мана зүркнд герл орулв[+].

7Цугтаһаснь даву чидл мадна чидл биш, Бурхна чидл. Терүг үзүлхин төлә эн зөөриг бидн шавр савд бәрҗәнәвидн[+]. 8Мадниг шахҗана, болв балцлҗ чадҗахш. Бидн алмацнавидн, болв мел цөкрҗәхшвидн[+]. 9Мадниг мөрдҗ көөлднә, болв Бурхн мадниг мел үлдәхш. Мадниг гүвднә, болв алҗ чадҗахш[+]. 10Исусин җирһл мана цогц-махмудт үзгддгәр бидн эврәннь цогцдан кезә чигн Исусин үкл бәрҗәнәвидн[+]. 11Исусин җирһл мана үкдг цогц-махмудт үзгддгәр бидн насн туршарт Христосин төлә үклин өмн өргнд зогсҗанавидн[+]. 12Үкл мадн дотр бәәнә, җирһл болхла – тадн дотр. 13Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Би итксн учр деерәсн келләв». Бидн бас тер итклин Сәкүстә болад иткҗәнәвидн, тер төләд келҗәнәвидн[+]. 14Исусиг үкләс әмдрүлсн Бурхн мадниг Исусла бас әмдрүләд таднла хамднь Бийиннь өмн зогсахиг бидн меднәвидн[+]. 15Эн цугтан тадна төлә кегдҗәнә. Бурхна цаһан санан йир олн улст күртдгәр тиигҗәнә. Тиигхлә олн улс Бурхиг улм ханҗ йөрәх. Эннь Бурхнд туурмҗ авч ирх.


Итклин җирһл

16Тиигәд бидн церглтән зогсаҗахшвидн. Мана цогц-махмуд арһул элҗәнә, болв шин күн өдр ирвәс шинрҗәнә[+]. 17Мана цаг зуура гиигн зовлң маднд зовлңгас кесг холван ик алдр мөңк туурмҗ маднд авч ирх[+]. 18Бидн үзгдҗәхиг биш, эс үзгдҗәхиг хәләҗәнәвидн. Яһад гихлә, үзгдҗәхнь цаг зуура болҗана, эс үзгдҗәхнь мөңк[+].

#### 5

1Мана бәәх эн гер – мана һазр деерк цогц-махмуд – уга кегдхлә, теңгрт күн үүдәһәд уга мөңк гер маднд Бурхн өгхиг бидн меднәвидн. 2Тиигәд бидн түңшәд мана теңгртк цогц-махмуд авхар седҗәнәвидн[+]. 3Бидн теңгртк цогц-махмуд авхларн, нүцкн болшговидн[+]. 4Эн һазра цогц-махмудта җирһҗәх деерән бидн даргдад түңшҗәнәвидн. Болв эннь цогцасн салх мана седвәр биш. Бурхн мадниг оңдарулад маднд шин мөңк цогц өгтхә гиҗәнәвидн, мана һазр деерк цогц мөңкд сольгдтха гиҗәнәвидн. 5Энүнә төлә мадниг Бурхн үүдәв, дәкәд Тер өгсн үгән цугтаһинь лавтаһар күцәхәр маднд Әрүн Сәкүс өгв[+].

6Тер учрар бидн кезә чигн зөргтәвидн. Эн һазр деерк цогц-махмудта бәәтлән, бидн Деед Эзнәс холд йовнавидн. 7Бидн үзҗәхәрн биш иткләрн бәәнәвидн[+]. 8Тиигәд бидн зөргтәвидн, эврәннь һазр деерк цогц-махмудан үлдәһәд, Деед Эзнлә бәәхәр седҗәнәвидн. 9Бидн Деед Эзнлә бәәв чигн, эс гихлә холд бәәв чигн, Терүнд таасгдхар шамдһаһар киннәвидн[+]. 10Яһад гихлә, бидн цугтан Христосин[†] өмн зарһла харһхвидн. Тиигхләрн күн болһн һазр деерк цогц-махмудта бәәсәрн эврәннь му, эс гихлә сән йовдл һарһсарн авхан авх[+].


Бурхнла эвцлтин ном

11Деед Эзиг күндлнә гисиг бидн меднәвидн, тиигәд энүнд талдан улсиг иткүлхәр седнәвидн. Бурхн мадниг кевтнь меднә, тиигәд тадниг эврәннь зүркәрн намаг бас кевтнь меднәт гиҗ би нәәлҗәнәв[+]. 12Бидн бийән таднд шинәс буульҗахшвидн. Болв таднд маднар бардмнх зөв өгчәнәвидн. Дотрк бәәдләрн биш, һазак бәәдләрн бардмнҗах улст тадн хәрү өгч чаддгар тиигҗәнәвидн[+]. 13Кемр мадниг ухан тату улс гиҗ тоолҗахла, эннь Бурхна төлә. Кемр ухаһарн эрүл-менд гиҗ тоолҗахла, тернь тана төлә[+]. 14Мадниг Христосин дурн һардҗана. Кемр нег күн цугтаннь ормд үксмн болхла, тиигхлә цугтан үкҗ одсиг бидн тодрхаһар меднәвидн[+]. 15Әмд бәәх улс бийиннь төлә биш, теднә ормд үкәд әмдрсн Христосин төлә җирһдгәр Тер цугтаннь ормд үкв[+].

16Иигәд эн цагас авн бидн тиигәд күүнә хәләцәр дәкҗ кен тал болв чигн хәләҗәхшвидн. Болв Христос тал бидн күүнә хәләцәр хәләдг биләвидн, зуг дәкҗ тиигҗәхшвидн. 17Кемр кен чигн күн Христосла ниицәд бәәхлә, тертн шин күн. Кезәңк давв, ода цугтан шин[+]. 18Энүг цугтаһинь Бурхн күцәв. Тер мадниг Христосар дамҗад Бийләһән эвцүлв, эвцлтин туск зәңг тархах көдлмш маднд даалһв[+]. 19Эн зәңг иим: Бурхн Христосар дамҗад делкәг Бийләһән эвцүлв. Әмтнә килнциг Бурхн теднә тоод дәкҗ орулҗахш. Бурхн маднд эвцлтин туск зәңгиг даалһв[+]. 20Бидн Христосин элчнр болҗанавидн. Маднар дамҗад Бурхн келҗәнә. Христосин нерн деерәс тадниг сурҗанавидн: Бурхнла эвцтн![+] 21Яһад гихлә, Бурхн килнц уга Христосар мана килнцин төлә тәкл кев. Терүнлә ниицәд мадниг Бурхна чик бәәдл авдгар тиигв[+].

#### 6

1Бурхнас тана авсн цаһан санан киидән бичә давтха гиҗ бидн, Бурхнд көдлдг улс, таднас сурҗанавидн[+]. 2Яһад гихлә, Бурхн келҗәнә: «Кергтә цагтан Би чамаг соңсв, тиигәд авргдх өдр чамд дөң болв». Ода кергтә цаг, ода авргдх өдр. 3Мана церглтиг күн бичә шалһтха гиһәд, бидн кенд чигн харшлтта йовдл һарһҗахшвидн. 4Бидн цуг кеҗәх тоотдан Бурхна зарцнр болҗахан үзүлҗәнәвидн. Бидн тесвртәһәр күчр-күндиг, түрү бәәдлиг, уга-ядуг дааҗанавидн[+]. 5Мадниг гүвдлә, түүрмд суулһла, олн әмтн дәврлә. Бидн көштлән көдлвидн, нөр уга, хот уга бәәввидн. 6Цевр-цеерәрн, медләрн, тесврәрн, цаһан санаһарн, Әрүн Сәкүсәрн, йосн дурарн, үнн үгәрн 7болн Бурхна күчәр бидн Бурхна зарцнр болсан үзүлвидн. Бурхнла чик бәәлһн мана дәврлһнә болн харслтын зер-зев[+]. 8Мадниг күндлнә болн мадниг күндлхш. Мадниг му келнә болн мадниг туурулна. Мадниг худлч гинә, болв үнәр келҗәнәвидн[+]. 9Мадниг таньдгод тоолна, болв мадниг цугтан меднә. Мадниг үкснә тоод орулҗ болв бидн эн әмдвидн. Мадниг гүвднә, болв алҗ чадҗахш[+]. 10Мадниг һундана гиҗ тоолна, болв бидн оньдин байрлнавидн. Мадниг түрү бәәнә гиҗ тоолна, болв олн улсиг бидн байҗуллавидн. Маднд мел юмн уга, болв цугтаһинь эзлнәвидн[+].

11Коринфин улс! Бидн таднла иләр күүндҗәнәвидн. Бидн таднд йир дуртавидн. 12Таднд өгчәх мана дурн кемҗән уга, болв тадн эврән бийән бәрҗәнәт. 13Би таднд, эврәннь үрдүдт келснлә әдләр келҗәнәв: бидн таднд дурта болсн әдләр тадн маднд дурлтн[+].


Бидн – Бурхна әмд сүм

14Христост[†] иткдго улсла ямаран чигн ниицәнд бичә ортн. Бурхнла чик бәәлһн болн зака эвдлһн хойрин хоорнд хамцу юн бәәхмб? Герл болн харңһу хойрин хоорнд хамцу юн бәәхмб[+]? 15Христос эрлг[†] хойрин хоорнд зөвшәл бәәхий? Христост иткдг күн иткдго күүнлә негдхд юн бәәхмб[+]? 16Бурхна сүм худл кегдлмүдлә яһҗ ирлцхмб? Яһад гихлә, бидн әмд Бурхна сүм болҗанавидн. Бурхн эврән келлә: «Би теднлә бүүрләд, тедн дунд бәәхв. Би теднә Бурхн болнав, тедн Мини улс болх»[+]. 17Тиигәд Деед Эзн келҗәнә: «Тедн дундас һарад, бийән теднәс салһҗ автн. Бузр юм бичә көндәтн! Тиигәд Би тадниг орулҗ авхв. 18Би тадна Эцк болхв. Тадн Мини көвүд болн күүкд болхит, гиҗ цугтаг бәрҗәх Деед Эзн келҗәнә».

#### 7

1Мини дурта улс! Цуг эн үгмүдиг Бурхн маднд өгв. Тиигәд мана цогциг болн сәкүсиг бузрдаҗах тоотас бийән цугтаһаснь цеврлий! Бурхиг күндләд йир әрүнәр бәәхәр зүткий![+]


Павелын байр

2Маднд өгчәх дуран үзүлтн. Бидн кү һундасмн угавидн. Бидн нег чигн күүнд му йовдл һарһсн угавидн, кенәс чигн бийдән олз хәәсмн угавидн[+]. 3Таниг засглхар би иигҗ келҗәхшв. Яһад гихлә, урднь келсәр хамдан үкв чигн, хамдан җирһв чигн бидн таднд дуртавидн[+]. 4Би таднд йир икәр нәәлҗәнәв, тадн нанд йир ик сана зүүлһҗәнәт. Мана цуг күчр-күндт тадн нанд урмд өгвт, би йир байрта бәәнәв[+].

5Македоньд ирхләрн, бидн амрлт үзсн угавидн. Бидн зөвәр түрвидн: әмтнлә зүтклдвидн, зүркнд әәмшг үүдв[+]. 6Болв дорацулгдсн улст урмд өгдг Бурхн, Титиг ирүләд, маднд урмд өгв[+]. 7Бидн һанцхн терүнә ирсәр биш, тадн терүнд яһҗ урмд өгсәр урмдта бәәнәвидн. Тадн намаг үзхәр бәәхиг, тана һундлин тускар, нанла дәкн үүрлхәр бәәхин тускар Тит маднд келв. Энүнд би йир икәр байрлв. 8Кемр урднь бичсн бичг тадниг һундасмн болхла, би терүнд харм төрҗәхшв. Болв би цаг зуур хармнв, яһад гихлә, тер бичг тадниг баахн цагт һундав[+]. 9Зуг ода би тадниг һундасндан биш, тадн урдк җирһлән үлдәснд байрлҗанав. Тадн Бурхна төлә һундагдвт, тиигәд бидн таднд мел му үзүлсн угавидн. 10Бурхнас ирҗәх һундл килнцтә җирһл үлдәхд нөкд болна. Эннь әмтиг аврлтур авч ирнә, тиигәд энүнд цөкрлт мел уга! Эн делкән һундл үклүр әмтиг көтлнә[+]. 11Хәләлт, Бурхнас ирсн һундл таднд ю кев? Тадниг үннч кев. Тадн эврәннь буру угаһан илдкх седкл зүүвт. Тадн уурлад үүмлдвт. Тадн нанла харһад үүрлхәр бәәввт. Буру һарһсн улсиг тадн засглхдан белн бәәнәт. Эн кергт тадн бийән буру бишән үзүлвт. 12Урднь бичсн бичгиг би му келсн күүнә болн му келүлсн күүнә төлә бичҗәхшв. Тадн мана тускар Бурхна өмн яһҗ иләр килмҗән тусхаҗахиг таднд үзүлдгәр бичләв[+]. 13Тиигәд бидн урмд аввидн.

Энүнәс нань бас Титин байрин тускар бидн соңсҗ, дәкәд тадн терүнә седкл яһҗ төвкнүлсиг соңсад байрлвидн. 14Би тадниг терүнд буульв, терүнәсн ичсн угав. Болв цуг мана келсн үнн болсар тиим кевәр Титд буульсн йосндан үнн болҗана. 15Тадна соңсхврта бәәдлин тускар болн яһҗ терүнәс сүрдҗ әәмсҗ тадн тоссиг Титд тодлхла, таднд өгчәх терүнә дурн улм икднә. 16Би таднд нәәлҗ чадхарн байрта бәәнәв.

#### 8


Иткдг улсин төлә мөңг цуглуллһн

1Ахнр-дүүнр, Македоньд бәәх Христост[†] иткдг багмудт Бурхн ямаран хәәрлтән өгснә тускар тадниг медтхә гиҗәнәвидн. 2Тедн зовлңгар дамҗад икәр сөргдв. Дегд түрү бәәв чигн тедн мөңг өгхдән йир өгәнч болв, яһад гихлә, теднә байр аһу ик[+]. 3Тедниг бәәснәсн өгч чадхан өгәд, нам терүнәсн давуһар өгсиг би герчлҗ чадхв. Эврәннь дурар[+] 4Ерусалимд бәәх Бурхна улст дөң болхан тедн маднас итклтәһәр сурв[+]. 5Теднә кеснь мана күләҗәснәс даву болв. Хамгин түрүнд тедн бийән Деед Эзнд нерәдв, дәкәд Бурхна таалар маднд дөң болв. 6Тадн дунд Титин экләд кеҗәх эн цаһан седклин кергиг күцәтхә гиҗ терүг сурвидн[+]. 7Тадн цуг бәәсәрн байнт: иткләрн, келәрн, медрләрн, гүҗрлтәрн болн маднд өгчәх эврәннь дурарн. Бидн тадниг эн цаһан седклтә кергтән өгәнч болтн гиҗәнәвидн[+].

8Би таднд заквр өгчәхшв. Талдан улсин гүҗрлтин тускар келхләрн, би тадна дурна үнниг зөрҗ медхәр седләв[+]. 9Мана Деед Эзн Исус Христосин цаһан санаг тадн меднәт. Тер байн болв чигн Эврәннь түрү бәәдләрн тадниг байҗахин төлә тадна төлә тер хоосн күн болв[+]. 10Эн төрәр мини ухан седкл иим: давсн җил эклсн көдлмшән күцәтн. Яһад гихлә, тадн эн кергиг түрүн эклвт, нам түрүләд күцәхәр седвт[+]. 11Эн кергән тадн тана арһла ирлцүләд күцәтн. Тадн эклсн седвәрәрн эн кергән күцәҗ чадхан үзүлтн. 12Кемр тадн дөң күргхәр седҗәхлә, тиигхлә Бурхн эн седвәриг күүнд уга юмнла биш, бәәснләнь ирлцүлҗ авна[+]. 13Би күчр-күндиг таднд даалһад, талдан улсин бәәдл гиигрүлхәр бәәнәв гиҗ келҗәхшв. Би әдл бәәдл учртха гиләв. 14Ода деерән тадн эврәннь ик зөөрәсн теднә дутуһинь дүүргҗ чадҗанат. Дәкәд теднд зөөр хоршхла, тиигхлә тедн тана дутуг күцәх. Тиигәд аштнь әдл бәәдл учрх[+]. 15Бурхна бичгт иигҗ бичәтәлм: «Икәр юм хураҗ авснас үлү һардго, баһар хураснас дуту болдго»[+].


Тит болн терүнә хаалһин ханьмуд

16Намаг кеснлә әдл Бурхн Титиг таднд дөң күрх ик седклтә кеснд би Бурхнд ханлтан өргҗәнәв. 17Эн сурвриг күцәхдән зөвшәл өгсн деерән Тит дөң болхар икәр седәд, эврәннь сән дурар тадн тал йовҗана. 18Терүнлә хамдан мадн бас нег ахан илгәввидн. Терүг Сән Зәңг тархадгднь Христост иткдг цуг багмуд икәр үнлнә. 19Түүнәс даву Деед Эзнә туурмҗин төлә болн мана сән седвәр үзүлхин төлә цаһан седклин эн кергиг бидн күцәх цагт иткдг улсин багмуд терүгәр маднд хань кев. 20Элвгәр өгсн эн белгиг яһҗ авч күргснд әмтн дурго болдгоһар бидн сагар йовнавидн. 21Яһад гихлә, бидн зуг Деед Эзнә өмн биш, болв цуг әмтнә өмн чикәр кехәр седҗәнәвидн. 22Теднлә бидн эврәннь ахан илгәввидн. Бидн терүг шулун-шулун шинҗләд, терүнә дөң болхар бәәх седклинь итквидн. Ода болхла терүнә дөң болх седвәрнь улм икдв, яһад гихлә, тер таднд иткҗәнә. 23Титин тускар келхлә, тер – мини хань болн таднд церглхд нанла хамдан көдлдг күн болҗана. Талдан ахнрин тускар болхла, тедн Христосин туурмҗнь болад терүнд иткдг багмудар илгәгдв. 24Мадниг таднар йосндан буульмҗ кеҗәхиг иткдг улсин цуг багмуд үзәд меддгәр ахнр-дүүнрт дуран өгтн[+].

#### 9


Иткдг ахнр-дүүнрт күргсн дөң

1Бурхна улст дөң күргхин тускар таднд бичәд керг уга[+]. 2Тадн дөң болхар седҗәхиг би меднәв. Македоньд бәәх әмтнд би тадниг буульлав: «Ахьяд бәәсн ахнр-дүүнр, давсн җиләс авн дөң болхдан белн билә». Тана седвәр теднә кесгтнь сән йовдл һарһхднь дөң болв. 3Эн керг таднар буульмҗ кеҗәсн мана хоосн үг болад үлддгоһар, би эн ахнр-дүүнрән илгәҗәнәв. Болв, мини келсәр, тадн эврәннь дөңгән бел кетн[+]. 4Кемр Македоньд бәәдг әмтн нанла хамдан ирәд, тадниг белн болад угаг үзхлә, маднд ичртә болх. Таднд түүнәс давуһар ичртә болх. 5Тегәд би иигҗ санув: тадна өгхәр седҗәсн белгиг мини ах-дүүнр танад одад, намаг иртл бел кетхә. Тиигхлә тер белг күчәр авсмн биш, эврә дурар өгсмн болҗ һарх.

6Баһар тәрә тәрсн күн, баһар авдгиг тодлад авчктн. Элвгәр тәрсн күн элвгәр хадҗ авх[+]. 7Күн болһн кедү мөңг өгнәв гиһәд шиидсән хармнл уга, өгцтә седвәрән оньгтан авлго өгх зөвтә. Яһад гихлә, Бурхн байрлҗ өгснд дурта[+]. 8Бурхн таднд зүсн-зүүл белг асхрулҗ өгч чадх. Тиигәд кергтә тооттн кезә чигн таднд бәәх. Бас тертн ямаран чигн цаһан саната керг күцәхд күртх[+]. 9Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Сән күн элвгәр түрү улст өгчәнә, терүнә цаһан санан – мөңк»[+]. 10Тәрәчиг хотын төлә тәрәнә экәр болн өдмгәр Бурхн теткнә. Тадниг бас Тер кергтә экәр теткх, терүг урһах, тадна цаһан саната йовдлын байн урһц өгх. 11Тадн байҗхларн кезә чигн өгәнч болхит. Маднар дамҗад таднд өгсн белгт олн улс Бурхнд ханлтан өргх[+]. 12Яһад гихлә, эн дөң күрглһн Бурхна улсин зуг кергтә тоотынь теткх биш, нам Бурхнд улм ханлтан өргхиг икдүлх. 13Тадна церглтиг шинҗлснә хөөн тана бәрҗ йовсн Христосин[†] Сән Зәңгд итклтә болсарн, кесгнь Бурхиг туурулх. Теднлә болн цугталань тадн бәәснәсн элвгәр хувалцснд тедн бас тиигх[+]. 14Тадна ормд тедн әрүн дурарн мөргх, яһад гихлә, Бурхн таднд йир икәр цаһан санаһан күргв. 15Келҗ болшго белг өгсндән Бурхн тууртха!

#### 10


Павел эврәннь церглтән харсҗана

1Таднла бәәхләрн номһн, таднас холд бәәхләрн зөргтә гиҗ намаг келцхәнә. Би, Павел, номһн цаһан саната Христосин[†] нерн деерәс таднд дуудвр кеҗәнәв[+]. 2Тадн тал ирхлә, намар зөргтә болн нег мөслгч кү кехәр бичә седтн. Күүнә седвәрәр һардвр кеҗ мадниг көдлҗәнә гиҗ тоолҗах улсла би зөргтә болҗ чадхан лавта меднәв[+]. 3Яһад гихлә, эн делкәд бидн бүүрләд бәәвв чигн, болв эн делкәд дәәлдглә әдләр дәәлдҗәхшвидн. 4Мана дәәнд бидн эн делкән зер-зев биш, шивә хамхлдг Бурхна күчтә зер-зев олзлнавидн. Бидн зүткәтә ухаг[+] 5болн Бурхна медрлин өмнәс босҗах санаг уга кеҗәнәвидн. Христост соңсхврта болтха гиһәд, бидн санан болһниг бәрәнд авлавидн. 6Тадн цугтан Христост соңсхврта болхла, бидн ямаран чигн соңсвр уга йовдлыг засглхдан белнвидн.

7Өмнән бәәсән хәләлт. Кемр кен нег күн бийән Христосин күүнд тоолҗахла, тиигхлә бидн бас терүнлә әдл Христосин улс болҗана гиҗ тоолтха[+]. 8Деед Эзнә өгсн йосар бардмнхдан би нам ичҗәхшв. Эн йосн таниг эвдҗәхш, батраҗана[+]. 9Би тадниг эврәннь бичгәрн әәлһҗәх күн болхар седҗәхшв. 10Яһад гихлә, зәрмнь келнә: «Терүнә бичгүд догшн болн күчтә, болв маднла бәәхләрн бийнь арһ уга, келнь мел хоосн»[+]. 11Таднас холд бәәхләрн мана бичгт бичҗәх тоот болн таднла бәәхләрн мана кех көдлмш хоорнд мел йилһлт угаһинь тиим күн медтхә.

12Би бийән буульҗах күүнә тоод оршгов, эс гихлә теднлә бийән әдлцүлх сана зүүшгов. Тедн эргү болад, бийиннь тускар эврәннь кемҗәһәр кемҗәлҗ келҗәнә, бийән бийләһән әдлцүлҗәнә. 13Бидн болхла кемҗән угаһар бийән буульҗ чадшговидн. Бурхна кетхә гиһәд заасн көдлмш мана кемҗән болҗана. Энүнд тадн дунд кесн көдлмш бас тоод орҗана. 14Бидн тадн тал эс ирсн кевтә мана өмн тогтасн кемҗәнәс давҗахшвидн. Сән Зәңгиг таднд бидн түрүн болҗ авч ирвидн. 15Талдан улсин көдлмшәр бидн кемҗән угаһар бардмнҗахшвидн. Болв тана иткл өссәр тадн дунд мана кех көдлмш Бурхн тогтасн меҗә күртл икәр икдх гиҗ бидн нәәлҗәнәвидн. 16Тиигәд бидн Бурхнд талдан күүнә кесн көдлмшәр бардмнлго, оңдан орн-нутгудар чигн бидн Сән Зәңг тархаҗ чадхвидн. 17«Буульҗах күн Деед Эзән буультха»[+]. 18Эврән бийән буульҗах биш Деед Эзән буульҗах күн тоомсрта болна[+].

#### 11


Павел болн худл апостолмуд

1Кемр би нам невчкн эргү болв чигн, тадн нанла тесвртә болтн гиҗ санлав. Нанла тесвртә болтн![+] 2Би Бурхнла әдл тадниг һанцхн Терүнә болтха гиҗәнәв. Яһад гихлә, би тадна төлә һанцхн залуд Христост[†] үг орулв. Терүнд би тас цевр келсн күүк үзүлх йостав[+]. 3Болв моһа дүрстә эрлг[†] эврәннь мекәр Хабаг меклснлә әдләр, түүшң тана ухан авлгдад, Христост күцсн болн цевр нерәдлһәс хольҗад одвза гиҗ би әәҗәнәв[+]. 4Кемр кен чигн күн ирәд мана цәәлһәд уга талдан Исусин тускар цәәлһҗәхлә, эс гихлә тана авсн Сәкүснәс талдан Сәкүс авхла, эс гихлә тана авсн Сән Зәңгәс талданиг авхла, тиигхлә тадн тер күүнлә түргн тесвртә болнат[+]. 5Деед апостолмудас[†] би юуһарн чигн дуту болҗахшв гиҗ тоолҗанав[+]. 6Би келмрч эс болв чигн, болв теднәс татуһар медхшв. Энүгән бидн зүсн-зүүл арһар кесг дәкҗ таднд лавллавидн[+].

7Таднд Сән Зәңг өңгәр тархасндан би тадниг өргхин төлә бийән дорагшлулад килнц һарһсмн болвзав[+]? 8Таднд церглхин төлә би иткдг талдан багмудас мөңг авсндан тедниг негҗв гиҗ келҗ болҗана. 9Танад бәәхләрн, би түрү бәәвв чигн, нег чигн күүнд ацан болш чигн угав. Нанд Македоняс ирсн ахнр-дүүнр кергтә тоотм өгчәв. Би таднд мел ацан болсн чигн угав, болх чигн угав[+]. 10Нанд бәәх Христосин үнәр үгән өгчәнәв. Цуг Ахьяр энүгәр намаг бардмнхиг нег чигн күн зогсаҗ чадшго[+]. 11Энүг би таднд дурго болад келҗәнү? Би таднд ямаран дуртаг Бурхн меднә.

12Би кеҗәх көдлмшән цаарандан кенәв. Бурхна кергиг маднла әдл кеҗәнәв гиҗ бардмнхар учр хәәҗәх улст, би тиим арһ өгшгов. 13Яһад гихлә, тиим улс худл апостолмуд болҗана, тедн эврә көдлмшин тускар худл келҗәнә. Христосин апостолмудыг тедн дурана[+]. 14Өврх юмн уга, яһад гихлә, эрлг бурхна герлин элчиг дурана[+]. 15Кемр терүнә зарцнр чик бәәдлин көдлмшчнриг дураҗахла, тиигәд акад юмн мел уга. Аштнь тедн кесн кергәрн авхан авх[+].


Христосин төлә Павел зовҗана

16Би бас нег давтад келҗәнәв: намаг һәргтә гиҗ бичә тоолтн. Кемр тадн тиигҗ тоолҗахла, бас невчк бардмндгар, намаг һәргтә күн кевтә орулҗ автн[+]. 17Мини ода келхм Деед Эзнәс биш. Бийән бууляд би һәргтә күн кевтә келнәв. 18Олн улс күүнә учрар бардмнна, би бас тиигнәв[+]. 19Тадн цецн болчкад, һәргтә улсла таасҗ тесвртә болнат[+]. 20Тадн бийән бууляд мухлалсн күн болһниг, эс гихлә тадна арһиг олзлсиг, эс гихлә таднас авлһ булаҗасиг, эс гихлә таднд деерлксиг, эс гихлә халхартн ташсн күүг тесҗ даанат[+]. 21Ичр хату болсар таднд тиим йовдл һарһхд маднд зөрг тату болад бәәв гиҗ би келсв. Би һәргтә күн кевтә келҗәнәв. Кемр кен болв чигн, юуһар болвчн бардмнхар седхлә, би бас тиигҗ кехв. 22Тедн – евреймүдий? Би бас. Израилин улсий? Би бас. Абрахамин хөөт үйнрий? Би бас[+]. 23Тедн Христосин зарцнрий? Би һәрглсн күүнлә әдл келдг болв чигн, болв би зарцнрас деер зарцв. Би теднәс икәр көдлләв, түүрмд икәр суулав, икәр гүвдүлләв, үкхин өргнд ол дәкҗ бәәләв[+]. 24Евреймүд намаг һучн йис дәкҗ тавн саамд малядв. 25Һурв дәкҗ римлянмуд намаг модар цокв. Нег дәкҗ чолуһар шивҗ цокв. Би һурв дәкҗ усна кермин хамхрлһнла харһв, өдр сө уга эң-зах уга теңгст цокгдв[+]. 26Би эврәннь олн зуульчлһндан әәмшглә харһв: һолын деврлһнәс, тонулас, евреймүдәс, буру келтә улсас, худл ахнр-дүүнрәс балһснд, күн уга эҗго һазрт, теңгст би әәмшг үзв[+]. 27Би чидлән геетлән көдлв, нөр уга бәәвв, харһнв, ундасв. Нурһлҗ би хот уга, бәәрн уга, хувцн уга бәәвв[+]. 28Энүнәс талдан би өдр болһн иткдг цуг багмудт килмҗән өгх йир күнд даавртав. 29Кемр кен негнь чинән уга болхла, би бас чинән уга болнав. Кемр кен негнь килнц һарһҗахла, би зовнав[+].

30Би кемр бардмнхар седхләрн, тиигхләрн чинән угаһим зааҗах юмар бардмннав. 31Бурхн болн Деед Эзн Исусин Эцк намаг худл эс келҗәхиг меднә. Мөңкинд Терүнд туурмҗ! 32Дамаскд Арет хаана залач намаг бәрхәр балһсна үүднд манач тәвв[+]. 33Болв намаг эрст бәәсн нүкәр зембльд суулһад буулһв. Тиигәд би тер залачас әмд үлдв.

#### 12


Павелын үзгдл

1Олз-тус уга болвчн би бийән буульх зөвтә болҗанав. Болв би Деед Эзнә өгсн үзгдлин болн иләр келлһнә тускар күүндий гиҗәнәв[+]. 2Христосла[†] ниицәд бәәх арвн дөрвн җил хооран һурвдгч теңгрт өрггдсн күүг би меднәв. Болв тер күн цогц-махмудта бәәсинь, эс гихлә үзгдл бәәсинь би медхшв, Бурхн меднә. 3-4Э-э, тер күүг Бурхна садт[†] авч одгдсинь би меднәв. Зуг цогц-махмудтан эс гихлә үзгдл болҗ тиигсинь би медҗәхшв. Бурхн меднә. Тер тенд үгәр болн амарн келҗ болшго юм соңсҗ. 5Би тиим күүг буульнав, бийән буульхшв, зуг эврәннь чинән угаһарн бардмнхас биш. 6Болв кемр би бардмнхар седхләрн, тиигхләрн би һәргтә күн кевтә келшгов, би үнәр келнәв. Зуг би бардмнхар бәәхшв, яһад гихлә, мини тускар кен чигн күн үзҗәснәсн үлүд тоолдгоһар, эс гихлә нанас соңсҗаснас үлүд тоолдгоһар санлав. 7Нанд Бурхн олн ил келлһ өглә. Бичә бардмнтха гиһәд Бурхн мини цогц-махмудт бог шааҗ. Эн бог эрлгин[†] элч. Нанд өвдкүр өгхәр, намаг бичә деер сана зүүтхә гиһәд эн илгәгдҗ[+]. 8Би Деед Эзнд һурв дәкҗ терүг уга кетхә гиһәд мөргҗ сурлав. 9Болв Деед Эзн нанд иигҗ келв: «Чамд мини хәәрлт болҗана. Яһад гихлә, кемр күн арһ тату болхла, мини чидл улм икдәд үзгднә». Тер учрар Христосин күчн нанд үзгддгәр би бийиннь арһ татуһан байртаһар буульнав. 10Би арһ татуһан, му келүлсән, күчр-күндән, көөлһсән, Христосин төлә шахгдсан зөвтә гиҗәнәв. Яһад гихлә, арһ тату болхларн, би чидлтәв[+].


Көринтд бәәх иткдг багин тускар Павел харм төрснь

11Би һәрглүв. Болв тадн намаг тиим болдгар кевт. Яһад гихлә, тадн намаг буульх зөвтәт. Би юмн эс болвчн, эн йир өөдән апостолмудт[†] тәвҗ өгчәхшв[+]. 12Намаг йосн апостол болсиг тадн дунд кесн иим темдгүд медүлҗәнә: өвәрц юмн, онц темдг, күчр кергүд болн тесвр[+]. 13Тиигәд таднд эс кеснәс талдан иткдг багмудт би ю кевв? Таднд би ацан эс болсарий. Энүнд буруһим тәвҗ хәәрлтн[+]. 14Би тадн тал һурвдад йовхар белдҗәнәв. Болв тер бийнь би таднд ацан болшгов. Нанд тадна бәәсн юмн биш, тадн эврән кергтәт. Яһад гихлә, эврәннь эк-эцкин төлә үрдүд мөңг цуглулхш, эк-эцкнр үрдүдиннь төлә цуглулна[+]. 15Тадна сәкүснә төлә бәәсән цугтаһинь, бийән өгхдән би байрта бәәнәв. Би таднд икәр дурта болснд тадн нанд баһар дурта болхийт[+]? 16Би таднд ацан эс болснла зөвшәрҗәнәт. Зуг тадн намаг мектә гиҗ келхит, мекәр тадниг авлв гихит[+]. 17Яһҗ? Тадн тал илгәсн улсас нанд олз орви? 18Би Титиг тадн тал одтха гиҗ сурлав, терүнлә бас нег ахан илгәләв. Тит таднас олзта һарви? Мини болн терүнә күсл негн биший? Тер би хойр әдләр көдлмш кеҗәхший[+]?

19Мел эн цагин туршарт бидн тадна өмн бийән харсҗана гиҗ санҗах бәәдлтәт. Уга! Бидн Бурхна өмн Христосин зарцнр болҗ таднд келҗәнәвидн: дурта улс, мана кеҗәх көдлмш тадниг батрахин төлә кеҗәх юмн[+]. 20Намаг тадн тал кемр ирхлә, тадн мини седҗәснәс оңдарҗ одвзат, би бас тадна седҗәснәс оңдан болҗ одвзав гиҗ саглҗанав. Тадн дунд цүүглһ, үлү үзлһ, һалзурлһ, бийрхг бәәдл, худл, хов зөөлһ, деерклһ болн диг-дара эвдлһ үзхүв гиҗ би әәҗәнәв. 21Кемр би дәкәд тадн тал ирхлә, Бурхн намаг тана өмн дорацулх гиҗ әәҗәнәв. Тиигәд тадна икңкнь килнц һарһад, кесн бузр, шагшавд уга болн аля кергән эс хайсн олн улсиг би уульҗ хармнхв[+].

#### 13


Товчлгч үг

1Эннь мини тадн тал һурвдгч ирлһн болҗана. Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Юн чигн гемшәлһн хойр эс гихлә һурвн герчәр лавлгдх зөвтә»[+]. 2Урднь килнц һарһсн улсиг болн цуг талдан улсиг би өмнәснь келләв. Ода танад эс бәәвв чигн би тедниг танад хойрдгч саамд ирхләрн саглснла әдләр өмнәснь саглҗанав. Кемр намаг дәкәд ирхләг, күн болһн засглдлго бәәшго. 3Нанар дамҗад Христос[†] келҗәнә гисиг тадн батлхар седҗ некҗәнәт. Христос тадна төлә ю болв чигн кехләрн арһ уга биш, эврәннь чидлән тадн дунд үзүлҗәнә. 4Яһад гихлә, Тер чинән уга цагтан кирст хадгдла, болв Бурхна күчәр әмд бәәнә. Бидн Терүнлә ниилсндән чинән уганьвидн, зуг бидн тадна төлә бәәхләрн Бурхна күчәр Христосла бәәхвидн[+].

5Бийән сөрәд хәләтн: тадн Христост иткҗ бәәдвтә. Бийән шинҗлтн. Зуг сөрлтиг эс дарсмн болхла, тадн Исус Христосла ниилҗ бәәсиг медҗәхшвтә? 6Бидн эн сөрлтиг даасиг тадниг медх гиҗ би нәәлҗәнәв. 7Болв бидн тадниг му юм бичә һарһтха гиһәд Бурхнд зальврҗанавидн. Мадниг сәәнәр сөрлһ даасиг үзүлхин төлә биш, тадниг цаһан саната йовдл һарһтха гиһәд тиигҗәнәвидн. Нам бидн сөрлһ эс дааҗ чадсмн болҗ һартха. 8Бидн үнниг бурушасндан биш, үннә төлә чидлтәвидн. 9Яһад гихлә, тадниг арһта болхла, бидн арһ уга болхларн байрлнавидн. Тиигәд тадн сән талан оңдартха гиһәд зальврҗанавидн[+]. 10Таднас холд бәәһәд тиигәд би бичҗәнәв. Би тадн тал ирхләрн эвдрлһнә биш, батралһна төлә өгсн Деед Эзнә йосиг олзлад эвдх йовдл һарһдгоһар тиигҗәнәв[+].

11Ахнр-дүүнр, аштнь байрлтн, чикртн, мини сурсн тоотыг күцәтн, нег-негнләһән нииһәр болн эвтәһәр бәәтн. Дурна болн эвин Бурхн таднла бәәх[+]. 12Нег-негән әрүнәр үмсҗ тостн. Бурхна улс цугтан таднд мендән илгәҗәнә[+].

13Деед Эзн Исус Христосин цаһан санан, Бурхна дурн болн Әрүн Сәкүснә иньглт цуг таднла бәәтхә.

### Һалатьянхн

#### Һалатьянхн

Һалатьянхн


Нүр үг

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


#### Нүр үг


Христост иткдг Һалатьян улст илгәсн бичг


Нүр үг

Йосн христианин болхин төлә Мошена Зака күн болһн күцәхмб, угав гисн сурвр Сән Зәңг цәәлһәд тархасна хөөн һарч ирнә. Павел терүг күцәхмн биш гиҗ әмтнлә зүткәд цәәлһдг билә. Христоста нииләд бәәхин төлә һанцхн иткл кергтә, иткләр дамҗад цугтан чик седклтә болдмн гиҗ тер лавлҗ келҗәв. Болв Һалатьяд, Римин эргмдк Баһ Азийд бәәх чонҗсар Павелын өмнәс сөрлцдг улс һарч ирцхәнә. Үннч апостол болхин төлә зака күцәх кергтә гиҗ тедн келцхәв.

Эн бичг худл номд авлгдсн улсиг үнн итклд хәрү орулхин төлә бичгдсмн. Павел Исус Христосин апостол гисн нер зүүхәр эврәннь зөвән харсҗах кемәс экләд бичгән бичҗ. Апостол болтха гиҗ терүг күн биш, Бурхн дуудсиг тер зүткҗ лавлҗана. Павел буру номта улст күрх күн болҗана. Дәкәд күн болһн зуг иткләр дамҗад чик седклтә болдгиг тер бас күчлҗ келҗәнә.

Сүүлңк бөлгүдт Павел христианмудын заң-бәрц эклцән дурнас авчасиг бичгтән үзүлҗәнә. Эннь Христост иткснә ашнь болҗана.


Учр-утхин зура

Нүр үг 1.1–10

Апостол болсн Павелын һардгч йосн 1.11 – 2.21

Бурхна хәәрлтин туск Сән Зәңг 3.1 – 4.31

Христианмудын сүл бәәдл болн даавр 5.1 – 6.10

#### 1


Мендллһн

1-2Һалатьяд бәәх сүзгтни багмудт Павел иигҗ бичҗ. Нанла хамдан бәәх цуг ахнр-дүүнр танла мендлҗәнә. Намаг апостол[†] болтха гиҗ күн чигн биш, күүһәр дамҗад чигн биш һанцхн Исус Христос[†] болн Терүг үкләс әмдрүлсн Бурхн-Эцк дуудвр кев[+][+].

3Мана Бурхн Эцк болн Деед Эзн Исус Христос цаһан сана, амулң-төвкнүн бәәдл таднд өгтхә.

4Мадниг эн цагин му җирһләс сулдххин төлә мана килнцәс көлтә мана Бурхна болн Эцкин таалар Христос әмән өглә[+]. 5Бурхн мөңкинд тууртха. Тиигтхә!


Оңдан Сән Зәңг уга

6Христосин хәәрлтәр дамҗад таниг дуудсн Бурхиг тиим шулуһар үлдәһәд, талдан Сән Зәңг авситн би өврҗәнәв[+]. 7Йосндан болхла, оңдан Сән Зәңг уга. Болв таниг үүмүлхәр седҗәх, Христосин Сән Зәңгиг хаҗилһхәр седҗәх улс бас бәәдг чигн[+]. 8Кемр бидн эврән, эс гихлә теңгрәс Бурхна элч таднд цәәлһсн Сән Зәңгәс оңдан Сән Зәңг цәәлһсн болхла, хамгин ик цааҗла харһтха[+]. 9Урднь мана келсиг би дәкн келҗәнәв: кемр таднд кен болв чигн тана авсн Сән Зәңгәс талдан Сән Зәңг цәәлһхлә, тер күн хамгин ик цааҗла харһтха.

10Би күүнә зөв хәәҗәхшв. Би Бурхна зөвшәл хәәҗәнәв. Күүнд таасгдхар седҗәхшв. Кемр би эндр күртл күүнд таасгдҗасн болхла, Христосин зарц болшго биләв[+].


Павел апостол болсна тускар

11Ахнр-дүүнр, мини цәәлһҗ өгчәх Сән Зәңг күүнәс үүдсмн биш. Тедниг медтхә гиҗәнәв. 12Сән Зәңгиг би күүнәс авсн уга биләв. Терүг күүнәс дассн угав. Нанд терүг Исус Христос медүлв[+].

13Намаг урднь евреймүдлә әдләр Бурхнд иткҗ йовсиг тадн соңссн болхит. Би Бурхна сүзгтни багмудыг догшар көөһәд, уга кехәр седләв[+]. 14Евреймүдин шаҗна кергиг күцәлһәрн би эврә үйин көвүдәс өмн йовлав. Мана өвкнрин авъясиг би йир халурхч күцәдг биләв[+].

15Болв Бурхн намаг эврәннь хәәрлтәрн һазр деер төртлм шүүҗ авад, Бийдән церглтхә гиҗ дуудҗ[+]. 16Христосин туск Сән Зәңг буру номта улст[†] тархахин төлә Бурхн нанд Эврәннь Көвүг үзүлв. Тер цагт би нег чигн күүнлә селвлцсн угав. 17Нанас өмн болсн апостолмудла харһхин төлә би Ерусалим балһсн тал одсн угав. Түүнә ормд Арабья тал йовад, дәкәд Дамаск тал хәрҗ ирв[+]. 18Һурвн җил болад би Ерусалим тал Кеплә харһхар одв. Тенд би арвн тавн хонг бәәвв[+]. 19Деед Эзнә дү Яковас талдан апостолмудла би харһсн угав[+].

20Мини бичсн үнн. Би худл келҗәхшв. Бурхн меднә[+].

21Түүнә хөөн Сирий болн Киликья Һазр тал һарв. 22Тиигхд Йудья һазрт, Христосин сүзгтни багмудт намаг меддго бәәҗ. 23«Эн күн урднь мадниг көөҗ йовла. Ода болхла, урднь уга кехәр бәәсн иткл цәәлһҗ йовна», – гиҗ тедн соңсҗ[+]. 24Мини төлә тедн Бурхиг магтдг чигн.

#### 2


Павел болн оңдан апостолмуд

1Арвн дөрвн җил болад Бар-Набала хоюрн Титиг дахулад, дәкн Ерусалим тал одвидн[+]. 2Би Бурхна заасар йовв. Би сүзгтни багин ахлачнрта нүүрлцәд харһад, теднд буру номта улст[†] цәәлһҗ өгсн Сән Зәңгин тускар эврән келҗ өгв. Мини эндрк болн урдк кесн көдлмш йирдән бичә давтха гиләв[+]. 3Тедн Титиг грек болсар керчүлтхә гиҗ нексн уга[+]. 4Болв зәрмснь тиим йовдл һарһхар седв. Тедн худлар ахнр-дүүнр болад туршулчнр мет мадн дунд орцхаҗ. Тиигхләрн тедн Исус Христосла[†] бәәсн ниицәһәр дамҗад мана сулдхврин тускар медхәр седв. Тедн маднар мухлаһан кехәр седҗәҗ[+]. 5Болв бидн агчмин зуур чигн теднд тәвҗ өгсн угавидн. Яһад гихлә, бидн тана төлә Сән Зәңгин үнниг хадһлхар седләвидн.

6Әмтн һардачнр гиҗ тоолҗасн улс (нанд болхла, кен болсинь мел йилһл уга. Бурхн һазак бәәдләр күүнә зарһ кешго) нанд шин юм мел келсн уга[+]. 7Терүнә ормд Бурхн нанд буру номта улст Сән Зәңг цәәлһтхә гисн даалһвр өгсиг тедн үзлә. Бурхн Пётриг Сән Зәңг евреймүдт бас тиигҗ цәәлһтхә гилә[+]. 8Бурхна күчәр Пётр евреймүдин төлә апостол[†] болла. Би бас Бурхна күчәр буру номта улсин төлә апостол болв. 9Һардач гиҗ тоолгдҗасн Яков, Пётр болн Йохан нанд Бурхна өгсн эн шишлң даалһвр медв. Бар-Набаг болн терүнлә хамдан көдлҗәх улст тоолв. Аштнь бидн һаран атхлдад зөвшәрвидн. Би Бар-Набата буру номта улс дунд көдлх, тедн евреймүд дунд көдлх болҗ һарв[+]. 10Зуг тедн мадниг түрү-зүдү улсин тускар бичә марттн гиҗ сурцхав. Тер сурвриг би эврән күцәхәр седдг биләв[+].


Павел Пётриг бурушаҗана

11Пётр Антиохд ирхлә, би терүнә өмнәс иләр келләв. Яһад гихлә, тер хаҗһр йовдл һарһҗасмн[+]. 12Яковин илгәсн улс иртл Пётр буру номта ахнр-дүүнрлә хамдан хот уудг бәәҗ. Зуг тедниг ирхлә, буру номта күүг керчүлтхә гиҗ некҗәсн әмтнәс әәһәд Пётр теднлә хамдан хот уудган уурв[+]. 13Еврей ах-дүүнр Пётрлә хамдан хойр чирәтә йовдл һарһад бәәв. Тернь нам Бар-Набаг бас чик хаалһаснь хаҗилһв. 14Теднә һарһҗах йовдл Сән Зәңгин үннлә эс ирлцҗәхиг үзхләрн би теднә цугтаннь өмн Пётрт иигҗ келүв: «Чи, еврей болв чигн, буру номта күүнлә әдл бәәнәч. Тиигхлә буру номта улсиг евреймүдлә әдләр бәәтхә гиҗ яһад закҗахмбч[+]? 15Бидн төрхәрә евреймүдвидн. Бидн килнцтә буру номта улс бишвидн. 16Исус Христост итксәр күн болһн чик седклтә болҗ тоолгдна. Эннь зака күцәсәр чигн биш. Тиигәд бидн зака күцәсәр биш, Христост итксәр, чик седклтә улс болҗ тоолгдхин төлә Исус Христост итквидн. Яһад гихлә, нег чигн күн зака күцәсәр чик седклтә күүнд тоолгдшго[+]. 17Бидн Христосла ниилснд чик седклтәд тоолгдхар седләвидн. Болв килнцтә улс бәәсән бидн үзввидн. Тиигхлә Христос килнцин цергч болхий? Уга. Төрүц уга. 18Кемр би ода урднь хамхлсан босхҗахла, зака эвдсн күн болҗ һарчанав. 19Би Бурхна төлә бәәхәр зака күцәсәрн Бурхна өмн бийән чик седклтәд тоолдган уурв. Зака күцәҗәсндән би үкснә тоод йовлав. Намаг Христосла хамдан кирст хадла[+]. 20Иим учрас иштә би ода урдк күн бишв. Христос мини дотр бәәнә. Өдгә цагт мини бәәҗәх җирһл иим темдгтә: би Бурхна Көвүнд итксндән җирһҗәнәв. Тер нанд дурлад, мини төлә эврәннь әмән өгв[+]. 21Би Бурхна хәәрлтиг мел хайҗахшв. Кемр күн закаг күцәсәр чик седклтә гиҗ тоолхла, Христос киидән үксн болҗана».

#### 3


Закан эс гиҗ иткл

1Эргү һалатмуд! Кен тана экитн эргүлв?[*] Кирст хадгдсн Исус Христосин[†] үклиг тодрхаһар таднд келҗ үзүлгдлүс? 2Би танас нег юм медхәр седҗәнәв: Әрүн Сәкүсиг тадн зака күцәһәд авлт, эс гихлә Сән Зәңг соңссндан иткәд аввт[+]? 3Тадн тиим эргү болвт? Әрүн Сәкүснәс экләд тадн эврәннь бәәдлән күчәр чиләхәр седҗәнт? 4Тадна дамшлт, дааһад һатлсн тоот мел хара зөңдән давхий[+]? 5Таниг зака күцәснд Бурхн Әрүн Сәкүс өгәд, тадн дунд өвәрц юм үзүлҗәнә гиҗ сандг болвзат? Эс гихлә тадн Сән Зәңг соңсад итксн төләд тиигҗәнт[+]? 6Тиигәд Абрахамин тускар ухалтн. Абрахам Бурхнд иткәд, Бурхн терүг чик седклтә күүнд тоолв[+]. 7Иткҗәх улс цугтан Абрахамин үрдүд болсинь медҗ автн! 8Бурхнд итксәр, буру номта улсиг[†] чик седклтәд Бурхн тоолсиг Бурхна Бичгт урднь келгдҗ. Сән Зәңг Абрахамд иигҗ цәәлһгдҗ: «Чамар дамҗҗ Бурхн келн улсиг цугтаһинь әдслх»[+]. 9Иткдг улс Бурхнд иткҗәсн Абрахамла хамдан ода әдс авчана. 10Зака күцәсәр, чик седклтә болх гиҗ нәәлҗәсн улсиг Бурхн цааҗла харһулх. «Закана[†] дегтрт цуг бичәтәг эс күцәҗәх кен чигн күн кезә чигн Бурхнар цааҗлгдх», – гиҗ бичәтә бәәнәлм[+]. 11Зака күцәсн күүг Бурхн чик седклтәд тоолҗахнь медгдҗәнә. Яһад гихлә, иткләрн чик седклтә болсн күн әмд бәәх[+]. 12Закан иткллә әдл биш. Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Зака күцәҗәх күн терүгәрн җирһх»[+]. 13Христос мадниг му харал күртәҗәх Заканас сулдхв. Христос эврән мана ормд му харалла харһв. Энүнә тускар Бурхна бичгт иигҗ бичәтә бәәнә: «Моднд дүүҗлгдсн күн му харалла харһтха!»[+] 14Учрнь иим: Абрахамд өгхәр бәәсн әдсиг Бурхн Христос Исусар дамҗад буру номта улст күргх. Бидн болхла Бурхна өгхәр бәәсн Әрүн Сәкүсиг иткләрн авнавидн[+].


Закан болн үгән өглһн

15Ахнр-дүүнр! Җирһләс авсн үлгүр соңстн: Күүнә бичсн герч бичгиг кен чигн оңдарулҗ эс гиҗ немҗ чадшго юмн. 16Абрахамд болн терүнә хөөт үрнд Бурхн олн үг өглә. Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә бәәнә: «Олн хөөт үрдүдт биш, зуг һанцхн хөөт үрнд». Эннь Христос болҗана![+] 17Бурхн бооца батлсн хөөн дөрвн зун һучн җил болад Закан һарв. Эн закан тер бооцаг эвдҗ чадшго. Бурхна өгсн үгиг бас уга кеҗ чадшго[+]. 18Кемр Бурхна билг Заканас һардг болхла, тер өгсн үгәс авгдшго билә[+]. 19Закан юуни төлә бәәдв? Килнцәс көлтә Закан өгсн үг деер немгдв. Эн закан Абрахамин хөөт үрн иртл күчән геелго бәәҗ. Тер хөөт үрнд Бурхн үгән өгч. Бурхн эн закаг бийиннь болн күүнә хоорнд орлцачд эврәннь элчнрәр дамҗулад өгч[+]. 20Бооцан[†] хойр талас кегдхлә, хоорнд орлцдг күн кергтә болна. Болв Бурхн һанцарн Абрахамд үг өглә[+].


Закана учр-утх

21Тегәд юн болҗахмб? Бурхна өгсн үглә закан ирлцҗәхший? Уга. Кемр авсн закан маднд җирһл өгх күчтә болсмн болхла, Бурхн күүг зака күцәсәр чик седклтәд тоолх билә. 22Болв цуг улс килнцин үлмәд бәәнә гиҗ Бурхна Бичгт бичәтә. Иткдг улст Исус Христост итксәр үг өггдх[+]. 23Итклин цаг иртл Закан мана харулч билә. Иткл медүлтл эн закан тиигҗ бәәлә. 24Христосиг иртл Закан мана сурһмҗлач болҗала. Бурхнд итксәр мадниг чик седклтәд тоолхин төлә Христос ирв[+]. 25Итклин цаг ирв. Бидн дәкҗ сурһмҗлачин үлмәд бәәшговидн. 26Исус Христост иткснәс авн тадн Бурхна үрдүд болвт[+]. 27Уснд кирслгдсн улс Христосла нииләд, Терүнә заң авв[+]. 28Дәкҗ иудей, буру номта күн, ялч, сул күн залу, гергн гиҗ йилһл угат. Тадн цугтан Христос Исусла нииләд негн болвт[+]. 29Кемр тадн Исус Христосин болхла, тиигхлә тадн Абрахамин хөөт үйнр болҗанат. Бурхна өгсн үг таднд күрх[+].

#### 4

1Бас иигҗ келхәр седләв: хөөт үрн нилх бәәдлтә, – зөөр кевтән түүнә болв чигн – эврәннь зөвәрн ялчас йилһрҗәхмн уга. 2Эцкин кемҗәлсн цаг иртл, хөөт үриг бичкнднь сурһмҗлачнр болн зөөринь бүрткдг улс өсклә. 3-4Бидн бас терүнлә әдл бичкн цагтан бәәсәр делкәг залдг сәкүсдин үлмәд мухла болҗ йовлавидн. Болв цаг ирхлә, Бурхн эврәннь Көвүг илгәв. Тер Күүкд күүнәс эн һазр деер төрәд, Закана[†] бәәдләр бәәдг болв[+]. 5Терүгәрн закана үлмәд бәәсн улсиг цугтаһинь сулдхад, мадниг Бурхна үрдүд болтха гив[+]. 6Тадн Бурхна үрдүд! Тана зүркнд Бурхн эврәннь Көвүнә Сәкүс орулв. Тер Сәкүсн Бурхиг: «Аав-а! Эцк-ә!» – гиһәд дуудна. 7Тадн дәкҗ мухла бишит. Ода тадн Бурхна үрдүдт. Кемр тадн үрдүд болсмн болхла, Бурхна зөөр эдлх хөөт үрдүд болҗанат.


Павел Һалатьяд бәәсн улсин тускар зовҗана

8Бурхиг медәд уга цагтан тадн сәкүсдин мухла бәәҗит. Теднь Бурхн биш бәәҗ. 9Ода тадн Бурхиг меднәт. Эс гиҗ чикәр келхлә, – Бурхн тадниг меднә. Тиигхлә тадн яһад әрә торсн, түрү бәәдлтә сәкүсд тал хәрү эргҗәхмбт? Эврәннь сән дурар яһад урдк кевәр теднә ялч болхар тадн седҗәнәт[+]? 10Тадн нам бемб өдр, шин сар, шин җил, байрин нәр темдглдг болҗанат[+]. 11Би тадна төлә әәҗәнәв. Танад кесн мини көдлмш киидән давҗ одвза гиһәд әәҗәнәв[+]. 12Ахнр-дүүнр, би таднас сурҗанав: Би буру номта улсла[†] әдл болад заканд нәәлҗәхшв. Нанла әдл кетн. Тадн нанд мел му юм үзүлсн угат. 13Хаалһдан гемтәд түрүн болҗ би таднд Сән Зәңг цәәлһхәр ирләв. Терүг тадн меднәт[+]. 14Тиигхд мини гем таднд чигн сөрлт болла. Намаг тадн һазалҗ һолсн угат. Тадн нанар Бурхна элч кеввт. Оңданар келхлә, Исус Христосиг[†] тоссн мет тосвт[+]. 15Тана түрүн байр яһла? Кемр арһ бәәсн болхла, тиигхд тадн нанд эврәннь нүдән чигн өгх биләт. Терүг би лавлҗ келҗәнәв. 16Эн үнн үг келхләрн, би тана өшәтн болсн болхий? 17Танар оңдан улс йир икәр соньмсҗана. Болв теднә күсл му йорта күсл. Мадниг тедн танас салһҗ авхар седҗәнә. Тиигхләрн тадн теднәр соньмстха гиҗәнә. 18Кемр күсл сән болхла, соньмслһн сән юмн. Намаг ирсәр биш, энтн кезә чигн үнн. 19Мини эңкр үрдүд, эк күн үрән һарһхларн зовҗах мет, би тана төлә бас тиигҗ зовҗанав. Эн зовлңгиг Исус Христосин заңгиг тадн эс автл, би даах зөвтә болҗанав. 20Би таднла бәәхәр седләв. Таднла оңдан дууһар би күүндх биләв. Би тана төлә йир зовҗанав.


Әдлцүллһн

21Закана үлмәд бәәхәр седҗәх улс, нанд келтн: заканд юуна тускар келгдҗәхиг соңсвта? 22Терүнд иигҗ бичәтә бәәнә: Абрахам хойр көвүтә бәәҗ. Негнь ялчас һарч, хойрдгч көвүнь сулдан бәәсн күүкд күүнәс һарч[+]. 23Ялчас һарсн көвүн йирдән үрн һардг әдләр һарч. Сулар бәәсн күүкд күүнәс Бурхна өгсн үгәр үрн төрҗ[+]. 24Эннь теҗг болҗана. Хойр күүкд күн – хойр бооцан.[†] Хагр Синай уулын хаҗуд кесн бооцанла әдлцүлгднә. Эн бооцана үрдүд мухла болҗанат[+]. 25Бас Хагр Арабьяд бәәх Синай уул болҗана. Өдгә цагт энтн һазр деер бәәх Ерусалим. Түүнә келн әмтн цугтан мухла болв. 26Зуг теңгрин Ерусалим сулдан бәәнә. Тер мана эк[+]. 27Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә бәәнә: «Үрн уга болн үр эс һарһсн күүкд күн байрл! Үр һарлһлһна зовлң эс медсн күүкд күн хәәкр, бахмҗта бол! Залунь хайсн һанц күүкд күүнд үрн олар олдх». 28Ахнр-дүүнр, тадн Бурхнд үг өгснәс иштә төрсн Ицхакла әдл үрдүд[+]. 29Тиигхд йирдән һарсн көвүн Әрүн Сәкүсн үг өгснәс көлтә һарсн үриг көөдг бәәҗ. Ода бас тиим йовдл һарчана[+]. 30Энүнә тускар Бурхна Бичгт юн бичәтә? Тенд иигҗ келгдҗәнә: «Ялч гергиг көвүтәһинь көөһәд һарһ. Яһад гихлә, сул бәәсн күүкд күүнә көвүнд өгсн зөөр ялчин көвүнд күртшго юмн»[+]. 31Тегәд, ахнр-дүүнр, бидн ялч күүкд күүнә биш, сулдан бәәх күүкд күүнә үрдүдвидн.

#### 5

1Бидн сулвидн. Христос[†] маднд сулдхвр өгв. Нег чигн күүнд бийән бичә даҗрултн, сулар бәәтн[+].


Мухла бичә болтн

2Намаг, Павелыг, танд ю келҗәхиг соңстн. Кемр тадн керчүлһ келгүлхлә, Христосас таднд олз уга[+]. 3Бас нег давтад келҗәнәв: Кемр кен чигн күн керчүлхлә, закаг кевтнь күцәх йоста болҗана[+]. 4Кемр тадн зака күцәсәр чик седклтәд тоолгдхар седҗәхлә, тадн Христосас йосндан салвт. Тиигхлә таднд Бурхна цаһан санан күртшго болҗана![+] 5Мана тускар болхлаг Бурхн мадниг иткләр дамҗад чик седклтәд тоолхд Әрүн Сәкүсн нәәлвр өгчәнә[+]. 6Христосла ниилсн цагт күн керчүлсн эс керчүлснь төр уга. Төрнь болхла иткл болҗана. Мадниг итксн ашт – талдан улст мана өгчәх дурн болҗана[+]. 7Тадн сәәнәр йовҗ йовлат. Үнниг бичә соңстн гиҗ кен таниг чик хаалһас хаҗилһв[+]? 8Энүгәр таниг үгдән орулҗ авхар дуудснь Бурхн биш. 9Бичкн идән һуйриг цугтнь искәнә[+]. 10Исус Христосла ниилсәр тадн эврәннь хәләцән сольшгот гиҗ лавлҗанав. Тадниг хутхҗах күн, кен болв чигн, засгла харһх[+]. 11Ахнр-дүүнр! Кемр би керчүлһн кергтә гиҗ цәәлһҗ йовсмн болхла, намаг яһад көөлдх билә? Болв би эн керчүлһн кергтә гиҗ цәәлһсн болхла, кирсин туск мини цәәлһвр нег чигн еврей күүнд һундлта болшго билә[+]. 12Тедн бийән мал мет ясхин керг күцәхлә, сән болх билә гиҗ ухалҗанав. 13Мини ахнр-дүүнр, Бурхн тадниг сулар бәәтхә гиҗ дуудла. Иим сул бәәдл таниг му седвәрт бичә авлултха. Зуг нег-негндән дуран өгч, дөң болтн[+]. 14Юңгад гихлә, Закан[†] кевтән нег зааврт багтҗана: «Эврәннь өөрхн күүнд бийләһән әдл дурл»[+]. 15Болв кемр тадн нег-негән зууһад, зерлг аңгудла әдл идәд хайҗахла, саглтн. Мел бийән уга кечквзәт.


Әрүн Сәкүснә келсәр бәәх

16Әрүн Сәкүсн тана җирһл залтха, гиҗ би таднд келҗәнәв. Тиигхлә тадн килнцтә седвәрт бәргдшгот[+]. 17Килнцтә седвәр кезә чигн Сәкүснә седвәрлә ирлцхш. Сәкүснә седвәр болхла килнцтә бәәдлин седвәрлә ирлцхш. Эннь нег-негнләһән ирлцҗәхш. Аштнь тадн кехәр седсән күцәҗ чадҗахшт[+]. 18Кемр тадниг Сәкүсн һардҗахла, тадн закана үлмәд бәәхшит[+]. 19Килнцтә бәәдлин керг темдгтә: аля һарһлһн, бузр болн ичртә йовдл һарһлһн,[+] 20шүтәнд шүтх, бө келһн, дәәлдлһн, дурго боллһн, һалзурлһн, бийәрн төр келһн, керлдлһн, тарлһн,[+] 21үлү үзллһн, әркдлһн, буру номта улсин[†] шаҗна нәәрт согтлһн болн нань чигн. Урднь келснлә әдләр Тадниг иим йовдлас саглтха гиҗ хөрҗәнәв. Тиигҗ бәәх улс Бурхна орн-нутгт оршго болҗана[+]. 22-23Сәкүсн күүнә җирһлд иим бәәдл үүдәнә: дурн, байр, төвкнүн бәәлһн, тесвр, цаһан санан, өр-өвч йовдл һарһлһн, итклтә бәәдл, номһн бәәдл, бийән бәрлһн. Тиим улст закан мел харшлҗ чадшго[+][+]. 24Исус Христосин улс эврәннь му седвәртә бәәдлән кирст хадла[+]. 25Сәкүсн маднд йосн җирһл өгв. Тер тиигәд мадниг һардх йоста. 26Маднд деерлкх зөв уга, нег-негән уурлулх, үлү үзх зөв бас уга[+].

#### 6


Нег-негндән дөң болтн

1Ахнр-дүүнр! Кемр кен чигн күн килнц һарһсн болхла, Сәкүснә заасар бәәх тадн, тер күн килнц һарһдгоһар, номһнар зогсатн. Килнцд терүнлә әдл авлгдхас бийән саглтн[+]. 2Күнд-түрү үзгдхлә, нег-негндән дөң болтн. Терүгәрн тадн Христосин[†] зака күцәхит[+]. 3Кемр кен чигн күн ик күн эс бәәсн бийнь бийән ик күүнд тоолхла, тиим күн бийән меклҗәнә[+]. 4Күн болһн эврәннь йовдлан чик бишинь йилһх йоста. Терүнә йовдл сән болхла, тиигәд тер бийән магтҗ чадх. Эврәннь йовдлан кенлә чигн әдлцүлх йосн уга. 5Күн болһн эврәннь ацаһан теех[+]. 6Сурһмҗ авчах күн багштаһан хувалцх йоста[+]. 7Бичә меклгдтн. Бурхиг наад бәрҗ болшго. Күн болһн эврәннь тәрсән авдмн[+]. 8Эврәннь му седвәрәр бәәсн күн аштнь үкҗ одх. Сәкүснә заасар бәәсн күн Әрүн Сәкүснәс мөңк җирһл эдлх[+]. 9Цаһан саната йовдл һарһхдан бичә цуцртн. Кемр цаһан саната йовдл цаарандан чигн һарһхла, бидн цагтан түүнә олзинь үзхвидн[+]. 10Тиигәд арһ бәәхлә, бидн күн болһнд цаһан санаһан күргх йоставидн. Тедн дундас онцар Бурхнд иткдг өрк-бүлин улст дөңгән күргтн[+].


Ашлвр

11Ода би энүгәс авн эврәннь һарар ямаран ик үзгүдәр бичҗәсиг тадн үзҗәнәт[+]. 12Тадниг керчүлтхә гиһәд шахҗах улс эврәннь һазак бәәдлән бардмнҗана. Тиим йовдл кехләрн, зуг Христосин кирсәс көлтә бичә көөгдүлтхә гиҗәх йовдл. 13Нам керчүлгдсн улс зака күцәҗәхмн уга. Тадниг керчүлхәр седҗәх улс хөөннь бидн тадниг келгүлләвидн гиҗ караглхар бәәнә. 14Би болхла мана Деед Эзн Исус Христосин кирсәс оңдан юмар бардмнхар седҗәхшв. Нанд болхла делкәд бәәсн тоот кевтән кирст телүлгдлә. Би бас делкән төлә телүлгдләв[+]. 15Керчүлсн күн эс керчүлсн күн чигн төрүц йилһн уга юмн. Хамгин күчтәнь Бурхна үүдәсн шин күн[+]. 16Эн зокъялар бәәх улст Бурхн амулң бәәдл болн хәәрлт күргтхә. Тедн болн Бурхна цуг улс тиигҗ бәәтхә[+]. 17Дәкҗ нанд нег чигн күн зовх юм бичә үзүлтхә. Мини махмудт бәәх шархин орм Христосин ялч болҗах темдгнь. 18Мини ахнр-дүүнр, таниг цуһар мана Деед Эзн Исус Христос хәәрлтхә! Тиигтхә!

### Епесинхн

#### Епесинхн

Епесинхн


Нүр үг

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


#### Нүр үг


Христост иткдг Епесин улст илгәсн бичг


Нүр үг

Эн бичгт «үүдәгдсн тоотыг цугтаһинь теңгрт бәәсиг болн һазр дееркиг ниилүләд, Христосар толһалулхмн» гисн зура үзүлгдҗәнә (1.10). Энүнд цуг әмтн Христоста ниилх алдр зураг Бурхна улс күцәтхә гиҗ бас дуудвр кегдҗәнә. Бичгин түрүңк әңгднь негдлтин туск төрәр күүндвр кенә. Терүндән Эцк Бурхн Эврәннь улс шүүҗ авсна тускар, теднә килнц Эврәннь Исус Христос гидг Көвүһәрн дамҗад тәвҗ өгәд, терүнәснь сулдхсна тускар, дәкәд Әрүн Сәкүсн Бурхна өгсн алдр үгин иткл болҗасна тускар бичҗәнә.

Бичгин хойрдгч әңгднь эврәннь умшачнриг Христоста негдәд чикәр бәәтн гиҗ Павел сурҗана. Энд автор Бурхна улс Христоста негдсиг үзүлхин төлә, зәрмдән үгин дүңцүлт үзүлнә. Үлгүрнь: чонҗ цогц-махмуд болхла, Христос терүнә толһа болҗана гиҗ дүңцүлгднә. Эс гихлә чонҗ тосхгдсн бәәшңглә дүңцүлгдхлә, терүнә һол чолунь Христос болҗана гиҗ келгднә. Эс гиҗ чонҗ гергнлә дүңцүлгднә, тиигхлә терүнә залунь – Христос болхмн болҗана.


Учр-утхин зура

Нүр үг 1.1–2

Христос болн чонҗ 1.3 – 3.21

Христоста ирсн шин җирһл 4.1 – 6.20

Товчлгч үг 6.21–24

#### 1


Мендллһн

1Бурхна седвәрәр шүүҗ авсн Исус Христосин[†] апостол[†] Павелас Епест Христос Исусла ни-негн итклтә бәәх Бурхна улст. 2Мана Эцк Бурхн болн Деед Эзн Исус Христос цаһан сана, амулң бәәдл таднд өгтхә.


Христосла мадниг ни-негн болснд Бурхн әдслв

3Бурхн болн мана Деед Эзн Исус Христосин Эцк магтгдх болтха. Мадниг Христосла ни-негн болсн учрас Бурхн маднд әдс өгхләрн цуг цаһан седклин әдсиг теңгрин орн-нутгт өгв[+]. 4-5Терүнә өмн әрүн, буру уга болтха гиһәд, делкә үүдтл мадниг Христосла ни-негн болсар Эврәннь улс кехәр шүүҗ авв. Бурхн Исус Христосар дамҗад Эврәннь дурна ашт көвүдән кеҗ авхар мадниг заяв. Эннь Бурхна таал болн зура[+][+]. 6Мадниг хәәрлсн учрас бидн Бурхиг туурулхмн. Дурта Көвүһәрн дамҗулҗ Тер маднд хәәрлтән күртәв. 7Христосла ни-негн болад, бидн Терүнә цусар сулдххвидн. Терүнә элвг евәләр мана килнц тәвгдв[+]. 8Бурхн маднд цуг цецн уха болн медлһ өгсәрн хәәрлт заяв. 9Эврәннь тааларн Бурхн маднд нуувчин зураһан медүлв. Энүг Тер Христосар дамҗад күцәхәр шиидв[+]. 10Бурхн эн зураг кергтә цагтан күцәх. Эн зура иим: үүдәгдсн тоотыг цугтаһинь теңгрт бәәсиг болн һазр дееркиг ниилүләд Христосар толһалулх[+]. 11Бурхн мадниг Христосла нииләд Түүнә улс болтха гиҗ заяһад шүүҗ авв. Тер тиигҗ кехәр өмнәснь шиидв, яһад гихлә, эннь Терүнә күсл болҗала. Бурхн цугтаһинь Эврәннь таалын шиидврлә ирлцүлҗ кенә. 12Бидн хамгин түрүнд Христост экләд нәәлсәрн Бурхна туурмҗиг магтх зөвтәвидн. 13Тадн бас үнн үгин болн аврлтын туск Сән Зәңг соңсхларн Бурхна улс болвт. Тадн Христост итквт, тиигәд Бурхн эзнә тамһ тадн деер тәвв. Тер өгх болсн Әрүн Сәкүс таднд өгв[+]. 14Мана авх өвиг Әрүн Сәкүсн батлҗана. Энүнә ашар Бурхн Эврәннь улсиг кевтнь сулдххиг бидн лавта меднәвидн. Бурхна туурмҗд магтал өргтхә!


Павелын зальврлһн

15-17Би таниг Исус Христост итксиг болн Бурхна цуг улст дурлсиг соңсснас авн тана төлә Бурхнд йөрәл өргхән мартхшв. Мана Деед Эзн Исус Христосин Бурхн, алдр Эцк, таднд Әрүн Сәкүс өгтхә гиҗ би зальврнав. Әрүн Сәкүсн таднд цецн уха зааһад, Бурхна тускар медүлх. Тиигәд тадн Бурхиг сәәнәр медхит[+]. 18-19Ямаран нәәлврт Бурхн таниг дуудв? Бурхна улсин байн алдр өвнь юмб? Терүнә ямаран ик күчн мана дотр бәәнә? Тадн Бурхна герлиг үзәд, энүг медхин төлә би зальврҗанав. Мана, иткдг улсин дотр бәәх күчн, әвртә күчн болҗана[+]. 20Эн күчәр Бурхн Христосиг үкснә хөөн әмдрүлв. Бурхн Терүг теңгрин орн-нутгт бийиннь барун талан суулһв[+]. 21Христос цуг һардҗах, йос бәрҗәх, чидлтә болн нойлҗах сәкүсдәс өөдән бәәнә, цуг зүсн-зүүл нердәс болн цол нернәс, һанцхн эн җирһлд биш хөөтк җирһлд, өөдән йовхинь мөн[+]. 22Бурхн Христост цугтаг һардх йос өгв, терүгәр цугтаннь толһач кев, хамгин түрүнд иткдг улсин толһач тәвв[+]. 23Иткдг улс Христосин цогц-махмуд болҗана. Христос иткдг улсиг бүклднь дүүргҗәнә. Христос үүдәлтән төгсәҗәнә[+].

#### 2


Шин җирһл

1Тадн зака эвдснәс иштә болн килнцәсн көлтә үкҗ одлат[+]. 2Тиигхд тадн эн делкәд бәәх әмтнлә әдл килнцтә җирһләр бәәләт. Тадн му һардачин үлмәд бәәләт. Тер теңгртк хар сәкүсдиг һардҗана, Бурхна соңсхвр уга улсин седкл эзлҗәнә[+]. 3Цагтан бидн цугтан бас теднлә әдл биләвидн. Цогц-махмудыннь болн ухананнь седвәрәр бәәләвидн. Наадк улсла әдл бәәснд мадниг Бурхн засглх бәәсмн[+]. 4-5Болв хәәрлтәр байн, маднд дегд дурта Бурхн зака эвдснәс көлтә үксн мадниг Христосла[†] хамдан әмдрүлв. Тадн Бурхна хәәрлтәр авргдвт[+][+]. 6Терүнлә хамдан теңгрин орн-нутгт залхин төлә Бурхн мадниг Христос Исусла әмдрүлв[+]. 7Тиигҗ кехләрн, Бурхн эврәннь кемҗән уга хәәрлтән мөңкинд үзүлв. Эн хәәрлтән Бурхн маднд Христос Исусин дурар күргв. 8Яһад гихлә, тадн хәәрлтин ашт иткләр дамҗад авргдвт. Тадн хәәрлтд күршго биләт. Болв Бурхн терүг таднд белглв[+]. 9Тадн эврәннь кергәр авргдсн угат. Кен чигн күн бичә көөртхә![+] 10Бидн Бурхна үүдәсн улсвидн. Терүнә белдсн цаһан саната керг мадниг күцәтхә гиһәд Бурхн мадниг Исус Христосла нииләд үүдәв[+].


Христос улсиг цугтаһинь негдүлв

11Төрхәрә тадн керчүлгдсн улсин келсәр, керчүлгдәд уга буру номта улс[†] болҗахан бичә марттн[+]. 12Тиигхд тадн Христос угаһар бәәсән бас бичә марттн. Тадн Бурхна шүүҗ авсн улс биш биләт, тадн Бурхна өгх болсн бооцанд[†] орлцшго биләт. Ицл уга болн Бурхн уга бәәләт тадн[+]. 13Болв ода Христосла ниилснә күчәр урднь холд бәәсн улс тадн өөрхн болвт. Юңгад гихлә, Христос тадна төлә цусан асхв[+]. 14Христос маднд эвин хәрлцә авч ирв. Евреймүдиг болн буру номта улсиг нег улст негдүлв. Христос кирс деер үкхләрн таднд дәәсн болҗасн эрсинь нурав[+]. 15Хойр оңдан улсиг Бийтәһән ниилүләд нег шин улс Тер үүдәһәд, тедниг хоорнднь эвцүлхин төлә закврта болн зокалта зака уурулв[+]. 16Христос кирс деер болсн үкләрн теднә хоорндк дәәсиг дарв. Кирсәр хойр улсиг негдүләд, тедниг Бурхнд хәрү өгв[+]. 17Тиигәд Христос ирәд, таднд эвин туск Сән Зәңгиг Бурхнас хол йовсн буру номта улст, Бурхнд өөрхн бәәсн евреймүдт тархав. 18Христосин кесн көдлмшин ашар бидн цугтан нег Әрүн Сәкүсәр дамҗад Эцк талан ирҗ чадҗанавидн.

19Ода тадн тиигәд күүнә, йовцсн улс бишит. Тадн Бурхна улсла нег улс болад, Терүнә өрк-бүлин улс болҗанат[+]. 20Тадн тосхгдсн гер мет апостолмудын[†] болн әәлдәчнрин[†] номин ул деер тосхгдвт. Тадна тосхлтын хамгин һол чолунь Христос Исус болҗана[+]. 21Һол чолун деер гер кевтән зогсҗана. Деед Эзнд нерәдсн әрүн сүм болтл Терүг өөдән өскҗәнә[+]. 22Христосла нииләд, гер мет тадн цугталань хамдан тосхгдҗанат. Тер герт Бурхн Әрүн Сәкүсәр дамҗад бәәнә[+].

#### 3


Буру номта улс дунд Павелын кесн көдлмш

1Тиигәд би, Павел, Христос[†] Исуст церглсндән, тадн буру номта улсин[†] төлә көдлсндән бәрәнд бәәнәв[+]. 2Эн даалһвриг тадна төлә Бурхн эврәннь хәәрлтәрн нанд өгсиг тадн маһд уга соңссн болхит[+]. 3-4Бурхн нанд эн нуувчиг медүлв. Би ахрар энүнә тускар таднд бичләв. Кемр тадн мини бичсиг умшхларн, Христосин нуувчиг намаг медҗәхиг үзхит[+]. 5Урднь әмтнд эн нуувчин тускар келгдәд уга билә. Болв Бурхн энүг ода эврәннь әрүн апостолмудт[†] болн әәлдәчнрт[†] Әрүн Сәкүсәр медүлв. 6Нуувчнь эн: буру номта улс Сән Зәңгәр дамҗад евреймүдтә хамдан өнч авх улс болҗана. Тедн нег цогц-махмудын мөчмүд болҗана. Евреймүдтә хамдан тедн Исус Христосар дамҗад Бурхна өгхәр келсиг авх[+]. 7Хәәрлтин белгәр дамҗад Бурхн намаг Сән Зәңгин цергч кев. Эн белг нанд Бурхн эврәннь чидл-күчән һарһад өгв[+]. 8Би Бурхна улс дундас хамгин баһ чинртә күн болҗанав. Бурхн буру номта улст Христосин кемҗән уга зөөрин туск Сән Зәңг тархатха гиҗ эврәннь хәәрлтәрн нанд даалһвр өгв[+]. 9Бурхна нуувч яһҗ күцәгдхиг цугтаднь намаг цәәлһтхә гиҗ даалһв. Цугтаһинь үүдәсн Бурхн давсн цагт Эврәннь нуувчан дарв[+]. 10Учрнь иим: өдгә цагт һардҗах болн йос бәрҗәх сәкүсд теңгрин орн-нутгт Бурхна зүсн-зүүл цецн ухана тускар кевтнь иткдг улсар дамҗҗ меддгәр тииглә[+]. 11Бурхн эврәннь мөңк күсллә ирлцүлҗ тиигв. Эн күслән мана Деед Эзн Христос Исусар дамҗулҗ күцәв. 12Христосла ниилснәс иштә болн Терүнд итксәрн бидн зөргтәһәр, бат итклтәһәр Бурхн тал ирҗ чадхвидн[+]. 13Тиигәд тана төлә дааҗах мини зовлңгас көлтә тадниг бичә зовтн гиҗ би сурҗанав. Би таднд тус болтха гиһәд зовҗанав[+].


Христосин дурн

14-15Тиигәд теңгрт болн һазр деер бәәх өрк-бүл болһниг үүдәсн Эцкин өмн би сөгдҗәнәв. 16Тадниг седкләрн күчтә болтха гиһәд би Бурхиг алдр туурмҗасн Әрүн Сәкүсәр дамҗулҗ күч өгтхә гиҗ сурҗанав[+]. 17-18Иткләр дамҗад тана зүркнд Христос бүүрлтхә гиҗ би зальврҗанав. Дәкәд модна уңг гүүнд урһснла әдләр болн уул деер бәрсн гертә әдләр тана кеҗ-күцәҗәснә тоотын улнь дурн болтха гиҗ зальврҗанав. Тадн Бурхна цуг улсла хамдан Христосин дурн ямаран өргн, ут, өндр болн гүүнинь медтхә гиҗәнәв[+]. 19Таниг күүнә медлһнәс даву бәәх Христосин дуриг медтхә гиһәд зальврҗанав. Бурхн бийнь кевтән тадна седклд бәәдгәр тиигҗәнәв[+]. 20-21Бурхн Эврәннь күчәр мадн дотр бәәнә. Тер мана сурҗаснас эс гихлә ухалҗаснас икәр кеҗ чадна. Бурхнд иткдг улсар, Исус Христосар оньдин тууртха! Тиигтхә![+][+]

#### 4


Иткдг улс негдх зөвтә

1Би Деед Эзнд церглҗәсәрн бәрәнә күн болҗанав. Тадниг Бурхна дуудврла ирлцтәһәр бәәтн гиҗ эрҗәнәв[+]. 2Кезә чигн тогтун, номһн болн тесвртә болтн. Нег-негнләһән тесвртәһәр дуран өгч бәәтн[+]. 3Тадн нииһәр бәәхин арһ хәәтн. Тиим негдлтиг Әрүн Сәкүсн тадниг негдүлҗәх эвәр дамҗад таднд өгчәнә[+]. 4Негхн цогц-махмуд болн негхн Сәкүсн бәәдг болҗана. Бурхн тадниг бас негхн нәәлврт дуудв[+]. 5Һанцхн Деед Эзн, негхн иткл, негхн уснд кирсллһн бәәнә[+]. 6Негхн Бурхн бәәнә. Тер цуг күмнә Эцк болҗана. Хамг әмтнә деер Эн бәәнә. Цугтаһар дамҗад эврәннь седвәр күцәнә. Күн болһнд Бурхн бәәнә[*][+]. 7Христосин[†] аһу ик зөөрәс мадн дундас күн болһн шишлң билг авв[+]. 8Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Хамгин ик өндрт өөдлхләрн Тер бәрәд авсн улс дахулҗ авад, күмнд олн билг өгв»[+]. 9«Өөдлв» – гисн юмб? Урднь Христос һазрин ик гүүнднь күрсн күн болҗана[+]. 10Күрсн күн альд чигн бәәхин төлә теңгрәс деегшән һарсмн болҗана[+]. 11Тиигәд теднә негнь – апостолмуд,[†] хойрдгчнь – әәлдәчнр,[†] һурвдгчинь – Сән Зәңг тархачнр, зәрмснь иткдг улст килмҗән өгдг улс болн багшнр болтха гиҗ шиидв[+]. 12Эврәннь цогц-махмуд өскхин төлә Христос цуг иткдг улсиг Бурхна церглтд белдхәр тиигв[+]. 13Тиигәд одҗ бидн цугтан эврәннь итклдән болн Бурхна Көвүг медхдән негдлтд күрхвидн. Бидн иткләрн Христосла әдл бөдүн улс болхвидн[+]. 14Дәкҗ бидн дольганд болн зүсн-зүүл номин салькнд цокгдҗ, үзг болһн тал дәәвлҗ йовх бичгүд болшговидн. Эн зүсн-зүүл худлчнрин ном. Тедн худл[+] 15Терүнә ормд бидн үнн үг келәд, нег-негндән дурлх зөвтәвидн. Мана толһа болҗах Христосла нииләд өсх зөвтәвидн[+]. 16Христосин һардврар цогц-махмудын мөчмүд негднә. Теднә залһлдаһар цогц-махмуд кевтән бәрәтә. Мөч болһн эврәннь кергән даахла, цогц-махмуд тегәд кевтән өсәд, дурар батрна.


Урдк җирһл болн шин җирһл

17-18Тиигәд би Деед Эзнә нерн деерәс таднд закҗанав: буру номта улс[†] кевтә бәәдгән ууртн. Теднә седвәр хоосн, теднә ухань харңһутрҗ одҗ, теднд Бурхна җирһл уга. Яһад гихлә, медрл уга көндлң улс[+][+]. 19Тедн ичрән гееһәд оньдин кемҗән угаһар аля болн зүсн-зүүл бузр юмнд авлгдна[+]. 20-21Тиим җирһл Христосин тускар тана медснлә ирлцҗәхш. Юңгад гихлә, тадн Христосин тускар соңсвт. Исуст иткдг улс болад тадн Терүнә туск үнн медрл аввт. 22Кезәңк күүнә бәәдлән хайтн. Тер урдк бәәдл тадниг худл седвәрәрн алҗаҗ[+]. 23Эврәннь ухан-седклән тадн шинрүлх йостат[+]. 24Тадн шин күн болх йостат. Тер шин күүг Бурхн Бийән дуралһад үүдәҗ. Тер күн үннлә ирлцҗ чик седклтәһәр болн әрүнәр бәәнә[+]. 25Күн болһн худл келдгән ууртн. Цугтан нег цогц-махмудын мөчмүд болсар, хаҗудк улстан үнн үг келтн[+]. 26Уурлхларн бичә килнц һарһтн, нарн суутл ууран һарһтн[+]. 27Тадниг сөрх арһ эрлгт[†] бичә өгтн[+]. 28Хулха кедг күн дәкҗ бичә хулхалтха. Кергтә мөңгән эврәннь чик күч-көлсәрн тер олтха. Олснасн түрү бәәх улсла хувалцтха[+]. 29Күүнд му үг бичә келтн. Зуг соңсҗах күүнд сурһх, кергтнь дөң болх үгмүд келтн[+]. 30Бурхна Әрүн Сәкүс бичә һундатн. Тертн тадниг Бурхна улс гисн тамһ болҗана. Цагнь ирхлә, Бурхн мадниг кевтнь сулдххиг тер лавлҗана[+]. 31Һундлас, уурас, һалзуһас, хәәкрлһнәс, му, бузр үгәс болн талдан күүнд хоран күргх юмнас гетлтн[+]. 32Нег-негнтәһән цаһан санатаһар бәәтн, хәәрлтән күргтн. Бурхн Христосар дамҗад тадна гем тәвҗ өгсн әдләр нег-негнәннь гем тәвтн[+].

#### 5


Герлд җирһлһн

1Тадн Бурхна дурта үрдүд болсарн Терүнлә әдл бәәтн[+]. 2Христос[†] таднд дурлснла әдләр дурта болтн. Тана төлә Бурхна таалта бәрсн күҗ мет болн бәрц мет җирһлән Тер өгв[+]. 3Тадн дунд цалдң йовдл, эс гихлә талдан бузр юмн, эс гихлә күүнә юм авхдан дурта йовдлын тускар төрүц бичә келтн. Иим күүндврт Бурхна улс дунд мел орм уга[+]. 4Тана келсн үгд ичртә, эргү күүндвр болн бузр шог уга болх йоста. Энүнә ормд Бурхнд ханлтан өргҗ йөрәтн[+]. 5Цалдң йовдл һарһсн болн му бәәдләр бәәсн улс, хармч улс Бурхна болн Христосин орн-нутгт оршгоһинь лавтаһар медтн. Хармндг йовдл худл шүтәнд шүтлһнлә әдл болҗана[+]. 6Тадниг эргү үгәр кен чигн күн бичә авлтха. Соңсхвр уга күн Бурхна зарһла харһх[+] 7Иим улсас хол йовтн[+]. 8Цагтан тадн харңһуд бәәләт. Болв ода тадн герлд йовнат. Яһад гихлә, тадн Деед Эзнә улс болҗанат. Герлин бичкдүд мет бәәтн[+]. 9Герл күүнд ямаран чигн цаһан саната йовдл һарһхд, үнәр болн чикәр бәәх арһ өгнә. 10Деед Эзнд таалта тоотыг тадн медҗ автн[+]. 11Тадн харңһу бәәдлин олз уга кергт бичә орлцтн. Иим йовдл һарһдг улсиг чиклтн[+]. 12Иим улс нуувчар ю кеҗәхинь нам келхд ичртә. 13Болв герлин үзүлҗәх тоотнь цугтан илдкгдх[+]. 14Иләр үзүлсн тоот герл болҗана. Тиигәд чигн иигҗ бичәтә: «Унтсн күн, сер! Үксн күн, бос! Христос чамд герл тусхах»[+]. 15Тадн оньган өгч эврәннь бәәдлән хәләтн. Медрл угаһар биш, ухатаһар бәәтн. Таднд бәәх ямаран чигн арһан олзлтн[+]. 16Яһад гихлә, эн цаг – килнцтә улсин цаг болҗана. 17Бичә эргү күн болтн. Болв тадн Деед Эзнә таал юунд бәәхинь медхәр шунтн[+]. 18Тадн чаһр бичә икәр уутн. Тиим күн һәргтә йовдл һарһна. Терүнә ормд Әрүн Сәкүсн тадниг закртха[+]. 19Нег-негндән Бурхна дуудас, частрас болн Әрүн Сәкүснә дуудас үгмүд келҗәтн. Дуултн, Деед Эзиг зүркнәсн туурултн[+]. 20Мана Деед Эзн Исус Христосин нерәр Эцк Бурхиг цугтаннь төлә оньдин йөрәтн[+].


Залус болн гергчүд

21[•]Тадн нег-негән соңстн. Яһад гихлә, тадн Христосиг күндлҗәнәт. 22Гергчүд, тадн Деед Эзиг соңсснла әдләр залусан соңстн[+]. 23Юңгад гихлә, Христос иткдг улсин толһа. Тедү мет залу күн гергнәннь толһа болҗана. Тиигәд цогц-махмуднь болҗасн иткдг улсиг Христос аврв[+]. 24Иткдг улс яһҗ Христосиг соңсна, түүшң гергчүд цуг халхар эврәннь залусан соңсх йоста. 25Залус, эврәннь улст Христос дурта болснла әдләр гергчүдтән тадн дурта болтн[+]. 26Христост иткдг улсиг усар уһаһад, үгәр цеврдүләд, Бурхнд нерәдхин төлә эврәннь әмән Тер өгв[+]. 27Иигхләрн Христос эврәннь улсан ке-сәәхнән үзүлҗ өмннь һартха гив. Тедн цевр болн буру, севг, хурнясн уга нег чигн һаң уга улс болх[+]. 28Тиигәд залус, эврәннь цогц-махмудтан дурлснла әдләр гергчүдтән дурта болх йостат. Гергндән дурта күн бийдән дурта болҗана. 29Эврәннь цогц-махмудтан дурго күн уга. Күн болһн цогцан асрад, килмҗән тусхана. Тедү мет Христос иткдг улст килмҗән өгнә. 30Бидн Христосин цогц-махмудын мөчмүд болҗанавидн[+]. 31Иигҗ бичәтә: «Тер учрар күн эцк-экән үлдәһәд гергтәһән ниилх. Залу гергн хойр нег цогц болх»[+]. 32Эн ик нуувч. Эн үгмүд Христос иткдг улс хойрин тускар келгдҗәнә. 33Зуг эн үгмүдт тадна тускар бас келгдҗәнә. Залу болһн гергндән бийдән мет дурта болх зөвтә. Гергн залуһан тевчх йоста[+].

#### 6


Бичкдүд болн эцк-экнр

1Бичкдүд, Деед Эзнд итксәрн эврәннь эцк-экән соңстн. Энтн чик керг[+]. 2«Эврәннь эцкән болн экән тевч», – эн Бурхна үгән өгснлә хамдан түрүн заавр болҗана. 3Бурхн иигҗ үгән өгв: «Эврәннь эцкән болн экән тевчхлә, һазр деер сәәнәр болн удандан бәәхич»[+]. 4Эцк-экнр, үрдүдән бичә уурлултн. Деед Эзнә таал юунд бәәхинь үзүләд, теднән сурһҗ өсктн[+].


Зарцнр болн эздүд

5Зарцнр, һазр деер эздүдән күндләд, теднәс әәһәд, тедниг соңстн. Әрүн зүркнәсн Христост[†] церглҗәснлә әдләр тадн тиигҗ кетн[+]. 6Таниг шинҗлҗәх кемд эзндән сәәнд үзгдхәр биш, болв иим йовдл әрүн седкләсн Бурхна таал күцәхәр Христосин зарцнр болҗ кетн[+]. 7Күүнд биш Деед Эзнд церглҗәснлә әдләр Бийиннь дурар эздүдтән заргдтн. 8Күн болһниг – зарц, эс гихлә сулдан бәәх күн – йилһл уга кесн сән кергәрнь ашлх зөвтә гиҗ тадн ухалтн[+]. 9Тадн, эздүд, эврәннь зарцнртаһан дигтә бәәтн, бичә тедниг әәлһтн. Теңгр деер тадна болн теднә Деед Эзн бәәхиг тодлад авчктн. Деед Эзн кениг чигн йилһлго зарһинь кех[+].


Иткдг күүнә зер-зев

10Аштнь иигҗ келхәр седләв: Деед Эзнлә нииләд, Терүнә алдр күчәр батртн. 11Бурхна өгсн цуг зер-зев бийдән өмстн. Тиигхләрн эрлгин[†] мектә зурала сөрлцлҗ чадхит[+]. 12Бидн әмтнлә ноолда кеҗәхшвидн. Болв бидн һардҗах, йос бәрҗәх, эн харңһу делкәд эзркҗәх болн теңгрин хар сәкүсдин өмнәс ноолда кеҗәнәвидн[+]. 13Тер төләд Бурхна өгсн зер-зев кевтнь автн. Кемр му өдр ирхлә, тадн дәврсн тоотыг сөрәд цугинь даахит. 14Белн бәәтн. Белкүсндән бүс зүүтн. Эн бүс – үнн болҗана. Цө болд өмстн. Бурхна өмн тана чикәр бәәлһн цө болд болҗана[+]. 15Башмг өмстн. Эвин туск Сән Зәңг цәәлһхд белн боллһн тана башмг болҗана[+]. 16Халц бас автн. Иткл тана халц болҗана. Энүгәр тадн эрлгин цуг халун сумнас бийән харсҗ чадҗанат[+]. 17Бас дуулх өмстн. Аврлт – дуулх болҗана. Әрүн Сәкүснә үлд автн. Эннь Бурхна үг[+]. 18Әрүн Сәкүсн һарддгар кезә чигн Бурхнд зальврад дөң суртн. Тиигәд оньдин сергг бәәтн. Цуг иткдг улсин төлә Бурхнас дөң суртн[+]. 19Мини тускар бас зальвртн. Нанд кергтә үг Бурхн өгтхә, юмнас әәлго Сән Зәңгин нуувчинь тархах зөрг өгтхә[+]. 20Сән Зәңгин төлә түүрмд суусн бийнь би илгәгдсн күн болҗанав. Сән Зәңгин тускар би зөргтәһәр, йоста кевәр келдгәр тадн зальвртн[+].


Бичгин сүл үгмүд

21[•]Түхк, мана күндтә ах болн Деед Эзнә итклтә цергләч, таднд мини тускар цугинь келҗ өгх. Намаг бийән яһҗ бәрҗәхин тускар бас келх. Тиигәд тадн намаг ямаран бәәхиг медхит[+]. 22Энүнә төлә би терүг тадн тал илгәҗәнәв. Тадн мана тускар медхит. Түхк таднд урмд өгх[+]. 23Ахнр-дүүнр, таднд Эцк Бурхн болн Деед Эзн Исус Христос эв, дур болн иткл өгтхә. 24Мана Деед Эзн Исус Христост күүрдго мөңк дурта улсиг Бурхн хәәрлтхә!

### Пилипинхн

#### Пилипинхн

Пилипинхн


Нүр үг

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Нүр үг


Христост иткдг Пилипин улст илгәсн бичг


Нүр үг

Эн бичгиг Павел түрүн чонҗд нерәдҗ бичсмн. Тер чонҗиг Римин хаҗудк Македонь гидг һазрт Павел бүрдәҗ. Тер цагт Павел түүрмд бәрәтә бәәҗ. Христианск талдан көдләчнр Павелд оппозиц болхла, түүнә санань зовна, дәкәд Пилипин чонҗд худл ном тархаҗаснд бас үрүднә. Тер бийнь Павел Исус Христост батар иткәд бичсн бичгнь йир байрта, итклтә болҗ медгднә. Иим бичг илгәснә учрнь юундв гихлә, Пилипид бәәх иткдг улс түрү цагтнь бийинь дөңнәд белг илгәснд Павел ханлтан өргҗәнә. Тер саамиг бас нег олзлад, тедн чигн, бийнь түрү-зүдү үзсн болв чигн зөргтә болн бийдән итклтә болтн гиҗ дәкн урмд өгнә. Павел тедниг бийән Исусла әдл бәрәд, ядардган, деерлкдгән хаяд тогтун бәәтхә гиҗ сурҗана.

Исус Христосла негдәд бәәсн иткдг улсын җирһл Бурхна белг болҗахиг Павел теднд сергәһәд келҗәнә. Тер белгиг тедн евреймүдин Зака күцәһәд биш, зуг иткләр дамҗад авчана. Христоста негдәд бәәсн улст Бурхн байрта, тогтун җирһл өгчәхин тускар Павел бичҗәнә.

Эн бичг байрин, иткмҗтә бәәдлин, негдлтин, итклһнә болн җирһлин тесвр үзүлҗәнә. Тедү мет Павел Пилипид бәәх чонҗд ямаран дуртаһинь медүлҗәнә.


Учр-утхин зура

Нүр үг. 1.1–11

Павелын эврә керг 1.12–26

Христосла нииләд бәәлһн 1.27 – 2.18

Тимофейин болн Эпапродитин төлә кесн зура 2.19–30

Өшәтнәс болн әмшгәс сагллһн 3.1 – 4.9

Павел болн терүнә иньгүд Пилипид 4.10–20

Товчлгч үг 4.21–23

#### 1


Мендллһн

1-2Исус Христосин[†] зарцнр Павелас болн Тимофеяс Христос Исусла ниилснд Пилип хотнд бәәх Бурхна улст, чонҗин ахлачнрт болн нөкднрт. Мана Эцк Бурхн болн Деед Эзн Исус Христос цаһан сана болн амулң бәәдл таднд өгтхә![+]


Павелын зальврснь

3Тана тускар санҗасн цагтан би Бурхндан оньдин ханлт өргнәв[+]. 4Тана тускар зальврҗасн цагтан оньдин байртаһар зальврнав. 5Учрнь иим: тадн намаг Сән Зәңг тархахд түрүңк өдрәс авн ода күртл нөкд болҗ йовнат[+]. 6Тана седклд тиим сән көдлмш эклҗ үүдәсн Бурхн эн көдлмшән Исус Христосиг иртл күцәх гиҗ би лавта меднәв[+]. 7Тана тускар тиигҗ ухалсм чик болҗана, яһад гихлә, тадн оньдин мини зүркнд. Нанд өггдсн церглтд тадн цуһар оньдин орлцҗ йовлат. Ода чигн, намаг түүрмд суусн цагтм чигн, Сән Зәңг харсҗ батлсн цагтм чигн тадн тиигҗ йовлат[+]. 8Исус Христосла әдл би таднд дурта болдгиг Бурхн герч[+]. 9Тана дурн улм өстхә, тадниг улм икәр медтхә, чикәр ухалтха гиҗ би зальврҗанав[+]. 10Тиигхлә тадн сәәнинь йилһҗ чадхит. Христосиг ирхлә, тадн цевр болн буру уга болхит. 11Тадн Христосин өгдг чик бәәдлин дала сән йовдлта болхит. Эн цугтан Бурхнд туурмҗ болн магтал ирүлх.


Мини җирһл – Христос

12Ахнр-дүүнр! Нанла учрсн йовдл күцәмҗтәһәр Сән Зәңг тархахд нөкд болсинь би таднд зәңглхәр седҗәнәв. 13Намаг Христосин төлә түүрмд суусиг хаана бәәшңд бәәсн улс болн наадк улс цугтан меднә[+]. 14Намаг түүрмд суусн учрас ахнр-дүүнрин ик зунь Деед Эзнд батар иткдг болв, тедн Сән Зәңгиг улм зөргтәһәр болн әәмшг угаһар тархадг болв[+].

15Үнәр келхд, зәрм әмтн нанд үлү үзәд, нанла дөрлдхәр Христосин туск ном цәәлһҗәнә. Болв зәрмснь болхла, сән седвәрәр тиигҗәнә[+]. 16Сән Зәңг харсх көдлмшт Бурхн намаг орулсинь медәд, эдн нанд дурта болад цәәлһҗәнә. 17Талдан улс болхла эврәннь сә хәәһәд, Христосин туск номиг әрүн седкләрн цәәлһҗәхш. Түүрмд бәәсн цагтм намаг икәр зоваҗ чадх гиҗ тедн санҗана. 18Тиигв чигн юмб?! Тедн ямаран чигн учрар: сән седвәрәр эс гиҗ эврәннь сә хәәсн учрар Христосин туск ном цәәлһдгнь йилһл уга. Христосин тускар тедн келҗәхнь хамгин ик чинртә. Энүнд би байрлҗанав. Би цааранднь чигн байрта бәәхв. 19Яһад гихлә, тана зальврсар болн нанд Исус Христосин Сәкүсн нөкд болсар би эн түүрмәс һархв гиҗ санҗанав[+]. 20Би кех зөвтә кергән оньдин күцәхв гиҗ халун зүркәрн күсл кеҗ нәәлҗәнәв. Ода болн оньдинд би әмд бәәв чигн, үкв чигн эврәннь цогцарн Христосиг зөргтәһәр туурулхв[+]. 21Мини җирһлин күсл – Христос. Кемр намаг өңгрхлә, нанд олзта болх. 22Кемр нанд әмд бәәх цаг бәәхлә, би олн туста йовдлмуд кеҗ күцәхв. Зуг юуһинь шүүҗ авхинь би медҗәхшв. 23Би хойраһинь шүүҗ авх санатав. Эн җирһләс салҗ Христосла харһад бәәхәр седҗәнәв. Эннь хамгин деер болх[+]. 24Зуг тана төлә нанд әмд бәәх кергтә. 25Би әмд бәәхән лавта меднәв. Тадниг итклдән өсхд, иткләс һарсн байр авхд нөкд болхар би таднла үлдхв. 26Намаг таднур дәкәд ирхләрн Исус Христосла ниилсндтн нанар буульмҗ кехд танад дала учр олдх.

27Зуг Христосин Сән Зәңглә ирлцҗ бәәтн. Ни-негн бәәтн. Сән Зәңгин итклин төлә ноолдтн. Кемр би ирхлә, тана эн бәәдлиг үзхв, кемр эс ирхлә, энүнә тускар соңсхв[+]. 28Юунд чигн өшәтнрәс бичә әәтн. Эн бәәдл теднд үкх гисн темдг, маднд аврх гисн темдг. Цуг эн Бурхнас. 29Христост һанцхн иткх биш, болв Терүнә төлә зовх зөв Бурхн таднд өглә[+]. 30Тадн нанла әдл ноолдҗанат. Намаг яһҗ ноолдсинь тадн үзсн биләт, болв яһҗ би ноолдҗахинь ода соңсҗанат[+].

#### 2

1-2Кемр тадн Христосла[†] нииләд нөкд авчахла, Терүнә дурн тадниг төвкнүлҗәхлә, Әрүн Сәкүснлә хамдан бәәхлә, санан зовҗ өр өвчәхлә, намаг улм ик байрта кетн. Хоорндан таарч нег-негндән әдл дурта болтн, ухан-седкләрн негдҗ нег күслтә болтн[+]. 3Бийдән олз хәәҗ, нер хәәҗ юм бичә кетн. Бийән номһрулҗ хоорндан бәәтн. Кен чигн талдан күүг бийәсн деер тоолтн[+]. 4Тадна кен чигн һанцхн эврәннь арһ хәәлго, әмтнә арһ хәәтхә[+].

5Исус Христосла әдл ухалтн. 6Исус Бурхн болв чигн Бийән Бурхнла әдлцхәр зүткх йостав гиҗ сансн уга[+]. 7Зуг зарц болн күн болҗ төрәд сән дурарн бәәсн юмнасн хаһцв. Тер бәәсн кевәрн күүнлә әдл болв,[+] 8Бийән номһрулад үктлән, кирст үктлән соңсхврта бәәҗ[+]. 9Тиим учрар Бурхн Терүг хамгин деерк ормд өргҗ, цуг нердәс хамгин алдр нер өгч[+]. 10Тегәд теңгр деер, һазр деер, Һазр дор бәәсн цуг әмтә тоотнь Исусин нериг күндләд сөгдх[+]. 11Бурхн Эцкиг туурулхин төлә Исус Христос Деед Эзн гиҗ күн болһн иләр келх.


Одд мет гилвктн

12Тегәд, хәәртә үүрмүд мини, намаг таднла бәәсн цагт тадн соңсврта биләт. Ода таднла эс бәәв чигн тадн соңсхврта болнат. Бурхиг күндләд, аврлтын көдлмш күцәхәр зүтктн. 13Яһад гихлә, Бурхн Эврәннь таал күцәх седвәр болн күч таднд өгчәнә[+].

14Һундл төрл угаһар болн зүтклдән угаһар цугинь күцәтн. 15Тиигхлә тадн Бурхна нүл уга, цевр болн дуту уга үрдүд болхит. Тедн хар саната болн килнцтә улс дунд бәәцхәнә. Тедн одд мет әмтнә заагт гилвкнә[+]. 16Тадн җирһл өгдг үгмүд тер улст келнәт. Тегәд Исус Христосин ирх өдрт би хара зөңдән марһанд орлцсн угав, хара зөңдән көдлсн угав гиҗ байрлхв[+]. 17Болв кемр мини цусн тана тәкл деер асхрв чигн (тана тәкл гисн иткләр дамҗад Бурхнд церглт) би байрлхв, таднла хамдан байрлхв[+]. 18Тадн бас байрлтн, нанла байрлтн.


Тимофей Эпапродит хойрин тускар

19Кемр Деед Эзн Исусин таал бәәхлә, би Тимофейиг тадн тал удл уга илгәхв, тиигәд тадниг яһҗ бәәхинь медәд седкләрн төвкнхв[+]. 20Тер үнн седкләрн таднд ик килмҗ өгнә. Терүнәс даву нанд тиим күн уга. 21Наадкснь болхла Исус Христосин төлә арһ хәәл уга эврәннь арһан хәәнә[+]. 22Тадн Тимофейиг итклтәһинь меднәт. Тер болхла нанла көвүн эцктәһән бәәсн метәр бәәҗ Сән Зәңг цәәлһҗ көдлҗ йовла[+]. 23Тегәд нанла юн учрхиг сәәнәр медҗ авад, би удл уга энүг тадн тал йовулхв гиҗ нәәлҗәнәв. 24Деед Эзнә таал бәәхлә, би тадн тал эврән ирхв гиҗ лавта меднәв.

25Зуг ода нанла хамдан көдлдг болн ноолддг ах Эпапродитиг тадн тал илгәх кергтә гиҗ би санҗанав. Тер таднас ирсн элч болад нанд нөкд болҗ йовла[+]. 26Эн тадниг үзхәр икәр седҗәнә. Бийнь таасго болсинь тадн соңсв гиҗ зовҗана. 27Эннь үнн, дегд күндәр гемтәд Эпапродит үкн гив, зуг Бурхн энүг хәәрлв. Бурхн һанцхн энүг биш намаг чигн хәәрлв. Бурхн намаг улм икәр бичә зовтха гиҗ тиигсмн. 28Эн учрар Эпапродитиг үзәд, тадниг байрлтха гиһәд би энүг шулуһар тадн тал йовулнав. Тиигәд мини зовлң баһрх. 29Деед Эзнлә ниилсн ахиг тоссн метәр энүг байртаһар тостн. Энүнлә әдл улсиг күндлтн[+]. 30Яһад гихлә, Эпапродит Христосин көдлмшин төлә эн әәмшгтә керг күцәһәд үкн гив. Тадниг нөкд болҗ эс чадсн цагт, эн тана элч болад нанд нөкд болҗ йовла.

#### 3


Йоста чик бәәдл

1Ахнр-дүүнрм! Деед Эзнлә нииләд байрта бәәтн гиҗ би аш сүүлднь келҗәнәв. Нег юм давтад бичәд бәәдгм нанд ацан биш, болв таднд болхла, әәмшгәс эн харслт болх[+].

2Һалзу нохас мет бәәдг улсас бийән саглтн. Хар саната йовдл һарһдг улсас бийән саглтн. Керчүлһ кедг улсас саглтн[+]. 3Яһад гихлә, тедн биш бидн йоста керчүлгдсн улсвидн. Бидн Әрүн Сәкүсәрн дамҗад Бурхнд мөргнәвидн. Бидн шаҗна һазак кергт нәәллго Исус Христосар[†] буульмҗ кенәвидн[+]. 4Болвчн би шаҗна һазак кергт нәәлх учртав. Кемр нег чигн күүнд шаҗна һазак кергт нәәлх учр бәәхлә, нанд тиим учр улм дала[+]. 5Төрснә хөөн нәәмдгч өдртм Мошен закаһар би керчүлгдв. Би Израилин күмб, Беньяминә уңг-тохмтав. Цевр тохмта еврейв. Зака күцәлһнә тускар келхлә, би перушмв[+]. 6Би иткдг улсиг шунлтта кевәр көөләв. Зака күцәсәр чик бәәдлтә болхин тускар келхлә, би нүл уга күн биләв[+]. 7Тер бийнь кезәнә чинртә, олзта гиҗ тоолсн юмиг, ода болхла, би Христосин төлә юмн биш гиҗ тоолҗанав. 8-9Цуг юмсудыг мини Деед Эзн Исус Христосин туск медрллә дүңцүлхлә, эннь юмн биш гиҗ би тоолҗанав. Исус Христосин төлә би бәәсән һолад күүнд керго хог-богд тоолҗанав. Христосиг олҗ авхин төлә болн Терүнлә бүклдән ниилхәр би тиигҗәнәв. Күн зака күцәсәр чик бәәдл авна. Би тиим кевәр чик бәәдлтә бишв. Зуг би Христост итксәр тогтсн чик бәәдлтә болв. Эн чик бәәдл Бурхнас һарчана[+]. 10Би Христосин болн Терүг әмдрүлсн күчиг медх санатав. Би Терүнлә әдл зовх санатав. Исусла әдл үкх санатав[+]. 11Тиигхлә би әмдрхв гиҗ нәәлҗәнәв.


Күслд күрхәр темцҗ зүтктн

12Күслдән күрләв, дуту уга болв гиҗ би келҗәхшв. Зуг би тер күслд күрхәр зүткҗәнәв. Тер күслин төлә Христос Исус намаг аврла[+]. 13Ахнр-дүүнр! Күслдән күрләв гиҗ би тоолҗахшв. Зуг би ардк юман мартад, өмнк күслдән күрхәр зүткнәв. 14Би диилврин ач авхар күслд күрхәр зүткҗәнәв. Исус Христосар дамҗад энүг автха гиҗ Бурхн мадниг дуудв[+].

15Бидн дуту уга улс тиигҗ ухалх зөвтәвидн. Кемр тадн дундас күн талданар ухалдг болхла, Бурхн терүнд цәәлһҗ өгх[+]. 16Эн цаг күртл дахсн зокалмудар бәәҗ яһв чигн уралан йовий.

17Ахнр-дүүнр! Талдан улсла хамдан нанас үлгүр автн. Таднд үзүлсн мана үлгүрәр бәәдг улсиг хәләтн[+]. 18Яһад гихлә, кесг улс Христосин кирсин өшәтнр болҗ бәәнә. Эднә тускар би таднд урднь давтад келләв. Ода би уульн бәәҗ эднә тускар давтад келҗәнәв. 19Аш-сүүлднь, эн улс үкх. Эднә бурхн – гесн. Теднә буульмҗ кесн юмс бийснь һутана. Тедн һанцхн эн һазрин юмна тускар ухална[+]. 20Зуг Мана Төрскн теңгр деер. Аврач болн Деед Эзн Исус Христосиг тендәс ирхиг бидн күләҗәнәвидн[+]. 21Тер мана арһ уга үклд ордг цогц-махмудыг хүврүлҗ Эврәннь туурмҗта цогц-махмудла әдл күчәрн кех. Эн күчәр Тер цугиг медәндән орулна[+].

#### 4


Павелын сурһмҗ

1Мини хәәртә ахнр-дүүнр! Би тадниг икәр санҗанав. Тадн – мини байр, тадн – мини титм. Хәәртә ахнр-дүүнр, Деед Эзнлә нииләд батар зогстн.

2Эвода болн Синтих, буйн болтха, Деед Эзнлә нииләд хоорндан ни-негн бәәтн гиҗ би эрҗәнәв[+]. 3Мини итклтә нөкд, чамаг сурҗанав эн хойр күүкд улст нөкд бол. Эдн Клементлә болн нань чигн нөкднрлә хамдан нанд дөң болҗ Сән Зәңг делгрүллһнд орлцад көдлдг билә. Эн улсин нерд Җирһлин Дегтрт бичәтә[+]. 4Деед Эзнлә ниилҗ оньдин байрта бәәтн. Байрта бәәтн гиҗ бас келҗәнәв[+]. 5Тана номһн бәәдлин тускар цугтан медтхә. Деед Эзн өөрхн[+]. 6Юмнд бичә зовад бәәтн. Юн учрв чигн Бурхндан ханлт өргәд эрҗ зальврад, эврәннь сансн-санаһан Терүнд келтн[+]. 7Тиигхлә әмтнә ухана медәнәс ик деер бәәсн Бурхна эв тана ухан-седклиг Христосла[†] ниилүләд харсх[+].

8Аштнь ахнр-дүүнр: үннч, ачта, үнн чик, цевр, тааста, өврмҗтә, буйн болн буульмҗ авх ачта юмна тускар оньдин ухалтн. 9Нанас дассн, тодлҗ авсн, соңссн, үзсн юман күцәтн. Тиигхлә эвин Бурхн таднла бәәх[+].


Белг авснд ханлт

10Тадниг шинәс нанд килмҗән өгснд би Христосла ниилҗ байрлв. Тадн нанд урднь чигн нөкд болдг биләт, зуг нанд нөкд болх арһ таднд кесг цагт уга билә. 11Нанд юмн кергтә гиһәд би энүг келҗәхшв. Яһад гихлә, би бәәсндән байн болдг дасув[+]. 12Түрү цагт болн юмн элвг цагт бәәдг дасув. Альд бәәв чигн, кезә бәәв чигн, өлсв чигн, эс гиҗ цадхлң бәәв чигн, дала юмта болн төрүц юмн уга бәәв чигн би бәәсндән байн болдг даслав[+]. 13Нанд чидл өгдг Христос Исусла нииләд, би цугиг дааҗ күцәҗ чадҗанав[+].

14Тадн мини зовлңгиг хувалцлат. Эннь йир сән[+]. 15Урднь, Сән Зәңг экләд делгрүлсн цагт, намаг Македонь һазрас һарч йовхд, таднас даву талдан чонҗ нанд нөкд болҗ, мөңгиг цуглулҗ илгәсн угаһинь тадн, Пилип хотна әмтн, бийстн меднәт. 16Намаг Тесалоник гидг һазрт бәәхд тадн кесг дәкҗ нанд нөкд болдг биләт[+]. 17Би таднас белг авхин төлә энүг келҗәхшв. Зуг тадниг бийдән сә авхин төлә тиигҗ кетхә гиҗәнәв[+]. 18Эпапродитәр дамҗад тадн нанд кергтәһәс үлү юм илгәвт, тегәд чигн ода нанд цуг юмн бәәнә. Тана илгәсн юмн Бурхнд нерәдсн күҗ мет болн тааста таалмҗта бәрц мет[+]. 19Мини Бурхн Исус Христосар дамҗад алдр зөөрәсн авад тадниг кергтә юмар теткх[+].

20Мана Бурхн болн Эцк мөңкиндән тууртха! Тиигтхә.


Төгсвр

21Христос Исусла ниилснд Бурхна улст цугтаднь менд келтн. Нанла хамдан бәәсн ахнр-дүүнр бас таднд менд илгәҗәнә[+]. 22Бурхна цуг улс таднд менд келҗәнә. Онц кевәр хаана бәәшңд көдлҗәсн улс бас менд келҗәнә[+].

23Деед Эзн Исус Христосин хәәрлт таднла бәәтхә!

### Калосинхн

#### Калосинхн

Калосинхн


Нүр үг

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Нүр үг


Христост иткдг Калосин улст илгәсн бичг


Нүр үг

Эн бичг Епесәс дорд үзгт бәәх Баһ Азийин Калос балһсна чонҗин төлә бичгдсмн. Тер чонҗиг Павел бүрдәв чигн, болв терүнә медлд бәәсн һазрт тернь бәәҗ. Тегәд Епесәс, Римин эргндк балһсдас көдлмшчнр тиигән илгәхлә, Павел бий деерән үлү даалһвр авдг бәәҗ. Калост худл ном тархадг улс бәәсиг тер медв. Бурхнд шүтхин төлә, күцц авргдхин төлә теңгрин онц һардачнрт болн йоснд мөргх кергтә гиҗ тедн шунҗав. Дәкәд тер багшнр күн болһн шишлң авъяс күцәх зөвтә, үлгүрнь – керчлһнә, хот эдллһнә зокъял күцәх, талдан чигн төрмүд оньгтан авх зөвтә гиҗәцхәв.

Тиим худл номиг илткәд, христианмудын йосн ном үзүлхәр Павел эн бичгән бичҗәнә. Исус Христос күцц аврлт өгч чадхмн, худл номин иткмҗ болн бәәдл әмтиг Христосас хольҗах гиҗ тер келҗәнә. Бурхн Христосар дамҗад делкәг үүдәв, Терүгәр дамҗад делкәг Бий талан хәрү авчана. Һанцхн Христоста негдәд күн болһн авргдх. Эн номиг иткдг улсин җирһлд олзлхин тускар Павел бас келҗәнә. Павелын бичгиг Калост күргсн Түхкиг Өнәсм гидг ялч дахҗ йовв. Өнәсмин тускар Пилемонд бичсн бичгтән Павел сурҗана.


Учр-утхин зура

Нүр үг 1.1–8

Христосин бәәдл болн йовдлмуд 1.9 – 2.19

Христоста негдснд шин җирһл 2.20 – 4.6

Товчлгч үг 4.7–18

#### 1


Мендллһн

1-2Бурхна улст, Калос хотна Христосла[†] ниилсн итклтә ахнр-дүүнрт Бурхна седвәрәр Христос Исусин шүүҗ авсн апостол[†] Павел халун менд илгәҗәнә. Мана дү көвүн Тимофей бас менд келүлҗәнә[+]. 3-4Мана Эцк Бурхн цаһан сана болн амулң төвкнүн бәәдл таднд өгтхә.


Йөрәл тәвҗ зальврлһн

Тадниг Христос Исуст иткәд, Бурхна улст цугтаднь дуран өгситн соңсад, тадна төлә кезә чигн зальврхларн бидн Бурхнд, мана Деед Эзн Исус Христосин Эцкд, ханлтан өргнәвидн[+]. 5Сән Зәңгин үннә үгмүд таднд түрүн болҗ келхлә, нәәлврин тускар тиигхд соңслат. Теңгрт тана төлә белдсн тоотд нәәләд, тадн дуран өгч иткҗәнәт[+]. 6Түрүн өдрәс авн Бурхна хәәрлтин тускар соңсад, терүг йостаһар медснә хөөн Сән Зәңг тадн дунд сән ашта болад улм өргәр делгрнә. Терүнлә әдл Сән Зәңг нарт делкә деер бәәсн улс дунд бас тиигнә[+]. 7Бурхна хәәрлтин тускар тадн мана эңкр көдләч, Христосин итклтә зарц, маднд дөң болҗах Эпапрас медвт[+]. 8Әрүн Сәкүсн таднд өгсн дурна тускар Эпапр маднд келҗ өгв. 9Тер учрар тана тускар түрүн болҗ соңсснас авн бидн оньдин тана төлә зальврнавидн. Калост бәәх иткдг улс Әрүн Сәкүснә өгчәх цецн ухаһар болн медрләр дамҗад Тана таалыг медтхә гиҗ бидн Бурхиг сурнавидн[+]. 10Тиигәд одҗ Деед Эзнә таалар Терүнд таасгддгар җирһәд, тадн олн сән йовдл һарһхит. Бурхна туск тана медрл өсх[+]. 11Тадниг түрү-зүдү, зовлң тесвртәһәр дааҗ чаддгар Бурхн туурмҗта арһарн таднд күч өгтхә[+]. 12Тиигәд тадн Эцкдән байртаһар ханлтан өргтн. Энтн герлин нутгт Эврәннь улсин зөөрәс нег әңгнь авхд тадниг белдв. 13Мадниг тер харңһу йосна үлмәһәс гетлгәд, Эврәннь дурта Көвүнә нутгт көтләд орулв[+]. 14Эврәннь цусар Тер мадниг сулдхла, тиигҗ мана килнц тәвҗ өглә[+].


Христосин тускар

15Христос Бийәрн эс үзгдҗәх Бурхна авц-бәрцтә дүр болҗана. Цуг үүдсн юмсас Эн хамгин чинртәнь мөн[+]. 16Энүгәр дамҗад теңгрт болн һазр деерк тоотыг, үзгдҗәх эс үзгдҗәхиг цугтаһинь, залҗах, нойлҗах, һардҗах, йос бәрҗәх сәкүсиг Бурхн үүдәсмн болҗана. Бурхн Христосар дамҗад орчлң үүдәв. Үүдәсн тоотыннь күслнь Христос болҗана[+]. 17Цуг орчлңгиг үүдхәс урд Христос бәәсмн болҗана. Тиигәд үүдсн тоот цугтан Энүнлә нииләд дигтә-дарата бәәнә. 18Сүзгтни хург Христосин цогц-махмуднь болҗана. Христос эн цогц-махмудын толһань болҗана. Христос сүзгтни хургин әмн-җирһлиннь экнь болҗана. Энтн Бурхна ууһн Көвүн. Бурхн Терүг үксн улсас хамгин түрүлҗ әмдрүлхләрн, цугтаһаснь түрүңкнь болтха гиҗ әмдрүлҗ[+]. 19Тиигәд Бурхна шиидврәр Бурхнд бийднь бәәсн тоот цугтан Көвүнднь бәәх йоста[+]. 20Бурхн Көвүһәрн дамҗад орчлңд бәәсн тоотыг Бийтәһән эвцүлхәр шиидв. Көвүнәннь кирсд асхсн цусар теңгрт болн һазр деер бәәх тоотыг Бийләһән тиигҗ Бурхн эвцүлв[+]. 21Урднь тадн му йовдл һарһад, хар саната йовсндан Бурхнас салу бәәләт. Тадн эврән Бурхна хортн болвт[+]. 22Болв ода Эврәннь Көвүнә үкләр Бурхн таниг Бийиннь иньгүд кев. Учрнь иим: Бурхн таниг әрүн, цевр, буру уга кеһәд өмнән зогсахар седҗәнә[+]. 23Болв тадн соңссн Сән Зәңгән цаарандан батар алмацлго иткәд нәәлврән бичә геетн. Би, Павел, нарт делкәд тархагдсн эн Сән Зәңгин цергләчнь ода болҗанав[+].


Сүзгтни хургт Павелын цергллһн

24Би тана төлә зовлң дааҗасндан байрта бәәнәв. Ода би Христос зовснла әдләр сүзгтни хургин төлә кевтнь зовлң даасиг чиләҗәнәв. Сүзгтни хург Христосин цогц-махмуднь болҗана[+]. 25Бурхн намаг сүзгни хургин цергләч кев. Таднд дөң болтха гиһәд Эн намаг көдлмшт орулв. Тер көдлмш иим: Бурхна үгиг кевтнь цәәлһҗ өгх[+]. 26Бурхн Эврәннь үгән урднь кесг зун җилмүдин туршарт күмн-әмтнәс нуувч кеҗ бәрҗ йовсмн. Ода болхла, Бурхн Эврәннь үгән улстан медүлв[+]. 27Бурхна зура иим: Эврәннь нуувчан Бурхна улст медүлх. Эн байн алдр нуувч олн әмтнә цугтаннь төлә белн. Нуувчнь эн: Христос тана ухан-седклд бәәнә. Энтн таднд Бурхна туурмҗд орх нәәлвр өгчәнә[+]. 28Тиигәд бидн Христосин тускар цугтаднь цәәлһҗәнәвидн. Бурхна өмн Исусла негдсн буру уга күүг зогсахин төлә күн болһниг бидн йир цецн кевәр саглҗ сурһнавидн. 29Эн даалһвриг күцәхин төлә би кинҗ көдлҗәнәв. Би энүг күцәҗ чадхв, яһад гихлә, Христос нанд тиим күч өгчәнә. Тер күчн мини седклд икәр көдлнә[+].

#### 2

1Танд болн Ләәдикья балһснд бәәсн иткдг улст, нанла харһад уга улст дөң болхар би яһҗ ик зовлң дааҗ көдлҗ йовхин тускар медүлхәр седләв. 2Тедниг зөргтә болтха гиһәд, нег-негндән дуран тусхатха гиһәд би тиигҗ көдлв. Тиигәд үнн медрләс йосн нәәлвр кевтән ирх. Тедн тиигҗ Бурхна нууциг медҗ авх. Эн нууцнь – Христос[†] Бийнь[+]. 3Христос Бурхна цецнинь болн медрлинь, бултулгдсн зөөр үзүлсн метәр медүлҗәнә[+]. 4Энүнә тускар бичхләрн, би кен чигн тадниг худл үгәрн, ямаран сән эс болв чигн чик хаалһас бичә хаҗилһтхә гиҗ санлав[+]. 5Би таднла хамдан эс бәәвв чигн, болв би кезә чигн таднла бәәнәв. Тадна диг-даратаһар зогсиг Христост лавта кевәр итксиг үзәд би байрлҗанав[+].


Христосла ниилсн йосн җирһл

6-7Христос Исус Деед Эзн гиҗ итксндән тадн Терүнлә ни-негәр бәәтн. Модна уңг гүүнд урһснла әдл тадн эврәннь иткл батлтн. Бәрҗәх гер ул деер зогсснла әдләр тадн эврәннь җирһлдән Христост улм икәр нәәлтн. Энүг цугтаһинь таднд дасхла. Энүнә төлә ханлтан өргтн[+][+]. 8Тадниг эндүрлһнә үлмәд орулхас саглтн. Тиим йовдл олн әмтнә авъясас, орчлңгиг залҗах сәкүсдәс[*], күүнәс һарчах цецн уханас болн йирин худлас учрх. Зуг Христосас биш[+]. 9Бурхн бийнь кевтән Христост, Терүнә цогц-махмудт бәәнә[+]. 10Тадн Христосла нииләд бәәсндән йосндан үнн җирһл аввт. Христос болх болшго, һардҗах болн йос бәрҗәх сәкүснәс өөдән йовна[+]. 11Христосла ни-негәр бәәһәд тадн керчүлгдләт. Тадниг күн биш Христос керчлә. Эн керчлһнә[†] учрнь иим: му йовдл һарһх седвәрин үлмәһәс сулдхлһн[+]. 12Тадн уснд булхулгдхларн Исус Христосла оршагдад, Терүнлә тадн әмдрләт. Энтн Хритосиг әмдрүлсн Бурхна күчнд таниг иткснәс иштә учрв[+]. 13Урднь болхла тадн эврәннь килнцәсн көлтә болн эс керчүлгдсндән үкснә тоод йовлат. Болв Бурхн тадниг Христосла әмдрүлв. Бурхн мана цуг килнциг тәвҗ өгв[+]. 14Мадниг бурушаҗасн зааврмудта болн мана ялта цаасиг Тер уга кев. Терүг Бурхн кирст хадад кевтнь уга кев[+]. 15Христос һардҗах болн йос бәрҗәх сәкүснәс бийән сулдхв[*]. Бәргдсн тедниг Христос ик диилвртәһәр олнд үзүлҗ йовулв[+]. 16Тиигәд тадниг ю идх, уух, бурхн-шаҗна нәәрт орх, эс орхиг, шин сар һарсиг болн бемб өдр темдглх, эс темдглхиг нег чигн күн бичә гемшәтхә[+]. 17Тертн зуг цугтан иргчдән учрх йоста бәәсн юмна сүүдр болҗана. Лавта бәәдлнь Христос мөн[+]. 18Онц үзгдл үзсн төләдән бийән ик санатад тоолҗах күн бичә таниг гемшәтхә. Тиим күн талдан улс худлахар номһрулад, Бурхна элчнрт шүттхә гиҗ заана. Тиим күүнә ухан йирин күүнә уханла әдл. Терүгәрн деерлкнә. Болв деерлкх учр төрүц уга. 19Тиим күн цогцин толһа болҗах Христост нәәлдгән уурв. Христосас цогц кевтән эдлвр авна. Терүнә цогцнь үйәр шүрүсәр бәрәтә болад, Бурхна таалар өсҗәнә[+].


Христосла хамдан үклһн болн җирһлһн

20-21Тадн Христосла хамдан үкләт, тиигәд орчлң залҗах сәкүсдәс[*] сулдхгдвт. Тиигхлә яһад тадн эн нарт делкән улсла әдләр бийән бәрнәт? Тиигәд: «энүг бичә бәр», «терүг бичә эдл», «энүг бичә көндә», иим зокъялмудар яһад һардвр кенәт[+][+]? 22Энтн зуг идх уухин туск зокъял. Эн зокъялмудыг күцәснәс төрүц олз уга. Иим зокъялмуд күүнә үүдәсн зокъялмуд болн ном[+]. 23Иим зокъялмуд күүнә цецн уханас үүдсн болҗ медгдҗәнә. Тедн медәнәр эврән Бурхна элчнрт шүтҗәхин, худлар номһрҗахин, цогцан модьрунар зоваҗахин тускар келҗәнә. Болв тиим зокъялмуд эврәннь седвәрән һардхар седсн күүнд тусан күргшго[*].

#### 3

1Кемр тадн Христосла[†] хамдан әмдрсн болхла, теңгрт бәәх тоот тал өөрдх седкл зүүтн. Тенд Бурхна барун бийд Христос суусмн[+]. 2Тадн һазр деерк биш, теңгрт бәәх тоотын тускар ухалтн. 3Яһад гихлә, тадн үкҗ одлат. Ода тана җирһл Христосла хамдан Бурхнд багтҗ бултулгдсн бәәнә[+]. 4Тана йосн җирһл – Христос болҗана. Һазр деер Христос ирхлә, тиигәд тадн Терүнлә хамдан туурмҗтаһар ирхит[+].


Урдк болн шин җирһл

5-6Тер учр деерәс тадн бийдән бәәсн му седвәрәс цугтаһаснь гетлтн: аля йовдлас, җигшүртә юмнас, һал седвәрәс, хорта уханас, хармнлһнас (эс гиҗ худл бурхнд шүтлһн). Иим му, хорта юм әмтн һарһснас көлтә Бурхна заасиг эс соңссн күүг Тер цааҗлх[+][+]. 7Урднь тадн иим му седвәртә бәәләт. Энтн тана җирһл залҗ йовсмн[+]. 8Болв ода һалзуһас, килңгәс, талдан күүнд хоран күргхәс болн му бузр үг келлһнәс бийән сулдхх зөвтәт[+]. 9Нег-негндән бичә худл келтн. Тадн хуучн авъясмудта күн болдган уурвт[+]. 10Ода шин күн болвт. Эн шин күүг Бурхн, түүнә Үүдәч, оңдарулна. Тиигҗ тер күн Бурхнла әдл болх. Энүнә учрнь иим болҗана: тер күн Бурхиг кевтнь медх[+]. 11Тиигәд буру номта улс,[†] евреймүд, керчүлсн, эс керчүлсн, зүсн-зүүл келәр келдг улс, зерлг улс, ялч улс, сул бәәх улс дунд йилһвр уга болҗана. Христос хамгин тоомсртань болҗана. Иткдг улст Христос бүүрлҗ бәәнә[+]. 12Тадн Бурхна улс болҗанат. Бурхн таднд дурлад бийиннь төлә таниг шүүҗ авч. Тиигәд тадн өр-өвч, цаһан седклтә, тогтун, җөөлн, тесвртә бәәдл үзүлх болҗанат[+]. 13Нег-негнтәһән тесвртәһәр бәәтн. Кемр ө-һундл бәәхлә, тәвҗ өгтн. Деед Эзн тана килнц тәвҗ өгсн метәр нег-негнәннь буруһинь тадн бас тәвҗ өгтн[+]. 14Иим йовдл күцәхләрн тадн нег-негндән дуран тусхатн. Дурн әмтиг цугтаһинь кевтнь негдүлнә[+]. 15Христосин өгсн эв тадниг авх шиидврт күргтхә. Эн эв эдлхин төлә Бурхн тадниг нег цогцта болтха гиҗ дуудв. Бурхнд ханлтан өргҗ йовтн[+]. 16Христосин туск ном тана зүркнд байн кевтән бүүрлх йоста. Ямаран чигн цецн уха олзлад нег негән сурһад саглҗ йовтн. Бурхна дуд, частрмуд болн Әрүн Сәкүснә дуд дуултн. Дуулхларн зүркнәсн Бурхнд ханлт өргҗ дуултн[+]. 17Ю кев чигн, ю келв чигн, цугтаһинь Деед Эзн Исусин нернә төлә, Терүгәр дамҗад Эцк Бурхиг йөрәһәд күцәтн[+].


Иткдг улсин өрк-бүл

18[•]Хәрд һарсн гергчүд, негн метәр залусиннь үгд ортн, яһад гихлә, Деед Эзнд иткдг улст эннь чик[+]. 19Залус, эврәннь гергчүдтән дурта болтн, тедндән модьрун заң бичә һарһтн[+]. 20Бичкдүд, мел эк-эцкән соңстн. Иим бәәдл Деед Эзнд тааста[+]. 21Эк-эцкнр, эврәннь үрдүдиннь урмдыг хәрүлшгон төлә тедниг бичә һундатн. 22Зарцнр, эврәннь эздүдиннь даалһсн тоотынь кевтнь күцәтн. Тиигҗ кехләрн, тедн тадн тал хәләҗәх кемлә зуг теднә иткмҗ авлхар биш, Деед Эзиг күндлҗәхәс иштә тадн үнн зүркнәсн терүг күцәтн[+]. 23Күцәҗәх кергән седклән тәвәд, күүнә төлә биш, Деед Эзнә төлә кеҗәх кевтәһәр күцәтн. 24Энүг тодлад автн: Деед Эзн танд Эврәннь әмтнә төлә бәәсн ачлврас өгх. Яһад гихлә, тана церглҗәх Христос йосн Деед Эзн мөн[+]. 25Хар мөр һарһсн күн кесн йовдларн засгла харһх. Кениг чигн Бурхн йилһлго засглх[+].

#### 4

1Тадн, эздүд, эврәннь зарцнран чикәр болн зөвтәһәр бәртн. Тана Деед Эзн теңгрт бәәхиг мартхмн биш.


Селвгүд

2Таслт угаһар зальврад, серглңгәр бәәһәд, оньдин йөрәлән өргҗәтн[+]. 3Цаарандан Христосин[†] нуувчин туск Эврәннь үгиг тархах арһ Бурхн маднд өгтхә гиһәд мана төлә бас зальвртн. Энүнәс көлтә би ода түүрмд бәәнәв[+]. 4Намаг тодрхаһар цәәлһтхә гиһәд тадн зальвртн. Эн көдлмшиг би кех йостав. 5Христост иткдго улсла харһхларн, цецнәр бийән бәртн. Христосин тускар ямаран чигн арһан олзлад күүндтн[+]. 6Күүнлә күүндхлә, тана келсн үг соньн болн таалмҗта болх йоста. Тиигчкәд әмтнд яһҗ чикәр хәрү өгхиг тадн медх зөвтәт[+].


Сүл мендллһн

7[•]Мини тускар таднд мана эңкр дү, итклтә нөкд, маднла әдл Деед Эзнд церглҗәх Түхк цугинь келҗ өгх[+]. 8Мадниг ямаран бәәдлд бәәхиг медүлхин төлә, таднд урмд өгхин төлә би терүг тадн тал илгәҗәнәв[+]. 9Тадн тал тана хотнас ирсн итклтә болн эңкр дү Өнәсмиг Түхктә би бас илгәҗәнәв. Тедн энд юн болҗахинь цугтаһинь таднд келҗ өгх[+]. 10Нанла хамдан бәрәнд бәәх Аристарх менд келүлҗәнә. Бар-Набан зе көвүн Марк бас таднд мендән илгәҗәнә. Би таднд терүнә тускар бичләв. Кемр тер тана тал ирхлә, терүг тосҗ автн[+]. 11Юст гиҗ цугтан келдг Исус таднд мендән келүлҗәнә. Зуг эн һурвн Христост иткдг евреймүд Бурхна нутгин төлә нанла хамдан көдлҗәнә. Эдн нанд йир икәр дөңгән күргв[+]. 12Тана багин гешүн болн Христос Исусин зарц Эпапр бас менд келүлҗәнә. Эн оньдин тана төлә зальврна. Бурхнас иигҗ сурна: «Алмацл уга, Бурхиг соңсҗ зүркәрн иткдг улсла әдл, тедниг кевтә бат итклтә кетн»[+]. 13Тана төлә, Ләәдикьян болн Ераполин иткдг улсин төлә тер йир шунҗ көдлҗәхиг би герчлҗ чадхв. 14Таднд мана күндтә эмч Лука болн Дэм мендән илгәҗәнә[+]. 15Ләәдикьяд бәәх ахнр-дүүнрт болн Нумпад, терүнә герт цуглрдг хурлд[†] нанас менд келтн[+]. 16Эн бичг танад умшгдсна дару Ләәдикьян чонҗд умшулхин төлә илгәчктн. Тадн болхла Ләәдикьяс илгәгдх мини бичг умштн[+]. 17Деед Эзнд церглн бәәҗ Архипд даалһсн даалһвриг күцәтхә гиһәд келчктн[+]. 18Эн бичгиг эврәннь һарарн бичҗәнәв: Павел таднд мендән илгәҗәнә. Намаг бәрәнд бәәхиг бичә марттн. Тадниг цугтаһитн Бурхн хәәрлтхә![+]

### 1 Тесалоникинхн

#### 1 Тесалоникинхн

1 Тесалоникинхн


Нүр үг

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Нүр үг


Христост иткдг Тесалоникин улст илгәсн негдгч бичг


Нүр үг

Тесалоники Римин эргмд бәәсн Македонь һазрин хотл балһсн бәәҗ. Павел Пилипәс нүүһәд һархларн тенд чонҗ бүрдәнә. Болв тер удл уга евреймүдин сөрү йовдлла харһна. Павел еврей биш улс дунд христианмудын зәңг тархаҗаснд тедн үлү үзнә. Павлыг тедн Тесалоникас көөһәд Бэра тал йовулна. Теднә чонҗин тускар дахулч болн хамдан көдлҗ йовсн Тимофейәс тер хөөннь зәңг соңсна. Тегәд Павел Тесалоникид бәәсн иткдг улст урмд өгхәр эврәннь түрүн бичгән теднд илгәнә. Теднә байрин болн дурна туск зәңг соңссндан ханлтан өргҗәнә, эврән теднлә яһҗ бәәсән бичҗәнә. Дәкәд тер бичгтән Христосин хәрү ирлһнә туск суврмудт хәрү өгчәнә. Эннь иим суврмуд: Христосиг хәрү ирхин өмн өңгрсн иткдг улс терүг ирхлә, мөңк җирһл авч чадхий? Христос шинәс хәрү кезә ирхмб?

Цугтан тогтунар көдләд, Христосиг хәрү ирхиг ицҗ күләтн гиҗ Павел тер бичгтән бичҗ.


Учр-утхин зура

Нүр үг 1.1

Ханлт болн магтал 1.2 – 3.13

Христианмудын заң-бәәдл 4.1–12

Христосин хәрү ирлһнә туск ном 4.13 – 5.11

Сүүлңк сагллһн 5.12–22

Товчлгч үг 5.23–28

#### 1

1Тесалоникид бәәх Бурхн Эцкин болн Деед Эзн Исус Христосин[†] иткдг улст Павелас, Силас болн Тимофейәс. Цаһан сана, төвкнүн бәәдл таднд Бурхн өгтхә[+].


Тесалоникинхнә җирһл болн иткл

2-3Бидн кезә чигн тана төлә Бурхнд ханлтан өргнәвидн, бас зальврнавидн. Яһад гихлә, Христост иткснә ашт яһҗ көдлсиг, дурлсна ашт яһҗ күч-көлсән өгсиг, Деед Эзн Исус Христост нәәлснә ашт яһҗ тессиг бидн Бурхна болн мана Эцкин өмн төрүц мартхшвидн[+]. 4Ахнр-дүүнр, Бурхн таднд дурлад, тадниг эврәннь улс болтха гиҗ шүүҗ авсиг бидн меднәвидн[+]. 5Сән Зәңгиг тархахларн, бидн йирдән үг олзлв чигн, Әрүн Сәкүснә күчиг таднд бас үзүлвидн. Бидн Сән Зәңгд гүүнәр иткҗәхән медүлвидн. Таднла хамдан бидн яһҗ бәәсиг эврән меднәт. Тернь тана төлә бәәлһн билә[+]. 6Тадн маднла әдл болн Деед Эзнлә әдл бәәдг дасвт. Зовлңта бәәсн бийнь тадн Сән Зәңгиг авад, Әрүн Сәкүснәс байрт күртвт[+]. 7Бурхнд иткдг Македонь болн Ахья һазрин улст үлгүр болҗанат. 8Тиигәд таднас Деед Эзнә үг Македонь болн Ахья һазрин эргнд тарв. Тадниг Бурхнд иткснә туск зәңг бас эргндән соңсгдв. Маднд келдг үг уга, әмтн цугтаһинь меднә. 9-10Мана ирлһиг тадн яһҗ тоссиг, һарар кесн кегдлмүдт мөргдгән уурад, әмд йосн Бурхнд заргдхар болн үклин хөөн әмдрүлсн Бурхна көвүг теңгрәс бууҗ ирхиг күләҗәхиг әмтн келҗ өгҗәцхәнә. Исус Христос мадниг өөрдҗ йовх зарһас тач авх[+][+].

#### 2


Тесалоникид Павелын кесн көдлмш

1Ахнр-дүүнр, мана нааран ирлһн хара бишинь тадн медҗәнәт. 2Тадн тал ирхин өмн Пилипд бидн зөвәр зовлң үзәд басгдсиг бас меднәт. Мана өмнәс боссн улс бәәсн бийнь, Бурхн маднд Терүнә Сән Зәңг цәәлһх көдлмш кехд зөрг өгв[+]. 3-4Мана дуудврт худл чигн, бузрдах чигн юмн уга. Бидн тадниг меклхәр седҗәхшвидн. Бурхн мадниг сөрәд, Сән Зәңг цәәлһх зөв өгв, тиигәд бидн Бурхна седсәр келҗәнәвидн. Бидн әмтнд биш мана седкл меддг Бурхнд таасгддг көдлмш кеҗәнәвидн[+][+]. 5Тиигәд бидн күүнәс олз хәәҗәхшвидн. Зуһудх үгмүд бидн эс келсиг тадн меднәлмт. Бурхн герч[+]. 6Маднд таднас чигн, талдан улсас чигн буульмҗ керг уга[+]. 7Болв апостолмуд[†] болсндан бидн таднас дөң авч чигн чадх биләвидн. Түүнәс даву эк килмҗ өгчәх бичкдүдлә әдл бидн болвидн. 8Бурхна Сән Зәңг биш, нам эврәннь әмән таднла хувалцх дүңгәһәр таднд ик дуртавидн. Тиим күндтәт тадн[+]. 9Ахнр-дүүнр, яһҗ бидн шунҗ көдлсиг тадн меддг болхит. Бурхна Сән Зәңг танад цәәлһхин төлә бидн цәәһәд унтлан тадниг зовашгоһар өдр сө уга көдлҗәнәвидн[+]. 10Мадниг тадн дунд бәәһәд, цугинь әрүнәр болн чикәр мел буру угаһар бәәсиг тадн болн Бурхн герч. 11Эцк күн эврәннь үрдүдтәһән яһҗ бәәнә, тедү мет бидн таднла бәәсиг тадн эврән меднәт[+]. 12Таднд омг өгәд, тадниг эвләд, Бурхнд таасгдх бәәдләр җирһтхә гиҗ эрләвидн. Бурхн таниг эврәннь алдр орнд ортха гиҗ дуудҗана[+]. 13Тадн маднас Бурхна үг соңслат. Бурхна үг танд Исус Христост[†] иткх урмд өглә. Бурхнд оньдин ханлт өргх бас нег учр бәәнә. Тер үгиг тадн күүнә үг гиҗ биш, Бурхна йосн үг гиҗ авлат. Иткдг улс, тана бийинтн дотр, тер үг сольлт кеҗәнә[+]. 14Ахнр-дүүнр, Исус Христосла ниилүлсн Йудьян зүсн-зүүл һазрар бәәх Бурхнд иткдг улсла учрсн тоот таднла харһв. Тадн эврәннь орн-нутгин әмтсәс, евреймүдәс иткдг улс көөгдснлә әдл зовлң үзвт[+]. 15Деед Эзн Исус Христосиг болн әәлдәчнриг[†] Йудья улс алла. Мадниг болхла көөлә. Тедн Бурхнд таасгдҗахш, олн әмтнә дәәсн болҗана[+]. 16Яһад гихлә, тедн буру номта улс[†] аврхин төлә мана кеҗәх цәәлһврин көдлмшт харш болҗана. Терүгәрн тедн эврәннь сүл килнцән немҗәнә. Ода Бурхн теднд зарһ кеҗәнә[+].


Дәкнәс Тесалоникин чонҗд одх Павелын седкл

17Ахнр-дүүнр, бидн цөөкн болзгт ухан-седкләрн биш цогцарн салу йоввидн. Тиигәд тадниг үзхәр йир икәр седләвидн[+]. 18Би, Павел, тадн тал кесг дәкҗ йовхар седв. Болв хар сәкүснә[†] нойн нанд харш болад бәәв[+]. 19-20Мана Деед Эзн Исус Христос ирхд тадн бас мана диилврин буульмҗ, мана ицл, мана байр болҗанат! Тадн мана буульмҗ, мана байр лавта болҗанат![+]

#### 3

1Тиигәд бидн тесҗ ядад, эврән Афин балһснд үлдхәр седүвидн[+]. 2Тадниг батлад, тана итклд туслхин төлә бидн маднла хамдан Исусин Сән Зәңг тархаҗ, Бурхна даалһвриг күцәҗ йовдг Тимофейиг илгәвидн[+]. 3Илгәсн учрнь иим: учрх зовлңд даргдлго нег чигн күн итклән бичә хайтха. Иим зовлңд Бурхн маднд заясиг тадн эврән меднәт[+]. 4Яһад гихлә, хамдан бәәсн цагтан бидн таднд зовлң үзхвидн гиҗ урдаснь келләвидн. Мана келсн тоот күцәгдсиг тадн меднәт. 5Тиигәд би тесҗ ядад, тана итклин тускар медхәр Тимофейиг илгәвүв. Эрлг[†] тадниг бичә җилвтүлтхә гиһәд, дәкәд мана кеҗәх көдлмш мел хоосн болҗ һарвза гиҗ би саглҗалав[+]. 6Ода Тимофей хәрү ирәд, тана итклин болн дурна туск Сән Зәңг авч ирв. Тадн даңгин мадна тускар байртаһар сандгиг, дәкәд тадн мадниг үзх күслтә бәәхиг тер маднд келҗ өгв. Бидн бас тиим седклтә бәәнәвидн[+]. 7Тиигәд һашута болн зовлңта бәәсн мадниг тана туск зәңг, тана иткл мадниг төвкнүлв. 8Кемр тадн Деед Эзнлә нииләд бат бәәхләтн, тиигхлә бидн үнндән җирһхвидн. 9Тадна төлә Бурхнд ханлтан бидн ода өргҗ чадхвидн. Тана туск зәңг мадниг байрлулснд бидн Бурхна өмн ханлтан өргҗәнәвидн. 10Тадниг үзхин төлә болн Исуст тана итклһнд дуту тоотыг өгхин төлә өдр-сө уга бидн үнн седкләрн Бурхнд зальврдвидн[+]. 11Тадн тал ирх хаалһиг мана Бурхн болн Эцк, мана Деед Эзн Исус Христос[†] ясч өгг[+]. 12Мадниг нег-негнтәһән болн олн улстаһан ни-негн, дурта бәәдгәр дүүргсн әдләр таниг Деед Эзн дүүргг[+]. 13Мана Деед Эзн Исус цуг иткдг улсла хамдан ирх цагт Бурхн мана Эцкин өмн тадниг килнц уга, әрүн болхин төлә Деед Эзн батрулх[+].

#### 4


Бурхнд тааста җирһл

1Ахнр-дүүнр, Бурхнд тааста болдгар бәәдгиг маднас дасҗ авчит, ода тадн тиигҗ бәәнәт. Болв Деед Эзн Исусин нернә төлә түүнәс сәәнәр бәәтн гиҗ эрҗәнәвидн[+]. 2Деед Эзн Исусин нерн деерәс ямаран заквр өгсиг тадн меднәт. 3Бурхн тадниг әрүн җирһләр җирһтхә гиҗәнә. Тана дунд аля кедгнь уга болтха[+]. 4Күн болһн эврәннь цогц-махмудан әрүнәр болн күндтә кевәр бәрхиг медх зөвтә. 5Бурхиг меддго, буру номта улсла[†] әдл эврәннь аля седвәрт бичә авлгдтн[+]. 6Нег чигн күн эврәннь ахнр-дүүнртән му юм бичә үзүлтхә, нег-негән бичә меклтхә. Тиим нүүлтә йовдлмуд һарһсн күүг Бурхн засглх. Бидн таднд түүнә тускар өмнәснь келәд сагллавидн. 7Бурхн мадниг бузр, аля биш, әрүн җирһлүр дуудла[+]. 8Эн номиг эс авсн күн, күүг биш, таднд Әрүн Сәкүс өгсн Бурхиг бийинь һолҗана. 9Ахнр-дүүнрин дурна тускар таднд бичәд керг уга гиҗ санҗанав, тадн эврән нег-негндән дурта бәәдгиг Бурхн дасхла[+]. 10Македоньд бәәх ахнр-дүүнртән цугтаднь тадн дуртаг бидн меднәвидн. Болв энүнәс үлүһәр нег-негндән дурта болтн гиҗ эрҗәнәвидн. 11Урднь мана келснлә әдл тогтунар бәәһәд, күн болһн эврәннь кергән күцәһәд, хойр һартан нәәлтн[+]. 12Бурхнд иткдго улс күндлдгәр бәәх кергтә болҗана. Тадн талдан күүнә үлмәд бичә ортн[+].


Деед Эзнә ирлһн

13Ахнр-дүүнр, үксн күүнлә юн болдгинь тадниг медтхә гиҗәнәвидн. Ицл уга наадк улсла әдл тадниг зовашгоһин төлә тиигҗәнәвидн[+]. 14Кемр бидн Исус үкәд дәкәд әмдрснд иткҗәхлә, Терүнд иткәд үксн улсиг Бурхн Исуста дахулҗ ирх[+]. 15Деед Эзнә келсәр, Христосиг[†] ирлһнд бидн әмд улс үксн улсас түрүлҗ Исуста харһшговидн гиҗ келҗәнәвидн[+]. 16Бурхн эврән чаңһар заквр өгәд, дарунь Бурхна ах элчин дун һарад, Бурхна бүшкүрин ә һарсн цагт теңгрәс Деед Эзн бууҗ ирх. Тер цагт Исус Христост иткәд үксн улс түрүлҗ әмдрх[+]. 17Дәкәд бидн, әмд улс, урднь үксн улсла хамдан Бурхна күчәр теңгрүр өрггдәд Исусла аһарт харһхвидн. Аш сүүлднь, оньдинд Деед Эзнлә хамдан бәәхвидн[+]. 18Тиигәд иим үгәр нег-негән төвкнүлтн.

#### 5


Белн болтн

1Ахнр-дүүнр, цагин болн йовдлын тускар таднд бичәд керг уга[+]. 2Деед Эзнә өдр генткн сөөһин хулхач мет ирхинь тадн эврән сән меднәт[+]. 3Әмтн «эв болн әәмшг уга» гиҗ келлдх, болв теднд күүкд һархин өмн генткн гесн мошклдг мет зовлң үзгдх. Тиигхлә нег чигн күн зовлңгас гетлшго[+]. 4Болв, ахнр-дүүнр, тадн харңһуд бәәхшит. Тиигәд чигн эн өдр генткн таднур хулхач мет иршго[+]. 5Бидн цугтан-герлин үрдүд, өдрин үрдүд болҗанавидн. Бидн сөөһин, таг сохр харңһуһин үрдүд бишвидн[+]. 6Тиигәд бидн олн улс дахад, унтхмн биш, серглң бәәҗ, бийән бәрхмн[+]. 7Унтдг улс сөөһәр унтна, әрк уудг улс сөөһәр уулдна. 8Тадн өдрә үрдүд болсндан, Бурхнд иткәд дурлх йостат. Энтн таднд харслтын дуулх мет болх. Тадн аврлтд нәәлх йостат. Тертн таднд хуйг мет болх[+]. 9Бурхн мадниг цухлын төлә биш, мана Деед Эзн Исус Христосар[†] дамҗад аврлт автха гиҗ урдаснь йилһв[+]. 10Исус Христос мана төлә үкв. Бидн Терүг ирхлә, әмд болну, үксн болну хамдан Терүнлә бәәхвидн[+]. 11Тиигәд ода бәәснлә әдләр нег-негән төвкнүлҗ нөкд болҗ бәәтн.


Сүл селвг болн мендллһн

12Ахнр-дүүнр, тадниг христианск җирһлүр залҗ, дасхҗ, тадн дунд көдлҗ йовх улсиг күндлтн гиҗ эрҗәнәвидн[+]. 13Күцәҗ йовх кергин төлә тедниг хәәрлҗ, йир икәр күндлҗ йовтн. Хоорндан амулң-менд бәәтн[+]. 14Ахнр-дүүнр, хуурмг улст уха орултн, әәмтхәднь омг өгтн, чидл угаднь нөкд болтн. Цугталань тесвртә бәәтн, гиҗ тадниг эрҗәнәвидн[+]. 15Му йовдл һарһв гиҗ кенәс чигн өшә бичә нектн, хоорндан болн цугталань сәәнәр бәәтн[+]. 16Оньдин байртаһар бәәтн[+]. 17Оньдин зальврҗ йовтн[+]. 18Кезә чигн Бурхнд ханлтан өргтн, яһад гихлә, Христосла негдсн улст Бурхна седвәр тиим[+]. 19Әрүн Сәкүснә заль бичә унтратн[+]. 20Әәлдхлиг бичә бастн. 21-22Цугинь сәәнәр хәләтн, сәәһинь авад, мууһинь хайтн[+]. 23Мана Деед Эзн Исус Христос ирхләг эвин Бурхн тадниг кевтнь әрүлтхә, тана сүмс, седкл болн цогц килнцәс кевтнь сулдхтха[+]. 24Таниг дуудсн Бурхн келсән күцәх, яһад гихлә, Бурхн итклтә[+]. 25Ахнр! Мана төлә бас зальвртн[+]. 26Ахнр-дүүнрән цугтаһинь әрүнәр үмсҗ мендлтн[+]. 27Деед Эзнә нерн деерәс би танас сурҗанав: Эн бичгиг цуг ахнр-дүүнрт умшҗ өгтн[+]. 28Деед Эзн Исус Христос тадниг хәәрлтхә.

### 2 Тесалоникинхн

#### 2 Тесалоникинхн

2 Тесалоникинхн


Нүр үг

[1]

[2]

[3]


#### Нүр үг


Христост иткдг Тесалоникин улст илгәсн хойрдгч бичг


Нүр үг

Христосиг хәрү ирх гисн зәңг Тесалоникид бәәх чонҗин төвкнүн бәәдл болн диг-дараг эвдҗәв. Христос хойрдад ирв гисн хәләцин тускар Павелын хойрдгч бичгт бичәтә. «Килнцин күн» гидг нертә нуувчар бәәсн күүнә һардврар Христос ирхин өмн хар санлһн улм өсх гиҗ темдгләд, Павел эн хәләцән чиклҗәнә. Тер күн Христосин өмнәс сөрлт кех.

Эн бичгин умшачнр түрү-зүдү юмнла харһв чигн, итклдән бат болҗ, Павелыг болн терүнә көдләчнриг дураһад бийән теткх, цаһан санаһан цаарандан әмтнд күртәх зөвтә гиҗ апостол темдглҗәнә.


Учр-утхин зура

Нүр үг 1.1–2

Магтал болн буульлһн 1.3–12

Христосин ирлһнә туск ном 2.1–17

Христианмудын заңгин тускар 3.1–15

Товчлгч үг 3.16–18

#### 1

1Тесалоникид бәәх Бурхн-Эцкин болн Деед Эзн Исус Христосин[†] иткдг улст Павелас, Силас болн Тимофейәс[+]. 2Бурхн мана Эцк болн Деед Эзн Исус Христос таднд цаһан сана болн төвкнүн бәәдл өгтхә.


Бурхна зарһ күләлһн

3Ахнр-дүүнр, бидн кезә чигн тадна төлә Бурхнд ханлтан өргх йоставидн. Тернь чик, яһад гихлә, тадн Бурхнд улм иткәд, нег-негндән улм икәр дурлҗанат[+]. 4Тиигәд талдан һазрт бәәдг Бурхнд иткдг улс дунд тана тесврин болн көөгдҗәсн, күнд-түрү дааҗах цагт һарһҗах итклин тускар бидн омгтаһар буульнавидн[+]. 5Энтн цугтан Бурхна чик зарһ бәәснә темдг. Аштнь тадниг Бурхн Эврәннь орнд бәәх дүңгә улс гиҗ тоолх. Ода тадн Бурхна орна төлә зовлң үзҗәнәт[+]. 6Бурхн үннч. Тиигәд таднд зовлң үзүлҗәх күүг зовлңла харһулх[+]. 7Тиим зовлң үзҗәсн таднд болн маднд Бурхн төвкнүн бәәдл өгх. Тиим бәәдл Деед Эзн Исус күчтә Бурхна элчнрлә хамдан теңгрәс асҗах һалын зальд үзгдхлә, тиигәд учрх[+]. 8Бурхиг һолҗасн болн мана Деед Эзн Исус Сән Зәңг эс авчах улсиг тер засглх[+]. 9Тедн мөңк үклд тусх. Тиигәд оньдинд Деед Эзнә болн Терүнә күчтә алдрас тер улс салһгдх. 10Иим йовдл Деед Эзн ирх өдр болх. Бурхнд иткәд церглҗәх улсас туурмҗ болн күндллһ авхар Тер ирх. Тер тоод тадн бас бәәхит. Яһад гихлә, тадн мана келснд иткләт[+]. 11Бидн кезә чигн тана төлә зальврнавидн. Тадниг Бурхн дуудсн җирһлә ирлцҗәнә гиҗ тоолх. Бурхн Эврәннь күчәрн сән йовдл кех седвәр өгх. Тадна иткл дамҗад тана кеҗәсн тоотыг цугтаһинь Бурхн күцәх, гиҗ бидн зальврҗанавидн[+]. 12Тегәд Мана Бурхна болн Деед Эзн Исус Христосин хәәрлтәр Деед Эзн Исусин нерн таднас туургдад, тадн болхла, Терүнәс туургдх болхит.

#### 2


Бурхна зака эвдҗәх күн

1Ахнр-дүүнр, Деед Эзн Исус Христос[†] ирлһнә тускар болн мадна Терүнлә харһлтын тускар болхла, би тадниг эрҗәнәв:[+] 2Тадн әәлдхлин үгәс, зәңгәс болн мана бичсн бичг кевтә бичгәс Деед Эзнә өдр ирв гиҗ соңсхларн, бичә адһҗ үүмтн, бичә седкләрн зовтн. 3Тадниг ямаран чигн кевәр бичә меклтхә. Бурхна өмнәс буцлт эс болтл, мөңк һалд йилһгдәд, Бурхна зака эвдҗәх күн эс иртл, тер өдр иршго юмн[+]. 4Тертн Бурхн гиҗ нерәдсн тоотд, терүнд шүтсн тоотд өшәтн болх. Түүнәс даву бийән теднәс үлүд тоолад, һол сүмд[†] орҗ орм эзләд: «Би, Бурхмб!» – гиҗ келх. 5Танад бәәхдән мини энүнә тускар келсиг мартчквт? 6Ода эн күүг юн бәрҗәхинь тадн медҗәнәт. Энтн эврәннь цагтан ирх. 7Болв зака эвдлһнә нуувч күцәгдҗәнә. Бәрҗәх юмн эс авгдтл учрх юмн учршго[+]. 8Тиигхлә зака эвдҗәх күн бийән үзүлх. Болв Деед Эзн Исус ирлһнд терүг нег дәкҗ үләһәд алх. Исус Христосин бәәлһн терүг уга кех[+]. 9Бурхна зака эвдҗәх күн эрлгин[†] йоста ирх. Тер күн ик чидл үзүләд, худл өвәрц юм болн онц темдг үзүлх[+]. 10Үкх әмтнә төлә тер зүсн-зүүл мек һарһх. Тедн аврлтын төлә үннд эс итксндән болн эс дурлсндан үкцхәх[+]. 11Бурхн үкх әмтнд эндү һарһдг юм илгәх. Тиигәд тедн худлд иткх. 12Тиигәд үнниг эс иткәд килнц таасҗахинь Бурхн цааҗлх


Тадн аврлтын төлә шүүҗ авгдвт

13Деед Эзнә дурлсн ахнр-дүүнр, тадна төлә бидн Бурхнд оньдинд ханлтан өргх йоставидн. Яһад гихлә, Бурхн тадниг Сәкүснә әрүллһнә көдлмшәр болн үннд итксәр дамҗад хамгин түрүнд аврхар шүүҗ авв[+]. 14Мана цәәлһсн Сән Зәңг дамҗад Бурхн тадниг Терүнә төлә болн мана Деед Эзн Исус Христосин туурмҗиг хувалцтха гиҗ дуудв[+]. 15Тиигәд, ахнр-дүүнр, батар бәәһәд, мана дасхсн тоотыг үгәр болн бичгәр дамҗад итктн[+]. 16-17Маднд дурлад, бат ицлт, мөңк төвкнүлт хәәрлтәр өгсн мана Деед Эзн Исус Христос болн Бурхн мана Эцк тадна зүрк тогтнулад, тадниг сән йовдлмуд һарһҗ, сән үг келүләд батлх болтха![+][+]

#### 3


Мана төлә зальвртн

1Ахнр-дүүнр, аш сүүлднь, мана төлә зальвртн. Деед Эзнә үг цаарандан чигн шулун тарад, тадн дунд туурсн әдләр тууртха гиҗ зальвртн[+]. 2Таарш уга болн хорта улсас мадниг сулдххин төлә зальвртн. Сән Зәңгд зәрмнь иткхш[+]. 3Деед Эзнд нәәлҗ болҗана. Тер таниг батраһад, эрлгәс[†] харсҗ авх[+]. 4Деед Эзн мадниг таднд иткүлҗ, мана закҗасиг цугинь күцәһәд, цааранднь чигн күцәхит гиҗ ицҗәнәвидн. 5Деед Эзн таднд Бурхна дур болн Христосин[†] теслт күртәтхә гиҗ би зальврҗанав[+].


Көдлмш кех кергтә

6Деед Эзн Исус Христосин нерн деерәс, ахнр-дүүнр, бидн таднд иигҗ закҗанавидн: залху болн мана өгсн номар эс бәәх күүнлә бичә үүрлтн[+]. 7Маднас үлгүр авад яһҗ бәәхинь тадн эврән меднәт. Танад бәәхдән бидн залхурҗ цаган давулсн угавидн[+]. 8Күүнә мөңг-эдлврәр бас бәәсн угавидн. Бидн күүнд ацан болшгоһар седәд, нам өдр сө уга шунҗ көдлвидн[+]. 9Бидн таднас күццднь дөң авч чадх бийнь, таднд үлгүр үзүлхәр тиигҗ бәәләвидн[+]. 10Танад бәәхдән бидн «эс көдлхәр седсн күүнд, хот бичә өгтн» гиҗ келдг биләвидн[+]. 11Болв тадн дунд бәәх зәрм залху улс мел көдлхәр седхш. Тедн күүнә кергт орлцна![+] 12Деед Эзн Исус Христосин нерн деерәс тиим улсиг бидн чиктән бәәһәд, эврәннь теткврин мөңг экләд олтн гиҗ закад, өмнәснь хөрҗәнәвидн. 13Тадн болхла, ахнр-дүүнр, цуцрлт угаһар әмтнд сә кеҗ йовтн[+]. 14Эн бичгт өгчәх заквр эс авчах улст шишлң оньган өгцхәтн. Эврәннь бәәдләс ичдгәр, тиим күүнлә бичә үүрлтн. 15Зуг тиим күүг эврәннь дәәсн гиҗ бичә тоолтн. Терүг эврәннь дүүлә әдл хөртн[+].


Ашлгч үгмүд

16Мана Эвин булг – Деед Эзн танд төвкнүн бәәдл кезә чигн юунд болвчн учратха. Деед Эзн таднла оньдин бәәтхә![+] 17«Павелас менд!» бичг болһнаннь чилгчәр би һаран тәвҗәнәв[+]. 18Деед Эзн Исус Христос таниг цугтаһитн хәәрлтхә!

### 1 Тимофей

#### 1 Тимофей

1 Тимофей


Нүр үг

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


#### Нүр үг


Тимофейд илгәсн негдгч бичг


Нүр үг

Тимофей Баһ Азийин баахн наста христианин, еврей гергнә болн грек залуһин көвүн бәәҗ. Павелын кеҗәх көдлмштнь тер ханнь болн нөкднь болҗ көдлнә.

Тимофейд илгәгдсн түрүн бичгт һурвн һол төр темдглгднә. Түрүңкнь – чонҗд сурһгдҗах худл номин тускар автор саглҗана. Эннь евреймүдин болн еврей биш улсин семрү ухан-тоолвр. Терүгәр болхла, эн орчлң хар санан болҗана. Күн болһн зуг шишлң нуувч медрләр дамҗад аврлт авч чадхмн, йилһсн хот идлго, өрк-бүл угаһар бәәх зөвтә гиҗәнә. Эн бичгт чонҗиг яһҗ һардхин тускар болн мөргүлхин тускар, чонҗин һардачнр болн теднә нөкднр ямаран заң-бәрцтә болхин тускар бичәтә бәәнә. Товчлгчднь Павел Исус Христосин сән зарц яһҗ болхин тускар селвг Тимофейд өгчәнә, дәкәд иткдг олн зүсн багмудт тер ямаран даалһвр күцәҗ чадхин тускар бичҗәнә.


Учр-утхин зура

Нүр үг 1.1–2

Чонҗин болн цергләчнрин зокалмуд 1.3 – 3.16

Тимофейин көдлмшин зокалмуд 4.1 – 6.21

#### 1


Мендллһн

1-2Павелас, мана аврач Бурхна болн мана ицл Деед Эзн Христос[†] Исусин закврар болсн апостолас[†] Нанла хамдан иткдг мини көвүнд тоолгдсн Тимофейд. Цаһан сана, хәәрлт болн эвәр бәәлһ чамд Бурхн Эцк болн мана Деед Эзн Христос Исус өгтхә[+][+].


Худл номас сагл

3Македоньд йовҗаһад, би чамаг Епест үлдтхә гиҗ сурлав. Тенд худл ном сурһдг әмтн бәәнә. Чи теднд сурһдган уурулх заквр өг. 4Тедн кезәңк домгт болн то-томҗ уга уңг-тохмин тууҗд оньган бичә өгәд бәәтхә. Иим йовдл зуг керг уга зүткл учрана. Тернь Бурхна зурала төрүц залһлдан уга. Эн зураг бидн иткл дамҗад медҗ чадхвидн[+]. 5Эн закврин күслнь – нег-негндән дурна седкләр хәрлцлһн. Иим дурн килнц уга зүркнәс болн цевр седкләс, үнн иткләс үүдҗәнә[+]. 6Зәрм улс эднән үлдәчкәд, керг уга күүндврт авлгдв[+]. 7Тедн Бурхна зака сурһдг багшнр болхар седнә. Болв эврән ю келҗәхән чигн медҗәхш, ю лавлҗ сурһҗахан чигн медҗәхш. 8Закаг чикднь эдлхлә, тер закан[†] сән болхинь бидн меднәвидн[+]. 9Чикәр бәәдг улсин төлә закас эс тогтагдсиг ухалх кергтә. Иим закас эвддг улсин болн буцлт босхдг улсин төлә, Бурхнд иткдго болн килнцтә улсин төлә, Бурхиг болн әрүн юмиг күндлдго улсин төлә, эцк-экән алдг болн йирдән алач улсин төлә тогтагдсмн[+]. 10Тер закас аля, залус нег негән эзлдг, кү хулхалдг, худлч, андһаран эвддг болн чик номиг эвддг нань чигн улст нерәдҗ тогтагдсмн. 11Эн чик ном аврлтын туск Сән Зәңгәс үүдҗәнә. Эн туурмҗта Сән Зәңгиг цугтаннь алдр Бурхн нанд зарлх зөв өгв[+].


Павелд өгсн Бурхна хәәрлт

12Нанд көдлмш кех арһ-күч өгчәх, мана Деед Эзн Христос Исуст би ханлтан өргҗәнәв. Тер намаг итклтә гиҗ тоолад, церглтхә гиһәд шүүҗ авв[+]. 13Урднь би Христосиг му келәд, өөлүләд көөдг биләв. Болв Бурхн намаг хәәрлв. Яһад гихлә, би мел юм медлго, Христост итклго бәәсмн бәәҗв[+]. 14Мана Деед Эзн нанд аврлтын цаһан санаһан күртәҗ, иткл болн дуран өгв. Тернь Христосла ниилхлә ирдмн[+]. 15Иигҗ келсн чик, энүнд итктн: Исус эн орчлңд килнцтә улсиг аврхар ирсмн. Теднә хамгин мунь бив[+]. 16Болв Христос Исусиг эврәннь кемҗән уга теслтән үзүлхин төлә Бурхн намаг хәәрлв. Мини хөөн Христост иткх улст болн мөңк җирһл эдлх улст би үлгүр болҗ чадхв. 17Мөңк хаанд, оньдинд әмд бәәдг, нүднд үзгддг уга ор һанцхн Бурхнд кезә чигн күндллһн болн туурмҗ күртҗ йовтха. Тиигтхә. 18Тимофей, көвүн минь, би чамд эн заквран иткүлҗәнәв. Эн заквр урднь тана тускар келгдсн әәлдхлин үгмүдлә ирлцҗәнә. Сәәнәр дәәлдхин төләд чи эн үгмүдиг зевсг кевтә олзлҗ,[+] 19итклән хадһлҗ, седклән цеврәр бәрҗ йов. Зәрм улс ичрән алдснас көлтә итклән геев. 20Тедн дунд Хуменья Александр хойр бәәнә. Тедниг би засглхар эрлгт[†] орулҗ өгләв. Бурхна тускар му бичә келтхә гиҗ дасххар би тиигләв[+].

#### 2


Иткдг улсин зальврлһна тускар

1-2Хамгин түрүнд би олн-әмтнә төлә, ик ахлачнрин төлә, йос һардҗах улсин төлә Бурхнас сурад, Бурхнд ханлтан өргәд зальвртн гиҗ закҗанав. Тиигәд одҗ Бурхиг күндләд, талдан улсиг тевчәд, бидн төвкнүн эвтә җирһләр җирһҗ чадхвидн. 3Тиим зальврлт сән болад, мана Аврачд, Бурхнд тааста болҗана[+]. 4Олн-әмтн цугтан үнниг медәд авргдтха гих седвәр Бурхнд бәәнә[+]. 5Бурхн ор һанцхн болдг. Бурхн олн-әмтнә хойрин хоорнд һанцхн эвцәчнь Исус Христос[†] гидг күн болҗана[+]. 6Цуг әмтиг аврхин төлә тер эврәннь әмәрн шордв. Тертн цагтан олн-әмтнд аврлт өгхәр седснә герч[+]. 7Түүнә төлә би Бурхна ном тархачд, апостолд[†] болн буру номта улсин[†] төлә чик итклин багшт шүүҗ авлгдлав. Би таднд үнн үг келҗәнәв. Худл би келҗәхшв[+]. 8Иткдг залус цүүгән-керүл болн ууран мартад, альд болвчн зальврхларн цевр һаран өргтхә гиҗәнәв би. 9Күүкд күн зальврхларн дигтә-тагта, цевр бийән дарсн хувц өмсх йоста[+]. 10Бурхнд бийән даалһсн күүкд күн толһадк үсән икәр атхруллго самлх, бийән алтар, сувсар дегд үнтә юмар, үнтә хувцар кеерүлхәс үлү сән керг күцәх йоста. 11Тедн тогтун-тагчг, соңсхврта болҗ суртха[+]. 12Би иткдг әмтн дунд сурһх эс гихлә залусиг һардх зөв күүкд күүнд мел өгшгов. Тедн тагчг бәәх йоста[+]. 13-14Түрүн болҗ Бурхн Аадмиг үүдәлә, дәкәд Хабаг. Меклгдсн күнь Аадм биш, күүкд күн билә. Зуг тер меклгдәд Бурхна заквр эвдҗ[+][+]. 15Кемр күүкд күн Христост иткәд, иткдг улст дурлад, цевр-цеерәр бийән бәрәд бәәхлә, Бурхн терүг күүкд һарһлһар дамҗад аврх. Иигҗ келсн чик, энүг итктн.

#### 3


Иткдг улсин һардачин заңгин тускар

1-3Иткдг улс һардхар седҗәх күн бәәхлә, тер буйнта көдлмш кехәр седҗәнә. Иткдг улсин һардач күн иим болх йоста: әмтнәс келүлшго, һанцхн гергтә[*], чаһр ууҗ согтшго, бийән сәәнәр бәрдг, олн дунд күндтә, әмтиг гиичлүлхдән дурта, арһта багш, чаһрт авлгддго, ноолдач биш номһн заңгта, эвтә болн мөңгнд дурлшго күн болх[+][+][+]. 4Тер күн эврәннь өрк-бүлән сәәнәр һардҗ чаддг болх зөвтә. Үрдүднь терүг бас тевчәд, соңсхврта болх йоста. 5Кемр кен чигн күн эврәннь өрк-бүлән эс һардҗ чадҗахла, тер күн яһҗ Бурхнд иткдг улсиг һардхмб? 6Һардх күүг шиңкән Бурхнд итксн улсас шүүҗ авхмн биш. Тиим күн ик сана зүүдг болдг. Тиигхләрн тер эрлглә[†] әдл засггдх. 7Һардх күн олн дунд тоомсрта болх йоста. Эс тиигхлә тер күн һутагдҗ, эрлгин хавхд бәргдх[+].


Иткдг улсин нөкднрин заңгин тускар

8Иткдг улсин нөкднр бас тиим болх йоста: сән заңгта, үннч, чаһрт авлгддго, мөңгнд хармч биш болх[+]. 9Тедн сүзгин медүлсн үннд цевр седкләрн иткх йоста. 10Түрүләд тиим улсиг сөрәд хәләх кергтә. Кемр тедн эн шүүвр даахла, тиигәд одҗ иткдг улсин нөкдин көдлмш кеҗ чадхмн. 11Нөкднрин гергчүд[*] бас сән заңгта, хов зөөшго, чаһр ууҗ согтшго, цугтад ицлтә бәәдг болх зөвтә[+]. 12Нөкднр һанцхн гергтә[*] болх зөвтә. Эврәннь өрк-бүлән болн үрдүдән сәәнәр һардҗ чаддг болх йоста. 13Нөкднр эврәннь көдлмшән сәәнәр күцәхлә, тедниг талдан иткдг улс өөдән үнлх. Тедн Исус Христост[†] итклиннь тускар зөргтәһәр келх.


Христианск сүзгин алдр нууц

14-15Би удл уга танад күрхв гиҗ нәәлҗәнәв. Кемр намаг удадхла, эн бичг Бурхна өрк-бүлд бийән яһҗ бәрхиг зааҗ өгх. Бурхна өрк-бүл әмд Бурхнд иткдг улс мөн. Иткдг улс болхла үннә ул болн хаац болҗана. 16(16а) Мана шаҗна нуувч ик алдр: Исус Христос күн болад төрсмн[+]. (16б) Әрүн Сәкүсн терүг чик седклтә гиҗ үзүлв. Терүг Бурхна элчнр цугтан үзлә. Түүнә тускар олн улс дунд цәәлһвр кегдв. Христос туурмҗтаһар теңгрүр авгдла. Терүнд делкән олн улс иткв.

#### 4


Худл номин тускар

1Сүл цагт зәрм улс итклән хаяд худлч сәкүсиг соңсад, хар сәкүснә[†] номд иткх гиҗ Әрүн Сәкүсн тодрхаһар келҗәнә[+]. 2Тиим олн ном худл келдг улсар болн хойр чирәтә улсар дамҗад ирх. Теднә ичрнь кезәнә үкҗ. 3Тедн әмтнд өрк-бүл бичә өндәлһтхә гиҗ, зәрм зүсн хотыг бичә идтхә гиҗ сурһх. Болв Бурхн тер хотыг иткдг улс болн үнниг медсн улс ханлтан өргҗ идтхә гиҗ үүдәҗ[+]. 4-5Бурхна үүдәсн юмн цугтан сән. Юунас чигн цөкрхмн биш, ханлтан өргҗ цугинь идх кергтә. Яһад гихлә, хот кевтән Бурхна келсн үгәр болн зальврлһар әрүслгднә[+][+].


Тимофейд өгсн сурһмҗ

6Чи, Тимофей, кемр энүнә тускар ахнр-дүүнртән цәәлһәд келәд бәәхлә, Исус Христосин[†] итклтә көдләч болхич. Итклин үгәр болн урднь эврәннь дахсн чик номар чи өс. 7Чи Бурхн уга эргү домгт цаган бичә үрә. Бийән Бурхнд соңсхврта бәәдгәр дасх[+]. 8Цогц-махмудан чаңһахд эврә олз бәәнә. Зуг Бурхнд соңсхврта бәәдл ик олзта, яһад гихлә, эн бәәдл ода болн мөңк җирһлд тусан күргх. 9Мини келсн мел үнн, цугтан иткх йоста[+]. 10Бидн әмд Бурхнд нәәләд көдлҗ ноолдҗ йовнавидн. Бурхн цугтаг аврхар седнә. Иткдг улст аврлтан Бурхн күргҗәнә[+]. 11Әмтнд закад, энүг сурһҗа. 12Бийән баахн гиҗ бичә күүнд басул. Үгәрн, бәәдләрн, дурарн, иткләрн болн цеврәр бийән бәрлһәрн иткдг улст үлгүр болҗ йов[+]. 13Намаг иртл Бурхна Бичгиг олнд умшад, урмд өгәд сурһҗа, цәәлһҗ бә. 14Иткдг улсин ахлачнрин һар тәвлһәр дамҗад, әәлдхлин үгәр дамҗад чамд өгсн билгән бичә үлдә[+]. 15Эн тоотыг шунҗ ке. Чини девшлһнә сән ашиг цугтан үздгәр бийән өгәд көдл. 16Бийиннь бәәдлән болн ю сурһҗахан оньһҗ хәлә. Энүгән оньдинд кеҗ йов. Кемр чи иигҗ кехлә, бийән чигн, чамаг соңсҗах улсиг чигн аврхич.

#### 5

1Медәтә күүнд шүрүһәр бичә үг кел. Теднлә эврәннь эцктәһән әдл бә. Баһчудла дүүнртәһән әдл бол[+]. 2Медәтә күүкд күүнлә экләһән әдл бә. Баахн наста күүкдлә эврәннь эгч-дүүнрлә әдл бол. Альк халхарн теднлә чигн бийән цеврәр бәр.


Иткдг белвсн гергчүдин тускар

3-4Түрҗәх белвсн улст эдлврәр килмҗән тусха. Кемр белвсн күүнд үрн бәәхлә, эс гихлә ачнр-зеенр бәәхлә, тедн иткдг улсин даалһврар өрк-бүлдән килмҗән өгәд асрх. Тер килмҗәрн тедн өвкнртән ачинь хәрүлх. Бурхн тиигхәр седҗәнә[+]. 5Йосндан һанц белвсн күүкд күн Бурхнд нәәләд, өдр-сө уга дөң сурад зальврна. 6Кемр белвсн күүкд күн аля җирһләр бәәхлә, тер әмд болв чигн Бурхнд шүтлһәрн үкҗ одҗ[+]. 7Хөөннь кү гемшәдгон төләд чи энүнә тускар иткдг улст цәәлһәд келҗә. 8Эврәннь төрл-садан, терүнәс үлү өрк-бүлән эс асрҗах күн иткләсн хольҗад, йосндан болхла, иткдго күүнәс дор болҗана. 9-10Иткдг улсин теткврт җир күрсн болн нег дәкҗ мордсн[*] белвсн күүг авхмн болҗана. Тер күн эврән сән йовдл һарһсарн темдгтә болх йоста: үрдән өскх, гиичлүлҗ чаддг, эврәннь герт орҗ ирсн иткдг күүнә көл уһах[*], күнд-түрүлә харһсн улст дөңгән күргх, цаарандан чигн сән йовдл һарһҗ йовх күн болх зөвтә[+]. 11Җирн нас күрәд уга белвсн күүкд улсиг тер тоод бичә орул. Яһад гихлә, кемр әмд күүнә седвәрнь диилхлә, дәкн тедн мордхар седнә. Тер бәәдләрн тедн Исус Христосас[†] холдҗана. 12-13Тиигәд тедн Христост өгсн үгән эвдсндән Бурхнас засглгдна: терүнәс оңданар болхла, тедн цаган хара давулдг дасна. Тедн гермүд эргнә, хов зөөнә, күүнә кергт орлдна, келгдшго юм келнә[+]. 14Тиигәд би баахн наста белвсн күүкд улст күүнд одтха гиҗ селвг өгчәнәв. Тедн үр һарһад, гериннь эдл-ахуһан бүтәһәд, хортнасн му келүллго бәәтхә гиҗәнәв[+]. 15Яһад гихлә, зәрм күүкд улс эврән итклән хаяд, эрлгиг[†] дахлдв. 16Кемр Христост иткдг гергчүдт белвсн төрл-садн бәәхлә, тедндән килмҗән күргх йоста. Бийинь килмҗән тедн иткдг улсин багд даалһх йосн уга. Иткдг улсин баг болхла, йосндан төрл-садн уга, белвсн күүнд дөңгән күргх зөвтә.


Иткдг улсин ахлачнрин тускар

17Сәәнәр көдлмшән кеҗәх иткдг улсин ахлачнрт хойр дам җалв өгх кергтә. Түүнәс үлү цәәлһврин көдлмш кедг болн сурһдг ахлачнрт бас тиим мөңг өгхмн[+].

18Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә бәәнә: «Буудя цокҗах царин ам бичә бо», эс гихлә «Көдлҗәх күн эврәннь ачлвран авх йоста»[+]. 19Иткдг улсин ахлачнрт хойр-һурвн күн герч эс болтл гемшәхәр седсиг бичә соңс[+]. 20Килнц һарһҗах ахлачнриг илднь олна нүүрт кел. Тиигхлә талдан улс килнц һарһхасн әәх[+]. 21Бурхна, Исус Христосин, шүүҗ авсн Бурхна элчнрин нүүрт чамаг би эн зааврмуд авад, чирә хәләлго, нег чигн күүг йилһлго дураһад күцә гиҗ закҗанав. 22Деед Эзнә көдлмш күцәх кү шүүҗ авхин төлә бичә адһҗ терүн деер һаран тәв. Бас күүнә килнцд бичә орлц. Бийән цеврәр бәр[+]. 23Цаарандан һанцхн ус биш, эврәннь геснә төлә болн эрүл-мендин төлә невчкн чаһр ууҗа[+]. 24Зәрм күүнә килнц иләр үзгднә. Тиигәд тедниг Бурхн засглҗана. Зәрминнь килнц хөөннь одҗ медгднә. 25Түүшң сән керг бас иләр үзгднә. Зәрм сән керг хөөннь медгднә.

#### 6

1Бурхн болн христианск номиг әмтн мууһар бичә келтхә гиһәд, иткдг ялчнр эврәннь эзән соңсх йоста[+]. 2(2а) Иткдг ялчнр эврәннь иткдг эздүдән күндлдгән баһрулх йосн уга. Яһад гихлә, эдн хоорндан ахнр-дүүнр болв. Ялчнр улм сәәнәр эзндән көдлх йоста. Ялчнрин көдлмшәс ору авчах эздүд теднд күндтә ахнр-дүүнр болҗана[+].


Худл олн ном болн йосн зөөр

(2б) Энүг чи сурһад, иткдг улс тиигҗ кетхә гисн дуудвр кеҗә. 3Талданар сурһҗах, мана Деед Эзн Исус Христосин[†] тиим үгмүдлә болн христианск шаҗна номла эс зөвшәрҗәх күн ик саната күн. Тиим күүнд ямаран чигн медрл уга[+]. 4-5Тиим му седклтә күн цүүгхдән, үгмүдин учрин тускар зүткхдән дурта. Тиигәд үлү үзх, нег-негнтәһән дәәлдх, му келх, күүг харлх болн үгдән багтлго бәәсн күн эврәннь чик ухаһан, үнән геесн күн. Иткл күүг байҗуллһна эв-арһ болҗана гиҗ тиим күн санҗана[+][+]. 6Кемр тер нанд бәәснь болх гиҗәхлә, иткл күүг байҗулна[+]. 7Бидн эн орчлңд мел юм авч ирсмн угавидн. Эн җирһләс нег чигн юм бийтәһән бас авч йовшговидн[+]. 8Маднд хувцн, хот бәәхлә, бидн болҗана гих йоставидн[+].

9Байҗхар седсн улс җилвтәд хавхд бәргднә. Тиим улс эргү болн әәмшгтә седкл зүүһәд бийән зована. Тернь хөөннь теднә әмнь таслна[+]. 10Мөңгнд дурллһн – цуг хорта тоотын уңгнь. Мөңгнд дурлад, эврәннь итклән хайсн олн улс бәәнә. Мөңгнд дурлснас көлтә тедн йир икәр зовцхав[+].


Христианск бәәдлин тускар

11Чи, Тимофей, Бурхна күнч. Тиигәд тиим бәәдләс зулҗ йов. Бурхна өмн чикәр бә, Бурхна зура күцә. Йосн иткл, дурн, тесвр, номһн бәәдл бийдән шиңгәҗ ав[+]. 12Урлданд орлцад диилхәр седҗәх күн мет бол. Мөңк җирһлин өөдән ачлвр авхар шүтҗ йов. Герчин нүүрт чини герчлсн кемд Бурхн чамаг эн җирһлүр дуудв[+]. 13-14Цугтад җирһл өгсн Бурхна болн Понтий Пилатын нүүрт, әәлго герчлсн Исус Христосин өмн би чамд закҗанав: чамд заксиг тер кевтнь мана Деед Эзн Исус Христосин ирх өдр күртл күцә. Тиигәд кен чигн чамаг бичә гемшәтхә[+]. 15Бурхн Исусиг учрх цаглань ирүлх. Алдр Бурхн ор һанцхн һардач болҗана. Тертн цуг хаадудын хан болҗана, цуг эздүдин эзн болҗана[+]. 16Бурхн һанцарн мөңк әмд. Тер нег чигн күн өөрдшго герлд бәәнә. Терүг нег чигн күн үзәд уга. Үзҗ чигн чадшго. Тиигәд мөңк туурмҗ болн күчн Терүнә болтха. Тиигтхә. 17Байн улсиг иигҗ зак: «Бичә деерлктн. Зөөртән бичә нәәлтн. Мана байрта бәәдлин төлә кергтә тоотыг элвгәр өгчәх Бурхнд тадн нәәлтн[+]. 18Тадн туста юм кетн. Кесг холван сән йовдл һарһтн, өгәнч болтн. Талдан улсла эврәннь зөөрән хувалцтн»[+]. 19Тиигәд тедн бийдән зөөр зөөһәд, тернь иргчиннь сән ул болх. Тедн мөңк җирһлд күрч чадх. 20Тимофей, чамд даалһсиг хадһлҗ йов. Хоосн күүндврәс холд йов. Медрл гиҗ эндүһәр нерәдҗәх худл номиг бичә ав[+]. 21Харм тусҗ, зәрм улс иим номд бәәсндән итклин хаалһан геев. Бурхн тадниг хәәрлтхә![+]

### 2 Тимофей

#### 2 Тимофей

2 Тимофей


Нүр үг

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Нүр үг


Тимофейд илгәсн хойрдгч бичг


Нүр үг

Эн бичгин ик зууднь Павел баахн наста көдләч, нөкд Тимофейд эврәннь селвгән өгчәнә. Һол төрнь болҗ тесвртәһәр бәәлһнә төр хәләгдҗәнә. Павел селвг өгн бәәҗ Исус Христосин тускар итклтәһәр герчлтхә, Сән Зәңгин болн Хуучн Бооцана йосн номар һардвр кетхә, әмтнә өмн багшин болн Сән Зәңгин тархачин даалһвран күцәтхә гиҗ Тимофейд урмд өгчәнә. Тимофейиг тер «эргү болн модьрун зүтклдәнд» орҗ одвза гиҗ икәр саглҗана. Тиим зүтклдән сән юм үзүлхш, зуг олн улсиг үрәнә. Тегәд Павел эврәннь җирһләс үлгүр кеҗ күслиннь тускар терүнд бичҗәнә: итклиннь, тесврин, дурна, күчр-күндиг даахин тускар.


Учр-утхин зура

Нүр үг 1.1–2

Магтал болн сагллһн 1.3 – 2.13

Селвг болн сагллһн 2.14 – 4.5

Павелта харһсн йовдлмуд 4.6–18

Товчлгч үг 4.19–22

#### 1


Мендллһн

1Павелас, Бурхна седвәрәр шүүҗ авсн Христос[†] Исусин апостолас.[†] Урднь амлсн җирһлиг цәәлһтхә гиҗ Бурхн намаг илгәв. Зуг бидн Христос Исусла нииләд иим җирһлиг эдлҗ чадхвидн[+]. 2Мини эңкр көвүн Тимофейд. Эцк Бурхн болн мана Деед Эзн Христос Исус чамд цаһан сана, хәәрлт болн эвтә бәәдл өгтхә[+].


Бурхнд илгәҗәх ханлт

3Цевр седкләрн Бурхнд шүтәд мини өвкнр кеснлә әдл, би чини төлә өдр сө уга Бурхнд зальврҗ ханлтан өргҗәнәв[+]. 4Чини уульсиг санад, чамаг дегд икәр үзхәр седҗәнәв. Эн харһлт намаг йир байрлулх билә. 5Чини үннч итклин тускар би саннав. Чини эмг эк Лоис тиигҗ иткдг билә, чини эк Юникә чигн бас. Чамаг теднлә әдл сүзгтә бәәх гиҗ би йир ицҗәнәв[+]. 6Бурхна өгсн билгиг күццднь олзл гиҗ би чамд седвәр орулҗанав. Намаг һаран чам деер тәвсн цагт чи эн билг авлач[+]. 7Мадниг күчтә болад, әмтнд дурта болад, бийән бәрҗ бәәтхә гиҗ, бичә әәтхә гиҗ Әрүн Сәкүс Бурхн өглә[+]. 8Тиигҗ Деед Эзнә тускар келхләрн бичә ә. Христосас көлтә намаг бәрәнд бәәхәс бас бичә ич. Түүнә ормд Сән Зәңгин төлә нанла әдл зовлң даахдан белн бол. Бурхн чамд тер зовлңгиг даах күч өгх[+]. 9Бурхн мадниг аврад, Түүнә улс болтха гиҗ дуудв. Мана сән керг-үүлин төлә биш, зуг Эврәннь цаһан санаһарн болн Эврәннь зураһар Бурхн тиигв. Делкә үүдтл Бурхн Христосар дамҗад маднд цаһан санаһан өгв[+]. 10Мана Аврач Христос Исус эн һазрт ирсәр бидн Бурхна хәәрлт үзҗәнәвидн. Христос үклиг дииләд, маднд мөңк җирһлин хаалһ заасиг бидн Сән Зәңгәс меднәвидн[+]. 11Намаг, Сән Зәңг тархач апостол болн багш болтха гиҗ Бурхн шиидв[+]. 12Терүнәс көлтә би ода йир икәр зовҗанав. Болв кенд иткҗәхән сәәнәр меднәв, зовлңгас төрүц әәҗәхшв. Мини даалһсн тоотыг Исус Христос сүл өдр күртл хадһлх гиҗ икәр ицҗәнәв[+]. 13Нанас соңссн тоотан олзл. Тер чамд чик номин үлгүр болх. Христос Исусла ниилсн учрас Терүнд иткәд дурл. 14Чамд бәәх Әрүн Сәкүснә күчәр чамд даалһсн үнниг хадһл[+].


Павелын зәңгс

15Пүгел Гермоген хойр болн Азийин һазрт бәәх инкдг улс цугтан намаг үлдәв. Түүг чи меднәч[+]. 16Өнәсәпр болн энүнә өрк-бүлинь Деед Эзн хәәрлг. Нанд тер кесг дәкҗ дөңгән күрглә. Намаг түүрмд суулһснас тер мел ичдго билә[+]. 17Римд ирхләрн тер намаг хәәһәд олҗ авла. 18Деед Эзн эврәннь ирх өдртән түүг хәәрлтхә. Епес балһснд нанд Өнәсәпр яһҗ урмд өгсинь чи сәәнәр меднәлмч.

#### 2


Христос Исуст итклтә бол

1Көвүн минь, Христос[†] Исусин өгчәх хәәрлт чамаг батратха! 2Талдан әмт сурһх дүңгә итклтә улст олн герчнрин нүүрт нанас соңссн тоотан келҗ йов. 3Чи Христос Исусин итклтә дәәч мет зовлң да[*][+]. 4Нег чигн дәәч өдгә бәәдлин керглә оралдҗахмн уга. Түүнә һол төрнь – эврәннь толһачд таасгдх төр. 5Кемр марһана диг-дараг эвдхлә, нег чигн бөк эврәннь ачлвран авч чадшго[+]. 6Тәрәнд көдлҗәх көдлмшч күн эврәннь хүвән хамгин түрүнд авх зөвтә[+]. 7Мини келҗәхиг ухал. Чамд цугтаһинь медхд Деед Эзн дөң болх. 8-9Давидин[†] хөөт үй, үкәд әмдрсн Христос Исусиг оньдин санҗ йов. Энтн мини тархасн Сән Зәңгәс медгдҗәнә. Сән Зәңг тархаснас көлтә би зовҗ йовнав. Терүнәс көлтә намаг йос эвдсн күн кевтә цевлв. Болв Бурхна үгиг цевлҗ болшго[+][+]. 10Тиигәд би Бурхна шүүҗ авсн улсин төлә, тедн Христос Исуст иткәд аврлта болн мөңк җирһлтә болтха гиһәд цугинь дааҗанав[+].

11Иигҗ келсн чик. Энүнд итктн: кемр бидн Христос Исусла хамдан үксн болхла, Терүнлә хамдан бидн җирһхвидн[+]. 12Кемр бидн ода тесҗәхлә, Терүнлә һардх цаг учрх. Кемр: Бидн Терүг медхшвидн гихлә, Тер бас мадниг медхшв гих[+]. 13Кемр бидн үгдән күрдго болхла, Тер оньдин үгдән күрнә. Яһад гихлә, Христос Исус бийиннь авц-бәрцән оңдарулҗ чадшго[+].


Христосин үнн зарц

14Бурхар[*] герч кеһәд, чи сүзгтә улсиг үг деерәс бичә зүтклдтхә гиҗ седвәр орулҗ закҗа. Иим зүтклдән олз төрүц орулшго, соңсҗах улсиг иткләс салһх[+]. 15Бурхн чамаг сән зарц гиҗ келдгәр сәәнәр көдл. Эврәннь кесн көдлмшәсн ичдгоһар Бурхна үгиг чикәр сурһ. 16Бурхн уга күүндврәс хол йов. Тиим күүндвр әмтиг Бурхнас хольҗулад йовна[+]. 17Тиим күүндвр үклин хальдврта гем мет тарна. Хуменья Пилет хойр тиим күүндвр кеҗәнә[+]. 18Эдн үнн юмнас зөвәр хольҗад одцхав. «Бидн, иткдг улс, әмдрҗ одлавидн», – гиҗ тедн келҗәнә. Энүгәрн тедн олн улсин сүзг уурулҗана[+]. 19Болв Бурхна бат ул күүршго. Терүн деер иим бичвртә тамһ бәәнә: «Деед Эзн эврәксән меднә», дәкәд «Би Деед Эзнә күмб гиҗәх күн, эврәннь килнцтә керг-үүлән хайх зөвтә»[+]. 20Ик гер болһнд, цаһан мөңгн, алтн савмудас талдан, модар болн шаврар кегдсн савмуд бәәхиг чи меднәлмч. Зәрм сав ачта кергт олзлгдна, зәрмнь йирин бәәдлд кергтә[+]. 21Кемр күн тер худл номас цеврдәд һархла, ачта кергин төлә бәрҗәх сав мет тер болх. Яһад гихлә, тер Бурхнд нерәдгдсмн, дәкәд эврәннь Эзнд керглгдҗәнә. Тиим күн сән йовдл күцәхдән кезә чигн белн. 22Баһ насна җилвтә седкләс сагл. Чик седклтә бә. Деед Эзнд үнн ухаһарн мөргсн улсла итклтә бә, дурл, эвтәһәр бә[+]. 23Медрл уга болн һәргтә зүтклдәнд бичә орлц. Тиим юмн кезә чигн саллт цацхмн болҗана[+]. 24Деед Эзнә зарц тиим биш болх йоста. Тер, хәрнь, цаһан санатаһар цугталань бәәх, сурһмҗ дасхх, эврән тесвртә болх йоста. 25-26Кемр түүнә кергт кен негнь харш болҗахла, терүг җөөлн кевәр чиклх кергтә. Тиигәд одҗ, Бурхн терүнд ухан-санаһан сольх арһ өгх йосн үнниг медхмн болвза. Тегәд тер күн эрлгин[†] хавхас һарч чадх. Яһад гихлә, урднь эрлг терүг бәрҗ авад, эврәннь үлмәд орулсмн билә[+][+].

#### 3


Сүл цагт күүнә заң ямаран болх

1Сүл цагт күнд болхиг медҗ ав[+]. 2Әмтн бийрхг болх, мөңгнд дурта, деерңһү саната, деерлкдг, хорта үгтә, эк-эцкән соңсдго, «ханҗанав» гиҗ келдго, ичр-һутр уга бәәдг,[+] 3-4өршәңгү уга, ни уга болх. Тедн ховч болх, бийән бәрҗ чадшго, догшн, сән йовдлд дурго, нәәлҗ болшго, килмҗ уга, караг улс болх. Тиим улс эврәннь седвәрт Бурхнас давуһар дурлх[+]. 5Бәәдләрн Бурхнд сүзглсн мет йовна. Йосндан болхла, тедн Бурхна күчиг «керг уга» гих. Тиим улсас хол йов. 6Худл номта улс килнцдән даргдҗах, зүсн-зүүл седвәртән авлгдҗах муңхг күүкд улсин герт орад, тедниг эврәннь үлмәд орулҗана. 7Тиим күүкд улс кезә чигн сурсн бийнь үнниг медҗ чадшго. 8Ян Ямбр хойр бас Мошег келсн бийнь зөвшәрсмн уга. Эн улс бас тиигҗ кеҗәнә – үннлә зөвшәрҗәхш. Тедн чик ухаһан гееһәд, эврәннь итклән хайв. 9Болв теднә күцәмҗ удандан бәәшго. Теднә һәрглҗәх бәәдл олна нүүрт илрх. Тиим йовдл Мошелә эс зөвшәрсн улсла учрла[+].


Тимофейд өгчәх сүл даалһвр

10Болв чи болхла, мини номиг, мини бәәдлиг, мини җирһлин күслиг дахвч. 11Чи мини итклиг, теслтиг, дуриг, чиирг бәәдлиг, мини ардас көөлдсиг, зовлңгиг сәәнәр меднәч. Тедү мет нанла Антиохд, Иконьд, Лустрт юн учрсинь чи меднәч. Би йир күчр юм дааҗ һарв. Болв Деед Эзн намаг терүнәс гетлгв[+]. 12-13Христос[†] Исусла нииләд Бурхнд соңсхврта бәәхәр седҗәх күүг көөх. Болв хар саната улс болн мек һарһдг улс улм-улм му йовдл һарһад йовх. Тедн олыг болн бийән цаарандан мекләд йовх[+][+]. 14Чи болхла сурсарн, итксәрн һардвр ке. Кен чамаг сурһсиг чи меднәлмч. 15Чи бичкнәсн авн Бурхна Бичг меднәлмч. Эн Бичг чамд цецн уха орулад, Христос Исуст иткснәс иштә аврлтд күргх[+]. 16Бурхна Бичг бичхд Бурхн урмд өгв. Эн Бичг сурһх йовдлд, буруһинь үзүләд чиклхд, Бурхна таалар бәәхд йир туста[+]. 17Тиигәд одҗ Бурхна күн альк халхарн чигн цаһан сана күцәхдән белн болх[+].

#### 4

1-2Бурхнар болн әмдинь чигн, үксинь чигн зарһ кех Христос[†] Исусар герч бәрҗ, чамаг Сән Зәңг тарха гиҗ би закҗанав. Яһад гихлә, Христос Исус хан мет ирҗ һардх. Әмтнд таасгдв эс таасгдв Сән Зәңгиг альк цагт болв чигн тархахд чи белн бол. Эндүһин тускар иләр келәд, чикләд, урмд өгәд йов. Әмтиг сурһхларн тесвртә бол[+][+]. 3Удл уга әмтн чик номиг соңсхар седшго цаг ирх. Тедн эврәннь седсән күцәхәр седх. Әмтн зүсн-зүүл багшнр дуудад, тедниг соңсх. Болв теднь зуг соңсхар седҗәхинь әмтнд келҗ өгх. 4Үннә ормд тедн домг соңсх. 5Зуг чи бичә толһаһан ге, зовлңгиг дааһад, Сән Зәңгиг тархаҗ күцәһәд, эврәннь даалһвран цугтаһинь ке[+]. 6Намаг удлго алх. Мини үкл Бурхнд тәкл тәкҗәснлә әдл болх. Нанд җирһхд баахн цаг үлдв[+]. 7Би алдр урлданд орлцв. Ут хаалһиг күццднь һатлад, итклән хадһлв[+]. 8Намаг чикәр бәәснд Бурхн нанд дииләчин ачлвр бел кечкв. Терүг Бурхн тааларнь бәәсн улст өгх. Үнн зарһч Деед Эзн темдглсн өдртән ачлвриг нанд эврән өгх. Һанцхн нанд биш Терүг ирхиг йир икәр күләҗәх улст өгх[+].


Павелын җирһлин тускар

9Дэм намаг үлдәснәс иштә шулуһар ирҗ үз. 10Тер эн җирһлд авлгдад Тесалоники балһс орв. Крескән Һалатья гидг һазр тал одв, Тит болхла Далматья гидг һазр тал йовв[+]. 11Нанла һанцхн Лука үлдв. Кемр ирхләрн бийтәһән Маркиг дахул. Тер нанд мини көдлмшт икәр дөң болх[+]. 12Би Түхкиг Епес балһсн тал йовулв[+]. 13Нан тал йовхларн, мини деер өмсдг хувц, буйн болтха, авад ир. Би терүг Троя балһснд Карпин герт үлдәҗв. Дегтрмүд авад ир. Тедн заагт мини арсар кесн дегтрмүд авад ир[+]. 14Улан мөңгнә урч Александр нанд кесг му йовдл үзүлв. Деед Эзн терүг кесн тоотарнь засглх[+]. 15Чи бас терүнәс сагл. Яһад гихлә, тер мана цәәлһврин көдлмшин йир күчтә хортн. 16Намаг түрүн зарһд бийән харсҗ үг келсн цагт, нег чигн күн ирҗ дөңнсмн уга. Цугтан намаг хайв. Болв Бурхн бичә тедниг гемшәтхә. 17Деед Эзн нанла хамдан билә. Буру номта улсин[†] төлә мини үгәр Сән Зәңг тархахар Тер нанд чидл өгв. Бурхн намаг үкләс татҗ авв[+]. 18Цаарандан чигн Деед Эзн намаг му юмнас халхлх. Тер намаг эврәннь теңгрин орнд күргх. Мөңкинд Деед Эзн туурмҗта йовтха. Тиигтхә.


Товчлгч мендллһн

19Прискад болн Әкүльд, бас Өнәсәприн өрк-бүлд менд кел[+]. 20Эраст Коринф балһснд үлдв. Гемтсн Тропимиг би Мелитд үлдәх зөвтә болв[+]. 21Чи үвл күртл нааран ирҗ үз. Чамд Юбул, Пудэн, Лин, Клавдья болн ахнр-дүүнр цугтан менд келүлҗәнә. 22Деед Эзн чамла бәәтхә. Бурхн тадниг цугтаһитн хәәрлтхә.

### Тит

#### Тит

Тит


Нүр үг

[1]

[2]

[3]


#### Нүр үг


Титд илгәсн бичг


Нүр үг

Тит буру номта күн бәәҗ. Дәкәд эн христианин болад, Павелта хамдан көдләд, Терүнә миссионерск көдлмшт нөкднь болв. Крит гидг арл деер чонҗин көдлмш һардҗах баахн наста нөкдтән Павел эн бичгән илгәҗәнә.

Негдвәр болхла, чонҗин һардач Критин кесг улсин му заң тоодан авад, бийнь ямаран заңгта болхин тускар бичҗәнә. Цааранднь Павел чонҗд олн зүсн багмудыг, өвгд, эмгдүдиг (теднь баахн гергчүд сурһх йоста), баахн залусиг, ялчнриг яһҗ сурһхиг Титд зааҗана. Чилгчднь тер христианск заң-бәрцин тускар Титд селвг өгчәнә. Хамгин кергтәнь: төвкнүн бәәх, үүрсг болх. Дурго болснасн, метклдәнәс, чонҗд болдг хувалһнас хол йовтн гиҗ Павел бичҗәнә.


Учр-утхин зура

Нүр үг 1.1–4

Чонҗин цергләчнр 1.5–16

Чонҗин олн зүсн багмудын күцәх кергүд 2.1–15

Сагллһн 3.1–11

Товчлгч үг 3.12–15

#### 1


Бичгин эклц

1-3Павелас, Бурхна зарцас болн Исус Христосин[†] апостолас.[†] Би Бурхна шүүҗ авсн улсиг иткл болн мана шаҗна сурҗах үнниг медүлх апостол болҗ илгәгдләв. Мөңк җирһлин нәәлт эн үннә ул болҗана. Бурхн эклцәсн авн маднд мөңк җирһл өгхәр үгән өглә. Бурхн төрүц худл келдмн биш. Бурхн кергтә цагтан нанд даалһсн үгәр дамҗад зураһан маднд үзүлв. Аврач Бурхна зааврар би эн зураг цәәлһҗ өгчәнәв[+][+]. 4Нанла хамдан нег иткл хувалцҗах, мини тоолгдсн көвүн Титд. Бурхн Эцк мана Деед Эзн Исус Христос хойр чамд цаһан сана, болн төвкнүн бәәдл өгтхә[+].


Титин даалһвр

5Чамаг Критд эклсән күцц күцәһәд, балһсн болһна чонҗд мини заасар ахлачнриг тәвтхә гиһәд үлдәләв[+]. 6Ахлач күн урднь нег чигн буру уга болх зөвтә, һанцхн гергтә болх зөвтә. Терүнә үрдүд бас Христост иткәд, сән авъяста, соңсхврта болх зөвтә[+]. 7Һардачд Бурхна көдлмш даалһгдҗана. Тиигәд тер урднь нег чигн буру йовдл эс һарһсн болх йоста. Тер күн сөрсхр биш, ур уга, чаһрт авлгддго, ноолдач биш, мөңгнд хармч биш болх зөвтә[+]. 8Зуг тер кү гиичлүлхдән дурта, сә кехдән дурта, бийән сәәнәр бәрдг, чик седклтә болх. Тиим күн дигтә-дарата болад Бурхнд шүтх йоста. 9Дәкәд тиим күн номас авсн чик үгд иткх зөвтә. Тиигәд иткдг улст чик ном сурһад, урмд өгх. Эн номиг бурушаҗах күүнд теднә эндүһин тускар иләр келҗ чадх. 10Яһад гихлә, буцсн улс эврәннь эргү номарн әмтиг меклҗәхнь олар бәәнә. Христос иткдг улсас евреймүдин авъяс бәрҗәх багин улс тедн дунд йир олн[+]. 11Худл ном тархахднь тедниг эрк биш зогсах кергтә. Тедн мөңг олхин төлә ичртә йовдлар өрк-бүлин иткл эвдәд, эс сурһшго юм сурһҗ заана[+]. 12Нам теднә нег әәлдәчнь иигҗ келҗ: «Критин улс цугтан худлчнр, зерлг аңгуд, хуурмг болн ик хотта улс». 13-14Эннь үнн. Тиигәд теднә иткл чик болдгар, евреймүдин келсн туульд болн үнниг һолҗах әмтнә зааврмудт оньган өгдгоһар иләр кел[+][+]. 15«Седкләрн цевр улст юн болвчн цевр болх», – гиҗ тедн келлә. Зуг килнцәр үрсн болн эс иткдг күүнд цевр юмн уга. Яһад гихлә, теднә ухан болн седклнь бас килнцәр үрҗ одҗ[+]. 16Тедн Бурхиг меднәвидн гинә. Болв эврәннь кергәрн Бурхиг эс медҗәхән үзүлнә. Теднәс Бурхн җигшҗәнә. Соңсхвр уга, сән йовдл һарһҗ чадшго улс болҗана тедн[+].

#### 2


Иткдг улст йосн ном өглһн

1-2Чи чик номла ирлцүлҗ сурһх йостач. Медәтә улсиг чаһр ууҗ согтдгоһар, тоолвртаһар бийән бәрдгәр сурһх. Христост[†] чикәр иткәд, улст дурта болад, зовлңгиг тесәд тедниг сурһх йостач. 3Христост иткдг улсла әдл бийән бәрдгәр медәтә күүкд улсиг сурһ. Теднд хов зөөшго, икәр чаһр уушго заквр өг. Тедниг цаһан седклин йовдл һарһдгар сурһх зөвтә[+]. 4-5Баахн гергчүд эврәннь залудан болн үрдүдтән дурта болдгар медәтә күүкд улс тедниг сурһх йоста. Тедн бийән бәрәд, цеврәр бәәһәд, гериннь көдлмш сәәнәр кеһәд, залусан соңсад, кен чигн күн Сән Зәңгиг муурулдгоһар бәәх кергтә болҗана[+]. 6Баахн көвүд чикәр бийән бәрдгәр бәәлһх йоста[*][+]. 7Чи юн болв чигнд сән йовдлын үлгүр болхич. Сурһуль заахдан үннч, болһамҗта бол[+]. 8Күн чамаг бурушадгоһар келх чик үгән ухалад келҗә. Тиигхлә мана өшәтнр мадниг гемшәҗ чадшго, тедн чамла эсргүдсндән ичәгдх[+]. 9Эздүдиннь келсиг цугтаһинь күцәдгәр, юуһарн чигн таасгддгар зарцнран сурһ[+]. 10Тедн бичә зүтклдәд бәәтхә. Дәкәд бичә хулха кетхә. Итклтә күн кевтәһәр бәәтхә. Тиигәд теднә кеҗәсн тоот мана Аврач Бурхна Сән Зәңгд тус болх. 11Әмтн цугтан аврлтдгар Бурхн Эврәннь хәәрлтән үзүлв[+]. 12Бурхна хәәрлт мадниг иигҗ сурһҗана: Бурхнд эс иткҗәх бәәдлән болн җирһлин му седвәрән хайтн. Эн җирһлдән бийән бәртн, чикәр җирһтн[+]. 13Бидн кишгтә өдр ирхиг күләҗәнәвидн. Терүнд бидн цугтан нәәлҗәнәвидн. Тер өдр алдр Бурхн, мана Аврач Исус Христос, туурмҗтаһар ирх[+]. 14Мадниг цуг килнцәс сулдххин болн цеврлхин төлә, зуг терүнә улс болдгар, сән йовдл һарһхдан белн болдгар Исус Христос бийән алулла[+]. 15Энүг чи теднд сурһх йостач. Эврәннь йосан күццднь олзлад, иткдг улст урмд өгәд, теднә килнцин тускар иләр кел. Нег чигн күн чамаг басхар бичә седтхә[+].

#### 3


Иткдг улс яһҗ бәәх йоста

1Иткдг әмтн ахлачнриг болн йосна һардачнриг кевтнь соңстха гиҗ кел. Тедн сән йовдл һарһхдан белн болтха[+]. 2Күн болһна тускар му келдгоһар, эвцтә болн үүрсг, нииһәр бәәһәд, цугтаһинь тевчдгәр теднд кел[+]. 3Урднь бидн эргү, соңсхвр угаһар бәәсндән меклгдҗ йовлавидн. Зүсн-зүүл седвәр болн бахта юмн мадниг авлҗ йовла. Бидн эврәннь җирһлдән хортаһар, үлү үзәд, әмтн маднд дурго болад, бидн әмтнд дурго болад бәәләвидн[+]. 4Бурхн, мана Аврач, эврәннь хәәрлт болн дуран өгсн цагтан мадниг аврла. Мана керг-үүл тоолҗ биш, зуг эврәннь хәәрлтәр мадниг аврла. 5Бурхн мадниг Әрүн Сәкүсәр уһаһад, шин төрлт болн шин җирһл өгв[+]. 6Мана Аврач Исус Христосар[†] дамҗад Бурхн маднд элвгәр Әрүн Сәкүс белглв[+]. 7-8Тиигәд бидн түүнә хәәрлтәр Бурхнла чикәр бәәнәвидн. Аштнь бидн күләҗәсн мөңк җирһлән эдлхвидн. Иигҗ келсн чик, энүнд итктн. Би чамаг иим юмнд оньган өгтхә гиҗәнәв. Христост иткдг улс цаһан седклтә йовдл һарһхд килмҗән өгтхә[*]. Эннь сән, олнд туста[+][+]. 9Эргү зүткәнд болн уңг-тохма төр хаһллһнд, закана[†] туск зүткәнд бичә орлц. Терүнәс олз уга, дәкәд мел керг уга[+]. 10Олниг цуцад хувахар седсн күүг нег дәкҗ, хойр дәкҗ келәд, цааранднь терүнлә бичә харһ[+]. 11Тиим күн чик хаалһас салад, килнц цаарандан һарһҗахиг чи эврән меднәч. Терүгәрн тер бийиннь эндүһән үзүлҗәнә.


Сүл селвг

12Намаг, чам тал Артемиг эс гихлә, Тихикиг илгәхлә, Никополь тал адһҗ ир. Би тенд үвлзхәр бәәнәв[+]. 13Зину гидг закана күүнә болн Аполлосин хаалһин йовдлд дөңгән күрг. Теднд кергтә тоотынь белд[+]. 14Христост иткдг күн сән йовдл һарһад цаган давулдгар дастха[*]. Тиигҗ бәәхләрн, тер эврәннь теткврән эврән олх. Иткдг улс тус угаһар бәәх йосн уга[+]. 15Энд нанла хамдан бәәх улс цугтан чамд менд илгәҗәнә. Маднла иткдг иньгүдт цугтаднь менд кел. Бурхн цугтаһитн хәәрлтхә!

### Пилемон

#### Пилемон

Пилемон


Нүр үг

[1]


#### Нүр үг


Пилемонд илгәсн бичг


Нүр үг

Пилемон нернь туурсн христианин бәәҗ. Калост бәәх чонҗин гешүн чигн бәәсн болх эн, дәкәд Онәсм ялчин эзн. Ялч эврәннь эзнәс зулад, түүрмд суусн Павелта нег эвәрнь таньлдҗ. Онәсм Павелар дамҗад Христост иткдг күн болна. Тегәд Павел бичгтән Пилемониг эврәннь ялчтаһан эвцтхә гиҗ сурҗана. Онәсмиг тер хәрү йовулна. Пилемон терүг зуг буруһинь тәвҗ өгсн ялч кевтә биш, христианин болн ах-дүүһинь бәәдлтәһәр орулҗ автха гиҗәнә Павел.


Учр-утхин зура

Нүр үг 1–3

Пилемона төлә магтлһн 4–7

Онәсм төлә сурлһн 8–22

Товчлгч үг 23–25

#### 1

1-2Исус Христост[†] итксн учрас суулһгдсн Павелас болн дү көвүн Тимофейәс маднла хамдан көдлҗ йовдг хәәртә Пилемонд, хәәртә дү күүкн Апьяд болн маднла әдл церглҗ йовх Архиппд, тана герт хурдг сүзгтнрт[+][+]. 3Бурхн мана Эцк болн Деед Эзн Исус Христос цугтаһитн хәәрлтхә. Би тадна амулң-төвкнүн бәәхин төлә зальврдв.


Пилемона иткл болн дурн

4-6Күндтә дү көвүн, чи мини сананас кезәчн һархшич. Тиигәд зальврхларн, би эврәннь Бурхндан ханлтан өргдв. Яһад гихлә, чи Деед Эзн Исуст үнн седкләрн иткәд, иткдг улст дуран өгч күндлснә тускар би соңсв. Мини зальврлһна учр-утхнь иим: чи ма хойран үүрллһн маднд Христосас ач-тус күртәхин туск медрл медүлх[+][+]. 7Чини дурн намаг ик гидгәр байрлулҗ урмдулв. Юңгад гихлә, чи иткдг улсин зүрк төвкнүлвч.


Павелын сурвр

8-9Тиигәд, чамд кех тоотыг зааҗ-закх нанд зөв бәәвв чигн, болв би чамд дурлсн учрас сурҗанав[+]. 10Би түүрмд суулһгдсн Исус Христосин элч Павел чамаг Онәсмин[*] тускар сурҗанав. Тиигхләрн Онәсм Христост иткәд мини зааҗ авсн көвүм болв. Би болхла түүрмд сууҗаһад, Онәсмд уха заадг эцк болв[+]. 11Урднь Онәсм чамд тус уга бәәҗ. Ода болхла, чамд, нанд кергтә күн болв. Тиигәд би Онәсмиг чам тал илгәҗәнәв. 12Чи болхла, энүг орулҗ ав. Эн күн нанд әвр хәәртә. 13Би Сән Зәңгәс көлтә сууҗаһад, Онәсмиг хаҗудан бәрхәр седҗәләв. Чини ормд нанд нөкд болх гиҗ санҗалав. 14Болв би чамаг нанд нөкд бол гиҗ закхар седҗәхшв. Чи эврәннь санаһарн энүг кехч гиҗ би санҗанав. Кемр чи зөвән эс өгхлә, би төрүц юм кешгов. 15Юңгад гихлә, тер хәрү мел чам тал ирхәр цаг зуур салсмн бәәҗ. 16Ода болхла, тер чини эгл зарц биш, чини эңкр дү көвүн болҗана. Тер нанд йир хәәртә. Терүг күн гиҗ, сүзгч гиҗ, нанас давуһар чамаг хәәрлхиг би иткҗәнәв[+]. 17Тиигәд намаг эврәннь иньг гиҗ тоолҗахла, энүг нанла әдләр күндл. 18Кемр тер чамаг һундасн болхла, эс гиҗ чамд өртә болхла, терүнә өринь би даанав.

19Би, Павел, терүнә өринь бийдән авчанав гисн цаас бичәд, эврәннь һаран тәвҗәнәв. Чи эврәннь җирһләрн нанд өртәч, болв энүнә тускар нег чигн амн үг келшговидн[+]. 20Тиигәд, эңкр мини дү, Христосин төлә эн сән керг күцәһәд, намаг энүгәрн төвкнүл. 21Мини сурҗасиг чи күцәхч гиҗ би нәәлҗәнәв. Нам терүнәс давуһар кехичнь.

22Бас нег чамас сурҗах юмн иим: нанд нег хора бел кеһәд оркчк. Тана зальврлһна тусар би сулдад һархв. Һархларн тадн тал ирхв гиҗ би ицҗәнәв.


Сүл йөрәл

23-24Чамд эврәннь мендән илгәҗәхнь: Исус Христост итксн учрас суулһгдсн Епапр, бас нанла хамдан көдлдг Марк, Аристарх, Дэм болн Лука[+][+]. 25Деед Эзн Исус Христос тадниг хәәрлтхә.

### Евреймүд

#### Евреймүд

Евреймүд


Нүр үг

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]


#### Нүр үг


Евреймүдт илгәсн бичг


Нүр үг

Евреймүдт илгәсн бичг христианмудын баг улст бичгдҗ. Тедн әмтнә өсҗ йовх сөрлтәс көлтә христианск итклән хайхар седҗәҗ. Павел теднә итклд урмд өгчәнә, Исус Христос Бурхна йосн болн күцц үнн гиҗ үзүлҗәнә. Энүнә тускар келхләрн, автор һурвн төр үнн болҗана гиһәд темдглҗәнә: 1) Исус – учрсн зовлң дааһад йосндан Эцкән соңсдг, Бурхна мөңк Көвүн. Бурхна Көвүн болсарн Исус Хуучн Бооцана әәлдәчнрәс, Бурхна элчнрәс, Мошеһәс өөдән йовна. 2) Исус Хуучн Бооцана цага гелңгүдәс өөдән йовх мөңк гелң гиҗ Бурхн зарлҗ. 3) Исусар дамҗад иткл авсн күн килнцәс, әәмшгәс, үкләс гетлнә. Исус, Ах гелң мет, күүнд йосн аврлт өгнә. Евреймүдин шаҗна авъясмуд болн малар тәкл тәклһн эн аврлтын тускар келв.

Израилин тууҗд орсн зәрм темдгтә улсин иткләр үлгүр кеһәд, Исусиг нүүртән бәрәд, ямаранчн зовлң дааһад көөгдәд йовсн бийнь, сүүлңк өдр күртлән иткмҗтә бәәтн гиҗ Павел умшачнран сурҗана.

Тегәд евреймүдт илгәсн бичгән тер селвгән өгәд, саглад төгсәҗәнә.


Учр-утхин зура

Нүр үг: Христос – Бурхна күцц үнн 1.1–3

Христос Бурхна элчнрәс деер 1.4 – 2.18

Христос Мошеһәс болн Навина Исусас деер 3.1 – 4.13

Христос гелң болсна кергиг өөдән үнлһн 4.14 – 7.28

Христосин бооцаг өөдән үнлһн 8.1 – 9.28

Христосар тәкл тәклһиг өөдән үнлһн 10.1–39

Иткл түрүлҗ йовна 11.1 – 12.29

Бурхнд таасгдлһн 13.1–19

Чилгч 13.20–25

#### 1


Бурхн Эврәннь Көвүһәрн дамҗад келдг бәәсмн

1Кезәнә Бурхн әәлдәчнрәр[†] дамҗад кесг дәкҗ олн зүсн эв-арһ олзлад, мана өвк эцкнрт келдг бәәсмн. 2Эн сүл өдрмүдт Бурхн Эврәннь Көвүһәрн дамҗад маднд келдг бәәсмн. Бурхн Көвүһәрн дамҗад нарт делкә үүдәһәд, цугин өнч авх Көвү кесмн[+]. 3Көвүнднь Бурхна туурмҗ үзгднә. Көвүн Бурхна йосн дүр болҗана. Бурхна Көвүн цуг нарт делкәг Эврәннь күчтә Үгәрн бәрнә. Әмтнә килнц тәвснә хөөн теңгрт хамгин күчтә йосна барун бийд Тер суусмн[+].


Христос Бурхна элчнрәс ик күчтә

4Көвүн Бурхна элчнрәс деер болв, тиим кевәр Терүнд Бурхна өгсн нернь Бурхна элчнрин нердәс деер болв[+]. 5Яһад гихлә, Бурхн ямаран чигн элчдән кезәчн: «Чи – Мини Көвүнч, эндр Би Чини Эцк болв», – гиҗ келсмн уга. Бурхн ямаранчн элчин тускар кезәчн: «Би Энүнә Эцк болхв болн Эн Мини Көвүн болх», – гиҗ эс келсмн болдг[+]. 6Зуг Бурхн Эврәннь Ууһн Көвүһән орчлңд илгәх цагт иигҗ келсмн: «Бурхна цуг элчнр Терүнд сөгдтхә»[+]. 7Бурхна элчнрин тускар Тер: «Та Эврәннь элчнрәр сальк кенәт, Эврәннь зарцнрар шачасн һал кенәт», – гиҗ келв[+]. 8Көвүнә тускар болхла, Бурхн иигҗ келҗәнә: «О, Бурхн, Тана заллт мөңкиндән бәәх, Та үнн чикәр Эврәннь алвтан залҗ йовнат. 9Та чик бәәдлд дуртат, йос эвдхдән дур угат. Эн учрар Бурхн, Тана Бурхн, Таниг байрин олив тосар Тана үүрмүдт түркснәс үлү икәр түрксмн»[+]. 10Дәкәд иигҗ бичәтә бәәнә: «Деед Эзн, Та хамгин түрүнд һазр үүдәвт, теңгр Тана һарар кесн керг болҗана. 11Цуг эн уга болҗ одх, зуг Та үлдхит. Цуг эн хувцнла әдл элҗ одх. 12Та эдниг хуучн хувцн кевтәһәр орахит, эдн хувцн кевтәһәр сольгдх. Зуг Та нег кевтән бәәхит, Тана насн төрүц чилшго»[+]. 13«Чини өшәтнриг көл дорчн тулур кевтәһәр эс тәвтл барун һартм су», – гиҗ Бурхн нег чигн элчдән кезә чигн келәд уга[+]. 14Бурхна цуг элчнр церглдг сәкүсд болна, тедн аврлтд күртх улст нөкд болхар Бурхнар илгәгднә[+].

#### 2


Алдр аврлт

1Салькнд туугдсн керм мет болш уга төләд бидн соңссндан оньган икәр өгч бәәх зөвтәвидн. 2Бурхна элчнрәр дамҗад келсн үг итклтә билә. Тегәд эн үгиг эс соңссн болн эвдсн күн болһн үнн чикәр цааҗла харһулгдх йоста билә. 3Бидн тиим алдр аврлтд оньган эс өгхлә, цааҗас алдрҗ чадшговидн. Эн аврлтын тускар Деед Эзн Бийнь әмтнд зәңглсн бәәнә. Энүнә тускар соңссн улс аврлт йосн үнн гиҗ маднд лавлҗ келсмн. 4Бурхн энүг онц темдгәрн, өвәрц йовдларн, олн зүсн сүркә йовдларн болн Эврәннь тааларн, әмтнд өггдсн Әрүн Сәкүснә билгәрн батлҗ үзүлсмн[+].


Мадниг аврлтур дахулҗ йовснь

5Мана келҗәсн иргч орчлңгиг залхин кергт Бурхн элчнрән тәвсн уга[+]. 6Тиим биш, Бурхна Бичгт нег кесгт иигҗ бичәтә: «Күн гисн кемб? Яһад Та энүг эс мартнат? Күмни көвүн[†] гисн кемб? Яһад энүг Та килмҗтәһәр хәләдвт? 7Та ахр болзгт терүг Бурхна элчнрәс дор тәвләт. Терүнә толһад туурмҗта болн ачта титм Та зүүввт. 8Цуг заллтыг терүнә һарт өгвт». Терүнә һарт цуг заллтыг өгсн цагтан, Бурхн нег чигн юм үлдәлго күүнә заллтд орулсмн. Зуг цугнь күүнә заллтд бәәхинь ода бидн үзәд угавидн[+]. 9Исус Бурхна хәәрлтәр цуг улсин төлә үкхәр ахр болзгт Бурхна элчнрәс дор тәвгдсинь бидн үзҗәнәвидн. Эн үкллә харһҗ зовснднь Исуст туурмҗин титм зүүгдсинь бидн бас үзҗәнәвидн[+]. 10Бурхнар болн Бурхна төлә цугнь үүдәгдсн бәәнә. Бурхн кесг көвүдиг туурмҗд орулх зөвтә билә. Зовлңгар дамҗад Исусиг, аврлтын һардачиг, Бурхн дуту уга болһҗ кесмн[+].

11Яһад гихлә, әрүслдгнь болн әрүслгддгнь нег Эцктә. Эн учрар Исус тедниг ахнр-дүүнр гисндән ичхш[+]. 12Исус Бурхнд: «Би Тана нериг ахнр-дүүнртән келнәв. Би иткдг улсин заагт Таниг туурулнав», – гиҗ келнә[+]. 13Дәкәд бас иигҗ келнә: «Би Бурхнд нәәлнәв», болн «Энтн Бив, Бурхна өгсн үрдүдтә хамдан бәәнәв».

14Эн үрдүд йирин улс бәәсн учрас Исус бас теднлә әдл күн болв. Эврәннь үкләрн үклин эзиг эс гиҗ эрлгиг[†] уга кехәр Исус тиим болв[+]. 15Үкләс әәһәд, җирһлин туршт мухла болсн улсиг сулдххар Исус тиигсмн. 16Яһад гихлә, Бурхна элчнрт биш, Абрахамин үлдл тохмд Тер нөкд болҗасинь медгдҗәнә. 17Тер учрар Бурхна өмн итклтә болн өршәңгү ах гелң[†] болхар, әмтнә килнц тәвгддгәр Тер цуг бәәдләрн ахнр-дүүнрлә әдл бәәх зөвтә бәәсмн[+]. 18Тегәд чигн Тер Бийнь сөрлһнлә харһад зовлңган эдлсн учрас сөргдҗәх улст ода нөкд болҗ чадх[+].

#### 3


Исус Мошеһәс деер

1Тегәд Бурхнар бас дуудгдсн, әрүн ахнр-дүүнр, мана итклин элч болн ах гелң[†] Исусин тускар ухалад бәәтн. 2Исус церглтд орулсн Бурхнд итклтә бәәсмн. Тиим кевәр Моше Бурхна герт итклтә бәәсмн[+]. 3Тосхач герәс даву ик ачта болҗана. Тер учрар Исус Мошеһәс даву ик ачта болҗана. 4Гер болһн эврәннь тосхачта, болв Бурхн болхла цуг юмна Тосхач. 5Иргчдән Бурхна келхиг герчлхәр, Моше Бурхна герт зарц мет итклтә билә[+]. 6Христос[†] болхла Бурхна герт Көвүн мет итклтә болҗана. Кемр бидн зөргтә кевәр бәәһәд, Христост нәәләд батар зогсхла, бидн Бурхна гер болҗанавидн.


Бурхна улсин төлә амрлһна орм

7Эн учрас Әрүн Сәкүсн иигҗ келҗәнә: «Эндр, Бурхна ду соңссн цагтан, 8көдәд сөрсн өдрт буцснла әдл бүдүн күзүһән бичә үзүлтн. 9Дөчн җилдән Мини керг-үүлмүд үзв чигн тедн Намаг тенд сөрдг билә. 10Эн учрар Би тер әмтнд уурлад келләв: Тедн Намаг оньдин дахҗ йовхар седхш, Мини келсн үгиг күцәхәр седхш. 11Тегәд чигн Би уурлад: Эдн Мини амрлһна ормд төрүц оршго, – гиҗ андһар тәвләв»[+].

12Ахнр-дүүнр, оньган өгч саглтн: Тадн әмд Бурхиг үлдәшгоһар танад хар саната болн иткл уга зүркн бичә бәәтхә! 13Тадн дундас кен чигн күн килнцәр меклгдшгоһар, бүдүн күзүһән үзүлшгоһар, «эндр» гиҗ келәд бәәтл нег-негән өдр болһн урмдулҗ бәәтн. 14Кемр бидн экн түрүн авсн бәәдлән үкн-үктлән батар хадһлҗ бәәхлә, бидн Исус Христосла хамдан көдлдг улс болнавидн. 15Бурхна Бичгт: «Эндр Терүнә ду соңсад, буцлтын цагла әдл бүдүн күзүһән бичә үзүлтн», – гиҗ бичәтә[+].

16Кен Бурхна ду соңсҗ Бурхна өмнәс буцлт өргсмб? Египетәс Мошеһар дахулгдҗ һарсн улс[+]. 17Дөчн җилдән кенд Бурхн уурлсмб? Көдәд өңгрсн килнцтә улст уурлсмн[+]. 18Тедн Мини амрлһна ормд оршго гиҗ, кенә тускар Бурхн келҗ андһар тәвсмб? Бурхиг соңсдго улсин тускар келсмн[+]. 19Тедн эс итксндән тиигәрән орҗ чадсн угаһинь бидн үзҗәнәвидн[+].

#### 4

1Тегәд Бурхна амрлһна ормд орхит гисн Терүнә өгсн үг бәәтл, бидн терүнд орхас дутвзав гиҗ әәх зөвтәвидн[+]. 2Яһад гихлә, бидн теднлә әдл Сән Зәңг соңславидн. Зуг тедн соңссн болв чигн тер үг тус күргсн уга. Яһад гихлә, тедн соңсв чигн итксмн уга. 3Бидн иткәд амрлһна ормд орҗанавидн. Яһад гихлә, «тедн Мини амрлһна ормд төрүц оршго», – гиҗ Бурхн келҗ. Терүнә керг-үүлмүд орчлң үүдсн цагт төгссн бийнь тиигҗ келҗ[+]. 4Бурхна Бичгин нег һазрт доладгч өдрин тускар: «Бурхн доладгч өдрт цуг Эврәннь кергәсн амрв», – гиҗ бичәтә[+]. 5«Тедн Мини амрлһна ормд төрүц оршго», – гиҗ Бурхна Бичгт бас бичәтә[+]. 6Хамгин түрүнд Сән Зәңг соңссн улс эврәннь Бурхиг эс соңссндан амрлһна ормд орсн уга. Тегәд амрлһна ормд орх зәрм улс бәәсн төләд[+] 7Бурхн «эндр» гидг өдр темдглсмн. «Эндр Терүнә ду соңссн цагтан бүдүн күзүһән бичә үзүлтн», – гиҗ кесг цаг давсн хөөн Тер Давидәр[†] дамҗад урднь келсәр келв[+].

8Кемр Навина Исус теднд амрлһ өгсн болхла, Бурхн энүнә хөөн талдан өдрин тускар келш уга билә[+]. 9Тегәд чигн Бурхна улст амрлһна өдр үлднә. 10Яһад гихлә, Бурхна амрлһна ормд орсн күн, Бурхн күцәсн көдлмшәсн амрснла әдл эврәннь күцәсн көдлмшәсн амрв. 11Тегәд эн амрлһна ормд орхар зүткхм. Яһад гихлә, Бурхиг соңсдго күн Израилин улсла әдл амрлһна ормд орҗ чадшго.

12Бурхна үг – әмд болн күцәмҗтә, тер ямаран чигн хойр талан хурц иртә үлдәс үлү хурц. Тер гүүнәр мана дотр ивтрҗ, сүмсн седкләс, нуһрсн яснас салһна. Тер күүнә зүркнә седвәр-санаг шүүнә[+]. 13Нег чигн үүдәгдсн юмн Бурхнас бултҗ чадшго. Терүнә нүднд цугнь хуча уга секәтә. Терүнд бидн тооцаһан өгхвидн[+].


Исус алдр ах гелң

14Тегәд итксн юман батар түший. Яһад гихлә, теңгрт өөд болсн алдр ах гелң,[†] Бурхна Көвүн Исус Христос[†] манад бәәнә[+]. 15Мана арһ угаг меддго, сана зовдго ах гелң гиҗ манад уга. Зуг Тер маднла әдл сөрлһнлә харһвчн, килнц һарһсн уга[+]. 16Эн учрар Бурхна хәәрлтин ширәд зөргтәһәр өөрдий. Маднд дөң кергтә болсн цагт тенд бидн өршәлд күртҗ, хәәрлт олҗ чадҗанавидн[+].

#### 5

1Бурхн ямаран чигн ах гелңгиг[†] эврәннь келн-улсас шүүҗ авад, терүг келн-улсин нерн деерәс Бурхнд церглхин көдлмшт орулна. Ах гелң улсин килнцин төлә Бурхнд бәрц бәрәд, тәкл тәкнә[+]. 2Ах гелң бийнь арһ уга төләдән медл угаһар буру юм кесн улст сана зовҗ чадҗана[+]. 3Ах гелң арһ чинән уга төләд һанцхн әмтнә килнцин төлә биш, эврәннь килнцин төлә тәкл тәкх зөвтә[+].

4Ах гелң болх ачиг күн эврә дурарн бийдән авх зөв уга. Зуг Бурхна дуудврар күн ах гелң болҗ чадна, тиигҗ Ааронла болв[+]. 5Тиим кевәр Христос[†] чигн Бийнь Эврә дурарн ах-гелң болх ач авсн уга. Зуг Бурхн Терүнд: «Чи Мини Көвүнч, эндр Би Чини Эцк болв», – гиҗ келҗ[+]. 6«Чи Мелкицедклә әдл мөңкиндән гелң болхич», – гиҗ талдан кесгт келгдҗәнә[+].

7Делкәд бәәсн цагтан Исус чаңһур хәәкрҗ ууляд зальврад, Бурхиг эрҗ сурсн билә. Бурхн Терүг үкләс харсҗ чадх билә. Исус Бурхиг номһн кевәр соңссн учрас Бурхн Терүг соңсв[+]. 8Исус Бурхна Көвүн болвчн зовлңгар дамҗад соңсхврта болдгар дасҗ[+]. 9Тегәд Бурхнд бүклдән Бийән нерәдәд, Тер Бийднь соңсхврта улсин мөңк аврлтын булг болв[+]. 10Тиигәд Бурхн Терүг Мелкицедклә әдл ах гелң болхич гиҗ тәвсмн.


Уха седкләрн деегшән өстн гисн дуудвр

11Бидн энүнә тускар дала юм келх йоставидн, зуг тадн соңсдг арһан геесн учрар таднд цәәлһхд дегд күчр болҗана[+]. 12Яһад гихлә, цагар хәләхлә, тадн ода багш болх зөвтәт, зуг таднд шинәс Бурхна Үгин түрүн номиг дасхх кергтә. Акун хот идхин ормд ода күртл таднд үс уух кергтә[+]. 13Үс уудг күн болһн чик седклтә бәәдлин туск ном медхш, яһад гихлә, тер нилх болҗана. 14Акун хот болхла дуту уга улст, яһад гихлә, тедн җирһлин дамшлтар му юмиг сән юмнас йилһҗ чадна[+].

#### 6

1Эн учрар Христосин[†] түрүн номиг үлдәһәд бүдүн улс болхар адһий. Таднд шинәс түрүн ном дасхх керг маднд уга. Түрүн ном гиснь эн: олз уга йовдлмудан үлдәһәд, Бурхнд иткхин туск,[+] 2кирсллһнә, күүнә толһан ора деер һар тәвлһнә, үксн улсин әмдрллһнә болн мөңк зарһин туск ном[+]. 3Бурхн зөвшәрхлә, бидн энүг дасххвидн.

4Яһад гихлә, нег дәкҗ Бурхна герл авсн, теңгрин билг амссн, талдан улсла Әрүн Сәкүс авсн әмтиг килнцтә җирһлинь үлдәлһҗ хәрү авч ирҗ болшго[+]. 5-6Тедн Бурхна Үгин сәәһинь болн иргч цагин күчиг медәд, эврәннь итклән үлдәҗ. Яһад гихлә, тедн бийснь Бурхна Көвүг кирсд хадҗана, Терүг әмтнә өмн һутахар тәвҗәнә.

7Дару-дарунь хурар услгдад, тәрсн әмтнд кергтә тәрә өгдг һазриг Бурхн әдс өгч йөрәнә. 8Зуг тер һазр деер хатханчг болн буг өвсн урһхла, тер һазр юунд чигн керг уга, болв Бурхн терүг удл уга харах. Тер һазр һалар шатагдҗ уга кегдх[+].

9Хәәртә үүрмүд, мадниг тиигҗ келвчн, танад энүнәс сән юмс бәәдгинь бидн лавта меднәвидн. Эн юмс тана аврлла залһлдата. 10Яһад гихлә, Бурхн үнн чик. Тадниг Бийднь дурлсиг болн тана көдлсиг Тер мартшго. Эн дуриг тадн Бурхна улст урднь болн ода күртл дөң болсарн үзүлвт[+]. 11Тадн дундас кен чигн эврәннь зөрсн күслән сүл күртл хадһлтха, гиҗ бидн санҗанавидн. Тегәд тана нәәлсн юмн күцх гиҗ тадн лавлҗ медхит[+]. 12Тадниг залху бичә болтха гиһәд, зуг иткләрн болн тесврәрн Бурхна өгхәр бәәсинь авдг әмтиг дуратха гиҗәнәвидн[+].


Бурхна өгсн үг

13Абрахамд үгән өгсн цагт Бурхн эврәннь нерәрн андһар тәвҗ. Яһад гихлә, Терүнәс даву ик алдр кен чигн уга билә[+]. 14Бурхн иигҗ келсмн: «Үнн кевәр Би чамд әдс өгәд, уңг-тохмин дала үлдл өгхв»[+]. 15Абрахам тесвртә болсн төләдән Бурхна өгхәр бәәхиг авч.

16Әмтн андһар тәвсн цагтан эврәннь нернәс ик нер олзлна. Тиигәд андһар ямаран чигн зүтклдәг зогсана[+]. 17Бурхна өгхәр бәәхиг авх әмтнд шиидврән хүврдгоһинь медүлхәр Бурхн өгсн үг деерән андһар немв[+]. 18Хойр хүврдго юмна тускар Бурхн худл келҗ чадшго. Эн хойр юмар дамҗад бидн, Бурхна өгсн бултдг ормд орсн улс, мана өмн тәвгдсн нәәлвриг батар бәрхин төлә урмд аввидн[+]. 19Эн нәәлвр мана седклин әәмшг уга бат җахр мет. Сүмин көшгин ард бәәсн хамгин Әрүн ормд эн орна[+]. 20Исус маднас өмн болн мана төлә тиигәрән орҗ. Тер Мелкицедклә әдл ах гелң[†] мөңкиндән болв[+].

#### 7


Мелкицедк гидг гелң

1Мелкицедк Шалимин хан болн Деед Бурхна гелң бәәҗ. Абрахам дөрвн хаадудыг диилснә хөөн хәрҗ йовтлнь Мелкицедк терүг угтад йөрәҗ. 2Абрахам болхла дәәләд авсн зөөрәсн арвдгч хүвинь терүнд өгч. Негдвәр, Мелкицедк гидг нерн «чик бәәдлин хан» гиҗ орчулгдна. Тер Шалимин хан болсн учрас терүнә нерн «эвин хан» гиҗ бас орчулгдна[+]. 3Мелкицедкин эк-эцкин, уңг-тохмин, төрсн болн нас барсна өдрин туск нег чигн үг уга. Тер Бурхна Көвүнлә әдл мөңк гелң болҗана.

4Тер ямаран ик алдр бәәсинь тадн үзҗәнәт. Өвк эцк Абрахам дәәләд авсн зөөрин сәәнәснь арвдгч хүвинь өгч. 5Гелң болсн Левин тохмин үлдлмүд Закаһар Израилин улсин эс гиҗ эврәннь ах-дүүнрин авсн олзин арвдгч хүвинь авх йоста. Теднә ахнр-дүүнр Абрахамин тохмин үлдлмүд болвчн арвдгч хүвинь өгнә[+]. 6Мелкицедк Левин тохмин үлдл биш билә. Зуг тер Абрахамас арвдгч хүвинь авад, Бурхна өгхәр бәәхиг авсн күүг йөрәсмн[+]. 7Әдслдг күн әдс авчасн күүнәс деер болдг мөн. 8Нас бардг гелңгүд[†] болхла арвдгч хүвиг авх зөвтә бәәҗ. Зуг Мелкицедкин тускар әмд бәәнә гисн герчллһн бәәнә. 9Тегәд арвдгч хүв авдг Леви бийнь Абрахамар дамҗад терүгән өгч. 10Яһад гихлә, өвк Абрахам Мелкицедклә харһсн цагла Леви түүнә дотрнь бәәсмн.


Мелкицедклә әдл талдан гелң

11Тегәд Левинхнә гелңгүдин церглтин тускар зааврмуд әмтнд өггдҗ. Болв кемр Левинхнә гелңгүдин церглт күслдән күрсн болхла, Ахарона әдл биш, Мелкицедклә әдл талдан гелң һарч ирх учр уга болх билә. 12Яһад гихлә, гелңгин церглт сольгдхла, Закан[†] бас сольгдх зөвтә. 13Энд мана Деед Эзнә тускар келгднә. Тер талдан уңг-тохмта билә, тер уңг-тохмас күн гелң болҗ церглдго бәәҗ. 14Тер Йудан тохмас һарсн күн гиҗ ил медгднә. Моше гелңгүдин тускар келсн цаглаһан эн уңг-тохмин тускар келҗ уга[+].

15Талдан гелң Мелкицедклә әдл һарч ирсинь урднь келгдсн учрас цуг эн лавта медгднә. 16Уңг-тохмин туск зааврмудар болн тогтаврмудар тер гелң болсмн биш, зуг чилгч уга әмн җирһлин күчәр тиигсмн. 17Яһад гихлә, Бурхна Бичг иигҗ келҗәнә: «Чи Мелкицедклә әдл мөңкиндән гелң болхич»[+].

18Арһ уга болн керг уга төләднь хуучн заавр уга кегднә[+]. 19Яһад гихлә, Закан юуг чигн күслд авч ирсн уга. Ода болхла хамгин сән нәәлвр өггдҗ. Энүгәр дамҗад бидн Бурхн тал өөрдҗәнәвидн[+].

20Эн саамд Бурхна андһар бәәнә. Урднь талдан улс гелң болсн цагт андһар уга бәәҗ. 21Бурхн Исуст: «Деед Эзн, Чи мөңкиндән гелң болхич гиҗ андһар тәвәд, Эврәннь шиидврән сольшго», – гиҗ келв. Тер цагт Исус эн андһарар дамҗад гелң болҗ[+]. 22Тиигәд Исус хамгин сән бооцана[†] даалһгч күн болҗана[+].

23Нег халхаснь авад хәләхлә, Левинхнә гелңгүд дала бәәҗ. Яһад гихлә, тедн өңгрәд церглтән цааранднь давулҗ чадлго бәәцхәв. 24Хойрдгч халхаснь авад хәләхлә, Исус мөңкиндән бәәсн төләд гелң болсн Исусин церглт мөңк. 25Эн учрар Терүгәр дамҗад Бурхнд ирсн күн болһниг Тер аврҗ чадна. Яһад гихлә, Исус теднә төлә Бурхнас сурхар мөңкиндән бәәнә[+].

26Тиим ах гелң[†] манад бәәх зөвтә: әрүн, нүл уга, бузрдад уга, килнцтә улсас йилһрдг, теңгр деер өөд болсн[+]. 27Тер талдан ах гелңгүдлә[†] әдл биш. Өдр болһн түрүләд Бийиннь килнцин төлә, дәкәд әмтнә килнцин төлә тәкл тәкх Терүнд керг уга. Яһад гихлә, Тер нег дәкҗ тәксмн, Бийәрн тәкл кесмн[+]. 28Яһад гихлә, Закан арһ уга улсиг ах гелңгин көдлмшт орулна. Зуг Закана хөөн андһарлад тәвсн Бурхна өгсн үг Көвүг эн көдлмшт орулсмн. Бурхн Көвүг оньдиндән күслдән күрх арһта кев[+].

#### 8


Исус – мана ах гелң

1Мана келсн үгмүдин һол үгнь эн: Теңгрт бәәдг туурмҗта Бурхна ширән барун бийд суудг Ах гелң[†] манад бәәнә[+]. 2Күүнә һарар биш, Деед Эзәр тәвсн йосн сегт эс гиҗ әрүн бәәрнд Ах гелң болҗ Тер церглнә[+].

3Ах гелң болһн Бурхнд бәрц бәрәд, тәкл тәкхин төлә шиидгднә. Тер учрар Бурхнд өгхин төлә мана Ах гелңгд өгх юмн бәәх зөвтә[+]. 4Кемр Тер һазр деер үлдсн болхла, гелң болшго билә, яһад гихлә, Закаһар бәрц бәрдг гелңгүд[†] бәәнә. 5Гелңгүд хамгин әрүн бәәрнд церглнә. Эн бәәрн теңгрт бәәсн хамгин әрүн бәәрнә тодрха биш дүр болҗана[+]. 6Зуг ода Исуст өггдсн гелңгин церглт цуг наадк гелңгүдин церглтәс деер. Тиим кевәрчн эн бооцан[†] хамгин сән бооцан болҗана. Эн бооцанд Бурхна болн күүнә хоорнд орлцачнь Исус болҗана. Яһад гихлә, эн бооцан өгсн хамгин сән үгәр тогтҗ[+].

7Кемр түрүңк бооцан цугинь күцәҗ чаддг болсн болхла, хойрдгч бооцан кергго болх билә[+]. 8Зуг Бурхн Эврәннь келн-әмтән гемшәҗ иигҗ келсн бәәҗ: «Деед Эзн иигҗ келҗәнә: Израилин улсла болн Йудья улсла шин бооца батлх цагнь ирх[+]. 9Эн бооцан теднә өвк экцнриг һараснь көтлҗ Египетәс һарсн цагт батлсн бооцана әдл биш болх. Мини батлсн бооцанд тедн итклтә биш болснднь Би тедниг үлдәвүв гиҗ Деед Эзн келҗәнә. 10Болв Би тер өдрмүдин хөөн Израилин улсла иим бооца батлхув гиҗ Деед Эзн келҗәнә. Би Эврәннь закаһан теднә ухан-сананднь орулад, зүркнднь бичхв. Би теднә Бурхн болхв, тедн Мини келн-әмтн болх[+]. 11Кен чигн өөрк күүһән, ах-дүүһән сурһҗ: Деед Эзиг медтн, – гиҗ келшго. Тиим керг уга болх. Яһад гихлә, тедн цуһар нертәнь, нерн угань Намаг медх. 12Би теднә геминь тәвҗ, буру йовдлмудынь мартхв». 13Бурхн шин бооцана тускар келсн цагт түрүңк бооцаг хуучнынь үзүлв. Кезәңк болн хуучн юмн дарунь уга болҗ одх.

#### 9


Һазрин болн теңгрин өмн сөгдлһн

1Түрүңк бооцанд[†] Бурхнд яһҗ сөгдхин тускар зааврмуд бичәтә бәәсмн. Энд чигн әрүн бәәрн бәәсмн[+]. 2Нег сег тәвгдсн бәәҗ. Терүнә һазак әңг әрүн бәәрн гиҗ нерәдгдлә. Тенд зулын тәвц болн ширә Бурхнд нерәдсн дееҗин өдмгтә бәәҗ[+]. 3Оңдан әңг һазак әңгәс хойр көшгәр салһгддг билә. Тернь хамгин әрүн бәәрн гиҗ нерәдгдҗ[*][+]. 4Хамгин әрүн бәәрнд күҗ уңһтхадг алтн ширә, алтар цутхсн бооцана хәәрцг бәәҗ. Бооцана хәәрцг дотрнь «манна» гидг хотта алтн сав, Ахарона цецгәрсн тайг болн бооцана дөрвлҗн хойр чолун бәәдг бәәҗ[+]. 5Бооцана хәәрцг деернь Херуб гидг нертә Бурхна элчнр зогсҗ. Тедн делсн җиврәрн килнц тәвлһнә орм хаадг бәәҗ. Ода энүнә тускар тодрхаһар келх цаг уга[+].

6Цугнь иигҗ тосхата бәәҗ. Гелңгүд[†] сегин һазак әңгднь орад, көдлмшән күцәдг бәәҗ. 7Хамгин әрүн бәәрнд болхла һанцхн ах гелң[†] җилд нег дәкҗ ордг зөвтә бәәҗ. Тер эврәннь болн әмтнә кесн буруһас көлтә тәклин цус авч ирдг бәәҗ[+]. 8Тиигәд һазак әңг бәәтл хамгин әрүн бәәрнд орх хаалһнь хаалһата гиҗ Әрүн Сәкүсн энүгәр үзүлдг бәәҗ[+]. 9Цуг үүнд өдгә цагин темдг бәәнә. Тер дотр: Бурхнд нерәдҗ өгдг бәрц болн тәкл күүнә уха-седклиг буйн төгс болһҗ чадшго[+]. 10Бәрц бәрлһн, тәкл тәклһн идх, уух юмна болн кесг цеврдүллһнә авъясмудла залһлдата. Цуг эн һадр талын зокалмуд. Бурхн шин диг-дараг тогтатл эдн олзлгдна[+].

11Болв ирсн сәәһин ах гелң болҗ Христос[†] ирсмн. Христос һазрин сегәс үлү ик алдр болн төгсвр сегәр орҗ һарв. Эн сег күүнә һарар кегдсн биш, үүдәгдсн орчлңгин нег әңг биш[+]. 12Христос хамгин әрүн бәәрнд нег дәкҗ орад оньдиндән үлдсмн. Текмүдин болн бухмудын цусиг биш, Эврәннь цусан авад маднд мөңк аврлт өгсмн. 13Текмүдин болн бухмудын цусиг болн һалд шатагдсн туһлын үмсиг бузрдсн улс деегүр теднә цогциг цеврдүләд әрүлхәр цацдг бәәҗ[+]. 14Тиигхлә Христосин цусн яһҗ икәр цеврүлдх! Әрүн Сәкүсәр дамҗад Тер Бийәрн буру уга тәкл кеһәд Бурхнд өгсмн. Әмд Бурхнд церглҗ чадхин төлә мадниг Христосин цусн мана седклиг үклд орулдг йовдлмудас цеврүлх[+].

15Бурхна дуудврар ирсн улс Терүнә өгхәр бәәсн үлдл зөөриг авх арһта болһхин төлә Христос Бурхна болн күүнә хоорндк Шин Бооцана орлцач болҗана. Тедн түрүңк Бооца батлсн цагт һарһсн килнцәсн сулдад, тер мөңк үлдл зөөриг авх[+].

16Герәсн бәәхлә, герәсиг бичсн күн насан барх зөвтә. 17Яһад гихлә, герәсиг бичсн күн насан бархла, герәсн күч авна. Болв герәсиг бичсн күн әмд бәәтл герәсн күч авшго. 18Тиим учрас түрүңк Бооца[*] цус олзлҗ батлгдсн билә. 19Яһад гихлә, Моше закана[†] зааврмуд әмтнә чирәд умшсн хөөн бухин болн текин цусиг авад, уснла холяд, Бурхна Бичг деер болн әмтнә деер цацв. Тер улан ноос болн хуссоп гидг урһмл олзлҗ цацсмн[+]. 20Моше иигҗ келсмн: Эн бооцана цусн. Эн бооцаг тадн күцәх зөвтәт гиҗ Бурхн зәрлг өгв[+]. 21Дәкәд тер Бурхна сег деегүр болн Терүнд сөгдҗ олзлдг савмуд деегүр цусиг әрүлҗ цацсмн[+]. 22Закаһар болхла ик зунь цусар цеврлгднә. Цус асхлго килнц тәвгддмн биш[+].


Христосин тәкл килнциг уга кенә

23Тегәд теңгрин дүрәр кегдснь тиим кевәр цеврдгдх зөвтә. Зуг теңгрин юмст энүнәс сән тәкл кергтә[+]. 24Яһад гихлә, йосн әрүн бәәр дуралһҗ, күмни һарар кегдсн әрүн бәәрнд Христос орсн уга. Зуг Бурхна өмн мана төлә зогсхар Тер йосн теңгрт орсн бәәнә[+]. 25Ах гелң болхла хамгин әрүн бәәрнд җил болһн эврәннь цустаһан биш орна. Христос болхла кесг дәкҗ тәкл болхар теңгрт орсн уга. 26Кемр эс тиигсн болхла Христос орчлң үүдсн цагас авн кесг дәкҗ зовагдад тәкл болх билә. Зуг Тер бийән тәклд өгсн учрас килнциг уга кехәр нег дәкҗ цагин чилгчд ирв[+]. 27Күн болһн нег дәкҗ үкәд, үкснә хөөн Бурхна зарһла харһх зөвтә[+]. 28Тиигҗ Христос кесг улсин килнц тәвхин төлә тәкл болҗ һарсмн. Әмтиг килнцәс цеврдүлхин төлә биш, Христосиг күләҗәсн әмтиг аврхин төлә Тер хойрдад ирх[+].

#### 10

1Закан[†] әмтнд хөөтндән ирх сәәһин дүрсн биш, теднә сүүдр болдг бәәсмн. Оньдиндән җил болһн тәкгдсн әдл тәкләр Бурхнд сөгдхәр ирдг улсиг Закан төрүц цеврлүлҗ чадшго[+]. 2Кемр закан энүг кеҗ чадсн болхла, әмтн тәкл тәкдгән уурх билә. Яһад гихлә, тедн килнцәсн цеврдәд, килнцәс көлтә бурутав гиҗ саншго билә. 3Зуг тәкләр җил болһн әмтнд килнцин тускар сана орулна[+]. 4Яһад гихлә, бухмудын болн текмүдин цусн килнциг уга кеҗ чадшго.

5Иим учрар Христос[†] эн орчлңд ирхдән Бурхн: «Та тәкл чигн, бәрц чигн авхар седсн угат, зуг Та Нанд цогц белдвт[+]. 6Та һалд шатгдсн, килнцәс көлтә тәксн тәклиг таасҗахшит. 7Тиигхлә Би иигҗ келләв: О, Бурхн! Би Бурхна Бичгт мини тускар бичгдсәр Тана таалыг күцәхәр ирсн бәәнәв», – гиҗ келв. 8Урднь Христос иигҗ келлә: «Та һалд шатагдсн болн әмтнә килнцәс көлтә тәксн тәклиг таасҗахшит». Эн тәклмүд Закаһар тәкгднә. 9Энүнә хөөн Христос иигҗ келв: «Би Тана таалыг күцәхәр ирсн бәәнәв». Тегәдчн Бурхн хуучн тәклин туск зокал уга кеһәд, соңсхврин туск зокалар сольв. 10Исус Христос Бурхна таалыг күцәсн төләд бидн тәкләр дамҗад килнцәсн цеврлгдсн биләвидн. Тәкл гиснь – нег дәкҗ Христос Эврәннь цогцан өгсн үүл йовдл[+].

11Оньдинд өдр болһн әдл тәклмүд тәкҗ, гелң болһн церглтән күцәнә. Эн тәклмүд күүнә килнциг төрүц уга кеҗ чадшго[+]. 12Зуг Христос әмтнә килнцәс көлтә негхн тәкл тәкҗ, Бурхна барун бийд суусмн[+]. 13Бурхн өшәтнриг көл дорнь тулг болһҗ эс тәвтл Христос тенд күләҗәнә[+]. 14Негхн тәкләр Тер килнцәс цеврлҗәх улсиг оньдиндән дуту уга болһҗ.

15Әрүн Сәкүсн маднд бас герчләд, негдвәр, иигҗ келҗәнә: 16«Тер өдрмүдин хөөн Би теднлә иим бооца батлнав гиҗ Деед Эзн келҗәнә. Би Эврәннь Закаһан теднә уха-сананднь орулад зүркнднь бичхв». 17Цааранднь Әрүн Сәкүсн келҗәнә: «Дәкҗ теднә килнцинь болн му йовдлмудынь төрүц тодлшгов»[+]. 18Килнц тәвгдхлә, килнцәс көлтә тәкл тәкх керг уга.


Бидн Бурхнд өөрдх зөвтәвидн

19Тегәд, ахнр-дүүнр, бидн Исусин цусар дамҗад, хамгин әрүн бәәрнд шин болн әмд хаалһар орҗ чадҗанавидн гиҗ лавта меднәвидн[+]. 20Эн хаалһиг Исус маднд көшгәр дамҗад, талданар келхд, Бийиннь цогцар дамҗад сексмн[+]. 21Манад Бурхна гер деер Алдр Гелң бәәнә. 22Эн учрар үнн седкләрн буруһасн цеврдсн зүрктәһән, цевр усар уһагдсн цогцтаһан, цуг бийәрн иткәд, Бурхн тал өөрдий[+]. 23Әмтнд өгсн амн үгин нәәлврт батар зогсий. Яһад гихлә, Бурхн өгсн үгән оньдин күцәнә[+]. 24Тегәд нег-негән медлцҗ, нег-негндән дурта болҗ, нег-негндән сә кех арһ хәй. 25Чонҗан үлдәдг авъяста улсла әдл чонҗан үлдәхмн биш. Зуг нег-негндән улм икәр урмд өгхмн. Яһад гихлә, Деед Эзнә өдр өөрдҗ йовхинь тадн үзҗәнәт[+].

26Кемр бидн секгдсн үнниг медә бәәҗ килнц цаарандан чигн кеһәд бәәхлә, тер килнциг нег чигн тәкл тәвүлҗ чадшго[+]. 27Тиим юмн учрхла, бидн ик әәмшгтәһәр ирх зарһиг болн Бурхна өшәтнриг уга кедг, өршәңгү уга һалыг күләх болҗанавидн[+]. 28Мошен Закаг эс соңсдг күүг хойр болн һурвн герчин үгмүдәр өршәңгү угаһар алдг бәәсмн[+]. 29Ухалтн: Бурхна Көвүг басдг, килнцәснь цеврдүлсн болн бооцана[†] цусиг әрүн юмнд тоолдго, хәәрлтин Сәкүсиг му келдг күн ямаран ик цааҗла харһх![+] 30Яһад гихлә, «Би өшәһинь авхв», болн «Күүнә һарһсн буруһин ашар Би терүг цааҗлхв» гисн үгмүдин Эзинь бидн меднәвидн. Дәкәд Тер иигҗ келсн бәәнә: «Деед Эзн Эврәннь улсан зарһла харһулх»[+]. 31Әмд Бурхна һарт бәргдхлә, йир әәмшгтә юмн![+]

32Урдк цаган, Бурхна герл авсн цаган тодлтн. Тадн ик зовлң эдлсн биләт, зуг ямаранчн зовлң дааҗ чадлат. 33Зәрмдән тадниг әмтнә чирәд му келдг, зовадг билә. Тиим зовлң даасн улсин җирһлд тадн зәрмдән орлцҗ, нөкд болдг биләт. 34Түүрмд суусн әмтнд[*] тадн сана зовдг биләт. Тана гермүдиг булаҗ авсн цагт тадн ик байрта биләт. Яһад гихлә, тадн энүнәс сән болн мөңк юмс эдлхән меддг биләт[+]. 35Зөргтә бәәдлән бичә алдтн, яһад гихлә, зөргтә бәәхлә хамгин сәәнәр ачтн хәрүлгдх. 36Бурхна таалыг күцәхин төлә, Терүнә өгхәр бәәсиг авхин төлә тадн ик тесвртә бәәх зөвтәт. « 37Яһад гихлә, удл уга невчкн цаг болад Ирдгнь ирх, икәр удшго. 38Мини чик седклтә күн иткләрн бәәх, зуг кемр күн Намаг дахдган уурхла, тер Нанд тааста болшго»[+]. 39Зуг бидн Бурхиг дахдган уурад, үкллә харһх улс бишвидн. Бидн иткнәвидн, тегәд авргдвидн.

#### 11


Итклин тускар

1Иткл гиснь: Мана нәәлҗәх юмн бәәнә гиҗ лавта медх, болн эс үзгддг юмн бәәнә гиҗ лавта медх[+]. 2Кезәнә әмтн иткләр дамҗад Бурхнд тааста болдг бәәсмн.

3Нарт делкә Бурхна үгәр үүдсмн, тер учрар эс үзгддг юмнас үзгддг юмн үүдсинь бидн иткләр дамҗад меднәвидн[+].

4Иткләрн Абель Кәнәс сән тәкл Бурхнд тәксмн. Иткләрн Абель чик седклтә күн гисн герчллһ авсмн. Бурхн Абелин белг авсндан эн герчллһ өгсмн. Абель кезәнә өңгрвчн иткләрн ода күртл келҗәнә[+].

5Иткләрн Ханок үкллә харһл уга һазрас авгдла. Терүнә цогцинь күн олҗ чадсн уга, яһад гихлә, Бурхн терүг авла. Эн орчлңгас авгдхин өмн Ханок Бурхнд тааста күн гисн герчллһ авсмн[+]. 6Иткл угаһар күн Бурхнд тааста болҗ чадшго. Яһад гихлә, Бурхн тал ирсн күн Бурхн бәәнә гиҗ, Бурхн Терүг хәәдг күн болһниг ачлна гиҗ иткх зөвтә.

7Иткләрн Ноах юн учрх гисн сагллһна зәңг Бурхнас авсмн. Ноах Бурхиг соңсад, гер-бүлән харсҗ аврхин төлә керм тосхсмн. Ноах орчлңгиг гемшәһәд, иткләрн Бурхнас чик седкл авв[+].

8Өнчән авх һазр тал йовтха гиҗ Бурхн Абрахамиг дуудв. Иткләрн Абрахам Бурхиг соңсв. Тер альдаран йовхан эс медсн бийнь йовсмн[+]. 9Иткләрн Абрахам Бурхна өгнәв гисн орн-нутгт хәр күн болҗ бүүрлҗ. Абрахам Ицхак Яков хойрла сегт бәәсмн. Тедн Абрахамла әдл Бурхна өгнәв гисн өнч авх улс бәәсмн[+]. 10Яһад гихлә, Абрахам мөңк улта балһсиг күләҗәсн билә. Тер балһсна проектын Зурач болн Тосхач Бурхн Бийнь бәәсмн[+].

11Сарра үр һарһхд зөвәр наста бәәҗ. Зуг тер күср болвчн иткләрн үр һарһх күч авсмн. Бурхн өгсн үгән күцәдмн гиҗ тер иткдг бәәҗ[+]. 12Иим учрар насан барн гиҗ йовх Абрахамас хөөт үйнр һарсмн. Теднә тонь теңгрин одд мет болн теңгсин көвәд бәәсн элсн мет олн бәәсмн[+].

13Эн улс цугтан Бурхнд иткәд өңгрв. Эдн Бурхна өгх юмиг авсн уга, болв холас үзәд байрлдг бәәсмн. Эн һазр деер бидн ирсн хәр улс болн зуульчнрвидн гиҗ тедн бийиннь тускар келдг бәәҗ[+]. 14Бийиннь тускар тиигҗ келдг улс тиигәд эврәннь йосн Төрскән хәәҗәхән үзүлҗәнә. 15Кемр тедн үлдәсн төрскн орн-нутгин тускар ухалдг бәәсн болхла, тедн тиигәрән хәрү ирҗ чаддг арһта бәәх билә. 16Зуг тедн энүнәс сән орн-нутгур эс гиҗ теңгрин орн-нутгур темцдг билә. Тиим учрар тедн Бурхиг «мана Бурхн» гиснәс Бурхн эмәхш. Яһад гихлә, Бурхн эн улст балһс белдсмн[+].

17Бурхн Абрахамиг сөрхлә, иткләрн тер Ицхакар тәкл тәкхәр белдсмн. Бурхна өгхәр бәәсн юмнд тер иткәд, эврәннь ор һанцхн көвүһәрн тәкл тәкхәр седлә[+]. 18Ицхакин тускар Бурхн Абрахамд: «Чини уңг-тохм Ицхакас эклх», – гиҗ келв. 19Бурхн үксн улсиг әмдрүлҗ чаддгтнь Абрахам итклә. Болв Абрахам Ицхакиг үкләс авч гиҗ келҗ болҗана[+].

20Иргчдән Яков Эсав хойрин әдс ирх гиҗ Ицхак иткләрн келсмн[+].

21Иткләрн Яков өңгрхиннь өмн Йосипин көвүн болһнд әдс өгч. Тер тайган түшәд, Бурхнд сөгдсмн[+].

22Иткләрн Йосип өңгрхиннь өмн Израилин улс Египетәс һарх гиҗ сана орулад, эврәннь цогцан яһҗ оршахинь келҗ өгсмн[+].

23Иткләрн Мошен эк-эцкнь терүг төрснә хөөн һурвн сардан бултулв. Тедн көвүһән ик сәәхнинь үзв, болв хаана заквр эвдхәсн әәсн уга[+].

24Моше наснь өөдләд ирхләрн иткләрн фараона күүкнә көвүн бишв гив[+]. 25Килнцтә, ахр байрта җирһләр бәәхин ормд тер Бурхна әмтнлә зовлң даах җирһл шүүҗ авв[+]. 26Христосин[†] төлә му нер зүүхиг Египетин зөөрәс ик үнтә юмнд тер тоолдг бәәҗ. Яһад гихлә, Моше иргч ачлвр тал темцҗ хәләдг бәәсмн[+]. 27Иткләрн тер хаана цухлас әл уга Египетәс һарсмн. Яһад гихлә, тер эс үзгддг Бурхиг үзҗәх метәр хәрү эргҗ йовсн уга[+]. 28Иткләрн Моше Песах[†] гидг нәр тогтаһад, үүдн болһниг цусар цацтн гиҗ әмтнд закв. Үклин элч Израилин улсин ууһн көвүдиг бичә алтха гиҗ тиигв[+].

29Иткләрн Израиль улс улан теңгсиг хүүрә һазрар йовҗ йовх мет һатлҗ һарсмн. Египетин улс бас тиигҗ кехәр седәд уснд чивсмн[+].

30Әмтн долан өдр Ерихо балһсиг эргснә хөөн иткләр балһсна эрс нурад унҗ одҗ.

31Иткләрн Рахаб гидг аля күүкд күн наадк бүдүн күзүтә улсла үксн уга. Яһад гихлә, тер туршулчнриг сәәнәр тосад, гертән орулсмн[+].

32Дәкәд ю келхв? Гидеона, Баракин, Шимшона, Иптән, Давидин,[†] Самуэлин болн әәлдәчнрин[†] тускар келхлә, цаг күртшго. 33Иткләрн тедн зәрм орн-нутгиг диилҗ эзләд, чик кергән күцәһәд, Бурхна өгх юм авв. Тедн арслңгудын ам хаав. 34Ик һал унтраһад, хурц иртә үлдәс авргдла; чинән уга бәәсн бийнь чидл орад одла. Дәәнд орлцад ик чидлтә болад, күүнә цергиг көөв. 35Иткләрн күүкд улс үксн элгн-саднаннь әмдрсинь олҗ авв. Зәрмнь сулдхвр керг уга гиһәд, улм сән җирһлд әмдрхәр ик зовлңтаһар үкв. 36Зәрм улсиг наад бәрәд, маляһар цокад, цевд күләд түүрмд хайв[+]. 37Тедниг чолуһар цокад, көрәһәр көрәдәд, үлдәр чавчад алв. Тедн хөөнә, ямана арс көдрәд, һазр кедәд йовдг бәәҗ, угатя яду боллдад, көөгдәд икәр зовагдв. 38Эн улс орчлңгас деер билә. Тедн көдә һазрмудар, уулмудар, хадын көндәһәр, уулын хавчгар кедәд йовв.

39Эдн цуһар иткләрн Бурхнд тааста билә. Зуг теднәс нег чигн күн Бурхна өгхәр бәәсн юмиг авсн уга. 40Яһад гихлә, Бурхн маднд энүнәс сән юм белдсмн. Тедн маднла хамдан дуту уга җирһлд күрч чадхиг Бурхн урдаснь тогтав[+].

#### 12

1Мана эргнд олн герчнр бәәнә. Эн учрар мана хаалһд бәәсн харшлтас болн маднд хальддг килнцәс гетләд, маднд заасн хаалһар тесвртәһәр гүүһәд йовий[+]. 2Нүдән аньлго Исус тал оньдин хәләй. Энтн итклин Үүдәч болн Күцәһәч. Исус Бийднь заясн иргчин байрин төлә һә үклиг юмнд тооллго кирсд үкәд, Бурхна ширән барун бийд суусмн[+].

3Цуцрад цөкршгон төләд килнцтә әмтнә ик өшәрклһиг даасн Исусин тускар ухалтн[+].

4Тадн болхла килнцин өмнәс босҗ үктлән дәәлдәд угат[+]. 5Эврәннь үрдүдтән келҗәснлә әдл Бурхна келсн урмдта үгмүдиг тадн мартвт? «Көвүм минь! Деед Эзн чамаг чиклхлә, бичә бас. Деед Эзн чамаг засглхла, бичә цөкр[+]. 6Яһад гихлә, Деед Эзн дурта көвүһән чиклнә. Көвүн гиҗ тоолгддг күн болһниг малядна». 7Бурхна заслһиг тесвртәһәр даатн. Яһад гихлә, Бурхн тадниг Эврәннь көвүдән гиҗ тоолна. Эцкәс засгдад уга көвүн бәәдмб[+]? 8Кемр Бурхн тадниг Эврәннь цуг көвүдлә әдл эс засдг болхла, тадн Терүнә һарсн көвүд биш болҗанат, зуг йосн бишәр һарсн көвүд. 9Мана һазрин эцкнр мадниг засдг билә, болв бидн тедниг тевчдвидн. Иим учрар энүнәс үлү яһҗ бидн Сәкүсдин Эцкин үгд орх зөвтәвидн. Эн соңсхврта бәәдл маднд җирһл өгнә! 10Мана һазрин эцкнр ахр болзгт мадниг засад авдг билә. Тедн мадниг чикәр засҗанавидн гиҗ тоолдг билә. Зуг Бурхн мадниг мана сәәһин төлә, мадниг Бийтәһән әдл Терүнә әрүн улс болһхар засна[+]. 11Яһад гихлә, кемр күн засгла харһхла, тер засг байр биш зовлң болҗ медгднә. Хөөннь эн засгар сурһмҗ авсн күн чик бәәдлиг болн эвтә җирһлиг урһц метәр хурана.


Зокал болн сагллһн

12Тегәд эврәннь цуцрсн һаран өргтн, чинән уга өвдгән батрултн. 13Доһлң көлән өвдкәшгоһар, болв эдгәхәр һо хаалһар цааранднь чигн йовтн[+].

14Күн болһнла эвәр бәәхәр шунтн. Әрүн җирһләр бәәхәр зүтктн, яһад гихлә, әрүн җирһләр эс бәәхлә Деед Эзиг үзҗ чадшгот[+]. 15Хәлән бәәтн: тадн дундас күн һашун уңгта урһмл мет урһад әмтнд дала хоран күргвзә, кесг әмтиг бузрдавза. Бурхна хәәрлтиг күн үлдәвзә![+] 16Хәлән бәәтн! Бурхн уга Эсавла әдл, эс гиҗ тадн аля күн бичә болтн. Эсав нег ааһта хотын төлә ууһн көвүнә зөвән хулдчксн билә[+]. 17Энүнә хөөн тер эцкәсн әдс авхар седв. Зуг эцкнь сурсинь өгсн уга. Яһад гихлә, Эсав әдс авхар зүткҗ уульв чигн кесн үүлән сольҗ чадсмн уга[+].

18Тадн һарарн көндәҗ болшго болн һалд шачах уулур, таг харңһуһур, догшн салькнур,[+] 19бүрә-бүшкүрин әәһүр, үг келдг дууһур ирсн угат. Тер ду соңссн әмтн дәкҗ үг бичә келтхә гиҗ эрв[+]. 20Яһад гихлә, тедн өгсн зәрлгиг авч чадсмн уга. Зәрлг гиснь эн: Кемр мал болв чигн эн уул тал күрхлә, чолуһар цокгдҗ үкх[+]. 21Әмтнә үзсн юмн ик әәмшгтә болад: «Би икәр әәһәд чичрҗәнәв», – гиҗ Моше келҗ[+].

22Зуг тадн Сион уулур, Әмд Бурхна балһснур эс гиҗ теңгрин Ерусалимур Бурхна тоолҗ болшго элчнр тал өөрдвт[+]. 23Тадн ууһн көвүдиннь байрин хургт өөрдвт. Теднә нерд теңгр деер бичәтә бәәнә. Тадн Бурхн тал, цуг күмни Зарһч тал, дуту уга болн чик седклтә сүмсд тал өөрдвт[+]. 24Тадн Исус тал эс гиҗ Бурхна болн күүнә хоорндк Шин Бооцана[†] орлцач тал, цацгдсн цусн тал өөрдвт. Эн цусн Абелин цуснас үлү сән юм өгхәр бәәнә[+].

25Хәлән бәәтн! Үг келҗәх Бурхиг күн соңслго буру хәләвзә. Һазр деер үг келҗәсн Мошег соңсхар седдго улс цааҗас зулҗ чадсн уга. Энүнәс үлү бидн теңгрәс үг келҗәх Бурхиг эс соңсхла, цааҗас зулҗ чадшговидн[+]. 26Тиигхд Бурхна дун һазриг чичрүлдг билә. Ода болхла Бурхн иим үг өгч: «Дәкн Би һанцхн һазриг биш, теңгриг чигн чичрүлхв»[+]. 27«Дәкн» гисн цуг делкәд үүдәгдсн юмн чичргдәд уга болҗ одх – гисн үг. Тегәд чичрүлҗ болшго юмиг үлдәхин төлә тиим юмн учрх[+].

28Тер учрар мадн ормаснь көндәҗ болшго орн-нутг авчах төләдән ханлтта бәәхм. Бурхнд сөгдәд, күндләд, Терүнәс әәһәд, Бурхнд тааста болад, Терүнд ханлт өргхм[+]. 29Яһад гихлә, мана Бурхн цугинь шатаҗ уга кедг һал болҗана[+].

#### 13


Бурхнд яһҗ тааста болхмб?

1Иткдг ахнр-дүүнр мет нег-негндән дурта болад бәәтн[+]. 2Зуульч улсиг кезәчн гиичлүлхән бичә марттн. Тиигҗ кеһәд зәрмснь медлго, Бурхна элчнриг гиичлүлсмн[+]. 3Түүрмд бәәсн улсиг бичә марттн. Тадн бийстн түүрмд бәәсн метәр теднә тускар ухалтн. Зовлң дааҗасн улсиг бичә марттн, бийстн зовлң дааҗах мет теднә тускар ухалтн[+].

4Гертә-бүлтә бәәдл-җирһлиг цуһар күндлх зөвтә. Залу гергн хойр хоорндан итклтә болх зөвтә. Хуульч болн аля улсиг Бурхн зарһла харһулх[+].

5Мөңгнд дегд дурта бичә болтн. Бәәсәрн байн болтн. Яһад гихлә, Бурхн иигҗ келв: «Би чамаг үлдәшгов, Би чамаг хайшгов»[+]. 6Тегәд зөргтәһәр келҗ болҗана: Деед Эзн – мини нөкд. Би юмнас әәшгов? Күн нанд ю кехмб[+]?

7Тадниг Бурхна үгәр сурһсн һардачнран бичә марттн. Теднә җирһлин болн үклин тускар ухалад, тедниг дураҗ итктн[+]. 8Исус Христос[†] Өцклдүр, эндр, мөңкиндән нег кевәрн бәәнә, төрүц хүврхш[+]. 9Таднд күүнә болдг олн зүсн ном чик хаалһастн бичә хаҗилһтхә. Тана седклтн хотын туск зокалмуд күцәлһнәр биш, Бурхна хәәрлтәр батрдгнь сән. Хотын туск зокалмуд күцәдг улст эн зокалмуд олз өгшго[+].

10Манад тәклин ширә бәәнә. Евреймүдин сегт церглдг улс тер ширәһәс хот идх зөв уга бәәсмн. 11Яһад гихлә, ах гелң[†] хамгин әрүн бәәрнд әмтнә килнц тәвүлхин төлә малын цус орулна. Малмудын цогцнь болхла, әмтн бүүрлдг һазрин ард шатагддг бәәсмн[+]. 12Тегәд чигн Исус әмтиг килнцәснь цусарн цеврлхәр балһсна ард үксмн[+]. 13Тегәд чигн әмтн бүүрлдг һазрин ард һарад Терүнүр йовхм, Исусин му нериг хувалцхм[+]. 14Яһад гихлә, энд һазр деер бәәх балһсн манад уга болад, бидн иргч балһсиг хәәҗәнәвидн. 15Тегәд Исусар дамҗад, Бурхнд нерәдсн бәрц болсн магтал оньдиндан өргий. Магтал гиснь – амнас һарчах Бурхнд нерәдсн бәрц болҗана. Эн бәрц: Исус – Деед Эзн гисн үгмүд[+]. 16Нег-негндән сә кеҗ, нөкд болдган бичә марттн. Яһад гихлә, эн Бурхнд тааста бәрц.

17Таднд сурһмҗ өгдг улсин үгд орад, теднә келсинь күцәтн. Тедн килмҗән өгәд, тана седклиг оньдин хәләнә. Яһад гихлә, тедн эврәннь цергллһнә туск тооцаһан Бурхнд өгх зөвтә. Эн учрар эврәннь көдлмшән байртаһар күцәҗ зөвүр угаһар тедн бәәтхә. Кемр эс тиигхлә, эн таднд олз өгшго.

18Мана төлә зальврад бәәтн. Яһад гихлә, бидн седклдән гем уга бәәнәвидн гиҗ лавта келҗ чадҗанавидн. Тегәд үнн чикәр бәәхәр шунҗанавидн[+]. 19Бурхн намаг удл уга таднур йовултха гиһәд зальвртн гиҗ, би үнн седкләрн эрҗәнәв.


Зальврлһн

20-21Мана Деед Эзн Исусиг эс гиҗ хөөдин алдр Хөөчиг мөңк бооцана[†] цусар дамҗад әмдрүлсн Эвин Бурхн таднд Терүнә таалыг күцәхд кергтә сәәг өгх болтха! Исус Христосар дамҗад, Бурхнд тааста юм мана дотр Тер күцәтхә! Исус Христос мөңкиндән тууртха! Тиигтхә![+]


Төгсвр

22Ахнр-дүүнр, эн урмдта үгмүд седкләрн орултн гиҗ би эрҗәнәв. Яһад гихлә, мини бичсн бичг ик биш. 23Мана дү Тимофей түүрмәс сулдхвр авснь медтн. Кемр тер удл уга ирхлә, би тадниг терүнлә хамдан бәәсинь үзхүв[+].

24Тана һардачнрт болн Бурхна улст менд илгәҗәнәв. Италин ахнр-дүүнр таднд менд илгәҗәнә.

25Бурхна хәәрлтд тадн багтад бәәх болтха!

### Яков

#### Яков

Яков


Нүр үг

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Нүр үг


Яковин бичсн бичг


Нүр үг

Эн бичгтән Яков Бурхна цуг тарсн улст җирһлин селвг өгчәнә. Терүнә тускар үзмҗтә үгәр келәд, христианмудын хоорндкиг болн заң-бәрциг һардхин тускар селвгән бичҗәнә. Христианин болсндан Яков олн зүсн төр хәләҗәнә: байн болн түрү бәәдл, сөрлһн, сән заң, авъяс, иткл болн керг, күүнә келн, цецн ухан, керлдән, ик санан болн зөвшәрлһн, талдан әмт келлһн, көөрлһн, тесвр болн мөргүл.

Христианск җирһлд иткл йир кергтә орм эзлҗәхинь эн бичгт үзүлгдҗәнә.


Учр-утхин зура

Нүр үг 1.1

Иткл болн цецн ухан 1.2–8

Түрү болн байн бәәдл 1.9–11

Җилв болн сөрлһн 1.12–18

Соңсвр болн йовдлмуд 1.19–27

Әмтиг йилһлһнә туск саглһн 2.1–13

Иткл болн йовдлмуд 2.14–26

Христианин болн терүнә келн 3.1–18

Христианин болн делкә 4.1 – 5.6

Олн зүсн селвгүд 5.7–20

#### 1


Мендллһн

1Би Бурхна болн Деед Эзн Исус Христосин[†] Яков, таднд олн келн улс дунд тарсн арвн хойр уңг-тохмин улст менд илгәҗәнәв[+].


Цецн ухан болн иткл

2Ахнр-дүүнрм! Ямаранчн сөрлһнлә харһсн цагт байрлтн[+]. 3Тана итклиг сөрснә хөөн та тесвртә болдгиг тадн меднәт[+]. 4Тана тесвр оньдиндән икдтхә. Тиигәд тадн бөдүн болн юмнд дуту уга болҗ чадхит[+]. 5Кемр тадн дундк улсин кенд чигн цецн ухан эс орхла, Бурхнас суртха. Бурхн терүнд өгх. Бурхн өгәнч, сурсн күүг гемшәлго, цецн уха өгнә[+]. 6Зуг сурсн цагт тадн алмацл угаһар иткх зөвтәт. Алмацсн күн салькар өрггдҗ көөгддг теңгсин дольган мет болна[+]. 7-8Шиидвр авх арһ уга күн, шуд хаалһар йовҗ чаддго күн Деед Эзнәс юм авч чадхв гиҗ бичә сантха[+].


Угатя болн байн күүнә тускар

9Иткдг номһн күүг Бурхн деегшлүлхлә, тер байрлх зөвтә[+]. 10Байн күүг Бурхн номһрулхла, тер күн байрлх зөвтә. Яһад гихлә, цагтнь тер кеер урһдг ноһана цецгә мет уга болҗ одх. 11Нарн һарад, һаң халун шатаһад, ноһаг хагсана. Терүнә цецгәнь унад, сәәхн бәәдлнь уга болҗ одна. Тиим кевәр байн күн эврәннь кергән кеҗәһәд уга болҗ одна[+].


Сөрлһнә тускар

12Сөрлһнлә харһад, терүг дааҗ һардг күн буйн кишгтә болдг. Яһад гихлә, цугинь даасн хөөн тер мөңк җирһл эдләд ачлгдх. Эн ачиг Бурхн Бийднь дурта улст өгнәв гив[+]. 13Тадн сөрлһнлә харһхларн, Бурхн намаг сөрҗәнә, гиҗ бичә келтн. Бурхн Бийнь хар санаһар сөргдхш, әмтиг бас сөрхш. 14Күн му седвәрт авлгдад, терүнә хавхд торна. 15Энүнә хөөн му седвәр күүнә седклд батрад, күүг килнцд уңһана. Кесн килнцнь күүг үкллә харһулна[+].

16Хәлән бәәтн, хәәртә ах-дүүнрм, меклгддг болвзат![+] 17Сән болн йосн белг теңгрәс ирнә, нарн, сар, одд үүдәсн Эцкәс өггднә. Тер төрүц сольгдхш, хүврснә бәәдл чигн уга[+]. 18Бурхн эврәннь таалар үннә үгәр дамҗад, маднд шин җирһл өгв. Мадниг Терүнә олн үүдәврин хамгин түрүңкнь болтха гиҗ тиигв[+].


Бурхна үг соңсснь болн күцәснь

19Хәәртә ахнр-дүүнрм! Энүг тодлтн: Оньган өгч соңсхд белн болтн, зуг келхәр, уурлхар бичә адһтн[+]. 20Яһад гихлә, күн уурлхла, Бурхнд тааста юм кеҗ чадшго. 21Эн учрар ямаран чигн бузр авъясан болн му йовдлан хайтн. Бурхна келсн үгиг номһн седкләр тогтаҗ автн. Эн үг таниг аврҗ чадх чинртә[+].

22Бурхна үгиг харҗахар гиҗ бичә соңстн күцәтн. Тиим эс болхла, тадн бийән меклҗәнәт[+]. 23Үгиг соңсдг, зуг күцәдго күн нүр үздгт бийән ширтҗ хәләдг күн мет. 24Бийән хәләчкәд, һарад йовҗ одна. Тиигәд ямаран бәәдлтә болдган мартчкна. 25Болв сулдхврин туск дуту уга номиг шинҗлҗ күцәдг күн буйн кишгтә. Тер мартмха соңсач биш, соңссан күцәдг күн болҗана[+].

26Би шаҗна йосар бәәдв гиҗ тоолдг, зуг келән бәрҗ чаддго күн бийән меклнә. Терүнә шаҗна бәәдлнь юмн биш[+]. 27Өнчн күүкд болн белвсн күүкд улс зовхла, теднд нөкд болад, орчлңгин хар санаһар бийән бузрдалго бәәдгиг Бурхн Эцк йосн цевр шаҗнд тоолна[+].

#### 2


Кү йилһдг улсин тускар

1Ахнр-дүүнр минь! Мана туурмҗта Деед Эзн Исус Христост[†] иткдг улс болад, әмтнә чирә хәләҗ, тедниг йилһх зөв угат[+]. 2Үлгүрлхд: Тана хургт байн хувцта, хурһндан алтн билцгтә, байн күн орҗ ирнә. Шуурха хувцта, угатя яду күн бас орҗ ирнә. 3Кемр тадн байн хувцта күүг күндләд: «Буйн болтха ортн, деегшән һарад суутн», гиһәд угатя күүнд: «Тенд зогсҗа эс гиҗ көлдм су», гиһәд келәд бәәхлә, тадн буру юм кеҗәснтн тер. 4Негдвәр, әмтиг хоорнднь йилһҗәнәт, хойрдвар, му ухата зарһчла әдл зарһ кеҗәнәт.

5Хәәртә ахнр-дүүнрм! Соңстн: Бурхн угатя улсиг иткләр байн болтха гиһәд болн Бурхна орн-нутга өнч автха гиһәд шүүҗ авла. Бурхнд дурта улс теңгрин орна өнч авх гиҗ Бурхн үг өгв[+]. 6Тадн болхла угатя улсиг басад тевчхшт. Байн улс тадниг даҗрад күчәр зарһд орулна, тиим эсий? 7Тедн таднд өггдсн сән неритн муурулна, тиим эсий? 8Кемр тадн хаҗудк күүндән бийдән дурта кевәр дурл гисн хаана заавриг күцәһәд бәәхлә, тертн чик[+]. 9Зуг кемр тадн әмтнә чирә хәләһәд, тедниг йилһхлә, тадн килнц кеҗәнәт. Закан[†] тадниг йос эвдәчнр гиҗ гемшәҗәнә[+]. 10Кен чигн цуг зака күцәв чигн, зуг закана негхн заавриг эвдхлә, тер күн цуг зака эвдлһнд бурута[+]. 11«Күүнә гергнлә дерән бичә негдүл», – гисн Бурхн «Кү бичә ал», – гиҗ бас келлә. Кемр чи күүнә гергнлә дерән эс негдүлв чигн, зуг кү алхла, чи йос эвдәч болҗанач[+]. 12Сулдхврин закаһар зарһла харһх улсла әдл келәд кергән күцәтн[+]. 13Яһад гихлә, өршәңгү угаһар зарһ кесн күн бас өршәңгү уга зарһла харһх. Өршәл зарһас деер[+].


Иткл болн йовдлмуд

14Ахнр-дүүнрм! Би иткнәв гисн күн сән йовдл эс кесн болхла, түүнәс олзнь юмб? Итклнь терүг аврҗ чадхмб? 15Үлгүрлхд, тана ахтн эс гиҗ эгчтн хувцн уга, хот уга бәәнә. 16Тадна негнтн: «Менд йовтн, дулан хувцан өмсәд, хотан ууһад амулң менд бәәтн», – гиһәд, зуг ах, эгчдән кергтә юм эс өгхлә, ямаран олз болхмб[+]? 17Кемр тадн иткдг болв чигн, зуг сән йовдлмуд эс кехлә, тана иткл тус уга хоосн.

18«Негнь иткнә, дарукнь сән йовдл кенә», – гиҗ нег күн келнә. «Сән йовдл келго иткҗәсән нанд үзүл. Зуг би чамд сән йовдлар дамҗҗ иткҗәсән үзүлнәв», – гиҗ би терүнд хәрү өгнәв[+]. 19Чи Ор һанцхн Бурхнд иткнәч, терчн чик. Зуг хар сәкүсд бас иткнә, икәр әәҗ чичрнә[+]. 20Эргү күн! Сән йовдл келго иткдгнь хоосн юмн гисиг чамд үзүлтхә, гиҗ седҗәнч? 21Абрахам көвүһәрн Ицхакар тәкл кеҗ тәклин бәәрнд тәвсн цагт, Бурхн терүнә сән йовдлар дамҗад, терүг чик седклтә күүнд тоолсн биший[+]? 22Абрахам сән йовдл күцәһәд, тер саамд иткҗ бәәсинь үзҗәнч? Йовдларн тер йосн итклд күрч[+]. 23«Абрахам Бурхнд иткәд, Бурхн терүг чик седклтә күүнд тоолв» гисн Бурхна Бичгт бичсн үгмүд бүтв. Болн Абрахам Бурхна үр гиҗ нерәдгдв[+]. 24Күн һанцхн иткләрн биш, зуг сән йовдларн чик седклтәд тоолгдна. 25Тиим юмн Рахаб гидг аля күүкд күүнлә учрв. Тер Израилин туршулчнриг гертән бултулад, дәкәд тедниг хәрү йовулҗ нөкд болсн цагт[*] Бурхн терүнә сән йовдлар дамҗад, терүг чик седклтәд тоолсн биший? 26Тегәд күүнә цогц, сүмсн угаһар әмн уга болсн метәр, иткл йовдлмуд угаһар хоосн юмн болна.

#### 3


Келнә тускар

1Ахнр-дүүнр минь! Таднас ик зунь багш болхар бичә зүтктхә. Яһад гихлә, бидн, багшнр, талдан улсас үлү шүрүтәһәр зарһла харһхиг тадн меднәт[+]. 2Бидн цуһар ик зуудан килнц һарһнавидн. Келәрн килнц һарһдго күн иткләрн бөдүн болн бийән бәрҗ чаддг күн гиҗ тоолгдна[+].

3Мөриг үлмәдән орулхин төлә бидн терүг хазарлнавидн. Тиигәд бидн мөриг кергтә хаалһарн залнавидн[+]. 4Кермиг хәләтн: Тер ямаран ик болвчн, шүрүн салькнд туугдв чигн, зуг кермин җолач бичкн мод олзлад, кергтә хаалһар терүг зална. 5Келн бас тиим. Энтн бичкн болвчн ик юмна тускар көөрнә. Нег бичкн һал зөвәр ик ө-шуһу модыг шатаҗ чадна. 6Келн болхла һал мет. Келн хар санана күчн болад наадк мөчмүдин заагт эврәннь орман эзлнә. Эн цуг цогц-бийиг бузрдана. Келн мана җирһл бәәдлиг мөңк һалар шатана[+].

7Ямаранчн аң-аһрусиг, шовудыг, мөлкдг болн теңгс усна аңгудыг күн номһрулҗ чадна, номһрулв. 8Зуг келиг номһрулҗ чадхш. Келн бәрҗ болшго хар саната юмн, тер үклд орулдг хорар дүүрң[+].

9Келәрн бидн мана Деед Эзиг болн Эцкиг йөрәнәвидн, тер келәрн бас Бурхна дүрәр үүдәгдсн әмтиг харанавидн[+]. 10Нег амнас дегц йөрәл болн харал һарна. Ахнр-дүүнр минь! Тиим юмн болх зөв уга. 11Нег булгас дегц әмтәхн болн һашун усн һооҗдви? 12Ахнр-дүүнр минь! Инҗр модн олив темс, уста үзм инҗр темс өгч чадхий? Тиим учрар һашун усиг әмтәхрүлҗ болшго.


Йосн цецн ухан

13Тадн дундас күн цецн ухата болн медрлтә болхла, цецн ухаһар үүдсн номһн бәәдләр дамҗад һарчах сән җирһләрн, цаһан йовдларн энүг үзүлтхә[+]. 14Кемр тана седкл үлү үздг, һашуддг, бив гисн саната бәәхлә, би цецн ухатав гиҗ бичә көөртн, үннә өмн бичә килнц һарһтн. 15Тиим цецн ухан теңгрәс һарчахш, энтн орчлңгас, күүнә килнцтә бәәдләс, хар сәкүснәс[†] һарчана[+]. 16Үлү үздг, бив гиһәд бәәдг әмтн бәәсн ормд оньдин диг-даран уга, ямаран чигн хорта йовдл һарна.

17Теңгрәс һарчах цецн ухата күн болхла, цевр, эвд дурта, номһн, тоолврта, өршәңгү, дала сән йовдл кенә, әмтнә чирә хәләҗ тедниг йилһхш, үннч седклтә. 18Үнн чик бәәдл гиснь – эвтәһәр тәрсн экнәс һарсн эвин көдләчнрин хадсн урһц[+].

#### 4


Орчлңла үүрллһнә тускар

1Тадн дунд цүүгән, керлдән альдас һардви? Цуг эн тана дотр дәәләд бәәдг тана седвәрмүдәс һарчана[+]. 2Тадн юм авхар седнәт, зуг танад тиим юмн уга. Иим учрар тадн кү алнат. Тадн күүнә юмнд җилвтнәт, зуг терүг авч чадхшт. Иим учрар тадн цүүгәд керлднәт. Бурхнас эс сурсндан таднд тиим юмн уга. 3Болв сурхларн авхшт. Яһад гихлә, тадн буру учрар сурнат. Эврәннь седвәрмүдән хаңһахар тиигнәт[+].

4Итклтә биш улс! Кемр күн орчлңла үүрлхлә, Бурхнла өшәркнә. Энүг тадн медхшийт? Тегәд орчлңгин үр болхар седдгнь Бурхна өшәтн болна[+]. 5Мана дотр Бурхна орулсн Сәкүсн мадниг һанцхн Терүнә болтха гиҗ седҗәнә, – гисн Бурхна Бичгин үгмүдиг хоосн үгмүд гиҗ санҗант[+]? 6Зуг Бурхн маднд ик хәәртә. Тегәдчн Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Бурхн омгта улсин өмнәс сөрүцнә, зуг номһн улсиг хәәрлнә»[+].

7Иим учрар Бурхна үгд орад, эрлгин[†] өмнәс сөрлцтн, тер таднас цааран зулад әрлх[+]. 8Бурхн тал өөрдтн, болн Бурхн таднур өөрдх. Килнцтә улс һаран уһатн, хойр ухатань седклән цеврлтн[+]. 9Гейүртн, уультн, оркртн! Инәхин ормд уультн. Байрлхин ормд зовтн. 10Деед Эзнә өмн номһртн. Тиигхлә Тер тадниг деегшлүлх.


Ахиг зарһла харһулсна тускар

11Ахнр-дүүнр! Нег-негән бичә му келтн. Эврәннь ахин тускар му келәд, терүг гемшәдг күн закана[†] тускар му келнә, закаг гемшәнә. Кемр чи Закаг гемшәхлә, Закаг күцәдг күн биш зарһч болҗ һарчанач[+]. 12Һанцхн Зака Өгәнч болн Зарһч бәәнә. Тер Бурхн болҗана. Тер аврҗ чигн чадна болн уга кеҗ чадна. Хаҗудк күүһән гемшәдг кенвчи[+]?


Бийән бичә буультн

13Эндр эс гиҗ маңһдур тиим балһснд однавидн, тенд җилдән бәәһәд, юм хулдад, олз авхвидн гидг улс, соңстн. 14Маңһдур яһҗ бәәхән тадн медхшт. Тана җирһл-бәәдл утан мет невчкн зуур бәәҗәһәд тарҗ одна[+]. 15Энүнә ормд тадн: «Кемр Деед Эзнә таал болхла, бидн невчкн зуур бәәҗәһәд кергән күцәнәвидн», – гиҗ келх зөвтәт[+]. 16Тадн болхла омглад көөрнәт. Тиим көөрлһн му юмн. 17Сә кех зөвтәһән медә бәәҗ, сә эс кедг күн килнц һарһҗана[+].

#### 5


Байн улст келсн сагллһн

1Ода, тадн баячуд, намаг соңстн! Оркрҗ уультн! Тадн зовлңла харһхит[+]. 2Тана байн зөөртн илҗрәд одҗ, хувц-хунритн гүр идчкҗ[+]. 3Алтнтн, цаһан мөңгнтн зеврҗ одҗ. Эн зев тана өмнәс герч болад, һал мет тадниг шатах. Эн сүл өдрмүдт эн зөөриг тадн цуглуллат[+]. 4Тана һазрин урһц хурасн көдләчнрт тадн җалвинь өгл уга хулхалҗ авлат. Соңстн: тана көдләчнр хәәкрәд, һундлан өргнә. Теднә һундл Теңгрин цергин Деед Эзнд күрч[+]. 5Тадн һазр деер элвг-делвгәр бәәҗ бахан хаңһадг биләт, аллһна өдрин төлә тадн бийән бордсн биләт. 6Тадн нүл уга улсиг гемшәһәд алсн биләт, болв тедн тана өмнәс төрүц сөрүцсн уга.


Тесврин болн зальврлһна тускар

7Ахнр-дүүнр минь! Деед Эзиг иртл тесвртә бәәтн. Хәләтн! Яһҗ тесвртәһәр тәрә тәрсн күн үнтә урһциг һазр кезә өгхинь, намрин болн хаврин хур орхинь күләнә[+]. 8Тадн бас тесвртә кевәр бәәтн, зөргтә кевәр итктн, яһад гихлә, Деед Эзн ирхнь өөрхн[+]. 9Гемшәгдшгон төлә нег-негнәннь тускар бичә һундл өргтн. Зарһч үүднә өөр зогсна[+].

10Ахнр-дүүнр минь! Деед Эзнә нерн деерәс келдг әәлдәчнрәс[†] яһҗ тесвртә кевәр зовлңган даахинь үлгүр автн[+]. 11Зовлң даадг улсиг бидн буйн кишгтә улс гиҗ келнәвидн. Иов яһҗ зовлң даасинь тадн соңслат. Сүүлднь Деед Эзн терүг яһҗ ачлсинь тадн бас соңслат. Яһад гихлә, Деед Эзн өршәңгү болн өр-өвч[+].

12Ахнр-дүүнр минь! Хамгин түрүнд үг өгхләрн бичә андһар тәвтн. Теңгрәр чигн, һазрар чигн, нань чигн юмар андһар бичә тәвтн. «Э» гиҗ санхларн, «Э» гитн, «уга» гиҗ санхларн, «уга» гитн. Эс тиигхлә, Бурхн тадниг гемшәх[+]. 13Тадн дунд зовлңла харһсн күн бәәнү? Зальвртха! Тадн дунд байрта күн бәәнү? Магталын дуд дуултха![+] 14Тадн дунд гемтә күн бәәнү? Чонҗин һардачнриг дуудтха! Тедн ирәд, Терүнә төлә зальврад, Деед Эзнә нерн деерәс олив тос түрктхә[+]. 15Тедн Бурхнд иткәд зальврхла, гемтә күн эдгх. Деед Эзн терүг эдгәх. Кемр гемтә күн килнц кесн болхла, Бурхн терүнә килнцинь тәвх[+]. 16Тегәд эдгхин төлә нег-негндән килнцән илдкҗ келтн. Нег-негнәннь тускар зальвртн. Чик седклтә күүнә зальврлһн күчтә юм күцәҗ чадна[+].

17Әәлдәч Элья маднла әдл күн билә. Хур бичә ортха гиҗ тер шунҗ зальврла. Цуг нутгт һурвн җил дундуртан хур ордган уурч[+]. 18Дәкәд терүнә зальврсар теңгрәс хур асхрв, һазр урһц өгв.

19Ахнр-дүүнр минь! Кемр тадн дундас кен чигн күн үнн хаалһас хаҗиһәд төөрхлә, талдан күн терүг хәрү Бурхн тал ирүлхлә,[+] 20тодлтн: килнцтә күүг чик хаалһур ирүлсн күн терүнә седкл аврх. Энүнәс көлтә кесг килнц тәвгдх[+].

### 1 Пётр

#### 1 Пётр

1 Пётр


Нүр үг

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Нүр үг


Петрин бичсн негдгч бичг


Нүр үг

Баһ Азийин ар үзгәр тарҗ бүүрлсн Бурхна улст Пётрин түрүн бичг илгәгдҗәнә. Эн бичг иткләс көлтә көөгдҗ йовх болн зовҗах улст урмд өгхәр бичгдсмн. Автор терүнд Исус Христосин Сән Зәңгин тускар умшачнртан сана орулҗана. Исус Христосин үкл, әмдрлт болн ирсн туурмҗ теднд ицл өгчәнә. Тер төләд әмтн тесәд зовлңган даах йоста. Яһад гихлә, теднә итклин үнн зовлңгар сөрҗ хәләгдҗәнә. Исус Христосиг хәрү ирхлә, тедн ачлгдхмн болҗана. Пётр иткдг улст түрү цагтнь урмд өгв чигн, тедн Христосин әмтнә бәәсн бәәдләр җирһтхә гиҗ саглҗ келҗәнә.


Учр-утхин зура

Нүр үг 1.1–2

Бурхна аврлтын тускар келлһн 1.3–12

Әрүн җирһлүр дуудлһн 1.13 – 2.10

Зовсн цагтан күцәх христианск даалһвр 2.11 – 4.19

Христианмудын зөвшәл болн церглт 5.1–11

Товчлгч үг 5.12–14

#### 1


Мендллһн

1Исус Христосин[†] апостол[†] Пётрәс Понт, Һалатья, Кападокья, Азий болн Битүнья гидг һазрмудар тарсн Бурхна шүүҗ авсн улст[+]. 2Бурхн Эцкин медрләр тадн шүүҗ авгдсн биләт, Исус Христосин үгд орхин төлә, Терүнә цусар цеврлгдхин төлә Әрүн Сәкүсәр әрүлгдсн биләт. Цаһан сана, эвтә җирһл таднд элвгәр өггдтхә![+]


Мана нәәлвр

3Мана Деед Эзн Исус Христосин Эцк Бурхнд магтал! Эврәннь хәәрлтәр Бурхн Исус Христосиг әмдрүләд маднд шин җирһл өгсмн. Цуг эн маднд әмд нәәлвр өгчәнә[+]. 4Тегәд чигн цевр болн төрүц үрдго, цагин аюлар уга болдго, тана төлә теңгр деер хадһлгдсн зөөриг бидн авхар нәәлҗәнәвидн[+]. 5Иткләр дамҗад, Бурхн күчән олзлад, мадниг аврхар хадһлна. Эн аврлт сүл цагт үзгдх[+]. 6Олн зүсн сөрлһнәс көлтә тадн невчкн зуур зовад бәәвв чигн, энүнд байрлтн[+]. 7Тана иткл йосн иткл мөн гидгнь лавлхин төлә сөрлһнлә харһна. Тана иткл уга кегдв чигн, зуг һалар сөргдҗәх алтнас үнтә. Сөрлһ үзсн тана иткл йосн иткл болҗ үзгднә. Тегәд тер иткл Исус Христосин ирх өдр таднд туурмҗ, магтал, ач өгх[+]. 8Тадн Христосиг эс үзвчн Терүнд дурта болнат. Терүг ода эс үзвчн тадн Исуст иткнәт. Туурмҗар гилвксн келҗ болшго байрар байрлнат[+]. 9Тана итклин күсл болдг аврлт тадн авчанат.

10Әәлдәчнр[†] кинән кевәр хәәҗ аврлһна туск шинҗлтин көдлмш күцәсмн. Тедн таднд өггдх хәәрлтин тускар әәлдсн билә[+]. 11Христосин Сәкүсн теднә дотр Христосин зовлңгин тускар болн хөөтк ирх туурмҗин тускар герчлҗәв. Тер цагт тедн кезә, яһҗ аврлт туслхиг шинҗлсмн[+]. 12Теңгрәс илгәгдсн Әрүн Сәкүсәр таднд Сән Зәңг цәәлһҗәх улсин келснь әәлдәчнрт биш, таднд тус күргҗәхиг әәлдәчнрт медүлгдсн билә. Эн юмна тускар Бурхна элчнр чигн медхәр седнә[+].


Әрүн болтн

13Тиим учрар ухан седкләрн юм күцәхд белн бәәтн, серглң бәәтн. Исус Христосин ирх өдр таднд өггдх хәәрлтд бүклдән нәәлтн[+]. 14Соңсхврта үрдүд мет бәәтн. Бурхиг медхин өмн бәәсн му седвәрәр бичә бәәтн[+]. 15Ю эс күцәв чигн, таниг дуудсн Бурхнла әдл әрүн кевәр бәәтн[+]. 16Энүнә тускар Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә бәәнә: «Нанла әдл әрүн болтн, яһад гихлә, Би әрүнв»[+].

17Кемр тадн күүнә чирә хәләлго керг-үүләрнь әмтнә зарһ кедг Бурхиг «Аав» гиһәд нерәддг болхла, эн орчлң деер бәәх үлдсн насан Бурхиг күндләд давултн[+]. 18Тана өвк эцкнр өгсн хоосн җирһләс түргн уга кегддг алтар болн цаһан мөңгәр хулдҗ эс авгдсан тадн меднәт[+]. 19Зуг тадн дуту уга цевр хурһн мет Христосин ик үнтә цусар хулдҗ авгдлат! 20Христос орчлң үүдснәс өмн шүүҗ авгдсн билә, болв тана төлә эн сүл цагт ирсн бәәнә[+]. 21Христосин нилчәр тадн Бурхнд иткдг болвт. Бурхн Исусиг әмдрүлҗ туурулсмн. Эн учрар тадн Бурхнд иткнәт, нәәлнәт.

22Үннә үгд орад, ахнр-дүүнрин йосн дуриг үзүлхәр тадн седклән цеврүлвт. Иим учрар тадн әрүн седкләрн оньдиндән нег-негндән дурта болтн[+]. 23Тадн үрдг экнәс биш, мөңк бәәдг Бурхна үгәс төрсн биләт[+]. 24Яһад гихлә, «орчлңгин әмтә-киитә юмн ноһан мет, теднә туурмҗ теегин цецгә мет. Ноһан хумхарна, цецгәс хагсад унҗ одна, 25Зуг Деед Эзнә үг мөңк болна». Эн үг тадн дунд тархагдсн мөн[+].

#### 2

1Тадн ямаран чигн худл келдг, хар саната, хойр чирәтә бәәдлән, үлү үзлһнә, худл герчллһнә заңган хайтн[+]. 2Нилх үрн үс уухар седдг метәр, тадн Бурхна үгәс уухар седтн. Тегәд тадн өсәд аврлтд күрхит[+]. 3Яһад гихлә, тадн Деед Эзн цаһан саната болдгинь бийстн медҗ аввт[+].


Әмд чолун болн әрүн улс

4Деед Эзн тал өөрдтн. Тер әмтнә һолсн әмд чолун болвчн, Терүг Бурхн шүүҗ авла. Тер Бурхна хәләцәр үнтә болҗана[+]. 5Бурхн тадниг әмд чолун кевтә олзлад, Эврәннь сүмиг тосхҗана. Тегәд тадн әрүн гелңгүд[†] болад, Әрүн Сәкүснәс һарчах бәрц бәрхит. Эн тәкл Исус Христосар[†] дамҗад Бурхнд тааста[+]. 6Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Хәләтн! Ода Би Сион деер шүүҗ авсн сүүрин эрдни һол чолу тәвҗәнәв. Терүнд иткдг күн төрүц һутагдшго»[+]. 7Тегәд таднд, иткдг улст, эн чолун ик үнтә болҗана. Зуг эс иткдг улст: «Эн чолун тосхачнрин һолсн чолун, герин сүүрин һол чолун болҗ», – гиҗ Бурхна Бичгт бичәтә. Бас иигҗ бичәтә: «Эн чолунд әмтн бүдрәд унна. Эн харш чолун»[+]. 8Тедн Бурхна үг эс соңссндан бүдрнә. Тиим заята улс тедн[+].

9Тадн болхла, Бурхна келн-әмтн, шүүҗ авгдсн әрүн болн Бурхна алдр йовдлмуд зәңглх улс болн Хаана гелңгүд мөн. Бурхн тадниг харңһуһас Эврәннь һәәхмҗтә герлүр дуудсн билә[+]. 10Урднь тадн келн-әмтн биш биләт, ода Бурхна келн-әмтн болвт. Урднь Бурхн тадниг хәәрлсн уга билә, ода болхла хәәрлнә[+].


Бурхна зарцнр

11Хәәртә үүрмүд! Би тадниг зуульч болн хәр улс метәр эрҗәнәв: Тана ухан-седклтә дәәлддг килнцтә тачалмудас хол йовтн[+]. 12Буру номта улс[†] дунд чикәр бәәтн. Тегәд тадниг хар сана һарһдг улс гиҗ гемшәдг әмтн тана цаһан йовдлмуд үзә бәәҗ Бурхиг ирхлә, Терүг туурулх[+].

13Деед Эзнә төлә эн орчлңгин йосн болһнла соңсхврта бәәтн. Һол йосн болҗах хааг соңстн[+]. 14Му йовдл һарһдг улсиг цааҗлхин болн сә кедг улсан ачлхин төлә хаана тәвсн ахлачнриг соңстн[+]. 15Бурхна таал иим: Сә кеҗәсәрн эргү әмтнә меддгоһас һарсн күүндвриг уурултн. 16Тадн сул улс кевтә бәәтн. Зуг хар санаг нуухин төлә, сул бәәдлән бичә олзлтн. Бурхна зарцнр мет бәәтн[+]. 17Цуг улсиг күндлтн эврәннь ахнр-дүүнртән дурта болтн, Бурхнд сөгдтн, хааг күндлтн[+].


Исус Христосин зовлң маднд үлгүр

18Зарцнр, эврәннь эздүдән күндлҗ соңстн. Һанцхн сән болн номһн эздүдән биш, шүрүн заңгта эздүдән бас соңстн[+]. 19Кемр тадн Бурхна тускар ухалад, буру юм кел уга, зовлң даахла, эн Бурхнд тааста[+]. 20Кемр тадниг буру кесн учрас цокснд тадн тесхлә, ямаран олз бәәхмб? Зуг кемр сә кеснәс көлтә тадн тесҗ, зовлң даахла, Бурхнд тааста. 21Иигҗ бәәтхә гиһәд Бурхн тадниг дуудсн билә. Христос тана төлә зовлңган эдлв. Мадниг Терүнә ишксн хаалһар йовтха гиҗ Христос маднд үлгүр болҗ үлдлә. «[+] 22Килнцтә йовдл Тер төрүц кесн уга, Терүнә үгд худл уга билә. 23Терүг му келсн цагт хәрүднь кү му келсн уга. Зовлң дааҗаһад, Тер кү әәлһсн уга. Зуг үнн, чикәр зарһ кедг Бурхнд нәәлдг билә[+]. 24Мадниг килнцин үлмәһәс һарад, чикәр бәәтхә гиһәд, Тер Бий деерән мана килнц авад, кирсд әмән өгсмн. Терүнә шавар бидн эдгләвидн»[+]. 25Тадн төөрсн хөд мет биләт. Зуг ода эврәннь Хөөч талан, тана седклин Харулч талан хәрү ирвт[+].

#### 3

1-2Гергчүд, Бурхна үгиг иткдго залус тадна Бурхиг күндлдг болн цевр бәәдл җирһл үзәд, тана үг угаһар Бурхнд итктхә гиһәд, эврәннь залусин үгд ортн[+]. 3Тана йосн сәәхнь гүрсн үснәс, алтнас болн хувцнас һарчах һазак сәәхнь биш болтха. 4Зуг тана седклин төвкнүн заңгас һарчах мөңк сәәхнь йосн сәәхнь болтха. Эн сәәхнь Бурхнд ик үнтә[+]. 5Тиигәд одҗ кезәңк әрүн күүкд улс Бурхнд итксәрн болн залусин үгд орсарн бийән кеерүлдг билә. 6Сарра тиим күүкд күн билә. Тер Абрахамин үгд орад, терүг «Мини Эзн» гиҗ нерәддг бәәҗ. Кемр тадн юмнас әәлго сә кехлә, Сарран күүкд болхит[+].

7Тиим кевәр, залус, гергчүдән тевчтн. Тана гергчүд таднас чидләрн баһ болдгинь медтн. Эдн таднла әдл Бурхна җирһлин билг бас авхинь медә бәәҗ теднлә җирһтн. Тана зальврлһнд саалтг бичә болтха гиһәд тиигҗ бәәтн[+].


Чик йовдлас көлтә зовлһн

8Аш сүүлднь, цуһар нег ухаһар бәәтн, нег-негндән сана зовтн, нег-негндән ахнр-дүүнр мет дурта болтн, цаһан седклтә болн номһн заңгта болтн[+]. 9Таднд му кесн күүнд му бичә кетн, таниг му келсн күүг бичә му келтн. Зуг тедниг йөрәтн. Яһад гихлә, Бурхн таниг әмтиг йөрәхин төлә дуудв. Таднд әдс өгнәв гиҗ Бурхн үг өгв[+]. 10Бурхна Бичгт иигҗ бичәтә: «Җирһлд дурта күн, сән цаг үзхәр бәәх күн эврәннь келән татҗ, худл келдгән уурх зөвтә. 11Тиим күн хар саната йовдлмудан үлдәһәд, сән йовдлмуд күцәһәд, әрүн седкләрн эвәр бәәхәр шунтха. 12Деед Эзн үнн чик седклтә улсиг хәләнә, теднә зальврсиг соңсна, зуг му кедг әмтнлә сөрүцнә»[+].

13Таниг сә кехәр седәд бәәхлә, кен таднд му кехмб? 14Зуг кемр тадн сән йовдл кеснәс көлтә зовлңган эдлхлә, тадн буйн кишгтәт. Күүнәс бичә әәтн, бичә зовтн[+]. 15Болв седкләрн Христост[†] сөгдтн, Деед Эзн гиҗ Терүг күндлтн. Тана нәәлврин тускар сурҗасн кен чигн күүнд кезәчн хәрү өгхд белн болтн[+]. 16Зуг номһн кевәрн болн тевчңгүһәр энүг кетн. Тана зүркн бийитн гемшәгддгоһар тиигҗ кетн. Яһад гихлә, Христосла ниилҗ бәәсн цаһан саната тана җирһлин тускар му келсн әмтн худл келсн төләдән ичр үзх[+]. 17Кемр эн Бурхна таал болхла, му кеснәс көлтә зовхин ормд сә кеснәс көлтә зовснь деер[+]. 18Килнцәс көлтә цуг әмтнә төлә Христос нег дәкҗ үксмн. Тер чик седклтә күн килнцтә улсин төлә үксмн. Тедниг Бурхн тал авч ирхәр үксмн. Христос күн болад алгдв. Зуг Тер Сәкүснлә негдәд әмдрсмн[+]. 19Исус Сәкүсәрн йовад, бәрәнд бәәсн хар сәкүсдт[*] номан тархасмн[+]. 20Ноахиг керм тосхсн цагт, Бурхн сәкүсдиг тесвртәһәр күләсн цагт, тедн Бурхна үгд орсн уга. Керм дотр цөөкн улс, нәәмхн күн орад, усар дамҗад авргдсмн. 21Эн ода тадниг аврдг кирсллһнә зург. Уснд кирсллһн цогц махмудын кир уһалһн биш, эн намаг гемшәдго зүрк өгтн гиҗ Бурхнас сурлһн. Кирсллһн Исус Христосин әмдрлһәр дамҗад тадниг аврна[+]. 22Исус теңгр деер һарад, Бурхна барун һарт сууна. Залдг болн йос бәрдг Бурхна цуг элчнр Христосин медәнд бәәнә[+].

#### 4


Бурхна төлә бәәлһн

1Кемр Христос[†] цогц-махмударн зовагдсн болхла, тадн бас зовлң эдлхәр белн болтн. Цогц бийәрн зовдг күн килнц кедгән уурна[+]. 2Тегәд тер цагас авн күн эврәннь седвәрәр биш Бурхна таалар насни туршт бәәнә[+]. 3Урднь тадн буру номта улсин[†] дурта юм кеһәд дала цаг үрәввт. Тана бәәдл-җирһл ичр уга бәәдләрн, седклин тачаларн, согтхин төлә цуглрдгарн, согтуһар дала бузр юм кедгәрн, шүтәдт ичртә кевәр сөгдлһәрн темдгтә билә. 4Ода болхла буру номта улс тадниг теднә зерлг, ухан уга йовдлмудт эс орлцхла өврмҗ кенә. Тегәдчн тадниг тедн му келнә[+]. 5Зуг әмд болн үксн улсин зарһ удл уга кех Бурхна өмн тедн кесн үүләрн тооцаһан өгх[+]. 6Эн учрар Сән Зәңг үксн улст цәәлһгдсн билә. Тегәд теднә цогц-махмуд үкләр цааҗлгдвчн, тедн Бурхнла әдл сәкүсәрн бәәҗ чадна.

7Удл уга цугин чилгч ирх. Эн учрар бийән бәртн, серглң ухата бәәтн, зальврхар белн болтн[+]. 8Хамгин түрүнд әрүн седкләрн нег-негндән дурта болтн, яһад гихлә, дурн дала килнц тәвнә[+]. 9Һундл өрглго нег негән гиичлүлтн[+]. 10Тадн дундас кен чигн күн Бурхна олн-зүсн билгин залач мет Бурхнас авсн онц билгиг талдан әмтнә сәәһин төлә олзлх зөвтә[+]. 11Үг келҗәх күн Бурхна үг олзлх зөвтә. Талдан улст нөкд болҗах күн энүг Бурхна өгсн күчәр кех зөвтә. Тиигхлә Бурхн цуг юмнд Исус Христосар дамҗад туургдх. Терүнә туурмҗ болн күчн мөңкиндән бәәтхә. Тиигтхә![+]


Иткләс көлтә зовлң эдллһн

12Хәәртә үүрмүд, таниг сөрхин төлә илгәгдсн һал шүрүн зовлңд орсн цагтан бичә алң болтн. Энд өврмҗтә юмн уга[+]. 13Зуг Христосин зовлңд орлцсндан байрлтн. Тиигәд Терүнә туурмҗ үзүлгдх цагт, тана седкл күццднь байрар дүүртхә[+]. 14Кемр тадниг Христосас көлтә му келхлә, тадн буйн кишгтәт, яһад гихлә, Бурхна Туурмҗта Сәкүсн таднла хамдан бәәнә[+]. 15Зуг тадн дундас кен чигн алач, хулхач, хар саната йовдл кедг, күүнә кергт орлцдг күн болҗ зовлң бичә эдлтхә. 16Кемр тадн христиан болҗ зовлң эдлхлә, энүнәс бичә ичтн, зуг тиим ач эдлсндән Бурхиг туурултн[+]. 17Яһад гихлә, Зарһин цаг ирв. Бурхна гер-бүләс зарһ эклх. Кемр зарһ маднас эклхлә, Бурхна Сән Зәңгд эс иткдг улсла юн учрхмб[+]? 18Кемр «чик седклтә күүнд аврлт авхд күчр-күнд болхла», Бурхнд иткдго улсиг, килнцтә улсиг юн күләҗәхмб[+]?

19Эн учрар Бурхна таалар зовҗасн улс эврәннь әмән итклтә Үүдәчд даалһад, цааранднь чигн сә кеһәд бәәтхә[+].

#### 5


Бурхна сүрг

1Би Христосин[†] зовлңгиг үзсн болн үзүлгдх зөвтә туурмҗ хувах чонҗин һардачв. Тадн дунд бәәсн чонҗин һардачнриг онц кевәр сурҗанав[+]. 2Таднд даалһсн Бурхна сүрг хәрүлтн. Күчәр келгҗәх көдлмш мет биш седкләрн эн кергән күцәтн. Мөңгнә төлә биш әрүн седкләрн церглтн[+]. 3Таднд даалһсн улст нойн бичә болтн, зуг Бурхна сүргт үлгүр болтн[+]. 4Тиигхлә Ах Хөөч ирхлә, тадн туурмҗин төрүц үрдго титм авхит[+].

5Тиим кевәр баһчуд чигн чонҗин һардачнрин үг соңстн. Хоорндан цуһар номһн кевәр бәәтн. Яһад гихлә, «Бурхн омгта улсин өмнәс сөрүцнә, зуг номһн улст хәәрлт өгнә»[+]. 6Эн учрар күчтә Бурхна өмн бийән номһрултн. Цагнь ирхлә, Бурхн тадниг деегшулх. 7Зовҗах седклин ацаһан Бурхнд өгтн, яһад гихлә, Тер таднд килмҗән өгнә[+].

8Бийән бәрәд, серглң бәәтн. Тана өшәтн эрлг,[†] өөртн күүг зальгхар хәәҗәх арслң мет күркрәд йовад бәәнә[+]. 9Бат итклтә бәәтн. Эрлгин өмн зөрлцҗ зогстн, нарт делкәд бәәсн тана ахнр-дүүнр тиим кевәр бас зовлң дааҗахинь тодлтн[+].

10Зуг невчкн зуур зовлң үзсн хөөн тадниг Исус Христосла негдснд мөңк туурмҗ автха гиҗ дуудсн хәәрлтин Бурхн тадниг күццднь сәәрүләд, итклд батрулад, күч өгх[+]. 11Терүнә цуг йосн мөңкиндән бәәтхә. Тиигтхә[+].


Төгсвр

12Эн ахр бичгиг би Силуанар дамҗад бичв. Миниһәр болхла, эн итклтә ах. Мини бичсн үгмүд Бурхна йосн хәәрлтин герч гиҗ би таднд урмд өгхәр герчлҗәнәв. Эн хәәрлтд батар зогсхитн эрҗәнәв[+].

13Таднла әдл шүүҗ авгдсн Вавилон балһсна чонҗ болн Марк гидг көвүм таднд менд илгәҗәнә[+]. 14Нег-негнтәһән ахнр-дүүнрин дурна үмслһәр мендлтн. Христос Исусла негдсн таднд эв иртхә![+]

### 2 Пётр

#### 2 Пётр

2 Пётр


Нүр үг

[1]

[2]

[3]


#### Нүр үг


Пётрин бичсн хойрдгч бичг


Нүр үг

Эн бичгән Пётр түрүн христианмуд болсн цуг әмтнд илгәҗәнә. Терүндән деми багшнрин болн ичр уга улсин өмнәс сөрлт кех төр тер тәвҗәнә. Тер төрмүдт зуг Бурхна медрләр бәәсн улс хәрү авчана. Исусиг үзсн, Терүнә ном соңссн улс тиим медрлтә. Христос дәкҗ иршго гиҗәх улсин ном Пётриг дегд үүмүлҗәнә. Кен чигн күн бичә үктхә, цугтан авртха гиҗәх Бурхна седвәр Исусин хәрү ирлһиг бәрҗәнә.


Учр-утхин зура

Нүр үг 1.1–2

Христианмудын дуудвр 1.3–21

Деми багшнр 2.1–22

Христосин сүүлңк ирлһн 3.1–18

#### 1


Мендллһн

1Би Шимон Пётр Исус Христосин[†] зарц болн апостол[†] эн бичгиг таднд бичҗәнәв. Тадн мана Бурхн болн Аврач Исус Христосин үнн чик бәәдләр дамҗад, маднла әдл үнтә иткл авсн улс мөн[+]. 2Бурхн Эврәннь болн мана Деед Эзн Исусин туск медрләр дамҗад, хәәрлтән болн амулң җирһлән таднд элвгәр өгтхә![+]


Бурхна дуудвр болн шүүҗ авлһн

3Бурхна таалар бәәхин төлә цуг кергтә юмиг Бурхна күчн маднд өгсмн. Бурхна туск медрләр дамҗад тиигсмн. Эврәннь туурмҗарн болн күчтә үүләрн маднла хувалцхар Тер мадниг дуудсмн[*]. 4Энүгәр дамҗад Бурхн маднд алдр болн үнтә юм өгх гисмн. Тадниг кү үрәдг орчлңгин му седвәрмүдәс сулдад, Бурхна бәәдлд орлцҗ чадтха гиҗ тиигсмн[+].

5-7Эн учрар эврәннь итклдән сән седклтә бәәдл немхәр зүтктн, сән седклтә бәәдлд медрл, медрлд бийән бәрлһн, бийән бәрлһнд тесвр, тесврт Бурхнд нерәддг бәәдл, Бурхнд нерәддг бәәдлд ахнр-дүүнрин цаһан санан, цаһан сананд дуриг немтн[+][+]. 8Кемр цуг эн тана седклд тогтҗ өсхлә, тадн Исус Христосиг медлһнд күцәмҗтә болн олзта болхит[+]. 9Кемр цуг эн седклд уга болхла, тиим күн сохр эс гиҗ мууһар үздг күн мет болна. Тер урдк килнцәсн цеврлгдсән мартв[+].

10Тегәд ахнр-дүүнр, Бурхн таниг шүүҗ авсиг болн дуудгсиг лавлхар улм икәр шунтн. Яһад гихлә, иигҗ кехлә, тадн кезәчн бүдрҗ уншгот[+]. 11Тиигхлә Мана Деед Эзн Аврач Исус Христосин мөңк орна үүдн тана өмн икәр секгдх[+].

12Тадн цуг энүг медвчн, авсн үннд батар итквчн, би таднд эн тоотыг оньдиндән тодлулнав[+]. 13Зуг би әмд бәәтлән таднд энүг тодлулхла, чик болх гиҗ санҗанав. 14Удл уга бас эн цогцан үлдәһәд, насан бархв. Тиигҗ нанд Мана Деед Эзн Исус Христос медүлв[+]. 15Намаг өңгрснә хөөн энүг тадн оньдиндән тодлҗ йовтха гиҗ би арһ-чадсарн цугинь кехв.


Христосин туурмҗин туск герчллһн

16Исус Христосин күчнә тускар болн Терүнә ирлһнә тускар келхләрн, бидн күүнә уханас һарһсн туульс олзлҗ келсн уга биләвидн. Түүнә алдр туурмҗиг бидн нүдәрн үзләвидн[+]. 17-18Бурхн Эцк Христосиг күндләд туурулсн цагт бидн Терүнлә хамдан әрүн уул деер биләвидн. Мадниг тенд бәәсн цагт Деед Эзнә туурмҗин дун Исуст иигҗ келсмн: «Эн Мини хәәртә Көвүн. Эн Намаг байрлулна». Бидн эн дууг теңгрәс соңсвидн[+].

19Эн учрар бидн әәлдәчнрин[†] үгд улм икәр нәәлҗәнәвидн. Тадн энүнд оньган өгсндтн йир чик юмн, яһад гихлә, эн үг харңһуд шачах герл мет. Өдр ирхин өмн, өрүни одн тана седклд герл өгхин өмн әәлдәчнрин үгмүд герл өгч гилвкнә[+]. 20Хамгин түрүнд тодлтн: Бурхна Бичгт бәәсн әәлдхлиг күн эврән цәәлһҗ чадхш. 21Яһад гихлә, әәлдхлин үгмүд күүнә дурар келгддго бәәҗ. Зуг Әрүн Сәкүсәр залгддг улс әәлдхлиг Бурхнас келдг бәәҗ[+].

#### 2


Деми багшнр

1Әмтнә дунд деми әәлдәчнр[†] бас бәәдг билә. Ода чигн тадн дунд бас деми багшнр һарч ирх. Тедн итклиг уга кедг буру ном нууцар авч ирәд, тедниг хулдҗ авсн Деед Эзиг һолх. Тиигәд тедн бийән шулуһар цааҗла харһулх[+]. 2Кесг улс теднә аля йовдлыг дахх. Теднәс көлтә әмтн Үннә хаалһиг муурулх. 3Иим багшнр хармч заңгасн көлтә худл үг келәд танас олз авх. Кесг цагтан теднә Зарһчнь белн билә. Тедниг цааҗлх Алач нөр уга сууна[+].

4Яһад гихлә, Бурхн нам килнц кесн элчнрән чигн хәәрллго үксн улсин ормд хайсмн. Тендән тедн цевәр күләтә харңһуд сууна, Зарһин өдр күләҗәнә[+]. 5Бурхн кезәңк орчлңгиг чигн хәәрлсн уга. Тер килнцтә улсин һазрур усна аюл илгәв. Зуг Бурхнла чик седкләрн бәәтн гиҗ әмтиг сурһдг Ноахиг болн дәкәд долан күүг Бурхн аврсмн[+]. 6Бурхн Содом болн Гомора гидг балһсдиг гемшәһәд, хөөтк килнцтә улст үлгүр болтха гиһәд һалар шатасмн[+]. 7Зуг чик седклтә Лотыг аврсмн. Килнцтә улсин цалдң йовдлмуд Лотын седклинь дарсмн[+]. 8Эн чик седклтә Лот тедн дунд бәәһәд, йос эвддг йовдлмудынь үзәд, теднә тускар соңссн цагтнь өдр ирвәс седклднь му болдг бәәҗ[+]. 9Деед Эзнд иткдг улсин сөрлһнәс яһҗ харсхинь болн хар саната улсиг Зарһин өдр иртл яһҗ оньдиндән бәрҗәхинь Деед Эзн меднә[+]. 10Цогцин бузр седвәрмүдәр бәәдг болн Бурхна йосиг һолдг улсиг Бурхн онц кевәр цааҗна.

Тиим улс әср болн ик саната. Тедн Бурхна алдр элчнриг[*] му келхәс әәхш[+]. 11Бурхна элчнр тиим улсас улм ик күчтә болвчн, деми багшнриг му келхш Деед Эзнә өмн гемшәхш[*]. 12Эн улс ухан уга, бәргдәд алгдх мал мет төрхәрә медсәрн йовдлмуд һарһна. Эдн бийснь эс меддг юмиг му келнә. Эдн мал кевтәһәр алгдх[+]. 13Эдн талдан улсиг яһҗ зовала, тиигҗ бийснь зовлңган эдлҗ цааҗлгдх. Эдн өдрин дуусн нәр-наадан кеһәд байрлна, әркдәд хуульч йовдлмуд кенә. Эн учрар эдн таднла хамдан хот уусн цагт тадниг һутаһад неритн муурулна. 14Эдн күүкд улсиг үзхләрн, аля яһҗ кехән ухална. Эн улс килнц кеһәд цадцхахш. Эн деми багшнр батар иткдго улсиг килнцд уңһана. Эдн хармч болхд дасхгдсмн. Эдн харалд туссн улс. 15Деми багшнр чик хаалһасн хаҗиһәд, Босрин көвүн Балам гидг әәлдәчин хаалһар йовна. Эн әәлдәч мөңгнд дурта билә, тер мөңгиг хар саната йовдл кесндән авдг билә[+]. 16Балам эврәннь килнцәсн көлтә бурушагдҗ. Энүнә элҗгн күүнә келәр келәд, әәлдәчин ухан уга йовдлыг зогсав[+].

17Эн улс хагсҗ одсн булг мет, салькнд туугдсн үүлн мет. Бурхн теднд харңһуһар бәәдг орм белдҗ[+]. 18Эдн ик саната, эргү үгмүд келәд, цогц махмудын му седвәрмүд олзлна. Хаҗһр хаалһасн чик хаалһд шиңкән орсн улсиг хавхдан бәрҗ авхар тиигнә[+]. 19Эдн әмтнд сул җирһл өгнәвидн гилднә, зуг бийснь кү үрәдг му авъясмудын мухла болна. Яһад гихлә, күн юмнд диилгдсн болхла, тер юмна мухла болҗ үлднә[+]. 20Кемр күн Мана Деед Эзн болн Аврач Исус Христосиг[†] медсәр орчлңгин бузр йовдлмудас сулдсн хөөн дәкн терүндән оралдҗ диилгдхлә, тер күүнә бәәдл урдк бәәдләсн улм му болна[+]. 21Учрнь эн: тедн чик бәәдлин хаалһиг медәд, әрүн заавриг үлдәхин ормд эн хаалһиг эс медсн деер болх билә[+]. 22Эн учрсн йовдлын тускар үлгүрт: «Ноха бөөлҗсндән хәрү ирдг», болн «Уһагдсн һаха дәкн бальчгт ордг» – гиҗ чикәр келгдҗәнә[+].

#### 3


Деед Эзн дәкн ирхин тускар

1Хәәртә үүрмүд, хойрдгч бичгән таднд бичҗәнәв. Эн хойр бичгт би тана уханд тодлулҗ цевр сана-седкл сергәхәр бәәләв[+]. 2Әрүн әәлдәчнрин[†] кезәнә келсн үгмүдиг болн тана апостолмудар[†] дамҗҗ келсн Деед Эзнә болн Аврачин заквриг тадн тодлтха гиҗәнәв[+]. 3Хамгин түрүнд медтн: Сүл өдрмүдт танар наад бәрдг му седвәрәр бәәдг кесг улс һарч ирх. 4Тедн: «Исус Христос[†] ирнәв гилү? Тертн альдв? Мана өвкнр кезәнә үкҗ одла. Зуг орчлң үүдснәс авн цугнь нег кевәрн бәәһәтә», – гиҗ келцхәх. 5Теңгр һазр хойриг Бурхн үгәрн кезәнә үүдәҗ гисн үнниг тедн медә бәәҗ керглхш. Һазр уснас болн усар дамҗад үүдәгдҗ[+]. 6Эн учрар бас усар эс гиҗ усна аюлар тер цагт бәәсн орчлң уга кегдҗ[+]. 7Һалар шатагдхин төлә өдгә цагин теңгр һазр хойр тер Үгәр чигн хадһлгдҗ бәәнә. Килнцтә улс засглгдх болн уга кегдх цаг күртл теңгр һазр хойр хадһлгдҗ бәәнә.

8Зуг энүг бичә марттн, хәәртә үүрмүд. Деед Эзнд нег өдр миңһн җил мет болна, миңһн җил негхн өдр мет болна[+]. 9Деед Эзн ирхв гиҗ өгсн үгән күцәхдән удхш. Зәрмснь Энүг удҗана гинә. Зуг Деед Эзн тадниг уданд теснә. Яһад гихлә, Деед Эзн иим саната: Кен чигн күн бичә үктхә, цуг улс килнцтә җирһлән үлдәтхә[+]. 10Деед Эзнә өдр генткн сөөһәр ирдг хулхач метәр ирх. Теңгр ик күркрәнд уга болҗ одх. Теңгрт бәәдг тоотнь: нарн, сар, одд һалд шатҗ одх. Һазр деер бәәсн юмн һазрта хамдан шатх[+]. 11-12Кемр цугнь тиигҗ каархла, тадн ямаран улс болх зөвтәвт? Бурхна өдриг күләһәд, Терүнә ирлһиг әрүн седкләрн үзхәр седҗәх цагт бийән Бурхнд нерәдәд әрүн җирһләр бәәтн. Тер өдрт теңгр шатад уга кегдх, сар, нарн, одд һалд хәәлҗ одх[+][+]. 13Зуг бидн шин теңгр һазр хойриг күләҗәнәвидн. Энүг Бурхн өгнәв гилә. Тенд әмтн Бурхна заасар оньдиндән бәәх[+].

14Эн учрар ирхинь күләһәд, Бурхна өмн цевр болн буру уга болхар зүтктн. Бурхнла эвәр бәәхәр шунтн[+]. 15Деед Эзнә удан тесвр маднд авргдх арһ өгчәнә гиҗ тоолтн. Мана хәәртә ах Павел бийднь өггдсн цецн ухаг олзлад, эн төрин тускар бас бичлә[+]. 16Павел энүнә тускар бичг болһндан бичлә. Павелын бичгүдт зәрм медгддго юмн бәәнә. Кесг муңхг болн батар иткдго улс энүг Бурхна Бичгин нань чигн тасрхала әдл хаҗһр цәәлһнә. Тиигәд тедн бийән үклүр өөрдүлнә[+].

17Тегәд хәәртә үүрмүд, энүг медәд бийән саглтн: Йос эвддг улсин эндү тадниг авлдг болвза, тадн бат итклән гееввзәт. 18Зуг Мана Деед Эзн болн Аврач Исус Христосиг медлһнд болн Терүнә цаһан сананд цааранднь өстн. Эндр өдр болн оньдиндән Тер тууртха! Тиигтхә![+]

### 1 Йохан

#### 1 Йохан

1 Йохан


Нүр үг

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Нүр үг


Йохана бичсн негдгч бичг


Нүр үг

Йохан бичгтән хойр төр тәвҗәнә: негдвәрт, Бурхнла болн Терүнә Көвүн Исус Христосла нииһәр бәәтхә гиһәд умшачнртан урмд өгчәнә. Хойрдвар – тер ни бәәлһиг эвдшгон төлә тедниг деми номд бичә ортха гиҗ саглҗана. Тер номар болхла, хар санан эн орчлңгас һарчахас иштә, Исус – Бурхна Көвүн – күн биш билә гиҗ келҗәцхәнә. Тиим ном тархадг багшнр авргдх гиснь – һазр деерк җирһлин кергәс бийән сулдхлһн болҗана, дәкәд шаңшавдын болн өөрхн күүндән дурта боллһна төрмүдлә аврлт мел ирлцҗәхш гицхәнә.

Исус Христос йосндан күн билә гиҗ тер номас талданар Йохан лавлҗ келҗәнә. Исусиг иткҗәх, Бурхнд дурта цуг әмтн эврәннь өөрхн күүнд дурта болх йоста гиҗ тер бичҗәнә.


Учр-утхин зура

Нүр үг 1.1–4

Герл болн харңһу 1.5 – 2.29

Бурхна үрдүд болн эрлгин үрдүд 3.1–24

Үнн болн төөрлһн 4.1–6

Дурна даавр 4.7–21

Диилвртә иткл 5.1–21

#### 1


Оршл

1Орчлң үүдхәс өмн бәәсн әмн җирһл өгдг Үгин тускар бидн зәңглҗәләвидн. Бидн Тер Үгиг соңславидн, эврәннь нүдәрн үзләвидн. Терүг лавтаһар харҗ, бий цогцинь һарарн бәрҗ үзләвидн[+]. 2Әмн җирһл үзгдв, бидн энүг үзвидн. Тер учрар бидн энүнә тускар герчләд, мөңк җирһлин тускар зәңглҗәнәвидн. Эн мөңк җирһл Эцктә бәәһәд маднд үзгддг болв[+]. 3Тадниг маднла үүрлҗ бәәтхә гиһәд, үзсән, соңссан таднд зәңглҗәнәвидн. Мадн болхла Эцктә болн Терүнә Көвүтә Исус Христоста[†] үүрлҗ бәәнәвидн[+]. 4Бийән икәр байрлулхар бидн энүг бичҗәнәвидн[+].


Бурхн гисн герл

5Исус Христосас соңссн номиг ода таднд бидн зәңглҗәнәвидн. Эн ном: Бурхн гисн герл, Түүнд төрүц харңһу уга[+]. 6Кемр бидн Терүнлә үүрлҗәнәвидн гиһәд, харңһуд бәәхлә, бидн худл келҗәнәвидн, болв үнниг даххшвидн[+]. 7Кемр бидн Бурхнла әдл герлтә йовхла, бидн хоорндан үүрлҗ бәәнәвидн, болв Терүнә Көвүнә Исусин цусн мадниг ямаран чигн килнцәс цеврлнә[+]. 8Кемр бидн килнц угавидн гихлә, бидн бийән мекләд, Бурхна үнн угаһар бәәнәвидн[+]. 9Кемр бидн килнц кесндән Бурхнд медүлхлә, Бурхн мана килнциг тәвҗ өгх, ямаран чигн буру йовдлас цеврлх. Яһад гихлә, Бурхн итклтә болн үнн чик[+]. 10Зуг кемр бидн килнц кесн угавидн гихлә, Бурхиг худлчд тоолҗанавидн, тиим учрас тегәд Терүнә үг маднла бәәхш[+].

#### 2


Исус Христос мана Харсач

1Үрдүд мини! Тадниг килнц бичә кетхә гиҗ энүг бичҗәнәв. Зуг тадн дундас күн килнц кехлә, чик седклтә Исус Христос[†] бәәдгинь медтн. Тер Эцкиннь өмн мана Харсач болҗ йовна[+]. 2Исус Христосин үкләс көлтә мана килнц тәвгдв, һанцхн мана килнц биш, цуг орчлңгин килнц тәвгдв[+]. 3Кемр бидн Бурхна зааврмуд күцәхлә, бидн Бурхиг меднәвидн гиҗ лавлҗанавидн[+]. 4Кемр күн «би Бурхиг меднәв» гиһәд, зуг Терүнә зааврмудыг эс күцәхлә, тер үнн уга, худлч күн[+]. 5-6Кен чигн күн Бурхна үг соңсхла, тер Бурхнд күццднь дурлдг күн. Бидн Бурхнла ни-негн бәәдгиг иигҗ меднәвидн. Бурхнла ни-негн бәәнәв гидг күн Исус Христосла әдл бәәх зөвтә[+].


Шин заавр

7Хәәртә үүрмүд мини! Би таднд шин биш, кезәңк заавр бичҗәнәв. Эн кезәңк заавриг тадн эклцәс авн меднәт, эн мана соңссн үгмүд болҗана[+]. 8Эн саамд шин заавр бас бичҗәнәв. Эн заавр чик болдгинь Христосин болн тана җирһл үзүлҗәнә. Яһад гихлә, харңһу тархаһад, йосн герл ирнә[+]. 9Ахдан дурго болдг, зуг би герлд бәәнәв гидг күн харңһуд бәәнә[+]. 10Ахдан дурта күн герлд бәәнә. Тер эврәннь бәәдләрн килнцд орх учр хаҗудк күүнд өгхш[+]. 11Ахдан дурго күн харңһуд бәәһәд төөрч йовна, альдаран йовҗ йовхан тер медхш, яһад гихлә, терүг харңһу сохлҗ. 12Бичкдүд! Би таднд бичҗәнәв. Яһад гихлә, тана килнц Христосин төлә тәвгдв. Эцкнр! Таднд бичҗәнәв. Яһад гихлә, орчлң үүдснәс авн Бәәдгиг тадн меднәт[+]. 13Эцкнр! Таднд бичҗәнәв. Яһад гихлә, тадн эрлгиг[†] диилвт. Уйн наста көвүд! Таднд бичв. Яһад гихлә, тадн Эцкиг медвт[+]. 14Бичкдүд! Таднд бичв. Яһад гихлә, тадн орчлң үүдснәс авн Бәәдгиг меднәт. Уйн наста көвүд! Таднд бичв. Яһад гихлә, тадн чидлтәт. Бурхна үг таднта, тадн эрлгиг диилвт. 15Эн орчлңд болн орчлңд бәәсн юмнд бичә дурлтн. Кемр тадн орчлңд дурта болхла, Эцкд дургот[+]. 16Яһад гихлә, орчлңд бәәсн юмн: күүнә тачал, нүднә тачал болн эн җирһлин омг Эцкәс биш, орчлңгас һарчана. 17Орчлң уга болҗ одх, терүнә тачал уга болҗ одх, зуг Бурхна таалыг күцәдг күн мөңкиндән бәәх[+].


Христосин өшәтн

18Үрдүд мини! Цагин чилгч өөрдҗ йовна. Эн цагт Христосин өшәтн ирхиг тадн соңслат. Өдгә цагт Христосин кесг өшәтнр һарч ирв. Эн учрар цагин чилгч өөрдҗ йовхинь бидн меднәвидн[+]. 19Эн улс маднас салад йовҗ одла, яһад гихлә, эдн манахна биш билә. Кемр эдн манахна бәәсн болхла, маднла хамдан үлдх билә. Эдн маднас салад, манахна бишән медүлв[+]. 20Зуг Әрүн Сәкүсиг Бурхнас авсн учрас тадн цугтан үнниг меднәт[+]. 21Таниг үнниг эс медсн болхла, би энүг бичшго биләв. Зуг тадн үнниг болн ямаранчн худл үннәс эс һарчахиг меднәт. Эн учрар би бичҗәнәв. 22Худлч гиснь кемб? Исусиг Христос биш гиҗ тоолдг күн худлч. Эцк Көвүн хойрт иткдго күн Христосин өшәтн[+]. 23Көвүнд иткдго күн Эцк уга бәәнә. Көвүнд иткдгнь Эцклә хамдан бәәнә[+]. 24Тегәд эклцәс авн соңссн юмнд цааранднь чигн итктн. Кемр тадн энүнд цааранднь чигн иткәд бәәхлә, Көвүн Эцк хойрла ни-негн бәәхит[+]. 25Христосин өгхәр бәәсн юмн – мөңк җирһл. 26Тадниг меклхәр седсн улсин тускар би энүг бичв[+]. 27Бурхнас авсн Әрүн Сәкүсн тана седклд бәәнә. Тегәдчн тадн күүһәр дасхулх керг угат. Яһад гихлә, Әрүн Сәкүсн тадниг цуг юмна тускар дасхна, тер үн келнә, худл төрүц келхш. Иим учрар Әрүн Сәкүснә дасхсар Исус Христосла ни-негн бәәтн[+].


Бурхна үрдүд

28Тегәд, үрдүд мини, Деед Эзнә ирх өдрт тадн ичҗ бултлго, әәмшг угаһар бәәхин төлә Терүнлә ниилҗ бәәтн[+]. 29Христос чик седклтә болдгинь медхлә, чик седкләрн бәәдг улс Бурхнас төрсинь бас медтн[+].

#### 3

1Эцкин дурн ямр ик болдгинь сантн! Тер мадниг Эврәннь үрдүдт тоолна. Бидн үнндән Бурхна үрдүд. Орчлң Бурхиг төрүц эс меддг учрас мадниг медхш[+]. 2Хәәртә үүрмүд мини! Бидн Бурхна үрдүд, болв ямаран бәәдлтә болхан медҗәхшвидн. Болв Христосиг[†] ирхлә, Терүнлә әдл болхвидн гиҗ меднәвидн. Яһад гихлә, Терүг ямаран болдгинь үзхвидн[+]. 3Христост нәәлдг күн бийән цеврлдг, яһад гихлә, Христос Бийнь цевр[+]. 4Килнц гиснь – зака эвдлһн болдг учрас килнц кесн күн Бурхна закаг эвднә. 5Әмтиг килнцәснь сулдххар Христос ирв. Христос Бийнь нүл уга[+]. 6Терүнтә негдҗ бәәдг күн болһн килнц кедг авъясан хайна. Килнц кедг күн болхла, Терүг үзхш, Терүг төрүц медхш[+]. 7Үрдүд мини! Күн тадниг бичә меклтхә! Чик йовдлар бәәдг күн Христосла әдл чик седклтә болна[+]. 8Эклцәс авн эрлг[†] килнц кедг учрас килнц кедг күн эрлгәс болҗана. Эрлгин кесн йовдлмудыг эвдхәр Бурхна Көвүн орчлңд ирҗ[+]. 9Бурхнас төрсн күн килнц кедг авъяс уга. Яһад гихлә, тер Бурхна өгсн шин җирһл эдлнә. Бурхн терүнә Эцк болсн учрас тер күн цааранднь килнц кеҗ чадхш[+]. 10Бурхна эс гиҗ эрлгин үрдүдиг иигҗ медҗ чадхит: чик кергән эс күцәдг күн, эс гиҗ ахдан дурго күн Бурхна үрн биш[+].


Нег-негндән дурта болтн

11Бидн нег-негндән дурта болх йоставидн. Энүг бидн экнәс авн соңславидн[+]. 12Кәнлә әдл бичә болтн. Тер эрлгәс болсн төләд дүүһән алсмн. Яһад алҗ гихлә? Терүнә йовдлмуднь хар бәәҗ, дүүһиннь йовдлмуднь болхла чик бәәҗ[+]. 13Ахнр-дүүнр, кемр орчлң таднд дурго болхла, бичә өвртн[+]. 14Эврәннь ахнр-дүүнртән дурта болдг учрас бидн үкләс әмн-җирһлд орсан меднәвидн. Ахдан дурго күн үклин үлмәд бәәнә[+]. 15Ахдан дурго күн алач болдг мөн. Ямаран чигн алач мөңк җирһл эдлшгоһинь тадн меднәт[+]. 16Христос мана төлә әмән өгснд бидн дуриг үзвидн. Бидн бас эврәннь ахнр-дүүнриннь төлә әмән әрвллго бәәх йоставидн[+]. 17Кемр элвг-делвгәр бәәсн күн эврәннь ахан түрү бәәдгинь үзв чигн терүнд санань эс зовхла, «Би Бурхнд дуртав» гиҗ тер яһҗ келҗ чаддмб[+]? 18Үрдүд мини! Үгәрн болн хоосн келәрн биш, зуг керг-үүләрн үнндән дурлхмн[+].


Бурхна өмн әәмшг угаһар бәәлһн

19-20Бидн Бурхна өмн әәмшг угаһар бәәдгиг болн үннә улс болдгиг иигҗ медхвидн: кемр мана зүркн мадниг гемшәхлә, Бурхн мана зүркнәс үлү ик болад, цугинь меднә. 21Хәәртә үүрмүд мини! Кемр мана зүркн мадниг эс гемшәхлә, бидн зөргтәһәр Бурхна өмн зогсҗ чадҗанавидн[+]. 22Бурхна зааврмуд күцәдг болн Терүнә таалар бәәдг учрас бидн зальврад, Бурхнас юм эс сурв чигн, цугинь авч чадҗанавидн[+]. 23Терүнә Көвүнә Исус Христосин нернд иткәд, Христос Бийнь маднд заасар нег-негндән дурта болх йоставидн. Эн Бурхна заавр[+]. 24Бурхна зааврмуд күцәдг күн Бурхнла негн. Бурхн терүнлә бас ниилҗ бәәнә. Бурхн маднд Сәкүс өгсн учрас бидн Бурхиг маднла ниилҗ бәәдгинь меднәвидн[+].

#### 4


Бурхна болн Христосин өшәтнә Сәкүсн

1Хәәртә үүрмүд мини! Сәкүсн болһнд бичә итктн! Зуг сәкүсн болһниг Бурхнас эс гиҗ Бурхнас бишинь шүүҗ медтн. Яһад гихлә, эн орчлңд ода деми әәлдәчнр[†] олн болҗ[+]. 2Бурхна Сәкүсиг иигҗ медтн: Исус Христосиг[†] күн болҗ ирв гиҗ келдгнь Бурхна Сәкүсн[+]. 3Болв Исус Христосиг күн болҗ ирв гиҗ эс келдгнь Бурхна Сәкүсн биш. Тер Христосин өшәтнә сәкүсн. Терүг ирх гиҗ тадн соңслат, ода тер орчлңд ирсн бәәнә[+]. 4Үрдүд мини! Тадн Бурхнас, тадн деми әәлдәчнриг диилвт. Яһад гихлә, тана седклд Бәәдгинь орчлңд бәәдгәс деер. 5Тедн эн орчлңгин улс, орчлңгин тускар келнә, орчлң тедниг соңсна[+]. 6Зуг бидн Бурхнас. Бурхиг меддг күн мадниг соңсна. Бурхна биш күн мадниг соңсхш. Тиигәд бидн үннә хаалһ заадг Сәкүсиг хаҗһр хаалһд орулдг сәкүснәс йилһҗ чадҗанавидн[+].


Бурхн гисн дурн

7Хәәртә үүрмүд мини! Нег-негндән дурта болхмн. Дурн Бурхнас. Тер учрар дурлдг күн Бурхнас төрсн болн Бурхиг меднә[+]. 8Кү эс дурлдг күн Бурхиг медшго, яһад гихлә, Бурхн гисн дурн. 9Ор һанцхн Көвүһән орчлңд илгәһәд, Бурхн Эврәннь дуран маднд үзүлв. Терүнә нилчәр мадниг мөңк җирһлтә болтха гиҗ Бурхн тиигҗ[+]. 10Дурн гисн эн: бидн Бурхнд дурлсн биш, Бурхн маднд дурлҗ, әмтнә килнциг Эврәннь Көвүһәрн тәвҗ өгүлхин төлә Терүг орчлңд илгәҗ[+]. 11Хәәртә үүрмүд мини! Кемр Бурхн маднд тиигҗ дурлхла, бидн бас нег-негндән дурта болх зөвтәвидн. 12Бурхиг күн төрүц үзәд уга. Зуг кемр бидн нег-негндән дурта болхла, Бурхн маднла нииләд бәәнә, болв Бурхна дурн мадниг, талдан улсиг улм икәр дурлхиг дасхна[+]. 13Бурхн маднд Сәкүсән өглә. Тиим учрар Бурхн маднла ни-негн бәәдгинь болн мадн Терүнлә ни-негн бәәдгинь бидн меднәвидн[+]. 14Бурхн Эцк Көвүһән орчлңгин Аврач кехәр илгәсиг үзәд бидн герчнр болҗанавидн[+]. 15Исусиг Бурхна Көвүн гиҗ иләр келдг күн Бурхнла ни-негн бәәнә. Бурхн терүнлә бас ни-негн бәәнә[+]. 16Бидн Бурхиг маднд дурта болдгинь медвидн, Тер дурнд итквидн. Бурхн гисн дурн. Бурхнд болн хаҗудк улстан дурта күн Бурхнла ни-негн бәәнә. Бурхн терүнлә бас ни-негн бәәнә. 17Бидн Бурхнд йосндан дуртавидн. Иим учрар бидн Зарһин өдрт әәмшг угаһар бәәхвидн. Яһад гихлә, бидн Исус Христосла әдл эн орчлңд бәәнәвидн[+]. 18Дурн әәнә гидг юм медхш. Зуг төгс дурна учрар әәмшг көөгднә. Яһад гихлә, күн цааҗ ирх гиһәд әәнә. Әәдг күн Бурхиг күццднь дурлхш. 19Бурхн түрүләд маднд дурлсн учрар бидн Бурхнд дуртавидн. 20Би Бурхнд дуртав гисн, зуг ахдан дурго күн худлч болна. Яһад гихлә, үзгддг ахдан дурго күн үзгддго Бурхнд дурлҗ чадшго[+]. 21Христос маднд иим заавр үлдәв: Бурхнд дурта күн ахдан дурта болх зөвтә[+].

#### 5


Орчлңгиг диилснә тускар

1Исусиг Бурхна илгәсн Аврач гиҗ иткдг күн Бурхнас төрҗ. Эцкд дурта күн үрнднь дурта болдг мөн[+]. 2Бурхнд дурта болад, Терүнә заавриг күцәдг учрас бидн Бурхна үрдүдт дурта болдган меднәвидн[+]. 3Яһад гихлә, Бурхна заавриг күцәдг күн Бурхнд дуртаһан медүлнә. Бурхна зааврмуд маднд кецү биш[+]. 4Яһад гихлә, Бурхнас төрсн күн орчлңгиг диилҗ чадна. Бидн иткләрн орчлңгиг диилнә гидгнь эн: мана иткләр диилнәвидн[+]. 5Орчлңгиг кен диилхмб? Исусиг Бурхна Көвүн гиҗ иткдг күн[+].


Бурхна Көвүнә туск герчллһн

6Исус Христос[†] усн цусн хойрар дамҗҗ ирҗ. Тер һанцхн усар биш, зуг усн цусн хойрар дамҗад ирҗ. Әрүн Сәкүсн энүг үнн гиҗ герчлҗәнә, яһад гихлә, Әрүн Сәкүсн бийнь үнн болҗана[+]. 7Һурвн герч эн: 8Әрүн Сәкүсн, усн болн цусн. Эн һурвн нег юмна тускар герчлҗәнә. 9Бидн әмтнә герчллһнд иткнәвидн, зуг Бурхна герчллһн деер. Бурхн Бийнь Көвүнә тускар герчлҗәнә[+]. 10Бурхна Көвүнд иткдг күүнә седклд эн герчллһн бәәнә. Бурхнд эс иткдг күн Бурхиг худлчд тоолна, яһад гихлә, Бурхиг Эврәннь Көвүнә тускар герчлснд тер иткҗәхш[+]. 11Герчллһн эн: Бурхн маднд мөңк җирһл өгв, Терүнә Көвүн мөңк җирһлин булг[+]. 12Бурхна Көвүтә бәәдг күн мөңк җирһл эдлнә. Бурхна Көвүн уга күн мөңк җирһл эдлхш.


Мөңк җирһлин тускар

13Тадниг мөңк җирһл эдлдгиг медтхә гиҗ би энүг Бурхна Көвүнә нернд, иткдг таднд бичв[+]. 14Бидн зөргтәһәр Бурхна өмн зогсҗанавидн. Яһад гихлә, Бурхна таалар ю эс сурв чигн, Бурхн мадниг соңсх. Энүг бидн Бурхна өмн лавта меднәвидн[+]. 15Кемр юуна тускар эс зальврв чигн, Терүг соңсдгинь бидн медхлә, сурсан авч чадхиг бас меднәвидн. 16Кемр кен чигн ахан үклд орулдго килнц кеҗәхинь үзхлә, терүнә төлә зальвртха. Бурхн терүг әмд үлдәх. Зуг энд би үклд орулдго килнц кесн күүнә тускар келҗәнәв. Зуг үклд орулдг килнц бәәнә. Үклд орулдг килнц кесн күүнә төлә бичә зальвртн[+]. 17Ямаранчн буру йовдл килнц мөн. Болв үклд орулдго килнц бас бәәнә. 18Бурхнас төрсн күн болһн цааранднь килнц кехш. Бурхна Көвүн терүг әрвлнә. Тиим күүнд эрлг[†] му юм кеҗ чадшго[+]. 19Бидн Бурхна үрдүд болдган меднәвидн. Зуг эн орчлң эрлгин үлмәд бәәнә[+]. 20Мадниг йосн Бурхиг медтхә гиһәд, Бурхна Көвүн ирәд маднд медрл өгв. Энүг бидн меднәвидн. Бидн йосн Бурхнла болн Терүнә Көвүн Исус Христосла ни-негн бәәнәвидн. Исус Христос болхла, йосн Бурхн болн мөңк җирһл[+]. 21Үрдүд мини! Шүтәнәс хол йовтн[+].

### 2 Йохан

#### 2 Йохан

2 Йохан


Нүр үг

[1]


#### Нүр үг


Йохана бичсн хойрдгч бичг


Нүр үг

Йохана хойрдгч бичгиг шүүҗ авсн аһд болн терүнә үрдүдт, бәәрн чонҗд болн терүнә гешүдт көгшә бичҗ. Эн ахрхн бичг нег негндән дурта болтн гиҗ дуудвр кеҗәнә, дәкәд деми багшнр бәәхиг болн теднә номин тускар саглҗана.


Учр-утхин зура

Нүр үг 1–3

Дурна диилвр 4–6

Худл номин тускар сагллһн 7–11

Товчлгч үг 12–13

#### 1


Мендллһн

1Шүүҗ авсн аһ болн тана үрдүд! Би чонҗин ахлачин негньв, таднд менд илгәҗәнәв. Би үнн седкләрн таднд дуртав. Һанцхн би биш, Бурхна үн медсн улс чигн бас тиигҗ таднд дурта[+]. 2Яһад гихлә, Бурхна үнн маднла. Тер маднла мөңкиндән бәәх. 3Бурхн Эцк болн Эцкин көвүн Исус Христос[†] йосндан иткдг болн хоорндан дурта болдг маднд цаһан сана күргҗ амулң-менд бәәхиг өршәтхә![+]


Үнн болн дурн

4Зәрм Тана үрдүдиг Эцкин заасн зааврар Бурхна үн дахҗ бәәдгинь соңсад, икәр байрлв[+]. 5Күндтә аһ! Нег-негндән дурта болтн, гиҗ сурҗанав. Би Танд шин заавр бичҗәхшв. Эн заавриг бидн эклцәс авн авлавидн[+]. 6Дурта болх гиснь, Бурхна заавриг күцәх. Тер заавр иим: нег-негндән дурта болтн. Энүг күцәхин төлә эн заавриг тадн эклцәс авн соңслат[+]. 7Кесг худлч улс һазрт ирҗ. Тедн: «Исус Христос һазр деер күн болҗ төрсн уга», – гиҗ келнә. Тиигҗ келсн күн худлч болн Христосин өшәтн мөн[+]. 8Болһатн! Мана кесн көдлмшиг бичә үрәтн. Болв ач-тусан күццднь эзлтн[+]. 9Христосин номас хаҗиһәд, Терүг дахҗ бәәдго күн Бурхн уга бәәнә. Христосин номиг дахҗ бәәдг күн Бурхн Эцклә болн Көвүнлә ниицңһү бәәнә[+]. 10Христосин номиг заадго күн тадн тал ирхлә, бичә гертән орултн, бичә терүнлә мендлтн[+]. 11Терүнлә мендлдг күн терүнлә хамдан му йовдл кенә.


Бичгин сүл үгмүд

12Би дала үг чамд келхәр бәәләв: Зуг цугинь цааснд бекәр бичхәр седҗәхшв. Чамла чирәһәрн харһад йир икәр байрлхвидн гиҗ нәәлҗәнәв[+]. 13Шүүҗ авсн Тана эгчин үрдүд Танд менд илгәҗәнә.

### 3 Йохан

#### 3 Йохан

3 Йохан


Нүр үг

[1]


#### Нүр үг


Йохана бичсн һурвдгч бичг


Нүр үг

Йохана һурвдгч бичгиг көгшә чонҗин һардач Гайд бичҗ. Гайиг христианмудт дөң болснднь тер магтад, Детреп гидг күүнәс саглтха гиҗәнә.


Учр-утхин зура

Нүр үг 1–4

Гайиг магтлһн 5–8

Детрепиг бурушалһн 9–10

Деметриг буульлһн 11–12

Товчлгч үг 13–15

#### 1


Мендллһн

1Хәәртә үр Гай! Би чонҗин ахлачин негньв. Халун менд чамд илгәҗәнәв. Би үнн седкләрн чамд дуртав[+]. 2Хәәртә үр! Чи санан-седкләрн сән-сәәхн бәәнәч. Тиим кевәр җирһлчн сән-сәәхн болтха гиҗ чамаг оньдин эрүл-менд бәәтхә гиҗ зальврҗанав. 3Чи оньдин Бурхна үн дахҗ бәәдг кевәрн ода Бурхна үнәр бәәдгинь соңсад ик байрта бәәнәв. Эн зәңг нанд ирҗәх ахнр-дүүнр авч ирлә. 4Мини нилчәр Христост[†] итксн үрдүдм Бурхна үнниг дахҗ бәәдгинь соңсхла, би йир икәр байрлнав. Тер байрас даву байр нанд уга[+].


Йохан Гайиг магтҗана

5Хәәртә үр! Кемр чи ахнр-дүүнрт, онц кевәр зуульч улст нөкд болҗахла тернь чик[+]. 6-7Чини хәәрлтин тускар тедн энд чонҗин өмн келсн билә. Тер ахнр-дүүнрчн Христосин тускар ном цәәлһҗәнә, тедн буру номта улсас[†] дөң авхш. Тер учрар, буйн болтха, цааранднь йовх хаалһднь Бурхнд таастаһар теднд дәкәд нөкд болыч. 8Теднлә хамдан көдлхин төлә бидн тиим улст нөкд болх зөвтәвидн[+].


Йохан Детрепиг гемшәҗәнә, Деметриг магтҗана

9Би тана чонҗд нег бичг бичләв. Зуг әмтиг нойлхдан дурта Детреп мини бичсн юмиг керглшго. 10Детреп намаг оньдин му келнә, мини тускар худл, хов зөөнә. Эннь цугнь биш. Дәкәд болхла, холас ирсн ахнр-дүүнриг тосҗ нөкд болхш. Теднд нөкд болхар седсн улст харш болад, чонҗас көөнә. Ирхләрн би терүнд эн хар үүлмүдин тускар илдкҗ келхв. 11Хәәртә үр! Му кедг әмтиг дураҗ тиим юм бичә ке. Зуг сә кедг улсиг дураҗ теднәс үлгүр ав. Сә кедг күн Бурхна күн болна. Му кедг күн Бурхиг үзәд уга[+]. 12Цуһар Деметрин тускар сә келнә. Үнн бийнь энүг үзүлнә. Би эврән Деметрсин тускар сә келнәв. Мини үгмүдиг чикинь чи меднәч[+].


Бичгин сүл үгмүд

13Би дала үг чамд келхәр бәәләв. Зуг цугинь хулсн үзгәр болн бекәр бичхәр седҗәхшв[+]. 14Удл уга чамла чирәһәрн харһад, үзлцәд күүндхв гиҗ нәәлҗәнәв. 15Санан-седклчн амр таварн бәәх болтха! Энд бәәсн үүрмүдчн чамд менд илгәҗәнә. Хаҗудан бәәсн үүрмүдтән нанас менд кел!

### Йуда

#### Йуда

Йуда


Нүр үг

[1]


#### Нүр үг


Йудан бичсн бичг


Нүр үг

Йуда эврәннь бичгтән бийән иткдг улст тоолҗах деми багшнрас умшачнран саглҗана. Эн ахрхн бичг учр-утхарн Пётрин илгәсн хойрдгч бичгин бәәдлтә болҗ медгднә. Бурхн эврәннь улстан нег дәкҗ болн мөнкинд иткл өгч. Тер итклин төлә ноолдх кергтә гиҗ автор урмд өгчәнә.


Учр-утхин зура

Нүр үг 1–2
Деми багшнрин заң-бәрц, номин болн терүг бурушалһна тускар 3–16
Иткл хадһлх дуудвр 17–23
Йөрәл 24–25

#### 1


Мендллһн

1Би, Йуда, Исус Христосин[†] зарц, Яковин дү, Бурхн Эцкәр дуудгдсн, хәәрлгдсн, Исус Христосар хадһлгддг таднд бичҗәнәв[+]. 2Бурхн өршәлһән, амулң җирһлән болн хәәрлтән таднд элвгәр өгтхә![+]


Худл ном заадг багшнрин тускар

3Күндтә үүрмүд мини! Маднд өггдсн аврлһна тускар би таднд бичхәр икәр седвәртә биләв. Зуг ода Бурхна улст оньдиндән даалһгдсн итклиг харстн гиҗ таднд урмд өгх кергтәһинь тоолад бичҗәнәв[+]. 4Яһад гихлә, Бурхиг соңсдго зәрм улс тадн заагт медмҗән угаһар орсн бәәнә. Эдн аля, бузр йовдлан кехд бийдән зөв өгхәр Мана Бурхна хәәрлтин туск номиг хаҗилһнә. Эн улс мана ор һанцхн Нойн болн Деед Эзн Исус Христост иткдго улс. Эдн цааҗла харһх гиҗ Бурхна Бичгт эднә тускар кезәнәс авн бичәтә бәәнә[+]. 5Деед Эзн Египетәс Эврәннь келн-улсан һарһҗ аврла. Зуг эс иткдг улсиг хөөннь уга кеҗ. Тадн энүнә тускар цуһар меддг болвчн тодлтха гиҗ келҗәнәв[+]. 6Бурхна өгсн сән чинриг юмнд тооллго, бәәсн орман үлдәсн Бурхна элчнрин тускар бас тодлтн. Бурхн эдниг мөңк цевәр күлҗ алдр өдр күртл таг харңһуд бәрҗәнә. Тер өдрт тедн цааҗлгдх[+]. 7Содом, Гомора болн өөрк балһсдын залус эн элчнрлә әдл аля йовдл кеһәд, нег-негнләһән унтсн учрас мөңк һалар цааҗлгдсмн. Энүг бас тодлтн. Эн әмтнд сагллһна үлгүр болҗана[+]. 8Тедү мет эн улс онц зүүд зүүдләд, цогцан бузрдаһад, Бурхна йосиг һолад, Бурхна элчнриг му келнә[+]. 9Бурхна ах элч Михаил бийнь чигн эрлгтә[†] марһлдад, Мошен цогцин тускар зүткҗәсн цагт терүг му келх, гемшәх зөв бийдән өгсн уга. Тер:

– Деед Эзн Бийнь чамаг хөртхә! – гиҗ келсн билә[+].

10Эн улс эврән чигн эс меддго юмиг му келҗәнә. Эдн ухан уга малмуд кевтәһәр төрхәрә медсн йовдл һарһна. Эн йовдлмудар бийән үрәнә[+]. 11Эдн басл зовлңган эдлх. Яһад гихлә, эдн Кәнлә әдл бәәнә. Икәр байҗхар седәд, Баламла әдл хаҗһр йовдл кеһәд, Корла әдл буцад үкцхәх[+]. 12Тиим улс тана хургт хот эдлсн цагт ичр угаһар икәр хот идәд, хар толвс[*] мет тадниг бузрдана. Эдн эврәннь арһан хәәнә. Эн улс салькнд көөгдсн хур асхдго үүлн мет. Эдн намрт темс өгдго модд мет. Эн модд уңгарнь суһлад таслгдсн учрас кевтән хагсҗ одҗ[+]. 13Далан дольган көөсрсн мет эдн олна нүднд ичр уга йовдл һарһҗана. Эдн хаҗисн одд мет. Бурхн эднд таг харңһуд бәәдг мөңк орм белдҗ[*]. 14Аадмин зурһадгч үйд бәәсн Ханок эднә тускар иигҗ әәлдҗ:

– Хәләтн! Бурхна миңһн, миңһн элчнртә Деед Эзн йовҗ йовна[+]. 15Учрнь эн: Орчлңгин әмтнә зарһинь кех, Бурхиг соңсдго улсиг хар йовдл кеснәс көлтә, Терүнә өмнәс хорта үг келснәс көлтә Тер цааҗлх. 16Эн улс Бурхна өмнәс үг келәд оньдин хүвдән өөлнә. Бийдән олз авхар талдан улст зуһудна, дәкәд болхла көөрнә. Эврәннь хар сансн санаһан оньдин күцәнә[+].


Сагллһн болн зокалмуд

17Зуг тадн, хәәртә үүрмүд мини! Деед Эзн Исус Христосин апостолмудын[†] урдын келсиг бичә марттн[+]. 18Тедн иигҗ келсн бәәнә: Сүл цагт эврәннь хар сансн санаһан күцәдг, таднар наад бәрдг улс һарч ирх. 19Эн улс иткдг улсиг баг-багар салһх. Эдн төрхәрә бәәсн му седвәртән авлгдад, Бурхна Сәкүсн угаһар бәәнә[+]. 20Болв тадн, хәәртә үүрмүд мини! Хамгин әрүн итклән олзлад, нег-негән сурһтн. Әрүн Сәкүснә күчәр зальвртн[+]. 21Бурхн таднд хәәртә болдгиг улм гүүнәр медҗ йовтн. Мана Деед Эзн Исус Христос эврәннь хәәрлтәр таднд мөңк җирһл өгхиг күләтн[+]. 22Итклдән маһдлдг улсла өршәңгү бәәтн. 23Зәрмнь һалас һарһҗ авртн. Зәрмстнь цаһан санаһан күргтн, зуг бийән саглтн. Эднә килнцтә седвәрмүдәр бузрдсн хувцнднь дурго болтн[+]. 24-25Ор һанцхн Бурхн Мана Аврач килнцәс әрвлҗ, Эврәннь туурмҗин өмн тадниг буру уга бәәдлтә байр өгч зогсах арһта. Исус Христосар дамҗад, әмтн Бурхиг магтад күндлтхә! Эклцәс авн өдгә цагт болн мөңкиндән Бурхн хамгин күчтә болн йоста болдгиг әмтн медтхә! Тиигтхә![+]

### Апокалипсис

#### Апокалипсис

Апокалипсис


Нүр үг

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]


#### Нүр үг


Апокалипсис


Нүр үг

Эн дегтр Исус Христос Деед Эзн гиһәд иткҗәсн христианмудыг көөҗәсн цагт бичгдсмн. Автор умшачнртан ицл, урмд өгәд, көөв чигн, зовлңгта болв чигн итклән бичә геетхә гиҗ бичҗәнә. Олмһа келәр бичгдсн дегтрин ик зууднь иләр келлһнә, үзгдлин әңгс барлгдҗ. Эннь талдан улст нуувч болҗахла, зуг тер цага христианмуд умшад медҗ чадв. Тегәд дегтрин һол төрнь олн зүсн хәләцсин әңгсәр дәкн дәкн давтгдна. Иләр келлһиг күн болһн эврәһәрн тәәлв чигн, болв нег төр ахлна: Деед Эзн Христосар дамҗад Бурхн Эврәннь цуг дәәсиг кевтнь диилх, эрлгиг бас диилх. Диилхләрн Бурхн Эврәннь итклтә улсиг шин теңгрин болн шин һазрин әдсәр әдслх.


Учр-утхин зура

Нүр үг 1.1–8

Түрүн үзгдл болн долан чонҗд илгәсн бичг 1.9 – 3.22

Долан тамһта орачксн цаасн 4.1 – 8.1

Долан бүшкүр 8.2 – 11.19

Лу болн хойр аңг 12.1 – 13.18

Олн зүсн үзгдл 14.1 – 15.8

Бурхна уурллһна долан ааһ 16.1–21

Вавилона хольврлһн, аңгин, худл

әәлдәчин болн эрлгин диилгдлһн 17.1 – 20.10

Сүүлңк зарһ 20.11–15

Шин теңгр, шин һазр, шин Ерусалим 21.1–25

Товчлгч үг 22.6–21

#### 1


Оршл

1Эн дегтрт Исус Христосин[†] иләр үзүлсн йовдлмуд бичәтә. Удл уга юн учрхиг Эврәннь зарцнртан үзүлхәр Бурхн эн ил үзүллһ Исуст өгсмн. Исус болхла Эврәннь Йохан гидг зарц тал Бурхна элч илгәһәд энүг медүлҗ[+]. 2Йохан үзсән келҗ, Бурхна үгмүд болн Исус Христосин медүлсн йовдлмудыг бичҗ авч[+]. 3Эн дегтриг умшдг күн буйн-кишгтә! Соңсдг болн умшсан күцәдг күн бас буйн-кишгтә! Яһад гихлә, энүнд бичгдсн йовдлмуд удл уга күцх[+].


Мендллһн

4Би, Йохан, Азийин һазрт бәәсн долан сүзгтни хургудт нерәдҗ энүг бичҗәнәв. Ода бәәдг, урднь чигн бәәсн, иргчдән ирх Бурхн, Терүнә ширән өмн бәәсн долан сәкүсн болн Исус Христос цаһан сана, амулң төвкнүн бәәдл таднд өгтхә![+] 5Хамгин түрүн әмдрсн итклтә герч, һазр болһна хаадудын Залач Исус Христос маднд ик хәәртә болад, цусан асхрулҗ мадниг килнцәс сулдхсмн. 6Эврәннь Бурхндан болн Эцкдән церглүлхин төлә Исус мадниг гелңгүд[†] болсн улс кеҗ ниилүлв. Исус Христос тууртха! Мөңкиндән залтха! Тиигтхә![+] 7Хәләтн: Исус үүлн деер бууҗ йовна. Күн болһн болн Исусиг үлдәр шаасн улс Терүг үзх. Цуг күмн әмтн Исусин тускар оркрх. Тиим. Тиигтхә! 8Би «Альфа» болн «Омега»[*], Түрүңкв болн Сүүлңкв, – гиҗ ода бәәдг, урднь чигн бәәсн, иргчдән ирх сүркә күчтә Деед Эзн Бурхн келҗәнә.


Йохан әмдрсн Исусиг үзснә тускар

9Би, Йохан, тана ахв, таднла әдл Бурхна йосиг күләһәд тесвртәһәр зовлңта йовнав. Эн зовлңгиг бидн, Исусин сурһульчнр[†] болад дааҗанавидн. Бурхна үг болн Исусин медүлсн үнниг тархаснас көлтә намаг Патмос арлд туусмн[+]. 10Деед Эзнә өдрлә би Әрүн Сәкүсәр дүүрәд, ардан бүрәни әдл чаңһ ду соңсв[+]. 11Тер иигҗ келв:

– Үзсән дегтрт цугинь бичҗ авад, Епес, Смирна, Пергәм, Тутыр, Сардис, Пиладельпья, Ләәдикья гидг долан балһснд бәәсн сүзгтни хургудт илгә.

12Тиигҗ келҗәх күүг үзхәр эргҗ хәләхләрн, би олн зул өргсн долан алтн тәвц үзв[+]. 13Тер зулта долан алтн тәвц хоорнд күмни көвүнә[†] дүрстә күн зогссинь би үзв. Тер өрчән алтн бүсәр бүслсн, ут хувцта бәәҗ[+]. 14Толһаннь үснь цаһан ноосн мет, цасн мет цаһан мәр, нүднь һал мет шачаҗ[+]. 15Көлнь һалд цутхад өңглсн күрл мет гилвксн, дунь усна күркрәнә шууган мет чаңһ. 16Барун һартан долан од бәрәд зогсҗ. Амнаснь хойр талан иртә хурц үлд үзгднә. Нүүрнь һал үдин нарн кевтәһәр герлтҗ бәәнә[+]. 17Терүг үзн, би үксн күн мет көлднь киисв. Тиигхлә Тер барун һаран нан деер тәвәд иигҗ келв:

– Бичә ә. Би Түрүңкв болн Сүүлңкв[+].

18Би әмдв. Би үкч одлав, зуг ода мөңкиндән әмд бәәхв. Үклиг залдг, үклин һазриг залдг йосн Нанд бәәнә[+]. 19Үзҗәсән ода болҗахиг болн бас хөөннь чигн учрхиг бичҗ ав. 20Барун һартм бәәсн чини үзҗәсн долан одна болн зул өргсн долан алтн тәвцин нууцин тәәлврнь эн: долан одн гиснь – долан балһснд бәәсн сүзгтни хургудын Бурхна долан элчнр. Зул өргсн долан алтн тәвц гиснь – долан сүзгтни хургуд.

#### 2


Епес балһснд илгәсн бичг

1Епес балһсна сүзгтни хургин Бурхна элчд иигҗ бич: Барун һартан долан од бәрдг зул өргсн долан алтн тәвц заагт йовх Исус Христосин[†] келсн үг эн:[+] 2Чини бәәдл җирһлиг, күнд көдлмшиг, ик тесвртә бәәдлиг Би меднәв. Чи хар саната улсиг тесҗ чадхшич. Бийән апостолмуд[†] гиҗ нерәддг, зуг апостолмуд биш улсиг шалһҗ, тедниг худлч болсиг илдкҗ һарһсичнь бас меднәв[+]. 3Чамаг ик тесвртәһичинь, Мини төлә зовлңган эдлсичинь, цуцрлго Намаг дахсичинь Би меднәв. 4Зуг чи урдк кевәрн Нанд дурн-седклән тәвдгән уурвч. Энчн буру. 5Урднь яһҗ бәәсән тодл. Килнцтә җирһлән үлдәҗ урдк кевәрн бә. Килнцтә җирһлән эс үлдәхләчн Би ирәд чини зулыг ормаснь көндәхв. 6Хәрнь нег сән юмн бәәнә. Николайин сурһульчнр[†] кесн юмнд чи дургоч. Би теднә кеснд бас дургов. 7Сүзгтни хургудт Әрүн Сәкүснә келсиг соңсхар седснь соңстха! Диилвр бәрсн күүнд Би Бурхна садт[†] бәәсн әм өгдг модна темснәс амсх зөв өгхв[+].


Смирна балһснд илгәсн бичг

8Смирна балһсна сүзгтни хургин Бурхна элчд иигҗ бич: Түрүңкнь болн Сүүлңкнь, үкәд Әмдрснь чамд иигҗ келҗәнә:[+]

9– Би чини зовлңгиг, чини угатя-яду бәәдлиг (йосндан болхла, чи байнч) меднәв. Бийән евреймүдт тоолдг улсиг чамаг му келдгинь бас меднәв (зуг тедн еврей биш). Йосндан болхла, теднә хург эрлгин[†] хург[+]. 10Бийләһән учрх зовлңгас бичә ә. Соңс! Тадн дундас зәрмнь сөрхәр түүрмд эрлг суулһх. Тадн арвн өдр зовлңган эдлхит. Үкв чигн итклтә бол, тиигхләчн Би чамд мөңк җирһлин титм зүүлһхв[+]. 11Сүзгтни хургудт Әрүн Сәкүснә келсиг соңсхар седснь соңстха! Диилвр бәрсн күүнд хойрдгч үкл хорлтан күргәшго[+].


Пергәм балһснд илгәсн бичг

12Пергәм балһсна сүзгтни хургин Бурхна элчд чи иигҗ бич: Хойр талан иртә хурц үлд Бәрсинь иигҗ келҗәнә: –[+] 13Чамаг эрлгин ширә бәәсн һазрт бәәдгинь Би меднәв. Эрлг бәәсн һазрт Мини итклтә герчиг Антипаг алсн цагт, чи Нанд иткдгән уурлго Нанла итклтәһәр бәәләч. 14Тиигвчн чамд бас невчкн буру юмн бәәнә. Тадн дунд зәрм улс Баламин ном дахҗ бәәнә. Израилин улсиг килнцд яһҗ орулхиг Балам Балак хаанд зааҗ өгв. Тедн шүтәнә өмн өргсн хотыг идәд, аля йовдл һарһсмн[+]. 15Тиим кевәр тадн дунд Николайин дахгчнрин номд орсн улс бәәнә[+]. 16Килнцтә җирһлән хай! Эс тиигхләчн, Би ирәд амнасм һарч йовх хойр талан иртә хурц үлдәр теднлә дәәлдхв[+]. 17Сүзгтни хургудт Әрүн Сәкүснә келсиг соңсхар седснь соңстха! Диилвр бәрсн күүнд бултулсн манна гидг хотас амсулнав, цаһан чолу өгнәв. Тер чолун деер шин нерн бичәтә бәәх. Тер нериг чолу авсн күүнәс нань күн медшго[+].


Тутыр балһснд илгәсн бичг

18Тутыр балһсна сүзгтни хургин Бурхна элчд иигҗ бич: шачасн һал мет нүдтә, өңглсн күрл мет гилвксн көлтә Бурхна Көвүн иигҗ келҗәнә: –[+] 19Чамаг яһҗ бәәдгинь, Нанд дурта болад иткдгичн Би меднәв. Чи Нанд цергләд, зовлңгиг тесвртә кевәрн даалач. Энүг Би бас меднәв. Ода чамаг урдкас үлү икәр үүлән күцәҗәхиг бас меднәв. 20Зуг невчкн буру юмн бәәнә. Танад Эзабел күүкд күн бийән әәлдәчд тоолад, Нанд иткдг улсиг сурһҗ, буру юм зааһад, аля йовдл һарһад, шүтәдт өргсн хот идәд, бузр юм кеҗәнә. Чи болхла терүг хөрхшич[+]. 21Би терүнд килнцтә җирһлән хайх цаг өгләв. Зуг тер аля бәәдл-җирһлән хайхар седсн уга[+]. 22Хәләтн! Би терүг му гемәр цааҗлхв. Терүнлә хамдан аля кедг улсиг килнцәсн эс һарһхла, би тедниг ик зовлңла харһулхв. 23Би терүнә дахгчнриг алад уга кехв. Болв Намаг әмтнә уха-сана медҗ чаддгиг цуг сүзгтни хургуд медҗ авх. Би таднас күн болһниг кесн үүләрнь цааҗлхв[+]. 24-25Зуг тадн болн нань чигн улс тер күүкд күүнә заасар болсн угат. Эрлгин гүн нууц гиҗ зәрм улс нерәддг номиг тедн дассн уга. Намаг иртл Нанд батар итктн гисн зааврас талдан заавр Би танд өгчәхшв[+]. 26-27Диилвр бәрсн күүнд, цагин чилгч күртл Мини заасиг күцәсн күүнд буру номта улсиг[†] залх йос Би өгхв. Тер йосиг Нанд Эцк өгв. Төмр тайгар тедниг Тер хәрүлх, буһш кевтәһәр цокҗ хамхлх[+]. 28Би терүнд диилврин темдг болгч өрүни од өгхв. 29Сүзгтни хургудт Әрүн Сәкүсн келсиг соңсхар седснь соңстха![+]

#### 3


Сардис хотнд илгәсн бичг

1Сардис гидг хотна сүзгтни хургин Бурхна элчд иигҗ бич: Бурхна долан Сәкүс залдг болн долан од Бәрҗәхинь иигҗ келҗәнә:

– Чини бәәдл җирһлиг Би меднәв. Чамаг әмтн әмд гиҗ тоолна, зуг чи әмн уга[+]. 2Эн бәәдләсн серхнчн! Үлдсн юман геешгон төлә батл. Яһад гихлә, Бурхна хәләцәр эклсн юм күцәһәд угаһичнь Би үзләв. 3Христосин[†] номиг урднь яһҗ авсан, яһҗ соңссан тодл. Терүг зөвтнь күцәҗ килнцтә җирһлән хай! Эн бәәдләсн эс серхләчн, Би хулхач метәр генткн ирҗ чамаг цааҗхв. Чи мини ирх цагиг медҗ чадшгоч[+]. 4Зуг тана Сардис хотнд хувцан цеврәр бәрдг зәрм улс бәәнә. Тедн цаһан хувцтаһан Нанла хамдан йовх, яһад гихлә, тедн энүнлә ирлцәтә болх[+]. 5Диилвр бәрсн күн теднлә әдл цаһан хувц өмсх. Би терүнә неринь әмн-җирһлин дегтрәс һарһлго эврәннь Эцкин өмн, Бурхна элчнрин өмн «Эн күн Мини», гиҗ келхв[+]. 6Сүзгтни хургудт Әрүн Сәкүснә келсиг соңсхар седснь соңстха![+]


Пиладельпья хотнд илгәсн бичг

7Пиладельпья хотна сүзгтни хургин Бурхна элчд иигҗ бич. Эн Давид[†] хаана түлкүртә Әрүн Үннчин келсн үгмүд. Кемр Тер үүдиг секхлә, күн хааҗ чадшго, кемр тер үүдиг хаахла күн секҗ чадшго[+]. 8Би чини бәәдл-җирһлиг меднәв. Чамаг олнд деерк орм эс эзлдгичнь меднәв. Тер бийнь Чи мини ном дахлач, Исусиг медхшв гиҗ төрүц келсн угач. Би чини өмнк үүдиг секүв, күн терүг хааҗ чадшго. 9Хәлә! Бийән евреймүдт тоолдг эрлгин[†] хургин гешүдиг авч ирәд, чини көлд сөгдүлнәв. (Йосндан тедн евреймүд биш.) Тиигәд тедн Намаг чамд дуртаг лавта медх[+]. 10Чи Мини заасар тесҗ бәәввч. Тер учрар Би чамаг һазр деер улсиг сөрсн цагт харсҗ авхв. Тедниг ик зовлңла харһулҗ Би сөрхв[+]. 11Удл уга ирхв. Дииләчин титмиг чамас күн булаҗ авшгон төлә Нанд батар иткҗ бә[+]. 12Диилвр бәрсн күн Мини Бурхна сүмд түшг болҗ зогсад, төрүц тендәс һаршго. Би тер күүнә деер Мини Бурхна нериг болн Мини Бурхна балһсна нериг бичхв. Тер Шин Ерусалим балһсн теңгрәс Мини Бурхнас бууҗ ирх. Шин нерән тер күн деер бас бичхв[+]. 13Сүзгтни хургудт Әрүн Сәкүснә келсиг соңсхар седснь соңстха![+]


Ләәдикья балһснд илгәсн бичг

14Ләәдикья балһсна сүзгтни хургин Бурхна элчд иигҗ бич: Эн Тиигтхә гисн үннч итклтә герчин үг. Бурхн Терүгәр дамҗҗ цугинь үүдәҗ[+]. 15Би чини бәәдл-җирһлиг сәәнәр меднәв. Чамаг халун чигн бишинь, киитн чигн бишинь Би меднәв. Халун эс гиҗ киитн болсн болхла, деер болх билә. 16Зуг чи халун чигн, киитн чигн биш – бүләнч. Тер учрар Би чамаг амнасн нульмад хайснла әдләр көөҗ һарһнав. 17Чи бийән муульта, сана зовадган, угатя, сохр, нүцкн бәәдгән медлго: «Би байнв, элвг-делвг бәәнәв, нанд юмн керго», – гиҗ келнәч[+]. 18Мини селвг эн: байн болхин төлә һалд әрүслсн алт Нанас хулдҗ ав, бийән хувцлхар нүцкн ичртә цогцан хаахар Нанас цаһан хувц хулдҗ ав. Юм үзхин төлә нүдндән түркдг эм Нанас хулдҗ ав[+]. 19Дурлсн улсан Би керлдәд заснав. Килнцтә йовдлан хайҗ, Нанд халун зүркәрн итк![+] 20Соңс! Би чини үүднә ца зогсад, үүд цокҗанав. Күн Мини ду соңсад, үүдән секхлә, Би гертнь орад, терүнлә хамдан хотынь эдлхв[+]. 21Би диилвр бәрәд Эцктәһән хамдан Терүнә ширәд суулав. Тиигҗ Би диилвр бәрсн күүнд Нанла хамдан ширәдм суух зөв өгхв[+]. 22Сүзгтни хургудт Әрүн Сәкүснә келсиг соңсхар седснь соңстха![+]

#### 4


Теңгрт бәәсн сөгдлһн

1Энүнә хөөн би теңгр деер секәтә үүд үзв. Урднь нанд келсн бүрәни ә мет дун иигҗ келв:

– Наар, хөөннь юн учрхиг би чамд үзүлхв[+].

2Тер дарунь Әрүн Сәкүсәр би дүүрв. Теңгр деер ширә бәәҗ. Тер ширәд Бурхн сууҗ[+]. 3Сууснь йаспд болн сардс гидг эрднь чолун мет ноһан, улан өңгәр герлтҗ бәәнә. Ширән эргнд смарагд гидг эрднь чолун мет ноһан өңгәр гилвксн солңһ бәәҗ. 4Эн ширән эргнд талдан хөрн дөрвн ширә бәәҗ. Тер ширәст хөрн дөрвн көгшә суула. Тедн алтн титмтә, цаһан хувцта билә[+]. 5Ширә талас цәклһн цәкләд, шууган, оһтрһун дун һарад бәәв. Ширән өмн долан һал – Бурхна долан Сәкүсн асҗ бәәнә[+]. 6Нимгн мөснлә әдл цегән шил теңгс мет нег юмн ширән өмн бәәҗ. Ширән эргнд дөрвн үзг болһнднь тал талдан әмтә дөрвн юмн зогсҗ. Тедн өмнән, ардан кесг нүдтә бәәҗ[+]. 7Түрүңкнь арслңгин бәәдлтә, хойрдгчнь туһлын бәәдлтә, һурвдгчиннь чирәнь күүнә чирәтә әдл бәәҗ. Дөрвдгчнь нисҗ йовх һәрд шовуна дүрстә билә. 8Тедн дөрвүлн тус-тустан зурһан җивртә, җиврнь һаза дота уга кесг нүдтә. Өдр сө уга тедн оньдиндән:

«Әрүн, Әрүн, Әрүн Деед Эзн!
Хамгин сүркә күчтә
Урднь бәәсн,
Ода бәәдг
Иргчдән ирх Бурхн!» – гиһәд келәд бәәнә.

9-11Эн дөрвн әмтә юмс ширәд суусн мөңкиндән бәәдг Бурхнд магтал, ханлт өргәд күндлҗ бәәхлә, хөрн дөрвн көгшәһәс ширәд Суудгин өмннь унад, мөңкиндән Бәәдгт сөгднә. Тедн эврәннь титмән ширән өмн тәвәд иигҗ келнә:

«Мана Деед Эзн Бурхн!
Та цугинь үүдәләт!
Тана таалар цугнь үүдҗ бәәнә!
Тер учрар
Тана алдр бәәдлин тускар әмтн келнә,
Таниг күндлнә,
Йоситн туурулна!
Тиим зөв Танд бәәнә!»[+]

#### 5


Орачксн цаасн болн Хурһн

1Тиигхлә би Суусна барун һартнь хойр таласнь бичәтә, долан тиизтә цаас үзв[+]. 2Йос бәрсн Бурхна элчиг:

– Тиизиг эвдҗ задлх, цаасиг секх зөвтә күн бәәнү? – гиһәд чаңһ дууһарн келҗәсинь би үзв.

3Зуг теңгр, һазр деер, һазр дор чигн тер цаасиг күн секҗ чадсн уга. 4Тер цаасиг секәд умшх күн уга болсн учрас би һашудҗ оркрҗ бәәләв. 5Тиигхлә көгшәсин дундас негнь:

– Бичә ууль, хәлә! Йудан тохмас һарсн арслң, Давидин[†] үлдл тохм диилвр бәрҗ. Тер долан тииз эвдҗ задлх, цаасиг секҗ чадх, – гиҗ нанд келв[+].

6Ширән өөр зогсҗасн Хурһиг би үзв. Терүг әмтә дөрвн юмн болн көгшәс эргҗ зогсҗ. Тер тәклд тәкгдсн хурһна бәәдлтә бәәҗ, долан өвртә, долан нүдтә бәәҗ. Долан өвр болн долан нүдн гиснь: һазр болһнд илгәгдсн Бурхна долан Сәкүсн[+]. 7Хурһн өөрдәд, ширә деер Суусна барун һарас цаас авв. 8Терүг цаас авсна хөөн дөрвн әмтә юмн болн хөрн дөрвн көгшәс Хурһнд сөгдцхәв. Көгшәс тус-тустан һартан ятх, саңгин идәһәр дүүрң ааһ бәрсн бәәлә. Саңгин идәһәр дүүрң аһ гиснь: Бурхна улсин мөргүл[+]. 9Тедн шин дууһан дуулцхав:

– Цаас авад тиизинь задлх зөв Танд бәәнә. Яһад гихлә, Та тәкл болад Эврәннь цусарн Бурхнд[+] 10тохм болһнас, келн болһнас, келн-әмтн болһнас әмтиг хулдҗ авлат. Та теднәр Бурхна гелңгүд[†] болсн улс тедн һазриг залх[+].

11Тиигхлә би хәләһәд ширән эргнд тоолҗ болшго Бурхна элчнрин, әмтә дөрвн юмсын болн көгшәсин ду соңсв:[+] 12Тәклин алгдсн Хурһн цецн уха, байн зөөр, күч, йос бәрх ачта! Терүг улс туурулх, күндлх йоста![+] 13Теңгр, һазр деер, һазр дор, теңгст бәәсн әмтә киитә тоотнь, цуг орчлңд бәәсн тоотнь иигҗ келсинь би соңсв: Ширәд Сууснь болн Хурһна күч-йос Бәрснь тууртха! Мөңкиндән Тедниг күндлтхә![+] 14Әмтә дөрвн юмс: Тиигтхә, – гиҗ келв. Тиигхлә көгшәс сөгдҗ мөргцхәв[+].

#### 6


Түрүңк зурһан тииз

1-2Хурһн ном бичәтә цаасна долан тиизин негинь задлхла, дөрвн әмтә юмна негнь оһтрһун дууһар:

– Нааран ир, – гиһәд дуудна.

Би цаһан мөр үзв. Тер мөрн деер һартан нум бәрсн күн сууҗ. Терүнд титм зүүлһв. Тер диилвр бәрсн мөртә күн бәәҗ, цааранднь диилвр бәрхәр һарч ирҗ[+]. 3Цаасна хойрдгч тииз Хурһн задлхла, хойрдгч әмтә юм: Нааран ир, – гив. 4Тиигхлә улан зеерд мөрн һарч ирв. Эн мөриг унсн күн делкәд бәәх эвиг әмтнәс авх йоста бәәҗ. Тер учрар әмтн нег-негән алдг болв. Тер күүнә һарт ик үлд бәрүлҗ[+]. 5Хурһн һурвдгч тииз задлхла, һурвдгч әмтә юмн: Нааран ир, – гисинь би соңсв. Тиигхлә хар мөрн һарч ирв. Терүн деер чиңнүр бәрсн күн сууҗ. Энүг би үзв. 6Әмтә дөрвн юмн бәәсн һазрас:

– Нег өдрин җалвинь һанцхн нег кило цаһан буудя, эс гиҗ һанцхн һурвн кило ичмән болна. Зуг олив болн уста үзм моддыг бичә үрә! – гисн дуунла әдл юм би соңсв[+].

7Хурһн дөрвдгч тииз задлхла: нааран ир гисн әмтә юмна ду би соңсв. 8Тиигхлә бор мөрн һарч ирв. Тер мөрн деер Үкл гидг нертә юмн сууҗ. Түүнә ардас «Үклин һазр» гидг юмн дахад һарч ирв. Тедн хоюрн орчлңгин дөрвдгч әңгиг дәәһәр, харһнлһнар, му гемәр, зерлг аңгудар дамҗҗ алх йоста бәәҗ[+]. 9Хурһн тавдгч тиизиг задлхла, тәклин ширә дор бәәсн Бурхна үгиг итклтә кевәр тархаснас көлтә алгдсн улсин сүмсдиг би үзв[+].

10– Сүркә күчтә Әрүн Үннч Деед Эзн! Кезә күртл Та һазр деер бәәсн мана цус асхрулсн улсиг гемшәл уга, цааҗлл уга бәәхмт? – гиҗ тедн чаңһ дууһар хәәкрцхәв[+].

11Теднә күн болһнд цаһан хувцн өггдв:

– Исуст церглҗ тана ахнр-дүүнрлә әдләр алгдсн улсин то эс күцтл, невчк күләҗәтн. Бичә зовтн! – гиҗ теднд келлә[+].

12Хурһн зурһадгч тиизиг задлхла, һазр икәр чичрв. Нарн хар хувцн мет харңһурад, сар цусн метәр улатрв[+]. 13Теңгрин одд, инҗр модна көк темсн кевтәһәр догшн салькнд нәәхләд унцхав. 14Теңгр цаасн мет орагдад, уул, арл болһн ормасн көндрв[+]. 15Орчлңгин хаадуд, йос бәрдг улс, цергин ахлачнр, баячуд, тоомсрта улс, зарцнр, сул улс цугтан хадын көндәд, уулын хад чолун заагт орҗ бултцхав.

16– Мадн деер унад, ширәд Суусн Бурхна нүднәс, Хурһна цухлас мадниг бултулыт![+] 17Яһад гихлә, Теднә алдр цухлын өдр ирв. Тер цухлын өмнәс кен тесҗ бәәҗ чадхмб? – гиҗ тедн келцхәв[+].

#### 7


Израилин нег зун дөчн дөрвн миңһн күн

1Энүнә хөөн би Бурхна дөрвн элчнриг үзв. Тедн һазрин дөрвн үзгт зогсад, һазр тал, теңгс тал, модд тал сальк үләшгоһар гиҗ дөрвн сальк бәрҗ. 2Дорд үзгәс һарч йовх әмд Бурхна тамһта элчиг би үзв. Тер һазрт болн теңгст хорлт кех йоста Бурхна элчнрт чаңһ дууһарн иигҗ келв:

3– Мана Бурхна зарцнрин маңна деер тамһ эс тәвтл һазрт, уснд, моддт хорлт бичә күргәтн[+].

4Нег зун дөчн дөрвн миңһн күн маңнадан Бурхна тамһта болсинь би соңсв. Тедн цуг Израилин арвн хойр уңг-тохмас һарсн улс бәәҗ, уңг-тохм болһнас арвн хойр миңһн күн чигн. 5-8Йудан уңг-тохмас, Рубен уңг-тохмас, Гадын уңг-тохмас, Ашерин уңг-тохмас, Напталин уңг-тохмас, Манашен уңг-тохмас, Шимона уңг-тохмас, Левин уңг-тохмас, Исахарин уңг-тохмас, Зебулуна уңг-тохмас, Йосипин уңг-тохмас, Беньяминә уңг-тохмас орҗ.


Тоолҗ болшго олн күн

9Энүнә хөөн келн-әмтн болһнас, әәмг болһнас, келн болһнас тоолҗ болшго олн күн ширән өмн, Хурһна өмн цаһан хувцтаһан шавдл зандн модна бүчрмүд һартан бәрҗ зогссинь би үзв[+].

10– Ширә деер Суусн мана Бурхн болн Хурһн мадниг аврла! – гиҗ тедн чаңһ дууһарн хәәкрҗәнә[+].

11Бурхна элчнр цугтан ширәг, көгшәсиг болн әмтә дөрвн юмиг эргҗ зогсҗала. Дәкәд ширән өмн элкдҗ унад Бурхнд мөргцхәв[+].

12– Мана Бурхн алдр туурмҗта, цецн ухата, күчтә, ачта! Мана Бурхнд магтал, мөңкиндән ханлт! Тиигтхә![+]

13– Цаһан хувцтань кемб? Альдас эдн ирсмб? – гиҗ нег көгшә нанас сурв.

14– Аав, та эврән меднәт, – гиҗ би хәрү өгв.

– Эдн ик алдр зовлң дааһад, Хурһна цусар хувцан уһаҗ цаһалһсн улс[+]. 15Тегәд чигн эдн Бурхна ширән өмн зогсад, өдр сө уга Бурхна сүмд церглнә. Ширәд Сууснь эднлә хамдан бүүрлҗ, эн улсыг харсх. 16Эдн дәкҗ өлсшго, ундасшго, һаң халун, нарн чигн эднд мууһан хальдашго[+]. 17Яһад гихлә, ширән өөр зогссн Хурһн эдниг хәрүлҗ, урсдг булг тал дахулҗ авч ирх. Бурхн теднә нүднәс асхрсн нульмс болһниг арчх[+].

#### 8


Бичәтә цаасна доладгч тииз

1Хурһн бичәтә цаасна тиизиг задлхла, теңгр деер өрәл часин туршарт ә-чимән уга болв[+]. 2Би Бурхна долан элчиг үзв. Тедн Бурхна өмн зогсла, долан бүрә теднд бәрүлв[+]. 3Бурхна талдан элч ирәд, тәклин бәәрнә өөр зогсв. Һартнь алтн сав бәәҗ. Бурхна улсин мөргүллә ниилүлхин төләд болн ширән өмн бәәсн алтн тәклин бәәрнд бәрц бәрхин төләд терүнд дала саңгин идә өгч[+]. 4Бурхна улсин мөргүллә дегц Бурхна элчин һарт бәәсн савас һарсн саңгин идәнә утан Бурхнд өргц болв[+]. 5Бурхна элч сав авад, тәклин бәәрнәс һалта цог савд тәвәд һазрт хайв. Тер дарунь оһтрһун дун һарад, шууган болад, цәкл цәкләд, һазр чичрв[+].


Түрүңк дөрвн бүрә

6Бүрә бәрсн Бурхна долан элч бүрәһән татхар белдцхәв. 7Түрүңк элч бүрәһән татв: цуснла хольсн һал болн мөндр һазрт унв. Һазрин һурвдгч хүв деернь урһсн моддла, олн зүсн ноһанла хамдан шатҗ одв[+]. 8Бурхна хойрдгч элч бүрәһән татв. Шатҗасн ик уул мет нег юмн теңгсин уснд хайгдв. Теңгсин һурвдгч хүвнь цуснд хүврв[+]. 9Теңгсин һурвдгч хүвин әмтә киитә юмс үкәд, тенд кермс уга болҗ одв. 10Бурхна һурвдгч элч бүрәһән татв. Һал мет шатҗасн алдр одн теңгрәс һарад, һолмудын болн усна булгудын һурвдгч хүвднь унв[+]. 11Тер одна нернь – Шарлҗн. Усна һурвдгч әңгнь һашурҗ одв, олн әмтн тер усиг ууһад үкҗ одв. Яһад гихлә, тер усн һашурҗ одв. 12Бурхна дөрвдгч элч бүрәһән татв. Нарн, сар, одд цагин һурвдгч хүвднь герл өгшгоһар эвдгдҗ. Өдрин һурвна нег хүвднь нарн герл өгдго болв. Сар болн одд болхла сөөһин һурвна нег хүвднь герл өгдго болв[+]. 13Ик деер теңгрт нег һәрд шовуг нисҗ йовхинь би үзв. Терүг чаңһ дууһарн иигҗ келсиг соңсв.

– Әәҗәнәв! Әәҗәнәв! Үлдсн һурвн бүрән ә соңсгдхла, һазр деер бәәсн улс басл зовлңган эдлх.

#### 9

1Бурхна тавдгч элч бүрәһән татхла, теңгрәс һазрт унсн од би үзв. Йорал уга худг секдг түлкүр однд өгв[+]. 2Тер йорал уга худг секв. Терүнәс ик бешәс һарчах кевтә, утан һарад аһариг дүүргәд, нарна герлиг хаав. 3Утанас царцаха һарад һазр деер тарв. Һазрин чим хорхан йос терүнд өгв[+]. 4Һазрин олн зүсн урһмлд болн моднд хорлт күрглго, зуг маңнадан Бурхна тамһ уга әмтнд хорлт күрг гисн заквр теднд өгв[+]. 5Эн әмтиг аллго тавн сардан зовах зөв теднд өгв. Тедн чим хорха хатхсн метәр әмтиг зовав. 6Тер цагт әмтн үкл хәәх зуг олҗ чадшго, үкхәр седх, зуг үкл теднүр иршго[+]. 7Тер царцаха дәәнд белдсн мөрнә бәәдлтә, толһа деернь алтн титм мет юмта бәәҗ. Нүүрнь күүнә чирә дураҗ. 8Үснь күүкд улсин үсн мет, шүднь арслңгин сая мет. 9Төмр мет хуйгта, җиврин шууган дәәнд довтлсн кесг мөрн тергнә шууган мет билә. 10Тедн чим хорхан сүүлтә болн хатхурта, тедн сүүләрн әмтнд тавн сардан хорлт күргәх зөвтә бәәҗ. 11Теднә хан йорал уга худгиг залдг Бурхна элч – нернь еврей келәр Абадон, грек келәр Аполион. (Эвдәч гисн утхта.) 12Түрүңк зовлң давхла, энүнә хөөн дәкәд хойр зовлң аашна[+]. 13Бурхна зурһадгч элч бүрәһән татв. Бурхна өмн бәәсн тәклин алтн ширән дөрвн талк үзгәс дун соңсгдв. (Тәклин алтн ширән дөрвн талкнь өврин бәәдлтә бәәсмн.)[+] 14Тер бүрән дун Бурхна зурһадгч элчд иигҗ келнә:

– Евфрат гидг алдр һолд күләтә Бурхна дөрвн элчиг сулдха![+]

15Бурхна дөрвн элч күмни һурвдгч хүвинь алхин төләд сулдгдв. Эн час, өдр, сар болн җилин төлә тедн бийән белдәд бәәҗ. 16Би мөртә цергин тооһинь соңсв. Тернь хойр зун сай бәәҗ. 17Тер мөрдинь би үзгдлдән үзв. Тер мөрд деер суусн улсин хуйгнь һал мет улан, сапфир гидг эрднь чолун мет көк, күкр мет шар өңгтә бәәҗ. Мөрдин толһас арслңгин толһан бәәдлтә бәәсмн. Һал, утан болн күкр амнаснь һарад бәәҗ. 18Мөрнә амнас һарсн һурвн аюл: һал, утан болн күкр күмни һурвдгч хүвинь алҗ уга кеҗ. 19Яһад гихлә, мөрнә күчнь амн сүл хойрт бәәҗ. Сүүлмүд моһан толһан бәәдлтә бәәҗ. Терүгәрн тедн хорлт күргв. 20Эн олн аюлас әмд үлдсн әмтн эврәннь кедг юман хайсн уга, тедн хар сәкүсдт, юм соңсҗ үзҗ йовҗ чаддго алтн мөңгн зес, чолун болн модн шүтәдт сөгддгән уурсн уга[+]. 21Тедн кү алдган, бө кедгән, аля бузр йовдл һарһдган, хулха кедгән хайсн уга[+].

#### 10


Орачксн бичкн цаасн

1Би Бурхна йос бәрдг талдан элчиг үзв. Тер теңгрәс бууҗ ирв. Бурхна элчиг үүлн хувцн мет ораҗ. Толһа деерән солңһта, чирәнь нарн мет гилвксн, көлнь һал бахн мет билә[+]. 2-3Һартан секәтә бичкн цаас бәрсн барун көләрн теңгс ишкәд, зүн көләрн һазр ишкәд арслңгин оркрлһн мет чаңһ дууһар хәәкрв. Терүг хәәкрхлә, долан оһтрһун дун һарв. 4Тер долан оһтрһун дууһар хәәкрхлә, би бичхәр белдүв, зуг теңгрәс һарсн дун иигҗ келв:

– Долан оһтрһун келсн үг нууһад бичә бич[+].

5Тиигхлә теңгс һазр деер зогссн Бурхна элчиг барун һаран теңгрүр өргсиг би үзв. 6Теңгр, һазр, теңгс һурвиг болн тенд бәәсн цуг юмиг үүдәсн мөңкиндән бәәдг Бурхна нер олзлад тер андһар тәвәд:

– Бүтх юмн эрк биш бүтх. 7Бурхна доладгч элч бүрәһән татхла, Эврәннь нууцин зураһан Бурхн күцәх. Энүнә тускар Тер Эврәннь зарц әәлдәчнртән[†] урднь зәңглсмн, – гив[+].

8Урднь нанд үг келсн, теңгрәс һарсн дун дәкәд иигҗ келв:

– Йов! Теңгс деер болн һазр деер зогсҗасн Бурхна элчин һарт бәәсн секәтә цаасинь ав.

9Би Бурхна элчүр өөрдәд, тер бичкн цаасиг сурв.

– Эн цаасиг авад ид. Чини геснд һашун болх. Зуг амндчн бал идсн мет әмтәхн болх, – гиҗ тер нанд келв[+].

10Би Бурхна элчин һарт бәәсн цаас авад идв. Тер цаасн амндм бал мет әмтәхн болв. Идәд дуусхлам гесндм һашун болв.

11– Чи келн-улсин, келмүдин болн кесг хаадудын тускар дәкн әәлдх зөвтәч, – гиҗ нанд келв.

#### 11


Хойр герч

1Тер кемҗәлхин төлә нанд тайг өгв.

– Йовад Бурхна сүмиг тәклин ширәтә хамднь кемҗәл. Дотрнь сөгдҗәх улсиг тоол[+]. 2Сүмин һазак бәәриг бичә кемҗәл. Яһад гихлә, тер буру номта улст[†] өгсн юмн. Тедн әрүн балһсиг дөчн хойр сардан даҗрад залх[+]. 3Һашудсн цагт өмсдг хувцта хойр герчән илгәнәв. Тедн миңһн хойр зун җирн өдрт әәлдх йоста болх.

4Эн хойр герч – орчлңгин Деед Эзнә өмн зогссн хойр олив модн, зул өргсн хойр тәвц болҗана. 5Теднд күн хоран күргхәр седхлә, теднә амнаснь һал һарад өшәтнриг уга кех. Тиигәд эн герчнрт хоран күргхәр седсн күн тиигҗ алгдх. 6Әәлдсн цагтан тедн теңгр хаах, хур ордгинь уурулх. Усиг цуснд хүврүлх дурта цагтан, һазрт аюл илгәх. Тедн тиим йоста болх[+]. 7Тедниг герчлҗ дуусхлань, йорал уга худгас һарсн догшн аң хойр герчин өмнәс дәәлдҗ, тедниг диилҗ алх[+]. 8Теднә әмн уга цогц алдр балһсна уульнцд кевтх. Тенд урднь теднә Деед Эзн кирс деер цааҗлгдсмн. Эн балһсна теҗг нернь Содом болн Египет. 9Келн-әмтн болһнас, әәмг болһнас, келн болһнас цуг улс һурвн өдр дундур эн күшмүд хәләҗ үкәрт оршах зөв өгшго[+]. 10Тер хойр әәлдәч һазрт бәәсн улсиг зовасн учрас күмни улс теднә үклд икәр байрлх. Әмтн нег-негндән белг өгәд нәр кех. 11Һурвн дундур өдр давхла, Бурхнас һарсн әмнә Сәкүсн теднә цогцд орад, тер хойр герч босад көләрн зогсҗ. Энүг үзсн улс икәр әәцхәҗ[+].

12– Нааран, деегшән һартн, – гиҗ теднд келсн чаңһ дун теңгрәс һарсинь тер әәлдәчнр[†] соңсв.

Тер хойр герч үүлн деер теңгрүр өөдлв. Теднә өшәтнр энүг үзв[+]. 13Тер дарунь һазр икәр чичрв. Балһсна арвдгч хүвнь хольврад унҗ одв. Эн һазр чичрлһнд долан миңһн күн үкв, наадкснь икәр сүрдәд, теңгрин Бурхнд туурмҗ өргв[+]. 14Хойрдгч зовлң давад, һурвдгч зовлң бачм кевәр өөрдҗ йовна[+].


Доладгч бүрә

15Бурхна доладгч элч бүрә татв.

– Мана Бурхн болн Терүнә илгәсн Аврач орчлңгиг залх йоста болв. Бурхн мөңкиндән залх, – гисн кесг чаңһ дун теңгрәс соңсгдв[+].

16Бурхна өмн суусн хөрн дөрвн көгшәс элкдҗ киисәд Бурхнд сөгдҗ келцхәв:[+]

17– Ода бәәдг, урднь чигн бәәсн, Деед Эзн, сүркә күчтә Бурхн! Алдр күч авад орчлңгиг залсндтн ханлт өргҗәнәвидн![+] 18Буру номта улс килңнҗ бәәнә. Болв Тана цухлын цаг ирв. Та үксн улсиг зарһла харһулхит. Тана зарцнрт, әәлдәчнрт, Бурхна улст болн таниг әәдг тоомсрта болн тоомср уга улст ачинь хәрүлх цагнь ирв. Орчлңгиг хоосрулҗах улсиг уга кех цаг өөрдв![+] 19Теңгрт бәәсн Бурхна сүм тер дарунь секгдәд, тенд бәәсн бооцана[†] хәәрцг үзгдв. Генткн цәкл цәкләд, шууган, оһтрһун дун һарад, мөндр икәр орад, һазр чичрв[+].

#### 12


Күүкд күн болн лу

1Теңгр деер алдр темдг үзгдв. Нарар хувц кеҗ өмссмн, көл дорнь сарта, толһа деерән арвн хойр одта титм зүүсн күүкд күн үзгдв[+]. 2Тер күүкд күн саата болад гиигрхәр, элкн мошклхла, хәәкрәд зовад бәәҗ. 3Теңгрт талдан темдг үзгдв. Долан толһата, арвн өвртә, толһа болһнднь бичкн титмтә һал улан лу[†] һарч ирҗ[+]. 4Терүнә сүүлнь оддын һурвдгч әңгнь бәрҗ авад һазрт шивчкв. Күүкд күүнә гиигрх цагинь күләһәд, тер лу үринь авч идхәр өмннь гетәд суув. 5Күүкд күн көвү һарһҗ. Тер көвүн төмр тайгар цуг күмн әмтиг хәрүлх зөвтә бәәҗ. Нилх көвүг Бурхн тал деегшән, Терүнә ширә тал өөдлүлсмн[+]. 6Күүкд күн көдә һазрт белдсн бәәрнүр темцҗ зулад гүүҗ одна. Тенд түүнд нег миңһн хойр зун җирн өдр теҗәл өггдх[+]. 7Теңгр деер ик дән болҗ. Михаил гидг Бурхна ах элч талдан элчнртәһән лууһин өмнәс дәврҗ. Лу болхла эврәннь элчнртәһән терүг зөрәд дәәлдҗ[+]. 8Зуг лу элчнртәһән хамдан диилгдҗ. Теңгр деер теднд бәәх бәәрн үлдәсн уга. 9Лу элчнртәһән хамдан һазрур көөгдв. Эн кезәңк моһа, Гемшәч болн Өшәтн гидг нертә күмн әмтнә худлч[+]. 10Энүнә хөөн би теңгрәс һарсн чаңһ ду соңсв.

– Ода мана Бурхн эврәннь улсан аврх! Тер Эврәннь йосан олзлад хан мет залх! Бурхна илгәсн Аврач орчлңгиг залх. Яһад гихлә, ахнр-дүүнриг Бурхна өмн өдр сө уга гемшәдг Гемшәч ода уга болҗ одв. Тер теңгрәс көөгдв[+]. 11Тедн Хурһна цусар болн эврәннь цәәлһсн үнн үгәрн терүг диилцхәв. Кергтә цаглаһан, тедн әмән әрвллго үкхдән белн билә[+]. 12Теңгрт бәәсн цуг әмтә тоотнь байрта бәәтхә! Зуг һазр, теңгс басл зовлңган эдлхит, яһад гихлә, эрлг[†] тадн тал бууҗ ирв. Цагнь ахр болсн учрас тер ик цухлта бәәнә[+].

13Һазрур көөгдсән медәд, лу нилхиг һарһсн күүкд күүг көөдг болв. 14Көдә һазрт бәәсн эврәннь бәәрндән нисәд күртхә гиһәд, тер күүкд күүнд ик һәрд шовуна хойр җивр өгч. Тенд терүг һурвн җил дундур теҗәх, тенд эрлгәс бултх[+]. 15Гиигрсн күүкд күүг һолын урсхулар уга кехәр лу амнасн һол мет дала ус һарһҗ. 16Зуг тер күүкд күүнд һазр шуурад нөкд болҗ, лууһин амнас һарсн усиг зальгв. 17Лу тер күүкд күүнд улм килңнәд, терүнәс төрсн үрдүдлә дәәлдхәр һарад йовна. Тер үрдүд Бурхна заавриг күцәдг бәәҗ болн Исусин сексн үннд итклтә бәәҗ[+]. 18Лу теңгсин көвәд ирәд зогсҗ.

#### 13


Хойр догшн аң

1Теңгсин усн дотрас долан толһата, арвн өвртә аң һарч ирсинь би үзв. Өвр болһнд титмтә, толһа болһнд Бурхиг муурулдг нерд бичәтә бәәҗ[+]. 2Тер аң ирвскин бәәдлтә, көлнь аюһин көллә әдл, амнь арслңгин амнла әдл бәәҗ. Лу[†] терүнд эврәннь күчән, әмтиг залх алдр йосан өгч[+]. 3Тер аңгин нег толһань үклин шавта бәәсинь би үзв. Зуг тер үклин шав эдгҗ. Энүг үзсн улс икәр өврәд аңгиг дахҗ. 4Лу аңд эврәннь йосан өгсн учрас цуһар лууд сөгдҗ. Эн аңла кен әдлцхмб? Энүнлә кен дәәлдҗ чадхмб? – гиҗ цуһар аңд сөгдәд келцхәв. 5Тер догшн аңд дөчн хойр сарин туршарт бийән буульх, Бурхна тускар му келх зөв өггдҗ[+]. 6Тегәд аң Бурхиг, Терүнә нериг болн бүүрлсн бәәриг, теңгрт бәәсн цуг юмсыг экләд харана. 7Бурхна улсин өмнәс дә босхх, тедниг диилх зөв тер авч. Әәмг болһниг, келн-әмтн болһниг, келн болһниг залх йос тер авч[+]. 8Орчлңд бәәсн күмн әмтн терүнд сөгдх. Зуг әмн-җирһлин дегтрт орчлң үүдхәс өмн[*] бичгдсн улс терүнд сөгдшго. Эн әмн-җирһлин дегтр алгдсн Хурһна дегтр мөн[+]. 9Соңсхар седснь соңстха![+] 10Бәргдх зөвтә күн бәргдх, үлдәр алгдх зөвтә күн үлдәр алгдх. Бурхна улс тесвртә, итклтә болх зөвтә гиснь эн үгмүдәс медгднә[+]. 11Талдан догшн ик аңгиг би үзв. Тер аң Хурһнла әдл хойр өвртә бәәҗ. Лу кевтәһәр ду һарад, тер һазр дорас һарч ирв. 12Тер түрүңк догшн аңгин чирәд терүнә йос олзлад, һазр деер бәәсн күмн-әмтиг эдгсн шархта түрүңк аңд сөгдүлв. 13Тер аң алдр онц темдг үзүлҗ, әмтнә чирәд теңгрәс һал һарһад һазрт хайҗ[+]. 14Түрүңк аңгин өмн хойрдгч аң онц темдгүд үзүлҗ, әмтиг меклв. Тер аң һазрт бәәсн улст иигҗ закв:

– Үлдәр шавтгдад әмд үлдсн түрүңк аңгин дүрстә шүтә кетн![+] 15Эн шүтән келхин төләд болн шүтәнд эс мөргсн улсиг алх зәрлг өгдг болхин төләд, түрүңк догшн аңгин шүтәнд әм орулх зөв хойрдгч аңд өггдв. 16Нерн уга болн нертә, байн болн угатя, сул болн мухла цуг улс цугтаднь барун һартнь эс гиҗ маңнаднь тамһ күчәр тәвх зәрлг хойрдгч аң өгв. 17Учрнь иим: тамһ уга күн юм хулдх, хулдҗ авх арһ уга болх. Тамһ гиснь: аңгин нерн эс гиҗ аңгин нернә то. 18Энүг медхин төлә цецн ухата болх кергтә. Ухата күн аңгин тооһин чинр-утхнь медҗ чадх. Аңгин то – лавта күүнә тонь. Эн тонь: 666.

#### 14


Хурһна болн Терүнә авргдсн улс

1Бурхна Хурһиг Сион уулд зогсҗасинь би үзв. Терүнлә хамдан зун дөчн дөрвн миңһн күн бәәҗ. Теднә маңна деер Хурһна болн Терүнә Эцкин нерн бичәтә бәәҗ[+]. 2Усна күркрәнә шууган мет оһтрһу йир чаңһар күрҗңнсн дун мет болн җиңнсн ятхин айс мет дун соңсгдв[+]. 3Ширән өмн, әмтә дөрвн юмна өмн, көгшәсин өмн 144.000 күн шин ду дуулҗана. Эднәс даву талдан күн эн дууг дасҗ дуулҗ чадсн уга. Орчлңгин әмтнәс һанцхн эдн авргдсн бәәҗ[+]. 4Тедн күүкд күүнлә бийән бузрдалго, гер мал угаһар бәәдг бәәҗ. Тер улс Хурһна йовсн хаалһар дахҗ йовна. Орчлңгас һанцхн тедн авргдсмн. Тедн Бурхна улс болн Хурһна улс Бурхнд бәрсн түрүңк урһцин дееҗ мет билә[+]. 5Тер улсиг худл келдгоһар цуһар меднә, тегәд чигн теднд буру уга.


Бурхна һурвн элч

6Би Бурхна талдан элчиг үзв. Тер һазрт бәәсн улст, ямаранчн келн әмтнд, цуг әәмг болн баг келнд тархахин төлә мөңк Сән Зәңг һартан ик деер теңгрт нисҗ йовҗ.

7– Бурхиг күндлтн! Терүнд магтал өргтн! Бурхна зарһин цаг ирв. Теңгрин, һазрин, теңгсин, усна булгудын Үүдәчд сөгдтн! – гиҗ тер чаңһ дууһар келлә.

8– Вавилон каарв! Алдр Вавилон каарв! Чаһр күүг авлсн метәр Вавилон аля-бузр йовдларн келн-әмтн болһниг авлснь мөн. Тер учрар Бурхн тер әмтиг цааҗла харһулх, – гиҗ Бурхна түрүңк элчиг дахсн хойрдгч элч келв[+].

9-11Догшн аңд, терүнә дүрстә шүтәнднь сөгдәд маңнадан эс гиҗ һартан тамһинь авсн күн болһн Бурхна цухлын чаһрас уух. Уснла хольгдад уга эн чаһриг Бурхн Эврәннь цухлын ааһд кев. Эн улс Бурхна әрүн элчнрин болн Хурһна чирәд һалта күкрд тусҗ зовлңган эдлх. Тедниг зовадг һалын утан мөңкиндән һарх. Яһад гихлә, догшн аңд, терүнә дүрст сөгдсн, терүнә нертә тамһта улс өдр сө уга зовҗ, амр-зая уга бәәх, гиҗ Бурхна хойрдгч элчиг дахсн һурвдгч элч чаңһ дууһар келв[+][+]. 12Бурхна заавриг күцәдг Исуст иткдг Бурхна улс тесвртә бәәх зөвтәнь эн үгмүдәс медгднә[+]. 13Генткн би теңгрәс ду соңсв. Тер иигҗ келв:

– Бичҗ ав: Эн цагас авн экләд Деед Эзнд иткдг улс болҗ үкдг улс буйн кишгтә!

Әрүн Сәкүсн хәрүднь:

– Буйн кишгтә мөн! Тедн көдлмшән чиләһәд амрч бәәтхә! Яһад гихлә, теднә күцәсн керг-үүлнь ардаснь дахҗ йовна! – гиҗ келв[+].


Урһц

14Тиигәд би хәләһәд, цаһан үүл үзв. Тер үүлн деер Суусна дүрснь күмни күүнә дүрстә бәәҗ. Тер толһадан алтн титм зүүҗ, һартан хурц иртә хадур бәрҗ[+]. 15Бурхна талдан элч сүмәс һарад үүлнд Суусиг дуудад:

– Цуг һазр деер урһцнь болвсрҗ. Хурах цаг ирхлә, хадуран олзлҗ урһциг хадҗ ав, – гиҗ чаңһ дууһарн келв[+].

16Үүлн деер Сууснь хадурар һазрт бәәсн урһциг хадад хурав. 17Бурхна талдан элч теңгрт бәәсн сүмәс һарна. Һартнь бас хурц иртә хадур бәәҗ. 18Тәклин ширә бәәсн һазрас дәкәд нег Бурхна элч һарв. Тер һалын эзн бәәҗ.

– Ода һазрин уста үзм сән болвсрсн учрас уста үзмин темсинь хадурарн хадҗ ав, – гиҗ хурц хадурта Бурхна элчд тер чаңһар келв.

19Бурхна элч хадурарн хадҗ һазрин уста үзмин темсинь хураҗ авад, Бурхна цухлын алдр һазрт хайв. Тенд уста үзм шахҗ шүүс кедг бәәҗ[+]. 20Уста үзм шахдг һазрт балһсна һазань бәәҗ. Тендәс һарсн цусн һол мет урсад гүүнәрн күсдундур метр, утарн һурвн зун шаху дууна һазрт деврҗ.

#### 15


Бурхна сүүлңк долан аюлта элчнр

1Тиигхлә би теңгр деер талдан алдр онц темдг үзв. Тернь: Бурхна долан сүүлңк аюлта элчнр. Эднә хөөн Бурхна цухл чилв[+]. 2Дәкәд би һалла хольсн шил теңгс үзв. То болсн нертә догшн аңгиг болн терүнә дүрстә шүтәг диилсн улсиг би бас үзв. Тедн Бурхна ятх бәрәд, теңгсин көвәд зогсҗаҗ[+].

3– Сүркә күчтә Бурхн! Тана кесн үүл ик алдр болн өврмҗтә! Келн-әмтн болһна хан. Тана хаалһ чик болн үнн![+] 4Таниг күндлдго, туурулдго күн бәәхий? Та һанцхн әрүн Бурхнд! Һазр деер бәәсн цуг келн әмтн ирәд Танд сөгдх. Яһад гихлә, Тана үнн чик керг-үүлмүдиг цуһар ил үзлә! – гиҗ тедн Бурхна зарц Мошен дуулсн дууг болн Хурһна дууг дуулҗ[+].

5Энүнә хөөн би хәләһәд, теңгрт секгдсн хамгин әрүн бәәриг үзв. Тер герчллһнә өргә дотр бәәҗ[+]. 6Герчллһнә өргәһәс долан аюлта Бурхна долан элчнр һарч ирв. Тедн өрчән алтн бүсәр бүслсн гилвксн цаһан хувцта бәәҗ[+]. 7Әмтә дөрвн юмна негнь Бурхна долан элчнр болһнднь мөңкиндән бәәдг Бурхна цухлар дүүрң долан алтн ааһ өгв[+]. 8Герчллһнә өргә Бурхна туурмҗас болн күч-йоснас һарчах утаһар дүүрв. Бурхна долан элчнрин долан аюл эс дуустл күн хамгин әрүн бәәрн дотр орҗ чадсн уга[+].

#### 16


Сүүлңк долан аюлмуд

1– Долан ааһас Бурхна цухлыг һазр болһнд йовҗ асхтн! – гисн чаңһ дун хамгин әрүн бәәрнәс һарсинь би соңсв.

Тер дун Бурхна долан элчнрт энүг келҗ[+]. 2Бурхна негдгч элч йовад, һазр деер ааһас асхна. Тер дарунь догшн аңгар тамһлгдсн болн терүнә дүрстә шүтәнд мөргдг улсин цогц деернь әәмшгтә өөртә шарх һарна[+]. 3Бурхна хойрдгч элч теңгсин уснд ааһас асхна. Тер дарунь усн үксн күүнә цусн мет болад одна, уснд бәәсн цуг әмтә тоотнь үкҗ одна[+]. 4Бурхна һурвдгч элч һолд, усна булг болһнд ааһас асхна. Тер уснь цуснд хүврнә[+]. 5Бурхна элч, цуг усна эзн, иигҗ келсинь би соңсв:

– Та әрүн Бурхнд! Та урднь бәәһәд оньдиндән бәәдг биләт! Тана кесн зарһтн үнн чик![+] 6Эн һазрин улс Бурхна улсин болн әәлдәчнрин[†] цус асхрулла, тегәд чигн Та эдниг цусар услҗанат. Эдн кесн үүлән эдлҗәнә[+].

7Деед Эзн сүркә күчтә Бурхн! Тана зарһтн үнн болн әрүн чик! – гисн дун тәклин ширәһәс һарсинь би соңсв[+].

8Цаарандан Бурхна дөрвдгч элч эврәннь ааһас нарн деер асхна. Тегәд әмтиг һаң халуһар шатах зөв тер авв. 9Ик һаң халунд әмтн шатв. Тер цагт әмтн эн аюлын Эзн Бурхиг му келәд, килнцтә үүлән хайсн уга, Бурхиг туурулсн уга[+]. 10Тавдгч Бурхна элч догшн аңгин ширәд ааһас асхна. Терүнә нутг харңһурад, әмтн ик зовлңгас көлтә келән зууцхав[+]. 11Тедн шавта, шархта болсн учрас теңгрин Бурхиг му келв, болв килнцтә йовдлан хайсн уга. 12Бурхна зурһадгч элч Евфрат гидг алдр һолд ааһас асхна. Дорд үзгин хаадудт хаалһинь белдсәр Евфрат гидг һолын усн хагсҗ одҗ[+]. 13Лууһин, догшн аңгин болн худл әәлдәч һурвна амнас тус-тустан һурвн меклән дүрстә хар сәкүсн[†] һарсинь би үзв[+]. 14Тер һурвн хар сәкүсн онц темдг үзүлв. Сүркә күчтә Бурхна алдр өдрлә дәәлдхәр цуг делкән хаадудыг цуглулхар тедн һарна[+]. 15Соңстн! Хулхач герт генткн ордг кевәр би ирхв. Чирм нүцкн һаршгоһар, бийән һуташгоһар, эврәннь хувцан хадһлҗ, саг-сергг бәәсн күн буйн кишгтә![+] 16Тер һурвн хар сәкүсн орчлңгин хаадудыг еврей келәр Армагедон гидг нертә һазрт цуглулҗ. 17Бурхна доладгч элч аһар деер ааһас асхна. Сүм дотрас ширә бәәсн һазрас «Күцв», – гисн чаңһ дун һарв. 18Тегәд цәкл цәкләд, оһтрһун дун, ик шууган һарад, һазрин ик чичрлһн болв. Эн һазрин чичрлһн күн үүдснәс авн үзгддго[+]. 19Ик алдр балһсн һурвн әңгәр әңгрв. Келн-әмтн болһна балһсд хольврв. Алдр Вавилоныг догшн цухлын ааһас уулһхар Бурхн терүг санҗ тодлв[+]. 20Арл, уул болһн уга болҗ одв[+]. 21Дөчн кило дүңгә ик мөндр теңгрәс әмтн деер унв. Мөндрин аюлд икәр зовад, әмтн Бурхиг му келцхәв, яһад гихлә, тер аюл йир күчр болв[+].

#### 17


Ик нертә аля күүкд күн догшн аң хойр

1Долан ааһ бәрсн Бурхна элчнрин негнь нан тал өөрдәд иигҗ келв: – Нааран ир! Дала һолын усна өөр суусн ик нертә аля күүкд[*] яһҗ цааҗгдхинь чамд үзүлнәв[+]. 2Һазрин хаадуд терүнлә аля, бузр йовдл кеҗ, һазрт бәәсн улс терүнә аля бузр чаһрас ууҗ согтсмн[+]. 3Би Әрүн Сәкүсәр дүүрв, Бурхна элч намаг эҗго көдәд авч ирнә. Тенд улан догшн аң деер суусн күүкд күүг би үзв. Тер аң деер Бурхиг му келдг олн нерд бичәтә бәәҗ. Тер аң долан толһата арвн өвртә бәәҗ[+]. 4Күүкд күн улавцр, көк болн улан хувцта, алтн кеерүлһтә, эрднь чолуһар, сувсар кесн чимгтә бәәҗ. Һартнь зута болн бузр-аля йовдлмудар дүүрң алтн ааһ бәәҗ. 5Терүнә маңнаднь нууц тәәлвртә нернь бичәтә бәәҗ. Тер нернь эн: Вавилон гидг алдр балһсн – орчлңгин аля күүкд улсин болн зута йовдлын эк. 6Бурхна улсин цусар, Исусин тускар герчлсн улсин цусар терүг согтсинь би үзв. Тер күүкд күүг үзәд би йир икәр өврв[+].

7– Яһад өврәд бәәнәч? Эн күүкд күүнә болн терүнә суусн долан толһата, арвн өвртә аңгин нууц чинринь би чамд ода цәәлһҗ өгнәв. 8Чини үзсн аң урднь әмд билә, ода тер әмн уга. Зуг тер йорал уга худгас һарад үкллә харһх. Орчлң үүдснәс өмн әмн-җирһлин дегтрт нернь эс бичгдсн әмтн аңгиг үзәд икәр өврх. Яһад гихлә, тер аң урднь әмд билә, ода әмн уга, зуг хәрү ирх[+]. 9Цугинь медҗ авхин төлә цецн ухан кергтә. Долан толһа гиснь – күүкд күн суусн долан өөдм һазр, бас тернь долан хан болҗана. 10Түрүңк тавнь өңгрҗ одла, негнь ода ширә деер сууна, сүүлңкнь ирәд уга. Тер ирхләрн хан болҗ удан үлдшго. 11Урднь әмд бәәсн, ода әмн уга аң долан хаадудын негнь, эн нәәмдгч хан болҗ хәрү ирх. Эн үкллә харһх. 12Чини үзсн арвн өвр – арвн хан мөн. Тедн әмтиг залад уга, зуг аңла хамдан хан болад, нег частан йос бәрх зөв авх[+]. 13Тер арвн хаадуд нег ухан-саната, болв тедн эврәннь йосан болн күчән догшн аңд өгх. 14Тедн Хурһнла дәәлдх. Зуг Хурһн Эврәннь Бурхна дуудсн, шүүҗ авгдсн итклтә дахгчнртаһан тедниг диилх. Яһад гихлә, Тер эздүдин Эзн, хаадудын Хан[+].

15Дәкәд Бурхна элч иигҗ келв:

– Аля күүкд күн суусн дала һолын усн гиснь – олн зүсн келн-улс, олн келн. 16Чини үзсн арвн өвр болн аң аля күүкд күүнд дурго болад, терүнә эзлсн юминь цугинь булаҗ авад, күүкд күүг чим нүцкн үлдәх. Эдн күүкд күүнә цогц махмудынь идәд, терүг һалд шатах[+]. 17Яһад гихлә, Бурхн Эврәннь таалыг күцәх сана арвн хаадудын уханднь орулсмн. Бурхна таал эн: Бурхна үг эс күцтл арвн хаадуд нег уха-сана зүүһәд, йос күчән аңд өгх. 18Чини үзсн күүкд күн болхла орчлңгин хаадудыг залдг алдр балһсн мөн.

#### 18


Вавилон балһсна каарлһн

1Энүнә хөөн Бурхна талдан элчиг теңгрәс бууҗахинь би үзв. Тер ик йоста бәәҗ. Бурхна элчәс асҗах гегән һазрт тусҗ цугинь герлтүлв. 2Тер чаңһ дууһарн иигҗ хәәкрв:

– Вавилон ка тусв! Алдр Вавилон каарв! Тер зүсн зүүл хар сәкүсдин болн бузр җигшүртә шовудын [болн зүсн-зүүл бузр аңгудын] гер болҗ[+]. 3Яһад гихлә, орчлңгин әмтн болһн, хан болһн терүнлә бузр-аля йовдл кедг бәәҗ. Орчлңгин кувцнр терүнә байн зөөрәс көлтә икәр байҗҗ[+].

4Тер хоорнд талдан дун теңгрәс һарсинь би соңсв:

– Эн балһснд бәәсн әмтнлә әдл килнц һарһшгон төлә, энүнд илгәсн Бурхна цааҗла харһшгон төлә, Мини улс, эн балһснас һартн! 5Яһад гихлә, энүнә килнц теңгрт күрч. Тегәд Бурхн энүнә хар йовдлмудыг тодлв[+]. 6Эн балһснд бәәсн улс талдан әмтнд ю кесн болна, тедү метәр бийсднь кеһәд, дәкәд хойр холванд икәр ачинь хәрүлтн. Эн бийнь талдан улст белддг ундас хойр холванд үлү чаңһ унд энүнә ааһднь кетн[+]. 7Яһҗ эн алдр бәәдләрн бийән бууляд, байн элвг-делвгәр бәәдг билә, тедү мет зовлң, түрү-зүдүг энүнд илгәтн. Яһад гихлә, эн балһсн бийдән келҗ: «Би ширәд суусн хатн ханв. Би белвсн күүкд күүнлә әдл төрүц юмнд һашудшгов, гейүршгов». 8Энүнәс көлтә нег өдрин кемҗәд тер ик аюлла харһх: тер му гемәр гемтәд, залуһан гееһәд, берк гидгәр харһнх. Энүг цааҗла харһулсн Деед Эзн Бурхн сүркә күчтә болсн учрас эн ик һалд шатҗ одх[+]. 9Энүнлә хамдан бузр-аля йовдл кесн, байн зөөрт орлцсн орчлңгин хаадуд Вавилон балһсиг шатасн һалын утаг үзҗ, энүнд зовҗ оркрх. 10Тедн энүнлә әдл зовх гиҗ әәһәд, балһсна цаад зогсад иигҗ келх: Ю, әәҗәнәв! Әәҗәнәв! Алдр балһсн! Бат балһсн Вавилон! Нег часин эргцд чи гемшәгдҗ цааҗла харһвч. 11Күн орчлңгин кувцнрин өлг-эд эс хулдҗ авдг учрас тедн энүнд зовад оркрҗ һашудх. 12Өлг-эднь эн: алтн, мөңгн, эрднь чолун болн сувсн, цаһан болн гилвксн улавцр көк хувцн, торһн болн улан хувцн, зүсн-зүүл каңкнсн үнртә модн, занын сояһар, үнтә модар, зесәр, төмрәр болн һаньтг чолуһар кеҗ сиилүлсн чимгүд, 13шинз[*] гидг каңкнсн үнртә талхн, зать саңгин идән, мирр гидг тосн, каңкнсн үнртә үнтә либанон гидг талхн, чаһр, олив тосн, һуйр, цаһан буудя, мал, хөд, мөрд болн тергд, мухла улс болн кел бәргдсн улс.

14– Чини эзлхәр седсн сән юмн уга болҗ одв. Чини байн зөөрчн, чини цуг сәәхн гилвкдг юмн уга болҗ одв. Болв дәкҗ чи тедниг хәрү авч чадшгоч, – гиҗ кувцнр энүнд келв.

15Эн балһсна байн хулдар байҗсн кувцнр, энүнлә әдл зовхас әәһәд цаад зогсх. Тедн һашудҗ оркрх.

16– Әәҗәнәв! Әәҗәнәв! Алдр балһсн! Цаһан гилвксн, улавцр көк болн улан хувц эн өмсдг билә. Эн бийән алтар, эрднь чолуһар болн сувсар кеерүлдг билә! 17-18Негхн цагин кемҗәд эн эврәннь бәәсн зөөрән геечкв!

Кермиг залачнр болн кермәр йовдг улс, матросмуд болн теңгсәр йовад мөңг шиңгәдг улс балһснас цаад зогсад, түүмрин утаг үзәд, иигҗ хәәкрлә: Иим алдр балһснас даву алдр балһсн уга бәәсн биший? 19Тедн һашудад, толһа деерән үмсн цацад оркрҗ һундл төрв:

– Әәҗәнәв! Әәҗәнәв! Алдр балһсн! Теңгсәр йовад, цуг кермсин залачнр энүнә зөөрәс байҗсн биший? Негхн цагин кемҗәд тер цугинь геечкв. 20Теңгр, Бурхна улс, апостолмуд,[†] әәлдәчнр[†] энүнд байрлтха! Яһад гихлә, Бурхн эн балһсиг таднд му кесн учрас зарһла харһулла.

21Йос бәрсн Бурхна элч теермин чолу авад:

– Иим күчәр алдр балһсн Вавилон ка тусх, әмтн терүг дәкҗ үзшго, – гиҗ келәд уснд хайчкв.

22Ятхин, бүрән, бүшкүрин айс болн көгҗмчнрин дун Вавилона уульнцд дәкҗ төрүц соңсгдшго. Чини урн һарта көдләчнр уга болҗ одх, теермин чолуна шууган чини уульнцд соңсгдшго. 23Шамин герл чини уульнцд дәкҗ үзгдшго. Хәрд һарчах күүкнә болн күргнә дун дәкҗ соңсгдшго. Чини кувцнр эн балһснд хамгин күчтә улс билә. Чи бө, удһн йовдл кеҗ келн-улс болһниг меклләч! 24Әәлдәчнриг болн Бурхна улсиг алснд Вавилон бурута болсн учрас цааҗла харһв. Тиим! Вавилон орчлңгин улсиг аллһнд лавта бурута![+]

#### 19


Вавилон каарсна байр

1Энүнә хөөн теңгрин тоотнь олар цуглрсн мет шууга би соңсв. Тернь олн әмтнә дун: Бурхн тууртха! Мана Бурхн – Аврач! Мана Бурхн сүркә күчтә болн алдр![+] 2Энүнә зарһ – йосн болн үнн чик! Әмтнлә аля йовдл һарһад, теднәр хар йовдлыг күчәр келһүлдг олн меддг аля күүкд күүг Бурхн зарһла харһулла. Тер күүкд күн зарцнринь алсн учрас Бурхн терүг цааҗв![+]

3Тедн дәкн хәәкрцхәв:

– Бурхн тууртха! Эн шатаҗах балһсна һалын утан мөңкиндән деегшән һарх[+].

4Хөрн дөрвн көгшә болн әмтә дөрвн юмн элкдҗ унад, ширәд суусн Бурхнд сөгдцхәв.

– Тиигтхә! Бурхн тууртха! – гиҗ тедн келцхәв[+].


Хурһна хүрм

5– Нертәнь, нерн угань, цугтан Бурхнд церглдг болн Терүг күндлдг улс мана Бурхиг туурултн! – гисн дун ширә талас һарчахинь би соңсв[+].

6Тиигхлә олн улсин дун мет, ик күркрәнә шууган мет, оһтрһу мет дун иигҗ келсинь соңсв:

– Бурхн тууртха! Мана сүркә күчтә Бурхн залдг болв![+] 7Хурһна хүрмин цаг ирв, Терүнә күүкн бийән белдв. Цуһар байсҗ байрлтха! Бурхиг туурултха![+] 8Күүкнд цевр гилвксн хувц өгсмн. Хувцн гиснь – Бурхна улсин цаһан йовдлмуд[+].

9Дәкәд Бурхна элч нанд иигҗ келв:

– Бичҗ ав! Хурһна хүрмин нәәрт дуудгдснь буйн кишгтә!

Дәкәд немв:

– Эн йосн Бурхна үгмүд.

10Би терүнд сөгдхәр көлднь унв.

– Бичә тииг! Би чамла әдл, Бурхнд иткдг чини ахнр-дүүнрлә әдл зарцв. Тедн Исусин сексн үнниг дахҗ йовна. Тер учрар Бурхнд сөгд! – гиҗ Тер келв. Яһад гихлә, Исусин сексн үнн әәлдәчнрт[†] әәлдх арһ өгнә[+].


Цаһан мөртә күүнә тускар

11Теңгр заагрхла, би цаһан мөр үзв. Мөрн деер суусн күн Итклтә болн Үннч. Үнн-чик кевәр зарһ кеҗ Тер дәәлдг билә. 12Тер шачах һал мет нүдтә, толһа деернь кесг титмтә. Деернь бийәсн нань күн меддго нерд бичәтә[+]. 13Цуснд будгдсн хувц тер өмссн бәәҗ. Нернь – Бурхна Үг[+]. 14Цевр, гилвксн цаһан хувц өмссн, цаһан мөрд унсн теңгрин цергүд ардаснь йовна. 15Амнаснь хурц иртә үлд үзгднә. Тер үлдәрн буру номта улсиг[†] диилх. Төмр тайгарн тедниг залх, сүркә күчтә Бурхна цухлын алдр һазрт болн уста үзм дардг уста үзм көләрн шахх[+]. 16Терүнә хувцн деер болн һуйднь: Хаадудын Хан, Эздүдин Эзн гидг нерн бичәтә[+]. 17Би нарн деер зогсҗах Бурхна элчиг үзв. Тер теңгр деер нисҗ йовсн шовудт чаңһ дууһарн хәәкрв:

– Наартн, цуһар Бурхна алдр нәәрт нисҗ иртн! 18Хаадудын, миңһн цергин толһачнрин, цергүдин, мөрдин болн мөртә улсин, сул болн зарцнрин, нертә болн нерн уга, цуг улсин күш идхәр наартн!

19Тиигхлә би догшн аңгиг болн һазрин хаадудыг цергтәһинь үзв. Тедн цаһан мөрн деер Суусна өмнәс, Терүнә цергин өмнәс дәәлдхәр цуглрҗ[+]. 20Болв догшн аң болн худл әәлдәч бәргдв. Тер худл әәлдәч догшн аңгин өмн өвәрц йовдлмуд үзүлдг бәәҗ. Тер өвәрц йовдлмударн догшн аңгин тамһта болн терүнә дүрстә шүтәнд мөргдг улсиг меклдг бәәҗ. Догшн аң болн худл әәлдәч күкрәр шатҗасн нуурт әмдәр хайгдв[+]. 21Мөрн деер суусна амнас һарчасн үлдәр догшн аңгин церг алгдҗ. Цуг шовуд теднә күшмүдиг цадтлан идцхәҗ[+].

#### 20


Миңһн җил

1Теңгрәс бууҗ йовх Бурхна элчиг би үзв. Һартан тер йорал уга худгас түлкүр болн күнд цев бәрҗ[+]. 2Бурхна элч көгшн моһаг Гемшәч, болн Өшәтн гидг лууг бәрҗ авад күлв. Тер миңһн җилдән күләтә бәәх[+]. 3Терүг йорал уга гүн һазрт хаяд, үүдинь төдгләд, тамһ тәвҗ. Бурхна элч терүг күмни улсиг бичә меклтхә гиҗ миңһн җилин туршарт тиигҗ суулһҗ. Энүнә хөөн тер ахрхн цагт сулдхгдх[+]. 4Би зарһ кех йоста ширәс деер суусинь үзв. Исусин тускар келснәс болн Бурхна үг тархаснас көлтә хәәчлә харһулгдсн улсин сүмсд үзв. Тедн догшн аңд болн терүнә дүрстә шүтәнд мөргсн уга, терүнә тамһиг маңнадан болн һартан тәвүлсн уга. Тедн әмдрәд, Бурхна илгәсн Аврачла хамдан миңһн җилд нойлҗ йовла[+]. 5Наадк үксн улс миңһн җил давад уга бәәтл әмдршго. Эн үксн әмтнә түрүңк әмдрллһн. 6Эн цагт әмдрллһнд орлцсн күн буйн кишгтә. Эдн Бурхна улс. Эдн хойрдгч үкллә харһшго. Бурхна болн Христосин[†] гелңгүд[†] болҗ, эдн Терүнлә хамдан миңһн җилд залх[+].


Эрлгиг диилснә тускар

7Миңһн җил давсна хөөн эрлг[†] бәрәнәсн сулдхгдх. 8Цуг һазрт бәәсн келн-улсиг меклхәр тер һарх. Тер улсин нерн Гог Магог хойр. Эрлг тедниг дәәлхәр цуглулх. Тооһарн тедн теңгсин элсн мет олн болх[+]. 9Тедн һазрар тарад, Бурхна улсин һазриг болн Бурхна дурта балһсиг бүслх. Зуг теңгрәс һарсн һал тедниг кевтнь шатаһад алх[+]. 10Дәкәд тер улсиг меклсн эрлг күкрәр шачасн нуурт хайгдх. Догшн аң болн худл әәлдәч бас тенд хайгдх. Тедн өдр сө уга мөңкиндән тенд зовагдх[+].


Сүл зарһ

11Ик цаһан ширә болн ширә деернь Суусиг би үзв. Теңгр һазр хойр терүнә өмн уга болҗ одв. Дәкҗ күн тедниг үзсн уга[+]. 12Нертә, нерн уга үксн улсиг ширән өмн зогсҗасинь болн дегтрмүд секәтәһинь би үзв. Дәкәд талдан дегтр секәтә бәәҗ. Тернь әмн-җирһлин дегтр. Үксн улс дегтрмүдт бичгдсн теднә кесн йовдлмударнь зарһла харһулгдсн бәәҗ[+]. 13Теңгсин дотр бәәсн үксн улсиг усн һарһҗ өгв. Үкл болн Үклин һазрт бәәсн үксн улсиг һарһҗ өгв. Күн болһн кесн йовдларн зарһла харһулгдв[+]. 14Энүнә хөөн Үкл болн Үклин һазр һалта нуурт хайгдв. Һалта нур гиснь: хойрдгч үкл мөн. 15Әмн-җирһлин дегтрт нернь эс бичгдсн күн болһн һалта нуурт хайгдв[+].

#### 21


Шин теңгр болн шин һазр

1Энүнә хөөн би шин теңгр болн шин һазр үзв. Урдк теңгр һазр хойр болн теңгс уга болҗ одв[+]. 2Әрүн балһсн шин Ерусалим теңгрәс, Бурхнас бууҗ йовхинь би үзв. Эн балһсн күргнә төлә белн болад хәрд һарчах күүкн мет билә[+]. 3Ширә талас һарчах чаңһ ду би соңсв:

– Хәләтн! Ода Бурхн әмтнлә хамдан бүүрлх. Бәәрнь әмтнә дунд бәәх. Тедн Бурхна келн-әмтн болх, болв Бурхн Бийнь теднлә хамдан бәәдг теднә Бурхн болх, – гив[+]. 4Бурхн әмтнә нүднәс һарчах нульмсинь арчх. Күн дәкҗ үкшго. Өвчн-зөвүр уга, уульлһн-дууллһн уга цуһар бәәх. Яһад гихлә, урдк бәәсн юмн өңгрәд уга болв[+].

5Ширә деер Сууснь иигҗ келв:

– Би цугинь шинәс үүдәнәв.

Дәкәд нанд келв:

– Энүг бичәд ав! Эн үгд иткҗ болҗана. Яһад гихлә, эн йосн үнн[+].

6Дәкәд Тер нанд келв:

– Цугнь күцв! Би «альфа» болн «омега»[*], Би Эклцв болн Чилгчв. Ундасҗасн күүнд би җирһлин булгас өңгәр ус өгхв[+]. 7Диилвр бәрсн күүнд Би цуг энүг өгхв. Би терүнә Бурхн болхв, тер Мини көвүн болх[+]. 8Әәмтхә, Исуст иткдгән уурсн улс, бузр килнц кедг, алач-булачнр, аля кедг, бө кедг, шүтәнд мөргдг улс, худлчнр болхла, күкрәр шатҗасн нуурт хайгдх. Эн нур хойрдгч үкл[+].


Шин Ерусалим

9Сүүлңк долан аюлар дүүрң долан ааһта Бурхна долан элчнрин негнь нан тал өөрдв.

– Нааран йов! Би чамд Хурһна келсн күүкиг, авалиг үзүлхв, – гиҗ тер нанд келв[+].

10Әрүн Сәкүсәр би дүүрв. Бурхна элч намаг ик уулын ора деер авч ирәд, теңгрәс, Бурхнас, әрүн Ерусалим балһсн бууҗахинь үзүлв[+]. 11Эн балһсн Бурхна туурмҗта герләр гилвксн билә. Тер герл йаспд гидг эрднь чолун мет көк улан өңгтә болн шил мет цегән билә[+]. 12Балһсн ик өндр эрстә, 12 үүдтә билә. Бурхна 12 элч тус-тустан үүдн болһнд зогсҗ. Үүдн болһнд Израилин 12 уңг-тохмин нерд тус-тустан бичәтә бәәҗ. 13Үзг болһнднь 3 үүдн: 3 үүдн дорд үзгт, 3 – өмн үзгт, 3 – ар үзгт, 3 – барун үзгт. 14Балһсна эрс 12 чолута ул деер зогсҗ. Ул болһнднь тус-тустан Хурһна 12 апостолын[†] нерд бичәтә[+]. 15Нанд үг келсн Бурхна элч кемҗәлгч алтн тайгта билә. Тер балһсиг, үүд болһниг болн эрсиг кемҗәлх саната бәәҗ[+]. 16Балһсн дөрвлҗн бәәҗ: утарн болн өргнәрн әдл бәәҗ. Бурхна элч кемҗәлгч тайгарн балһсиг кемҗәлхлә, тернь 2400 дууна һазр бәәҗ. Утарн, өргнәрн, өндрәрн әдл бәәҗ. 17Дәкәд Бурхна элч эрсин зузанынь кемҗәлв. Тернь 66 метр бәәҗ. Цуг энүг Бурхна элч әмтнә кемҗәһәр тоолсн билә. 18Балһсна эрс йаспд гидг эрднь чолуһар кегдсмн, балһсн бийнь болхла йосн алтар кегдҗ. Тер шил мет цегән билә. 19-20Балһсна эрсин улмуд олн-зүсн эрднь чолуһар кеерүлгдҗ. Түрүңк йаспд, хойрдгч сапфир, һурвдгч агат, дөрвдгч смарагд, тавдгч сардоникс, зурһадгч сардион, доладгч хризолит, нәәмдгч берилл, йисдгч топаз, арвдгч хрисопрас, арвн негдгч гиацинт, арвн хойрдгч аметист[+]. 21Арвн хойр үүднь сувсар кегдҗ. Үүдн болһн нег сувсн билә. Уульнц болһн шил мет цегән алтар кегдҗ. 22Балһсн дотр сүм би үзсн угав. Яһад гихлә, терүнә сүм – Эврән Деед Эзн сүркә күчтә Бурхн болн Хурһн мөн. 23Нарн, сар хойрин герл тер балһснд керг уга билә, яһад гихлә, Бурхна туурмҗ энүнд герл өгнә. Хурһн энүнә шам болна[+]. 24Орчлңгин улс болһн эн герлд йовдг болх. Һазрт бәәсн хаадуд эврәннь зөөрән энүнд авч ирх. 25Сө уга болсн учрас балһсна үүдн оньдин секәтә болх. 26Келн-әмтн болһн зөөрән болн алдр олзан балһснд авч ирх. 27Зуг бузр юмн балһснд оршго, җигшүртә, ичртә юм кедг, худлч улс тиигәрән төрүц оршго. Әмн-җирһлин дегтрт, Хурһна дегтрт нернь бичәтә күн болһн тер балһснд орх[+].

#### 22

1Бурхна болн Хурһна ширәһәс урсҗ йовх шил мет цегән әмн-җирһлин усна һолыг Бурхна элч нанд үзүлв. 2Эн һол балһсна уульнцин тал дундаһур урсдг билә. Һолын эрг болһнд әмн-җирһлин модд урһсн билә. Тедн нег җилд сар болһн 12 дәкҗ урһц өгдг бәәсмн. Тер модна хамтхас әмтиг эдгәхин төлә бәәсмн[+]. 3Бурхнд таасгддго күн чигн, юмн чигн балһснд бәәшго. Энд Бурхна болн Хурһна ширә бәәх, Бурхнд зарцнр Терүнд церглх. 4Тедн Бурхна чирә үзх, Бурхна нерн теднә маңнад бичәтә болх[+]. 5Энд сө уга болх, шам, нарна герл чигн керг уга болх. Яһад гихлә, Деед Эзн Бурхн теднә герл болх. Тедн мөңкиндән залх[+].


Исусин ирлһн

6Бурхна элч нанд иигҗ келв:

– Эн үгмүдт иткҗ болҗана, яһад гихлә, эн йоста үнн. Әәлдәчнрт[†] урмд өгдг Деед Эзн Бурхн удл уга юн учрхиг зарцнртан үзүлхәр Эврәннь элчиг илгәв[+].

7– Соңстн! Удл уга Би ирхв. Эн дегтрин әәлдхлин үгмүд күцәдг улс буйн-кишгтә! – гиҗ Исус келҗәнә[+].

8Энүг соңссн, үзсн күн бив, Йоханв. Үзсн, соңссн хөөн би цугинь нанд үзүлсн Бурхна элчин көлднь унад, терүнд сөгдхәр седләв[+]. 9Зуг тер нанд:

– Бичә тииг! Би чини әәлдәч ахнр-дүүнрлә әдл, чамла әдл болн эн дегтрин үгмүд күцәдг улсла әдл Бурхнд церглдв. Бурхнд сөгд! 10Эн дегтрт бәәсн әәлдхлиг бичә нууһад бә! Яһад гихлә, цуг эн удл уга учрх[+]. 11Му йовдл һарһдгнь му йовдлан цааранднь кетхә, аля бузр йовдл кедгнь аляһан цааранднь кетхә. Сә кедгнь сәәһән цааранднь кетхә. Әрүн улс му йовдл кехәс салтха! – гиҗ келв[+].

12Исус:

– Удл уга би ирхв. Күн болһнд кесн үүләрнь ачинь хәрүлхв. Бурутаһинь цааҗхв[+]. 13Би «альфа» болн «омега». Би Түрүңкв болн Сүүлңкв. Би – Эклцв болн Чилгчв, – гиҗ келв[+].

14Хувцан цеврлҗ уһаснь буйн кишгтә, тегәд чигн тедн әмн-җирһлин моднас темс идҗ чадҗана, балһснд үүдәр орҗ чадҗана[+]. 15Зута килнц кедг, бө шаҗна, аля кедг, алач, шүтәнд мөргдг, худлд дурта болн оньдин худл келдг улст балһснд орх зөв уга болх[+].

16– Би, Исус, сүзгтни хург болһнд бәәсн таднд энүг герчлхин төлә эврәннь элчән илгәвүв. Би Давид[†] хаана тохмин-үлдл, герлтә болн өрүни однла әдлв, – гиҗ Исус келв[+].

17Әрүн Сәкүсн болн хәрд һарчах күүкн:

– Наар! – гинә.

Энүг соңссн күн болһн:

– Наар! – гитхә.

Ундасҗасн күн ирәд, әмн-җирһлин ус өңгәр автха![+]


Чилгч

18Эн дегтрин әәлдхлин үгмүд соңссн күн болһнд би герчлҗәнәв. Эн үгмүдт үлү юм күн немхлә, Бурхн терүг цааҗад, эн дегтрт бичәтә долан аюл илгәх[+]. 19Эн дегтрт бичгдсн әәлдхлин үгмүд күн хасхла, эн дегтрт әмн-җирһлин модна темсәс идх зөв болн әрүн балһснд орх зөв Бурхн тер күүнәс булаһад авх. 20Энүг герчлҗәснь иигҗ келҗәнә:

– Тиим! Удл уга ирхв.

– Тиигтхә! Деед Эзн Исус ирит![+]

21Деед Эзн Исусин цаһан санан таднд цугтаднь күрттхә!

## Тәәлвртә толь (Мошен тавн дегтр)

### Тәәлвртә толь (Мошен тавн дегтр)

Тәәлвртә толь (Мошен тавн дегтр)


Мошен тавн дегтр


А

Ә

Б

Г

Һ

Д

Е

З

И

К

Л

М

Н

О

Ө

П

Р

С

Т

У

Ү

Х

Ц

Ш

Э

Я


Тәәлвртә толь

### Алдр теңгс (Великое море)

Алдр теңгс (Великое море) – өдгә цагт Дунд һазрин теңгс гиҗ нерәдгднә («Әмтнә то авлһн» 34:6).

### Анакин хөөт үйнр, анакмуд (анакимы)

Анакин хөөт үйнр, анакмуд (анакимы) – Израилин әмтн ирхәс урд Хеврон әәмгт, Кананд, бәәрлҗ бәәсн улсин негнь. Тедн ик оврта анакмуд әмтнә хөөт үйнр ик чидлтә болн өндр нурһта бәәҗ («Әмтнә то авлһн» 13:23; «Давтх Закан» 9:2).

### Асхлһна бәрц, асхх бәрц, чаһрин бәрц (возлияние)

Асхлһна бәрц, асхх бәрц, чаһрин бәрц (возлияние) – Бурхна бәрцд орулхар авч ирсн асхлһна бәрц чаһр эс гиҗ зәрмдән тосн болдмн. Тедн тәкл тәкдг ормд асхгдна («Эклц» 35:14; «Левит» 23:13).

### Ах гелң (первосвященник)

Ах гелң (первосвященник) – Ахарона тохма ах гелң эс гиҗ хамгин ах гелң. Бурхна закаһар ах гелң зәрм йослл күцәх зөвтә чигн. Үлгүрнь, җилд нег дәкҗ Хамгин Әрүн бәәрнд, Өргә герт, Сүмд тер орх зөвтә бәәҗ («Әмтнә то авлһн» 35:25).

### Әәлдәч (пророк)

Әәлдәч (пророк) – Бурхна таалыг, Терүнә иләр келсиг әмтнд күргәд келдг күн. Әрүн Сәкүснә заасар әәлдәчнр иргчин бәәдлин тускар келдмн, илдкч болн сурһмҗлгч болҗ әмтиг гемән эрәд Бурхнд итктхә гисн дуудвр кенә («Эклц» 20:6; «Әмтнә то авлһн» 18:15; «Давтх Закан» 18:15).

### Әрүн (святой)

Әрүн (святой) – Библьд «әрүн» гисн үг «талдан, йирдән эн делкәд ирлцшго медән. Тегәд көндәҗ болшго». Хамгин түрүнд эн үг Бурхна. Эн үг «Хуучн бооцанд» зуг Бурхнд нерәдсн юмсин тускар бас келгднә: Өргә гер, Сүм, Бурхна шүтәнә юмсуд. «Әрүн» гисн үгәр Бурхнд иткдг әмтиг нерәддг бәәҗ («Хуучн бооцанд» Израилин әмтиг нерәддг, «Шин бооцанд» Исус Христост иткдг улсин багиг тиигҗ келдг бәәҗ). Әмтн чигн, юмсуд чигн әрүн юмнд әрә һар күрхлә, әрүслгддг болҗана. Болв зәрмдән әрүн юм зөвшәл угаһар көндәхлә, Бурхна цухлла болн засгллһнла харһулгдна. Энүнә тускар нуувчар «Левит» дегтрт 6:18,[27] бөлгүдт бичәтә. Әрүслгдсн әмтн болн юмсуд ямаран чигн цевр биш юмнла харһлго бәәтлән әрүн болҗана. Кемр тедн цевр биш болхла, шинәс Бурхнд мөргхин төлә эс гиҗ мөрглһнд орлцхин төлә тедн бийән цеврлх йоста («Нүүдл» 19:6; «Левит» 11:44-45; 14:8).

### Барун үзгин теңгс (Западное море)

Барун үзгин теңгс (Западное море) – өдгә цагт Дунд һазрин теңгс гиҗ нерәдгднә («Давтх Закан» 11:24).

### Бемб өдр (суббота, еврей келәр «шаббат»)

Бемб өдр (суббота, еврей келәр «шаббат») – еврей улсин долан хонгин доладгч өдр. Израильд әрүн өдр гиҗ нерәднә. Мошен закаһар эн өдриг бүклднь Бурхнд нерәднә. Тегәд бемб өдр көдлмш кедго өдр. Бемб өдр долан хонгин наадк өдрмүлә әдл, Басң өдрин нарн суух кемәс авн бемб өдр нарн суутл болдг чигн («Эклц 2:2-3»; «Нүүдл» 16:23; 20:8-11; 31:13-17; «Левит» 16:31).

### Бооцан (завет, договор)

Бооцан (завет, договор) – Бурхн күүнлә бооца кенә эс гиҗ әмтн хоорндан нернә төлә кежәх хойр халхта бооцан. Түрүләд болхла, Бурхн андһар өгнә, күн терүнә келсн зәрм зокалынь, закаһинь күцәх болҗ зөвшәрнә. Бооцан нег халхта чигн болх билә (Бурхн күүнд андһар өгнә). Зәрмдән бооцаг кехин төлә бәрц бәрдг бәәҗ. Бурхн болн әмтн хойран хоорнд кесн бооцан Библьд һол орм эзлнә. Эннь Библьд Бурхн болн күн хойран хоорнд кегдсн эркн һол төр болҗана. Синай уул деер Бурхн Мошеһәр дамҗад еврей келн-улсла бооца кеҗ. Бурхн евреймүдиг әдслх болҗ, тедниг өшәтнәс харсх андһар өгч. Тедн Бурхнд итклтә болад, Терүнә седвәр күцәх йоста, тиигҗ Закана дегтрмүдт келгдҗәнә («Эклц» 9:9-17; 15:18; «Нүүдл» 6:4; 19:5-6).

### Бооцана хавтха чолуд (скрижали Завета)

Бооцана хавтха чолуд (скрижали Завета) – хойр чолун плиткс. Синай уул деер Бурхн Мошед өгсн Арвн Заавр чолун плиткс деер сииләд һарһгдҗ. Эн бооцан Израилин улсла кегдлә («Нүүдл» 24:12; «Давтх Закан» 4:13).

### Буйсагдх юмн (заклятое)

Буйсагдх юмн (заклятое) – Деед Эзнд бүклдән нерәдсн юмн бәрц бәрлһнд орх эс гиҗ буйсагдх йоста («Левит» 27:21). Буйсагдх юмн әрүн юмнас йилһрнә. Тедн дәәнд бәрҗ авгдсн юмсуд болҗана. Деед Эзнд нерәдгдсн болад бүклдән буйсагдна. Зәрмдән балһсд кевтән буйсагдна («Давтх Закан» 13:12-17).

### Буру номта улс (язычники)

Буру номта улс (язычники) – кезәңк Израилин әмтн талдан улсиг буру номта улс гиҗ цугтаһинь келдг бәәҗ. Яһад гихлә зуг евреймүд Негдсн Бурхнд мөргх йоста. Талдан улс болхла олн бурхдт иткдг бәәҗ. Тедн шүтәнд иткәд, йосн Бурхна хортн болн Терүнә шүүҗ авсн Израилин улсин хортнд тоолгддг бәәҗ. Зәрмдән тедн талдан әмтн гиҗ нерәдгдҗәҗ («Давтх Закан» 32:43).

### Бурхна элч (ангел)

Бурхна элч (ангел) – әмтнд Бурхна заавр күргәд, дөңнәд болн Терүнә седвәр зарлдг теңгрин элч («Эклц» 16:7).

### Бурхна Сәкүсн (Дух Божий, еврей келнд «руах»)

Бурхна Сәкүсн (Дух Божий, еврей келнд «руах») – әмсхл, үләлһн, седкл. «Хуучн бооцанд» Бурхна Сәкүсн – чидл өглһн, әм оруллһн болн цуг әмтә-киитә юмсиг дөңнлһн. Бурхна Сәкүсн күүнд уха орулна, билгтә болн арһта кенә, Бурхнд церглх дуудвр кенә. Тегәд Бурхна Сәкүсн өврмҗтәһәр һардачнрт болн әәлдәчнрт нилчән халдадг чигн («Эклц» 1:2; «Нүүдл» 31:3).

### Гелң (священник)

Гелң (священник) – шаҗна халхар Өргә герт болн Иерусалимин Сүмд көдлмш кедг күн. Мошен Закаһар Израильд зуг Ахарона хөөт үйнр, Мошен ик ахин улс гелңгүд болх йоста. Яһад гихлә энүнә төлә Ахарон Бурхнд церглтхә гиҗ суңһгдсмн. Сүмд Бурхнд цергллһнә көдлмш гелңгүд теткдг, бәрц авч ирхиг хәләдг, бурхн-шаҗна керг күцәлһиг болн диг-дараг һарддг улс. Теднд левитмүд нөкд болдг бәәҗ. Өргә герин (хөөннь Сүмин) әрүн бәәрнд зуг гелңгүд орх йоста. Гелңгүд 12 багд хувагдад, селгәһәр көдлнә. Тер гелңгүдиг ах гелң толһална («Нүүдл» 30:30).

### Гера

Гера – еврей келн-улсин чиңнүрәр 600 мг («Нүүдл» 30:13).

### Гин

Гин – еврей келн-улсин шалдрң юм чиңнүрддг кемҗән («Нүүдл» 29:40).

### Һалын бәрц (огненная жертва)

Һалын бәрц (огненная жертва) – Деед Эзнд һал шатаһад тәкл тәклһн, эс гиҗ һалд шатаһад бәрц бәрлһн («Нүүдл» 29:18).

### Һару даах бәрц (возместительная жертва, жертва повинности)

Һару даах бәрц (возместительная жертва, жертва повинности) – иим бәрц Бурхна өмнәс эс гиҗ талдан күүнә өмнәс һарһсн гемәснь сулдхлһн («Левит» 5:15).

### Давсн (соль)

Давсн (соль) – Библь дегтрт хадһллһн гисн темдг. Эдл-уушиг үрәлго давсн яһҗ туслна, тиим кевәр Деед Эзнә андһар сольгдхш («Әмтнә то авлһн» 18:19).

### Давста теңгс (Соленое море)

Давста теңгс (Соленое море) – Әмн уга теңгс гиҗ өдгә цагт нерәдгднә («Эклц» 14:3).

### Даман

Даман – Израильд бәәдг үсн теҗәлтә бичкн зерлг адусн («Левит» 11:5).

### Ефә (эфа)

Ефә (эфа) – еврей келн-улсин үүрмг юм чиңнүрддг кемҗән, 23 л дүңгә («Нүүдл» 16:36).

### Ешурун (Иешурун)

Ешурун (Иешурун) – шүлгләнд ордг Израилин талдан нерн («Давтх Закан» 32:15).

### Закан (Закон, еврей келәр «Тора»)

Закан (Закон, еврей келәр «Тора») – Бурхн Эврәннь әмтнәс ямаран җирһл күләҗәх болн ямаран мөргүл кехин туск ном. Эн Закан Израилин әмтнд Мошеһәр дамҗад Бурхн өгсмн. «Хуучн бооцанд» эн сурһмҗ болн белглсн тууҗ ик зуудан Мошен бичсн тавн дегтрт бәәнә. Эн дегтрмүд зәрмдән Закан гиҗ нерәдгднә. Мел тер учрар Закан Израилин әмтнд тодрха сурһмҗ өгчәнә, бурхн-шаҗна болн олна җирһл залад, янзтаһар бийән бәрлһиг тогтав («Нүүдл» 13:9; 24:12)

### Израилин хамцан (общество израильское, община Израиля)

Израилин хамцан (общество израильское, община Израиля) – түрүн болҗ Израилин әмтиг Египетәс Деед Эзнә өгх болсн һазр талнь һархла нерәдв («Нүүдл» 12:3; 16:1). Израилин әмтн гиҗ тогтсн 12 отг салу биш, Деед Эзнә һардврар ни-негн хамцан болҗ бәәв. Деед Эзн эн әмтиг шүүҗ авад негдүлхләрн, тедн Бийиннь онц әмтн болтха гиһәд, Терүнд церглтхә гиһәд, Терүнә заавр күцәтхә гиһәд негдүлв.

### Израиль

Израиль – Яков Пени-Эльд Бурхнла ноолдҗах цагт, терүнд Бурхн «Израиль» гидг нер өгв. Яковин хөөт үйнр 12 отг болад, Израилин әмтн гиҗ нерәдгдв. Хөөннь һазриг хувахла, ар үзгин 10 отг болн теднә һазр «Израиль» гидг нер зүүв. «Шин бооцанд» Израилин әмтиг бүклднь «Израиль» гиҗ меднә, тиигҗ теднә һазриг бас нерәднә («Эклц» 32:28; «Давтх Закан» 6:4).

### Инҗр модн (смоковница)

Инҗр модн (смоковница) – Израильд икәр урһдг сарсасн темснә модн. Терүнә темснь сән амтта, шимтә. Тегәд чигн инҗр модн тогтун болн элвг җирһлин темдг гицхәнә. Инҗр модн Израилин әмтн гисн темдг болҗ чадхмн («Давтх Закан» 8:8).

### Канан (Ханаан)

Канан (Ханаан) – Хамин көвүн Ноахин ачнрин негнәннь нерн, эклцәс авн терүнә хөөт үйнрин (Канана улсин) бәәсн һазрин нерн. Эн һазр Барун үзгин теңгсин болн Йордан һолын хоорнд бәәнә. Терүг Бурхн Абрахамд болн терүнә хөөт үйнрт өгх болҗ. Хөөннь адһл уга Кананиг израильтянмуд дәәләд эзлв. Тегәд Израилин һазр гиҗ нерәддг болв («Эклц» 9:18; 12:5-7; «Нүүдл» 6:4).

### Канана улс (ханаанеи)

Канана улс (ханаанеи) – Библьд израильтянмуд иртл Кананд бәәсн отгуд цугтан Канана улс гиҗ нерәддг бәәҗ. Эн әмтн оңг-оңгдан тохмта болад, ик зуудан Финикиян улсин төрлмүдт тоолгдҗаҗ. Зәрмдән Библьд кананахн гиҗ ор һанцхн отгиг нерәднә. Тер әмтн цугтан олна нүүрт бийән бәрҗ чаддго болн догшн буру номта улсин авъяс үзүлдг бәәҗ. Тегәд израильтянмуд теднә ик зууһинь алв. Тедниг Бурхна засгла харһулад бәәв. Наадк кананахн израильтянмудт көөгдв эс гиҗ алв өгх йоста. Кананд бәәрлхәр үлдсн кананхн буру номта бурхдт иткдг болв. Тедн израильтянмудыг оньдин түкрнә («Эклц» 10:18-19; 12:6; 15:21; «Нүүдл» 3:8).

### Керүбмүд (херувимы)

Керүбмүд (херувимы) – күчтә җивртә Бурхна элчнр («Эклц» 3:24).

### Керчлһн (обрезание)

Керчлһн (обрезание) – көвүдин болн залусин махмудын үзүринь керчлһн. Абрахамд Бурхна өгсн зааврар, евреймүдин көвүн болһнд, төрснәннь хөөн, нәәмдгч өдртнь, керчүллһнә авъяс күцәдг бәәҗ («Эклц» 17:9-27; «Левит» 12:3). Керчлһн зааврин темдг болҗ тоолгдна. Бурхн болн Абрахамин хөөт үйнрин хоорнд кедг бооцан. Күн өрк-бүлтәһән хамдан Бурхна әмтн болад, Бурхна номд шүтнә. Керчлһн Израилин әмтнлә бәәнә гисн темдг. Евреймүдиг «керчүлгдсн» улс гинә. Талдан цуг әмтн – ор һанцхн Бурхн уга буру номта улс – «керчүлгдсн биш» гиҗ келнә.

### Килнцәс цеврллһнә бәрц (жертва за грех, очистительная жертва)

Килнцәс цеврллһнә бәрц (жертва за грех, очистительная жертва) – Һарһсн килнцәс цеврллһн гиҗ иим бәрц бәрнә, цевр биш юмнас болн седклин зөвүрәс («Левит» 4:2-35).

### Киттим

Киттим – хуучн цагт Кипр арлын нерн («Әмтнә то авлһн» 24:24).

### Куш

Куш – Куш орн-нутг Нил һолын экнд, Египетәс өмн үзг тал (өдгә Судана болн Эфиопиян һазрт) бәәҗ («Эклц» 2:13).

### Левитмүд (левиты)

Левитмүд (левиты) – Яковин һурвдгч көвүн Левин хөөт үйнр. Мошег бәәсн цагт Бурхн Ахарона хөөт үйнриг шүүҗ авч. Ахарон Левин отга күн. Тедн Бурхна гелңгүд болҗ. Левин наадк үйнр цугтан тедниг левитмүд гиҗ нерәднә. Тедн Өргә герт гелңгүдт нөкд болад көдлх зөвтә. Израильд эдн һазр уга ор һанцхн отг яһад гихлә тедн Өргә герт көдлдг бәәҗ, хөөннь Сүмд. Талдан отгин евреймүдт тиим зөв уга. Дәкәд болхла, левитмүд Зака дасад, әмтн дунд багшлҗаҗ. Эдн Сүмд мөргүл кеһәд дуулдмн. Һазрин ормд левитмүдт эзлх балһсд болн Израилин талдан отгин бәәрнд тегш һазр эзлх зөв өггдҗ («Нүүдл» 38:21; «Левит» 25:32).

### Лог

Лог – литр олив тосна нег һурвнань («Левит» 14:10).

### Мацг (пост)

Мацг (пост) – Библьд эн үг хотын цер гиҗ келгднә. Зәрмдән Бурхн-шаҗна учрар темдгтә болзгар йирдән нег өдр нам унд уушго. Иигҗ Бурхнд соңсхврта болҗахан эс гиҗ зовлң үзгдхлә уйдҗахан эс гиҗ сөрлт харһхла болн килнцәс һархар седхләрн Бурхиг дуудад дөң сурдмн («Левит» 16:29).

### Мотр (жезл, скипетр)

Мотр (жезл, скипетр) – йосна темдг эс гиҗ Бурхна күч медүлдг тайг («Эклц» 49:10; «Әмтнә то авлһн» 17:1-10).

### Мөргүлин (өндр) орм (высота)

Мөргүлин (өндр) орм (высота) – Канана бурхн-шаҗна әрүн бәәрн. Тиим гер өндр довудын ора деер тәвгддг бәәҗ. Зәрмдән ик моддын дор эс гиҗ тиньгр һазрт бәрдг чигн. Тенд Астарт бурхнд нерәдәд бахнс зогсадмн. Тиигән Астартд бәрц авч ирдг болҗ. Тенд һазрин урһц шинртхә гиһәд ончта мөргүлин проституц давулҗаҗ. Тиим йовдл әәлдәчнриг дамҗад Деед Эзн мел бурушадг бәәҗ («Левит» 26:30).

### Назорей

Назорей – еврей келәр иим күн эгл әмтнәс холҗад, бийән Бурхнд нерәддг чигн. Тегәд андһар өгәд чаһр уушго, талдан хортан күргх юм эдлшго, үсән хәәчлшго болн сахлан хусшго, дәкәд үксн күүнә цогцд өөрдшго, нам тернь төрл-садн күн болсн бийнь. Эврәннь назорейин андһар өгсн болзгин чилгчәр онц бәрц авч ирәд, Өргә герт (Сүмд) орхиннь өмн үсән хусх кергтә. Тиим шүтлһн назорейин бийиннь эс гиҗ төрсн цаглань экиннь андһарин ашнь чигн болад бәәх («Әмтнә то авлһн» 6:1-21).

### Омер

Омер – еврей келн-улсин үүрмг юм чиңнүрддг кемҗән, 2,3 л дүңгә («Нүүдл» 16:16).

### Өдмгин бәрц (хлебное приношение)

Өдмгин бәрц (хлебное приношение) – Бурхнд, гелңгүдт нерәдҗәх бәрц. Эннь тәрәнә һарц авхларн ханлтан өргдг темдг. Өдмгин бәрц түүкә эс гиҗ хуурсн тәрәнә буудян экн эс гиҗ үүлсн болн болһсн экн. Санхнь, тернь тоснла болн ладанла хольгдсн, давслгдсн болдг («Левит» 2:1-16).

### Өргә гер (скиния)

Өргә гер (скиния) – зөөдг сүркә ик өргә гер. Иим гер эргндән хашалгдсн болдг. Хаша дотр тәкл тәкдг орм бәәх, уһалһна улан мөңгн сав болн Өргә гер – Харһлтын Шатр эс гиҗ Бооцана өргә гер бәәнә. Өргә герт Израилин әмтн гелңгүдин дөңгәр Бурхнла харһлт кенә. Шатр дотр хойр хора бәәнә: әрүн бәәрн болн хамгин Әрүн бәәрн. Әрүн бәәрнд ширә бәәнә. Терүн деер әрүн өдмг болн кергтә юмсуд тәвгднә. Бас күҗ уңһдадг ширә болн герлин гегән бәәнә. Бурхна зааврар израильтянмуд Өргә гер кеһәд, көдә һазрар йовхларн авад йовдг бәәҗ. Өргә гер дотр Бооцана хәәрцг бәрдмн. Израильд Өргә гер Бурхна гер гиҗ тоолгдна. Өргә герин өмн мөргәд, өдр болһн әмтн Терүнд бәрц бәрнә. Соломон хан Ерусалимд Сүм бәртл тиигҗ кедг бәәҗ. Израилин әмтн Өргә герин хашад орҗ чадҗана, әрүн бәәрнд зуг гелңгүд орх зөвтә. Хамгин әрүн бәәрнд зуг ах гелң җилд нег дәкҗ орҗ чадҗана. Өргә герт Бурхн өвәрц кевәр цугталань бәәнә гиҗ Израилин әмтн иткҗәҗ («Нүүдл» 26:1-37; «Әмтнә то авлһн» 1:50).

### Песах (Пасха)

Песах (Пасха) – еврей улсин хамгин чинртә нәр. Мошен һардврар Египетин ялчас сулдсн евреймүд нәр кенә. Хамгин түрүнд Песах нәәриг евреймүд Египетәс һархларн кеҗ, болв хөөннь эн нәәриг җил болһн кедг болҗ. Ода күртл тиим нәр тедн кенә. Бәрцд орулсн хөөнә хурһиг бас «Песах» гиҗ келнә («Нүүдл» 12:11).

### Пилистин теңгс (Филистимское море)

Пилистин теңгс (Филистимское море) – Дунд һазрин теңгс гиҗ өдгә цагт нерәдгднә («Нүүдл» 23:31).

### Рефаимүд (рефаимы)

Рефаимүд (рефаимы) – кезәңк Кананд бәәсн өндр нурһта келн-әмтн («Эклц» 14:5).

### Синай

Синай – уул (зәрмдән Хорив гиҗ нерәднә). Синайин тоха арлын девскр һазрт (өдгә цага Египет) Бурхн Израилин әмтнлә бооца кеһәд, Мошеһәр дамҗад теднд Зака өгсмн. Моше Синай уул деер һарна. Тенд Арвн Заавр бичәтә хавтха чолуд авна (талданар болхла Бооцана хавтха чолуд) («Нүүдл» 19:1-25).

### Сөм (пядь)

Сөм (пядь) – бөдүн залуһин һарин ик хурһн чивчхә хойрин хоорндк орм кирцхд 23 см («Нүүдл» 28:16).

### Талант

Талант – еврей келн-улсин чиңнүр 35 кг дүңгә («Нүүдл» 25:39).

### Тос келһн, тос түрклһн (помазание)

Тос келһн, тос түрклһн (помазание) – асхлһна, цацлһна эс гиҗ олив тос күүнд, юмнд болв чигн түрклһнә шишлң хуучна авъяс. Бурхна шүүҗ авсн гелңд эс гиҗ хан болҗах күүнд тос түркдг чигн («Нүүдл» 28:41). Тос түрксн юмн әрүн болҗ тоолгддг. Тедниг онц төрин төлә олзлдг чигн. Үлгүрнь, өргә герт тәкл тәкдг ормд эс гиҗ өргә герт бүклднь тос түркдг болҗана («Нүүдл» 40:9).

### Тоха (локоть)

Тоха (локоть) – тохаһас һарин дунд хурһн күртл, өрәл метрәс невчкн баахн орм («Эклц» 6:15).

### Улан теңгс (Красное море)

Улан теңгс (Красное море) – еврей келнд «Суф теңгс» гиҗ нерәдгднә, эс гиҗ «Хулста теңгс» («Нүүдл» 10:19).

### Урим болн туммим

Урим болн туммим – Бурхна седвәр медх җирв («Нүүдл» 28:30).

### Үклин һазр

Үклин һазр – (преисподняя, еврей келәр «Шеол» гинә) – һазрин гүүнд бәәх орм. Тиигәрән цуг әмтн үкснә хөөн үннчнь чигн, килнцтәнь чигн ордмн. Библьд еврей келәр эн орм йирдән «шеол» гиҗ нерәдгднә. Орс келнд «там» гиҗ орчулгдна («Эклц 37:35).

### Хомер

Хомер – еврей келн-улсин үүрмг юм кемҗәлдг 230 л. Эн 10 ефәлә болн 100 омерлә әдл («Левит» 27:16).

### Хореймүд (хорреи)

Хореймүд (хорреи) – Эдом гидг һазрт кезәңк цагас авн бәәдг әмтн: тедниг Эсавин хөөт үйнр көөҗ һарһҗ («Эклц» 14:6).

### Хөөт гергн (наложница)

Хөөт гергн (наложница) – иим гергиг залу күн эзлхәр герәдән орулҗ авдг бәәҗ. Хөөт гергн онц зөвтә: йосндан болхла эн мухлаһас өөдән зөвтә, зуг гергнәснь дор зөвтә («Эклц» 22:24).

### Хуссоп (иссоп)

Хуссоп (иссоп) – каңкнсн үнртә урһмл. Хуссопиг уснд эс гиҗ цуснд норһад күүнд эс гиҗ өлг-эдт цацад, мөргүл кехлә цеврлдг бәәҗ («Нүүдл» 12:22).

### Цевр, цевр биш (чистый, нечистый)

Цевр, цевр биш (чистый, нечистый) – «Хуучн Бооцанд» эн үг ик зуудан бурхн-шаҗна цевр керг күцәхлә олзлгдна. Мошен Закаһар Израилин әмтн цевр болн цевр биш юмиг йилһх йоста. Шишлң мал, шовуд болн заһсд, юмсуд болн хот-хол цевр биш болҗ тоолгддг бәәҗ. Күүг бас йилһдг бәәҗ. Кемр күн бузр хот эс идсн болхла, му гемтә, арсна гемтә эс гиҗ үксн юмна күш көндәсн уга болхла, цусн һарчах шав уга болхла, тиим күн цевр болҗ тоолгддг чигн. Күүкд күн сарин кир ирхлә эс гиҗ үр һарһсна дару цевр биш гиҗ тоолгддг бәәҗ. Арсна гемтә болн зәрм талдан гемтә әмтн бас цевр биш гиҗ тоолгддг болҗана. Цевр биш әмтн бурхн-шаҗна кергт орлцшго, нам цевр юмсудт һаран күргшго. Бийән цеврлхин төлә шишлң авъяс күцәдг чигн. Цеврлхин төлә күн бәрц бәрх йоста, тер күүнд хуссоп цацад цеврлхмн болҗана. Дәкәд бийинь усар цеврләд, хувцинь уһах кергтә («Левит» 7:19; 10:10; 13:13; «Әмтнә то авлһн» 19:17-19; «Давтх Закан» 14:3-21).

### Шаталһна тәкл, бүклднь шаталһна бәрц (всесожжение)

Шаталһна тәкл, бүклднь шаталһна бәрц (всесожжение) – эннь онц бәрц бәрлһн. Яһад гихлә терүнд нерәдсн мал бүклдән тәклин ормд шатагдмн. Һал шатахла, бәрц утанд хүврнә. Тер бәрцәс теңгр тал өөдлсн каңкнсн үнр Деед Эзнд тааста болдг чигн («Эклц» 22:2; «Левит» 1:2-17).

### Шекель

Шекель – еврей келн-улсин чиңнүрәр 11,5 грамм («Эклц» 23:15).

### Шүтән (идол)

Шүтән (идол) – бурхна дүрстә зург эс гиҗ бичкн көшә («Нүүдл» 20:4).

### Эвцлһнә бәрц (жертва мира)

Эвцлһнә бәрц (жертва мира) – иим бәрцәр Бурхнла чик хәрлцә бәрхәр болн эвцлһ нәәрлхәр, хәрү өмнк кевәрн Терүнлә бәәхин төлә кеҗәх бәрц. Малыг алсна хөөн өрәлинь тәклин ормд шатана, наадк өрәлинь бәрц авч ирсн күн, терүнә өрк-бүл болн гелңг иддг чигн («Левит» 3:1-17).

### Яхве

Яхве – Бурхна эврә нерн. Еврей үзгәр иигҗ бичгднә – הוהי (YHWH). Эн нерн чикәр яһҗ келгдх болн яһҗ тогтсинь ода күртл зүтклдән бола. Библин кесг орчуллһнд «Иегова» гиҗ келгдҗәнә. Болв эннь төв биш. Эннь эндр «Яхве» гиҗ тоолгдҗана: «Тер, оньдин бәәдг». Бурхна нериг чикднь соңсхад келшгон төлә, Вавилона бәрәнә хөөн евреймүд «Адонай» гиҗ келҗәв. Эннь орчулгдхла – «Мини Деед Эзн» («Эклц» 2:4; «Нүүдл» 3:15; «Давтх Закан» 6:13).

## Тәәлвртә толь (Шин Бооцан)

### Тәәлвртә толь (Шин Бооцан)

Тәәлвртә толь (Шин Бооцан)


Шин Бооцан


А

Ә

Б

Г

Һ

Д

З

И

К

Л

М

П

Р

С

Т

Х

Ц

Э

И

Я


Тәәлвртә толь

### АЛВ ЦУГЛУЛДГ КҮН

АЛВ ЦУГЛУЛДГ КҮН

– Римин орн-нутгин көрңгд, Палестинд алв цуглулдг бәәрн цергләч күн. Римин йосна буру номта улсла сән бәәдг цергләчнрт евреймүд дурго бәәҗ, яһад гихлә, тиим бәәдл Заканла ирлцҗәсмн уга. Дәкәд цергләчнр ахлачнрин төлә бәәрн улсас мөңг цуглулҗ авад үлүһинь бийдән үлдәдг бәәҗ.

### АПОСТОЛ

АПОСТОЛ

– Исусин шүүҗ авад дахач болн нөкд кехәр седсн 12 сурһульчнрин негнь. Шин Бооцанд Павелын болн талдан христианмудын тускар бас тиигҗ келгднә. Эн үг элч гиҗ орчулгдна.

### АХ ГЕЛҢ

АХ ГЕЛҢ

– Бурхна Закаһар зуг ах гелң зәрм йослл күцәх зөвтә чигн. Үлгүрнь, эн күн һол сүмин хамгин әрүн орм эзлнә.

### АХ ГЕЛҢГҮД

АХ ГЕЛҢГҮД

– политическ чинртә, ик тоомсрта еврейин гелңгүд. Ах гелңгүдин кесгнь Ик Хургин гешүд бәәҗ. Исусин цагт тедн цугтан гишң нег цөөкн нойн зәәсңгә өрк-бүләс һарсмн чигн.

### ӘӘЛДӘЧНР

ӘӘЛДӘЧНР

– Бурхна үгиг соңсад, әмтнд терүг күргдг улс. Бурхиг күндлх, Терүнә таал күцәх, өөрхн әмтндән дурлх, хар сана һарһлго бәәх дуудврмуд әәлдәчнр кедг чигн. Еврейин әәлдәчнр бийәрн дамҗад Бурхна келсиг бичҗ авдг бәәҗ. Исусин цагт әәлдәчнрин дегтрмүд, тедн дунд Христос төрхәс урд VIII зун җилд Эшьяна дегтр евреймүдт таасгдг бәәҗ. Христос төрхәс урд IX зун җилд бәәсн Элья, дегтрмүд эс үлдәв чигн, әәлдәчнр дунд йир ик күндтә күүнд тоолгдҗ йовҗ. Бурхиг эс күндлдг хааг тер илткәд, кесг өвәрц юмарн туурҗ йовсмн. Малакья гидг талдан әәлдәчнрин зәңглсәр делкән җирһл уга болхин өмн Элья һазр деер ирх йоста бәәсмн.

### ӘРҮН ДЕГТРМҮД

ӘРҮН ДЕГТРМҮД

– евреймүдин күндлдг бурхн-шаҗна туск дегтрмүд. Эннь Закан, әәлдәчнрин дегтрмүд, Псалмуд болн нань чигн дегтрмүд болҗана.

### БААЛЬ-ЗЕБҮЛЬ

БААЛЬ-ЗЕБҮЛЬ

– еврей келәр эрлгин нерн.

### БЕМБӘ ӨДР

БЕМБӘ ӨДР

– еврей улст эн өдр әрүн өдрт тоолгдна. Эн өдриг кевтнь Бурхнд нерәдәд, көдлмш кедго чигн. Тер улсин долан хонгин шин өдр нарн суухла эклнә. Тегәд басң өдр нарн суух кемәс авн бембә өдр нарн суутл цугтан көдлмш кедго бәәҗ. Исусин цаг иртл еврейин Закана багшнр бембә өдрт ямаран көдлмш кеҗ болшгог йилһнә. Бемб өдр евреймүд хурлд хурад мөргүл кеһәд, әрүн дегтр умшдг бәәҗ.

### БООЦАН

БООЦАН

– әмтнә хоорндк зөвшәрлһн, эс гихлә, Бурхн күн хойран хоорндк, эс гихлә, Бурхн баг улсин хойран хоорндк зөвшәрлһн. Бурхн Ноах Абрахам хойрла бооца кев. Хуучн Бооцанд ик зууднь Мошена цагт Бурхна болн Израилин улсин хоорнд болсн зөвшәрлтин тускар келгдҗәнә.

### БУРУ НОМТА УЛС

БУРУ НОМТА УЛС

– Исусин цагт буру номта улс гиҗ евреймүдиг биш, наадк әмтиг нерәддг бәәҗ. Яһад гихлә, тер цагт зуг евреймүд Бурхна өгсн Зака меддг бәәҗ.

### ГЕЛҢГҮД

ГЕЛҢГҮД

– Ерусалимд бәәх һол сүмд церглҗәх улс. Еврей улсин шаҗар гелңгүдин һол кергнь Бурхнд тәкл тәклһн болҗана. Закаһар тедн Мошена һарлцсн дү көвүн Ахарона хөөт үйнр гелң болх йоста чигн. Гелңгүд 12 багд хувагдна. Баг болһн һол сүмд җилд хойр дәкҗ неҗәһәд долан хонгт көдлдг бәәҗ.

### ҺОЛ СҮМ

ҺОЛ СҮМ

– Ерусалимд бәәх әрүн нертә һол сүм. Евреймүд зуг тенд тәкл тәкдг бәәҗ, дәкәд нәәрин өдрмүдт хурдг бәәҗ. Һол сүм түрүн болҗ евреймүдин хан Соломон маниг төрхәс урд 10-гч зун җилд тосхҗ. Исусин цагт тосгдсн һол сүмиг евреймүдин хан алдр Херод бәрҗ. Тер һол сүмиг бүсләд галерей тосхҗ. Тегәд терүнә эргмдк һазриг тер кесг әңгд хуваҗ. Һол сүмин галерейд олн улс хурдг бәәҗ. Исусин тааһад келсәр, терүг әмдрснә хөөн мана цагт 70-гч җилмүдт һол сүмиг Римин улс хамхлҗ, тер цагас авн тер шинәс босхгдад уга.

### ДАВИД

ДАВИД

– Йуда әәмгә Израилин хамгин туурсн хан. Бурхнд нерәдсн дууна дегтр бичсн автормудин негнь тер бәәҗ. Давид Бурхна таал күцәдг бәәҗ. Бурхн терүгинь өөдән ачлад, терүнә хөөт үйнр мөңкинд Израилин хаад болх гиҗ үгән өгч. Цуг делкәг чикәр һардх күн Давидин хөөт үй болх гиҗ еврей улсин әәлдәчнр тааҗ келҗәсмн.

### ДАВИДИН КӨВҮН

ДАВИДИН КӨВҮН

– Тиигҗ Христосиг нерәддг бәәҗ. Яһад гихлә, евреймүдин иткләр тер Давид хаана хөөт үй болх зөвтә бәәҗ.

### ЗАКАН

ЗАКАН

– Библин кезәңк хуучн тавн дегтр. Тер дегтрмүдт делкән үүдәлтин тускар, Бурхна ду соңссн, Терүнә таал күцәҗ йовсн түрүн чик седклтә әмтнә тускар келгдҗәнә. Цааранднь еврей келн улс үүдснә тускар, Бурхн тедниг Египетд ялчнрин көдлмшәс яһҗ сулдһсна болн Палестинад теднд һазр һарһҗ өгснә тускар бичәтә. Дәкәд тер дегтрмүдт кезәнә еврей келн улст Бурхна өгсн зааврмуд бәәнә. Эннь 10 һол зааврмуд, бас олн бәәдлин туск болн авъясмудин туск олн зокалмуд болҗана. Тегәд тер тавн дегтр Закан гидг нертә бәәсмн. Еврей улсин бурхн-шаҗнд Закан хамгин күндтә бәәҗ, терүнд бичәтә зааврмудыг болн зокалмудыг эрк биш күцәх кергтә болдг. Заканд бәәх һол зааврмуд Бурхн Мошеһар дамҗад өгч. Моше евреймүдиг Египетәс авч һарч. Тер учр деерәс тер Закан Мошена Закан гиҗ келгдҗәнә.

### ЗАКАНА БАГШНР, НОМ ЦӘӘЛҺӘЧНР

ЗАКАНА БАГШНР, НОМ ЦӘӘЛҺӘЧНР

– Закаг сәәнәр меддг, терүг әмтнд цәәлһҗ өгдг улс. Эн баахн баг әмтиг Исусин цагт евреймүд икәр күндлдг бәәҗ.

### ЗИЛОТМУД

ЗИЛОТМУД

– грек келнәс эн үг харч улс гиҗ орчулгдна. Евреймүдин бурхн-шаҗна болн политическ баг улс эврәннь шаҗан буру номта улсин үлмәһәс харсад, Римин йоснас эврә улсан дәәллдәд сулдххар седҗәсмн. Исусин 12 апостолмудын негнь – Шимон Кананья гидгнь тер багд орҗасн чигн болх.

### ИК ХУРГ

ИК ХУРГ

– еврей улсин Ик Хургт шаҗнд өөрхн 70 күн ордг бәәҗ. Тер Хург һанцхн политическ төрмүд хәләх биш, зарһин шиидвр чигн һарһдг бәәҗ. Исусин цагт Ик Хургин шиидвр Римин йосна улс батлхла, тиигәд одҗ чинртәд тоолдг бәәсмн. Римин улс евреймүдин шаҗиг басхар седдго бәәсмн, теднә Ик Хургла сән бәәцхәҗ.

### КЕРЧЛҺН

КЕРЧЛҺН

– залу күүнә әмнә үзүр керчлһн. Бурхн еврей улс хойран хоорнд кегдсн Бооцанас иштә Синай уул деер залу киистә күн болһн тиим авъяс күцәх зөвтә бәәсмн. Шиңкән һарсн үрнд нәәмдгч өдртнь керчлһ кедг бәәҗ. Исусин цагт тер өдрләнь тиим үрнд нер өгдг бәәсмн.

### КИЛНЦТӘ ҖИРҺЛ ҮЛДӘЛҺН

КИЛНЦТӘ ҖИРҺЛ ҮЛДӘЛҺН

– Бурхна өмн эврәннь килнцән медәд, урдк җирһлиннь бәәдлән хайх.

### КҮМНИ КӨВҮН

КҮМНИ КӨВҮН

– иигҗ Исус бийән мел нерәднә. Энүнә чинрин тускар цугтан тал-талдан келцхәнә. Негдвәр Хуучн Бооцанд әәлдәч Даниэлын дегтрт эн күн теңгрә болҗ һарна. Делкән җирһлин бәәдл чилхлә, Бурхн терүнд әрүн нер, туурмҗ болн йос өгх. Энүгәрн күүнәс һарсн үрн Мошена бәәдлтә. Хойрдвар болхла, еврей келәр терүг күн гиҗ йирдән келнә. Кемр Исус эн үгиг иим учртаһар келдг бәәсмн болхла, тер күн юуһарн чигн әмтнәс йилһрҗәхш, хамгин түрүнд зовлңла харһад зовдгар, үкләрн тиим.

### ЛЕВИХН

ЛЕВИХН

– эн улс гелңгүд эс болв чигн, Бурхиг көгҗмд орулад туурулдг, мал тәкл тәклһнд белддг болн нань чигн көдлмш һол сүмд кедг бәәҗ. Терүнәс нааһар тедн Зака дасад, олн улс дунд багшнр болҗ йовдг бәәҗ. Иим көдлмш зуг Израилин улсин 12 тохма үйнрин нег өвк күн кех зөвтә бәәсмн. Тер күн Левин хөөт үрн болх бәәсмн. Терүнә нерәр левинхн гиҗ келцхәдг болв.

### ЛУ

ЛУ

– хуучна тууҗин аң. Зәрмдән энүг моһа гиҗ келәд, эрлгин дүртә кенә (Апокал. 12:3 – 13:4; 20:2–3).

### МЕДӘТНР

МЕДӘТНР

– Шин Бооцанд олн зүсн һурвн баг әмтн медәтнр гиҗ нерәдгднә. 1) Сән Зәңгс медәтнр – еврей улсин шаҗна нүүрт йовх әмтн. Теднә зәрмснь Ик Хургин гешүд болҗ йовсмн. 2) Апостолмудын үүлдврин 11–21 бөлгүдт медәтнр – христианмудын чонҗин цергләчнр. Тедн чонҗин көдлмш һардҗах улс. 3) Апокалипсис гидг дегтрт медәтнр – Бурхна зарһд орлцҗах 24 көгшәс.

### МАЦГ БӘРХ

МАЦГ БӘРХ

– Бурхн шаҗна керг күцәхин төлә цаг зуур хот эдлдго чигн.

### ПАРШМУД

ПАРШМУД

– Исусин цагт евреймүд дунд бәәсн шаҗна заллт бәәҗ. Тедниг әмтн тевчдг бәәҗ. Эврән бурхн-шаҗна үлмәд бәәсәрн ик сана зүүдг, йир дигтә-тагта улс чигн.

### ПЕСАХ

ПЕСАХ

– Еврей улсин хамгин чинртә нәр. Мошена һардврар Египетин ялчас сулдсн евреймүд санлан кеҗ нәәрлдг бәәҗ. Энүг җил болһн апрель сарла кенә. Песах өдр нәәрин хот кехәр хурһ шишлң алдг бәәҗ.

### ПСАЛМУД

ПСАЛМУД

– грек келәр дуд гиҗ орчулгдна. Иим нерәдлтәһәр Хуучна Бооцанд евреймүдин бурхн-шаҗна 150 дуд барлгдҗ. Эдн шишлң дегтрт орҗ. Кесг дуунд үкләс аврсн Бурхнд ханлт өрггдҗәнә, талдан дуунд Терүнә күчн болн дурн үзүлгдҗәнә, эс гихлә дөң сурсн зальврлһн чигн бәәнә.

### РАЙ (БУРХНА САД)

РАЙ (БУРХНА САД)

– Хуучн Бооцана цагт болхла, өңгрснә хөөн чик седклтә күүнә сүмсн Христосиг ирәд теднә төлә үкхиг тенд күләдг бәәрн.

### СУРҺУЛЬЧ

СУРҺУЛЬЧ

– Шин Бооцанд Кирсләч Йохана болн Христосин дахч йовх, теднә ном сурчах улс сурһульчнр гиҗ нерәдгдҗәнә.

### ТАМ

ТАМ

– Шин Бооцанд эн үгиг грек келнәс орчулхла, үкснә хөөн күүнә тустг орм болҗана.

### ТӘВДГЧ ӨДР ГИДГ НӘР

ТӘВДГЧ ӨДР ГИДГ НӘР

– Буудя цуглулдг цага нәәриг евреймүд тәвдгч өдр гиҗ нерәднә. Тер нәәриг Песахин хөөн тәвдгч өдрлә кедг бәәҗ.

### ТӘКЛ ТӘКДГ ОРМ

ТӘКЛ ТӘКДГ ОРМ

– Закаһар заагдсн евреймүдин тәкл тәкдг орм. Исусин цагт һол сүмин хашад бәәх тәкл тәкдг ормд сетрә мал алдг бәәҗ.

### ТОС ТҮРКХ

ТОС ТҮРКХ

– олив модна тос толһа деер буһшас ивтрәх. Терүгәрн кү күндлҗәхән медүлҗәнә, эс гихлә, дааврта көдлмшт шиидҗәнә. Хаадудыг ширә деер сулһхла, әмтн теднә толһад тос түркдг бәәҗ, тегәд тедниг тос түркүлсн гиҗ нерәддг бәәҗ. Бурхна шүүҗ авад Аврач болн Деед Эзн болтха гиҗ шиидсн күүнә нерн Христос, грек келәр болхла – «тос түркүлсн».

### ХАР СӘКҮСН

ХАР СӘКҮСН

– әмтнд хорлтан күргдг сәкүсн. Эннь эрлгин элч болн цергләч болҗана.

### ХРИСТОС

ХРИСТОС

– (еврей келәр Мешиях. Эн үг «тос түркүлсн», эс гихлә, «Бурхна шүүҗ авсн» күн болҗана). Бурхна илгәсн күн. Закан болн әәлдәчнр гидг дегтрмүдт Терүнә ирхин тускар урдаснь медәд келгдҗәсмн. Исусин цагт евреймүд Христосиг ирхиг күләҗәсмн. Тер тедниг Римин йоснас сулдхад, Бурхна орн-нутг бүтәх гиҗ иткҗәлә.

### ХУРЛ

ХУРЛ

– бемб өдр болһн евреймүд хурлд цуглрад әрүн дегтрмүд умшад, мөргцхәнә. Исусин цагт евреймүдин бәәсн балһсн болһнд хурлмуд бәәҗ. Тедн хурхларн кен чигн күн әрүн дегтрәс тасрха умшад, дәкәд терүгән цәәлһәд өгх, эс гихлә, сурһдг бәәҗ.

### ЦАДУКМ

ЦАДУКМ

– Исусин цагт евреймүд дунд бәәсн бурхн-шаҗна зөвәр тоомсрта заллт. Кесг цадукмуд Ик Хургин гешүд бәәҗ, тедн дунд ах гелңгүд чигн йовҗ. Тедн паршмудла әдл Зака эвдлго күцәдг бәәҗ. Болв паршмудас йилһрҗ цадукмуд талдан әрүн дегтрмүд, әәлдәчин дегтрмүд күндлдго бәәҗ. Үксн күн әмдрхиг тедн иткҗәсмн уга. Яһад гихлә, терүнә тускар Заканд мел келгдҗәхш.

### ЭРЛГ

ЭРЛГ

– Бурхна дәәсн, Терүнә өмнәс сөрдг му йорта элч.

### ИСКӘЛГО БОЛҺСН ҺУЙРИН НӘР

ИСКӘЛГО БОЛҺСН ҺУЙРИН НӘР

– Песахин хөөн долан хонгтан кедг нәр. Эн нәәрин өдрмүдт давсн угаһар, исклго болһсн нимгн һуйр иддг бәәҗ.

### ЯСАТА КҮН

ЯСАТА КҮН

– күүкд кү бичә медтхә гиһәд ясгдсн залу күн. Кезәнә тиим улс хаана бәәшңд көдлдг чинртә әмтн бәәҗ. Тегәд эс ясгдв чигн, тиим көдлмштә күүг тер үгәр нерәддг бәәҗ.

## Йилһвр


Шин Бооцан

Орс Синодалин Орчуллһн болн Нестле-Аланд гиҗ нерәддг экн бичг хойрин хоорндк йилһвр

Матьясин бичсн Сән Зәңг

Мат. 5:22 — Зуг Би таднд келҗәнәв, ахдан хара зөңдән уурлсн күн зарһд тусхмн.

Мат. 5:44 — Би болхла таднд иигҗ келҗәнәв: өшәтндән дурта болтн, тадниг харасн әмтиг йөрәтн, таднд дурго әмтнд сә кетн, тадниг өөлүлдг болн көөдг әмтнә төлә зальвртн.

Мат. 6:13 — Яһад гихлә, Тана йосн, күчн болн туурмҗ мөнкиндән. Тиигтхә.

Мат. 8:28 — Гергесин гидг орн-нутгур

Мат. 11:19 — Зуг Бурхна цецн ухан терүнә үрдүдәрнь цевргднә.

Мат. 15:39 — Магдалена һазрт

Мат. 17:21 — Хар сәкүсдиг мацг бәрәд зальврҗ көөдмн.

Мат. 18:11 — Яһад гихлә, Күмни Көвүн геедрсн юмиг хәәҗ олад аврхар ирсмн.

Мат. 19:9 — Би болхла, таднд келҗәнәв: күүнә залута дерән эс негдүлсн авальтаһан салад, талдан герг авсн залу күн күүнә авальта дерән негдүлнә. Залутаһан салсн гергиг буулһҗ авсн күн хууль-йосар кеҗәнә, – гиҗ Исус келв.

Мат. 20:16 — Дуудгдснь олн, шүүҗ авгдснь цөн.

Мат. 23:14 — Ном цәәлһәчнр болн паршмуд басл зовлңган эдлхит! Белвсн күүкд улсин гер-малынь идәд бәәҗ, күүнә чирә хәләлдәд кесгтән зальврдг төләд тадн хойр чирәтнр болҗанат. Энүнәс көлтә тадн ик зарһла харһхит.

Маркин бичсн Сән Зәңг

Марк. 3:29 — Зуг тер күн мөңк зарһла харһх.

Марк. 5:1 — Гадарин гидг нертә һазрур

Марк. 6:1 — Үнн гиҗ келҗәнәв: Зарһин өдрт тер балһснд Содом болн Гомора гидг балһсдас даву кучр болх.

Марк. 6:20 — Херод терүг соңсад дала юм кев, болв бахмҗтаһар соңсдг билә.

Марк. 9:29 — Тиим хар сәкүсдиг мацг бәрәд зальврҗ эс көөхлә, талданар көөҗ болшго.

Марк. 9:44,46 — Тенд тедниг иддг хорхань үкхш, һалнь унтрхш.

Марк. 9:49 — Ямаранчн тәкл давсар давслгдх.

Марк. 10:24 — Байн зөөрт нәәлдг күүнд Бурхна орн-нутгт орхднь ямаран күчр.

Марк. 11:26 — Кемр тадн күүнә геминь эс тәвхлә, тана теңгрин Эцктн бас тана килнцитн тәвшго.

Марк. 15:28 — Өшәтә улсин тоод орсмн гисн Бурхна Бичгин үгнь күцгдв.

Лукан бичсн Сән Зәңг

Лук. 6:1 — Песахин хойр өдрт, түрүн бемб өдр Исус цаһан буудя тәрсн һазрин өөгүр йовҗ, сурһульчнрнь цаһан буудян толһас таслҗ авад һарарн үүлҗ идцхәв.

Лук. 10:1 — Энүнә хөөн Исус дәкәд далн сурһульчнриг шүүҗ авад, хошадар Бийәсн өмн илгәв.

Лук. 17:36 — Хойр күн кеер бәәх: негнь авгдх, дарукнь үлдәгдх.

Лук. 23:17 — Байрин өдрин төлә тер нег күүг түүрмәс сулдхх кергтә бәәдг санҗ.

Йохана бичсн Сән Зәңг

Иох. 5:4 — Яһад гихлә, Деед Эзнә элч цаг цагтан өөдм һазрт бууҗ ирәд усинь көндрәдг бәәҗ, болв усн көндрдг цагт уснд орсн күн ямаран гемд эзлдвч эдгддг бәәҗ.

Иох. 9:8 — Хам-хоша бәәсн әмтн, терүг сохр болсинь үзсн әмтн сурцхав.

Апостолмудын йовдлмуд

Деян. 8:37 — Пилип болхла терүнд келв: «Кемр үнн седкләрн иткҗәхлә кеҗ болҗана». Тер хәрүднь: «Исус Христос Бурхна Көвүн болдгт иткҗәнәв», – гив.

Деян. 12:25 — Бар-Наба Шаул хойр Ерусалимд даалһвран күцәчкәд, Антиох тал хәрү ирв.

Деян. 15:20 — Теднд бичг бичх зөвтәвидн. Бичгтән тедниг шүтәдүдт нерәдсн хотас бичә идтн, боогдад үксн малын мах, цус бичә амстн, учрх хууляс бийән саглтн, бийдән кех седдго юмиг әмтнд бичә кетхә гиһәд бичхмн.

Деян. 15:34 — Зуг Силаг тенд үлдәх кергтә гиҗ шиидцхәв. (Йуда болхла Ерусалимд хәрҗ ирв.)

Деян. 24:7 — Зуг Лисий гидг миңһн цергин ахлач ик күчәрн терүг мана һазрас булаҗ авад чам тал илгәв.

Деян. 28:29 — Терүг тиигҗ келхлә, Йудья улс хоорндан ик зүтклдәд һарад йовҗ одцхав.

Христост иткдг Римин улст илгәсн бичг

Рим. 8:1 — Тегәд килнцтә седвәрн биш Сәкүсәрн Христос Исусла негдҗ бәәдг улсиг ямаранчн гемшәх юмн уга.

Рим. 11:6 — Кемр керг-үүләрн болхла, тер хәәрлт биш. Эс тиигхлә, керг керг болҗ бәәхш.

Рим. 14:6 — Кемр күн өдрмүд эс йилһхлә, Деед Эзнә төлә йилһхш.

Христост иткдг Көринтин улст илгәсн негдгч бичг

1Кор. 3:4 — «Би Аполынв» гиҗ келхләрн, тадн килнцтә седвәрәр бәәдг улсла әдл болҗахшвт?

Христост иткдг Калосин улст илгәсн бичг

Кол. 4:15 — Нумпанад, терүнә герт цуглрдг хурлд нанас менд келтн.

Евреймүдт илгәсн бичг

Евр. 9:11 — Болв ирх сәәһин ах гелң болҗ Христос ирсмн.

Йохана бичсн негдгч бичг

1Иох. 5:7-8 — Яһад гихлә, һурвн герч теңгрт бәәнә: Эцк, Үг болн Әрүн Сәкүсн. Эн һурвн нег юмна тускар герчлҗәнә. Һурвн герч һазр деер бәәнә: Сәкүсн, усн болн цусн.

Йудан бичсн бичг

Иуд. 23 — Наадксинь һалас һаргҗ әәлһҗ авртн, зуг әәлһәд иләр келтн.

Апокалипсис

Отк. 20:14 — Эн хойрдгч үкл мөн.

Отк. 22:14 — Терүнә зааврмуд күцәснь буйн кишгтә.

## һазрин Зургуд

### һазрин Зургуд

һазрин Зургуд


Шин Бооцан


Апостол Павелын түрүңк миссионерск зуульчллҺн

Апостол Павелын хойрдгч миссионерск зуульчллҺн

Апостол Павелын Һурвдгч миссионерск зуульчллҺн

Апостол Павелын дөрвдгч миссионерск зуульчллҺн

Христосин цагин Рим орн-нутг

Исус Христосин цагин Пелестин

Исус Христосин цагин Ерусалим

Исус Христосин цагин Ерусалимин Һол сүмин зура


### Апостол Павелын түрүңк миссионерск зуульчллҺн

Апостол Павелын түрүңк миссионерск зуульчллҺн

Апостол Павелын түрүңк миссионерск зуульчллҺн

### Апостол Павелын хойрдгч миссионерск зуульчллҺн

Апостол Павелын хойрдгч миссионерск зуульчллҺн

Апостол Павелын хойрдгч миссионерск зуульчллҺн

### Апостол Павелын Һурвдгч миссионерск зуульчллҺн

Апостол Павелын Һурвдгч миссионерск зуульчллҺн

Апостол Павелын Һурвдгч миссионерск зуульчллҺн

### Апостол Павелын дөрвдгч миссионерск зуульчллҺн

Апостол Павелын дөрвдгч миссионерск зуульчллҺн

Апостол Павелын дөрвдгч миссионерск зуульчллҺн

### Христосин цагин Рим орн-нутг

Христосин цагин Рим орн-нутг

Христосин цагин Рим орн-нутг

### Исус Христосин цагин Пелестин

Исус Христосин цагин Пелестин

Исус Христосин цагин Пелестин

### Исус Христосин цагин Ерусалим

Исус Христосин цагин Ерусалим

Исус Христосин цагин Ерусалим

### Исус Христосин цагин Ерусалимин Һол сүмин зура

Исус Христосин цагин Ерусалимин Һол сүмин зура

Исус Христосин цагин Ерусалимин Һол сүмин зура

## Кезәңк делкә


Мошен тавн дегтр


Кезәңк делкә

Кезәңк делкә

## Еврей келн-улсин Египетәс нархар сансн хаалһин зура


Мошен тавн дегтр


Еврей келн-улсин Египетәс нархар сансн хаалһин зура

Еврей келн-улсин Египетәс нархар сансн хаалһин зура

Алдр теңгс (Великое море) – өдгә цагт Дунд һазрин теңгс гиҗ нерәдгднә («Әмтнә то авлһн» 34:6).

Анакин хөөт үйнр, анакмуд (анакимы) – Израилин әмтн ирхәс урд Хеврон әәмгт, Кананд, бәәрлҗ бәәсн улсин негнь. Тедн ик оврта анакмуд әмтнә хөөт үйнр ик чидлтә болн өндр нурһта бәәҗ («Әмтнә то авлһн» 13:23; «Давтх Закан» 9:2).

Асхлһна бәрц, асхх бәрц, чаһрин бәрц (возлияние) – Бурхна бәрцд орулхар авч ирсн асхлһна бәрц чаһр эс гиҗ зәрмдән тосн болдмн. Тедн тәкл тәкдг ормд асхгдна («Эклц» 35:14; «Левит» 23:13).

Ах гелң (первосвященник) – Ахарона тохма ах гелң эс гиҗ хамгин ах гелң. Бурхна закаһар ах гелң зәрм йослл күцәх зөвтә чигн. Үлгүрнь, җилд нег дәкҗ Хамгин Әрүн бәәрнд, Өргә герт, Сүмд тер орх зөвтә бәәҗ («Әмтнә то авлһн» 35:25).

Әәлдәч (пророк) – Бурхна таалыг, Терүнә иләр келсиг әмтнд күргәд келдг күн. Әрүн Сәкүснә заасар әәлдәчнр иргчин бәәдлин тускар келдмн, илдкч болн сурһмҗлгч болҗ әмтиг гемән эрәд Бурхнд итктхә гисн дуудвр кенә («Эклц» 20:6; «Әмтнә то авлһн» 18:15; «Давтх Закан» 18:15).

Әрүн (святой) – Библьд «әрүн» гисн үг «талдан, йирдән эн делкәд ирлцшго медән. Тегәд көндәҗ болшго». Хамгин түрүнд эн үг Бурхна. Эн үг «Хуучн бооцанд» зуг Бурхнд нерәдсн юмсин тускар бас келгднә: Өргә гер, Сүм, Бурхна шүтәнә юмсуд. «Әрүн» гисн үгәр Бурхнд иткдг әмтиг нерәддг бәәҗ («Хуучн бооцанд» Израилин әмтиг нерәддг, «Шин бооцанд» Исус Христост иткдг улсин багиг тиигҗ келдг бәәҗ). Әмтн чигн, юмсуд чигн әрүн юмнд әрә һар күрхлә, әрүслгддг болҗана. Болв зәрмдән әрүн юм зөвшәл угаһар көндәхлә, Бурхна цухлла болн засгллһнла харһулгдна. Энүнә тускар нуувчар «Левит» дегтрт 6:18,[27] бөлгүдт бичәтә. Әрүслгдсн әмтн болн юмсуд ямаран чигн цевр биш юмнла харһлго бәәтлән әрүн болҗана. Кемр тедн цевр биш болхла, шинәс Бурхнд мөргхин төлә эс гиҗ мөрглһнд орлцхин төлә тедн бийән цеврлх йоста («Нүүдл» 19:6; «Левит» 11:44-45; 14:8).

Барун үзгин теңгс (Западное море) – өдгә цагт Дунд һазрин теңгс гиҗ нерәдгднә («Давтх Закан» 11:24).

Бемб өдр (суббота, еврей келәр «шаббат») – еврей улсин долан хонгин доладгч өдр. Израильд әрүн өдр гиҗ нерәднә. Мошен закаһар эн өдриг бүклднь Бурхнд нерәднә. Тегәд бемб өдр көдлмш кедго өдр. Бемб өдр долан хонгин наадк өдрмүлә әдл, Басң өдрин нарн суух кемәс авн бемб өдр нарн суутл болдг чигн («Эклц 2:2-3»; «Нүүдл» 16:23; 20:8-11; 31:13-17; «Левит» 16:31).

Бооцан (завет, договор) – Бурхн күүнлә бооца кенә эс гиҗ әмтн хоорндан нернә төлә кежәх хойр халхта бооцан. Түрүләд болхла, Бурхн андһар өгнә, күн терүнә келсн зәрм зокалынь, закаһинь күцәх болҗ зөвшәрнә. Бооцан нег халхта чигн болх билә (Бурхн күүнд андһар өгнә). Зәрмдән бооцаг кехин төлә бәрц бәрдг бәәҗ. Бурхн болн әмтн хойран хоорнд кесн бооцан Библьд һол орм эзлнә. Эннь Библьд Бурхн болн күн хойран хоорнд кегдсн эркн һол төр болҗана. Синай уул деер Бурхн Мошеһәр дамҗад еврей келн-улсла бооца кеҗ. Бурхн евреймүдиг әдслх болҗ, тедниг өшәтнәс харсх андһар өгч. Тедн Бурхнд итклтә болад, Терүнә седвәр күцәх йоста, тиигҗ Закана дегтрмүдт келгдҗәнә («Эклц» 9:9-17; 15:18; «Нүүдл» 6:4; 19:5-6).

Бооцана хавтха чолуд (скрижали Завета) – хойр чолун плиткс. Синай уул деер Бурхн Мошед өгсн Арвн Заавр чолун плиткс деер сииләд һарһгдҗ. Эн бооцан Израилин улсла кегдлә («Нүүдл» 24:12; «Давтх Закан» 4:13).

Буйсагдх юмн (заклятое) – Деед Эзнд бүклдән нерәдсн юмн бәрц бәрлһнд орх эс гиҗ буйсагдх йоста («Левит» 27:21). Буйсагдх юмн әрүн юмнас йилһрнә. Тедн дәәнд бәрҗ авгдсн юмсуд болҗана. Деед Эзнд нерәдгдсн болад бүклдән буйсагдна. Зәрмдән балһсд кевтән буйсагдна («Давтх Закан» 13:12-17).

Бурхна элч (ангел) – әмтнд Бурхна заавр күргәд, дөңнәд болн Терүнә седвәр зарлдг теңгрин элч («Эклц» 16:7).

Бурхна Сәкүсн (Дух Божий, еврей келнд «руах») – әмсхл, үләлһн, седкл. «Хуучн бооцанд» Бурхна Сәкүсн – чидл өглһн, әм оруллһн болн цуг әмтә-киитә юмсиг дөңнлһн. Бурхна Сәкүсн күүнд уха орулна, билгтә болн арһта кенә, Бурхнд церглх дуудвр кенә. Тегәд Бурхна Сәкүсн өврмҗтәһәр һардачнрт болн әәлдәчнрт нилчән халдадг чигн («Эклц» 1:2; «Нүүдл» 31:3).

Гелң (священник) – шаҗна халхар Өргә герт болн Иерусалимин Сүмд көдлмш кедг күн. Мошен Закаһар Израильд зуг Ахарона хөөт үйнр, Мошен ик ахин улс гелңгүд болх йоста. Яһад гихлә энүнә төлә Ахарон Бурхнд церглтхә гиҗ суңһгдсмн. Сүмд Бурхнд цергллһнә көдлмш гелңгүд теткдг, бәрц авч ирхиг хәләдг, бурхн-шаҗна керг күцәлһиг болн диг-дараг һарддг улс. Теднд левитмүд нөкд болдг бәәҗ. Өргә герин (хөөннь Сүмин) әрүн бәәрнд зуг гелңгүд орх йоста. Гелңгүд 12 багд хувагдад, селгәһәр көдлнә. Тер гелңгүдиг ах гелң толһална («Нүүдл» 30:30).

Гера – еврей келн-улсин чиңнүрәр 600 мг («Нүүдл» 30:13).

Гин – еврей келн-улсин шалдрң юм чиңнүрддг кемҗән («Нүүдл» 29:40).

Һалын бәрц (огненная жертва) – Деед Эзнд һал шатаһад тәкл тәклһн, эс гиҗ һалд шатаһад бәрц бәрлһн («Нүүдл» 29:18).

Һару даах бәрц (возместительная жертва, жертва повинности) – иим бәрц Бурхна өмнәс эс гиҗ талдан күүнә өмнәс һарһсн гемәснь сулдхлһн («Левит» 5:15).

Давсн (соль) – Библь дегтрт хадһллһн гисн темдг. Эдл-уушиг үрәлго давсн яһҗ туслна, тиим кевәр Деед Эзнә андһар сольгдхш («Әмтнә то авлһн» 18:19).

Давста теңгс (Соленое море) – Әмн уга теңгс гиҗ өдгә цагт нерәдгднә («Эклц» 14:3).

Ефә (эфа) – еврей келн-улсин үүрмг юм чиңнүрддг кемҗән, 23 л дүңгә («Нүүдл» 16:36).

Ешурун (Иешурун) – шүлгләнд ордг Израилин талдан нерн («Давтх Закан» 32:15).

Закан (Закон, еврей келәр «Тора») – Бурхн Эврәннь әмтнәс ямаран җирһл күләҗәх болн ямаран мөргүл кехин туск ном. Эн Закан Израилин әмтнд Мошеһәр дамҗад Бурхн өгсмн. «Хуучн бооцанд» эн сурһмҗ болн белглсн тууҗ ик зуудан Мошен бичсн тавн дегтрт бәәнә. Эн дегтрмүд зәрмдән Закан гиҗ нерәдгднә. Мел тер учрар Закан Израилин әмтнд тодрха сурһмҗ өгчәнә, бурхн-шаҗна болн олна җирһл залад, янзтаһар бийән бәрлһиг тогтав («Нүүдл» 13:9; 24:12)

Израилин хамцан (общество израильское, община Израиля) – түрүн болҗ Израилин әмтиг Египетәс Деед Эзнә өгх болсн һазр талнь һархла нерәдв («Нүүдл» 12:3; 16:1). Израилин әмтн гиҗ тогтсн 12 отг салу биш, Деед Эзнә һардврар ни-негн хамцан болҗ бәәв. Деед Эзн эн әмтиг шүүҗ авад негдүлхләрн, тедн Бийиннь онц әмтн болтха гиһәд, Терүнд церглтхә гиһәд, Терүнә заавр күцәтхә гиһәд негдүлв.

Израиль – Яков Пени-Эльд Бурхнла ноолдҗах цагт, терүнд Бурхн «Израиль» гидг нер өгв. Яковин хөөт үйнр 12 отг болад, Израилин әмтн гиҗ нерәдгдв. Хөөннь һазриг хувахла, ар үзгин 10 отг болн теднә һазр «Израиль» гидг нер зүүв. «Шин бооцанд» Израилин әмтиг бүклднь «Израиль» гиҗ меднә, тиигҗ теднә һазриг бас нерәднә («Эклц» 32:28; «Давтх Закан» 6:4).

Канан (Ханаан) – Хамин көвүн Ноахин ачнрин негнәннь нерн, эклцәс авн терүнә хөөт үйнрин (Канана улсин) бәәсн һазрин нерн. Эн һазр Барун үзгин теңгсин болн Йордан һолын хоорнд бәәнә. Терүг Бурхн Абрахамд болн терүнә хөөт үйнрт өгх болҗ. Хөөннь адһл уга Кананиг израильтянмуд дәәләд эзлв. Тегәд Израилин һазр гиҗ нерәддг болв («Эклц» 9:18; 12:5-7; «Нүүдл» 6:4).

Канана улс (ханаанеи) – Библьд израильтянмуд иртл Кананд бәәсн отгуд цугтан Канана улс гиҗ нерәддг бәәҗ. Эн әмтн оңг-оңгдан тохмта болад, ик зуудан Финикиян улсин төрлмүдт тоолгдҗаҗ. Зәрмдән Библьд кананахн гиҗ ор һанцхн отгиг нерәднә. Тер әмтн цугтан олна нүүрт бийән бәрҗ чаддго болн догшн буру номта улсин авъяс үзүлдг бәәҗ. Тегәд израильтянмуд теднә ик зууһинь алв. Тедниг Бурхна засгла харһулад бәәв. Наадк кананахн израильтянмудт көөгдв эс гиҗ алв өгх йоста. Кананд бәәрлхәр үлдсн кананхн буру номта бурхдт иткдг болв. Тедн израильтянмудыг оньдин түкрнә («Эклц» 10:18-19; 12:6; 15:21; «Нүүдл» 3:8).

Керүбмүд (херувимы) – күчтә җивртә Бурхна элчнр («Эклц» 3:24).

Керчлһн (обрезание) – көвүдин болн залусин махмудын үзүринь керчлһн. Абрахамд Бурхна өгсн зааврар, евреймүдин көвүн болһнд, төрснәннь хөөн, нәәмдгч өдртнь, керчүллһнә авъяс күцәдг бәәҗ («Эклц» 17:9-27; «Левит» 12:3). Керчлһн зааврин темдг болҗ тоолгдна. Бурхн болн Абрахамин хөөт үйнрин хоорнд кедг бооцан. Күн өрк-бүлтәһән хамдан Бурхна әмтн болад, Бурхна номд шүтнә. Керчлһн Израилин әмтнлә бәәнә гисн темдг. Евреймүдиг «керчүлгдсн» улс гинә. Талдан цуг әмтн – ор һанцхн Бурхн уга буру номта улс – «керчүлгдсн биш» гиҗ келнә.

Килнцәс цеврллһнә бәрц (жертва за грех, очистительная жертва) – Һарһсн килнцәс цеврллһн гиҗ иим бәрц бәрнә, цевр биш юмнас болн седклин зөвүрәс («Левит» 4:2-35).

Киттим – хуучн цагт Кипр арлын нерн («Әмтнә то авлһн» 24:24).

Куш – Куш орн-нутг Нил һолын экнд, Египетәс өмн үзг тал (өдгә Судана болн Эфиопиян һазрт) бәәҗ («Эклц» 2:13).

Левитмүд (левиты) – Яковин һурвдгч көвүн Левин хөөт үйнр. Мошег бәәсн цагт Бурхн Ахарона хөөт үйнриг шүүҗ авч. Ахарон Левин отга күн. Тедн Бурхна гелңгүд болҗ. Левин наадк үйнр цугтан тедниг левитмүд гиҗ нерәднә. Тедн Өргә герт гелңгүдт нөкд болад көдлх зөвтә. Израильд эдн һазр уга ор һанцхн отг яһад гихлә тедн Өргә герт көдлдг бәәҗ, хөөннь Сүмд. Талдан отгин евреймүдт тиим зөв уга. Дәкәд болхла, левитмүд Зака дасад, әмтн дунд багшлҗаҗ. Эдн Сүмд мөргүл кеһәд дуулдмн. Һазрин ормд левитмүдт эзлх балһсд болн Израилин талдан отгин бәәрнд тегш һазр эзлх зөв өггдҗ («Нүүдл» 38:21; «Левит» 25:32).

Лог – литр олив тосна нег һурвнань («Левит» 14:10).

Мацг (пост) – Библьд эн үг хотын цер гиҗ келгднә. Зәрмдән Бурхн-шаҗна учрар темдгтә болзгар йирдән нег өдр нам унд уушго. Иигҗ Бурхнд соңсхврта болҗахан эс гиҗ зовлң үзгдхлә уйдҗахан эс гиҗ сөрлт харһхла болн килнцәс һархар седхләрн Бурхиг дуудад дөң сурдмн («Левит» 16:29).

Мотр (жезл, скипетр) – йосна темдг эс гиҗ Бурхна күч медүлдг тайг («Эклц» 49:10; «Әмтнә то авлһн» 17:1-10).

Мөргүлин (өндр) орм (высота) – Канана бурхн-шаҗна әрүн бәәрн. Тиим гер өндр довудын ора деер тәвгддг бәәҗ. Зәрмдән ик моддын дор эс гиҗ тиньгр һазрт бәрдг чигн. Тенд Астарт бурхнд нерәдәд бахнс зогсадмн. Тиигән Астартд бәрц авч ирдг болҗ. Тенд һазрин урһц шинртхә гиһәд ончта мөргүлин проституц давулҗаҗ. Тиим йовдл әәлдәчнриг дамҗад Деед Эзн мел бурушадг бәәҗ («Левит» 26:30).

Назорей – еврей келәр иим күн эгл әмтнәс холҗад, бийән Бурхнд нерәддг чигн. Тегәд андһар өгәд чаһр уушго, талдан хортан күргх юм эдлшго, үсән хәәчлшго болн сахлан хусшго, дәкәд үксн күүнә цогцд өөрдшго, нам тернь төрл-садн күн болсн бийнь. Эврәннь назорейин андһар өгсн болзгин чилгчәр онц бәрц авч ирәд, Өргә герт (Сүмд) орхиннь өмн үсән хусх кергтә. Тиим шүтлһн назорейин бийиннь эс гиҗ төрсн цаглань экиннь андһарин ашнь чигн болад бәәх («Әмтнә то авлһн» 6:1-21).

Омер – еврей келн-улсин үүрмг юм чиңнүрддг кемҗән, 2,3 л дүңгә («Нүүдл» 16:16).

Өдмгин бәрц (хлебное приношение) – Бурхнд, гелңгүдт нерәдҗәх бәрц. Эннь тәрәнә һарц авхларн ханлтан өргдг темдг. Өдмгин бәрц түүкә эс гиҗ хуурсн тәрәнә буудян экн эс гиҗ үүлсн болн болһсн экн. Санхнь, тернь тоснла болн ладанла хольгдсн, давслгдсн болдг («Левит» 2:1-16).

Өргә гер (скиния) – зөөдг сүркә ик өргә гер. Иим гер эргндән хашалгдсн болдг. Хаша дотр тәкл тәкдг орм бәәх, уһалһна улан мөңгн сав болн Өргә гер – Харһлтын Шатр эс гиҗ Бооцана өргә гер бәәнә. Өргә герт Израилин әмтн гелңгүдин дөңгәр Бурхнла харһлт кенә. Шатр дотр хойр хора бәәнә: әрүн бәәрн болн хамгин Әрүн бәәрн. Әрүн бәәрнд ширә бәәнә. Терүн деер әрүн өдмг болн кергтә юмсуд тәвгднә. Бас күҗ уңһдадг ширә болн герлин гегән бәәнә. Бурхна зааврар израильтянмуд Өргә гер кеһәд, көдә һазрар йовхларн авад йовдг бәәҗ. Өргә гер дотр Бооцана хәәрцг бәрдмн. Израильд Өргә гер Бурхна гер гиҗ тоолгдна. Өргә герин өмн мөргәд, өдр болһн әмтн Терүнд бәрц бәрнә. Соломон хан Ерусалимд Сүм бәртл тиигҗ кедг бәәҗ. Израилин әмтн Өргә герин хашад орҗ чадҗана, әрүн бәәрнд зуг гелңгүд орх зөвтә. Хамгин әрүн бәәрнд зуг ах гелң җилд нег дәкҗ орҗ чадҗана. Өргә герт Бурхн өвәрц кевәр цугталань бәәнә гиҗ Израилин әмтн иткҗәҗ («Нүүдл» 26:1-37; «Әмтнә то авлһн» 1:50).

Песах (Пасха) – еврей улсин хамгин чинртә нәр. Мошен һардврар Египетин ялчас сулдсн евреймүд нәр кенә. Хамгин түрүнд Песах нәәриг евреймүд Египетәс һархларн кеҗ, болв хөөннь эн нәәриг җил болһн кедг болҗ. Ода күртл тиим нәр тедн кенә. Бәрцд орулсн хөөнә хурһиг бас «Песах» гиҗ келнә («Нүүдл» 12:11).

Пилистин теңгс (Филистимское море) – Дунд һазрин теңгс гиҗ өдгә цагт нерәдгднә («Нүүдл» 23:31).

Рефаимүд (рефаимы) – кезәңк Кананд бәәсн өндр нурһта келн-әмтн («Эклц» 14:5).

Синай – уул (зәрмдән Хорив гиҗ нерәднә). Синайин тоха арлын девскр һазрт (өдгә цага Египет) Бурхн Израилин әмтнлә бооца кеһәд, Мошеһәр дамҗад теднд Зака өгсмн. Моше Синай уул деер һарна. Тенд Арвн Заавр бичәтә хавтха чолуд авна (талданар болхла Бооцана хавтха чолуд) («Нүүдл» 19:1-25).

Сөм (пядь) – бөдүн залуһин һарин ик хурһн чивчхә хойрин хоорндк орм кирцхд 23 см («Нүүдл» 28:16).

Талант – еврей келн-улсин чиңнүр 35 кг дүңгә («Нүүдл» 25:39).

Тос келһн, тос түрклһн (помазание) – асхлһна, цацлһна эс гиҗ олив тос күүнд, юмнд болв чигн түрклһнә шишлң хуучна авъяс. Бурхна шүүҗ авсн гелңд эс гиҗ хан болҗах күүнд тос түркдг чигн («Нүүдл» 28:41). Тос түрксн юмн әрүн болҗ тоолгддг. Тедниг онц төрин төлә олзлдг чигн. Үлгүрнь, өргә герт тәкл тәкдг ормд эс гиҗ өргә герт бүклднь тос түркдг болҗана («Нүүдл» 40:9).

Тоха (локоть) – тохаһас һарин дунд хурһн күртл, өрәл метрәс невчкн баахн орм («Эклц» 6:15).

Улан теңгс (Красное море) – еврей келнд «Суф теңгс» гиҗ нерәдгднә, эс гиҗ «Хулста теңгс» («Нүүдл» 10:19).

Урим болн туммим – Бурхна седвәр медх җирв («Нүүдл» 28:30).

Үклин һазр – (преисподняя, еврей келәр «Шеол» гинә) – һазрин гүүнд бәәх орм. Тиигәрән цуг әмтн үкснә хөөн үннчнь чигн, килнцтәнь чигн ордмн. Библьд еврей келәр эн орм йирдән «шеол» гиҗ нерәдгднә. Орс келнд «там» гиҗ орчулгдна («Эклц 37:35).

Хомер – еврей келн-улсин үүрмг юм кемҗәлдг 230 л. Эн 10 ефәлә болн 100 омерлә әдл («Левит» 27:16).

Хореймүд (хорреи) – Эдом гидг һазрт кезәңк цагас авн бәәдг әмтн: тедниг Эсавин хөөт үйнр көөҗ һарһҗ («Эклц» 14:6).

Хөөт гергн (наложница) – иим гергиг залу күн эзлхәр герәдән орулҗ авдг бәәҗ. Хөөт гергн онц зөвтә: йосндан болхла эн мухлаһас өөдән зөвтә, зуг гергнәснь дор зөвтә («Эклц» 22:24).

Хуссоп (иссоп) – каңкнсн үнртә урһмл. Хуссопиг уснд эс гиҗ цуснд норһад күүнд эс гиҗ өлг-эдт цацад, мөргүл кехлә цеврлдг бәәҗ («Нүүдл» 12:22).

Цевр, цевр биш (чистый, нечистый) – «Хуучн Бооцанд» эн үг ик зуудан бурхн-шаҗна цевр керг күцәхлә олзлгдна. Мошен Закаһар Израилин әмтн цевр болн цевр биш юмиг йилһх йоста. Шишлң мал, шовуд болн заһсд, юмсуд болн хот-хол цевр биш болҗ тоолгддг бәәҗ. Күүг бас йилһдг бәәҗ. Кемр күн бузр хот эс идсн болхла, му гемтә, арсна гемтә эс гиҗ үксн юмна күш көндәсн уга болхла, цусн һарчах шав уга болхла, тиим күн цевр болҗ тоолгддг чигн. Күүкд күн сарин кир ирхлә эс гиҗ үр һарһсна дару цевр биш гиҗ тоолгддг бәәҗ. Арсна гемтә болн зәрм талдан гемтә әмтн бас цевр биш гиҗ тоолгддг болҗана. Цевр биш әмтн бурхн-шаҗна кергт орлцшго, нам цевр юмсудт һаран күргшго. Бийән цеврлхин төлә шишлң авъяс күцәдг чигн. Цеврлхин төлә күн бәрц бәрх йоста, тер күүнд хуссоп цацад цеврлхмн болҗана. Дәкәд бийинь усар цеврләд, хувцинь уһах кергтә («Левит» 7:19; 10:10; 13:13; «Әмтнә то авлһн» 19:17-19; «Давтх Закан» 14:3-21).

Шаталһна тәкл, бүклднь шаталһна бәрц (всесожжение) – эннь онц бәрц бәрлһн. Яһад гихлә терүнд нерәдсн мал бүклдән тәклин ормд шатагдмн. Һал шатахла, бәрц утанд хүврнә. Тер бәрцәс теңгр тал өөдлсн каңкнсн үнр Деед Эзнд тааста болдг чигн («Эклц» 22:2; «Левит» 1:2-17).

Шекель – еврей келн-улсин чиңнүрәр 11,5 грамм («Эклц» 23:15).

Шүтән (идол) – бурхна дүрстә зург эс гиҗ бичкн көшә («Нүүдл» 20:4).

Эвцлһнә бәрц (жертва мира) – иим бәрцәр Бурхнла чик хәрлцә бәрхәр болн эвцлһ нәәрлхәр, хәрү өмнк кевәрн Терүнлә бәәхин төлә кеҗәх бәрц. Малыг алсна хөөн өрәлинь тәклин ормд шатана, наадк өрәлинь бәрц авч ирсн күн, терүнә өрк-бүл болн гелңг иддг чигн («Левит» 3:1-17).

Яхве – Бурхна эврә нерн. Еврей үзгәр иигҗ бичгднә – הוהי (YHWH). Эн нерн чикәр яһҗ келгдх болн яһҗ тогтсинь ода күртл зүтклдән бола. Библин кесг орчуллһнд «Иегова» гиҗ келгдҗәнә. Болв эннь төв биш. Эннь эндр «Яхве» гиҗ тоолгдҗана: «Тер, оньдин бәәдг». Бурхна нериг чикднь соңсхад келшгон төлә, Вавилона бәрәнә хөөн евреймүд «Адонай» гиҗ келҗәв. Эннь орчулгдхла – «Мини Деед Эзн» («Эклц» 2:4; «Нүүдл» 3:15; «Давтх Закан» 6:13).

АЛВ ЦУГЛУЛДГ КҮН – Римин орн-нутгин көрңгд, Палестинд алв цуглулдг бәәрн цергләч күн. Римин йосна буру номта улсла сән бәәдг цергләчнрт евреймүд дурго бәәҗ, яһад гихлә, тиим бәәдл Заканла ирлцҗәсмн уга. Дәкәд цергләчнр ахлачнрин төлә бәәрн улсас мөңг цуглулҗ авад үлүһинь бийдән үлдәдг бәәҗ.

АПОСТОЛ – Исусин шүүҗ авад дахач болн нөкд кехәр седсн 12 сурһульчнрин негнь. Шин Бооцанд Павелын болн талдан христианмудын тускар бас тиигҗ келгднә. Эн үг элч гиҗ орчулгдна.

АХ ГЕЛҢ – Бурхна Закаһар зуг ах гелң зәрм йослл күцәх зөвтә чигн. Үлгүрнь, эн күн һол сүмин хамгин әрүн орм эзлнә.

АХ ГЕЛҢГҮД – политическ чинртә, ик тоомсрта еврейин гелңгүд. Ах гелңгүдин кесгнь Ик Хургин гешүд бәәҗ. Исусин цагт тедн цугтан гишң нег цөөкн нойн зәәсңгә өрк-бүләс һарсмн чигн.

ӘӘЛДӘЧНР – Бурхна үгиг соңсад, әмтнд терүг күргдг улс. Бурхиг күндлх, Терүнә таал күцәх, өөрхн әмтндән дурлх, хар сана һарһлго бәәх дуудврмуд әәлдәчнр кедг чигн. Еврейин әәлдәчнр бийәрн дамҗад Бурхна келсиг бичҗ авдг бәәҗ. Исусин цагт әәлдәчнрин дегтрмүд, тедн дунд Христос төрхәс урд VIII зун җилд Эшьяна дегтр евреймүдт таасгдг бәәҗ. Христос төрхәс урд IX зун җилд бәәсн Элья, дегтрмүд эс үлдәв чигн, әәлдәчнр дунд йир ик күндтә күүнд тоолгдҗ йовҗ. Бурхиг эс күндлдг хааг тер илткәд, кесг өвәрц юмарн туурҗ йовсмн. Малакья гидг талдан әәлдәчнрин зәңглсәр делкән җирһл уга болхин өмн Элья һазр деер ирх йоста бәәсмн.

БООЦАН – әмтнә хоорндк зөвшәрлһн, эс гихлә, Бурхн күн хойран хоорндк, эс гихлә, Бурхн баг улсин хойран хоорндк зөвшәрлһн. Бурхн Ноах Абрахам хойрла бооца кев. Хуучн Бооцанд ик зууднь Мошена цагт Бурхна болн Израилин улсин хоорнд болсн зөвшәрлтин тускар келгдҗәнә.

БУРУ НОМТА УЛС – Исусин цагт буру номта улс гиҗ евреймүдиг биш, наадк әмтиг нерәддг бәәҗ. Яһад гихлә, тер цагт зуг евреймүд Бурхна өгсн Зака меддг бәәҗ.

ГЕЛҢГҮД – Ерусалимд бәәх һол сүмд церглҗәх улс. Еврей улсин шаҗар гелңгүдин һол кергнь Бурхнд тәкл тәклһн болҗана. Закаһар тедн Мошена һарлцсн дү көвүн Ахарона хөөт үйнр гелң болх йоста чигн. Гелңгүд 12 багд хувагдна. Баг болһн һол сүмд җилд хойр дәкҗ неҗәһәд долан хонгт көдлдг бәәҗ.

ҺОЛ СҮМ – Ерусалимд бәәх әрүн нертә һол сүм. Евреймүд зуг тенд тәкл тәкдг бәәҗ, дәкәд нәәрин өдрмүдт хурдг бәәҗ. Һол сүм түрүн болҗ евреймүдин хан Соломон маниг төрхәс урд 10-гч зун җилд тосхҗ. Исусин цагт тосгдсн һол сүмиг евреймүдин хан алдр Херод бәрҗ. Тер һол сүмиг бүсләд галерей тосхҗ. Тегәд терүнә эргмдк һазриг тер кесг әңгд хуваҗ. Һол сүмин галерейд олн улс хурдг бәәҗ. Исусин тааһад келсәр, терүг әмдрснә хөөн мана цагт 70-гч җилмүдт һол сүмиг Римин улс хамхлҗ, тер цагас авн тер шинәс босхгдад уга.

ДАВИД – Йуда әәмгә Израилин хамгин туурсн хан. Бурхнд нерәдсн дууна дегтр бичсн автормудин негнь тер бәәҗ. Давид Бурхна таал күцәдг бәәҗ. Бурхн терүгинь өөдән ачлад, терүнә хөөт үйнр мөңкинд Израилин хаад болх гиҗ үгән өгч. Цуг делкәг чикәр һардх күн Давидин хөөт үй болх гиҗ еврей улсин әәлдәчнр тааҗ келҗәсмн.

ДАВИДИН КӨВҮН – Тиигҗ Христосиг нерәддг бәәҗ. Яһад гихлә, евреймүдин иткләр тер Давид хаана хөөт үй болх зөвтә бәәҗ.

ЗАКАН – Библин кезәңк хуучн тавн дегтр. Тер дегтрмүдт делкән үүдәлтин тускар, Бурхна ду соңссн, Терүнә таал күцәҗ йовсн түрүн чик седклтә әмтнә тускар келгдҗәнә. Цааранднь еврей келн улс үүдснә тускар, Бурхн тедниг Египетд ялчнрин көдлмшәс яһҗ сулдһсна болн Палестинад теднд һазр һарһҗ өгснә тускар бичәтә. Дәкәд тер дегтрмүдт кезәнә еврей келн улст Бурхна өгсн зааврмуд бәәнә. Эннь 10 һол зааврмуд, бас олн бәәдлин туск болн авъясмудин туск олн зокалмуд болҗана. Тегәд тер тавн дегтр Закан гидг нертә бәәсмн. Еврей улсин бурхн-шаҗнд Закан хамгин күндтә бәәҗ, терүнд бичәтә зааврмудыг болн зокалмудыг эрк биш күцәх кергтә болдг. Заканд бәәх һол зааврмуд Бурхн Мошеһар дамҗад өгч. Моше евреймүдиг Египетәс авч һарч. Тер учр деерәс тер Закан Мошена Закан гиҗ келгдҗәнә.

ЗАКАНА БАГШНР, НОМ ЦӘӘЛҺӘЧНР – Закаг сәәнәр меддг, терүг әмтнд цәәлһҗ өгдг улс. Эн баахн баг әмтиг Исусин цагт евреймүд икәр күндлдг бәәҗ.

КЕРЧЛҺН – залу күүнә әмнә үзүр керчлһн. Бурхн еврей улс хойран хоорнд кегдсн Бооцанас иштә Синай уул деер залу киистә күн болһн тиим авъяс күцәх зөвтә бәәсмн. Шиңкән һарсн үрнд нәәмдгч өдртнь керчлһ кедг бәәҗ. Исусин цагт тер өдрләнь тиим үрнд нер өгдг бәәсмн.

КИЛНЦТӘ ҖИРҺЛ ҮЛДӘЛҺН – Бурхна өмн эврәннь килнцән медәд, урдк җирһлиннь бәәдлән хайх.

КҮМНИ КӨВҮН – иигҗ Исус бийән мел нерәднә. Энүнә чинрин тускар цугтан тал-талдан келцхәнә. Негдвәр Хуучн Бооцанд әәлдәч Даниэлын дегтрт эн күн теңгрә болҗ һарна. Делкән җирһлин бәәдл чилхлә, Бурхн терүнд әрүн нер, туурмҗ болн йос өгх. Энүгәрн күүнәс һарсн үрн Мошена бәәдлтә. Хойрдвар болхла, еврей келәр терүг күн гиҗ йирдән келнә. Кемр Исус эн үгиг иим учртаһар келдг бәәсмн болхла, тер күн юуһарн чигн әмтнәс йилһрҗәхш, хамгин түрүнд зовлңла харһад зовдгар, үкләрн тиим.

ЛЕВИХН – эн улс гелңгүд эс болв чигн, Бурхиг көгҗмд орулад туурулдг, мал тәкл тәклһнд белддг болн нань чигн көдлмш һол сүмд кедг бәәҗ. Терүнәс нааһар тедн Зака дасад, олн улс дунд багшнр болҗ йовдг бәәҗ. Иим көдлмш зуг Израилин улсин 12 тохма үйнрин нег өвк күн кех зөвтә бәәсмн. Тер күн Левин хөөт үрн болх бәәсмн. Терүнә нерәр левинхн гиҗ келцхәдг болв.

ЛУ – хуучна тууҗин аң. Зәрмдән энүг моһа гиҗ келәд, эрлгин дүртә кенә (Апокал. 12:3 – 13:4; 20:2–3).

МЕДӘТНР – Шин Бооцанд олн зүсн һурвн баг әмтн медәтнр гиҗ нерәдгднә. 1) Сән Зәңгс медәтнр – еврей улсин шаҗна нүүрт йовх әмтн. Теднә зәрмснь Ик Хургин гешүд болҗ йовсмн. 2) Апостолмудын үүлдврин 11–21 бөлгүдт медәтнр – христианмудын чонҗин цергләчнр. Тедн чонҗин көдлмш һардҗах улс. 3) Апокалипсис гидг дегтрт медәтнр – Бурхна зарһд орлцҗах 24 көгшәс.

МАЦГ БӘРХ – Бурхн шаҗна керг күцәхин төлә цаг зуур хот эдлдго чигн.

ПАРШМУД – Исусин цагт евреймүд дунд бәәсн шаҗна заллт бәәҗ. Тедниг әмтн тевчдг бәәҗ. Эврән бурхн-шаҗна үлмәд бәәсәрн ик сана зүүдг, йир дигтә-тагта улс чигн.

ПЕСАХ – Еврей улсин хамгин чинртә нәр. Мошена һардврар Египетин ялчас сулдсн евреймүд санлан кеҗ нәәрлдг бәәҗ. Энүг җил болһн апрель сарла кенә. Песах өдр нәәрин хот кехәр хурһ шишлң алдг бәәҗ.

ПСАЛМУД – грек келәр дуд гиҗ орчулгдна. Иим нерәдлтәһәр Хуучна Бооцанд евреймүдин бурхн-шаҗна 150 дуд барлгдҗ. Эдн шишлң дегтрт орҗ. Кесг дуунд үкләс аврсн Бурхнд ханлт өрггдҗәнә, талдан дуунд Терүнә күчн болн дурн үзүлгдҗәнә, эс гихлә дөң сурсн зальврлһн чигн бәәнә.

РАЙ (БУРХНА САД) – Хуучн Бооцана цагт болхла, өңгрснә хөөн чик седклтә күүнә сүмсн Христосиг ирәд теднә төлә үкхиг тенд күләдг бәәрн.

СУРҺУЛЬЧ – Шин Бооцанд Кирсләч Йохана болн Христосин дахч йовх, теднә ном сурчах улс сурһульчнр гиҗ нерәдгдҗәнә.

ТӘВДГЧ ӨДР ГИДГ НӘР – Буудя цуглулдг цага нәәриг евреймүд тәвдгч өдр гиҗ нерәднә. Тер нәәриг Песахин хөөн тәвдгч өдрлә кедг бәәҗ.

ТӘКЛ ТӘКДГ ОРМ – Закаһар заагдсн евреймүдин тәкл тәкдг орм. Исусин цагт һол сүмин хашад бәәх тәкл тәкдг ормд сетрә мал алдг бәәҗ.

ХАР СӘКҮСН – әмтнд хорлтан күргдг сәкүсн. Эннь эрлгин элч болн цергләч болҗана.

ХРИСТОС – (еврей келәр Мешиях. Эн үг «тос түркүлсн», эс гихлә, «Бурхна шүүҗ авсн» күн болҗана). Бурхна илгәсн күн. Закан болн әәлдәчнр гидг дегтрмүдт Терүнә ирхин тускар урдаснь медәд келгдҗәсмн. Исусин цагт евреймүд Христосиг ирхиг күләҗәсмн. Тер тедниг Римин йоснас сулдхад, Бурхна орн-нутг бүтәх гиҗ иткҗәлә.

ХУРЛ – бемб өдр болһн евреймүд хурлд цуглрад әрүн дегтрмүд умшад, мөргцхәнә. Исусин цагт евреймүдин бәәсн балһсн болһнд хурлмуд бәәҗ. Тедн хурхларн кен чигн күн әрүн дегтрәс тасрха умшад, дәкәд терүгән цәәлһәд өгх, эс гихлә, сурһдг бәәҗ.

ЦАДУКМ – Исусин цагт евреймүд дунд бәәсн бурхн-шаҗна зөвәр тоомсрта заллт. Кесг цадукмуд Ик Хургин гешүд бәәҗ, тедн дунд ах гелңгүд чигн йовҗ. Тедн паршмудла әдл Зака эвдлго күцәдг бәәҗ. Болв паршмудас йилһрҗ цадукмуд талдан әрүн дегтрмүд, әәлдәчин дегтрмүд күндлдго бәәҗ. Үксн күн әмдрхиг тедн иткҗәсмн уга. Яһад гихлә, терүнә тускар Заканд мел келгдҗәхш.

ЭРЛГ – Бурхна дәәсн, Терүнә өмнәс сөрдг му йорта элч.

+ 1:1 Иох. 1:1

+ 1:27 Мат. 19:4, Марк 10:6

* 2:7 «Күн» (евр. адам) болн «һазр» (евр. адама) гидг үгмүд еврей бичврт үгмүдин ирлцән болҗана.

+ 2:7 1Кор. 15:45

+ 2:9 Эклц 3:22, Апокал. 2:7, Апокал. 22:2

* 2:13 Месопотамийин өмн-дорд үзг чигн болх; Библьд грек келәр Эфиопия.

* 2:14 Эс гихлә Тигр.

+ 2:14 Эклц 10:11-12

+ 2:21 Эклц 15:12,

* 2:23 «Күүкд күн» (евр. ишша) болн «залу күн» (евр. иш) гидг үгмүд еврей бичврт үгмүдин ирлцән болҗана.

+ 2:24 Мат. 19:5, Марк 10:7, 1Кор. 6:16, Епесинхн 5:31

+ 3:1 Мат. 10:16

+ 3:3 Эклц 2:17

+ 3:6 Рим. 5:12, 1Кор. 15:21-22

+ 3:15 Рим. 16:20

+ 3:16 Епесинхн 5:21, Кол. 3:18

+ 3:19 Цецн Ухана Багш 3:10, Цецн Ухана Багш 3:20

* 3:20 Ева – эн нерн (евр. Хавва) әәһәрн «җирһл» гидг еврей келнә үгин бәәдлтә.

+ 3:22 Эклц 2:9, Апокал. 2:7, Апокал. 22:2

* 3:24 Керүбмүд – әрүн орм мандг Бурхна күчтә элчнр.

* 4:1 Каин – эн нерн «авх», «олх» гидг еврей келнә үгин бәәдлтә.

+ 4:7 Эклц 3:16

+ 4:15 Левит 26:21, Псалмс 78:12

* 4:16 Нод – эн үг «һазр кедх», «тенәд йовх» гидг еврей келнә үгин бәәдлтә.

* 4:25 Шет – эн нерн еврей келәр «белглв» гисн чинртә чигн болх.

+ 5:2 Эклц 1:27

+ 5:3 1Кор. 15:49

+ 5:24 Евр. 11:5

* 5:29 Ноах – эн нерн әәһәрн «төвкнүллһн» гидг еврей келнә үгин бәәдлтә.

+ 5:29 Эклц 3:17

+ 6:2 Йов 1:6, Йов 2:1, Псалмс 88:7

+ 6:3 Псалмс 77:39, Псалмс 89:10

+ 6:4 Числа 13:34

+ 6:5 Цецн селвгүд 6:18, Мат. 12:34

+ 6:9 Йов 1:1

* 6:15 Утдан 140 м, өргндән 23 м, өндртән 13,5 м шаху.

* 6:16 0,5 м шаху.

* 7:20 6,9 м шаху.

+ 8:17 Эклц 1:22

+ 8:20 Йов 1:5

+ 8:21 Нүүдл 29:18, Левит 1:9, Эклц 6:5

+ 9:1 Эклц 1:22

+ 9:3 Эклц 1:29

+ 9:4 Левит 3:17, Левит 7:26, Левит 17:10-11, Левит 17:14, Давтх Закан 12:23-24, Деян. 15:20, Деян. 15:29

+ 9:6 Числа 35:33, Эклц 1:26-27

+ 9:21 Цецн селвгүд 20:1

+ 9:22 Цецн селвгүд 30:17

* 9:27 Япет – эн нерн әәһәрн «өргҗүлх» гидг еврей келнә үгин бәәдлтә.

+ 10:4 Йона 1:3

* 10:6 Эс гихлә Египет; 13 шүлгт бас тиим.

+ 10:7 Эклц 2:11

+ 10:11 Эклц 2:14

+ 10:21 Числа 24:24

* 10:25 Пелег – эн нерн әәһәрн «салһх» гидг еврей келнә үгин бәәдлтә.

+ 10:29 Эклц 2:11

+ 11:2 Эклц 10:10,

+ 11:8 Давтх Закан 32:8

* 11:9 Вавилон – эн нерн әәһәрн «хутхх, ниилүлх, хольх» гидг еврей келнә үгин бәәдлтә.

+ 12:1 Деян. 7:4

+ 12:3 Эклц 18:18, Эклц 22:18, Эклц 26:4, Эклц 28:14, Һалатьянхн 3:8

+ 12:10 Эклц 41:54

+ 12:13 Эклц 20:2, Эклц 20:12

+ 13:8 Псалмс 132:1

* 13:10 Деед Эзнә сад, эс гихлә Эденә сад.

+ 13:10 Эклц 2:10, Эклц 19:24

+ 13:13 Эклц 18:20

* 14:3 Давста теңгс – Әмн уга теңгс гиҗ өдгә цагт нерәдгднә.

* 14:5 Рефаимүд – кезәңк Кананд бәәсн өндр нурһта келн-әмтн.

+ 14:5 Давтх Закан 2:10-12

* 14:6 Хореймүд – Эдом гидг һазрт кезәңк цагас авн бәәдг әмтн: тедниг Эсавин хөөт үйнр көөҗ һарһҗ.

+ 14:7 Числа 13:27,

+ 14:8 Давтх Закан 29:23

+ 14:18 Псалмс 75:3

+ 14:20 Эклц 28:22, Левит 27:30, Евр. 7:1-2

+ 15:1 Псалмс 3:4

+ 15:5 Эклц 22:17, Давтх Закан 1:10, Давтх Закан 10:22, Рим. 4:18

+ 15:6 Рим. 4:3, Һалатьянхн 3:6, Яков 2:23

+ 15:8 Лук. 1:18

+ 15:10 Левит 1:17,

+ 15:12 Эклц 2:21, Йов 33:15

+ 15:13 Нүүдл 1:11, Нүүдл 12:40, Деян. 7:6

+ 15:14 Нүүдл 11:3, Деян. 7:7

+ 15:16 Давтх Закан 9:4,

+ 15:18 Нүүдл 23:31, Числа 34:1-12,

* 16:2 Дорд үзгин улсин авъясар үр-сад һарһдго гергн эврәннь зарц күүкд күүг залутаһан бәәлһдг бәәҗ. Теднәс һарсн нилхәр үрән кедг бәәҗ.

+ 16:5 Эклц 18:25, Эклц 31:53,

+ 16:7 Нүүдл 15:22

* 16:11 Ишмаил – эн нерн еврей келәр «Бурхн соңсчана» эс гихлә «Бурхн соңсв» гидг чинртә.

* 17:5 Абрахам – эн нерн «олн улсин эцк» гидг чинртә.

+ 17:5 Рим. 4:17

+ 17:12 Левит 12:3

* 17:15 Сарра – еврей келәр эн нерн «хатн» гиҗ келгднә.

* 17:19 Ицхак – еврей келәр эн нерн «тер инәҗәнә» гиҗ келгднә.

+ 18:10 Рим. 9:19

+ 18:12 1 Пётр 3:6

+ 18:14 Йов 42:2, Мат. 19:26, Лук. 1:37,

+ 18:18 Эклц 12:3

+ 18:20 Эклц 13:13

+ 18:25 Эклц 16:5, Йов 34:10, Псалмс 91:16

+ 19:2 Йов 31:32

* 19:22 Цоар – эн нерн әәһәрн «бичкн» гидг еврей келнә үгин бәәдлтә.

+ 19:24 Йов 18:15, Псалмс 10:6, Лук. 17:29

* 19:37 Моав – эн нерн әәһәрн «эцкәсн» гидг еврей келнә үгин бәәдлтә.

* 19:38 Бен-Ами – эн нерн еврей келәр «мини келн-улсин үрн» гидг чинртә, әәһәрн «амонмудын» гидг үгин бәәдлтә.

+ 20:2 Эклц 12:10-20

+ 20:7 Псалмс 104:15, Йов 42:8, Яков 5:16

+ 20:17 Яков 5:16

+ 21:3 Эклц 17:19

+ 21:4 Эклц 17:12-13

+ 21:9 Һалатьянхн 4:29

+ 21:10 Иох. 8:35, Һалатьянхн 4:30

+ 21:12 Рим. 9:7

+ 21:21 Числа 10:12,

* 21:31 Беэр-Шева – эн нерн еврей келәр «долана худг», эс гихлә «андһарин худг» гидг чинртә.

+ 21:31 Эклц 26:33

+ 22:1 Псалмс 10:5, Деян. 9:10

+ 22:17 Эклц 15:5, Евр. 6:13-14

+ 22:18 Эклц 12:3, Эклц 26:4, Деян. 3:25

+ 22:23 Эклц 24:24

* 24:2 Иим йовдл тер цагин авъясар дааврта андһар медүлҗәнә.

* 24:10 Эс гихлә Месопотамий.

+ 25:10 Эклц 23:16-20

* 25:20 Эс гихлә Месопотамийин барун ар үзг.

+ 25:23 Числа 24:18, Рим. 9:12

* 25:25 Эсав – хөөннь Эсавин хөөт үйнр бәәсн Сеир гидг һазрла эн нерн ирлцҗәнә. Әәһәрн Сеир «нооста» гисн еврей келнә үгин бәәдлтә.

* 25:26 Яков – эн нерн «тавгас тер бәрҗәнә» гидг чинртә (теҗгәр келхлә «тер меклҗәнә»).

* 25:30 Эдом – эн нерн әәһәрн «улан» гидг еврей келнә үгин бәәдлтә.

+ 25:31 Давтх Закан 21:17

+ 25:34 Евр. 12:16

+ 26:1 Эклц 12:10, Эклц 20:2

+ 26:3 Эклц 22:16-18,

+ 26:4 Нүүдл 32:13, Эклц 12:3, Эклц 22:18, Деян. 3:25

+ 26:7 Эклц 12:13, Эклц 20:1-2

+ 26:15 Эклц 21:30

* 26:20 Эсек – эн нерн «меткән» гидг еврей келнә үгин чинртә.

* 26:21 Ситна – эн нерн «өшәрклһн» гидг еврей келнә үгин чинртә.

* 26:22 Реховот – эн нерн «сарул һазр» гидг еврей келнә үгин чинртә.

+ 26:29 Цецн селвгүд 16:7

* 26:33 Шива – эн үг әәһәрн «андһар» гидг үгин бәәдлтә.

+ 26:34 Эклц 36:2-3

+ 27:3 Эклц 25:27-28

+ 27:28 Давтх Закан 33:13

+ 27:36 Эклц 25:33

+ 27:46 Эклц 26:35

+ 28:2 Эклц 22:23, Эклц 24:29-30

+ 28:9 Эклц 25:13, Эклц 36:3

* 28:13 Талданар болхла – дөрә деер.

+ 28:14 Эклц 12:3, Эклц 13:16, Эклц 22:18, Эклц 26:4

+ 28:18 Эклц 35:14,

* 28:19 Бет-Эль – эн үг еврей келнд «Бурхна гер» гидг чинртә.

+ 28:19 Эклц 35:6, Эклц 35:15, Эклц 48:3

+ 28:20 Числа 21:2,

+ 28:22 Эклц 14:20, Левит 27:30

+ 29:30 Левит 18:18

* 29:32 Рубен – эн нерн әәһәрн «тер мини муульта бәәдл үзв» гисн еврей үгин бәәдлтә. Рубен гидг нерн «хәлә – көвүн» гидг чинртә.

* 29:33 Шимон – эн нерн әәһәрн «соңсх» гидг еврей келнә үгин бәәдлтә.

* 29:34 Леви – эн нерн әәһәрн «боох» гидг еврей келнә үгин бәәдлтә.

* 29:35 Йуда – эн нерн әәһәрн «ханлтан өргх» гидг еврей келнә үгин бәәдлтә.

* 30:6 Дан – энд эн нерн «тер цеврлв» гидг чинртә.

* 30:8 Наптали – эн нерн әәһәрн «ноолдх» гидг еврей келнә үгин бәәдлтә.

* 30:11 Гәд – еврей келәр эн нерн «күцлт» гидг чинртә.

* 30:13 Ашер – еврей келәр эн нерн «кишгтә» гидг чинртә.

* 30:14 Урһмлын уңг – мандрагормуд. Энүгәр удһлдг бәәҗ, дәкәд эн өвснә уңгар үрн эс тогтхла эмндг бәәҗ.

+ 30:15 Левит 18:18

* 30:18 Исахар – эн нерн әәһәрн «нәәмәдлгдсн күн» эс гихлә «ачлвр бәәнә» гисн үгмүдин бәәдлтә.

* 30:20 Завулун – эн нерн «әрүн нерн» гидг чинртә чигн болх, әәһәрн эн «белг» гидг еврей келнә үгин бәәдлтә.

* 30:24 Йосип – эн нерн әәһәрн «Тер талданиг өгх» болн «Тер авчкла» гисн үгмүдин бәәдлтә.

+ 31:13 Эклц 28:20-22

+ 31:45 Эклц 28:18, Эклц 35:14,

* 31:47 Арамей келәр Йегар-Сахадута, еврей келәр Гал-Эд гидг үгмүд «герч болҗах ова» гидг чинртә.

* 31:49 Мицпа – эн нерн «манаһин бәәрн» гидг чинртә.

+ 31:53 Эклц 16:5

* 32:2 Маханаим – эн нерн «хойр бәәрн» гидг чинртә.

+ 32:9 Эклц 31:3

+ 32:12 Эклц 28:14-15

* 32:28 Израиль – эн нерн әәһәрн «тер Бурхнла ноолдҗана» эс гихлә «Бурхн ноолдҗана» гисн бәәдлтә.

+ 32:28 Эклц 35:10

* 32:30 Пени-Эль – эн нерн «Бурхна чирә» гисн чинртә.

+ 32:30 Нүүдл 24:10, Нүүдл 33:20, Иох. 1:18

* 33:17 Сукот – еврей келәр эн нерн «хулсар бәрсн хашас» гисн чинртә.

+ 33:18 Эклц 12:6

+ 33:19 Йов 42:11

* 33:20 Эл-Элохе-Израиль – «Бурхн, Израилин Бурхн» гисн чинртә.

+ 34:8 Давтх Закан 22:28

+ 35:1 Эклц 28:10-22

* 35:7 Эль-Бет-Эль – «Бет-Элин Бурхн» гидг чинртә.

+ 35:7 Эклц 28:19

* 35:8 Аллон-Бахут – «Әмтн Уульдг Хар Модн» гидг чинртә.

+ 35:8 Эклц 24:59

+ 35:10 Эклц 32:28

+ 35:11 Эклц 17:6

+ 35:14 Эклц 28:18, Эклц 31:45

+ 35:15 Эклц 28:19

* 35:18 Бен-Они – еврей келәр эн нерн «мини зовлңгин көвүн» гидг чинртә. Бенямин – еврей келәр эн нерн «мини барун һарин көвүн» гидг чинртә.

+ 35:19 Рут 1:2,

+ 35:22 Эклц 49:4, Левит 20:11

+ 35:27 Эклц 13:18, Эклц 23:2

+ 35:29 Эклц 25:8

+ 36:1 Эклц 25:30

+ 36:3 Эклц 26:34, Эклц 28:9

+ 36:12 Нүүдл 17:8

+ 36:20 Эклц 14:6, Давтх Закан 2:12

+ 36:34 Эклц 36:15, Йов 2:11,

* 37:3 Яковд Бурхна өгсн талдан нерн.

+ 37:13 Эклц 33:18

* 37:25 Энд еврей келәр бичсн бичврт Ишмаилихн гиҗ бичәтә, эннь кувцнр гисн үгин чинртә.

+ 37:27 Эклц 25:12-16

* 37:28 Хөрн цаһан мөңгн гисн 223 дүңгә грамм болҗана. Эннь мухла көвү хулдлһна үн.

+ 37:34 Йов 1:20

* 38:8 Кезәңк авъясар үрн уга залу күн өңгрхлә, терүнә дүнь өңгрсн ахдан хөөт үй үлдәхин төлә гергинь буулһҗ авдг бәәҗ.

+ 38:8 Давтх Закан 25:5-6

* 38:18 Тамһар бооца батлдг бәәҗ. Тегәд баячуд бийләһән тамһан авч йовдг бәәҗ.

+ 38:24 Левит 21:9

+ 38:26 Левит 18:15

* 38:29 Пәрец – эн нерн еврей келәр «тасрх» гидг чинртә.

* 38:30 Зерах – эн нерн «улавр сүүртә солңһ» гидг еврей келнә үглә әдл.

+ 39:1 Эклц 37:36

+ 39:9 Нүүдл 20:14

+ 39:15 Нүүдл 20:16

+ 40:20 Марк 6:21

* 41:45 Он – Гелиополь балһсна талдан нернь.

+ 41:45 Эклц 46:20,

* 41:51 Манаше – еврей келәр «мартулдгар кех».

* 41:52 Эприм – еврей келәр «өслттә болх».

+ 41:54 Эклц 12:10

+ 42:6 Цецн селвгүд 11:26

+ 42:9 Эклц 37:5-11

+ 42:22 Эклц 37:21-22

+ 43:32 Эклц 46:34

+ 44:20 Эклц 37:3

* 45:22 3,5 шаху кг.

+ 46:1 Эклц 26:33

+ 46:4 Эклц 50:13

+ 46:8 Нүүдл 6:14-16

+ 46:9 Нүүдл 6:14, Числа 26:5-6,

+ 46:10 Числа 26:13

+ 46:11 Числа 3:17, Числа 26:57

+ 46:12 Эклц 38, Числа 26:19

+ 46:13 Числа 26:23-24,

+ 46:14 Числа 26:26

+ 46:16 Числа 26:15

+ 46:17 Числа 26:44-46,

+ 46:20 Эклц 41:45, Числа 26:28-37

+ 46:21 Числа 26:38-41,

+ 46:23 Числа 26:42

+ 46:24 Числа 26:48-49,

+ 46:27 Нүүдл 1:5

+ 46:34 Эклц 43:32, Нүүдл 8:26

+ 47:9 Йов 14:1, Псалмс 89:10

+ 47:11 Нүүдл 1:11, Нүүдл 12:37

+ 47:30 Эклц 50:13

+ 48:4 Эклц 28:12-15, Эклц 35:9-12

+ 48:7 Эклц 35:19, Рут 1:2

+ 48:19 Числа 1:33, Числа 1:35, Давтх Закан 33:17,

• 49:1 Давтх Закан 33:1-24

+ 49:4 Эклц 35:22, Левит 18:7,

+ 49:5 Эклц 34:25-29

+ 49:7 Числа 35:2,

+ 49:9 Апокал. 5:5, Числа 23:24, Числа 24:9

+ 49:10 Числа 24:17

+ 49:16 Эклц 30:6

+ 49:18 Псалмс 118:166

+ 49:24 Псалмс 22:1

+ 49:26 Давтх Закан 33:15, Давтх Закан 33:13-17

+ 49:31 Эклц 23:16-19, Эклц 35:29

* 50:11 Авел-Мицраим – еврей келәр «Египетин әмтнә уульлһн».

+ 50:13 Эклц 23:16

+ 50:23 Числа 32:39

+ 50:24 Нүүдл 3:16-17

+ 50:25 Нүүдл 13:19

+ 1:4 Эклц 35:23-26

+ 1:5 Эклц 46:27

+ 1:8 Деян. 7:18

+ 1:11 Эклц 15:13, Эклц 47:11

+ 2:1 Нүүдл 6:20, Числа 26:59

* 2:18 Реуэл – талдан нернь Итро.

+ 2:18 Числа 10:29

+ 2:24 Эклц 15:14, Эклц 46:4

* 3:1 Хорив гидг нертә уул Библьд Синай гиҗ бас нерәдгднә.

+ 3:6 Деян. 7:32

+ 3:8 Давтх Закан 26:15

* 3:14 Мөңк Бурхн – еврей келәр «Би Тер, Би болсарн болҗанав».

+ 3:14 Иох. 8:58

+ 3:20 Нүүдл 12:31

+ 3:21 Эклц 15:14

+ 4:11 Цецн селвгүд 20:12

+ 4:19 Нүүдл 2:15

+ 5:2 Йов 21:15

+ 6:3 Эклц 17:1

+ 6:8 Эклц 15:18, Эклц 26:3, Эклц 35:12

+ 6:14 Эклц 46:8-11

+ 6:15 Эклц 46:10, Числа 26:12-13

+ 6:16 Числа 3:17,

+ 6:19 Числа 26:57-58

+ 6:20 Числа 26:59

+ 6:21 Числа 16:1-35

+ 6:22 Левит 10:4

+ 6:23 Числа 1:7, Числа 2:3, Числа 26:60-61

+ 6:24 Числа 26:11,

+ 6:25 Числа 25:7

+ 8:8 Нүүдл 9:28, Нүүдл 10:17

+ 8:26 Эклц 43:32, Эклц 46:34

+ 9:12 Псалмс 104:25

+ 9:16 Рим. 9:17

+ 9:23 Апокал. 11:19, Апокал. 16:21

+ 9:28 Нүүдл 8:8, Нүүдл 10:17

+ 9:29 Нүүдл 19:5, Давтх Закан 10:14, Псалмс 23:1

+ 10:4 Апокал. 9:3

+ 10:16 Лук. 15:18

+ 10:17 Нүүдл 8:8, Нүүдл 9:28

* 10:19 Улан теңгс – еврей келнд «Суф теңгс» гиҗ нерәдгднә, эс гиҗ «Хулста теңгс».

• 12:1 Левит 23:5-8, Числа 28:16-25, Давтх Закан 16:1-8

* 12:2 Эннь мартын дундас апрелин дунд күртл еврей келәр авив эс гиҗ нисан гидг нертә.

+ 12:6 Числа 9:10-11

* 12:11 Песах – еврей келнәс орчулхла «Бурхн хаҗуһар һарв (евреймүдин гермүдин)». Иим йовдл еврей улсин хамгин чинртә нәәрин негнь болв. Бәрцд орулсн хөөнә хурһиг бас «Песах» гиҗ келдмн.

+ 12:12 Числа 33:4

+ 12:22 Левит 14:6, Числа 19:6, Числа 19:18, Псалмс 50:9

+ 12:26 Нүүдл 13:14, Давтх Закан 6:20,

+ 12:35 Нүүдл 11:2

+ 12:36 Эклц 15:14

+ 12:37 Числа 11:21, Числа 33:5

+ 12:40 Эклц 15:13, Деян. 7:6, Һалатьянхн 3:17

+ 12:46 Числа 9:12, Иох. 19:36

+ 12:49 Левит 19:34, Левит 24:22, Числа 9:14, Числа 15:15-16, Давтх Закан 10:19

+ 13:2 Нүүдл 22:29, Нүүдл 34:19, Левит 27:26, Числа 3:13, Числа 8:16, Числа 18:15-17, Давтх Закан 15:19, Лук. 2:23

+ 13:7 Левит 23:5-8

+ 13:9 Давтх Закан 6:8, Давтх Закан 11:18

+ 13:14 Нүүдл 12:26, Давтх Закан 6:20

+ 13:17 Числа 14:1-4

+ 13:19 Эклц 50:25

+ 13:20 Числа 33:6

+ 13:21 Нүүдл 40:34, Числа 9:15, Числа 10:34, Давтх Закан 1:33

+ 14:2 Числа 33:7

+ 14:8 Числа 33:3

+ 14:14 Давтх Закан 1:30, Давтх Закан 3:22,

+ 15:1 Псалмс 75:7

+ 15:2 Псалмс 117:13,

+ 15:3 Псалмс 23:8

+ 15:6 Псалмс 117:15

+ 15:8 Псалмс 77:13,

+ 15:11 Давтх Закан 3:24, Давтх Закан 33:26, Псалмс 85:8, Псалмс 88:7-9,

+ 15:15 Числа 14:14, Числа 22:2-4,

+ 15:17 Псалмс 77:54

+ 15:18 Псалмс 9:37, Псалмс 28:10, Псалмс 145:10

+ 15:20 Нүүдл 2:4-8, Числа 12, Числа 20:1, Числа 26:59, Давтх Закан 24:9,

+ 15:21 Псалмс 75:7

+ 15:22 Эклц 16:7, Числа 33:8

+ 15:26 Псалмс 102:3

+ 15:27 Числа 33:9

+ 16:1 Числа 33:1

+ 16:3 Числа 14:2, Числа 20:3, Числа 11:4-5

+ 16:7 Числа 16:11

+ 16:13 Числа 11:31, Числа 11:7-9

* 16:16 Омер – еврей келн-улсин үүрмг юм чиңнүрддг кемҗән, 2,3 л дүңгә.

+ 16:16 Нүүдл 16:36

+ 16:18 2Кор. 8:15

+ 16:23 Нүүдл 20:8-11

* 16:26 Бемб өдр – еврей улсин долан хонгин доладгч өдр бемб өдр гиҗ нерәдгднә.

+ 16:35 Числа 14:33, Давтх Закан 8:2,

* 16:36 Ефә – еврей келн-улсин үүрмг юм чиңнүрддг кемҗән, 23 л дүңгә.

+ 17:1 Числа 33:12, Числа 33:14

+ 17:2 Числа 20:3-5

+ 17:4 Числа 14:10

+ 17:6 Числа 20:7-11

* 17:7 Еврей келәр «Масса» гисн үг – сөрлһн. «Мериба» гисн үг – гемшәлһн.

+ 17:8 Эклц 36:12, Числа 13:30, Числа 24:20, Давтх Закан 25:17-18,

* 17:15 «Деед Эзн – мини туг» – еврей келнәс орчулгдҗана.

+ 18:1 Нүүдл 3:1

+ 18:18 Числа 11:14, Давтх Закан 1:12

+ 18:21 Давтх Закан 16:18,

+ 18:25 Давтх Закан 1:15

+ 18:26 Давтх Закан 1:17

+ 19:2 Числа 33:15

+ 19:4 Давтх Закан 32:11

+ 19:5 Давтх Закан 7:6, Давтх Закан 14:2, Давтх Закан 26:18, Псалмс 134:4, Нүүдл 9:29, Давтх Закан 10:14

+ 19:6 Давтх Закан 14:21, 1 Пётр 2:5, 1 Пётр 2:9, Апокал. 1:6, Апокал. 5:10, Апокал. 20:6

+ 19:8 Нүүдл 24:3

+ 19:10 Числа 11:18

+ 19:13 Евр. 12:20

+ 19:22 Левит 10:1-3

• 20:1 Давтх Закан 5:6-21

+ 20:2 Левит 26:13

+ 20:3 Давтх Закан 32:39, Псалмс 80:10

+ 20:4 Левит 19:4, Левит 26:1, Давтх Закан 27:15

+ 20:5 Нүүдл 34:14, Давтх Закан 4:24, Давтх Закан 6:15, Нүүдл 34:7, Числа 14:18

+ 20:6 Давтх Закан 5:10, Давтх Закан 7:9

+ 20:7 Левит 19:12, Левит 24:10-16

+ 20:8 Эклц 2:2, Нүүдл 31:14-17, Левит 19:30, Левит 23:3, Левит 26:2, Числа 15:32-36, Марк 2:27-28, Лук. 13:14

+ 20:12 Левит 19:3, Давтх Закан 27:16, Мат. 15:4, Мат. 19:19, Марк 7:10, Марк 10:19, Лук. 18:20, Епесинхн 6:2

+ 20:13 Эклц 9:6, Левит 24:17, Мат. 5:21, Мат. 19:18, Марк 10:19, Лук. 18:20, Рим. 13:9, Яков 2:11

+ 20:14 Левит 18:20, Левит 20:10, Давтх Закан 22:22, Цецн селвгүд 6:32, Мат. 5:27, Рим. 13:9

+ 20:15 Левит 19:11, Мат. 19:18, Рим. 13:9

+ 20:16 Нүүдл 23:1, Давтх Закан 19:16-20, Цецн селвгүд 19:5, Мат. 19:18

+ 20:17 Мат. 5:28, Лук. 12:15, Рим. 7:7, Рим. 13:9

+ 20:19 Давтх Закан 5:27, Евр. 12:19

+ 20:25 Давтх Закан 27:5-6,

+ 21:2 Левит 25:39-40, Давтх Закан 15:12,

+ 21:6 Давтх Закан 15:16-17

+ 21:10 1Кор. 7:3

+ 21:12 Эклц 9:6, Левит 24:17, Числа 35:31

+ 21:13 Давтх Закан 19:4-5, Числа 35:11, Числа 35:22,

+ 21:16 Давтх Закан 24:7

+ 21:17 Левит 20:9, Цецн селвгүд 20:20, Мат. 15:4, Марк 7:10

+ 21:25 Левит 24:19-20, Давтх Закан 19:21, Мат. 5:38

+ 21:28 Эклц 9:5

+ 21:30 Числа 35:31

* 21:32 Шекель – еврей келн-улсин чиңнүрәр 11,5 грамм.

+ 21:34 Левит 24:18

+ 22:4 Цецн селвгүд 6:31

+ 22:11 Евр. 6:16

+ 22:16 Давтх Закан 22:28-29

+ 22:18 Левит 19:31, Левит 20:27, Давтх Закан 18:10-12

+ 22:19 Левит 18:23, Левит 20:15, Давтх Закан 27:21

+ 22:21 Нүүдл 23:9, Левит 19:33, Давтх Закан 24:17

+ 22:22 Давтх Закан 27:19,

+ 22:24 Псалмс 108:9

+ 22:25 Левит 25:35-37, Давтх Закан 23:19,

+ 22:26 Давтх Закан 24:13

+ 22:28 Деян. 23:5

+ 22:29 Нүүдл 13:2, Нүүдл 13:11-16

+ 22:30 Левит 22:27

+ 22:31 Левит 7:24, Левит 22:8

+ 23:1 Нүүдл 20:16

+ 23:3 Левит 19:15

+ 23:4 Давтх Закан 22:1

+ 23:6 Нүүдл 22:21-22, Цецн селвгүд 22:22

+ 23:7 Левит 19:16, Давтх Закан 27:25, Цецн селвгүд 17:15, Цецн селвгүд 24:24,

+ 23:8 Давтх Закан 16:19,

+ 23:9 Нүүдл 22:21

+ 23:11 Левит 25:2-7

+ 23:12 Нүүдл 20:9-10

+ 23:13 Псалмс 15:4,

+ 23:14 Числа 28:16-31, Давтх Закан 16:1-17

+ 23:15 Нүүдл 12:15, Нүүдл 34:20

+ 23:16 Нүүдл 34:22, Давтх Закан 16:9, Левит 23:33-43, Числа 29:12-39, Давтх Закан 16:13-15, Давтх Закан 31:10-11

+ 23:17 Нүүдл 34:23

+ 23:19 Нүүдл 34:26, Давтх Закан 26:2, Нүүдл 34:26, Левит 22:28, Давтх Закан 14:21, Давтх Закан 22:6

+ 23:20 Нүүдл 14:9, Мат. 11:10, Марк 1:2, Лук. 7:27

+ 23:22 Эклц 12:3, Давтх Закан 30:7

+ 23:23 Нүүдл 33:2, Давтх Закан 7:1,

+ 23:24 Нүүдл 20:5, Числа 33:52

+ 23:25 Давтх Закан 7:15

+ 23:26 Давтх Закан 7:14

+ 23:27 Давтх Закан 2:25, Давтх Закан 28:7,

+ 23:28 Давтх Закан 7:20,

+ 23:29 Давтх Закан 7:22

* 23:31 Пилистин теңгс – Дунд һазрин теңгс гиҗ өдгә цагт нерәдгднә.

+ 23:31 Эклц 15:18, Числа 34:1-12, Давтх Закан 11:24, Псалмс 71:8

+ 23:33 Нүүдл 34:12, Давтх Закан 7:16, Псалмс 105:36

+ 24:1 Нүүдл 6:23, Числа 11:16

+ 24:3 Нүүдл 19:8

+ 24:8 Марк 14:24, Евр. 9:20

+ 24:10 Эклц 32:30, Нүүдл 33:20, Иох. 1:18,

+ 24:12 Нүүдл 31:18

+ 24:13 Числа 11:28, Числа 14:6, Числа 27:18

+ 24:17 Нүүдл 24:1, Давтх Закан 4:24, Евр. 12:29

+ 24:18 Нүүдл 34:28,

• 25:1 Нүүдл 35:4-9

+ 25:8 Левит 26:11-12,

• 25:10 Нүүдл 37:1-9

+ 25:10 Давтх Закан 10:1

* 25:18 Керүбмүд – Бурхна күчтә җивртә элчнр.

+ 25:22 Левит 16:2, Числа 7:89, Числа 17:4

• 25:23 Нүүдл 37:10-16

+ 25:30 Левит 24:5-9

• 25:31 Нүүдл 37:17-24

* 25:39 Талант – еврей келн-улсин чиңнүр 35 кг дүңгә.

• 26:1 Нүүдл 36:8-19

+ 26:14 Нүүдл 25:5

• 26:15 Нүүдл 36:20-34

• 26:31 Нүүдл 36:35-38

+ 26:31 Левит 16:2, Мат. 27:51, Евр. 9:3

+ 26:33 Марк 15:38

• 27:1 Нүүдл 38:1-7

• 27:9 Нүүдл 38:9-20

• 27:20 Левит 24:1-4

+ 27:21 Нүүдл 33:7

• 28:6 Нүүдл 39:1-7

* 28:9 Израилин көвүд эс гиҗ Яковин көвүд.

• 28:15 Нүүдл 39:8-21

+ 28:17 Апокал. 21:19-20

* 28:30 Урим болн туммим – Бурхна седвәр медх җирв.

+ 28:30 Левит 8:8, Числа 27:21, Давтх Закан 33:8,

• 28:31 Нүүдл 39:22-31

+ 28:38 Числа 18:1

+ 28:39 Левит 16:4,

• 29:1 Левит 8

+ 29:2 Левит 2:4

* 29:6 Әрүсллһнә титм – алтар кесн темдг (28:36).

+ 29:7 Нүүдл 30:30

+ 29:12 Нүүдл 27:2

+ 29:13 Левит 3:3-4

+ 29:14 Левит 4:11-12, Левит 16:27

+ 29:18 Левит 1:9

+ 29:25 Нүүдл 29:18

+ 29:29 Числа 20:26

+ 29:33 Левит 22:10

+ 29:36 Нүүдл 30:26

+ 29:37 Нүүдл 30:29, Левит 6:18

• 29:38 Числа 28:1-8

* 29:40 Гин – еврей келн-улсин шалдрң юм чиңнүрддг кемҗән.

+ 29:41 Нүүдл 29:18

+ 29:45 Нүүдл 25:8

• 30:1 Нүүдл 37:25-28

+ 30:2 Нүүдл 27:2

+ 30:9 Левит 10:1

+ 30:10 Левит 16:34

+ 30:12 Нүүдл 38:25, Числа 1:2-4,

* 30:13 Гера – еврей келн-улсин чиңнүрәр 600 мг.

+ 30:13 Левит 27:25, Числа 3:47, Числа 18:16,

+ 30:16 Числа 31:54

• 30:17 Нүүдл 40:30-32

+ 30:18 Нүүдл 38:8

+ 30:25 Нүүдл 37:29

+ 30:28 Левит 8:10-11

+ 30:29 Нүүдл 29:37, Левит 6:18

+ 30:30 Нүүдл 29:7, Левит 8:10

* 30:34 Оникс – теңгсин усна хорхасас кесн юмс.

* 30:34 Гальбан – бура моднас һарһҗ авдг салм.

+ 30:35 Нүүдл 37:29

• 31:1 Нүүдл 35:30-35

• 31:12 Нүүдл 20:8-11

+ 31:14 Нүүдл 35:2, Числа 15:32-36

+ 31:17 Эклц 2:22, Нүүдл 20:8-11

+ 31:18 Нүүдл 24:12

• 32:1 Давтх Закан 9:11-19

+ 32:1 Нүүдл 24:18, Деян. 7:40

+ 32:6 1Кор. 10:7

+ 32:9 Давтх Закан 10:16

+ 32:10 Числа 14:12

* 32:13 Эс гиҗ Яковиг.

+ 32:13 Эклц 22:16-17, Эклц 26:4

+ 32:14 Числа 14:20, Йона 3:10

+ 32:20 Давтх Закан 9:21

+ 32:25 Цецн селвгүд 29:18

+ 32:27 Давтх Закан 13:6-9

+ 33:2 Нүүдл 23:23

+ 33:3 Нүүдл 3:8

+ 33:5 Числа 16:21

+ 33:7 Нүүдл 27:21

+ 33:16 Нүүдл 19:5, Числа 23:9

+ 33:19 Рим. 9:15

+ 33:20 Эклц 32:30, Иох. 1:18

• 34:1 Давтх Закан 10:1-4

+ 34:3 Нүүдл 19:12-13

+ 34:6 Числа 14:17-18, Псалмс 85:15, Псалмс 102:8, Псалмс 110:4, Псалмс 111:4, Псалмс 114:5, Псалмс 144:8, Йона 4:3

+ 34:7 Нүүдл 20:5-6, Давтх Закан 5:9

+ 34:12 Нүүдл 23:33

* 34:13 Ашера – Канана олн әмтнә бурхн – күүкд күн гидг бурхн.

+ 34:13 Нүүдл 23:24, Давтх Закан 7:5

+ 34:14 Нүүдл 20:5

+ 34:15 Числа 25:2

+ 34:16 Давтх Закан 7:3-4,

+ 34:17 Нүүдл 20:4

+ 34:18 Нүүдл 12:14, Левит 23:6

+ 34:19 Нүүдл 13:2, Нүүдл 13:11-16

+ 34:20 Нүүдл 23:15

+ 34:21 Нүүдл 20:8-11

+ 34:23 Нүүдл 23:17

+ 34:25 Нүүдл 23:18, Давтх Закан 16:4

+ 34:26 Нүүдл 23:19, Левит 22:28, Давтх Закан 14:21

+ 34:28 Нүүдл 24:18

+ 34:29 2Кор. 3:7-18

+ 34:34 2Кор. 3:16

+ 34:35 2Кор. 3:7-18

+ 35:2 Нүүдл 20:8-11, Нүүдл 31:14

• 35:4 Нүүдл 25:1-7

+ 35:7 Нүүдл 25:5

+ 35:23 Нүүдл 25:5

• 35:30 Нүүдл 31:1-6

• 36:8 Нүүдл 26

+ 36:19 Нүүдл 25:5

• 37:1 Нүүдл 25:10-20

+ 37:1 Давтх Закан 10:3

• 37:10 Нүүдл 25:23-29

• 37:17 Нүүдл 25:31-39

• 37:25 Нүүдл 30:1-5

+ 37:29 Нүүдл 30:22-25, Нүүдл 30:34-38

• 38:1 Нүүдл 27:1-8

+ 38:8 Нүүдл 30:18

• 38:9 Нүүдл 27:9-19

+ 38:21 Деян. 7:44, Апокал. 15:5

+ 38:25 Нүүдл 30:12

+ 38:26 Числа 1:46, Числа 2:32, Числа 26:51

• 39:1 Нүүдл 28:6-43

* 39:6 Израилин көвүд эс гиҗ Яковин көвүд.

+ 39:34 Нүүдл 25:5

+ 40:34 Нүүдл 13:21, Апокал. 15:8

+ 40:36 Числа 9:17-22

+ 1:2 Левит 6:8-13

+ 1:9 Нүүдл 29:18

+ 1:13 Левит 1:9

+ 1:14 Левит 5:7, Левит 12:8, Левит 14:4, Левит 15:14, Левит 15:29, Числа 6:10

+ 1:17 Эклц 15:10, Левит 1:9

+ 2:1 Левит 6:14-18, Числа 15:4-9

+ 2:2 Левит 1:9

+ 2:3 Левит 7:10, Левит 10:13

+ 2:4 Нүүдл 29:2

+ 2:5 Левит 6:21

+ 2:9 Левит 1:9

+ 2:11 Левит 6:17

+ 2:12 Нүүдл 23:19

+ 2:13 Числа 18:19,

+ 2:14 Левит 23:14

+ 2:16 Левит 2:1, Левит 1:9

+ 3:1 Левит 7:11-21, Левит 7:29-34

+ 3:5 Левит 1:9

+ 3:11 Левит 1:9, Левит 21:6, Числа 28:2,

+ 3:16 Левит 1:9, Левит 7:23

+ 3:17 Эклц 9:4, Левит 7:26, Левит 17:10, Давтх Закан 12:23-24, Деян. 15:20, Деян. 15:29

+ 4:2 Левит 5:15, Числа 15:22-29

+ 4:7 Нүүдл 30:1-2

+ 4:11 Нүүдл 29:14, Левит 6:11, Левит 9:11, Левит 16:27, Числа 19:3, Числа 19:5

+ 4:13 Числа 15:24-25

+ 4:17 Числа 19:4

+ 4:27 Числа 15:27

+ 4:31 Левит 1:9

+ 5:2 Левит 11

+ 5:3 Левит 12

+ 5:4 Цецн Ухана Багш 5:4

+ 5:7 Левит 1:14, Левит 12:8

+ 5:11 Числа 5:15

+ 5:13 Левит 2:3

+ 5:15 Левит 4:2, Левит 4:27, Числа 15:22-29

+ 5:16 Левит 6:5, Левит 22:14, Левит 27:13, Левит 27:15, Левит 27:27, Левит 27:31, Числа 5:7

+ 6:2 Нүүдл 23:4, Левит 19:11

+ 6:5 Числа 5:7

+ 6:9 Левит 1:2-17

+ 6:10 Нүүдл 28:39-43

+ 6:11 Левит 4:2

+ 6:14 Левит 2

+ 6:17 Левит 2:11

+ 6:18 Нүүдл 29:37, Левит 6:18

+ 6:21 Левит 2:5, Левит 1:9

+ 6:22 Нүүдл 29:23-25

+ 6:25 Левит 4

+ 6:28 Левит 11:32, Левит 15:12

+ 6:30 Левит 16:27

+ 7:1 Левит 5:14

+ 7:7 Левит 14:13

+ 7:9 Левит 2:4-5

+ 7:10 Левит 2:3

+ 7:11 Левит 3

+ 7:12 Левит 2:4, Числа 6:15

+ 7:15 Левит 22:29-30

+ 7:16 Левит 19:5-8

+ 7:20 Левит 22:3

+ 7:23 Левит 3:16-17

+ 7:24 Левит 17:15

+ 7:26 Эклц 9:4, Левит 3:17, Левит 7:26, Левит 17:10-11, Левит 17:14, Давтх Закан 12:23-24, Деян. 15:20, Деян. 15:29

+ 7:31 Числа 6:20

• 8:1 Нүүдл 29:1-36

+ 8:8 Нүүдл 28:30

+ 8:9 Нүүдл 28:36

+ 8:10 Нүүдл 30:26-29, Числа 7:1

+ 8:12 Нүүдл 30:30

+ 8:15 Нүүдл 27:2

+ 8:16 Левит 3:3-4

+ 8:17 Левит 4:11-12

+ 8:21 Левит 1:9

+ 8:23 Левит 14:14-17

+ 9:11 Левит 4:11-12, Числа 19:5

+ 9:23 Числа 6:22-27

+ 10:1 Нүүдл 6:23, Нүүдл 30:9

+ 10:2 Числа 11:1, Числа 16:35, Числа 3:4, Числа 26:61

+ 10:3 Нүүдл 19:22

+ 10:4 Нүүдл 6:18, Нүүдл 6:22

+ 10:6 Левит 21:10

+ 10:7 Левит 21:10

+ 10:10 Левит 11:47

+ 10:13 Левит 2:3

+ 10:16 Левит 9:3, Левит 9:15

+ 10:18 Левит 6:26

• 11:1 Давтх Закан 14:3-20

+ 11:2 Марк 7:19, Деян. 10:12-15, Рим. 14:14

* 11:5 Даман – Израильд бәәдг үсн теҗәлтә бичкн зерлг адусн.

+ 11:22 Марк 1:6

+ 11:25 Левит 13:6, Левит 13:34, Левит 14:8, Левит 14:9, Левит 14:47, Левит 15:5, Левит 16:26, Левит 16:28, Левит 17:15, Числа 19:10, Числа 31:24

+ 11:32 Левит 15:12, Числа 19:15

+ 11:33 Левит 6:28, Левит 15:12

+ 11:39 Левит 17:15, Левит 22:8, Давтх Закан 14:21

+ 11:44 Левит 19:2, Левит 20:7, Левит 20:26, Левит 21:8, 1 Пётр 1:16, Евр. 12:10

+ 11:47 Левит 10:10,

+ 12:2 Левит 15:19

+ 12:3 Эклц 17:12

+ 12:4 Лук. 2:22

+ 12:8 Левит 1:14, Лук. 2:24

+ 13:3 Числа 12:10,

+ 13:6 Левит 11:25

+ 13:34 Левит 11:25, Левит 13:6

+ 13:46 Числа 5:2, Числа 12:14, Лук. 17:12

+ 14:2 Мат. 8:4, Марк 1:44, Лук. 5:14, Лук. 17:14

+ 14:4 Левит 1:14, Числа 19:6, Нүүдл 12:22

+ 14:7 Левит 16:22

+ 14:8 Левит 11:25

* 14:10 Лог – литр олив тосна нег һурвнань.

+ 14:13 Левит 7:7

+ 14:14 Левит 8:23

+ 14:25 Левит 8:23

+ 14:47 Левит 11:25

+ 14:49 Левит 14:4

+ 14:56 Левит 10:10

+ 15:5 Левит 11:25

+ 15:12 Левит 6:28, Левит 11:32

+ 15:14 Левит 1:14

+ 15:16 Давтх Закан 23:10

+ 15:19 Левит 12:2

+ 15:24 Левит 18:19

+ 15:25 Левит 11:47, Мат. 9:20, Марк 5:25, Лук. 8:43

+ 15:29 Левит 1:14

+ 15:31 Числа 5:3, Числа 19:13, Числа 19:20,

+ 16:1 Левит 10:2

+ 16:2 Нүүдл 26:31, Нүүдл 30:10, Мат. 27:51, Евр. 6:19, Евр. 9:3, Нүүдл 25:22

+ 16:4 Нүүдл 28:39-43,

+ 16:13 Нүүдл 25:21-22

+ 16:18 Нүүдл 30:10

+ 16:22 Левит 14:7

+ 16:23 Левит 6:11

+ 16:26 Левит 11:25

+ 16:27 Нүүдл 29:14, Левит 4:11-12, Левит 6:30, Левит 9:11, Числа 19:5, Евр. 13:11

+ 16:29 Левит 23:27-32, Числа 29:7-11

+ 16:32 Нүүдл 29:30

+ 17:5 Давтх Закан 12:15-20

+ 17:6 Эклц 8:21, Левит 1:9

+ 17:9 Давтх Закан 12:20

+ 17:10 Эклц 9:4-6, Левит 3:17

+ 17:11 Евр. 9:22

+ 17:13 Давтх Закан 12:16, Давтх Закан 12:24

+ 17:15 Левит 11:25, Левит 11:40

• 18:1 Левит 20:11-22

+ 18:5 Давтх Закан 4:1, Давтх Закан 32:47, Цецн селвгүд 4:4, Рим. 8:13, Рим. 10:5, Һалатьянхн 3:12

+ 18:8 Давтх Закан 22:30

+ 18:9 Давтх Закан 27:22,

+ 18:15 Эклц 38:26

+ 18:16 Мат. 14:4, Марк 6:18

+ 18:17 Давтх Закан 27:23

+ 18:18 Эклц 29:30, Эклц 30:15

+ 18:19 Левит 15:24

+ 18:20 Нүүдл 20:14

+ 18:22 Эклц 19:5, Рим. 1:27

+ 18:23 Нүүдл 22:19

+ 18:25 Числа 35:34,

+ 19:2 Левит 11:44, 1 Пётр 1:16

+ 19:3 Нүүдл 20:8-12

+ 19:4 Нүүдл 20:3-5, Давтх Закан 5:8

+ 19:5 Левит 7:16-18

+ 19:9 Левит 23:22, Давтх Закан 24:19, Рут 2:1-2

+ 19:10 Рут 2:1, Рут 2:15

+ 19:11 Нүүдл 20:15, Левит 6:2-3, Епесинхн 4:25, Кол. 3:9

+ 19:12 Нүүдл 20:7, Давтх Закан 5:11,

+ 19:13 Давтх Закан 24:14-15, Рим. 13:8

+ 19:15 Нүүдл 23:2-3, Давтх Закан 1:17

+ 19:16 Нүүдл 23:1, Нүүдл 23:7, Давтх Закан 27:25,

+ 19:17 Мат. 18:15, Лук. 17:3

+ 19:18 Цецн селвгүд 20:22, Мат. 5:43, Мат. 19:19, Мат. 22:39, Марк 12:31, Лук. 10:27, Яков 2:8, Рим. 13:9, Һалатьянхн 5:14

+ 19:19 Давтх Закан 22:9

+ 19:26 Эклц 9:4, Левит 3:17, Левит 7:26, Левит 17:10, Давтх Закан 12:23-24, Деян. 15:20, Деян. 15:29, Давтх Закан 18:10

+ 19:27 Левит 21:5

+ 19:28 Левит 21:5, Давтх Закан 14:1

+ 19:29 Давтх Закан 23:17

+ 19:30 Левит 26:2

+ 19:31 Нүүдл 22:18, Давтх Закан 18:11,

+ 19:32 Цецн селвгүд 20:29

+ 19:33 Нүүдл 22:21

+ 19:34 Нүүдл 12:49, Левит 24:22, Числа 15:16, Давтх Закан 10:19

+ 19:36 Давтх Закан 25:13, Цецн селвгүд 11:1, Цецн селвгүд 20:10,

+ 20:2 Левит 18:21

+ 20:3 Левит 17:10,

+ 20:4 Давтх Закан 17:2-5

+ 20:6 Левит 19:31

+ 20:7 Левит 11:44

+ 20:9 Нүүдл 21:17

+ 20:10 Нүүдл 20:14, Левит 18:20, Давтх Закан 22:22, Иох. 8:5

+ 20:11 Левит 18:7-16, Давтх Закан 22:30, Эклц 35:22

+ 20:12 Эклц 38:26

+ 20:13 Левит 18:22, Рим. 1:27

+ 20:14 Левит 18:17, Давтх Закан 27:23

+ 20:15 Нүүдл 22:19

+ 20:17 Левит 18:9,

+ 20:18 Левит 15:24, Левит 18:19

+ 20:19 Левит 18:12-13

+ 20:20 Левит 18:14

+ 20:21 Левит 18:16, Мат. 14:4, Марк 6:18

+ 20:24 Нүүдл 3:17

+ 20:25 Левит 11:2-47, Давтх Закан 14:4-20

+ 20:26 Левит 11:44

+ 20:27 Левит 19:31, Нүүдл 22:18

+ 21:5 Левит 19:27

+ 21:6 Левит 3:11

+ 21:8 Левит 11:44

+ 21:9 Эклц 38:24

+ 21:10 Левит 10:6,

+ 21:11 Числа 19:14

+ 21:12 Левит 10:7

+ 21:18 Давтх Закан 23:1

+ 22:3 Левит 7:20-21

+ 22:4 Левит 13:3, Левит 15:2, Числа 19:11

+ 22:8 Нүүдл 22:31, Левит 11:40, Левит 17:15

+ 22:10 Нүүдл 29:33

+ 22:11 Числа 18:11

+ 22:14 Левит 6:5

+ 22:20 Давтх Закан 15:21, Давтх Закан 17:1,

+ 22:27 Нүүдл 22:30

+ 22:28 Нүүдл 23:19, Давтх Закан 22:6

+ 22:29 Левит 7:12

+ 22:30 Левит 7:12-15

+ 22:33 Числа 15:41

+ 23:3 Нүүдл 20:8, Нүүдл 35:2

+ 23:5 Нүүдл 12:1-13

+ 23:8 Нүүдл 12:14-20, Нүүдл 13:3-7

+ 23:10 Нүүдл 23:19, Нүүдл 34:26, Числа 15:20, Давтх Закан 26:2

+ 23:15 Нүүдл 23:16, Нүүдл 34:22, Давтх Закан 16:9

+ 23:22 Левит 19:9, Давтх Закан 24:19, Рут 2:1, Рут 2:15

+ 23:24 Числа 29:1-6

+ 23:27 Левит 16:29-31, Числа 29:7-11

+ 23:34 Числа 29:12-39, Давтх Закан 16:13-15

+ 23:39 Нүүдл 23:16

+ 24:2 Нүүдл 25:31, Нүүдл 27:20-21

+ 24:6 Нүүдл 25:30

+ 24:9 Мат. 12:4

+ 24:12 Числа 15:34

+ 24:14 Числа 15:35-36

+ 24:15 Нүүдл 20:7, Давтх Закан 5:11

+ 24:17 Эклц 9:6, Нүүдл 21:12, Числа 35:31

+ 24:18 Нүүдл 21:33, Нүүдл 21:34

+ 24:19 Нүүдл 21:23-25, Давтх Закан 19:21, Мат. 5:38

+ 24:22 Нүүдл 12:49, Левит 19:34, Числа 15:16, Давтх Закан 10:19

• 25:1 Нүүдл 23:10-11

+ 25:3 Левит 26:34-35

+ 25:9 Левит 23:27

+ 25:15 Левит 27:17-24

+ 25:21 Давтх Закан 28:8

+ 25:25 Рут 3:9, Рут 4:3-6, Числа 27:11,

+ 25:28 Левит 27:19-21

+ 25:32 Числа 35:2,

+ 25:35 1Иох. 3:17

+ 25:36 Нүүдл 22:25-27, Давтх Закан 15:7-8

+ 25:39 Мат. 18:25, Давтх Закан 24:14

+ 25:40 Нүүдл 21:2, Давтх Закан 15:12

+ 25:42 1Кор. 7:23

+ 25:43 Епесинхн 6:9

+ 25:54 Нүүдл 21:2, Давтх Закан 15:12

• 26:1 Давтх Закан 11:13-15, Давтх Закан 28:1-14

+ 26:1 Нүүдл 20:4-5, Нүүдл 23:24

+ 26:2 Левит 19:30

+ 26:4 Давтх Закан 11:14, Давтх Закан 28:12, Псалмс 66:7, Псалмс 84:13

+ 26:8 Давтх Закан 32:30,

+ 26:12 Апокал. 21:3

+ 26:13 Нүүдл 20:2, Давтх Закан 5:6

• 26:14 Давтх Закан 28:15-68

+ 26:16 Давтх Закан 28:22,

+ 26:17 Цецн селвгүд 28:1

+ 26:21 Эклц 4:15, Псалмс 78:12

+ 26:22 Давтх Закан 32:24

+ 26:29 Давтх Закан 28:53,

+ 26:32 Давтх Закан 29:24,

+ 26:33 Давтх Закан 4:27, Давтх Закан 28:64,

+ 26:34 Нүүдл 23:10-11, Левит 25:2-7,

+ 27:2 Числа 30,

+ 27:13 Левит 6:5

* 27:16 Хомер – еврей келн-улсин үүрмг юм кемҗәлдг 230 л. Эн 10 ефәлә болн 100 омерлә әдл.

+ 27:17 Левит 25:15

+ 27:20 Левит 25:28

+ 27:21 Числа 18:14

+ 27:25 Нүүдл 30:13

+ 27:26 Нүүдл 13:2, Нүүдл 13:11-16

+ 27:27 Левит 6:5

+ 27:29 Числа 21:2,

+ 27:30 Числа 18:21, Давтх Закан 14:22

+ 27:31 Левит 6:5

+ 1:1 Нүүдл 19:1, Нүүдл 25:22

+ 1:2 Нүүдл 30:12-14, Нүүдл 38:26, Числа 26:2,

+ 1:5 Числа 7:30

+ 1:6 Числа 7:36

+ 1:7 Нүүдл 6:23, Рут 4:20,

+ 1:8 Числа 7:18

+ 1:9 Числа 7:24

+ 1:10 Числа 7:48

+ 1:11 Числа 7:60

+ 1:12 Числа 7:66

+ 1:13 Числа 7:72

+ 1:14 Числа 7:42

+ 1:15 Числа 7:78

+ 1:21 Числа 26:7

+ 1:23 Числа 26:14

+ 1:25 Числа 26:18

+ 1:27 Числа 26:22

+ 1:29 Числа 26:25

+ 1:31 Числа 1:27

* 1:32 Эприм болн Манаше Йосипин көвүд.

+ 1:33 Числа 26:37

+ 1:35 Числа 26:34

+ 1:37 Числа 26:41

+ 1:39 Числа 26:43

+ 1:41 Числа 26:47

+ 1:43 Числа 26:50

+ 1:46 Нүүдл 38:26, Числа 26:51

+ 1:53 Числа 8:19, Числа 16:46, Числа 18:5,

+ 2:3 Числа 1:7

+ 2:9 Числа 10:14

+ 2:16 Числа 10:18-20

+ 2:17 Числа 10:17, Числа 10:21

+ 2:24 Числа 10:22-24

+ 2:31 Числа 10:25-27

+ 2:32 Нүүдл 38:26, Числа 1:46, Числа 26:51

+ 2:33 Числа 1:47-53

+ 3:2 Нүүдл 6:23

+ 3:4 Левит 10:2,

+ 3:6 Числа 18:2

+ 3:9 Числа 8:19, Числа 18:6

+ 3:10 Числа 16:40,

+ 3:13 Нүүдл 13:2, Нүүдл 13:11-16

+ 3:17 Эклц 46:11, Нүүдл 6:16-19, Нүүдл 10:2

+ 3:23 Числа 1:53

+ 3:25 Числа 4:24-26

+ 3:31 Числа 4:4, Числа 4:15

+ 3:32 Числа 4:16

+ 3:36 Числа 4:31-32

+ 3:39 Числа 26:62

+ 3:47 Нүүдл 13:13, Числа 18:15-16, Нүүдл 30:13

+ 4:3 Числа 8:24-25,

+ 4:6 Нүүдл 25:5

+ 4:16 Числа 3:32

+ 4:24 Числа 3:25-26

+ 4:31 Числа 3:36-37

+ 5:2 Левит 13:3, Левит 15:2, Левит 13:46

+ 5:3 Левит 15:31

+ 5:6 Левит 6:2-3

+ 5:7 Левит 5:5, Левит 6:5

* 5:8 Кемр зовлң үзсн күн үкхлә гисн чинртә.

+ 5:13 Нүүдл 20:14, Левит 18:20

+ 5:15 Левит 5:11

+ 5:22 Псалмс 108:18

* 6:1-2 Назорей – еврей келәр иим күн эгл әмтнәс холҗад, бийән Бурхнд нерәддг чигн.

+ 6:6 Левит 21:11

+ 6:10 Левит 1:14, Левит 5:7

+ 6:14 Левит 3:6, Левит 4:32

+ 6:15 Левит 2:4

+ 6:19 Нүүдл 29:23-24

+ 6:20 Левит 7:31

+ 6:23 Левит 9:23, Давтх Закан 21:5,

+ 6:24 Псалмс 120:8, Псалмс 133:3

+ 6:25 Псалмс 4:7, Псалмс 30:17, Псалмс 66:2, Псалмс 79:4, Псалмс 79:8, Псалмс 79:20, Псалмс 118:135

+ 7:1 Нүүдл 40:17, Левит 8:10

+ 7:7 Числа 4:25

+ 7:8 Числа 4:31

+ 7:9 Числа 3:31

+ 7:12 Нүүдл 6:23, Числа 1:7

+ 7:14 Нүүдл 30:34-35

+ 7:15 Левит 1:2-3

+ 7:16 Левит 4:23-24

+ 7:17 Левит 3:1

+ 7:18 Числа 1:8

+ 7:24 Числа 1:9

+ 7:30 Числа 1:5

+ 7:36 Числа 1:6

+ 7:42 Числа 1:14

+ 7:48 Числа 1:10,

+ 7:54 Числа 1:10

+ 7:60 Числа 1:11

+ 7:66 Числа 1:12

+ 7:72 Числа 1:13

+ 7:78 Числа 1:15

+ 7:89 Нүүдл 25:22

+ 8:7 Числа 19:9, Числа 19:17

+ 8:8 Левит 2:1

+ 8:14 Числа 3:45

+ 8:16 Нүүдл 13:2, Нүүдл 13:11-16

+ 8:19 Числа 3:9, Числа 1:53

+ 8:24 Числа 4:3,

+ 9:2 Нүүдл 12:1, Левит 23:5

+ 9:6 Левит 21:1, Числа 5:2

+ 9:11 Нүүдл 12:6,

+ 9:12 Нүүдл 12:46, Иох. 19:36

+ 9:14 Нүүдл 12:48-49

+ 9:15 Нүүдл 13:21, Нүүдл 40:17

+ 9:17 Нүүдл 40:36

+ 10:5 Числа 2:3-9

+ 10:6 Числа 2:10-16

+ 10:9 Числа 31:6,

+ 10:10 Числа 29:1, Псалмс 80:4, Числа 28:11-15

+ 10:12 Эклц 21:21

+ 10:14 Числа 2:9, Числа 1:7-9

+ 10:17 Числа 2:17

+ 10:18 Числа 2:10-16

+ 10:21 Числа 4:4-15, Числа 7:9

+ 10:22 Числа 2:18-24

+ 10:25 Числа 2:25-31

+ 10:29 Нүүдл 2:18, Эклц 12:7, Эклц 32:12

+ 10:34 Нүүдл 13:21

+ 10:35 Псалмс 67:2,

+ 11:1 Левит 10:2, Числа 16:35

+ 11:2 Яков 5:16

* 11:3 Тавера – еврей келәр «һал шатлһн» гисн чинртә.

+ 11:4 Нүүдл 12:38, 1Кор. 10:6

+ 11:6 Числа 21:5

+ 11:8 Нүүдл 16:13, Нүүдл 16:15-31

+ 11:14 Нүүдл 18:18, Давтх Закан 1:9

+ 11:15 Йона 4:3

+ 11:16 Нүүдл 24:1, Давтх Закан 1:15

+ 11:18 Нүүдл 19:10

+ 11:21 Нүүдл 12:37

+ 11:23 Числа 23:19,

+ 11:31 Нүүдл 16:13

* 11:34 Киврот-Таава – еврей келәр эннь «юм һолдг әмтнә үкәр».

+ 11:35 Числа 33:17

+ 12:6 Эклц 46:2,

+ 12:7 Евр. 3:2, Евр. 3:5

+ 12:8 Нүүдл 33:11, Нүүдл 33:19

+ 12:10 Левит 13:3

+ 12:14 Левит 13:46, Числа 5:2

• 13:1 Давтх Закан 1:19-25

+ 13:1 Числа 10:12, Эклц 21:21

+ 13:4 Числа 32:8, Давтх Закан 1:22

+ 13:7 Числа 13:31

+ 13:17 Числа 11:28, Числа 14:6

* 13:23 Анакин хөөт үйнр, анакмуд – Израилин әмтн ирхәс урд, Хеврон әәмгт Кананд бәәрлҗ бәәсн улсин негнь. Тедн ик оврта әмтнә хөөт үйнр анакмуд дегд чидлтә болн өндр нурһта бәәҗ.

+ 13:23 Псалмс 77:12, Псалмс 77:43,

+ 13:24 Числа 32:9, Давтх Закан 1:24-25

+ 13:30 Нүүдл 17:8

+ 13:31 Числа 13:7, Числа 14:6, Числа 26:65, Числа 32:12, Числа 34:19, Давтх Закан 1:36,

+ 13:34 Эклц 6:4,

• 14:1 Давтх Закан 1:26-32

+ 14:2 Нүүдл 16:3, Числа 20:3

+ 14:5 Числа 16:4, Числа 16:22, Числа 16:45, Числа 20:6,

+ 14:6 Нүүдл 24:13, Числа 11:28, Числа 13:31, Марк 14:63, Деян. 14:14

+ 14:9 Рим. 8:31

+ 14:10 Нүүдл 17:4

+ 14:12 Нүүдл 32:10

+ 14:14 Нүүдл 15:14-15

+ 14:16 Давтх Закан 9:28

+ 14:17 Нүүдл 34:6, Нүүдл 20:5, Давтх Закан 5:9

• 14:20 Давтх Закан 1:34-40

+ 14:21 Псалмс 71:19,

+ 14:23 Давтх Закан 12:9-10, Псалмс 94:11

+ 14:24 Числа 13:30, Числа 14:6,

+ 14:29 Евр. 3:17, Числа 1:2-3

+ 14:30 Числа 26:64-65

+ 14:33 Давтх Закан 1:3, Давтх Закан 8:2

+ 14:38 Числа 26:65

• 14:39 Давтх Закан 1:40-46

+ 14:43 Числа 13:30

+ 14:45 Числа 21:3,

+ 15:3 Нүүдл 29:18, Левит 1:2-3, Левит 22:21, Нүүдл 23:14

+ 15:8 Левит 3:1

+ 15:10 Левит 1:9

+ 15:15 Нүүдл 12:49, Левит 19:34, Левит 24:22, Давтх Закан 10:19

+ 15:22 Левит 4:2, Левит 4:27, Левит 5:15

+ 15:24 Левит 4:13

+ 15:27 Левит 4:27-28

+ 15:29 Числа 15:15

+ 15:30 Евр. 10:26

+ 15:32 Нүүдл 35:3

+ 15:34 Левит 24:12

+ 15:35 Нүүдл 31:14, Левит 24:14-16

+ 15:38 Давтх Закан 22:12, Мат. 23:5

+ 15:40 Левит 11:44

+ 15:41 Левит 22:33

• 16:1 Псалмс 105:16-18

+ 16:1 Нүүдл 6:16, Нүүдл 6:18, Нүүдл 6:21

+ 16:3 Нүүдл 19:6

+ 16:4 Числа 14:5

+ 16:5 2 Тимофей 2:19

+ 16:7 Левит 10:1

+ 16:9 Числа 8:14

+ 16:11 Нүүдл 16:7-8

+ 16:13 Нүүдл 2:14

+ 16:21 Нүүдл 33:5

+ 16:22 Числа 14:5, Числа 27:16, Йов 12:10, Цецн Ухана Багш 12:7, Деян. 17:28, Эклц 18:23

+ 16:26 2 Тимофей 2:19

+ 16:30 Псалмс 54:16

+ 16:33 Цецн селвгүд 1:12

+ 16:35 Левит 10:2, Числа 11:1

+ 16:40 Числа 3:10,

+ 16:45 Нүүдл 33:5, Числа 14:5

+ 16:46 Левит 16:12, Числа 1:53

+ 16:48 Числа 25:8,

+ 17:4 Нүүдл 25:22

+ 17:8 Евр. 9:4

+ 18:1 Нүүдл 28:38

+ 18:2 Числа 3:6-10

+ 18:5 Числа 1:53

+ 18:7 Нүүдл 26:31, Левит 16:2, Числа 1:51

+ 18:8 Левит 7:32, Числа 5:9, Нүүдл 29:28

+ 18:11 Левит 22:2, Левит 22:3, Левит 22:11-13

+ 18:12 Давтх Закан 18:4

+ 18:13 Нүүдл 23:19

+ 18:14 Левит 27:21, Левит 27:28

+ 18:15 Нүүдл 13:2, Нүүдл 13:11-16, Числа 3:46-47

+ 18:16 Нүүдл 30:13

+ 18:17 Нүүдл 13:2, Нүүдл 13:11-16

+ 18:18 Нүүдл 29:26-28

* 18:19 Библь дегтрт давсн чикәр бәәлһнә темдг. Давсн эдл-уушиг яһҗ үрәлһнәс урдаснь саглна, тиим кевәр Деед Эзнә андһар сольгдхш.

+ 18:19 Левит 2:13,

+ 18:20 Давтх Закан 10:9, Давтх Закан 12:12, Давтх Закан 14:27, Давтх Закан 18:1-2,

+ 18:21 Левит 27:30, Давтх Закан 14:22

+ 19:2 Давтх Закан 21:3,

+ 19:4 Левит 4:16-17

+ 19:5 Нүүдл 29:14, Левит 4:11-12, Левит 9:11

+ 19:6 Нүүдл 12:22, Левит 14:4

+ 19:7 Левит 11:25

+ 19:9 Числа 8:7

+ 19:10 Левит 11:25

+ 19:12 Числа 31:19

+ 19:13 Левит 15:31

+ 19:15 Левит 11:32

+ 19:18 Нүүдл 12:22

+ 19:19 Левит 11:25

+ 19:20 Левит 15:31

+ 20:1 Нүүдл 15:20

+ 20:2 Нүүдл 17:1-7

+ 20:3 Нүүдл 16:3, Числа 14:2

+ 20:6 Числа 14:5

+ 20:10 Псалмс 105:33

+ 20:12 Числа 27:14, Давтх Закан 31:2

+ 20:14 Эклц 25:24-26, Давтх Закан 2:4

+ 20:15 Эклц 46:6-7, Нүүдл 1:11

+ 20:16 Нүүдл 2:23, Нүүдл 3:7, Нүүдл 14:19

* 20:17 Хаана хаалһ – һол хаалһ. Эн хаалһ Дамаск балһсиг ар үзгәс Улан теңгслә өмн үзгд ниилүлнә. Хаана мөр зүүдг тергд гиигнәр йовдгар, эн хаалһ өргн болн тегш бәәҗ.

+ 20:17 Числа 21:22, Давтх Закан 2:27

+ 20:19 Давтх Закан 2:28

+ 20:22 Числа 33:37

+ 20:24 Числа 20:12

+ 20:26 Нүүдл 28:2, Нүүдл 29:29

+ 20:28 Числа 33:38-39, Давтх Закан 10:6

+ 20:29 Давтх Закан 34:8

+ 21:1 Числа 33:40

+ 21:2 Левит 27:29, Давтх Закан 7:2, Эклц 28:20

+ 21:5 Числа 11:4-6, Числа 11:20

+ 21:9 Иох. 3:14

+ 21:10 Числа 33:43

+ 21:11 Числа 33:44

+ 21:12 Давтх Закан 2:13

+ 21:13 Числа 22:36,

+ 21:15 Давтх Закан 2:9, Давтх Закан 2:18, Давтх Закан 2:29,

• 21:21 Давтх Закан 2:24,

+ 21:22 Числа 20:17, Числа 20:19

+ 21:24 Давтх Закан 3:16,

+ 21:29 Рут 1:15,

+ 21:30 Числа 32:3,

+ 21:32 Числа 32:1,

+ 21:34 Давтх Закан 3:1-2

+ 22:2 Нүүдл 15:15, Йов 40:10

+ 22:5 Давтх Закан 23:4

+ 22:36 Числа 21:13, Числа 21:15

* 22:41 Бамот-Баал – Баал гидг бурхнд нерәдгдсн өндр һазр.

+ 23:1 Йов 42:8,

+ 23:8 Цецн селвгүд 26:2

+ 23:9 Давтх Закан 33:28, Нүүдл 33:16

+ 23:10 Эклц 13:16

+ 23:19 2 Тимофей 2:13, Тит 1:1-2,

+ 23:22 Числа 24:8

+ 23:23 Псалмс 43:1

+ 23:24 Эклц 49:9, Эклц 49:27

+ 24:2 Числа 11:25,

+ 24:8 Числа 23:22

+ 24:9 Эклц 49:9, Эклц 12:3, Эклц 27:29

+ 24:10 Давтх Закан 23:5

* 24:17 Талдан чинртә болхла: Моавин ахлачнринь ка цокх, Шетин хөөт үйнрин цугтаһинь ка цокх.

+ 24:17 Мат. 2:2, Апокал. 22:16, Эклц 49:10,

+ 24:20 Эклц 36:12, Нүүдл 17:8

+ 24:21 Эклц 15:19,

+ 24:24 Эклц 10:21, Эклц 10:25

+ 25:1 Числа 33:49,

+ 25:2 Нүүдл 34:15

+ 25:3 Числа 31:16, Псалмс 105:28-29,

+ 25:4 Давтх Закан 4:3, Давтх Закан 21:22

+ 25:7 Нүүдл 6:25

+ 25:8 Псалмс 105:30, Числа 16:48,

+ 25:15 Числа 31:8

+ 25:17 Числа 31:2, Числа 31:7

+ 26:2 Нүүдл 30:12-14, Нүүдл 38:26, Числа 1:2, Числа 1:3,

+ 26:5 Нүүдл 6:14,

+ 26:6 Эклц 46:8-9

+ 26:7 Числа 1:21

+ 26:9 Числа 16:1-2

+ 26:10 Числа 16:31-35

+ 26:11 Нүүдл 6:24

+ 26:12 Эклц 46:10, Нүүдл 6:15,

+ 26:14 Числа 1:23

+ 26:15 Эклц 46:16

+ 26:18 Числа 1:25

+ 26:19 Эклц 38, Эклц 46:12,

+ 26:22 Числа 1:27

+ 26:23 Эклц 46:13,

+ 26:25 Числа 1:29

+ 26:26 Эклц 46:14

+ 26:27 Числа 1:31

+ 26:28 Эклц 46:20

+ 26:33 Числа 27:1-7

+ 26:34 Числа 1:35

+ 26:37 Числа 1:33

+ 26:38 Эклц 46:21,

+ 26:41 Числа 1:37

+ 26:42 Эклц 46:23

+ 26:43 Числа 1:39

+ 26:44 Эклц 46:17,

+ 26:47 Числа 1:41

+ 26:48 Эклц 46:24,

+ 26:50 Числа 1:43

+ 26:51 Числа 1:46

+ 26:54 Числа 33:54

• 26:57 Нүүдл 6:16-25,

+ 26:60 Нүүдл 6:23-25

+ 26:61 Левит 10:2

+ 26:62 Числа 3:39

+ 26:65 Числа 14:28-30

• 27:1 Числа 36:1-12

+ 27:1 Числа 26:33,

+ 27:3 Числа 16:1-35, Числа 16:49

+ 27:4 Йов 42:15

+ 27:11 Рут 4:3-6,

+ 27:12 Давтх Закан 3:27, Давтх Закан 32:49

+ 27:13 Числа 20:24

+ 27:14 Числа 20:12-13

+ 27:16 Числа 16:22

+ 27:17 Мат. 9:36, Марк 6:34

+ 27:18 Нүүдл 24:13

+ 27:19 Давтх Закан 3:28, Давтх Закан 31:14

• 28:1 Нүүдл 29:38-42

+ 28:2 Левит 3:11, Левит 21:6, Левит 1:9

+ 28:11 Числа 10:10

• 28:16 Нүүдл 13:3-7, Левит 23:5-8, Давтх Закан 16:1-8

+ 28:16 Нүүдл 12:1-13

+ 28:17 Нүүдл 23:15

• 28:26 Давтх Закан 16:9-12

+ 29:1 Левит 23:23-25

+ 29:7 Левит 16:29-31, Левит 23:27-32

• 29:12 Левит 23:33-43, Давтх Закан 16:13-15

+ 29:39 Левит 7:16

+ 30:3 Левит 5:4, Давтх Закан 23:21, Псалмс 49:14, Цецн Ухана Багш 5:3

+ 31:2 Числа 25:17

+ 31:6 Числа 10:9

+ 31:8 Числа 25:15,

+ 31:16 Числа 25:1-5

+ 31:18 Давтх Закан 21:10-14

+ 31:19 Числа 19:12, Числа 19:22

+ 31:24 Левит 11:25, Числа 19:10

+ 31:50 Нүүдл 30:12

+ 31:53 Давтх Закан 20:14

+ 31:54 Нүүдл 30:16

+ 32:1 Числа 21:32

+ 32:4 Числа 21:24, Числа 21:35

+ 32:8 Числа 13:3-4, Числа 13:21-33

+ 32:10 Давтх Закан 1:34-36

+ 32:11 Числа 14:29

+ 32:12 Числа 14:6

+ 32:13 Числа 14:33-35

+ 32:39 Эклц 50:23,

+ 32:41 Давтх Закан 3:14-15,

+ 33:3 Нүүдл 14:8

+ 33:4 Нүүдл 12:12, Нүүдл 12:29

+ 33:5 Нүүдл 12:37

+ 33:6 Нүүдл 13:20

+ 33:7 Нүүдл 14:2

+ 33:8 Нүүдл 15:22-23

+ 33:9 Нүүдл 15:27

+ 33:11 Нүүдл 16:1

+ 33:14 Нүүдл 17:1

+ 33:15 Нүүдл 19:2

+ 33:16 Числа 11:34

+ 33:17 Числа 11:35

+ 33:31 Давтх Закан 10:6

+ 33:33 Давтх Закан 10:7

+ 33:35 Давтх Закан 2:8

+ 33:36 Числа 20:1, Числа 27:14

+ 33:37 Числа 20:22

+ 33:38 Числа 20:28, Давтх Закан 10:6

+ 33:40 Числа 21:1

+ 33:43 Числа 21:10

+ 33:44 Числа 21:11

+ 33:47 Давтх Закан 32:49

+ 33:48 Числа 22:1

+ 33:49 Числа 25:1

+ 33:52 Нүүдл 23:24, Давтх Закан 7:5

+ 33:54 Числа 26:54

* 34:3 Давста теңгс – Әмн уга теңгс гиҗ өдгә цагт нерәдгднә.

* 34:6 Алдр теңгс – Дунд һазрин теңгс гиҗ өдгә цагт нерәдгднә.

* 34:7 Энд Ор уул 33:37 гидг багд бичгдсн Ор гидг уул биш, талдан уул.

+ 34:7 Числа 33:37-39

+ 34:12 Эклц 15:18, Нүүдл 23:31, Давтх Закан 11:24,

+ 34:19 Числа 14:6

+ 35:6 Давтх Закан 4:41-43,

• 35:9 Давтх Закан 4:41-43, Давтх Закан 19:1-13,

+ 35:11 Нүүдл 21:13

+ 35:22 Нүүдл 21:13

+ 35:25 Нүүдл 29:7

+ 35:30 Давтх Закан 17:6, Давтх Закан 19:15

+ 35:31 Эклц 8:22, Нүүдл 21:12, Нүүдл 21:30

+ 35:33 Псалмс 105:38, Эклц 9:6

+ 35:34 Левит 18:25

• 36:1 Числа 27:1-7,

+ 36:4 Левит 25:10

+ 1:2 Нүүдл 3:1, Нүүдл 17:6, Нүүдл 33:6, Числа 13:26, Числа 32:8

+ 1:3 Числа 14:33

+ 1:4 Числа 21:21-35

+ 1:6 Нүүдл 19:1, Числа 10:11-12

+ 1:7 Числа 13:30

+ 1:8 Эклц 12:7, Эклц 26:3, Эклц 28:13

+ 1:9 Нүүдл 18:18, Числа 11:14

+ 1:10 Эклц 15:5

+ 1:15 Нүүдл 18:25, Числа 11:16

+ 1:16 Левит 19:15, Давтх Закан 16:18-19, Цецн селвгүд 31:9

+ 1:17 Нүүдл 23:2-3, Левит 19:15, Нүүдл 18:22, Нүүдл 18:26

• 1:19 Числа 13, Числа 14

+ 1:21 Давтх Закан 31:8,

+ 1:30 Нүүдл 14:14

+ 1:31 Нүүдл 19:4, Давтх Закан 32:11,

+ 1:33 Нүүдл 13:21

• 1:34 Числа 14:20-45

+ 1:36 Числа 14:6-9, Числа 14:24

+ 1:37 Числа 20:12, Числа 27:14

+ 1:38 Нүүдл 24:13, Числа 27:18-20

+ 1:46 Числа 20:1,

+ 2:1 Числа 14:25, Числа 21:4

+ 2:5 Эклц 36:8

+ 2:7 Числа 14:33

+ 2:10 Числа 13:23, Давтх Закан 1:28

+ 2:11 Эклц 14:5, Давтх Закан 2:11, Давтх Закан 2:20, Эклц 14:5-6

+ 2:12 Эклц 36:20-30

+ 2:13 Числа 21:12

+ 2:14 Числа 14:29-35, Числа 26:64-65

+ 2:20 Эклц 14:5-6

+ 2:22 Эклц 36:20-30

* 2:23 Каптор – урднь пилистмүдин бүүрлҗ бәәсн һазр. Крит гидг арлын чигн болх.

• 2:24 Числа 21:21-26

+ 2:25 Нүүдл 15:14-16, Нүүдл 23:27

+ 2:27 Числа 20:17-19

• 3:1 Числа 21:31-35

+ 3:2 Числа 21:33-34

+ 3:6 Давтх Закан 7:2

+ 3:9 Давтх Закан 4:48, Псалмс 28:6, Соломона хамгин сән дун 4:8,

+ 3:11 Эклц 14:5, Давтх Закан 2:11, Давтх Закан 2:20,

+ 3:12 Числа 32:33,

+ 3:15 Числа 32:39-41,

+ 3:16 Числа 21:24,

+ 3:17 Числа 34:11,

+ 3:19 Числа 32:17-26,

+ 3:21 Давтх Закан 7:19,

+ 3:22 Нүүдл 14:14

+ 3:24 Нүүдл 15:11

+ 3:26 Числа 20:12, Давтх Закан 1:37

+ 3:27 Числа 20:12, Числа 27:12-13, Давтх Закан 31:2, Давтх Закан 32:52, Давтх Закан 34:4

+ 3:28 Числа 27:18-19, Давтх Закан 1:38

+ 3:29 Числа 25:5

+ 4:1 Левит 18:5

+ 4:2 Давтх Закан 12:32, Цецн селвгүд 30:6, Апокал. 22:18

+ 4:3 Числа 25:1-9

+ 4:6 Псалмс 118:98, Йов 28:28, Псалмс 110:10

+ 4:7 Псалмс 118:151, Псалмс 144:18

+ 4:8 Рим. 3:2, Рим. 7:12

+ 4:9 Давтх Закан 6:7, Давтх Закан 11:19, Давтх Закан 32:46, Псалмс 77:4,

+ 4:10 Нүүдл 19:9, Нүүдл 19:16

+ 4:11 Нүүдл 20:21, Евр. 12:18

+ 4:13 Нүүдл 20:1-17, Давтх Закан 5:6-21, Нүүдл 24:12, Нүүдл 31:18

+ 4:16 Нүүдл 20:4-5, Рим. 1:23

+ 4:19 Йов 31:26-28,

+ 4:21 Давтх Закан 1:37, Давтх Закан 3:26

+ 4:24 Нүүдл 20:5, Нүүдл 24:17, Давтх Закан 9:3, Евр. 12:29

+ 4:26 Давтх Закан 32:1, Псалмс 49:4

+ 4:27 Левит 26:33, Давтх Закан 28:64

+ 4:28 Давтх Закан 28:36, Псалмс 113:13-14,

+ 4:32 Йов 20:4

+ 4:33 Нүүдл 19:21

+ 4:35 Марк 12:32, 1Кор. 8:4

+ 4:36 Нүүдл 24:17

+ 4:39 Нүүдл 15:11,

• 4:41 Числа 35:9-34, Давтх Закан 19:1-13,

+ 4:47 Числа 21:21-35

+ 4:48 Давтх Закан 3:9

+ 4:49 Давтх Закан 3:17

• 5:1 Нүүдл 20:1-17

+ 5:4 Нүүдл 33:11

+ 5:5 Нүүдл 20:18, Нүүдл 20:21, Нүүдл 24:2

+ 5:6 Левит 26:13

+ 5:8 Левит 19:4, Левит 26:1, Давтх Закан 27:15

+ 5:9 Нүүдл 34:14, Давтх Закан 4:24, Давтх Закан 6:15, Нүүдл 34:7, Числа 14:18

+ 5:10 Давтх Закан 7:9

+ 5:11 Левит 19:12, Левит 24:10-16

+ 5:12 Нүүдл 31:14-17, Левит 19:30, Левит 23:3, Левит 26:2, Числа 15:32-36, Марк 2:27-28, Лук. 13:14

+ 5:16 Левит 19:3, Давтх Закан 27:16, Мат. 15:4, Мат. 19:19, Марк 7:10, Марк 10:19, Лук. 18:20, Епесинхн 6:2

+ 5:17 Эклц 9:6, Левит 24:17, Мат. 5:21, Мат. 19:18, Марк 10:19, Лук. 18:20, Рим. 13:9, Яков 2:11

+ 5:18 Левит 18:20, Левит 20:10, Давтх Закан 22:22, Цецн селвгүд 6:32, Мат. 5:27, Рим. 13:9

+ 5:19 Левит 19:11, Мат. 19:18, Рим. 13:9

+ 5:20 Нүүдл 23:1, Давтх Закан 19:16-20, Цецн селвгүд 19:5, Цецн селвгүд 19:9, Цецн селвгүд 21:28, Цецн селвгүд 24:28, Цецн селвгүд 25:18, Мат. 19:18

+ 5:21 Мат. 5:28, Лук. 12:15, Рим. 7:7, Рим. 13:9

+ 5:22 Нүүдл 31:18

+ 5:25 Нүүдл 19:21

+ 5:27 Нүүдл 20:18-19

+ 5:28 Давтх Закан 18:17

+ 5:33 Давтх Закан 10:13

+ 6:2 Цецн Ухана Багш 12:13

+ 6:3 Эклц 15:5, Эклц 22:17

+ 6:4 Марк 12:29,

+ 6:5 Давтх Закан 11:13, Мат. 22:37, Марк 12:30, Лук. 10:27

+ 6:7 Давтх Закан 4:9, Псалмс 118:13

+ 6:8 Нүүдл 13:9, Нүүдл 13:16, Давтх Закан 11:18

+ 6:9 Давтх Закан 11:20

+ 6:13 Мат. 4:10, Лук. 4:8, Давтх Закан 10:20,

+ 6:15 Нүүдл 20:5

+ 6:16 Нүүдл 17:2, Мат. 4:7, Лук. 4:12

+ 6:19 Нүүдл 23:28-30

+ 6:20 Нүүдл 12:26

+ 6:21 Нүүдл 20:2

+ 6:22 Псалмс 134:8

+ 6:25 Давтх Закан 24:13

+ 7:1 Нүүдл 23:23

+ 7:2 Числа 21:2, Давтх Закан 3:6, Давтх Закан 20:16-17,

+ 7:3 2Кор. 6:14, Нүүдл 34:15-16,

+ 7:4 Давтх Закан 6:15

+ 7:5 Нүүдл 23:24, Нүүдл 34:13

+ 7:6 1 Пётр 2:9, Нүүдл 19:5-6

+ 7:9 Нүүдл 20:6, Давтх Закан 5:10

+ 7:10 Йов 34:11,

+ 7:12 Эклц 17:2, Эклц 26:3

+ 7:14 Нүүдл 23:26

+ 7:15 Нүүдл 9:15, Нүүдл 15:26, Нүүдл 23:25

+ 7:16 Нүүдл 23:33

+ 7:19 Давтх Закан 3:21,

+ 7:20 Нүүдл 23:28,

+ 7:22 Нүүдл 23:29

+ 8:2 Нүүдл 16:35, Нүүдл 15:25

+ 8:3 Нүүдл 16:14-15, Нүүдл 16:31, Мат. 4:4, Лук. 4:4

+ 8:4 Давтх Закан 29:5,

+ 8:5 Цецн селвгүд 3:12, Евр. 12:7

+ 8:7 Давтх Закан 11:11

+ 8:14 Цецн селвгүд 30:9, Псалмс 77:11, Псалмс 105:21,

+ 8:15 Числа 21:6, Нүүдл 17:6, Числа 20:11

+ 8:16 Нүүдл 16:5, Нүүдл 16:31

+ 9:2 Числа 13:23, Давтх Закан 1:28

+ 9:3 Нүүдл 20:5, Нүүдл 24:17, Давтх Закан 4:24, Евр. 12:29, Нүүдл 23:29-31

+ 9:4 Эклц 15:16

+ 9:5 Эклц 50:24

+ 9:8 Нүүдл 32:4, Нүүдл 32:10

+ 9:9 Нүүдл 24:18, Мат. 4:2

+ 9:10 Нүүдл 31:18

+ 9:12 Нүүдл 32:7-10

+ 9:14 Псалмс 9:6, Числа 14:12

+ 9:18 Нүүдл 34:28, Нүүдл 32:11-14

+ 9:21 Нүүдл 32:20

+ 9:22 Нүүдл 17:7, Числа 11:3, Числа 11:34

+ 9:23 Числа 13:3, Числа 14:1

+ 9:26 Нүүдл 32:11-13

+ 9:28 Числа 14:16

• 10:1 Нүүдл 34:1-4

+ 10:1 Нүүдл 25:10

+ 10:2 Нүүдл 25:16, Нүүдл 25:21

+ 10:3 Нүүдл 37:1-9

+ 10:4 Нүүдл 20:1-17, Давтх Закан 5:6-21, Нүүдл 34:28-29

+ 10:5 Нүүдл 40:20,

+ 10:6 Числа 33:30-31, Числа 20:28, Числа 33:38

+ 10:7 Числа 33:33

+ 10:8 Числа 8:14

+ 10:9 Числа 18:20

+ 10:10 Нүүдл 34:28

+ 10:11 Нүүдл 33:1

+ 10:13 Давтх Закан 5:33

+ 10:14 Нүүдл 9:29,

+ 10:15 Рим. 11:28

+ 10:16 Давтх Закан 30:6, Рим. 2:29, Нүүдл 32:9

+ 10:17 Псалмс 49:1, Псалмс 135:2, 1 Тимофей 6:15, Апокал. 17:14, Апокал. 19:16, Деян. 10:34, Рим. 2:11, Һалатьянхн 2:6, Епесинхн 6:9, Кол. 3:25, 1 Пётр 1:17,

+ 10:18 Псалмс 67:5, Псалмс 145:9

+ 10:19 Нүүдл 22:21, Левит 19:34

+ 10:20 Давтх Закан 6:13, Давтх Закан 30:20

+ 10:22 Эклц 46:27, Нүүдл 1:5, Эклц 15:5, Эклц 22:17

+ 11:4 Нүүдл 14:27-28

+ 11:5 Псалмс 77:14-40

+ 11:6 Числа 16:31-33

+ 11:9 Эклц 50:24, Нүүдл 3:8

+ 11:11 Давтх Закан 8:7

+ 11:13 Давтх Закан 6:5,

+ 11:14 Левит 26:4,

+ 11:15 Псалмс 103:14

+ 11:18 Нүүдл 13:9, Нүүдл 13:16, Давтх Закан 6:8

+ 11:19 Давтх Закан 4:9

+ 11:20 Давтх Закан 6:9

* 11:24 Барун үзгин теңгс – Дунд һазрин теңгс гиҗ өдгә цагт нерәдгднә.

+ 11:24 Эклц 15:18, Нүүдл 23:31, Числа 34:1-12,

+ 11:25 Давтх Закан 7:24

+ 11:26 Давтх Закан 30:1, Давтх Закан 30:15

+ 11:27 Левит 26:1-13, Давтх Закан 28:2-14

+ 11:28 Левит 26:14-45, Давтх Закан 28:15-45

+ 11:29 Давтх Закан 27:12-13,

+ 11:30 Эклц 12:6

+ 12:3 Нүүдл 23:24, Нүүдл 34:13, Давтх Закан 7:5,

+ 12:7 Давтх Закан 27:7

+ 12:9 Псалмс 94:11

+ 12:12 Числа 18:20, Давтх Закан 10:9

+ 12:16 Левит 3:17, Левит 7:26, Левит 17:13

+ 12:19 Давтх Закан 14:27,

+ 12:23 Эклц 9:4, Левит 3:17, Левит 7:26, Левит 17:13

+ 12:32 Давтх Закан 4:2, Апокал. 22:18

+ 13:2 Марк 13:22, 2 Тесалоникинхн 2:9, Апокал. 13:13, Апокал. 16:14

+ 13:5 Давтх Закан 18:20

+ 13:8 Цецн селвгүд 1:10

+ 13:9 Нүүдл 32:27-28, Давтх Закан 17:7

+ 13:10 Давтх Закан 17:5

+ 14:1 Мат. 5:9, Иох. 1:12, 1Иох. 3:1, 1Иох. 5:1, Рим. 8:14, Левит 19:27-28, Левит 21:5

+ 14:2 Нүүдл 19:5

• 14:3 Левит 11

+ 14:21 Левит 7:24, Левит 11:39-40, Нүүдл 19:6, Нүүдл 23:19, Нүүдл 34:26

+ 14:22 Левит 27:30, Числа 18:21

+ 14:27 Давтх Закан 12:19, Числа 18:20, Давтх Закан 10:9

+ 14:28 Давтх Закан 26:12

+ 15:1 Давтх Закан 31:10,

+ 15:3 Давтх Закан 23:20

+ 15:6 Давтх Закан 28:12,

+ 15:8 Левит 25:35-36, Псалмс 36:26, Мат. 5:42, Яков 2:15, 1Иох. 3:17

+ 15:11 Мат. 26:11

+ 15:12 Нүүдл 21:2

+ 15:17 Нүүдл 21:5-6

+ 15:19 Нүүдл 13:2, Нүүдл 13:11-16

+ 15:21 Левит 22:20

+ 15:23 Левит 17:13, Давтх Закан 12:23-24

• 16:1 Нүүдл 12:1-39, Нүүдл 13:3-10, Нүүдл 23:14-17, Левит 23:4-22, Левит 23:33-43, Числа 28:16-31, Числа 29:12-39

+ 16:3 Нүүдл 12:11

+ 16:4 Нүүдл 34:25

+ 16:9 Нүүдл 34:22

+ 16:12 Давтх Закан 5:15

+ 16:13 Нүүдл 23:16

+ 16:18 Нүүдл 18:21, Числа 11:16, Давтх Закан 1:16-17

+ 16:19 Нүүдл 23:2-3, Левит 19:15, Нүүдл 23:8, Цецн селвгүд 17:8, Цецн Ухана Багш 7:7

+ 16:21 Нүүдл 34:13, Давтх Закан 7:5

+ 17:1 Левит 22:20

+ 17:5 Давтх Закан 13:10

+ 17:6 Числа 35:30, Давтх Закан 19:15

+ 17:7 Давтх Закан 13:9

+ 17:9 Давтх Закан 19:17

+ 17:17 Цецн селвгүд 31:3,

+ 18:2 Числа 18:20, Давтх Закан 10:9,

+ 18:3 Левит 7:30-34

+ 18:4 Числа 18:12

+ 18:6 Числа 35:2,

+ 18:9 Левит 18:26-30, Давтх Закан 12:29-31

+ 18:10 Левит 18:21,

+ 18:11 Нүүдл 22:18, Левит 19:26, Левит 19:31

+ 18:15 Марк 9:8, Иох. 1:21, Деян. 3:22, Деян. 7:37

+ 18:16 Нүүдл 20:19, Давтх Закан 5:27

+ 18:17 Давтх Закан 5:28

+ 18:18 Иох. 4:25

+ 18:20 Давтх Закан 13:5,

• 19:1 Числа 35:9-34, Давтх Закан 4:41-43,

+ 19:5 Нүүдл 21:13

+ 19:10 Цецн селвгүд 6:17

+ 19:11 Давтх Закан 27:24

+ 19:13 Давтх Закан 21:9

+ 19:14 Давтх Закан 27:17, Йов 24:2, Цецн селвгүд 22:28, Цецн селвгүд 23:10,

+ 19:15 Числа 35:30, Давтх Закан 17:6, Мат. 18:16, 2Кор. 13:1, 1 Тимофей 5:19, Евр. 10:28

+ 19:16 Нүүдл 20:16

+ 19:17 Давтх Закан 17:9, Давтх Закан 25:1

+ 19:19 Цецн селвгүд 19:5

+ 19:21 Нүүдл 21:23-25, Левит 24:19-20, Мат. 5:38

* 20:5 Эннь шаҗна сүзглән болҗасн бәәдлтә: әдслтхә гиһәд болн шин гериг харстха гиһәд Деед Эзиг сурна. Терүг энд күндлх болҗ андһаран бас өгнә.

+ 20:7 Давтх Закан 24:5

+ 20:14 Числа 31:7, Числа 31:9,

+ 20:17 Давтх Закан 7:2,

+ 21:3 Числа 19:2,

+ 21:5 Числа 6:22-27

+ 21:8 Йона 1:14

+ 21:9 Давтх Закан 19:13

+ 21:12 1Кор. 11:6

+ 21:15 Эклц 29:30, Эклц 29:33

+ 21:18 Нүүдл 20:12, Давтх Закан 5:16

+ 21:20 Цецн селвгүд 23:20-21

+ 21:22 Числа 25:4

+ 21:23 Иох. 19:31, Һалатьянхн 3:13

+ 22:1 Нүүдл 23:4

+ 22:6 Нүүдл 23:19, Левит 22:28

+ 22:9 Левит 19:19

+ 22:12 Числа 15:38

+ 22:22 Нүүдл 20:14, Левит 20:10, Иох. 8:5

+ 22:29 Эклц 34:8, Нүүдл 22:16-17,

+ 22:30 Левит 18:8, Давтх Закан 27:20

+ 23:1 Левит 21:18-20,

* 23:4 Арам-Нахараим – эннь Месопотамийин талдан нерн.

+ 23:4 Числа 22:5-6

+ 23:5 Числа 24:10, Цецн селвгүд 26:2

+ 23:7 Эклц 25:24-26, Эклц 36:8, Числа 20:14, Нүүдл 22:21, Нүүдл 23:9

+ 23:10 Левит 15:1-5

+ 23:14 Левит 26:12

* 23:17 Тиим бәәдлтә әмтн Канана сүмд харһна. Кананахн урһмлын бурхдт шүтдг бәәҗ.

+ 23:17 Левит 19:29,

+ 23:20 Нүүдл 22:25, Давтх Закан 15:3

+ 23:21 Числа 30:3, Цецн Ухана Багш 5:3

+ 23:25 Марк 2:23, Рут 2:2

+ 24:1 Мат. 5:31, Мат. 19:7, Марк 10:4

+ 24:5 Давтх Закан 20:7, Цецн селвгүд 5:18

+ 24:7 Нүүдл 21:16

+ 24:8 Левит 13:2

+ 24:9 Числа 12:10-15

+ 24:13 Нүүдл 22:26-27, Давтх Закан 6:25, Псалмс 111:9

+ 24:14 Левит 25:39

+ 24:15 Левит 19:13, Яков 5:4

+ 24:17 Нүүдл 22:21

+ 24:19 Левит 19:9, Левит 23:22, Рут 2:1-2

+ 25:1 Давтх Закан 19:17

+ 25:3 2Кор. 11:24

+ 25:4 1Кор. 9:9, 1 Тимофей 5:18

+ 25:5 Мат. 22:24, Марк 12:19, Лук. 20:28

+ 25:6 Эклц 38:8, Рут 4:10

+ 25:9 Рут 4:7

+ 25:14 Левит 19:36

+ 25:17 Нүүдл 17:8

+ 26:2 Нүүдл 23:19, Нүүдл 34:26, Левит 23:10

+ 26:5 Эклц 46:27, Нүүдл 1:7

+ 26:6 Нүүдл 1:11, Нүүдл 1:14

+ 26:7 Нүүдл 2:23-25, Нүүдл 3:9

+ 26:8 Нүүдл 12:51

+ 26:9 Нүүдл 3:8

+ 26:12 Левит 27:30, Давтх Закан 14:28-29

* 26:14 Энд санлын хуучна авъясин тускар келгдҗәнә.

+ 26:14 Левит 7:20, Левит 21:1, Левит 21:11,

+ 26:15 Псалмс 32:14, Нүүдл 3:8

+ 26:18 Нүүдл 19:5

+ 26:19 Давтх Закан 28:1, Нүүдл 19:6

+ 27:5 Нүүдл 20:25,

+ 27:7 Давтх Закан 12:7

+ 27:9 Давтх Закан 26:18

+ 27:12 Давтх Закан 11:29,

+ 27:15 Нүүдл 20:4-5, Нүүдл 34:17, Давтх Закан 5:8

+ 27:16 Нүүдл 20:12, Нүүдл 21:17, Левит 19:3

+ 27:17 Давтх Закан 19:14

+ 27:18 Левит 19:14

+ 27:19 Нүүдл 22:21-22

+ 27:20 Левит 18:8, Давтх Закан 22:30

+ 27:21 Нүүдл 22:19, Левит 18:23

+ 27:22 Левит 18:9,

+ 27:23 Левит 18:17, Левит 20:14

+ 27:24 Давтх Закан 19:11

+ 27:25 Нүүдл 23:7, Давтх Закан 16:19

+ 27:26 Псалмс 118:21, Һалатьянхн 3:10

• 28:1 Левит 26:1-13, Давтх Закан 11:13-15

+ 28:1 Давтх Закан 26:19

+ 28:6 Псалмс 120:7

+ 28:7 Нүүдл 23:27

+ 28:8 Левит 25:20-21

+ 28:9 Нүүдл 19:6

+ 28:12 Давтх Закан 11:14, Давтх Закан 15:6

• 28:15 Левит 26:14-45

+ 28:22 Левит 26:16,

+ 28:26 Псалмс 78:2,

+ 28:27 Нүүдл 9:10

+ 28:29 Йов 5:14, Йов 12:25,

+ 28:30 Давтх Закан 20:5-7,

+ 28:35 Йов 2:7

+ 28:36 Давтх Закан 4:28

+ 28:53 Левит 26:29,

+ 28:60 Нүүдл 9:1-12

+ 28:62 Эклц 15:5, Давтх Закан 10:22

+ 28:64 Левит 26:33, Давтх Закан 4:27,

+ 28:67 Йов 7:4

* 28:68 Давтх Закана 17 бөлг 16 шүлг хәләтн.

+ 28:68 Давтх Закан 17:16,

+ 29:1 Нүүдл 19:1-6

+ 29:4 Рим. 11:8

+ 29:5 Давтх Закан 8:4,

+ 29:6 Нүүдл 15:25, Нүүдл 16:4, Нүүдл 17:6

+ 29:7 Числа 21:21-35

+ 29:8 Числа 32:33

+ 29:13 Нүүдл 6:7

+ 29:18 Евр. 12:15

* 29:19 Деер келгдсн үлгүр иим чинртә: «Энүнәс көлтә сән улс му улсла хамдан үкх».

+ 29:20 Давтх Закан 9:14, Псалмс 9:6

+ 29:23 Эклц 14:2, Эклц 19:24,

+ 29:24 Левит 26:32,

+ 29:27 Левит 26:14-39, Давтх Закан 28:15-68,

+ 29:29 Цецн селвгүд 25:2

+ 30:1 Давтх Закан 11:26, Левит 26:40

+ 30:6 Давтх Закан 10:16,

+ 30:7 Эклц 12:3, Нүүдл 23:22

+ 30:12 Рим. 10:6

+ 30:15 Давтх Закан 11:26,

+ 30:20 Давтх Закан 10:20

+ 31:2 Давтх Закан 34:7, Числа 20:12, Числа 27:12-13, Давтх Закан 3:27

+ 31:3 Давтх Закан 1:38

+ 31:4 Числа 21:21-35

+ 31:5 Давтх Закан 7:2

+ 31:10 Давтх Закан 15:1, Нүүдл 23:16

+ 31:14 Давтх Закан 34:5, Числа 27:19

+ 31:15 Нүүдл 33:9, Числа 12:5

+ 31:16 Нүүдл 34:15,

+ 31:17 Числа 14:42,

+ 31:19 Давтх Закан 32:1-43

+ 31:20 Нүүдл 3:8

+ 32:2 Псалмс 71:6

+ 32:4 Мат. 5:48, Псалмс 17:31, Йов 34:10, Рим. 9:14

+ 32:6 Иох. 8:41,

+ 32:7 Псалмс 76:6, Йов 8:8

+ 32:8 Эклц 11:8, Деян. 17:26

+ 32:9 Нүүдл 19:5,

+ 32:10 Псалмс 16:8,

+ 32:11 Нүүдл 19:4,

+ 32:13 Йов 29:6

* 32:15 Ешурун – шүлгләнд ордг Израилин талдан нерн.

+ 32:15 Псалмс 88:27, Псалмс 94:1

+ 32:16 Псалмс 77:58

+ 32:17 Псалмс 105:37, 1Кор. 10:20

+ 32:21 Рим. 10:19

+ 32:23 Йов 6:4, Псалмс 7:13, Псалмс 37:3,

+ 32:24 Левит 26:22,

+ 32:27 Псалмс 12:5,

+ 32:30 Левит 26:8,

+ 32:32 Эклц 18:20

+ 32:33 Псалмс 57:5-6

+ 32:35 Рим. 12:19, Евр. 10:30

+ 32:36 Псалмс 134:14, Евр. 10:30,

+ 32:39 Нүүдл 20:3, Йов 5:18, Псалмс 102:3, Псалмс 146:3, Йов 10:7,

+ 32:41 Псалмс 7:13, Давтх Закан 32:41,

+ 32:43 Рим. 15:10, Эклц 4:10-12, Псалмс 78:10, Апокал. 6:10, Апокал. 19:2

+ 32:46 Давтх Закан 4:9

+ 32:47 Левит 18:5

+ 32:49 Числа 27:12

+ 32:50 Числа 33:38

+ 32:51 Числа 20:12, Числа 27:14

+ 32:52 Давтх Закан 3:27

• 33:1 Эклц 49:1-28

+ 33:1 Псалмс 89:1

+ 33:2 Псалмс 49:2, Псалмс 79:2, Псалмс 93:1, Деян. 7:53, Һалатьянхн 3:19, Нүүдл 19:18

+ 33:4 Иох. 1:17, Иох. 7:19

+ 33:5 Давтх Закан 32:15,

+ 33:8 Нүүдл 17:7, Числа 20:13

+ 33:9 Нүүдл 32:26-29, Давтх Закан 17:9-11, Нүүдл 30:7-8

+ 33:13 Эклц 27:28

+ 33:15 Эклц 49:26,

+ 33:16 Нүүдл 3:2-4

+ 33:17 Эклц 48:19

+ 33:19 Псалмс 4:6

+ 33:21 Числа 32:1-5, Числа 32:16-19

+ 33:26 Давтх Закан 32:15, Давтх Закан 33:5, Нүүдл 15:11

+ 33:27 Псалмс 54:20, Псалмс 89:3, Псалмс 92:2, Псалмс 89:1, Псалмс 90:9

+ 33:28 Числа 23:9

+ 33:29 Эклц 15:1, Псалмс 32:20,

+ 34:3 Эклц 14:2, Эклц 19:22, Эклц 13:12

+ 34:4 Эклц 12:7, Эклц 50:24, Давтх Закан 3:27

+ 34:6 Иуд. 1:9

+ 34:7 Давтх Закан 31:2

+ 34:8 Числа 20:29

+ 34:9 Числа 27:18, Числа 27:23,

+ 34:10 Нүүдл 33:11

+ 1:13 Йов 19:21

+ 1:15 Числа 21:29

+ 2:1 Левит 19:9, Давтх Закан 24:19

+ 2:4 Псалмс 128:8

* 2:8 Эдн хадачнрин ардас дахад тәрә боодг зарц күүкд улс бәәҗ.

+ 2:12 Псалмс 16:8,

+ 2:15 Левит 19:10, Левит 23:22, Давтх Закан 24:19

* 2:17 40 литр шаху савин кемҗән.

* 2:20 Асрх даалһврта күн – эн еврей авъясин тускар: Второзаконие 25:5-10; Числа 35:19-21; Левит 25:25, 47-49 умштн.

* 3:9 Җиврәрн мет халхлх – залу күн күүкд күүг буулһҗ авхар бәәнә гисн темдг.

+ 3:11 Цецн селвгүд 31:10

+ 4:4 Левит 25:25, Числа 27:11,

+ 4:5 Давтх Закан 25:5

+ 4:7 Давтх Закан 25:9

+ 4:10 Давтх Закан 25:6

+ 4:11 Эклц 29:31, Рут 1:2

+ 4:12 Эклц 38:27-29,

+ 4:13 Эклц 29:31

• 4:18 Мат. 1:3-6

+ 4:18 Эклц 38:29

+ 4:20 Числа 1:7

+ 1:1 Эклц 22:21, Яков 5:11, Эклц 6:9, Псалмс 17:22-24

+ 1:5 Эклц 8:20

* 1:6 Бурхна медлд бәәх йиртмҗин йоснд ирлцшго юмсуд гиснь еврей келәр бичгдсн Библьд «Бурхна көвүд» гиҗ бичәтә.

+ 1:6 Йов 2:1, Йов 38:7

+ 1:7 1 Пётр 5:8

+ 1:10 Псалмс 127:2

+ 1:11 Рут 1:13, Йов 19:21

* 1:17 Халдеймүд – ар үзгин йовцн тонулчнр.

+ 1:20 Эклц 37:29, Эклц 37:34

+ 1:21 Эклц 3:19, Цецн Ухана Багш 3:10, Цецн Ухана Багш 5:14, 1 Тимофей 6:7, Псалмс 112:2

+ 2:1 Йов 1:6

+ 2:7 Нүүдл 9:9, Давтх Закан 28:35

+ 2:8 Йона 3:6

+ 2:10 Псалмс 38:2

+ 2:11 Цецн селвгүд 17:17, Эклц 36:15, Эклц 25:2

+ 2:12 Эклц 37:29,

+ 3:11 Йов 10:18-19

+ 3:16 Псалмс 57:8, Цецн Ухана Багш 6:3

+ 3:21 Апокал. 9:6

+ 3:22 Цецн Ухана Багш 3:20

+ 3:23 Йов 19:8

+ 3:25 Цецн селвгүд 10:24,

+ 4:6 Йов 1:1

+ 4:7 Псалмс 33:10-11, Псалмс 36:25, Цецн селвгүд 10:3

+ 4:8 Цецн селвгүд 22:8, Һалатьянхн 6:7-8

+ 4:9 Нүүдл 15:8, Псалмс 17:16, Йов 15:30,

+ 4:13 Эклц 15:12, Йов 33:15

+ 4:14 Псалмс 118:120

+ 4:17 Йов 9:2, Йов 25:4, Псалмс 142:2, Цецн Ухана Багш 7:20

+ 4:18 Йов 15:15

+ 4:21 Йов 36:12

+ 5:1 Йов 15:15, Псалмс 88:6,

+ 5:2 Цецн селвгүд 29:11

+ 5:9 Йов 9:10, Йов 37:5

+ 5:10 Псалмс 64:10, Псалмс 146:8

+ 5:13 Йов 18:7, 1Кор. 3:19

+ 5:14 Давтх Закан 28:29, Йов 12:25,

+ 5:15 Псалмс 34:10

+ 5:16 Псалмс 62:12, Псалмс 106:42

+ 5:17 Псалмс 93:12, Цецн селвгүд 3:11

+ 5:18 Давтх Закан 32:39,

+ 5:19 Псалмс 33:20, Цецн селвгүд 6:16, Цецн селвгүд 30:18

+ 5:20 Псалмс 32:19, Псалмс 36:19

+ 5:21 Псалмс 30:21

+ 5:25 Псалмс 71:16

+ 5:26 Эклц 15:15, Эклц 25:8

+ 6:3 Цецн селвгүд 27:3

+ 6:4 Давтх Закан 32:23, Псалмс 37:3,

+ 6:9 Йона 4:3

+ 6:15 Псалмс 40:10,

+ 6:19 Эклц 25:15,

+ 6:26 Йов 15:2

+ 7:1 Йов 14:6, Йов 14:14

+ 7:2 Левит 19:13

+ 7:4 Давтх Закан 28:67

+ 7:6 Йов 9:25, Йов 17:11

+ 7:8 Йов 20:9

+ 7:10 Псалмс 36:10, Псалмс 102:16

+ 7:16 Йов 9:21, Йов 10:1, Йов 10:20, Цецн Ухана Багш 1:2, Псалмс 38:6-7, Псалмс 61:10, Псалмс 143:4

+ 7:17 Псалмс 8:5, Псалмс 143:3

+ 7:18 Псалмс 10:5

+ 7:19 Йов 14:6, Псалмс 38:14

* 7:20 Талданар болхла: «Юңгад би бийдән ацан болҗахмб?» Еврей улст Йов Бурхнд ацан болҗав гиҗ келлһн му келснлә әдл. Тегәд «Танд» гисн үгиг «бийдән» гиҗ сольгдв.

+ 7:20 Йов 16:12,

+ 8:1 Йов 2:11

+ 8:3 Йов 34:12

+ 8:6 Цецн селвгүд 3:33

+ 8:8 Давтх Закан 32:7

+ 8:9 Псалмс 101:12, Цецн Ухана Багш 6:12

+ 8:12 Псалмс 128:6

+ 8:13 Псалмс 9:18, Йов 27:8, Цецн селвгүд 10:28, Цецн селвгүд 11:7

+ 8:15 Йов 27:18

+ 8:18 Йов 7:10

+ 8:21 Псалмс 125:2

+ 8:22 Псалмс 108:29

+ 9:2 Йов 4:17, Йов 15:14, Йов 25:4

+ 9:3 Йов 10:2

+ 9:8 Йов 26:7, Псалмс 103:2,

+ 9:9 Йов 38:31-32,

+ 9:10 Йов 5:9

* 9:13 Рахав – теңгсин темдг. Терүг теңгсин маңһсла, эс гиҗ Египетлә әдлцүлнә.

+ 9:13 Йов 26:12, Псалмс 88:11,

+ 9:15 1Кор. 4:4

+ 9:20 Йов 15:6

+ 9:21 Йов 1:1, Йов 1:8, Йов 7:16, Йов 10:1

+ 9:22 Цецн Ухана Багш 9:2,

+ 9:24 Йов 12:17

+ 9:25 Йов 7:6

+ 9:32 Йов 33:13, Йов 39:32, Цецн Ухана Багш 6:10, Рим. 9:20

+ 10:1 Йов 7:16, Йов 9:21

+ 10:2 Йов 9:3

+ 10:7 Йов 2:3, Давтх Закан 32:39,

+ 10:8 Псалмс 118:71

+ 10:9 Йов 4:19, Йов 33:6,

+ 10:10 Псалмс 138:13

+ 10:17 Йов 19:12

+ 10:18 Йов 3:11-12,

+ 10:20 Йов 14:1, Йов 7:16

+ 10:21 Псалмс 87:7, Псалмс 87:13, Псалмс 38:14

+ 11:1 Йов 2:11

+ 11:4 Йов 10:7

+ 11:8 Псалмс 138:8

+ 11:10 Йов 9:12, Йов 12:14

+ 11:13 Псалмс 142:6

+ 11:14 Йов 22:23

+ 11:17 Йов 22:28, Цецн селвгүд 4:18,

+ 11:19 Цецн селвгүд 3:24

+ 12:4 Псалмс 90:14, Йов 16:10, Йов 17:2, Йов 30:1

+ 12:6 Йов 21:7

+ 12:10 Числа 16:22, Деян. 17:28

+ 12:11 Йов 34:3

+ 12:12 Йов 32:7

+ 12:14 Цецн Ухана Багш 7:13, Йов 11:10

+ 12:17 Йов 9:24

+ 12:21 Псалмс 106:40,

+ 12:22 Цецн Ухана Багш 12:14, 1Кор. 4:5

+ 12:24 Псалмс 106:40

+ 12:25 Давтх Закан 28:29, Йов 5:14, Псалмс 106:27

+ 13:3 Йов 23:4

+ 13:5 Цецн селвгүд 17:28

+ 13:9 Һалатьянхн 6:7

+ 13:21 Псалмс 38:11, Йов 33:7

+ 13:22 Йов 14:15

+ 13:24 Йов 19:11, Йов 33:10

+ 13:25 Псалмс 82:14

+ 13:26 Псалмс 24:7

+ 13:27 Йов 33:11

* 13:28 Еврей келнә янзар эн зәңгд «тер» гиҗ бичәтә.

+ 13:28 Яков 5:2

+ 14:1 Йов 15:14, Йов 25:4, Эклц 47:9

+ 14:2 Псалмс 101:12, Псалмс 143:4, Цецн Ухана Багш 6:12, Цецн Ухана Багш 8:13

+ 14:4 Йов 15:14

+ 14:6 Йов 7:19, Йов 7:1-2

+ 14:12 Псалмс 88:30

+ 14:13 Йов 21:13

+ 14:14 Йов 7:1

+ 14:15 Йов 13:22

+ 14:16 Йов 31:4, Йов 34:21

+ 14:21 Цецн Ухана Багш 9:5

+ 15:1 Йов 2:11

+ 15:2 Йов 16:3, Йов 6:26

+ 15:6 Йов 9:20, Лук. 19:22

+ 15:7 Цецн селвгүд 8:25, Псалмс 89:3

+ 15:9 Йов 12:3, Йов 13:2

+ 15:14 Йов 4:17, Йов 9:2, Йов 14:1, Йов 25:4-6, Псалмс 50:7

+ 15:15 Йов 4:18, Йов 5:1, Псалмс 88:6,

+ 15:16 Йов 34:7, Цецн селвгүд 19:28, Йов 25:6

+ 15:18 Псалмс 77:4

+ 15:27 Псалмс 72:7

+ 15:30 Йов 4:9

+ 15:32 Йов 22:16, Псалмс 54:24

+ 15:34 Йов 20:26, Псалмс 20:10

+ 15:35 Псалмс 7:15, Яков 1:15

+ 16:3 Йов 15:2

+ 16:7 Йов 1:15-19

+ 16:9 Псалмс 34:15, Псалмс 36:12

+ 16:10 Йов 12:4, Йов 17:2, Йов 30:1,

+ 16:12 Йов 7:20

+ 16:13 Йов 20:25

+ 16:19 Псалмс 88:38

+ 17:2 Йов 12:4, Йов 16:10, Йов 30:1

+ 17:3 Псалмс 118:122, Цецн селвгүд 22:26

+ 17:6 Давтх Закан 28:37, Йов 30:9

+ 17:11 Йов 7:6

+ 17:13 Цецн Ухана Багш 12:5

+ 18:1 Йов 2:11, Йов 8:1

+ 18:3 Псалмс 72:22

+ 18:5 Йов 21:17, Цецн селвгүд 13:9, Цецн селвгүд 24:20

+ 18:7 Йов 5:13

+ 18:8 Псалмс 9:16, Псалмс 139:6

+ 18:11 Йов 15:21, Йов 20:25, Йов 27:20

* 18:13 Оңгданар келхлә үклин түрүңкнь мөлҗҗәнә.

* 18:14 Эс гихлә үкл.

+ 18:15 Эклц 19:24, Псалмс 10:6,

+ 18:17 Йов 24:20, Псалмс 33:17, Цецн селвгүд 10:7

+ 18:19 Псалмс 20:11

+ 18:21 2 Тесалоникинхн 1:8

+ 19:7 Йов 24:12,

+ 19:8 Йов 3:23,

+ 19:9 Псалмс 88:40

+ 19:11 Йов 13:24, Йов 33:10

+ 19:12 Йов 10:17, Йов 30:12,

+ 19:13 Псалмс 30:12, Псалмс 37:11, Псалмс 68:9, Псалмс 87:9

+ 19:17 Йов 2:9

+ 19:21 Рут 1:13, Йов 1:11

+ 19:25 Цецн селвгүд 23:11,

+ 19:26 Псалмс 16:15, 1Иох. 3:2

+ 19:29 Цецн Ухана Багш 12:14

+ 20:1 Йов 2:11, Йов 11:1

+ 20:4 Эклц 2:7, Давтх Закан 4:32

+ 20:7 Псалмс 82:11

+ 20:9 Йов 7:8, Йов 7:10

+ 20:12 Псалмс 9:28

+ 20:25 Йов 16:13

+ 20:26 Йов 15:34, Псалмс 20:10, Евр. 12:29

+ 20:29 Йов 27:13, Йов 31:2

+ 21:3 Йов 16:20

+ 21:5 Цецн селвгүд 30:32,

+ 21:7 Йов 12:6, Псалмс 72:3-4, Цецн Ухана Багш 8:14,

+ 21:14 Йов 22:17

+ 21:15 Нүүдл 5:2

+ 21:16 Йов 22:18, Псалмс 1:1

+ 21:17 Йов 18:5-6, Цецн селвгүд 13:9, Цецн селвгүд 24:20

+ 21:18 Псалмс 1:4, Псалмс 82:14, Цецн селвгүд 10:25

+ 21:19 Нүүдл 20:5

+ 21:20 Псалмс 74:8, Апокал. 14:10

+ 21:22 Рим. 11:35, 1Кор. 2:16, Йов 4:18, Йов 15:15

+ 21:30 Цецн селвгүд 16:4

+ 21:31 Давтх Закан 7:10

+ 22:1 Йов 2:11, Йов 4:1, Йов 15:1

+ 22:3 Йов 35:7

+ 22:6 Нүүдл 22:6, Давтх Закан 24:13

+ 22:7 Йов 31:17

+ 22:9 Йов 31:21,

+ 22:10 Йов 18:8

+ 22:11 Йона 2:4

+ 22:12 Йов 35:5

+ 22:13 Псалмс 72:11, Псалмс 93:7

+ 22:16 Йов 15:32

+ 22:17 Йов 21:14

+ 22:18 Йов 21:16

+ 22:19 Псалмс 51:8, Псалмс 57:11

+ 22:22 Цецн селвгүд 2:6

+ 22:23 Йов 11:14

+ 22:24 Эклц 10:29,

+ 22:26 Псалмс 36:4,

+ 22:27 Псалмс 49:14, Цецн Ухана Багш 5:3

+ 22:28 Йов 11:17, Цецн селвгүд 4:18,

+ 22:30 Яков 5:15

+ 23:4 Йов 13:3, Йов 16:21

+ 23:10 Псалмс 138:3, Псалмс 65:10, 1 Пётр 1:7

+ 23:13 Цецн селвгүд 19:21,

+ 24:2 Давтх Закан 19:14, Цецн селвгүд 22:28, Цецн селвгүд 23:10

+ 24:4 Цецн селвгүд 28:28

+ 24:7 Нүүдл 22:26-27

+ 24:13 Иох. 3:19-20

+ 24:15 Цецн селвгүд 7:9

+ 24:20 Йов 18:17

+ 24:24 Псалмс 36:10

+ 25:1 Йов 2:11, Йов 8:1, Йов 18:1

+ 25:3 Мат. 5:45

+ 25:4 Йов 4:17, Йов 9:2, Йов 15:14, Псалмс 142:2

+ 25:6 Йов 15:16, Псалмс 21:6,

* 26:6 Еврей келәр Абадон гиҗ келгднә, эс гиҗ Үклин һазр гиснлә әдл.

+ 26:6 Псалмс 138:8, Цецн селвгүд 15:11

+ 26:7 Йов 9:8

+ 26:8 Цецн селвгүд 30:4

+ 26:10 Эклц 1:9, Эклц 1:10, Цецн селвгүд 8:29

+ 26:11 Псалмс 103:7

+ 26:12 Йов 9:13, Псалмс 88:11,

+ 27:2 Йов 34:5

+ 27:3 Йов 33:4

+ 27:8 Йов 8:13

+ 27:9 Псалмс 17:42, Псалмс 65:18, Цецн селвгүд 1:28, Цецн селвгүд 28:9, Иох. 9:31

+ 27:13 Йов 20:29

+ 27:15 Псалмс 77:64

+ 27:17 Псалмс 38:7, Цецн селвгүд 13:22

+ 27:18 Йов 8:15

+ 27:19 Псалмс 48:18

+ 27:21 Йов 30:22

+ 28:12 Цецн селвгүд 16:16, Цецн Ухана Багш 7:24

+ 28:13 Псалмс 26:13,

+ 28:15 Цецн селвгүд 3:14-15

+ 28:16 Эклц 10:29, Йов 22:24

+ 28:18 Цецн селвгүд 8:11

+ 28:26 Йов 38:25

+ 28:27 Цецн селвгүд 8:22

+ 28:28 Псалмс 110:10, Цецн селвгүд 1:7, Цецн селвгүд 9:10, Цецн селвгүд 3:7, Цецн селвгүд 14:16

+ 29:3 Псалмс 17:29, Псалмс 118:105

+ 29:5 Йов 1:2

+ 29:6 Эклц 49:12

+ 29:10 Псалмс 136:6

+ 29:12 Псалмс 81:5, Цецн селвгүд 31:8

+ 29:14 Псалмс 131:9

+ 29:16 Цецн селвгүд 14:21, Цецн селвгүд 29:7

+ 29:17 Псалмс 3:7, Псалмс 13:4, Псалмс 57:7, Цецн селвгүд 30:14

+ 29:23 Псалмс 118:129

+ 30:1 Йов 12:4, Йов 16:10, Йов 17:2

+ 30:9 Давтх Закан 28:37, Йов 17:6

+ 30:10 Псалмс 87:9

+ 30:12 Йов 19:12

+ 30:15 Йов 18:11

+ 30:22 Йов 27:21

+ 30:30 Псалмс 101:3

+ 31:1 Цецн селвгүд 6:25, Мат. 5:28

+ 31:2 Йов 20:29

+ 31:4 Цецн селвгүд 15:3,

+ 31:8 Левит 26:16

+ 31:9 Йов 24:15

+ 31:10 Давтх Закан 28:30,

+ 31:12 Цецн селвгүд 6:27-29

+ 31:15 Цецн селвгүд 22:2

+ 31:17 Йов 22:7

+ 31:18 Яков 1:27

+ 31:20 Йов 29:13

+ 31:21 Йов 22:9

+ 31:24 Марк 10:22, Марк 10:24

+ 31:25 Псалмс 61:11

+ 31:27 Давтх Закан 4:19

+ 31:29 Цецн селвгүд 24:17-18

+ 31:30 Мат. 5:44, Рим. 12:14

+ 31:33 Йов 28:13

+ 31:35 Йов 13:22

+ 31:40 Эклц 3:18

+ 32:2 Эклц 22:21

+ 32:4 Йов 15:10

+ 32:7 Йов 12:12

+ 32:8 Йов 33:4, Псалмс 118:100

+ 32:20 Псалмс 38:4,

+ 33:4 Эклц 2:7, Йов 27:3, Йов 32:8, Псалмс 103:30, Деян. 17:25

+ 33:6 Йов 4:19, Йов 10:9,

+ 33:7 Йов 13:21

+ 33:9 Йов 9:21, Йов 10:7, Йов 12:4, Йов 16:17, Йов 27:5-6, Йов 32:1

+ 33:10 Йов 13:24, Йов 19:11

+ 33:11 Йов 13:27, Йов 14:16

+ 33:13 Йов 9:32, Йов 39:32

+ 33:15 Числа 12:6, Йов 4:13

+ 33:16 Йов 36:10

+ 33:19 Йов 30:17

+ 33:20 Псалмс 101:5, Псалмс 106:18

+ 33:23 Псалмс 33:8

+ 33:24 Псалмс 48:8

+ 33:26 Псалмс 16:15

+ 33:28 Псалмс 15:10,

+ 33:30 Псалмс 55:14

+ 34:3 Йов 12:11

+ 34:5 Йов 27:2, Йов 33:9

+ 34:7 Йов 15:16, Цецн селвгүд 19:28

+ 34:8 Псалмс 1:1

+ 34:9 Йов 9:22, Йов 21:16

+ 34:10 Эклц 18:25, Псалмс 91:16

+ 34:11 Цецн селвгүд 24:12, Псалмс 61:13

+ 34:12 Йов 8:3

+ 34:15 Эклц 3:19, Псалмс 89:4, Псалмс 103:29, Цецн Ухана Багш 3:20, Цецн Ухана Багш 12:7

+ 34:19 Йов 31:15, Цецн селвгүд 22:2

+ 34:21 Йов 14:16, Йов 31:4

+ 34:22 Псалмс 138:12

+ 34:24 Псалмс 2:9

+ 34:28 Йов 35:9

+ 34:35 Йов 35:15

+ 34:37 Йов 27:23,

+ 35:3 Йов 9:22, Йов 21:16

+ 35:5 Йов 22:12

+ 35:7 Йов 22:2-3

+ 35:9 Нүүдл 2:23, Йов 34:28, Цецн Ухана Багш 4:1, Цецн Ухана Багш 5:7

+ 35:10 Псалмс 41:9

+ 35:12 Йов 27:9

+ 35:14 Йов 9:11, Йов 23:9

+ 35:16 Йов 34:35, Йов 34:37, Йов 38:2, Йов 42:3

+ 36:4 Йов 37:16

+ 36:6 Йов 34:28

+ 36:7 Псалмс 33:16,

+ 36:8 Псалмс 106:10

+ 36:10 Йов 33:16

+ 36:12 Йов 4:21

+ 36:16 Псалмс 4:2

+ 36:19 Псалмс 48:8, Цецн селвгүд 11:4

+ 36:26 Псалмс 101:28

+ 36:27 Цецн селвгүд 3:20

+ 37:3 Йов 36:30, Йов 36:32

+ 37:4 Псалмс 17:14, Псалмс 28:3-4

+ 37:5 Йов 5:9

+ 37:6 Псалмс 148:8

+ 37:8 Псалмс 103:22

+ 37:10 Йов 38:29-30

+ 37:12 Псалмс 148:8

+ 37:13 Нүүдл 9:18,

+ 37:16 Йов 36:4

+ 37:24 Цецн селвгүд 15:33

+ 38:1 Йов 40:1,

+ 38:2 Йов 35:16, Йов 42:3

+ 38:3 Йов 40:2

+ 38:4 Псалмс 103:5, Цецн селвгүд 8:29

+ 38:7 Эклц 6:2, Йов 1:6, Йов 2:1

+ 38:8 Эклц 1:9, Псалмс 32:7, Псалмс 103:9,

+ 38:15 Йов 18:5

+ 38:22 Псалмс 134:7

+ 38:25 Йов 28:26

+ 38:26 Псалмс 106:35,

+ 38:28 Йов 5:10

+ 38:29 Йов 37:10, Псалмс 147:5

+ 38:30 Йов 37:10

+ 38:31 Йов 9:9,

+ 38:32 Йов 9:9

+ 38:39 Псалмс 103:21

+ 38:40 Псалмс 16:11

+ 38:41 Псалмс 146:9

+ 39:1 Псалмс 103:18

+ 39:32 Йов 9:32, Йов 33:13

+ 39:34 Йов 42:6

+ 40:1 Йов 38:1

+ 40:2 Йов 38:3

+ 40:3 Йов 32:2

+ 40:4 Йов 37:4

+ 40:9 Псалмс 97:1,

* 40:10 Ик аң – бегемот чигн болх.

+ 40:10 Числа 22:4

+ 41:1 Йов 3:8, Йов 40:20, Псалмс 73:14, Псалмс 103:26,

+ 41:3 Нүүдл 9:29, Псалмс 23:1

* 41:20 Праща – чолу ораһад хайдг ут деесн.

+ 42:2 Эклц 18:14, Мат. 19:26

+ 42:3 Йов 38:2

+ 42:4 Йов 38:3, Йов 40:2

+ 42:6 Йов 2:8

+ 42:7 Йов 2:11

+ 42:8 Числа 23:1, Эклц 20:7, Яков 5:16

+ 42:9 Йов 2:11

+ 42:11 Йов 19:13

+ 42:13 Йов 1:2

+ 42:15 Числа 27:1-8

+ 42:16 Эклц 50:23

+ 1:1 Йов 21:16, Цецн селвгүд 1:15, Цецн селвгүд 4:14, Цецн селвгүд 24:1, Псалмс 25:4-5, Цецн селвгүд 3:34, Цецн селвгүд 21:24

+ 1:2 Псалмс 118:47-48, Псалмс 118:97

+ 1:4 Йов 21:18, Псалмс 34:5

+ 1:6 Псалмс 36:18

+ 2:1 Деян. 4:25-26

+ 2:2 Псалмс 17:51, Псалмс 19:7, Псалмс 88:20-21

+ 2:4 Псалмс 10:4, Псалмс 36:13, Псалмс 58:9, Цецн селвгүд 1:26

+ 2:6 Псалмс 109:2, Апокал. 14:1

+ 2:7 Деян. 13:33, Евр. 1:5, Евр. 5:5,

+ 2:9 Апокал. 2:27, Апокал. 12:5, Апокал. 19:15,

+ 2:11 Евр. 12:28, Пилипинхн 4:4

+ 2:12 Псалмс 33:8

+ 3:3 Псалмс 70:11

+ 3:4 Эклц 15:1, Псалмс 26:6

+ 3:5 Псалмс 2:6, Псалмс 33:4

+ 3:6 Псалмс 4:8

+ 3:7 Псалмс 26:3

+ 3:8 Йов 16:10, Йов 29:17, Псалмс 57:7

+ 3:9 Псалмс 36:39, Йона 2:10

+ 4:2 Йов 36:16

+ 4:4 Нүүдл 11:7

+ 4:6 Давтх Закан 33:19, Псалмс 50:21

+ 4:7 Числа 6:25, Псалмс 30:17, Псалмс 43:4, Псалмс 66:2

+ 4:9 Псалмс 3:6

+ 5:3 Псалмс 83:4

+ 5:4 Псалмс 87:10, Псалмс 118:147

+ 5:6 Псалмс 10:5

+ 5:7 Псалмс 54:24

+ 5:8 Псалмс 10:4

+ 5:10 Псалмс 11:2, Рим. 3:13

+ 5:13 Псалмс 113:21-22, Псалмс 102:4

+ 6:2 Псалмс 37:2

+ 6:4 Псалмс 89:13

+ 6:6 Псалмс 29:10, Псалмс 87:11, Псалмс 113:25, Цецн Ухана Багш 9:10,

+ 6:8 Псалмс 30:10

+ 6:9 Йов 21:16, Псалмс 118:115, Мат. 7:23

+ 6:11 Псалмс 39:13

+ 7:2 Псалмс 10:1, Псалмс 63:11, Псалмс 30:16

+ 7:3 Йов 10:16

+ 7:5 Псалмс 54:21,

+ 7:9 Псалмс 25:1, Псалмс 34:24, Псалмс 42:1

+ 7:10 Йов 23:10, Псалмс 10:5

+ 7:11 Эклц 15:1

+ 7:13 Давтх Закан 32:41, Давтх Закан 32:23

+ 7:14 Псалмс 20:13, Псалмс 63:8

+ 7:15 Йов 15:35, Яков 1:15

+ 7:16 Цецн селвгүд 11:5, Цецн селвгүд 26:27, Цецн селвгүд 28:10, Цецн Ухана Багш 10:8,

+ 7:18 Псалмс 9:3

+ 8:1 Псалмс 80:1, Псалмс 83:1

+ 8:2 Псалмс 148:13, Псалмс 112:4, Мат. 21:16

+ 8:5 Йов 7:17, Псалмс 143:3, Евр. 2:6-8

* 8:6 Эс гиҗ: Бурхна элчнрәс дора йовх.

+ 8:7 Эклц 1:26, Эклц 1:28, Псалмс 109:1, 1Кор. 15:27, Епесинхн 1:22

+ 9:2 Псалмс 25:7, Псалмс 39:6, Псалмс 95:3

+ 9:3 Псалмс 7:18

+ 9:5 Псалмс 139:13, Псалмс 28:10

+ 9:6 Давтх Закан 9:14, Давтх Закан 29:20

+ 9:8 Псалмс 101:13, Псалмс 144:13,

+ 9:9 Псалмс 57:12, Псалмс 66:5, Псалмс 95:13, Псалмс 97:9, Псалмс 109:6,

+ 9:11 Псалмс 90:14

+ 9:14 Псалмс 106:18

+ 9:16 Псалмс 7:16, Йов 18:8, Цецн селвгүд 29:5, Цецн селвгүд 29:6

+ 9:17 Нүүдл 7:5, Нүүдл 14:4

+ 9:18 Йов 8:13

+ 9:22 Псалмс 21:1

+ 9:25 Псалмс 13:1, Псалмс 52:1

+ 9:27 Псалмс 29:7

+ 9:28 Рим. 3:14, Йов 20:12

+ 9:29 Псалмс 16:11, Псалмс 36:32, Цецн селвгүд 24:15

+ 9:30 Йов 38:40, Псалмс 58:4,

+ 9:35 Давтх Закан 10:18,

+ 9:36 Псалмс 36:17

+ 9:37 Нүүдл 15:18, Псалмс 28:10, Псалмс 145:10

+ 9:39 Псалмс 81:3

+ 10:1 Псалмс 7:2

+ 10:2 Псалмс 63:4

+ 10:3 Псалмс 81:5

+ 10:4 Йона 2:8, Псалмс 2:4, Йов 7:18, Йов 23:10

+ 10:5 Эклц 22:1

+ 10:6 Эклц 19:24, Йов 18:15, Псалмс 74:9

+ 10:7 Псалмс 32:5, Псалмс 61:8, Псалмс 98:4

+ 11:3 Псалмс 5:10, Псалмс 40:6, Псалмс 143:8

+ 11:7 Псалмс 17:31, Псалмс 118:140, Цецн селвгүд 30:5

+ 12:2 Псалмс 88:47, Йов 13:24,

+ 12:4 Псалмс 18:9

+ 12:5 Давтх Закан 32:27

+ 12:6 Псалмс 114:7

• 13:1 Псалмс 52

+ 13:1 Псалмс 9:25, Рим. 3:10-12

+ 13:2 Эклц 11:5, Давтх Закан 26:15, Псалмс 32:14, Псалмс 101:19

+ 13:3 Йов 15:16

+ 13:4 Цецн селвгүд 30:14,

+ 14:1 Псалмс 23:3-4,

+ 14:2 Псалмс 105:3

+ 14:3 Левит 19:16

+ 14:5 Левит 25:36, Нүүдл 23:5

+ 15:2 Псалмс 72:25

+ 15:4 Нүүдл 23:13,

+ 15:5 Числа 18:20,

+ 15:8 Псалмс 108:31, Деян. 2:25-28

+ 15:10 Йов 33:28, Псалмс 29:4, Псалмс 48:16, Псалмс 85:13, Деян. 2:27

+ 15:11 Мат. 7:14

+ 16:1 Псалмс 85:1, Псалмс 141:1

+ 16:3 Йов 23:10, Псалмс 65:10

+ 16:5 Йов 23:11

+ 16:7 Псалмс 30:22

+ 16:8 Давтх Закан 32:10, Рут 2:12, Псалмс 35:8, Псалмс 56:2, Псалмс 62:8, Псалмс 90:4

+ 16:10 Псалмс 118:70

+ 16:12 Йов 38:40, Псалмс 9:29

+ 16:15 Йов 19:26, Йов 33:26

+ 17:2 Давтх Закан 6:5, Псалмс 114:1

+ 17:3 Псалмс 18:15, Псалмс 30:3-4, Псалмс 70:3, Псалмс 90:2, Псалмс 143:2, Эклц 15:1

+ 17:4 Псалмс 47:2, Псалмс 95:4, Псалмс 144:3

+ 17:5 Псалмс 41:7, Псалмс 92:4, Йона 2:4

+ 17:6 Псалмс 114:3

+ 17:7 Йона 2:8

+ 17:8 Псалмс 76:18, Псалмс 96:4

+ 17:9 Псалмс 20:9,

+ 17:10 Псалмс 143:5,

+ 17:11 Псалмс 103:3

+ 17:12 Нүүдл 20:21, Псалмс 96:2

+ 17:14 Йов 37:4-5, Псалмс 67:34, Псалмс 76:18-19

+ 17:16 Нүүдл 15:8, Псалмс 105:9

+ 17:17 Псалмс 143:7

+ 17:18 Псалмс 141:6

+ 17:20 Псалмс 30:8, Псалмс 117:5

+ 17:21 Йов 22:30

+ 17:24 Эклц 6:9, Йов 1:1

+ 17:28 Псалмс 100:5

+ 17:29 Псалмс 131:17

+ 17:31 Давтх Закан 32:4, Мат. 5:48, Псалмс 11:7, Цецн селвгүд 30:5, Эклц 15:1

+ 17:34 Давтх Закан 32:13,

+ 17:35 Псалмс 143:1

+ 17:38 Нүүдл 23:27

+ 17:41 Нүүдл 23:27

+ 17:42 Йов 27:9, Цецн селвгүд 15:29

+ 17:45 Давтх Закан 33:29

+ 17:48 Псалмс 46:3

+ 17:50 Рим. 15:9

+ 17:51 Псалмс 143:10,

+ 18:2 Псалмс 49:6, Псалмс 88:6, Псалмс 96:6

+ 18:5 Рим. 10:18

+ 18:6 Цецн Ухана Багш 1:5

+ 18:8 Давтх Закан 4:7, Псалмс 22:3, Псалмс 118:130

+ 18:9 Рим. 7:12, Псалмс 12:4

+ 18:10 Псалмс 118:142, Псалмс 118:151, Псалмс 118:160

+ 18:11 Цецн селвгүд 3:14, Цецн селвгүд 8:10, Цецн селвгүд 24:13

+ 18:14 Числа 15:30, Рим. 6:12, Рим. 6:14

+ 18:15 Псалмс 17:3

+ 19:2 Псалмс 68:30, Цецн селвгүд 18:10

+ 19:3 Псалмс 127:5, Псалмс 133:3

+ 19:5 Псалмс 20:3

+ 19:8 Псалмс 32:17, Цецн селвгүд 21:31

+ 20:2 Псалмс 27:7

+ 20:3 Псалмс 19:5

+ 20:5 Псалмс 60:6, Псалмс 90:16

+ 20:8 Псалмс 15:8

+ 20:10 Псалмс 17:9, Йов 15:34, Йов 20:26, Псалмс 96:3, Евр. 10:27

+ 20:11 Йов 18:19

+ 20:13 Псалмс 17:15

+ 21:2 Мат. 27:46, Марк 15:34, Псалмс 9:22,

+ 21:3 Псалмс 87:2

+ 21:7 Йов 25:6,

+ 21:8 Псалмс 90:14, Мат. 27:39-43, Марк 15:29-32, Лук. 23:35-37

+ 21:10 Псалмс 71:6

+ 21:12 Псалмс 106:12

+ 21:13 Псалмс 117:10-12,

+ 21:15 Псалмс 118:28

+ 21:17 Псалмс 58:7

+ 21:18 Лук. 23:35

+ 21:19 Иох. 19:24

+ 21:21 Псалмс 34:17, Пилипинхн 3:2

+ 21:22 2 Тимофей 4:17

+ 21:23 Евр. 2:12

+ 21:24 Псалмс 134:20

+ 21:26 Псалмс 34:18, Левит 7:16

+ 21:28 Псалмс 95:7,

+ 21:29 Лук. 1:33, 1Кор. 15:24, Апокал. 11:15

+ 21:31 Псалмс 101:19

+ 21:32 Псалмс 77:6, Псалмс 101:19

+ 22:1 Псалмс 79:2, Цецн Ухана Багш 12:11, Иох. 10:11, Пилипинхн 4:19

+ 22:2 Иох. 10:9

+ 22:3 Псалмс 18:8, Цецн селвгүд 4:11, Цецн селвгүд 8:20

+ 22:4 Псалмс 137:7, Цецн селвгүд 10:9,

+ 22:5 Псалмс 91:11, Цецн селвгүд 27:9, Цецн Ухана Багш 9:8, Лук. 7:46

+ 23:1 Нүүдл 9:29, Йов 41:3, Псалмс 49:12, Псалмс 88:11

+ 23:2 Псалмс 101:26, Псалмс 103:5, Цецн селвгүд 8:29

+ 23:3 Псалмс 14,

+ 23:4 Псалмс 50:12, Мат. 5:8

+ 23:7 Псалмс 117:19-20,

+ 23:8 Нүүдл 15:3

+ 24:1 Псалмс 85:4, Псалмс 142:8

+ 24:4 Псалмс 26:11, Псалмс 85:11

+ 24:5 Псалмс 25:3

+ 24:6 Псалмс 102:17

+ 24:7 Йов 13:26, Псалмс 118:9, Псалмс 50:3

+ 24:11 Псалмс 78:9,

+ 24:13 Псалмс 36:22, Цецн селвгүд 2:21,

+ 24:15 Псалмс 122:1-2, Псалмс 140:8

+ 24:22 Псалмс 43:27, Псалмс 129:8

+ 25:1 Псалмс 7:9

+ 25:2 Псалмс 138:23, Цецн селвгүд 17:3,

+ 25:3 Псалмс 24:5

+ 25:5 Псалмс 1:1, Псалмс 138:21

+ 25:6 Давтх Закан 21:6, Псалмс 72:13, Мат. 27:24

+ 25:7 Псалмс 9:2

+ 25:9 Псалмс 27:3

+ 25:10 Нүүдл 23:8

+ 26:3 Псалмс 3:7, Псалмс 22:4

+ 26:4 Псалмс 22:6, Псалмс 60:5, Псалмс 64:5

+ 26:6 Псалмс 3:4, Епесинхн 5:19

+ 26:8 Псалмс 104:4

+ 26:11 Псалмс 24:4

+ 26:12 Псалмс 40:3, Нүүдл 20:16, Цецн селвгүд 6:19

+ 26:14 Псалмс 30:25,

+ 27:1 Псалмс 82:2, Псалмс 108:1, Псалмс 87:5, Псалмс 142:7, Цецн селвгүд 1:12

+ 27:2 Псалмс 133:2

+ 27:3 Цецн селвгүд 26:23, Псалмс 25:9

+ 27:7 Эклц 15:1, Псалмс 20:2

+ 28:1 Эклц 6:2, Йов 1:6, Йов 2:1, Псалмс 88:7, Псалмс 95:7

+ 28:3 Йов 37:4,

+ 28:5 Псалмс 103:16,

+ 28:6 Давтх Закан 3:9, Псалмс 113:4, Псалмс 113:6

+ 28:8 Числа 13:27

+ 28:10 Эклц 6:17, Нүүдл 15:18, Псалмс 9:5, Псалмс 9:37

+ 28:11 Псалмс 67:36

+ 29:2 Псалмс 34:19

+ 29:4 Йов 33:28, Псалмс 15:10, Псалмс 48:16, Псалмс 85:13,

+ 29:6 Псалмс 125:5

+ 29:7 Псалмс 9:26

+ 29:10 Псалмс 6:6,

• 30:1 Псалмс 70:1-3

+ 30:3 Псалмс 17:3

+ 30:6 Лук. 23:46

+ 30:7 Давтх Закан 32:21

+ 30:9 Псалмс 17:20

+ 30:10 Псалмс 6:8

+ 30:12 Йов 19:13, Псалмс 30:12, Псалмс 37:11, Псалмс 68:9, Псалмс 87:9

+ 30:13 Цецн Ухана Багш 9:5

+ 30:16 Псалмс 7:2

+ 30:17 Числа 6:25, Псалмс 4:7

+ 30:22 Псалмс 16:7

+ 30:24 Псалмс 96:10

+ 30:25 Псалмс 26:14

+ 31:2 Иох. 1:47, Рим. 4:7-8

+ 31:5 Псалмс 37:19, Псалмс 50:5, 1Иох. 1:9

+ 31:7 Псалмс 118:114

+ 31:9 Цецн селвгүд 26:3, Яков 3:3

+ 31:11 Псалмс 67:4

+ 32:2 Псалмс 70:22

+ 32:3 Псалмс 39:4, Псалмс 95:1, Псалмс 97:1, Псалмс 143:9, Псалмс 149:1, Апокал. 5:9

+ 32:5 Псалмс 32:5, Псалмс 61:8, Псалмс 118:64

+ 32:6 Эклц 1:6-7, Псалмс 148:5, Иох. 1:3, Евр. 11:3

+ 32:7 Эклц 1:9, Йов 38:8-11, Псалмс 103:9,

+ 32:9 Эклц 1:3

+ 32:11 Цецн селвгүд 19:21,

+ 32:12 Давтх Закан 7:6, Псалмс 143:15

+ 32:13 Йов 7:18, Йов 23:10, Псалмс 10:4

+ 32:14 Давтх Закан 26:15,

+ 32:17 Псалмс 19:8, Цецн селвгүд 21:31

+ 32:18 Псалмс 146:11

+ 32:19 Йов 5:20

+ 32:20 Эклц 15:1, Давтх Закан 33:29

* 33:1 1-гч Царств 21:13–15.

+ 33:5 Псалмс 3:5

+ 33:7 Псалмс 17:1

+ 33:8 Йов 33:23,

+ 33:9 1 Пётр 2:3, Псалмс 2:12

+ 33:10 Псалмс 36:25, Цецн селвгүд 10:3

+ 33:11 Йов 4:10-11

+ 33:13 1 Пётр 3:10-12

+ 33:14 Цецн селвгүд 13:3

+ 33:15 Псалмс 36:27, 3Иох. 1:11

+ 33:16 Йов 36:7, Цецн селвгүд 15:29

+ 33:17 Йов 18:17, Цецн селвгүд 10:7

+ 33:19 Псалмс 50:19

+ 33:20 Йов 5:19, 2 Тимофей 3:11

+ 33:21 Иох. 19:36

+ 34:4 Псалмс 39:15, Псалмс 68:23-26, Псалмс 108:6-15

+ 34:5 Йов 21:18, Псалмс 1:4

+ 34:6 Псалмс 72:18,

+ 34:7 Псалмс 56:7, Псалмс 118:85,

+ 34:9 Лук. 1:47

+ 34:10 Нүүдл 15:11, Псалмс 70:19, Псалмс 85:8, Псалмс 88:7-9, Псалмс 112:5, Йов 5:15

+ 34:12 Псалмс 37:20, Псалмс 108:5, Цецн селвгүд 17:13,

+ 34:13 Числа 29:7

+ 34:16 Йов 16:9, Псалмс 36:12

+ 34:17 Псалмс 21:21

+ 34:18 Псалмс 21:26

+ 34:19 Псалмс 68:5, Иох. 15:25, Псалмс 29:2

+ 34:22 Псалмс 9:22, Псалмс 37:22

+ 34:23 Псалмс 43:24, Псалмс 77:65

+ 34:24 Псалмс 7:9

+ 34:25 Псалмс 39:16, Псалмс 69:4,

+ 34:28 Псалмс 70:8

+ 35:2 Рим. 3:18

+ 35:5 Цецн селвгүд 4:16,

+ 35:6 Псалмс 56:11, Псалмс 70:19, Псалмс 107:5,

+ 35:7 Рим. 11:33, Псалмс 103:14, Псалмс 144:16

+ 35:8 Псалмс 62:4, Псалмс 16:8

+ 35:10 Цецн селвгүд 10:11, Цецн селвгүд 13:14, Иох. 4:10, Иох. 1:9, 1 Пётр 2:9, Апокал. 22:5

+ 35:11 Һалатьянхн 4:9

+ 35:13 Псалмс 1:5

+ 36:1 Цецн селвгүд 3:31, Цецн селвгүд 23:17, Цецн селвгүд 24:19

+ 36:2 Йов 14:2, Псалмс 89:6

+ 36:4 Йов 22:26,

+ 36:5 Цецн селвгүд 3:5, Цецн селвгүд 16:3

+ 36:9 Псалмс 24:13

+ 36:10 Йов 7:10, Йов 24:24

+ 36:11 Цецн селвгүд 2:21, Мат. 5:5

+ 36:12 Йов 16:9, Псалмс 34:16

+ 36:13 Псалмс 2:4

+ 36:16 Цецн селвгүд 16:8

+ 36:17 Псалмс 9:36

+ 36:18 Псалмс 1:6

+ 36:19 Йов 5:20, Псалмс 32:19

+ 36:20 Псалмс 67:3, Псалмс 101:4,

+ 36:24 Цецн селвгүд 24:16,

+ 36:25 Йов 4:7, Псалмс 33:10-11, Цецн селвгүд 10:3

+ 36:26 Давтх Закан 15:8, Псалмс 111:5

+ 36:27 Псалмс 33:15

+ 36:28 Псалмс 96:10,

+ 36:30 Цецн селвгүд 10:31, Цецн селвгүд 15:28

+ 36:31 Давтх Закан 6:6, Псалмс 39:9, Псалмс 118:11,

+ 36:32 Псалмс 9:29

+ 36:34 Псалмс 90:8, Псалмс 91:12, Цецн селвгүд 29:16

+ 36:38 Псалмс 72:17

+ 36:39 Псалмс 3:9, Йона 2:10

+ 36:40 Псалмс 10:1

+ 37:1 Псалмс 69:1

+ 37:2 Псалмс 6:2

+ 37:3 Давтх Закан 32:23, Йов 6:4,

+ 37:12 Йов 19:13-14, Псалмс 87:18

+ 37:16 Псалмс 38:8

+ 37:19 Псалмс 31:5

+ 37:21 Псалмс 34:12, Цецн селвгүд 17:13,

+ 37:22 Псалмс 9:22, Псалмс 34:22

+ 38:1 Псалмс 61:1, Псалмс 76:1

+ 38:2 Йов 2:10

+ 38:4 Йов 32:20,

+ 38:5 Псалмс 89:12

+ 38:6 Псалмс 88:48, Псалмс 90:5, Йов 7:16, Псалмс 61:10, Псалмс 93:10-11, Псалмс 143:4, Цецн Ухана Багш 1:2

+ 38:7 Йов 27:16-17, Псалмс 48:11, Цецн Ухана Багш 2:18

+ 38:8 Псалмс 37:16

+ 38:11 Йов 13:21

+ 38:13 Псалмс 55:9, Псалмс 118:19, Псалмс 118:54

+ 38:14 Йов 7:19, Йов 10:21-22

+ 39:3 Псалмс 68:3,

+ 39:4 Псалмс 32:3, Псалмс 51:8

+ 39:6 Псалмс 9:2, Псалмс 70:16

+ 39:7 Псалмс 50:18, Евр. 10:5-7

+ 39:9 Псалмс 36:31, Псалмс 118:11

+ 39:13 Псалмс 68:4

+ 39:15 Псалмс 34:4, Псалмс 6:11

+ 39:16 Псалмс 34:25

+ 39:18 Псалмс 85:1, Псалмс 108:22

+ 40:2 Цецн селвгүд 14:21, Цецн селвгүд 29:7, Псалмс 36:18

+ 40:3 Псалмс 26:12

+ 40:7 Псалмс 11:3

+ 40:10 Иох. 13:18

+ 40:14 Псалмс 71:18, Псалмс 88:53, Псалмс 105:48

+ 41:2 Псалмс 62:1, Псалмс 83:2

+ 41:4 Псалмс 78:10, Псалмс 113:10, Псалмс 79:6, Псалмс 101:10,

+ 41:6 Псалмс 42:5

+ 41:7 Давтх Закан 3:9, Псалмс 17:5, Псалмс 87:8, Йона 2:4

+ 41:9 Псалмс 62:7, Деян. 16:25

+ 41:10 Псалмс 17:3, Псалмс 42:2

+ 42:1 Псалмс 7:9

+ 42:2 Псалмс 43:10, Псалмс 41:10

+ 42:3 Псалмс 2:6

+ 42:5 Псалмс 41:6

+ 43:2 Числа 23:23, Давтх Закан 32:7, Псалмс 77:3

+ 43:3 Давтх Закан 7:1

+ 43:4 Числа 6:25, Псалмс 4:7

+ 43:5 Псалмс 73:12

+ 43:7 Псалмс 32:16-17

+ 43:10 Псалмс 42:2, Псалмс 88:39

+ 43:11 Левит 26:17, Давтх Закан 28:25,

+ 43:12 Левит 26:33

+ 43:14 Псалмс 78:4,

+ 43:15 Давтх Закан 28:37

+ 43:20 Йов 30:29

+ 43:22 Цецн селвгүд 15:11, Деян. 1:24

+ 43:23 Рим. 8:36

+ 43:24 Псалмс 34:23, Псалмс 77:65

+ 43:27 Псалмс 24:20

+ 44:1 Псалмс 68:1

+ 44:4 Нүүдл 32:27, Соломона хамгин сән дун 3:8

+ 44:7 Евр. 1:8-9

+ 44:9 Цецн селвгүд 7:17

+ 44:10 Эклц 10:29, Йов 22:24

+ 44:15 Соломона хамгин сән дун 1:3

+ 45:2 Псалмс 7:2, Давтх Закан 4:7,

+ 45:4 Псалмс 92:3

+ 45:5 Псалмс 64:10

+ 45:7 Псалмс 2:1,

+ 45:9 Псалмс 65:5

+ 45:10 Псалмс 75:4,

+ 46:2 Псалмс 94:1

+ 46:3 Давтх Закан 7:21, Псалмс 65:3, Псалмс 75:12,

+ 46:8 Лук. 1:33, 1Кор. 15:24, Апокал. 11:15

+ 46:10 Псалмс 88:19

+ 47:2 Псалмс 17:4

+ 47:5 Эклц 14:1,

+ 47:10 Псалмс 25:3

+ 47:11 Псалмс 112:3

+ 47:12 Псалмс 96:8

+ 48:5 Псалмс 77:2

+ 48:7 Цецн селвгүд 11:28

+ 48:8 Йов 33:24, Йов 36:18, Мат. 16:26, Марк 8:37

+ 48:10 Псалмс 88:49

+ 48:11 Цецн Ухана Багш 2:14-16, Цецн Ухана Багш 3:19, Цецн Ухана Багш 9:2, Псалмс 38:7, Цецн Ухана Багш 2:18

+ 48:13 Цецн Ухана Багш 3:18

+ 48:16 Псалмс 15:10, Псалмс 29:4

+ 48:18 Йов 27:19, 1 Тимофей 6:7

+ 48:20 Йов 33:30

+ 48:21 Цецн Ухана Багш 3:19

+ 49:1 Давтх Закан 10:17, Псалмс 112:3

+ 49:2 Давтх Закан 33:2, Псалмс 79:2, Псалмс 93:1

+ 49:3 Нүүдл 19:16, Левит 10:2, Числа 16:35,

+ 49:4 Давтх Закан 4:26, Давтх Закан 32:1,

+ 49:6 Псалмс 18:2, Псалмс 96:6, Псалмс 57:12

+ 49:7 Псалмс 80:9

+ 49:8 Псалмс 39:7

+ 49:12 Нүүдл 9:29, Йов 41:3, Псалмс 23:1, Деян. 17:25

+ 49:14 Псалмс 106:22, Евр. 13:15, Числа 30:3, Цецн Ухана Багш 5:3, Йона 2:10

+ 49:15 Псалмс 80:8

+ 49:19 Псалмс 51:4

+ 49:21 Цецн Ухана Багш 8:11,

+ 49:22 Псалмс 9:18

* 50:1-2 2-гч Царств 12.

+ 50:3 Псалмс 24:7,

+ 50:4 Левит 16:30, 1Иох. 1:7, 1Иох. 1:9

+ 50:5 Псалмс 31:5, Рим. 7:18

+ 50:6 Рим. 3:4

+ 50:7 Йов 14:4, Йов 15:14, Псалмс 57:4

+ 50:12 Мат. 5:12,

+ 50:18 Псалмс 39:7

+ 50:19 Псалмс 33:19

+ 50:20 Псалмс 68:36, Псалмс 146:2

+ 50:21 Псалмс 4:6

* 51:1–2 2-гч Царств 11:2–17.

+ 51:4 Псалмс 49:19

+ 51:7 Псалмс 26:13

+ 51:8 Псалмс 39:3, Йов 22:19

+ 51:9 Псалмс 48:7

• 52:1 Псалмс 13

+ 52:2 Псалмс 9:25, Рим. 3:10-12

+ 52:3 Эклц 11:5, Давтх Закан 26:15, Псалмс 32:14, Псалмс 101:19

+ 52:4 Йов 15:16

+ 52:5 Цецн селвгүд 30:14,

+ 52:6 Левит 26:17, Цецн селвгүд 28:1

* 53:1-2 1-гч Царств 23:19; 26:1.

+ 53:5 Псалмс 85:14

+ 53:7 Псалмс 142:12

+ 53:9 Псалмс 58:10, Псалмс 91:12, Псалмс 111:8, Псалмс 117:7

+ 54:3 Псалмс 63:1

+ 54:15 Псалмс 41:5

+ 54:16 Числа 16:30-33, Псалмс 123:3, Цецн селвгүд 1:12

+ 54:20 Давтх Закан 33:27, Псалмс 89:3, Псалмс 92:2,

+ 54:21 Псалмс 7:5

+ 54:22 Цецн селвгүд 5:3

+ 54:23 Псалмс 36:5, Мат. 11:28-30

+ 54:24 Апокал. 20:3, Псалмс 5:7, Цецн селвгүд 10:27

* 55:1 2-гч Царств 21:10–15.

+ 55:5 Псалмс 117:6, Мат. 10:28

+ 55:7 Псалмс 70:10

+ 55:9 Псалмс 38:13, Нүүдл 32:32, Псалмс 68:29, Псалмс 138:16,

+ 55:13 Левит 5:4, Числа 30:3, Давтх Закан 23:21, Псалмс 49:14, Псалмс 115:8

+ 55:14 Псалмс 114:8, Йов 33:30

• 56:1 Псалмс 107:2-6

* 56:1 2-гч Царств 22:1.

+ 56:1 Псалмс 57:1, Псалмс 58:1, Псалмс 74:1, Псалмс 141:1

+ 56:2 Рут 2:12, Псалмс 16:8

+ 56:4 Псалмс 143:5-7

+ 56:5 Псалмс 57:7, Цецн селвгүд 12:18, Цецн селвгүд 30:14

+ 56:7 Псалмс 7:16

+ 56:8 Псалмс 111:7-8

+ 56:11 Псалмс 35:5

+ 57:1 Псалмс 56:1, Псалмс 58:1, Псалмс 74:1

+ 57:4 Псалмс 50:7

+ 57:5 Давтх Закан 32:33, Псалмс 139:4,

+ 57:7 Йов 29:17, Псалмс 3:8, Псалмс 56:5

+ 57:9 Йов 3:16, Цецн Ухана Багш 6:3

+ 57:11 Йов 22:19, Псалмс 67:24

+ 57:12 Псалмс 9:9

* 58:1 1-гч Царств 19:1.

+ 58:1 Псалмс 56:1, Псалмс 57:1, Псалмс 74:1,

+ 58:2 Псалмс 19:1

+ 58:4 Псалмс 9:30,

+ 58:7 Псалмс 21:17

+ 58:9 Псалмс 2:4, Псалмс 36:13

+ 58:10 Псалмс 9:10

+ 58:11 Псалмс 20:4, Псалмс 53:9

+ 58:12 Эклц 15:1

+ 58:13 Цецн селвгүд 12:13

+ 58:15 Псалмс 21:17

+ 58:17 Псалмс 17:3

• 59:1 Псалмс 107:7-14

* 59:1-2 2-гч Царств 8:13.

+ 59:1 Псалмс 79:1

+ 59:3 Псалмс 79:3

+ 59:8 Эклц 12:6, Эклц 33:18, Эклц 33:17

+ 59:13 Псалмс 145:3,

+ 60:4 Цецн селвгүд 18:10

+ 60:5 Псалмс 14:1, Рут 2:12, Псалмс 16:8

+ 60:7 Псалмс 20:5

+ 60:9 Числа 30:3, Цецн Ухана Багш 5:3, Йона 2:10

+ 61:1 Псалмс 38:1, Псалмс 76:1

+ 61:3 Псалмс 17:3, Псалмс 29:7

+ 61:5 Цецн селвгүд 26:23,

+ 61:10 Йов 7:16, Псалмс 38:6, Псалмс 143:4, Цецн Ухана Багш 1:2, Йов 31:6,

+ 61:11 Йов 31:25, Лук. 12:15

+ 61:12 Апокал. 19:1

+ 61:13 Нүүдл 34:6, Псалмс 85:5, Йов 34:11, Цецн селвгүд 24:12

* 62:1 1-гч Царств 23:14.

+ 62:2 Псалмс 41:2, Псалмс 142:6

+ 62:4 Псалмс 35:8

+ 62:5 Псалмс 103:33

+ 62:7 Псалмс 41:9, Псалмс 149:5, Деян. 16:25

+ 62:8 Рут 2:12, Псалмс 16:8

+ 62:10 Числа 16:32-33

+ 62:12 Давтх Закан 6:13, Йов 5:16, Псалмс 106:42

+ 63:2 Псалмс 54:3-4

+ 63:4 Псалмс 10:2, Псалмс 56:4, Цецн селвгүд 12:18, Цецн селвгүд 30:14

+ 63:5 Цецн селвгүд 1:11,

+ 63:6 Йов 22:13, Псалмс 72:11

+ 63:8 Псалмс 7:13-14, Псалмс 17:15

+ 63:9 Цецн селвгүд 12:13, Цецн селвгүд 18:7, Цецн Ухана Багш 10:12

+ 63:11 Псалмс 7:2, Псалмс 10:1

+ 64:2 Числа 30:3, Цецн Ухана Багш 5:3, Йона 2:10

+ 64:3 Псалмс 85:9

+ 64:5 Псалмс 23:4, Псалмс 26:4

+ 64:6 Псалмс 21:28

+ 64:8 Псалмс 88:10, Псалмс 106:29, Йона 1:15, Мат. 8:26,

+ 64:10 Левит 26:4, Йов 5:10, Псалмс 45:5

+ 65:1 Псалмс 97:4, Псалмс 99:1

+ 65:3 Псалмс 46:3, Давтх Закан 33:29

+ 65:4 Псалмс 85:9

+ 65:5 Псалмс 45:9

+ 65:6 Нүүдл 14:21-22,

+ 65:10 Йов 23:10, 1 Пётр 1:7

+ 65:13 Числа 30:3, Цецн Ухана Багш 5:3, Йона 2:10

+ 65:16 Марк 5:19

+ 65:18 Цецн селвгүд 15:8, Цецн селвгүд 28:9,

+ 66:2 Числа 6:25, Псалмс 4:6

+ 66:3 Тит 2:11

+ 66:5 Псалмс 9:9

+ 66:7 Левит 26:4, Псалмс 84:13

+ 67:2 Числа 10:35, Числа 10:35

+ 67:3 Псалмс 36:20, Псалмс 96:5,

+ 67:4 Псалмс 31:11

+ 67:6 Давтх Закан 10:18

+ 67:7 Псалмс 112:9,

+ 67:8 Нүүдл 13:21

+ 67:9 Нүүдл 19:18,

+ 67:13 Псалмс 109:5

+ 67:17 Нүүдл 19:18, Псалмс 131:13-14

+ 67:19 Епесинхн 4:8

+ 67:20 Псалмс 54:23, Мат. 11:28

+ 67:22 Псалмс 109:6

+ 67:24 Псалмс 57:11

+ 67:29 Псалмс 75:12

+ 67:31 Псалмс 21:13

+ 67:33 Псалмс 101:22-23

+ 67:34 Псалмс 17:11, Псалмс 103:3, Йов 37:4, Псалмс 17:14, Псалмс 28:3

+ 67:36 Псалмс 28:11

+ 68:1 Псалмс 44:1

+ 68:2 Йона 2:4, Йона 2:6

+ 68:3 Йов 22:11, Псалмс 17:5, Псалмс 39:3, Псалмс 41:7

+ 68:4 Псалмс 118:82,

+ 68:5 Псалмс 34:19, Иох. 15:25, Псалмс 39:13

+ 68:9 Йов 19:13-14

+ 68:10 Иох. 2:17, Рим. 15:3

+ 68:15 Псалмс 143:7

+ 68:17 Псалмс 62:4, Псалмс 108:21

+ 68:22 Мат. 27:34, Иох. 19:28-29

+ 68:23 Псалмс 34:4-8, Псалмс 108:6-15

+ 68:24 Рим. 11:9-10

+ 68:26 Деян. 1:20

+ 68:29 Нүүдл 32:32, Псалмс 55:9, Апокал. 3:5

+ 68:30 Псалмс 19:2

+ 68:32 Псалмс 49:13

+ 68:35 Псалмс 95:11

+ 68:36 Псалмс 68:36, Псалмс 146:2

+ 68:37 Псалмс 101:29

• 69:1 Псалмс 39:13-17

+ 69:1 Псалмс 37:1

+ 69:3 Псалмс 34:4, Псалмс 6:11

+ 69:4 Псалмс 34:25

+ 69:6 Псалмс 85:1, Псалмс 108:22

• 70:1 Псалмс 30:1-4

+ 70:3 Псалмс 17:3

+ 70:4 Псалмс 139:2, Псалмс 139:5

+ 70:6 Псалмс 21:10-11

+ 70:8 Псалмс 34:28

+ 70:10 Псалмс 55:7

+ 70:11 Псалмс 3:3

+ 70:13 Псалмс 34:4, Псалмс 39:15,

+ 70:15 Псалмс 39:6

+ 70:19 Псалмс 35:6, Нүүдл 15:11, Псалмс 34:10

+ 70:22 Псалмс 32:2

+ 71:1 Псалмс 126:1,

+ 71:4 Цецн селвгүд 29:14

+ 71:5 Псалмс 88:37-38

+ 71:6 Давтх Закан 32:2

+ 71:7 Псалмс 91:13

+ 71:8 Нүүдл 23:31, Псалмс 88:26,

+ 71:10 Эклц 10:4, Йона 1:3,

+ 71:12 Цецн селвгүд 31:8

+ 71:14 Псалмс 115:6

+ 71:16 Йов 5:25

+ 71:17 Псалмс 103:31, Эклц 12:3

+ 71:18 Псалмс 135:4

+ 71:19 Числа 14:21, Псалмс 40:14

+ 72:1 Псалмс 31:2, Иох. 1:47

+ 72:3 Йов 21:7, Псалмс 36:1, Цецн селвгүд 3:31

+ 72:11 Йов 22:13

+ 72:13 Давтх Закан 21:6, Йов 34:9, Псалмс 25:6

+ 72:17 Псалмс 36:38

+ 72:18 Псалмс 34:6,

+ 72:22 Йов 18:3, Цецн Ухана Багш 3:18

+ 72:25 Псалмс 15:2

+ 72:26 Псалмс 15:5,

+ 72:28 Яков 4:8, Псалмс 117:17

+ 73:1 Псалмс 78:13, Псалмс 94:7, Псалмс 99:3,

+ 73:2 Нүүдл 3:1-2, Нүүдл 19:18

+ 73:8 Псалмс 82:5

+ 73:9 Цецн селвгүд 29:18,

+ 73:12 Псалмс 43:5

+ 73:13 Йов 3:8, Йов 40:20, Йов 41:1, Псалмс 103:26,

+ 73:15 Нүүдл 17:5-6, Числа 20:11,

+ 73:16 Псалмс 103:19,

+ 73:17 Эклц 8:22

+ 73:19 Соломона хамгин сән дун 2:14

+ 73:20 Левит 26:44, Псалмс 105:45

+ 73:23 Псалмс 64:7

+ 74:1 Псалмс 56:1, Псалмс 57:1, Псалмс 58:1

+ 74:4 Йов 9:7

+ 74:9 Апокал. 14:10

+ 74:11 Псалмс 100:8

+ 75:3 Псалмс 47:3-4

+ 75:4 Псалмс 45:10,

+ 75:7 Нүүдл 15:1, Нүүдл 15:21

+ 75:8 Апокал. 6:17

+ 75:12 Числа 30:3, Цецн Ухана Багш 5:3, Йона 2:10, Псалмс 46:2-3, Псалмс 67:29,

+ 76:1 Псалмс 38:1, Псалмс 61:1

+ 76:3 Псалмс 85:7

+ 76:6 Давтх Закан 32:7, Псалмс 142:5

+ 76:12 Псалмс 104:5-6

+ 76:14 Нүүдл 15:11

+ 76:17 Псалмс 113:3,

+ 76:18 Псалмс 17:14, Псалмс 143:6

+ 76:19 Псалмс 96:4

+ 76:21 Нүүдл 12:50-51, Цецн Ухана Багш 12:12,

+ 77:2 Псалмс 48:5, Мат. 13:35

+ 77:3 Числа 23:23, Давтх Закан 32:7, Псалмс 43:2

+ 77:4 Йов 15:18, Давтх Закан 4:9, Давтх Закан 6:7, Давтх Закан 11:19, Давтх Закан 32:46

+ 77:5 Давтх Закан 31:12-13

+ 77:6 Псалмс 101:19

+ 77:8 Нүүдл 32:9,

+ 77:11 Давтх Закан 8:14, Псалмс 105:13,

+ 77:12 Числа 13:23, Нүүдл 7,

+ 77:13 Нүүдл 14:21-22, Нүүдл 15:8

+ 77:14 Нүүдл 13:21-22

+ 77:15 Нүүдл 17:6, Числа 20:11

+ 77:18 Нүүдл 17:7, Числа 20:13, Числа 11:4-6

+ 77:21 Числа 11:1

+ 77:23 Эклц 7:11

+ 77:24 Нүүдл 16:4, Нүүдл 16:14-31

+ 77:27 Нүүдл 16:13, Числа 11:31

+ 77:29 Числа 11:20

+ 77:31 Числа 11:33-34

+ 77:32 Числа 14:11

+ 77:33 Псалмс 38:6

+ 77:35 Давтх Закан 32:4

+ 77:38 Нүүдл 34:6, Числа 14:20

+ 77:39 Эклц 6:3

+ 77:43 Нүүдл 7:3, Псалмс 104:27-36

+ 77:44 Нүүдл 7:17-24

+ 77:45 Нүүдл 8:2-14, Нүүдл 8:21-24

+ 77:46 Нүүдл 10:12-15

+ 77:47 Нүүдл 9:23-25

+ 77:48 Нүүдл 9:19-21

+ 77:49 Нүүдл 12:13, Нүүдл 12:23

+ 77:51 Нүүдл 12:29, Псалмс 134:8

+ 77:52 Псалмс 76:21

+ 77:53 Нүүдл 14:27-28, Нүүдл 15:10

+ 77:54 Нүүдл 15:17

+ 77:55 Псалмс 134:12

+ 77:58 Давтх Закан 31:29, Давтх Закан 32:16

+ 77:64 Йов 27:15

+ 77:65 Псалмс 34:23, Псалмс 43:24,

+ 77:68 Эклц 49:8, Псалмс 86:2

+ 78:2 Давтх Закан 28:26

+ 78:4 Псалмс 43:14,

+ 78:5 Псалмс 84:6, Псалмс 88:47

+ 78:6 Апокал. 16:1

+ 78:7 Псалмс 13:4

+ 78:9 Псалмс 24:11, Лук. 18:13

+ 78:10 Псалмс 41:4, Псалмс 113:10, Давтх Закан 32:43

+ 78:11 Псалмс 101:21

+ 78:12 Эклц 4:15, Левит 26:21

+ 78:13 Псалмс 73:1,

+ 79:1 Псалмс 59:1

+ 79:2 Псалмс 76:21, Цецн Ухана Багш 12:12, Псалмс 98:1, Давтх Закан 33:2, Псалмс 49:2

+ 79:3 Числа 2:18-24

+ 79:4 Псалмс 59:3, Числа 6:25

+ 79:5 Псалмс 88:47,

+ 79:6 Псалмс 41:4, Псалмс 101:10

+ 79:8 Числа 6:25

+ 79:9 Мат. 21:33, Давтх Закан 7:1

+ 79:12 Псалмс 71:8

+ 79:13 Псалмс 88:41,

+ 79:20 Числа 6:25

+ 80:1 Псалмс 8:1, Псалмс 83:1

+ 80:4 Левит 23:24, Числа 10:10

+ 80:6 Нүүдл 11:4, Давтх Закан 28:49,

+ 80:7 Нүүдл 1:11

+ 80:8 Псалмс 49:15, Нүүдл 17:1-7, Числа 20:2-13

+ 80:9 Псалмс 49:7

+ 80:10 Нүүдл 20:2-3

+ 80:14 Давтх Закан 5:29,

+ 80:17 Давтх Закан 32:13-14

+ 81:2 Левит 19:15, Давтх Закан 1:17, Цецн селвгүд 18:5

+ 81:3 Псалмс 9:39,

+ 81:4 Йов 29:12, Цецн селвгүд 24:11

+ 81:5 Псалмс 10:3

+ 81:6 Иох. 10:34

+ 81:7 Псалмс 48:13,

+ 82:2 Псалмс 27:1

+ 82:5 Псалмс 73:8,

+ 82:7 Эклц 25:12-16,

+ 82:11 Йов 20:7

+ 82:14 Йов 13:25, Йов 21:18

+ 82:16 Йов 9:17, Йов 38:1

+ 82:19 Нүүдл 6:3

+ 83:1 Псалмс 8:1, Псалмс 80:1

+ 83:3 Псалмс 41:2, Псалмс 62:1

+ 83:4 Псалмс 5:3

+ 83:5 Псалмс 22:6, Псалмс 64:5

+ 83:6 Псалмс 121:1

+ 83:10 Эклц 15:1

+ 83:12 Эклц 15:1, Лук. 1:78

+ 83:13 Цецн селвгүд 16:20

+ 84:3 Псалмс 31:1

+ 84:4 Нүүдл 32:12

+ 84:6 Псалмс 78:5

+ 84:13 Левит 26:4, Псалмс 66:6

+ 85:1 Псалмс 16:1, Псалмс 141:1, Псалмс 39:18

+ 85:4 Псалмс 24:1

+ 85:5 Нүүдл 34:6, Псалмс 144:8

+ 85:7 Псалмс 76:3

+ 85:8 Нүүдл 15:11, Псалмс 34:10, Псалмс 95:4, Псалмс 96:9,

+ 85:9 Псалмс 65:4, Апокал. 15:4

+ 85:10 Давтх Закан 6:4,

+ 85:11 Псалмс 24:4

+ 85:13 Йов 33:28, Псалмс 15:10,

+ 85:14 Псалмс 53:5

+ 85:15 Нүүдл 34:6

+ 85:16 Псалмс 115:7

+ 86:2 Псалмс 47:2, Псалмс 77:68

+ 86:3 Псалмс 45:5-6

+ 86:5 Псалмс 47:9

+ 86:7 Псалмс 35:9,

+ 87:2 Псалмс 21:3, Лук. 18:7

+ 87:4 Псалмс 15:10

+ 87:5 Псалмс 27:1, Псалмс 142:7, Цецн селвгүд 1:12

+ 87:7 Йов 10:21-22, Псалмс 142:3,

+ 87:8 Псалмс 41:7-8

+ 87:9 Йов 19:13, Псалмс 30:12, Йов 30:10

+ 87:11 Псалмс 6:6,

+ 87:13 Йов 10:21-22, Цецн Ухана Багш 9:5

+ 87:14 Псалмс 5:4

+ 87:17 Йов 6:4

+ 87:18 Псалмс 21:17

+ 87:19 Йов 19:13-14, Псалмс 37:12

+ 88:2 Псалмс 100:1

+ 88:5 Псалмс 131:11-12

+ 88:6 Псалмс 18:1, Йов 5:1, Йов 15:15,

+ 88:7 Нүүдл 15:11, Эклц 6:2, Йов 1:6

+ 88:9 Псалмс 34:10

+ 88:10 Йов 38:11, Псалмс 64:8, Йона 1:15

+ 88:11 Йов 9:13, Йов 26:12,

+ 88:12 Псалмс 23:1

+ 88:13 Давтх Закан 3:9,

+ 88:15 Псалмс 96:2

+ 88:16 Числа 6:25, Псалмс 4:7

+ 88:19 Псалмс 46:10

+ 88:20 Деян. 13:22

+ 88:24 Псалмс 2:9

+ 88:26 Псалмс 71:8

+ 88:27 Давтх Закан 32:15, Псалмс 94:1

+ 88:30 Йов 14:12

+ 88:36 Евр. 6:17-18

+ 88:38 Йов 16:19

+ 88:39 Псалмс 43:10

+ 88:40 Йов 19:9,

+ 88:47 Псалмс 12:1, Псалмс 78:5, Псалмс 12:2, Псалмс 78:5

+ 88:48 Йов 7:7

+ 88:49 Псалмс 48:10

+ 88:53 Псалмс 40:14

+ 89:1 Псалмс 33:1,

+ 89:2 Давтх Закан 33:27

+ 89:3 Цецн селвгүд 8:25, Давтх Закан 33:27, Псалмс 92:2,

+ 89:4 Эклц 3:19, Йов 34:15, Псалмс 102:14, Цецн Ухана Багш 3:20, Цецн Ухана Багш 12:7

+ 89:5 2 Пётр 3:8, Псалмс 38:6

+ 89:6 Псалмс 36:2,

+ 89:10 Эклц 6:3, Эклц 47:9

+ 89:12 Цецн Ухана Багш 7:2

+ 89:17 Псалмс 127:2

+ 90:1 Псалмс 31:7, Псалмс 120:5

+ 90:2 Псалмс 17:3

+ 90:3 Псалмс 123:7, Цецн селвгүд 6:5

+ 90:4 Псалмс 16:8, Псалмс 35:5

+ 90:5 Соломона хамгин сән дун 3:8, Йов 5:19-23, Цецн селвгүд 3:23, Цецн селвгүд 3:25

+ 90:8 Псалмс 36:34, Псалмс 91:12, Цецн селвгүд 29:16

+ 90:9 Давтх Закан 33:27, Псалмс 17:3

+ 90:10 Цецн селвгүд 12:21

+ 90:12 Цецн селвгүд 3:23, Мат. 4:6, Лук. 4:10-11

+ 90:13 Марк 16:18, Лук. 10:19

+ 90:14 Псалмс 21:8-9, Цецн селвгүд 8:17, Псалмс 9:11

+ 90:15 Йов 12:4,

+ 90:16 Псалмс 20:5

+ 91:2 Псалмс 146:1

+ 91:6 Псалмс 110:2, Апокал. 15:3

+ 91:9 Псалмс 92:4

+ 91:11 Псалмс 22:5, Цецн селвгүд 27:9, Цецн Ухана Багш 9:8

+ 91:12 Псалмс 36:34, Псалмс 59:10, Псалмс 90:8, Цецн селвгүд 29:16

+ 91:13 Псалмс 71:7, Цецн селвгүд 11:28, Цецн селвгүд 11:28

+ 91:14 Псалмс 134:2

+ 91:16 Псалмс 17:2, Эклц 18:25, Йов 34:10

+ 92:1 Псалмс 95:10, Псалмс 96:1, Псалмс 98:1, Псалмс 103:1

+ 92:2 Давтх Закан 33:27, Псалмс 54:20, Псалмс 89:3,

+ 92:4 Псалмс 91:9

+ 93:1 Давтх Закан 32:35, Давтх Закан 32:43, Давтх Закан 33:2, Псалмс 49:2

+ 93:3 Апокал. 6:10

+ 93:7 Йов 22:13,

+ 93:9 Цецн селвгүд 20:12

+ 93:10 Йов 7:16, Псалмс 38:6, Цецн Ухана Багш 1:2, 1Кор. 3:20

+ 93:12 Йов 5:17, Цецн селвгүд 3:11-12

+ 93:14 Рим. 11:2

+ 93:17 Псалмс 123:1-3

+ 93:21 Нүүдл 23:7, Цецн селвгүд 17:15,

+ 93:22 Псалмс 17:3

+ 94:1 Давтх Закан 32:15, Псалмс 88:27

+ 94:3 Псалмс 85:8, Псалмс 134:5

+ 94:5 Эклц 1:9-10

+ 94:7 Псалмс 73:1, Евр. 3:7-11

+ 94:11 Числа 14:22-23, Давтх Закан 1:35, Давтх Закан 12:9,

+ 95:1 Псалмс 32:3,

+ 95:2 Псалмс 99:4

+ 95:3 Псалмс 9:2

+ 95:4 Псалмс 17:4, Псалмс 144:3, Нүүдл 18:11

+ 95:7 Псалмс 28:1

+ 95:9 Псалмс 113:7

+ 95:10 Псалмс 92:1, Псалмс 96:1, Псалмс 98:1

+ 95:11 Псалмс 97:7

+ 95:13 Псалмс 9:9

+ 96:1 Псалмс 92:1, Псалмс 95:10, Псалмс 98:1

+ 96:2 Нүүдл 19:9, Нүүдл 20:21, Псалмс 17:12, Псалмс 88:15

+ 96:3 Псалмс 20:10

+ 96:4 Псалмс 76:19

+ 96:5 Псалмс 67:3,

+ 96:6 Псалмс 18:2, Псалмс 49:6

+ 96:7 Евр. 1:6

+ 96:8 Псалмс 47:12

+ 96:9 Псалмс 85:8

+ 96:10 Цецн селвгүд 8:13, Рим. 12:9, Псалмс 30:24, Псалмс 36:28

+ 96:11 Псалмс 26:1, Псалмс 111:4, Цецн селвгүд 4:18,

+ 96:12 Псалмс 31:11

+ 97:1 Псалмс 32:3,

+ 97:4 Псалмс 65:1, Псалмс 99:1

+ 97:6 Числа 10:10

+ 97:7 Псалмс 95:11

+ 97:9 Псалмс 95:13, Псалмс 109:6,

+ 98:1 Псалмс 92:1, Псалмс 95:10, Псалмс 96:1, Псалмс 79:2

+ 98:2 Псалмс 112:4

+ 98:4 Псалмс 10:7

+ 98:6 Нүүдл 32:11-14, Числа 16:48,

+ 98:7 Нүүдл 33:9

+ 98:8 Числа 14:20, Числа 20:12

+ 98:9 Псалмс 2:6

+ 99:1 Псалмс 65:1, Псалмс 97:4

+ 99:3 Псалмс 73:1,

+ 99:4 Псалмс 95:2

+ 99:5 Псалмс 105:1

+ 100:1 Псалмс 88:2

+ 100:2 Псалмс 118:1,

+ 100:5 Нүүдл 20:16, Цецн селвгүд 19:5, Цецн селвгүд 6:17, Цецн селвгүд 30:13

+ 100:8 Псалмс 74:11

+ 101:1 Псалмс 141:2

+ 101:4 Псалмс 36:20, Йов 30:30,

+ 101:5 Псалмс 36:2, Йов 33:20, Псалмс 106:18

+ 101:10 Псалмс 41:4, Псалмс 79:6

+ 101:12 Йов 8:9, Йов 14:2, Псалмс 108:23, Псалмс 143:4

+ 101:13 Псалмс 9:8, Псалмс 134:13

+ 101:14 Числа 10:35,

+ 101:19 Псалмс 21:31, Псалмс 77:6

+ 101:20 Эклц 11:5, Давтх Закан 26:15, Псалмс 13:2

+ 101:21 Псалмс 78:11

+ 101:22 Псалмс 67:33

+ 101:27 Апокал. 20:11

+ 101:28 Йов 36:26, Евр. 1:10-12, Евр. 13:8

+ 101:29 Псалмс 68:37, Псалмс 111:2

+ 102:1 Псалмс 103:1, Псалмс 145:1

+ 102:3 Нүүдл 15:26, Нүүдл 34:7

+ 102:4 Псалмс 5:13

+ 102:8 Нүүдл 34:6

+ 102:11 Псалмс 35:6,

+ 102:14 Эклц 2:7

+ 102:15 Йов 14:11, Псалмс 89:6

+ 102:16 Йов 7:10, Йов 24:24, Псалмс 36:10

+ 102:17 Псалмс 24:6

+ 102:18 Нүүдл 20:6, Давтх Закан 7:9

+ 102:19 Псалмс 10:4, Псалмс 92:2

+ 102:20 Псалмс 148:2

+ 103:1 Псалмс 102:1, Псалмс 92:1

+ 103:2 Йов 9:8,

+ 103:3 Псалмс 17:11

+ 103:4 Евр. 1:7

+ 103:5 Псалмс 23:2, Цецн селвгүд 8:29, Псалмс 118:90, Цецн Ухана Багш 1:4

+ 103:7 Йов 26:11, Псалмс 17:16,

+ 103:9 Эклц 1:9, Йов 38:8-11, Псалмс 32:7,

+ 103:14 Давтх Закан 11:14-15, Псалмс 146:8-9

+ 103:15 Цецн селвгүд 31:6, Цецн Ухана Багш 10:19, Деян. 14:17

+ 103:18 Йов 39:1

+ 103:19 Эклц 1:14, Псалмс 73:16,

+ 103:21 Йов 38:39,

+ 103:22 Йов 37:8

+ 103:24 Цецн селвгүд 3:19

+ 103:27 Псалмс 135:25

+ 103:28 Псалмс 144:16

+ 103:29 Эклц 3:19, Йов 34:15, Псалмс 89:4, Псалмс 145:4, Цецн Ухана Багш 3:20, Цецн Ухана Багш 12:7

+ 103:30 Йов 33:4

+ 103:31 Псалмс 71:17

+ 103:32 Псалмс 143:5

+ 103:33 Псалмс 62:5, Псалмс 145:2

+ 104:4 Псалмс 23:6, Псалмс 26:8

+ 104:5 Псалмс 76:12-13

+ 104:8 Давтх Закан 7:9, Левит 26:42

+ 104:9 Эклц 17:2, Эклц 26:3

+ 104:11 Эклц 35:11-12

+ 104:12 Давтх Закан 7:7, Давтх Закан 26:5

+ 104:14 Эклц 12:17, Эклц 20:3

+ 104:15 Эклц 20:7

+ 104:16 Эклц 41:54

+ 104:17 Эклц 37:28, Эклц 45:5

+ 104:19 Эклц 37:7, Эклц 41:54

+ 104:20 Эклц 41:14

+ 104:21 Эклц 41:40

+ 104:23 Эклц 46:6

+ 104:24 Нүүдл 1:7, Давтх Закан 26:5

+ 104:25 Нүүдл 9:12

+ 104:26 Нүүдл 3:10, Нүүдл 4:14

+ 104:27 Нүүдл 7:3, Псалмс 77:43-51

+ 104:28 Нүүдл 10:21-23

+ 104:29 Нүүдл 7:17-24

+ 104:30 Нүүдл 8:2-14

+ 104:31 Нүүдл 8:16-24

+ 104:32 Нүүдл 9:23-25

+ 104:34 Нүүдл 10:12-15

+ 104:36 Нүүдл 12:29

+ 104:37 Нүүдл 12:35-36

+ 104:38 Нүүдл 12:33

+ 104:39 Нүүдл 13:21-22

+ 104:40 Нүүдл 16:4, Нүүдл 16:14-31

+ 104:41 Нүүдл 17:6, Числа 20:11

+ 104:42 Эклц 15:14

+ 104:43 Эклц 15

+ 105:3 Псалмс 14:2

+ 105:7 Нүүдл 14:11

+ 105:8 Нүүдл 9:16, Нүүдл 14:18

+ 105:9 Нүүдл 15:8, Псалмс 17:16, Нүүдл 14:21-22

+ 105:10 Лук. 1:71

+ 105:11 Нүүдл 14:28

+ 105:12 Нүүдл 14:31

+ 105:13 Давтх Закан 8:14, Псалмс 77:11,

+ 105:14 Числа 11:4

+ 105:15 Числа 11:20, Псалмс 77:29

+ 105:16 Числа 16:1-3

+ 105:17 Числа 16:31-32, Числа 11:6

+ 105:18 Числа 16:35

+ 105:19 Нүүдл 32:4, Давтх Закан 9:8

+ 105:20 Рим. 1:23

+ 105:21 Давтх Закан 8:12-14, Псалмс 77:11, Цецн селвгүд 3:12,

+ 105:23 Нүүдл 32:10, Давтх Закан 9:14

+ 105:24 Числа 14:2-4

+ 105:27 Числа 14:30

+ 105:28 Числа 25:1-5,

+ 105:30 Числа 25:7-8

+ 105:31 Эклц 15:6, Числа 25:10-13

+ 105:32 Нүүдл 17:7, Числа 20:13

+ 105:33 Числа 20:10

+ 105:36 Нүүдл 23:33,

+ 105:37 Давтх Закан 32:17

+ 105:38 Числа 35:33

+ 105:45 Левит 26:42, Псалмс 73:20,

+ 105:48 Псалмс 40:14

+ 106:1 Псалмс 105:1

+ 106:2 Псалмс 105:10, Давтх Закан 30:3,

+ 106:9 Лук. 1:53

+ 106:10 Йов 36:7,

+ 106:11 Цецн селвгүд 1:25

+ 106:12 Псалмс 21:12

+ 106:18 Йов 33:20, Псалмс 9:14

+ 106:22 Псалмс 49:14, Евр. 13:15

+ 106:25 Йона 1:4

+ 106:27 Йов 12:25,

+ 106:29 Псалмс 64:8, Псалмс 88:10, Йона 1:15, Мат. 8:26

+ 106:34 Эклц 19:24-28,

+ 106:35 Йов 38:26,

+ 106:38 Эклц 12:2, Нүүдл 1:7, Йов 42:10

+ 106:40 Йов 12:21, Йов 12:24

+ 106:41 Псалмс 112:7

+ 106:42 Йов 22:19, Псалмс 118:74, Йов 5:16, Псалмс 62:12

• 107:1 Псалмс 56:8-12, Псалмс 59:7-14

+ 107:2 Псалмс 111:7-8

+ 107:5 Псалмс 35:5

+ 107:8 Эклц 12:6, Эклц 33:18, Эклц 33:17

+ 107:13 Псалмс 145:3,

+ 108:1 Псалмс 27:1

+ 108:2 Псалмс 51:4

+ 108:3 Псалмс 34:19

+ 108:5 Псалмс 34:12, Цецн селвгүд 17:13,

+ 108:6 Псалмс 34:4-8, Псалмс 68:23-26

+ 108:7 Цецн селвгүд 28:10

+ 108:8 Деян. 1:20

+ 108:9 Нүүдл 22:24

+ 108:13 Йов 18:19, Псалмс 20:11

+ 108:14 Нүүдл 20:5

+ 108:15 Йов 18:17, Цецн селвгүд 10:7

+ 108:18 Числа 5:22

+ 108:21 Псалмс 68:17

+ 108:22 Псалмс 39:8

+ 108:23 Псалмс 101:12, Нүүдл 10:19

+ 108:29 Йов 8:22

+ 108:31 Псалмс 15:8

+ 109:1 Мат. 22:44, Марк 12:36, Лук. 20:42-43, Деян. 2:34-35, Псалмс 8:7, Марк 16:19, Евр. 1:13, Евр. 10:13

+ 109:2 Псалмс 2:6, Псалмс 71:8

+ 109:4 Евр. 6:17-18, Эклц 14:18-20, Евр. 5:6, Евр. 7:17, Евр. 7:21

+ 109:5 Псалмс 67:13

+ 109:6 Псалмс 9:9, Псалмс 67:22

+ 110:1 Псалмс 149:1, Псалмс 137:1

+ 110:2 Псалмс 91:6

+ 110:3 Псалмс 111:3

+ 110:4 Нүүдл 34:6

+ 110:5 Псалмс 104:8

+ 110:9 Лук. 1:68, Псалмс 98:3, Лук. 1:49

+ 110:10 Йов 28:28, Цецн селвгүд 1:7, Цецн селвгүд 9:10, Давтх Закан 4:6

+ 111:1 Псалмс 1:2, Псалмс 127:1

+ 111:2 Цецн селвгүд 11:21

+ 111:3 Псалмс 110:3

+ 111:4 Псалмс 26:1, Псалмс 96:11,

+ 111:5 Псалмс 36:26

+ 111:6 Цецн селвгүд 10:7

+ 111:7 Псалмс 56:8, Псалмс 107:2

+ 111:8 Псалмс 53:9

+ 111:9 Цецн селвгүд 11:24-25, Давтх Закан 24:13, 2Кор. 9:9

+ 111:10 Йов 16:9

+ 112:2 Йов 1:21, Псалмс 113:26

+ 112:3 Псалмс 47:11, Псалмс 49:1,

+ 112:4 Псалмс 98:2, Псалмс 148:13, Псалмс 8:1

+ 112:5 Псалмс 34:10

+ 112:6 Псалмс 10:4

+ 112:7 Псалмс 106:41

+ 112:9 Псалмс 67:7

+ 113:1 Нүүдл 12:37

+ 113:3 Нүүдл 14:21-22, Псалмс 76:17,

+ 113:4 Псалмс 28:6

+ 113:7 Псалмс 95:9

+ 113:8 Нүүдл 17:6, Числа 20:11, Псалмс 77:15

+ 113:10 Псалмс 41:4, Псалмс 78:10,

+ 113:11 Псалмс 2:4, Псалмс 10:4, Псалмс 134:6

+ 113:12 Псалмс 134:15-18

+ 113:13 Давтх Закан 4:28

+ 113:18 Эклц 15:1

+ 113:25 Псалмс 6:6, Цецн Ухана Багш 9:10,

+ 113:26 Псалмс 112:2

+ 114:1 Давтх Закан 6:5, Псалмс 17:2

+ 114:3 Псалмс 17:5-6

+ 114:5 Нүүдл 34:6

+ 114:7 Псалмс 12:6

+ 114:8 Псалмс 55:14

+ 114:9 Псалмс 26:13

+ 115:1 2Кор. 4:13

+ 115:2 Псалмс 61:8

+ 115:5 Числа 30:3, Псалмс 49:14, Цецн Ухана Багш 5:3, Йона 2:10

+ 115:6 Псалмс 71:14

+ 115:7 Псалмс 85:16

+ 115:8 Псалмс 49:14, Псалмс 55:13

+ 116:1 Рим. 15:11

+ 116:2 Псалмс 35:6,

+ 117:1 Псалмс 105:1

+ 117:5 Псалмс 17:20, Псалмс 30:8

+ 117:6 Псалмс 55:5, Псалмс 55:12, Евр. 13:6

+ 117:7 Псалмс 53:9

+ 117:8 Псалмс 145:3,

+ 117:10 Псалмс 21:13

+ 117:14 Нүүдл 15:2,

+ 117:15 Нүүдл 15:6

+ 117:17 Псалмс 72:28, Псалмс 106:22

+ 117:19 Псалмс 23:7,

+ 117:20 Апокал. 21:27

+ 117:22 Мат. 21:42, Марк 12:10, Лук. 20:17, Деян. 4:11, Епесинхн 2:20, 1 Пётр 2:7

+ 117:26 Мат. 21:9, Мат. 23:39, Марк 11:9, Лук. 13:35, Лук. 19:38

+ 117:27 Псалмс 17:29

+ 117:29 Псалмс 105:1

+ 118:1 Псалмс 100:2, Псалмс 100:6

+ 118:3 1Иох. 3:9, 1Иох. 5:18

+ 118:6 Псалмс 118:80

+ 118:8 Псалмс 37:22

+ 118:9 Йов 13:26, Псалмс 24:7,

+ 118:11 Йов 23:12, Псалмс 36:3, Псалмс 39:9

+ 118:12 Псалмс 26:11

+ 118:13 Давтх Закан 6:7

+ 118:14 Цецн селвгүд 3:14-15

+ 118:15 Псалмс 24:4

+ 118:19 Псалмс 38:13

+ 118:20 Псалмс 41:2

+ 118:21 Давтх Закан 27:26,

+ 118:23 Псалмс 118:161,

+ 118:28 Псалмс 21:15

+ 118:34 Псалмс 118:69

+ 118:36 Цецн селвгүд 23:4

+ 118:42 Цецн селвгүд 27:11

+ 118:46 Мат. 10:18, Деян. 26:1

+ 118:47 Псалмс 1:2

+ 118:54 Псалмс 38:13

+ 118:57 Псалмс 15:5

+ 118:61 Йов 18:8-10, Псалмс 139:6,

+ 118:62 Псалмс 41:9, Деян. 16:25

+ 118:64 Псалмс 32:5

+ 118:68 Псалмс 105:1, Марк 10:18

+ 118:69 Псалмс 118:34

+ 118:70 Псалмс 16:10

+ 118:71 Рим. 8:28

+ 118:72 Псалмс 18:11

+ 118:73 Йов 10:8, Йов 31:15

+ 118:74 Псалмс 106:42

+ 118:80 Псалмс 118:6

+ 118:82 Псалмс 68:4,

+ 118:84 Апокал. 6:10

+ 118:85 Псалмс 7:16,

+ 118:90 Псалмс 103:5, Цецн Ухана Багш 1:4

+ 118:98 Давтх Закан 4:6

+ 118:100 Йов 32:7-9

+ 118:101 Цецн селвгүд 1:15

+ 118:103 Псалмс 18:10, Апокал. 10:9-10

+ 118:105 Цецн селвгүд 6:23, 2 Пётр 1:19

+ 118:110 Йов 18:8-10, Псалмс 139:6,

+ 118:111 Давтх Закан 33:4,

+ 118:114 Псалмс 31:7, Эклц 15:1

+ 118:115 Йов 21:16, Псалмс 6:9, Мат. 7:23

+ 118:120 Йов 4:14

+ 118:122 Йов 17:3

+ 118:123 Псалмс 118:82,

+ 118:127 Псалмс 18:11, Цецн селвгүд 8:10

+ 118:130 Псалмс 18:8

+ 118:131 Йов 29:23

+ 118:135 Числа 6:25

+ 118:140 Псалмс 11:7, Псалмс 17:31, Цецн селвгүд 30:5

+ 118:142 Псалмс 18:10

+ 118:147 Псалмс 5:5

+ 118:151 Давтх Закан 4:7, Псалмс 144:18

+ 118:157 Псалмс 3:2

+ 118:158 Псалмс 138:20

+ 118:160 Иох. 17:17

+ 118:161 Псалмс 118:23

+ 118:166 Эклц 49:18

+ 118:168 Йов 23:10, Псалмс 138:3, Цецн селвгүд 5:21, Евр. 4:13

+ 118:176 1 Пётр 2:25

+ 119:2 Цецн селвгүд 6:17

+ 119:4 Псалмс 139:11, Цецн селвгүд 25:22

+ 119:5 Эклц 10:2, Соломона хамгин сән дун 1:4,

+ 120:1 Псалмс 119:1

+ 120:2 Псалмс 123:8

+ 120:3 Цецн селвгүд 3:23, Цецн селвгүд 3:26

+ 120:5 Псалмс 90:1

+ 120:8 Числа 6:24, Давтх Закан 28:6

+ 121:1 Псалмс 119:1,

+ 121:4 Давтх Закан 16:16, Псалмс 119:1

+ 122:1 Псалмс 119:1, Псалмс 10:4, Псалмс 24:15

+ 123:1 Псалмс 119:1, Псалмс 128:1, Псалмс 93:17

+ 123:3 Числа 16:30-33, Псалмс 54:16, Цецн селвгүд 1:12

+ 123:4 Йов 22:11, Псалмс 68:3

+ 123:7 Псалмс 90:3

+ 123:8 Псалмс 120:2

+ 124:1 Псалмс 119:1

+ 124:5 Цецн селвгүд 2:15, Псалмс 127:5, Һалатьянхн 6:16

+ 125:1 Псалмс 119:1

+ 125:2 Йов 8:21

+ 125:6 Псалмс 29:6

+ 126:1 Псалмс 119:1, Псалмс 71:1

+ 126:2 Цецн Ухана Багш 8:16, Эклц 3:17

+ 126:3 Эклц 33:5

+ 127:1 Псалмс 119:1, Псалмс 111:1

+ 127:2 Псалмс 89:17

+ 127:3 Псалмс 143:12

+ 127:5 Псалмс 19:3, Псалмс 133:3

+ 127:6 Псалмс 124:5, Һалатьянхн 6:16

+ 128:1 Псалмс 119:1, Псалмс 128:1

+ 128:5 Псалмс 34:4

+ 128:6 Йов 8:12

+ 128:8 Рут 2:4, Псалмс 117:26

+ 129:1 Псалмс 119:1,

+ 129:4 Йов 37:24,

+ 129:7 Псалмс 130:3

+ 129:8 Псалмс 24:22

+ 130:1 Псалмс 119:1

+ 130:3 Псалмс 129:7

+ 131:1 Псалмс 119:1

+ 131:3 Деян. 7:46

* 131:6 Епрат – хуучн нернь Бетлехем.

+ 131:7 Псалмс 98:5

+ 131:8 Псалмс 77:61,

+ 131:9 Йов 29:14

+ 131:11 Псалмс 88:34-35, Псалмс 109:4,

+ 131:13 Нүүдл 19:18, Псалмс 67:17, Псалмс 77:68

+ 131:15 Псалмс 147:3, Рут 1:6

+ 131:17 Псалмс 17:29

+ 132:1 Псалмс 119:1, Эклц 13:8

+ 132:2 Нүүдл 29:7, Левит 8:12

+ 132:3 Давтх Закан 3:9, Левит 25:21, Давтх Закан 28:8

+ 133:1 Псалмс 119:1,

+ 133:2 Псалмс 27:2

+ 133:3 Числа 6:24, Псалмс 19:3, Псалмс 127:5

+ 134:2 Псалмс 91:14

+ 134:4 Нүүдл 19:5, Давтх Закан 7:6

+ 134:5 Псалмс 85:8, Псалмс 94:3

+ 134:6 Псалмс 113:11

+ 134:7 Йов 38:22,

+ 134:8 Нүүдл 12:29, Псалмс 77:51

+ 134:9 Давтх Закан 6:22

+ 134:10 Псалмс 135:17-20

+ 134:11 Числа 21:21-35,

+ 134:12 Давтх Закан 29:8, Псалмс 77:55

+ 134:13 Псалмс 101:13

+ 134:14 Давтх Закан 32:36

+ 134:15 Псалмс 113:12-16

+ 134:16 Давтх Закан 4:28

+ 134:20 Псалмс 21:24

+ 134:21 Псалмс 131:13

+ 135:1 Псалмс 105:1

+ 135:2 Давтх Закан 10:17

+ 135:4 Псалмс 71:18

+ 135:5 Цецн селвгүд 3:19,

+ 135:7 Эклц 1:16-18

+ 135:10 Нүүдл 12:29, Псалмс 77:51

+ 135:11 Нүүдл 12:51

+ 135:13 Нүүдл 14:21-22, Псалмс 77:13

+ 135:15 Нүүдл 14:27

+ 135:16 Нүүдл 15:22

+ 135:17 Псалмс 134:10-12

+ 135:19 Числа 21:21-26

+ 135:20 Числа 21:33-35

+ 135:24 Псалмс 105:10

+ 135:25 Псалмс 103:27

+ 136:6 Йов 29:10,

+ 136:8 Апокал. 18:6

+ 137:1 Псалмс 110:1, Псалмс 85:8

+ 137:2 Псалмс 27:2

+ 137:7 Псалмс 70:20

+ 137:8 Псалмс 105:1

+ 138:3 Йов 23:10, Цецн селвгүд 5:21, Евр. 4:13

+ 138:6 Рим. 11:33

+ 138:7 Йона 1:3

+ 138:8 Йов 11:8, Йов 26:6,

+ 138:12 Йов 34:21-22

+ 138:13 Йов 10:10-11

+ 138:15 Цецн Ухана Багш 11:5

+ 138:16 Нүүдл 32:32, Псалмс 55:9,

+ 138:17 Псалмс 91:6

+ 138:19 Йов 4:9, 2 Тесалоникинхн 2:8

+ 138:21 Псалмс 25:5, Псалмс 118:158

+ 138:23 Псалмс 25:2

+ 139:2 Псалмс 70:4

+ 139:4 Псалмс 57:5-6, Рим. 3:13

+ 139:5 Псалмс 140:9

+ 139:6 Йов 18:8-10,

+ 139:11 Псалмс 10:6, Псалмс 119:4, Цецн селвгүд 25:22

+ 139:13 Псалмс 9:5

+ 140:2 Нүүдл 30:7, Апокал. 5:8, Апокал. 8:3-4, Нүүдл 29:41

+ 140:3 Псалмс 33:13, Цецн селвгүд 13:3, Цецн Ухана Багш 12:4

+ 140:5 Цецн селвгүд 25:12, Цецн селвгүд 27:6

+ 140:8 Псалмс 24:15, Псалмс 122:1-2

+ 140:9 Псалмс 139:5

+ 140:10 Псалмс 7:16

* 1-гч Царств 22:1.

+ 141:1 Псалмс 56:1

+ 141:2 Псалмс 101:1

+ 141:3 Псалмс 142:4, Псалмс 139:6

+ 141:5 Псалмс 26:13

+ 141:6 Псалмс 17:18

+ 142:2 Йов 4:17, Йов 9:2, Цецн Ухана Багш 7:20, Рим. 3:20, Һалатьянхн 2:16

+ 142:3 Псалмс 87:7,

+ 142:5 Давтх Закан 32:7, Псалмс 76:6

+ 142:6 Псалмс 41:2, Псалмс 62:2

+ 142:7 Псалмс 27:1, Цецн селвгүд 1:12

+ 142:8 Псалмс 24:1

+ 142:12 Псалмс 53:7

+ 143:1 Псалмс 17:3, Псалмс 17:35

+ 143:2 Эклц 15:1, Псалмс 17:3

+ 143:3 Йов 7:17, Псалмс 8:5

+ 143:4 Йов 7:16, Псалмс 38:6-7, Псалмс 61:10, Цецн Ухана Багш 1:2, Йов 14:2, Псалмс 101:12

+ 143:5 Псалмс 17:10, Псалмс 103:32

+ 143:6 Псалмс 76:18

+ 143:7 Псалмс 68:15

+ 143:8 Псалмс 11:3

+ 143:9 Псалмс 32:3,

+ 143:10 Псалмс 17:51

+ 143:12 Псалмс 127:3

+ 143:15 Псалмс 32:12

+ 144:3 Псалмс 17:4, Псалмс 47:2, Йов 5:9, Йов 9:10

+ 144:6 Псалмс 77:4

+ 144:8 Нүүдл 34:6, Псалмс 85:5

* 144:13 Эн хойр мөр кезәңк бичвр болһнд бәәхш.

+ 144:13 Псалмс 9:37, Псалмс 101:13,

+ 144:14 Псалмс 145:8, Лук. 13:11-13

+ 144:15 Псалмс 103:27

+ 144:16 Псалмс 103:14, Псалмс 103:28

+ 144:18 Давтх Закан 4:7

+ 144:19 Цецн селвгүд 10:24

+ 145:1 Псалмс 102:1, Псалмс 103:1

+ 145:2 Псалмс 103:33

+ 145:3 Псалмс 117:8,

+ 145:4 Псалмс 103:29,

+ 145:7 Псалмс 102:6, Псалмс 106:9,

+ 145:8 Мат. 9:28-30, Псалмс 144:14, Лук. 13:11-13

+ 145:9 Нүүдл 22:21, Давтх Закан 10:18

+ 145:10 Нүүдл 15:18, Псалмс 9:35

+ 146:1 Псалмс 91:2

+ 146:2 Псалмс 50:20, Псалмс 68:36, Давтх Закан 30:3,

+ 146:3 Давтх Закан 32:39

+ 146:8 Давтх Закан 11:14, Йов 5:10

+ 146:9 Йов 38:41

+ 146:10 Псалмс 32:17

+ 146:11 Псалмс 32:18

+ 147:3 Псалмс 131:15

+ 147:5 Йов 37:6, Йов 38:29

+ 147:9 Давтх Закан 7:6, Давтх Закан 4:8

+ 148:1 Мат. 21:9, Лук. 2:14, Лук. 19:38

+ 148:2 Псалмс 102:20

+ 148:4 Давтх Закан 10:14, Эклц 1:7

+ 148:5 Псалмс 32:6, Евр. 11:3

+ 148:6 Йов 14:15, Псалмс 103:9

+ 148:7 Эклц 1:21

+ 148:8 Йов 37:6

+ 148:13 Псалмс 8:2-3, Псалмс 112:4

+ 149:1 Псалмс 32:3, Псалмс 110:1

+ 149:5 Псалмс 62:7

+ 150:1 Эклц 1:6-8

+ 150:3 Псалмс 97:6, Псалмс 32:2, Псалмс 70:22

+ 150:4 Нүүдл 15:20

+ 1:1 Цецн селвгүд 10:1, Цецн селвгүд 25:1, Цецн Ухана Багш 12:9

+ 1:3 Цецн селвгүд 2:9

+ 1:4 Цецн селвгүд 8:5

+ 1:7 Йов 28:28, Псалмс 110:10, Цецн селвгүд 8:13, Цецн селвгүд 9:10, Цецн селвгүд 16:6

+ 1:8 Цецн селвгүд 6:20

+ 1:9 Цецн селвгүд 4:9

+ 1:10 Давтх Закан 13:8, Цецн селвгүд 16:29

+ 1:11 Псалмс 9:30, Псалмс 63:5,

+ 1:12 Числа 16:32-33, Псалмс 123:3, Псалмс 27:1

+ 1:15 Псалмс 1:1, Цецн селвгүд 4:14, Цецн селвгүд 24:1

+ 1:16 Цецн селвгүд 6:18, Рим. 3:15

+ 1:19 Цецн селвгүд 15:27

+ 1:20 Цецн селвгүд 8:1, Цецн селвгүд 9:3

+ 1:22 Цецн селвгүд 8:5, Псалмс 1:1, Цецн селвгүд 21:24

+ 1:25 Псалмс 106:11

+ 1:26 Псалмс 2:4

+ 1:28 Йов 27:8-9,

+ 2:1 Цецн селвгүд 1:8

+ 2:4 Цецн селвгүд 3:14

+ 2:5 Цецн селвгүд 1:7

+ 2:6 Яков 1:5

+ 2:7 Цецн селвгүд 30:5

+ 2:8 Псалмс 90:11

+ 2:9 Цецн селвгүд 1:3

+ 2:14 Цецн селвгүд 10:23, Цецн селвгүд 15:21,

+ 2:15 Псалмс 124:5, Цецн селвгүд 14:2

+ 2:16 Цецн селвгүд 6:24, Цецн селвгүд 7:5, Цецн селвгүд 23:27

+ 2:18 Цецн селвгүд 5:5, Цецн селвгүд 7:27

+ 2:21 Псалмс 36:11, Мат. 5:5

+ 2:22 Цецн селвгүд 10:30

+ 3:1 Цецн селвгүд 1:8

+ 3:2 Цецн селвгүд 3:16, Цецн селвгүд 4:10, Цецн селвгүд 9:11, Цецн селвгүд 10:27

+ 3:3 Цецн селвгүд 6:21, Цецн селвгүд 7:3

+ 3:5 Псалмс 36:5

+ 3:6 Цецн селвгүд 11:5

+ 3:7 Цецн селвгүд 12:15, Йов 28:28

+ 3:9 Нүүдл 23:19, Нүүдл 34:26, Давтх Закан 26:2

+ 3:10 Давтх Закан 28:8,

+ 3:11 Псалмс 93:12, Йов 5:17

+ 3:12 Давтх Закан 8:5, 1Кор. 11:32, Евр. 12:6, Апокал. 3:19

+ 3:14 Йов 28:15, Цецн селвгүд 8:19, Цецн селвгүд 16:16

+ 3:15 Йов 28:18, Цецн селвгүд 8:11

+ 3:16 Цецн селвгүд 3:2, Цецн селвгүд 4:10, Цецн селвгүд 9:11, Цецн селвгүд 10:27, Цецн селвгүд 8:18, Цецн селвгүд 22:4

+ 3:18 Эклц 2:9, Эклц 3:22, Цецн селвгүд 11:30, Цецн селвгүд 13:12, Цецн селвгүд 15:4

+ 3:19 Псалмс 103:24, Цецн селвгүд 8:27, Псалмс 135:5

+ 3:20 Эклц 7:11, Йов 36:27

+ 3:23 Цецн селвгүд 10:9, Псалмс 90:12, Цецн селвгүд 4:12

+ 3:24 Йов 11:19

+ 3:25 Псалмс 90:5

+ 3:27 Һалатьянхн 6:10

+ 3:28 Левит 19:13, Давтх Закан 24:14-15

+ 3:31 Псалмс 36:1, Цецн селвгүд 23:17, Цецн селвгүд 24:1, Цецн селвгүд 24:19

+ 3:33 Йов 8:6, Цецн селвгүд 14:11

+ 3:34 Псалмс 1:1, Яков 4:6, 1 Пётр 5:5

+ 4:1 Цецн селвгүд 1:8

+ 4:4 Левит 18:5,

+ 4:9 Цецн селвгүд 1:9

+ 4:10 Цецн селвгүд 3:2, Цецн селвгүд 3:16, Цецн селвгүд 9:11, Цецн селвгүд 10:27

+ 4:12 Цецн селвгүд 3:23

+ 4:13 Цецн селвгүд 3:18

+ 4:14 Псалмс 1:1, Цецн селвгүд 1:15

+ 4:16 Псалмс 35:5,

+ 4:18 Йов 11:17, Йов 22:28, Псалмс 96:11, Мат. 13:43

+ 4:19 Иох. 12:35

+ 4:22 Цецн селвгүд 14:30

+ 4:24 Цецн селвгүд 6:12

+ 4:26 Евр. 12:13

+ 4:27 Давтх Закан 5:32, Давтх Закан 28:14

+ 5:1 Цецн селвгүд 4:20

+ 5:3 Цецн селвгүд 2:16, Псалмс 54:22

+ 5:4 Цецн Ухана Багш 7:26

+ 5:5 Цецн селвгүд 2:18, Цецн селвгүд 7:27

+ 5:15 Соломона хамгин сән дун 4:15

+ 5:18 Давтх Закан 24:5

+ 5:21 Псалмс 138:3, Псалмс 118:168,

+ 6:1 Йов 17:3

+ 6:5 Псалмс 90:3

+ 6:6 Цецн селвгүд 10:26, Цецн селвгүд 18:9

+ 6:8 Цецн селвгүд 30:25

+ 6:9 Цецн селвгүд 19:15

+ 6:11 Цецн селвгүд 13:4, Цецн селвгүд 24:33-34, Цецн Ухана Багш 4:5

+ 6:12 Цецн селвгүд 16:27

+ 6:13 Цецн селвгүд 10:19

+ 6:16 Йов 5:19, Цецн селвгүд 30:18

+ 6:17 Псалмс 100:5, Цецн селвгүд 16:5, Цецн селвгүд 21:4, Цецн селвгүд 12:22, Цецн селвгүд 17:7, Псалмс 119:2, Давтх Закан 19:10

+ 6:18 Эклц 6:5, Цецн селвгүд 15:26, Цецн селвгүд 1:16, Рим. 3:15

+ 6:19 Нүүдл 20:16, Псалмс 26:12

+ 6:20 Цецн селвгүд 1:8

+ 6:21 Цецн селвгүд 3:3

+ 6:23 Псалмс 118:105, Цецн селвгүд 10:17

+ 6:24 Цецн селвгүд 2:16

+ 6:25 Мат. 5:28

+ 6:31 Нүүдл 22:4

+ 6:32 Нүүдл 20:14

+ 6:34 Цецн селвгүд 27:4, Соломона хамгин сән дун 8:6

+ 7:1 Цецн селвгүд 2:1

+ 7:2 Левит 18:5, Цецн селвгүд 4:4

+ 7:3 Цецн селвгүд 3:3

+ 7:5 Цецн селвгүд 2:16

+ 7:7 Цецн селвгүд 1:4

+ 7:9 Йов 24:15

+ 7:10 Эклц 38:14-15

+ 7:12 Цецн селвгүд 23:28

+ 7:17 Псалмс 44:9

+ 7:21 Цецн селвгүд 5:3, Цецн селвгүд 6:24

+ 7:22 Цецн Ухана Багш 9:12

+ 7:27 Цецн селвгүд 2:18, Цецн селвгүд 5:5

+ 8:1 Цецн селвгүд 1:20-21, Цецн селвгүд 9:3

+ 8:5 Цецн селвгүд 1:4, Цецн селвгүд 1:22

+ 8:10 Псалмс 18:11, Псалмс 118:127, Цецн селвгүд 3:14

+ 8:11 Цецн селвгүд 3:15

+ 8:13 Цецн селвгүд 1:7, Цецн селвгүд 9:10, Цецн селвгүд 16:6, Псалмс 96:10, Цецн селвгүд 4:24, Цецн селвгүд 6:17

+ 8:14 Цецн Ухана Багш 7:19

+ 8:17 Псалмс 90:14, Иох. 14:21, Мат. 7:8

+ 8:18 Цецн селвгүд 3:16, Цецн селвгүд 22:4

+ 8:19 Цецн селвгүд 3:14, Цецн селвгүд 16:16

+ 8:22 Йов 28:27, Апокал. 3:14

+ 8:25 Йов 15:7, Псалмс 89:3

+ 8:27 Цецн селвгүд 3:19

+ 8:28 Эклц 1:6

+ 8:29 Эклц 1:9, Эклц 1:10, Йов 26:10, Псалмс 23:2, Псалмс 101:26, Псалмс 103:5

+ 8:32 Псалмс 118:1, Псалмс 127:1

+ 8:35 Цецн селвгүд 3:18, Цецн селвгүд 4:22, Цецн селвгүд 18:22

+ 9:2 Соломона хамгин сән дун 8:2

+ 9:3 Цецн селвгүд 1:20, Цецн селвгүд 8:1

+ 9:5 Иох. 7:37

+ 9:8 Псалмс 140:5

+ 9:9 Мат. 13:12, Марк 4:25

+ 9:10 Йов 28:28, Псалмс 110:10, Цецн селвгүд 1:7

+ 9:11 Цецн селвгүд 3:2, Цецн селвгүд 3:16, Цецн селвгүд 4:10, Цецн селвгүд 10:27

+ 9:13 Цецн селвгүд 7:11

+ 9:17 Цецн селвгүд 5:15, Цецн селвгүд 20:17

+ 10:1 Цецн селвгүд 1:1, Цецн селвгүд 25:1, Цецн селвгүд 15:20, Цецн селвгүд 29:3, Цецн селвгүд 17:21, Цецн селвгүд 17:25

+ 10:2 Цецн селвгүд 11:4, Цецн селвгүд 11:6

+ 10:3 Йов 4:7, Псалмс 33:10-11, Псалмс 36:25, Цецн селвгүд 13:25

+ 10:4 Цецн селвгүд 21:5

+ 10:7 Йов 18:17, Псалмс 33:17

+ 10:9 Псалмс 22:4, Цецн селвгүд 3:23, Цецн селвгүд 28:18

+ 10:10 Цецн селвгүд 6:13

+ 10:11 Псалмс 35:10, Цецн селвгүд 13:14, Цецн селвгүд 14:27, Цецн селвгүд 16:22

+ 10:12 Яков 5:20, 1 Пётр 4:8

+ 10:13 Цецн селвгүд 19:29, Цецн селвгүд 26:3

+ 10:14 Цецн селвгүд 18:7

+ 10:15 Цецн селвгүд 18:11

+ 10:16 Цецн селвгүд 11:19

+ 10:17 Цецн селвгүд 6:23

+ 10:19 Мат. 12:36, Цецн селвгүд 17:27, Цецн Ухана Багш 5:2

+ 10:23 Цецн селвгүд 2:14,

+ 10:24 Йов 3:25, Псалмс 144:19

+ 10:25 Йов 21:19, Мат. 7:27, Цецн селвгүд 12:3

+ 10:26 Цецн селвгүд 6:6

+ 10:27 Цецн селвгүд 3:2, Цецн селвгүд 3:16, Цецн селвгүд 4:10, Цецн селвгүд 9:11, Псалмс 54:24

+ 10:28 Йов 8:13, Цецн селвгүд 11:7

+ 10:30 Цецн селвгүд 2:21-22

+ 10:31 Псалмс 36:30, Цецн селвгүд 15:28

+ 11:1 Левит 19:36, Давтх Закан 25:13, Цецн селвгүд 16:11, Цецн селвгүд 20:10, Цецн селвгүд 20:23,

+ 11:2 Цецн селвгүд 16:18, Цецн селвгүд 18:12, Цецн селвгүд 29:23

+ 11:3 Цецн селвгүд 13:6

+ 11:4 Йов 36:19, Цецн селвгүд 10:2

+ 11:5 Цецн селвгүд 3:6, Псалмс 7:16,

+ 11:6 Цецн селвгүд 13:6

+ 11:7 Йов 8:13, Цецн селвгүд 10:28

+ 11:8 Цецн селвгүд 21:18

+ 11:10 Цецн селвгүд 29:2

+ 11:11 Цецн селвгүд 29:8

+ 11:13 Цецн селвгүд 20:19

+ 11:14 Цецн селвгүд 15:22, Цецн селвгүд 20:18, Цецн селвгүд 24:6

+ 11:18 Һалатьянхн 6:8

+ 11:19 Цецн селвгүд 10:16

+ 11:20 Псалмс 118:1

+ 11:21 Цецн селвгүд 16:5, Псалмс 111:2

+ 11:24 Цецн селвгүд 13:7, 2Кор. 9:6

+ 11:25 Псалмс 111:9

+ 11:26 Эклц 42:6

+ 11:27 Псалмс 7:16, Цецн селвгүд 26:27,

+ 11:28 Псалмс 48:7, Псалмс 91:13

+ 11:30 Эклц 2:9, Эклц 3:22, Цецн селвгүд 3:18, Цецн селвгүд 13:12, Цецн селвгүд 15:4

+ 11:31 1 Пётр 4:18

+ 12:1 Цецн селвгүд 15:10

+ 12:3 Цецн селвгүд 10:25

+ 12:4 Рут 3:11, Цецн селвгүд 18:22, Цецн селвгүд 31:10, Цецн селвгүд 14:30

+ 12:5 Мат. 12:35

+ 12:6 Псалмс 9:30, Псалмс 63:5, Цецн селвгүд 14:3

+ 12:10 Давтх Закан 25:4

+ 12:11 Цецн селвгүд 28:19

+ 12:13 Псалмс 58:13, Цецн селвгүд 18:7, Цецн селвгүд 21:23

+ 12:14 Цецн селвгүд 13:2, Цецн селвгүд 18:20,

+ 12:15 Цецн селвгүд 3:7

+ 12:16 Цецн селвгүд 29:11

+ 12:17 Цецн селвгүд 14:5

+ 12:18 Псалмс 56:5, Цецн селвгүд 4:22

+ 12:19 Цецн селвгүд 19:9

+ 12:21 Псалмс 90:10

+ 12:22 Цецн селвгүд 6:17

+ 12:23 Цецн селвгүд 13:16

+ 13:1 Цецн селвгүд 1:22, Псалмс 1:1

+ 13:2 Цецн селвгүд 12:14, Цецн селвгүд 18:20

+ 13:3 Цецн селвгүд 12:13, Цецн селвгүд 21:23

+ 13:4 Цецн селвгүд 6:9-11, Цецн селвгүд 21:25

+ 13:6 Цецн селвгүд 11:6, Цецн селвгүд 11:3, Цецн селвгүд 19:3

+ 13:7 Цецн селвгүд 11:24

+ 13:9 Йов 18:5-6, Йов 21:17

+ 13:10 Цецн селвгүд 28:25

+ 13:12 Эклц 2:9, Эклц 3:22, Цецн селвгүд 3:18, Цецн селвгүд 11:30, Цецн селвгүд 15:4

+ 13:14 Псалмс 35:10, Цецн селвгүд 10:11

+ 13:16 Цецн Ухана Багш 10:3

+ 13:17 Цецн селвгүд 25:13

+ 13:18 Цецн селвгүд 15:31-32, Цецн Ухана Багш 7:5

+ 13:22 Йов 27:16, Цецн селвгүд 28:8

+ 13:24 Цецн селвгүд 19:18, Цецн селвгүд 22:15, Цецн селвгүд 23:13, Цецн селвгүд 29:17

+ 13:25 Цецн селвгүд 10:3

+ 14:2 Цецн селвгүд 2:15

+ 14:3 Цецн селвгүд 12:6

+ 14:5 Нүүдл 23:1, Цецн селвгүд 12:17

+ 14:6 Цецн селвгүд 15:14

+ 14:11 Цецн селвгүд 3:33

+ 14:12 Цецн селвгүд 16:25

+ 14:13 Цецн Ухана Багш 2:2, Лук. 6:25

+ 14:19 Эклц 42:6,

+ 14:20 Цецн селвгүд 19:7, Цецн селвгүд 19:4

+ 14:21 Псалмс 40:2, Цецн селвгүд 29:7

+ 14:23 Цецн селвгүд 21:5

+ 14:27 Псалмс 35:10, Цецн селвгүд 10:11, Цецн селвгүд 13:14

+ 14:29 Цецн селвгүд 15:18, Цецн селвгүд 16:32, Цецн селвгүд 19:11, Цецн Ухана Багш 7:8-9

+ 14:30 Цецн селвгүд 4:22, Цецн селвгүд 12:4

+ 14:31 Цецн селвгүд 17:5

* Еврей келәр бичгдснь медгдҗәхш. Талданар орчулхла: Чик саната күн үксн цагтан амрх бәәрән олх.

+ 15:2 Цецн Ухана Багш 10:13-14

+ 15:3 Йов 31:4,

+ 15:4 Эклц 2:9, Эклц 3:22, Цецн селвгүд 3:18, Цецн селвгүд 11:30, Цецн селвгүд 13:12

+ 15:8 Цецн селвгүд 21:27, Цецн селвгүд 28:9, Цецн Ухана Багш 4:17

+ 15:10 Цецн селвгүд 12:1

+ 15:11 Цецн селвгүд 27:20, Йов 26:6, Псалмс 43:20, Деян. 1:24

+ 15:13 Цецн селвгүд 17:22, Цецн селвгүд 18:14

+ 15:14 Цецн селвгүд 14:6

+ 15:16 Цецн селвгүд 16:8, Цецн Ухана Багш 4:6

+ 15:17 Цецн селвгүд 17:1

+ 15:18 Цецн селвгүд 28:25, Цецн селвгүд 29:22, Цецн селвгүд 14:29

+ 15:19 Цецн селвгүд 19:24, Цецн селвгүд 22:5, Цецн селвгүд 22:13

+ 15:20 Цецн селвгүд 10:1, Цецн селвгүд 29:3

+ 15:21 Цецн селвгүд 2:14, Цецн селвгүд 10:23,

+ 15:22 Цецн селвгүд 11:14, Цецн селвгүд 20:18, Цецн селвгүд 24:6

+ 15:23 Цецн селвгүд 25:11

+ 15:24 Кол. 3:1-2

+ 15:25 Псалмс 67:6

+ 15:26 Цецн селвгүд 6:18, Цецн селвгүд 16:24

+ 15:27 Цецн селвгүд 1:19, Цецн селвгүд 23:4, 1 Тимофей 6:9, Цецн селвгүд 17:23

+ 15:28 Псалмс 36:30, Цецн селвгүд 10:31

+ 15:29 Псалмс 17:42, Псалмс 33:16

+ 15:30 Цецн селвгүд 25:25

+ 15:32 Цецн селвгүд 13:18, Цецн Ухана Багш 7:5

+ 15:33 Цецн селвгүд 18:12, Цецн селвгүд 29:23

+ 16:1 Цецн селвгүд 16:9, Цецн селвгүд 19:21, Мат. 10:19, Лук. 12:12

+ 16:2 Цецн селвгүд 21:2, Цецн селвгүд 24:12

+ 16:3 Псалмс 36:5

+ 16:4 Йов 21:30, Рим. 9:22

+ 16:5 Цецн селвгүд 6:17, Цецн селвгүд 11:21, Цецн селвгүд 28:20

+ 16:7 Эклц 26:28

+ 16:8 Псалмс 36:16, Цецн селвгүд 15:16

+ 16:9 Цецн селвгүд 16:1, Цецн селвгүд 19:21, Цецн селвгүд 20:24

+ 16:11 Левит 19:36, Давтх Закан 25:13, Цецн селвгүд 11:1, Цецн селвгүд 20:10, Цецн селвгүд 20:23,

+ 16:12 Цецн селвгүд 25:5, Цецн селвгүд 29:14

+ 16:13 Цецн селвгүд 22:11

+ 16:14 Цецн селвгүд 19:12, Цецн селвгүд 20:2

+ 16:15 Псалмс 71:6

+ 16:16 Цецн селвгүд 3:14, Цецн селвгүд 8:19

+ 16:18 Цецн селвгүд 11:2, Цецн селвгүд 18:12, Цецн селвгүд 29:23

+ 16:20 Цецн селвгүд 19:8, Псалмс 83:13

+ 16:22 Псалмс 35:10, Цецн селвгүд 10:11, Цецн селвгүд 13:14, Цецн селвгүд 14:27

+ 16:24 Цецн селвгүд 15:26

+ 16:25 Цецн селвгүд 14:12

+ 16:26 Цецн Ухана Багш 6:7

+ 16:27 Цецн селвгүд 6:12, Яков 3:6

+ 16:28 Цецн селвгүд 26:20

+ 16:29 Цецн селвгүд 1:10

+ 16:31 Цецн селвгүд 20:29

+ 16:32 Цецн селвгүд 14:29

+ 16:33 Деян. 1:26

+ 17:1 Цецн селвгүд 15:17

+ 17:2 Цецн селвгүд 19:26

+ 17:3 Цецн селвгүд 27:21, Псалмс 25:2,

+ 17:5 Цецн селвгүд 14:31, Йов 19:29, Цецн селвгүд 24:18

+ 17:6 Псалмс 127:6

+ 17:7 Цецн селвгүд 6:17

+ 17:8 Давтх Закан 16:19, Цецн селвгүд 18:16, Цецн селвгүд 21:14

+ 17:13 Псалмс 34:12,

+ 17:14 Цецн селвгүд 20:3, Цецн селвгүд 25:8, 1 Тесалоникинхн 4:11

+ 17:15 Нүүдл 23:7, Цецн селвгүд 24:24, Псалмс 93:21

+ 17:17 Цецн селвгүд 18:24, Цецн селвгүд 27:10

+ 17:19 Цецн селвгүд 29:23

+ 17:21 Цецн селвгүд 10:1, Цецн селвгүд 19:13

+ 17:22 Цецн селвгүд 15:13

+ 17:23 Цецн селвгүд 15:27,

+ 17:25 Цецн селвгүд 10:1

+ 17:27 Цецн селвгүд 10:19, Цецн Ухана Багш 5:2

+ 17:28 Йов 13:5

+ 18:4 Цецн селвгүд 20:5

+ 18:5 Цецн селвгүд 24:24, Давтх Закан 1:17

+ 18:6 Цецн селвгүд 10:13, Цецн селвгүд 19:29, Цецн селвгүд 26:3

+ 18:7 Цецн селвгүд 10:14, Псалмс 63:8, Цецн селвгүд 12:13, Цецн Ухана Багш 10:12

+ 18:8 Цецн селвгүд 26:22

+ 18:10 Нүүдл 34:5-7, Псалмс 19:2, Псалмс 60:4

+ 18:11 Цецн селвгүд 10:15

+ 18:12 Цецн селвгүд 11:2, Цецн селвгүд 16:18, Цецн селвгүд 15:33, Цецн селвгүд 29:23

+ 18:14 Цецн селвгүд 15:13

+ 18:16 Цецн селвгүд 17:8

+ 18:20 Цецн селвгүд 12:14, Цецн селвгүд 13:2

+ 18:22 Цецн селвгүд 12:4, Цецн селвгүд 19:14, Цецн селвгүд 8:35

+ 18:24 Цецн селвгүд 17:17

+ 19:1 Цецн селвгүд 28:6

+ 19:2 Цецн селвгүд 21:5, Цецн селвгүд 28:20

+ 19:3 Цецн селвгүд 13:6

+ 19:4 Цецн селвгүд 14:20

+ 19:5 Нүүдл 20:16, Давтх Закан 19:19, Цецн селвгүд 21:28, Цецн селвгүд 24:28, Цецн селвгүд 25:18

+ 19:6 Цецн селвгүд 29:26

+ 19:7 Цецн селвгүд 14:20

+ 19:8 Цецн селвгүд 16:20

+ 19:9 Нүүдл 20:16

+ 19:10 Цецн селвгүд 26:1, Цецн Ухана Багш 10:7

+ 19:11 Цецн селвгүд 14:29

+ 19:12 Цецн селвгүд 16:14, Цецн селвгүд 20:2, Цецн селвгүд 28:15

+ 19:13 Цецн селвгүд 17:21, Цецн селвгүд 21:9, Цецн селвгүд 27:15

+ 19:14 Цецн селвгүд 12:4, Цецн селвгүд 18:22

+ 19:15 Цецн селвгүд 6:9, Цецн селвгүд 20:4, Цецн селвгүд 20:13

+ 19:16 Цецн селвгүд 13:13

+ 19:17 Давтх Закан 15:7-8, Цецн селвгүд 22:9, Цецн селвгүд 28:27, Цецн Ухана Багш 11:1, Мат. 5:7

+ 19:18 Цецн селвгүд 13:24

+ 19:21 Йов 23:13, Цецн селвгүд 16:1, Цецн селвгүд 16:9,

+ 19:23 Цецн селвгүд 10:16, Цецн селвгүд 11:19

+ 19:24 Цецн селвгүд 15:19, Цецн селвгүд 22:13, Цецн селвгүд 26:15

+ 19:25 Цецн селвгүд 21:11

+ 19:26 Нүүдл 20:12

+ 19:28 Йов 15:16

+ 19:29 Цецн селвгүд 10:13, Цецн селвгүд 18:6, Цецн селвгүд 26:3

+ 20:1 Эклц 9:21, Цецн селвгүд 23:29-32, Цецн селвгүд 31:4, Епесинхн 5:18

+ 20:2 Цецн селвгүд 16:14, Цецн селвгүд 19:12

+ 20:4 Цецн селвгүд 19:15

+ 20:5 Цецн селвгүд 18:4

+ 20:9 Цецн Ухана Багш 7:20, Яков 1:21, 1Иох. 1:8-10, Рим. 3:23

+ 20:10 Левит 19:36, Давтх Закан 25:13, Цецн селвгүд 11:1, Цецн селвгүд 16:11, Цецн селвгүд 20:23,

+ 20:12 Нүүдл 4:11, Псалмс 93:9

+ 20:13 Цецн селвгүд 19:15

+ 20:16 Цецн селвгүд 22:26-27, Цецн селвгүд 27:13

+ 20:17 Цецн селвгүд 9:17

+ 20:18 Цецн селвгүд 11:14, Цецн селвгүд 15:22, Цецн селвгүд 24:6

+ 20:19 Цецн селвгүд 11:13

+ 20:20 Нүүдл 21:17, Цецн селвгүд 30:11, Цецн селвгүд 30:17

+ 20:21 Цецн селвгүд 13:11

+ 20:22 Левит 19:18, Цецн селвгүд 24:29, Рим. 12:19, Псалмс 26:14

+ 20:23 Левит 19:36, Давтх Закан 25:13, Цецн селвгүд 11:1, Цецн селвгүд 16:11, Цецн селвгүд 20:10,

+ 20:24 Цецн селвгүд 16:1, Цецн селвгүд 16:9, Цецн селвгүд 19:21

+ 20:25 Цецн Ухана Багш 5:4

+ 20:27 1Кор. 2:11

+ 20:29 Левит 19:32, Цецн селвгүд 16:31

+ 21:2 Цецн селвгүд 16:2, Цецн селвгүд 24:12, Лук. 16:15

+ 21:4 Цецн селвгүд 6:17

+ 21:5 Цецн селвгүд 14:23, Цецн селвгүд 10:4

+ 21:6 Цецн селвгүд 20:21

+ 21:9 Цецн селвгүд 19:13, Цецн селвгүд 21:9, Цецн селвгүд 25:24, Цецн селвгүд 27:15

+ 21:11 Цецн селвгүд 19:25

+ 21:13 1Иох. 3:17

+ 21:14 Цецн селвгүд 17:8

+ 21:16 Псалмс 48:14-15

+ 21:18 Цецн селвгүд 11:8

+ 21:19 Цецн селвгүд 19:13, Цецн селвгүд 25:24, Цецн селвгүд 27:15

+ 21:22 Цецн Ухана Багш 7:19, Цецн Ухана Багш 9:16, Цецн Ухана Багш 9:18

+ 21:23 Цецн селвгүд 12:13, Цецн селвгүд 13:3

+ 21:24 Псалмс 1:1, Цецн селвгүд 1:22

+ 21:25 Цецн селвгүд 13:4

+ 21:26 Давтх Закан 15:7-8, Мат. 5:42

+ 21:27 Цецн селвгүд 15:8,

+ 21:28 Нүүдл 20:16, Цецн селвгүд 19:5

+ 21:30 1Кор. 1:20, 1Кор. 3:19

+ 21:31 Псалмс 19:7-8, Псалмс 32:17,

+ 22:1 Цецн Ухана Багш 7:1

+ 22:2 Йов 31:15, Цецн селвгүд 29:13

+ 22:3 Цецн селвгүд 27:12

+ 22:4 Цецн селвгүд 3:16, Цецн селвгүд 8:18

+ 22:5 Цецн селвгүд 15:19

+ 22:6 Епесинхн 6:4

+ 22:8 Йов 4:8, Һалатьянхн 6:7

+ 22:9 Цецн селвгүд 19:17

+ 22:10 Цецн селвгүд 26:20

+ 22:11 Цецн селвгүд 16:13

+ 22:13 Цецн селвгүд 15:19, Цецн селвгүд 19:24, Цецн селвгүд 26:13

+ 22:14 Цецн селвгүд 2:16, Цецн селвгүд 23:27, Цецн Ухана Багш 7:26

+ 22:15 Цецн селвгүд 13:24

+ 22:16 Цецн селвгүд 28:22

+ 22:17 Цецн селвгүд 5:1, Цецн селвгүд 24:23

+ 22:22 Нүүдл 23:6,

+ 22:23 Цецн селвгүд 23:11

+ 22:27 Цецн селвгүд 20:16

+ 22:28 Давтх Закан 19:14, Йов 24:2, Цецн селвгүд 23:10

+ 23:4 Цецн селвгүд 28:20, Мат. 6:19, 1 Тимофей 6:9-10, Евр. 13:5

+ 23:5 Цецн селвгүд 27:24, 1 Тимофей 6:17

+ 23:10 Давтх Закан 19:14, Йов 24:2, Цецн селвгүд 22:28

+ 23:11 Цецн селвгүд 19:25, Цецн селвгүд 22:23

+ 23:13 Цецн селвгүд 13:24, Цецн селвгүд 19:18, Цецн селвгүд 22:15

+ 23:17 Псалмс 36:1, Цецн селвгүд 3:31, Цецн селвгүд 24:1

+ 23:18 Цецн селвгүд 24:14

+ 23:20 Цецн селвгүд 20:1, Епесинхн 5:18

+ 23:22 Нүүдл 20:12, Цецн селвгүд 1:8

+ 23:27 Цецн селвгүд 22:14, Цецн селвгүд 2:16, Цецн Ухана Багш 7:26

+ 23:28 Цецн селвгүд 7:12

+ 23:31 Цецн селвгүд 20:1

+ 24:1 Псалмс 1:1, Псалмс 36:1, Цецн селвгүд 1:15, Цецн селвгүд 3:31, Цецн селвгүд 4:14, Цецн селвгүд 23:17, Цецн селвгүд 24:19

+ 24:2 Псалмс 9:28

+ 24:4 Лук. 16:11

+ 24:5 Цецн селвгүд 21:22

+ 24:6 Цецн селвгүд 11:14, Цецн селвгүд 15:22, Цецн селвгүд 20:18

+ 24:9 Псалмс 1:1, Цецн селвгүд 3:34, Цецн селвгүд 21:24

+ 24:10 Евр. 12:3

+ 24:11 Псалмс 81:4,

+ 24:12 Цецн селвгүд 16:2, Цецн селвгүд 21:2, Йов 34:11, Псалмс 61:13, Рим. 2:6

+ 24:13 Псалмс 18:11

+ 24:14 Цецн селвгүд 23:18

+ 24:15 Псалмс 9:29

+ 24:16 Псалмс 36:24

+ 24:17 Йов 31:29,

+ 24:18 Цецн селвгүд 17:5

+ 24:19 Псалмс 36:1, Цецн селвгүд 23:17, Цецн селвгүд 24:1

+ 24:20 Йов 18:5-6, Йов 21:17, Цецн селвгүд 13:9

+ 24:21 1 Пётр 2:17

+ 24:23 Левит 19:15, Давтх Закан 1:17, Давтх Закан 16:19, Цецн селвгүд 18:5, Цецн селвгүд 28:21

+ 24:24 Нүүдл 23:7, Цецн селвгүд 17:15,

+ 24:28 Нүүдл 20:16, Цецн селвгүд 19:5, Цецн селвгүд 25:18

+ 24:29 Цецн селвгүд 20:22

+ 24:34 Цецн селвгүд 6:10-11, Цецн Ухана Багш 4:5

+ 25:1 Цецн селвгүд 1:1, Цецн селвгүд 10:1,

+ 25:2 Давтх Закан 29:29

+ 25:5 Цецн селвгүд 16:12

+ 25:6 Лук. 14:8-11

+ 25:11 Цецн селвгүд 15:23

+ 25:12 Псалмс 140:5

+ 25:13 Цецн селвгүд 13:17

+ 25:14 Иуд. 1:12

+ 25:16 Цецн селвгүд 27:7

+ 25:18 Нүүдл 20:16, Цецн селвгүд 12:18, Цецн селвгүд 19:5, Цецн селвгүд 24:28

+ 25:21 Мат. 5:44

+ 25:22 Псалмс 139:11, Рим. 12:20

+ 25:24 Цецн селвгүд 19:13, Цецн селвгүд 21:9, Цецн селвгүд 21:19

+ 25:25 Цецн селвгүд 15:30

+ 26:1 Цецн селвгүд 17:7, Цецн селвгүд 19:10, Цецн селвгүд 26:8

+ 26:2 Числа 23:8, Давтх Закан 23:5

+ 26:3 Псалмс 31:9, Псалмс 31:9, Цецн селвгүд 10:13, Цецн селвгүд 19:29

+ 26:5 Мат. 21:24-27

+ 26:8 Цецн селвгүд 26:1

+ 26:11 2 Пётр 2:22

+ 26:12 Цецн селвгүд 28:11, Цецн селвгүд 29:20

+ 26:13 Цецн селвгүд 22:13

+ 26:15 Цецн селвгүд 15:19, Цецн селвгүд 19:24

+ 26:20 Цецн селвгүд 16:28, Цецн селвгүд 22:10

+ 26:22 Цецн селвгүд 18:8

+ 26:23 Псалмс 28:3, Мат. 23:27

+ 26:27 Псалмс 7:16, Цецн Ухана Багш 10:8,

+ 27:1 Лук. 12:19-20, Яков 4:13-14

+ 27:3 Йов 6:3

+ 27:4 Цецн селвгүд 6:34

+ 27:5 Цецн селвгүд 28:23

+ 27:6 Псалмс 140:5

+ 27:7 Цецн селвгүд 25:16

+ 27:10 Цецн селвгүд 17:17

+ 27:11 Псалмс 118:42

+ 27:12 Цецн селвгүд 22:3

+ 27:13 Цецн селвгүд 20:16

+ 27:15 Цецн селвгүд 19:13, Цецн селвгүд 21:9, Цецн селвгүд 25:24

+ 27:18 1Кор. 9:7

+ 27:20 Цецн селвгүд 15:11, Цецн Ухана Багш 1:8, Цецн Ухана Багш 4:8

+ 27:21 Цецн селвгүд 17:3

+ 27:24 Цецн селвгүд 23:5, 1 Тимофей 6:17

+ 28:1 Левит 26:17, Левит 26:8,

+ 28:3 Мат. 18:30

+ 28:6 Цецн селвгүд 19:1

+ 28:8 Нүүдл 22:25, Цецн селвгүд 13:22

+ 28:9 Псалмс 65:18, Цецн селвгүд 15:8

+ 28:10 Псалмс 7:16, Цецн селвгүд 26:27

+ 28:11 Цецн селвгүд 26:12

+ 28:12 Цецн селвгүд 11:10, Йов 24:4, Цецн селвгүд 28:28, Цецн селвгүд 29:2

+ 28:13 Йов 31:33, 1Иох. 1:9

+ 28:15 Цецн селвгүд 19:12

+ 28:17 Эклц 4:12, Эклц 9:6

+ 28:18 Цецн селвгүд 10:9

+ 28:19 Цецн селвгүд 12:11

+ 28:20 Цецн селвгүд 19:2, Цецн селвгүд 21:5, Цецн селвгүд 23:4

+ 28:21 Цецн селвгүд 18:5, Цецн селвгүд 24:23,

+ 28:22 Цецн селвгүд 22:16

+ 28:23 Цецн селвгүд 29:5, Цецн селвгүд 27:5

+ 28:24 Нүүдл 20:12

+ 28:25 Цецн селвгүд 13:10, Цецн селвгүд 15:18

+ 28:27 Давтх Закан 15:7-8, Цецн селвгүд 19:17

+ 28:28 Цецн селвгүд 28:12

+ 29:1 Цецн селвгүд 1:25, Цецн селвгүд 6:15

+ 29:2 Цецн селвгүд 11:10, Цецн селвгүд 28:12, Цецн селвгүд 28:28

+ 29:3 Цецн селвгүд 10:1, Цецн селвгүд 15:20, Лук. 15:13, Лук. 15:30

+ 29:5 Цецн селвгүд 28:23

+ 29:6 Псалмс 9:16

+ 29:7 Псалмс 40:2

+ 29:8 Цецн селвгүд 11:11

+ 29:10 Эклц 4:5, Эклц 4:8

+ 29:11 Йов 5:2, Цецн селвгүд 12:16

+ 29:13 Цецн селвгүд 22:2

+ 29:14 Псалмс 71:4, Цецн селвгүд 16:12

+ 29:15 Цецн селвгүд 10:1, Цецн селвгүд 17:25

+ 29:16 Псалмс 36:34, Псалмс 90:8, Псалмс 91:12

+ 29:17 Цецн селвгүд 13:24

+ 29:18 Псалмс 73:9, Нүүдл 32:25

+ 29:20 Цецн селвгүд 26:12

+ 29:22 Цецн селвгүд 15:18

+ 29:23 Цецн селвгүд 11:2, Цецн селвгүд 16:18, Цецн селвгүд 18:12, Цецн селвгүд 15:33, Цецн селвгүд 18:12

+ 29:24 Левит 5:1,

+ 29:25 Лук. 12:4

+ 29:26 Цецн селвгүд 19:6

+ 30:4 Иох. 3:13, Йов 28:26,

+ 30:5 Псалмс 11:7, Псалмс 17:31, Псалмс 3:3, Цецн селвгүд 2:7

+ 30:6 Давтх Закан 4:2, Давтх Закан 12:32, Апокал. 22:18

+ 30:8 Мат. 6:11, 1 Тимофей 6:8

+ 30:9 Давтх Закан 8:12-14, Давтх Закан 31:20, Псалмс 77:11, Псалмс 105:21,

+ 30:10 Цецн Ухана Багш 7:21

+ 30:11 Нүүдл 21:17, Цецн селвгүд 20:20

+ 30:12 Цецн селвгүд 16:2

+ 30:13 Псалмс 100:5

+ 30:14 Йов 29:17, Псалмс 13:4

+ 30:17 Эклц 9:22, Цецн селвгүд 20:20

+ 30:18 Цецн селвгүд 6:16

+ 30:22 Цецн селвгүд 19:10

+ 30:25 Цецн селвгүд 6:6-8

+ 30:32 Йов 21:5,

+ 31:3 Давтх Закан 17:17, Цецн селвгүд 7:26

+ 31:4 Цецн селвгүд 20:1, Цецн Ухана Багш 10:17, Епесинхн 5:18

+ 31:6 Псалмс 103:15

+ 31:8 Йов 29:12, Йов 29:15

+ 31:9 Левит 19:15, Давтх Закан 1:16, Давтх Закан 16:18-19

+ 31:10 Рут 3:11, Цецн селвгүд 12:4, Цецн селвгүд 3:15

+ 31:15 Цецн селвгүд 20:13

+ 31:20 Давтх Закан 15:7-8, Цецн селвгүд 22:9

+ 31:31 Цецн селвгүд 11:16

+ 1:1 Цецн Ухана Багш 1:12, Цецн Ухана Багш 7:27, Цецн Ухана Багш 12:8-10

* 1:2 «Тус уга» – еврей келәр бичгдсн Библьд «үләлһн» эс гиҗ «гиигн» гидг чинртә.

+ 1:2 Йов 7:6, Псалмс 38:6-7, Псалмс 143:4, Цецн Ухана Багш 8:8, Рим. 8:20

+ 1:3 Цецн Ухана Багш 2:11, Цецн Ухана Багш 3:9, Цецн Ухана Багш 5:15

+ 1:4 Псалмс 103:5, Псалмс 118:90

+ 1:5 Псалмс 18:6

+ 1:7 Псалмс 103:8-9

+ 1:8 Цецн селвгүд 27:20

+ 1:9 Цецн Ухана Багш 3:15

+ 1:11 Цецн Ухана Багш 2:16

+ 1:13 Цецн Ухана Багш 2:26, Цецн Ухана Багш 3:10

* 1:14 Эс гиҗ: «цугтан сальк көөлдән» – еврей келәр «седклин зовлң» гидг чинр бас зүүнә.

+ 1:15 Цецн Ухана Багш 7:13

+ 1:16 Цецн Ухана Багш 2:9

+ 1:18 Цецн Ухана Багш 12:12

+ 2:2 Цецн селвгүд 14:13

+ 2:4 Соломона хамгин сән дун 8:11

+ 2:5 Соломона хамгин сән дун 4:16

* 2:8 Нәрзоогин төлә хаана бәрҗәх гергчүд. Теднлә хаадуд ханьцдго, гермал боллһн угаһар бәәдг бәәҗ.

+ 2:9 Цецн Ухана Багш 1:16

+ 2:11 Цецн Ухана Багш 1:3, Цецн Ухана Багш 3:9, Цецн Ухана Багш 5:15

+ 2:14 Псалмс 48:11, Цецн Ухана Багш 3:19, Цецн Ухана Багш 9:2

+ 2:16 Цецн Ухана Багш 1:11

+ 2:18 Псалмс 38:7, Псалмс 48:11

+ 2:23 Йов 14:1

+ 2:24 Цецн Ухана Багш 3:12-13, Цецн Ухана Багш 5:18, Цецн Ухана Багш 8:15, Цецн Ухана Багш 5:18

+ 2:26 Цецн Ухана Багш 1:13

+ 3:2 Евр. 9:27

+ 3:4 Рим. 12:15

+ 3:7 Эклц 37:29,

+ 3:9 Цецн Ухана Багш 1:3, Цецн Ухана Багш 2:11, Цецн Ухана Багш 5:15

+ 3:10 Эклц 3:19, Цецн Ухана Багш 1:13, Цецн Ухана Багш 2:26

+ 3:11 Цецн Ухана Багш 8:17

+ 3:12 Цецн Ухана Багш 2:24

+ 3:13 Цецн Ухана Багш 2:24, Цецн Ухана Багш 5:19

+ 3:15 Цецн Ухана Багш 1:9

+ 3:17 Мат. 16:27, 2Кор. 5:10

+ 3:18 Псалмс 48:13, Псалмс 48:21, Псалмс 72:22

+ 3:19 Псалмс 48:11, Цецн Ухана Багш 2:14, Цецн Ухана Багш 9:2

+ 3:20 Эклц 3:19, Цецн Ухана Багш 12:7

+ 3:22 Цецн Ухана Багш 2:24

+ 4:1 Цецн Ухана Багш 9:11, Йов 35:9, Цецн Ухана Багш 5:7

+ 4:2 Йов 3:22, Цецн Ухана Багш 7:1

+ 4:3 Йов 3:16, Цецн Ухана Багш 6:3

+ 4:5 Цецн селвгүд 6:10-11, Цецн селвгүд 24:33-34

+ 4:6 Цецн селвгүд 15:16

+ 4:8 Цецн Ухана Багш 1:8

+ 4:14 Эклц 41:14, Эклц 41:41-43

+ 4:17 Цецн селвгүд 15:8

+ 5:1 Мат. 6:7

+ 5:2 Цецн селвгүд 10:19

+ 5:3 Псалмс 49:14

+ 5:4 Левит 5:4, Числа 30:3, Давтх Закан 23:21, Цецн селвгүд 20:25

+ 5:5 Деян. 5:4

+ 5:6 Цецн Ухана Багш 12:13

+ 5:7 Йов 35:9, Цецн Ухана Багш 3:16, Цецн Ухана Багш 4:1

+ 5:12 Цецн Ухана Багш 6:1

+ 5:14 Йов 1:21

+ 5:15 Цецн Ухана Багш 1:3, Цецн Ухана Багш 2:11, Цецн Ухана Багш 3:9

+ 5:18 Цецн Ухана Багш 2:24

+ 6:1 Цецн Ухана Багш 5:12

+ 6:2 Псалмс 16:14, Псалмс 72:7, Лук. 12:20

+ 6:3 Йов 3:16, Цецн Ухана Багш 4:3

+ 6:7 Цецн селвгүд 16:26

+ 6:8 Цецн Ухана Багш 2:15

+ 6:10 Цецн Ухана Багш 1:10, Цецн Ухана Багш 3:15, Йов 9:32, Рим. 9:20

+ 6:11 Цецн Ухана Багш 5:2

+ 6:12 Йов 8:9, Йов 14:2

+ 7:1 Цецн селвгүд 22:1, Цецн Ухана Багш 4:2

+ 7:2 Псалмс 89:12

+ 7:3 Мат. 5:4, Лук. 6:21, 2Кор. 7:10

+ 7:5 Цецн селвгүд 15:31-32

+ 7:7 Давтх Закан 16:19, Цецн селвгүд 17:8

+ 7:8 Цецн селвгүд 14:29

+ 7:13 Йов 12:14, Цецн Ухана Багш 1:15

+ 7:15 Цецн Ухана Багш 8:14

+ 7:17 Цецн селвгүд 10:27

+ 7:19 Цецн селвгүд 21:22, Цецн Ухана Багш 9:16, Цецн Ухана Багш 9:18

+ 7:20 Псалмс 142:2, Цецн селвгүд 20:9, Яков 3:2, 1Иох. 1:8-10, Рим. 3:10

+ 7:21 Цецн селвгүд 30:10

+ 7:24 Йов 28:12

+ 7:25 Цецн Ухана Багш 1:17

+ 7:26 Цецн селвгүд 5:4, Цецн селвгүд 22:14, Цецн селвгүд 23:27

+ 7:29 Эклц 1:27, Эклц 3:6-7

+ 8:3 Цецн Ухана Багш 10:4

+ 8:4 Йов 9:12,

* 8:8 Эс гиҗ сүмсиг.

+ 8:9 Цецн Ухана Багш 3:16, Цецн Ухана Багш 4:1

* 8:10 Һол сүм еврей келәр әрүн һазр.

+ 8:13 Йов 14:2, Цецн Ухана Багш 6:12

+ 8:14 Цецн Ухана Багш 7:15

+ 8:15 Цецн Ухана Багш 2:24

+ 8:16 Псалмс 126:2

+ 8:17 Цецн Ухана Багш 3:11

+ 9:2 Йов 9:22, Псалмс 48:11, Цецн Ухана Багш 2:14, Цецн Ухана Багш 3:19, Йов 9:22

+ 9:5 Йов 14:21, Псалмс 30:13, Псалмс 87:13,

+ 9:7 Цецн Ухана Багш 2:24

+ 9:10 Псалмс 6:6,

+ 9:12 Цецн селвгүд 7:23

+ 9:16 Цецн Ухана Багш 7:19

+ 10:4 Цецн Ухана Багш 8:3

+ 10:7 Цецн селвгүд 19:10

+ 10:8 Псалмс 7:16, Цецн селвгүд 26:27

+ 10:9 Давтх Закан 19:5

+ 10:12 Псалмс 63:8, Цецн селвгүд 18:7

+ 10:14 Цецн селвгүд 15:2

* 10:16 Эс гиҗ: «уйн наста көвүдәс».

+ 10:17 Цецн селвгүд 31:4

+ 10:19 Псалмс 103:15, Цецн Ухана Багш 7:12

+ 10:20 Нүүдл 22:28

+ 11:5 Псалмс 138:15

+ 11:9 Цецн Ухана Багш 2:10, Цецн Ухана Багш 9:7, Йов 31:7, Цецн Ухана Багш 12:14, 2Кор. 5:10

+ 12:4 Псалмс 140:3,

+ 12:5 Йов 17:13,

+ 12:7 Эклц 2:7, Эклц 3:19, Псалмс 89:4, Цецн Ухана Багш 3:20, Числа 16:22, Йов 34:14-15

+ 12:8 Цецн Ухана Багш 1:2

+ 12:9 Цецн селвгүд 1:1

* 12:11 «Хөөч» гисн үг Израилин Хөөч Бурхн гисн чинртә, эс гиҗ эн Цецн Ухана Багш Соломон хан гисн чинртә.

+ 12:11 Псалмс 22:1, Псалмс 79:2, Иох. 10:11

+ 12:12 Цецн Ухана Багш 1:18

+ 12:13 Давтх Закан 6:2, Цецн Ухана Багш 5:6

+ 12:14 1Кор. 4:5, Цецн Ухана Багш 11:9, 2Кор. 5:10, Рим. 2:15-16

* 1:1 [] – иим темдгтә үгмүд евреймүдин бичврт уга. Энүг умшачнрт цәәлһхин төлә немҗ бичгдв.

+ 1:1 Соломона хамгин сән дун 4:10

+ 1:2 Цецн Ухана Багш 7:1

+ 1:3 Псалмс 118:32, Псалмс 44:14-15

* 1:4 Аравийин ар үзгин күчтә отг.

+ 1:4 Соломона хамгин сән дун 2:14, Соломона хамгин сән дун 4:3, Соломона хамгин сән дун 6:4, Псалмс 119:5,

+ 1:6 Псалмс 22:1, Псалмс 79:2, Цецн Ухана Багш 12:11, Иох. 10:11

+ 1:7 Соломона хамгин сән дун 5:9, Соломона хамгин сән дун 6:1

* 1:11 Индийд урһдг өвсн. Энүнә уңгас каңкнсн үнртә тос кенә.

+ 1:11 Соломона хамгин сән дун 4:13-14

* 1:12 Мирр – каңкнсн үнртә салм.

+ 1:12 Псалмс 44:9, Иох. 19:39

+ 1:13 Соломона хамгин сән дун 4:13

+ 1:14 Соломона хамгин сән дун 4:1, Соломона хамгин сән дун 5:12

* 2:1 Шарон – Израилин орн-нутгин барун бийд бәәх тегш һазр.

+ 2:1 Деян. 9:35

+ 2:5 Соломона хамгин сән дун 5:8

+ 2:6 Давтх Закан 33:27, Соломона хамгин сән дун 8:3

+ 2:7 Соломона хамгин сән дун 3:5, Соломона хамгин сән дун 5:8, Соломона хамгин сән дун 8:4

+ 2:9 Соломона хамгин сән дун 8:14

+ 2:14 Псалмс 73:19,

+ 2:16 Соломона хамгин сән дун 7:11, Соломона хамгин сән дун 6:3

+ 2:17 Соломона хамгин сән дун 4:6

+ 3:1 Соломона хамгин сән дун 5:6

+ 3:3 Соломона хамгин сән дун 5:7

+ 3:4 Соломона хамгин сән дун 8:2

+ 3:5 Соломона хамгин сән дун 5:8, Соломона хамгин сән дун 8:4

+ 3:6 Соломона хамгин сән дун 8:5, Соломона хамгин сән дун 4:6, Соломона хамгин сән дун 4:14

+ 3:8 Псалмс 44:4, Псалмс 90:5

+ 4:1 Соломона хамгин сән дун 6:7, Соломона хамгин сән дун 1:14, Соломона хамгин сән дун 5:12, Соломона хамгин сән дун 6:5

+ 4:2 Соломона хамгин сән дун 6:6

+ 4:3 Соломона хамгин сән дун 6:7

+ 4:5 Соломона хамгин сән дун 7:4

+ 4:6 Соломона хамгин сән дун 2:17, Соломона хамгин сән дун 3:6

+ 4:8 Давтх Закан 3:9

+ 4:9 Соломона хамгин сән дун 5:1, Соломона хамгин сән дун 5:2

+ 4:10 Соломона хамгин сән дун 1:1

+ 4:11 Цецн селвгүд 24:13

+ 4:13 Соломона хамгин сән дун 1:11, Соломона хамгин сән дун 1:13

+ 4:15 Цецн селвгүд 5:15-18

+ 4:16 Цецн Ухана Багш 2:5

+ 5:1 Соломона хамгин сән дун 4:9, Соломона хамгин сән дун 4:14, Цецн селвгүд 9:5

+ 5:2 Апокал. 3:20

+ 5:6 Цецн селвгүд 1:28

+ 5:7 Соломона хамгин сән дун 3:3

+ 5:8 Соломона хамгин сән дун 2:5, Соломона хамгин сән дун 2:7, Соломона хамгин сән дун 3:5, Соломона хамгин сән дун 8:4

+ 5:9 Соломона хамгин сән дун 1:7, Соломона хамгин сән дун 6:1

+ 5:12 Соломона хамгин сән дун 1:14, Соломона хамгин сән дун 4:1

+ 6:1 Соломона хамгин сән дун 1:7, Соломона хамгин сән дун 5:9

+ 6:2 Соломона хамгин сән дун 4:16, Соломона хамгин сән дун 5:1

+ 6:3 Соломона хамгин сән дун 7:10, Соломона хамгин сән дун 2:16

+ 6:5 Соломона хамгин сән дун 4:1

+ 6:6 Соломона хамгин сән дун 4:2

+ 6:7 Соломона хамгин сән дун 4:3

+ 6:11 Соломона хамгин сән дун 7:13

+ 7:4 Соломона хамгин сән дун 4:5

+ 7:11 Соломона хамгин сән дун 2:16

+ 7:13 Соломона хамгин сән дун 6:11

* 7:14 Мандрагор – күүг диинрүлдг олн җилд урһдг иш уга өвсн.

+ 8:2 Соломона хамгин сән дун 3:4, Цецн селвгүд 9:2, Соломона хамгин сән дун 5:1

+ 8:3 Соломона хамгин сән дун 2:6

+ 8:4 Соломона хамгин сән дун 2:7, Соломона хамгин сән дун 3:5, Соломона хамгин сән дун 5:8

+ 8:5 Соломона хамгин сән дун 3:6

+ 8:6 Рим. 8:35, Цецн селвгүд 6:34, Давтх Закан 4:24

+ 8:11 Цецн Ухана Багш 2:4

+ 8:12 Цецн селвгүд 27:18

+ 8:14 Соломона хамгин сән дун 2:9, Соломона хамгин сән дун 2:17

+ 1:4 Псалмс 106:25

+ 1:5 Деян. 27:18

+ 1:6 Йона 3:9

+ 1:9 Псалмс 94:5, Псалмс 145:6

+ 1:14 Давтх Закан 21:8

+ 1:15 Псалмс 64:8

+ 2:1 Мат. 12:40, Мат. 16:4

+ 2:3 Псалмс 3:5, Псалмс 17:7, Псалмс 117:5

+ 2:4 Псалмс 87:7, Йов 22:11, Псалмс 17:5, Псалмс 41:7, Псалмс 68:3

+ 2:6 Псалмс 17:5

+ 2:8 Псалмс 17:7

+ 2:9 Псалмс 31:7

+ 2:10 Псалмс 49:14, Псалмс 3:9

+ 3:2 Йона 1:1-2

* 3:5Шүрүн эдәр уйсн хувц өмсхләрн, Бурхнас гемән эрх темдг.

+ 3:6 Йов 2:8,

+ 3:9 Йона 1:6

+ 3:10 Нүүдл 32:14,

+ 4:2 Нүүдл 34:6

+ 4:3 Числа 11:15, Йов 6:9

* 4:11Сән му хойриг йилһҗ чаддго әмтн, маһд.

• 1:1 Лук. 3:23-28

+ 1:1 Эклц 22:18,

+ 1:2 Эклц 21:3, Эклц 25:6, Эклц 29:35

+ 1:3 Эклц 38, Числа 26:21,

+ 1:4 Рут 4:18-22

+ 1:16 Лук. 1:27

• 1:18 Лук. 2:1-7

+ 1:18 Лук. 1:27, Лук. 1:35

+ 1:19 Давтх Закан 22:23-24, Давтх Закан 24:1

+ 1:21 Лук. 1:31, Деян. 4:12, Деян. 13:38

+ 1:22 Мат. 2:14, Мат. 4:14, Мат. 21:4, Мат. 26:56, Марк 14:49, Иох. 19:36,

+ 2:1 Лук. 1:5, Лук. 2:4-7, Иох. 7:42

+ 2:2 Числа 24:17

* Мирр – каңкнсн үнртә салм.

+ 2:11 Нүүдл 30:23, Соломона хамгин сән дун 3:6, Иох. 19:39

+ 2:12 Эклц 20:6

+ 2:15 Мат. 1:22

+ 2:17 Мат. 27:9

+ 2:23 Лук. 1:26, Лук. 2:39, Иох. 1:45

• 3:1 Марк 1:1-8, Лук. 3:1-9, Лук. 3:15-17, Иох. 1:19-28

+ 3:1 Лук. 1:80, Иох. 1:6

+ 3:2 Марк 1:15

+ 3:4 Левит 11:22,

+ 3:6 Деян. 19:18

+ 3:7 Мат. 12:34, Мат. 23:33, Рим. 5:9, 1 Тесалоникинхн 1:10

+ 3:9 Иох. 8:33

+ 3:10 Мат. 7:19

+ 3:11 Иох. 1:15, Деян. 2:3

+ 3:12 Мат. 13:30, Евр. 6:8

• 3:13 Марк 1:9-11, Лук. 3:21-22

+ 3:16 Деян. 7:56, Иох. 1:32-33

+ 3:17 Марк 9:7, Иох. 12:28, Мат. 17:5, 2 Пётр 1:17

• 4:1 Марк 1:12-13, Лук. 4:1-13

+ 4:2 Давтх Закан 9:9, Мат. 21:18

+ 4:3 1 Тесалоникинхн 3:5

+ 4:4 Давтх Закан 8:3

+ 4:6 Псалмс 90:11-12, Иох. 7:4

+ 4:7 Давтх Закан 6:16

+ 4:10 Мат. 16:23, Давтх Закан 6:13

+ 4:11 Лук. 22:43

• 4:12 Марк 1:14-15, Лук. 4:14-15

+ 4:12 Мат. 14:3

+ 4:13 Мат. 2:23, Марк 1:21

+ 4:14 Мат. 1:23

• 4:18 Марк 1:16-20, Лук. 5:1-11

+ 4:18 Иох. 1:40-42

+ 4:19 Мат. 13:47

+ 4:20 Мат. 19:27

• 4:23 Лук. 6:17-19

+ 4:23 Марк 1:39

+ 4:24 Лук. 2:2

+ 4:25 Марк 5:20, Марк 7:31

• 5:3 Лук. 6:20-23

+ 5:4 Цецн Ухана Багш 7:3, 2Кор. 7:10, Апокал. 21:4

+ 5:5 Псалмс 36:11, Цецн селвгүд 2:21

+ 5:6 Псалмс 41:2, Иох. 7:37

+ 5:7 Цецн селвгүд 19:17, Лук. 6:36

+ 5:8 Псалмс 23:4, Псалмс 50:12, 1Иох. 3:2, Евр. 12:14, Апокал. 22:4

+ 5:9 Яков 3:18, 2 Тимофей 2:22, Иох. 1:12, 1Иох. 3:1, 1Иох. 5:1, Рим. 8:14

+ 5:11 Яков 1:2, 1 Пётр 4:14

+ 5:12 Деян. 5:41, Яков 1:2, Рим. 5:3, 2Кор. 12:10, Евр. 10:34

• 5:13 Марк 9:50, Лук. 14:34-35

+ 5:14 Епесинхн 5:8

+ 5:15 Марк 4:21, Лук. 8:16, Лук. 11:33

+ 5:16 1 Пётр 2:12, 2Кор. 9:13

+ 5:17 Рим. 3:31, Рим. 10:4

+ 5:18 Лук. 16:17

+ 5:19 Мат. 11:11, Мат. 18:4

+ 5:20 Иох. 3:5

+ 5:21 Нүүдл 20:13

+ 5:22 1Иох. 3:15

+ 5:25 Цецн селвгүд 25:8, Лук. 12:58-59

+ 5:27 Нүүдл 20:14

+ 5:28 Йов 31:1, Цецн селвгүд 6:25

+ 5:30 Мат. 18:8-9, Марк 9:43-44

• 5:31 Мат. 19:9, Марк 10:11-12, Лук. 16:18

+ 5:31 Давтх Закан 24:1-3

+ 5:32 Рим. 7:3, 1Кор. 7:10-11

+ 5:33 Числа 30:3, Давтх Закан 23:21

+ 5:34 Деян. 7:49

+ 5:35 Псалмс 98:5, Псалмс 47:3

+ 5:37 Яков 5:12

• 5:38 Лук. 6:27-36

+ 5:38 Нүүдл 21:23-25, Левит 24:19-20, Давтх Закан 19:21

+ 5:39 1 Пётр 2:23, Рим. 12:17, 1Кор. 6:7

+ 5:42 Давтх Закан 15:7-8, Цецн селвгүд 21:26

+ 5:43 Левит 19:18

+ 5:44 Рим. 12:20, Лук. 23:34, Деян. 7:60, 1 Пётр 3:9, Рим. 12:14

+ 5:45 Йов 25:3, Деян. 14:17

+ 5:48 Левит 19:2, Давтх Закан 18:13, Давтх Закан 32:4, Псалмс 17:31, Мат. 19:21, Яков 1:4, Епесинхн 5:1, Кол. 1:28

+ 6:1 1Иох. 2:29

+ 6:2 Лук. 6:24

• 6:5 Лук. 11:2-4

+ 6:5 Лук. 18:11

+ 6:7 Цецн Ухана Багш 5:1

+ 6:10 Мат. 26:42

+ 6:11 Цецн селвгүд 30:8

+ 6:13 Мат. 26:41, Иох. 17:15, 2 Тесалоникинхн 3:3

+ 6:14 Марк 11:25-26, Епесинхн 4:32, Кол. 3:13

+ 6:15 Мат. 18:35, Яков 2:13

• 6:19 Лук. 11:34-36, Лук. 12:22-34

+ 6:19 Цецн селвгүд 23:4, 1 Тимофей 3:3, 1 Тимофей 6:9, Евр. 13:5, Яков 5:2-3

+ 6:20 Мат. 19:21, 1 Пётр 1:4

* Нүдн цевр – өгәнч күн.

* Нүдн бузр – хатуч күн.

+ 6:24 Лук. 16:13

+ 6:25 Пилипинхн 4:6, 1 Пётр 5:7

+ 6:26 Мат. 10:31, Мат. 12:12

+ 6:30 Мат. 8:26, Мат. 14:31, Мат. 16:8

+ 6:33 Псалмс 36:4

• 7:1 Лук. 6:37-38, Лук. 6:41-42

+ 7:1 Рим. 14:10, 1Кор. 4:5, Яков 4:12

+ 7:2 Марк 4:24, Рим. 2:1

+ 7:6 Мат. 15:26

• 7:7 Лук. 11:9-13

+ 7:8 Цецн селвгүд 8:17, Мат. 18:19, Мат. 21:22, Марк 11:24, Иох. 14:13-14, 1Иох. 3:22, 1Иох. 5:14

+ 7:11 Эклц 6:5, Мат. 12:34

+ 7:12 Лук. 6:31, Мат. 22:40, Һалатьянхн 5:14

• 7:13 Лук. 13:24

+ 7:14 Псалмс 15:11

• 7:15 Лук. 6:43-44, Лук. 13:25-27

+ 7:15 Давтх Закан 13:1-3, Мат. 24:11, Марк 13:22, Деян. 13:6, 2 Пётр 2:1, 1Иох. 4:1, Деян. 20:29

+ 7:16 Яков 2:18

+ 7:17 Мат. 12:33-35

+ 7:19 Мат. 3:10

+ 7:22 Мат. 25:11, Лук. 6:46, Иох. 13:13, Марк 9:38, Лук. 9:49

+ 7:23 Псалмс 6:9, Мат. 25:41

• 7:24 Лук. 6:47-49

+ 7:27 Цецн селвгүд 10:25

+ 7:29 Марк 1:22, Лук. 4:32

• 8:1 Марк 1:40-45, Лук. 5:12-16

+ 8:2 Левит 13:3, Числа 12:10, Марк 9:22

+ 8:4 Мат. 9:30, Мат. 17:9, Марк 1:34, Левит 14:1-32, Лук. 17:14

• 8:5 Лук. 7:1-10

+ 8:8 Псалмс 106:20

+ 8:10 Деян. 10:2

+ 8:11 Лук. 13:29, Лук. 16:23, Епесинхн 3:6

+ 8:12 Мат. 13:42, Мат. 22:13, Мат. 22:30, Мат. 24:51, Мат. 25:13, Лук. 13:28

+ 8:13 Мат. 9:29, Иох. 4:53

• 8:14 Марк 1:29-34, Лук. 4:38-41

+ 8:14 1Кор. 9:5

+ 8:15 Марк 5:41, Марк 9:27, Деян. 3:7, Деян. 9:41

• 8:18 Лук. 9:57-62

+ 8:18 Марк 4:35, Лук. 8:22

• 8:23 Марк 4:35-41, Лук. 8:22-25

+ 8:26 Мат. 6:30, Псалмс 64:8, Псалмс 88:10, Псалмс 103:7

• 8:28 Марк 5:1-20, Лук. 8:26-39

+ 8:29 Марк 1:23-24, Лук. 4:34

+ 8:34 Лук. 5:8, Деян. 16:39

• 9:1 Марк 2:1-12, Лук. 5:17-26

+ 9:1 Мат. 4:13

+ 9:2 Марк 6:55, Мат. 8:10, Марк 10:52, Лук. 7:48

+ 9:3 Левит 24:16, Мат. 26:65, Иох. 10:33

• 9:9 Марк 2:13-17, Лук. 5:27-32

+ 9:11 Мат. 11:19, Лук. 15:2

+ 9:13 Лук. 15:7, 1 Тимофей 1:15

• 9:14 Марк 2:18-22, Лук. 5:33-39

+ 9:14 Мат. 11:2, Мат. 14:12, Лук. 11:1, Иох. 1:35, Лук. 18:12

+ 9:15 Мат. 25:1-13, Иох. 3:29, Апокал. 19:7, Апокал. 21:2, Марк 14:7, Лук. 17:22, Иох. 16:20

• 9:18 Марк 5:21-43, Лук. 8:40-56

+ 9:20 Левит 15:25

+ 9:21 Марк 3:10

+ 9:22 Марк 10:52, Лук. 7:50, Епесинхн 2:8

+ 9:24 Иох. 11:11

+ 9:25 Деян. 9:40, Марк 1:31, Марк 9:27, Деян. 3:7, Деян. 9:41

* Давидин көвүн гиснь – Давидин тохмта күн.

+ 9:27 Мат. 22:42, Лук. 1:32, Мат. 20:29-34

+ 9:29 Мат. 8:13

+ 9:30 Мат. 8:4, Мат. 12:16, Мат. 17:9, Марк 1:44

+ 9:31 Марк 1:45, Марк 7:36

+ 9:34 Мат. 10:25, Мат. 12:24

+ 9:36 Марк 8:2, Числа 27:17, Марк 6:34

+ 9:38 Лук. 10:2, Иох. 4:35

• 10:1 Марк 3:13-19, Марк 6:7-13, Лук. 6:12-16, Лук. 9:1-6, Лук. 10:1-12

+ 10:6 Псалмс 118:176, Мат. 15:24, 1 Пётр 2:25

+ 10:7 Мат. 3:2, Мат. 4:17

+ 10:8 Левит 13:3, Мат. 8:2, Деян. 20:35

+ 10:10 1 Тимофей 5:18

+ 10:14 Деян. 13:51

+ 10:15 Эклц 18:20, Эклц 19:24,

• 10:16 Марк 13:9-13, Лук. 12:2-12, Лук. 21:12-17

+ 10:16 Лук. 10:3, Эклц 3:1

+ 10:18 Деян. 17:6, Деян. 18:12, Деян. 24:1, Деян. 25:6, Псалмс 118:46

+ 10:20 Цецн селвгүд 16:1

+ 10:21 Мат. 24:10

+ 10:22 Мат. 24:9, Иох. 15:18, Яков 5:11, Һалатьянхн 6:9, Апокал. 2:10

+ 10:23 Деян. 8:1, Деян. 14:6

+ 10:24 Лук. 6:40, Иох. 13:16

+ 10:25 Мат. 9:34, Мат. 12:24

+ 10:26 Марк 4:21, Лук. 8:17, Лук. 12:2

+ 10:28 Псалмс 55:5, Псалмс 117:6, Цецн селвгүд 29:25,

+ 10:31 Мат. 6:26, Мат. 12:12

+ 10:32 Рим. 10:9, Апокал. 3:5

+ 10:33 Мат. 25:12, 1Иох. 2:23, 2 Тимофей 2:12

• 10:34 Лук. 12:51-53, Лук. 14:26-27

+ 10:34 Деян. 14:4

* Кирс – кү цааҗллһна зер-зев.

+ 10:38 Мат. 16:24-25, Марк 8:34-35, Лук. 9:23

+ 10:39 Иох. 12:25

+ 10:40 Мат. 25:40, Лук. 10:16, Иох. 12:44, Иох. 13:20, Һалатьянхн 4:14

+ 10:42 Марк 9:41, Евр. 6:10

• 11:1 Лук. 7:18-35

+ 11:2 Мат. 14:3, Лук. 3:19-20, Иох. 3:24, Иох. 4:25, Иох. 6:14, Иох. 11:27

+ 11:6 Иох. 6:61, Иох. 16:1

+ 11:7 Мат. 3:1

+ 11:9 Мат. 14:5, Мат. 21:26

+ 11:10 Нүүдл 23:20, Марк 1:2

+ 11:11 Лук. 1:15

+ 11:12 Лук. 16:16

+ 11:14 Мат. 17:12-13, Лук. 1:17

+ 11:15 Апокал. 2:7

+ 11:18 Мат. 3:4, Лук. 1:15

+ 11:19 Иох. 2:1, Иох. 12:2, Мат. 9:10-11

• 11:20 Лук. 10:13-15

+ 11:21 Марк 6:45, Марк 8:21, Марк 3:7

+ 11:22 Мат. 15:21

• 11:25 Лук. 10:21-22

+ 11:25 Йов 37:24,

+ 11:27 Иох. 13:3, Иох. 17:2, Иох. 6:46, Иох. 7:29, Иох. 8:19, Иох. 10:15

+ 11:28 Псалмс 54:23, Псалмс 67:20, Иох. 7:37

+ 11:30 1Иох. 5:3

• 12:1 Марк 2:23-28, Лук. 6:1-5

+ 12:1 Давтх Закан 23:25

+ 12:2 Нүүдл 20:8-10, Числа 15:32-36

+ 12:4 Нүүдл 25:30, Левит 24:5-9

+ 12:5 Числа 28:9

+ 12:6 Мат. 12:41

• 12:9 Марк 3:1-6, Лук. 6:6-11

+ 12:10 Лук. 11:54, Лук. 20:20

+ 12:12 Мат. 6:26, Мат. 10:31

+ 12:16 Мат. 8:4, Мат. 9:30

• 12:22 Марк 3:20-30, Лук. 11:14-23

+ 12:23 Мат. 9:27

* Баал-Зебүль гидг үг «батхна нойн» гиҗ орчулгдна; эн эрлгин талдан нерн.

+ 12:24 Мат. 9:34, Мат. 10:25

+ 12:27 Марк 9:38, Деян. 19:13

+ 12:30 Марк 9:40

+ 12:31 Марк 3:29, Лук. 12:10

+ 12:33 Мат. 7:17-20, Лук. 6:43-45

+ 12:34 Мат. 3:7, Мат. 23:33, Эклц 6:5, Мат. 7:11, Мат. 15:18, Яков 3:6

+ 12:35 Цецн селвгүд 12:5

+ 12:36 Цецн селвгүд 10:19, Рим. 14:12

+ 12:37 Мат. 5:22, Яков 3:2-12

• 12:38 Марк 8:11-12, Лук. 11:29-32

+ 12:38 1Кор. 1:22

+ 12:39 Мат. 16:4

+ 12:40 Йона 2:1

+ 12:41 Рим. 2:27, Йона 3:5, Мат. 12:6

• 12:43 Лук. 11:24-26

+ 12:45 2 Пётр 2:20

• 12:46 Марк 3:31-35, Лук. 8:19-21

+ 12:46 Мат. 13:55, Иох. 2:12, Иох. 7:3, Деян. 1:14, 1Кор. 9:5, Һалатьянхн 1:19

+ 12:50 Иох. 15:14, Евр. 2:11

• 13:1 Марк 4:1-9, Лук. 8:4-8

+ 13:9 Мат. 11:15

• 13:10 Марк 4:10-12, Лук. 8:9-10

+ 13:11 Мат. 19:11

+ 13:12 Цецн селвгүд 9:9, Мат. 25:29

+ 13:15 Иох. 12:40, Деян. 28:26-27

+ 13:16 Лук. 10:23-24

+ 13:17 Евр. 11:13, 1 Пётр 1:10-12

• 13:18 Марк 4:13-20, Лук. 8:11-15

+ 13:21 Һалатьянхн 1:6, Евр. 6:4

+ 13:22 Мат. 6:25, Марк 10:23, 1 Тимофей 6:10

+ 13:23 Иох. 15:5

+ 13:30 Мат. 3:12

• 13:31 Марк 4:30-34, Лук. 13:18-21

+ 13:32 Мат. 17:20, Лук. 17:6,

+ 13:33 1Кор. 5:6, Һалатьянхн 5:9

+ 13:35 Псалмс 77:2

+ 13:38 Иох. 8:44

+ 13:39 Апокал. 14:15-16

+ 13:41 Мат. 24:31

+ 13:42 Иох. 15:6, Апокал. 20:15, Мат. 8:12

+ 13:43 Цецн селвгүд 4:18, Мат. 11:15

+ 13:47 Мат. 4:19

+ 13:48 Иох. 21:11

+ 13:49 Мат. 25:32

+ 13:50 Мат. 8:12

• 13:53 Марк 6:1-6, Лук. 4:16-30

+ 13:54 Мат. 2:23, Лук. 2:39, Лук. 4:23, Марк 1:21

+ 13:55 Иох. 6:42, Мат. 12:46

+ 13:57 Мат. 11:6, Иох. 4:44

• 14:1 Марк 6:14-29, Лук. 9:7-9

+ 14:2 Мат. 16:14

+ 14:3 Мат. 4:12, Мат. 11:2, Лук. 3:19-20, Иох. 3:24

+ 14:4 Левит 18:16, Левит 20:21

+ 14:5 Мат. 11:9, Мат. 21:26

+ 14:12 Мат. 9:14

• 14:13 Марк 6:30-44, Лук. 9:10-17, Иох. 6:1-14

+ 14:21 Мат. 15:38

• 14:22 Марк 6:45-56, Иох. 6:15-21

+ 14:23 Марк 1:35, Лук. 4:42, Лук. 5:16

+ 14:26 Лук. 24:37

+ 14:31 Мат. 6:30

+ 14:33 Псалмс 2:7, Лук. 1:35

+ 14:34 Числа 34:11, Марк 6:53, Лук. 5:1

• 15:1 Марк 7:1-23

+ 15:2 Лук. 11:38

+ 15:3 Һалатьянхн 1:14

+ 15:4 Нүүдл 20:12, Нүүдл 21:17

+ 15:7 Мат. 23:13, Деян. 28:25

+ 15:9 Кол. 2:22

+ 15:11 Деян. 10:15

+ 15:13 Иуд. 1:12

+ 15:14 Мат. 23:16, Лук. 6:39

+ 15:18 Мат. 12:34, Яков 3:6

+ 15:19 Һалатьянхн 5:19-21, 1Кор. 6:9-10

• 15:21 Марк 7:24-30

* Давидин Көвүн гисн Давидин тохм.

+ 15:22 Мат. 9:27, Лук. 1:32

+ 15:24 Псалмс 118:176, Мат. 10:6, 1 Пётр 2:25

+ 15:26 Мат. 7:6

• 15:29 Марк 7:31

+ 15:32 Мат. 9:36

+ 15:38 Мат. 14:21

• 16:1 Марк 8:11-13, Лук. 12:54-56

+ 16:1 Мат. 3:7, 1Кор. 1:22

+ 16:4 Йона 2:1, Мат. 12:39

• 16:5 Марк 8:14-21

+ 16:6 Лук. 12:1, 1Кор. 5:7-8

+ 16:8 Мат. 6:30

+ 16:9 Мат. 14:13-21

+ 16:10 Мат. 15:36-37

• 16:13 Марк 8:27-30, Лук. 9:18-21

+ 16:14 Мат. 14:2,

+ 16:16 Псалмс 2:7

* Пётр – эн үг «чолун» гиҗ орчулгдна.

+ 16:17 1Кор. 2:13

+ 16:18 Марк 3:16, Иох. 1:42, Епесинхн 2:20

+ 16:20 Мат. 9:30

• 16:21 Марк 8:31, Лук. 9:22-27

+ 16:21 Лук. 17:25, Марк 9:31, Марк 10:34, Иох. 2:19

+ 16:23 Мат. 4:10, Пилипинхн 3:19

+ 16:24 Мат. 10:38-39

+ 16:25 Мат. 19:29

+ 16:26 Псалмс 48:8

+ 16:27 Давтх Закан 33:2, Мат. 24:30, Мат. 25:31, 1 Тесалоникинхн 4:16, Цецн Ухана Багш 3:17, Апокал. 2:23

+ 16:28 Мат. 24:34, Иох. 21:22

• 17:1 Марк 9:2-13, Лук. 9:28-36

+ 17:1 Марк 5:37, Марк 14:33

+ 17:2 Апокал. 1:16

+ 17:5 Мат. 3:17, Давтх Закан 18:15, 2 Пётр 1:17

+ 17:9 Мат. 8:4, Мат. 9:30, Марк 1:44

+ 17:13 Мат. 11:14, Лук. 1:17

• 17:14 Марк 9:14-29, Лук. 9:37-43

+ 17:18 Марк 1:26, Деян. 8:7

• 17:22 Марк 9:30-32, Лук. 9:43-45

+ 17:23 Мат. 16:21, Мат. 20:19

+ 17:24 Марк 9:33, Нүүдл 30:13, Нүүдл 38:26, Мат. 22:17

+ 17:27 Рим. 13:7

• 18:1 Марк 9:33-37, Марк 9:42-48, Лук. 9:46-48, Лук. 17:1-2

+ 18:3 1Кор. 14:20, Мат. 19:16

+ 18:5 Мат. 10:40, Лук. 10:16, Иох. 13:20

+ 18:7 Мат. 26:24

+ 18:8 Мат. 5:30, Мат. 25:41, Апокал. 20:10

+ 18:9 Мат. 5:29

• 18:10 Лук. 15:3-7

+ 18:14 Иох. 6:39

• 18:15 Лук. 17:3

+ 18:15 Левит 19:17, Яков 5:19, Һалатьянхн 6:1

+ 18:16 Давтх Закан 19:15, 2Кор. 13:1

+ 18:17 Мат. 5:46-47, Тит 3:10

+ 18:19 Мат. 7:7-8

+ 18:21 Лук. 17:4

+ 18:25 Левит 25:39-41,

+ 18:30 Цецн селвгүд 28:3

+ 18:35 Мат. 6:15, Яков 2:13

• 19:1 Марк 10:1-12

+ 19:4 Эклц 1:27

+ 19:5 Эклц 2:24, Епесинхн 5:31

+ 19:6 1Кор. 6:16, 1Кор. 7:10

+ 19:7 Давтх Закан 24:1

+ 19:9 Мат. 5:32, 1Кор. 7:10

+ 19:11 Марк 4:11, 1Кор. 7:7, 1 Тимофей 5:14

• 19:13 Марк 10:13-16, Лук. 18:15-17

+ 19:14 Мат. 18:3

• 19:16 Марк 10:17-31, Лук. 18:18-30

+ 19:16 Лук. 10:25

+ 19:17 Псалмс 105:1, Псалмс 118:68, Левит 18:5, Рим. 10:5, Һалатьянхн 3:12

+ 19:19 Нүүдл 20:12-16, Левит 19:18

+ 19:20 Пилипинхн 3:6

+ 19:21 Мат. 5:48, Лук. 12:33, Мат. 6:20, 1 Пётр 1:4

+ 19:23 Псалмс 48:7-8

+ 19:26 Эклц 18:14, Йов 42:2, Марк 14:36

+ 19:27 Мат. 4:20-22

+ 19:28 Мат. 16:27, Мат. 25:31, Лук. 22:30, 1Кор. 6:2, Апокал. 3:21

+ 19:29 Мат. 16:25

+ 19:30 Мат. 20:16, Лук. 13:30

+ 20:8 Левит 19:13, Давтх Закан 24:15

+ 20:16 Мат. 19:30, Лук. 13:30

• 20:17 Марк 10:32-34, Лук. 18:31-34

+ 20:19 Мат. 16:21, Мат. 17:23

• 20:20 Марк 10:35-45

+ 20:20 Мат. 10:2, Марк 1:19

+ 20:21 Мат. 19:28

+ 20:22 Мат. 26:39, Иох. 18:11

+ 20:26 1 Пётр 5:3, Мат. 23:11, Марк 9:35

+ 20:28 Иох. 13:4-5, Иох. 11:51, 1 Пётр 1:18-19, Рим. 4:25, Һалатьянхн 1:4, 1 Тимофей 2:6, Тит 2:14

• 20:29 Марк 10:46-52, Лук. 18:35-43

+ 20:30 Мат. 9:27-31

+ 20:34 Лук. 7:13

• 21:1 Марк 11:1-11, Лук. 19:28-38, Иох. 12:12-19

+ 21:1 Деян. 1:12

* Элҗгиг унад орҗ ирснь – эв авч ирснә темдг; мөриг унад орҗ ирсинь – дәәнә темдг.

+ 21:4 Иох. 12:15, Мат. 1:23, Мат. 26:56, Иох. 19:36

+ 21:9 Мат. 9:27, Псалмс 117:25-26, Псалмс 148:1, Мат. 23:39

+ 21:11 Лук. 7:16

• 21:12 Марк 11:15-19, Лук. 19:45-48, Иох. 2:13-22

+ 21:12 Левит 1:14, Левит 5:7, Левит 12:8, Лук. 2:24

+ 21:15 Мат. 9:27

+ 21:16 Лук. 19:39, Псалмс 8:2-3

+ 21:17 Лук. 19:29, Лук. 24:50, Иох. 11:18

• 21:18 Марк 11:12-14, Марк 11:20-24

+ 21:18 Мат. 4:2

+ 21:19 Мат. 24:32, Лук. 13:6

+ 21:21 Мат. 17:20, Яков 1:6, 1Кор. 13:2

+ 21:22 Мат. 7:8, Мат. 17:20, 1Кор. 13:2

• 21:23 Марк 11:27-33, Лук. 20:1-8

+ 21:23 Деян. 4:7

+ 21:25 Мат. 3:6, Лук. 7:30

+ 21:26 Мат. 11:9, Мат. 14:5

+ 21:32 Лук. 7:29

• 21:33 Марк 12:1-12, Лук. 20:9-19

+ 21:33 Псалмс 79:9, Соломона хамгин сән дун 8:11, Марк 13:34

+ 21:35 Мат. 22:6, Мат. 23:34, Евр. 11:36-37

+ 21:37 Мат. 3:17, Евр. 1:1

+ 21:38 Евр. 1:2

+ 21:39 Евр. 13:12

+ 21:41 Деян. 13:46

+ 21:42 Псалмс 117:22-23, Деян. 4:11, 1 Пётр 2:7

+ 21:46 Марк 11:18, Марк 11:32

• 22:1 Лук. 14:15-24

+ 22:1 Мат. 13:34

+ 22:2 Мат. 25:10, Апокал. 19:7, Апокал. 21:2

+ 22:6 Мат. 21:35, Мат. 23:34, Евр. 11:36-37

+ 22:7 Мат. 21:41

+ 22:8 Мат. 10:11, Деян. 13:46, Апокал. 3:4

+ 22:13 Мат. 8:12

• 22:15 Марк 12:13-17, Лук. 20:20-26

+ 22:15 Лук. 11:54

+ 22:16 Давтх Закан 10:17, Кол. 3:25

+ 22:17 Мат. 17:24-25

+ 22:18 Марк 7:6, Лук. 12:1

+ 22:21 Рим. 13:7

• 22:23 Марк 12:18-27, Лук. 20:27-40

+ 22:23 Деян. 4:1, Деян. 23:8

+ 22:24 Эклц 38:8, Давтх Закан 25:5

+ 22:32 Нүүдл 3:2, Нүүдл 3:6

• 22:34 Марк 12:28-34, Лук. 10:25-28

+ 22:37 Давтх Закан 6:5, Давтх Закан 11:13,

+ 22:39 Левит 19:18, Мат. 19:19

+ 22:40 Мат. 7:12, Һалатьянхн 5:14

• 22:41 Марк 12:35-37, Лук. 20:41-44

+ 22:42 Мат. 9:27

+ 22:44 Псалмс 109:1, Деян. 2:34-35

+ 22:46 Лук. 20:40

• 23:1 Марк 12:38-40, Лук. 11:37-52, Лук. 20:45-47

+ 23:3 Рим. 2:17-23

+ 23:5 Нүүдл 13:9, Давтх Закан 6:8, Давтх Закан 11:18, Числа 15:38

+ 23:6 Лук. 14:7-8

+ 23:8 Яков 3:1, Лук. 22:32, Пилемон 1:16

+ 23:9 Нүүдл 4:22,

+ 23:11 Мат. 20:26, Марк 9:35, Марк 10:43

+ 23:12 Лук. 14:11, Лук. 18:14

+ 23:16 Мат. 15:14

+ 23:17 Нүүдл 30:29

+ 23:19 Нүүдл 29:37

+ 23:21 Псалмс 25:8, Псалмс 131:14

* Бадрашк – мята.

* Зорһд – укроп.

* Зир – тмин.

+ 23:23 Давтх Закан 14:22, Псалмс 32:5,

+ 23:27 Деян. 23:1, Цецн селвгүд 26:23

+ 23:30 Деян. 7:52

+ 23:33 Мат. 3:7, Мат. 12:34

+ 23:34 Мат. 21:35, Мат. 22:6, Евр. 11:36-37, Мат. 10:17, Марк 13:9, Лук. 21:12

* Абель түрүңк алгдсн күн, Зехарья сүүлңк алгдсн күн. Цуг эн Хуучн Бооцанд бичәтә.

+ 23:35 Эклц 4:8, 1Иох. 3:12, Евр. 11:4, Апокал. 18:24

• 23:37 Лук. 13:34-35

+ 23:37 Деян. 7:52, Давтх Закан 32:11-12, Рут 2:12, Псалмс 146:2

+ 23:39 Псалмс 117:26, Мат. 21:9

• 24:1 Марк 13:1-13, Лук. 21:5-19

+ 24:2 Лук. 19:44

+ 24:4 1Иох. 3:7, Кол. 2:8, 2 Тесалоникинхн 2:3

+ 24:7 Апокал. 6:4, Деян. 11:28, Апокал. 6:8, Апокал. 6:12

+ 24:9 Мат. 10:22, Иох. 15:18

+ 24:10 Мат. 10:21

+ 24:11 Мат. 7:15

+ 24:13 Яков 5:11, Апокал. 2:10

+ 24:14 Мат. 28:19, Рим. 10:18, Кол. 1:6, Кол. 1:23

• 24:15 Марк 13:14-23, Лук. 21:20-24

+ 24:17 Лук. 17:31

+ 24:19 Лук. 23:29

+ 24:21 Апокал. 16:18

+ 24:22 Лук. 18:7

+ 24:23 Лук. 17:23

+ 24:24 Давтх Закан 13:1, 2 Тесалоникинхн 2:9, Апокал. 13:13, Апокал. 16:14

+ 24:25 Иох. 13:19, Иох. 14:29

+ 24:27 Лук. 17:24

+ 24:28 Лук. 17:37

• 24:29 Марк 13:24-27, Лук. 21:25-28

+ 24:29 Деян. 2:20, Апокал. 6:13

+ 24:30 Мат. 16:27,

+ 24:31 1Кор. 15:52, 1 Тесалоникинхн 4:16, Апокал. 11:15, Мат. 13:41, 2 Тесалоникинхн 2:1

• 24:32 Марк 13:28-31, Лук. 21:29-33

+ 24:34 Мат. 16:28

+ 24:35 Псалмс 101:26-27, 2 Пётр 3:10

• 24:36 Марк 13:32-37, Лук. 12:38-40, Лук. 17:26-30, Лук. 17:34-36

+ 24:37 Эклц 6:5

+ 24:39 Эклц 7:21

+ 24:42 Мат. 25:13

+ 24:43 2 Пётр 3:10, 1 Тесалоникинхн 5:2

+ 24:44 Апокал. 3:3, Апокал. 16:15

• 24:45 Лук. 12:42-48

+ 24:46 Мат. 25:21, Иох. 13:17

+ 24:48 Мат. 25:5

+ 24:51 Мат. 8:12

+ 25:1 Мат. 9:15, Иох. 3:29, Апокал. 19:7, Апокал. 21:2

+ 25:5 Мат. 24:48

+ 25:10 Мат. 22:2

+ 25:11 Мат. 7:22, Лук. 6:46, Лук. 13:25

+ 25:12 Мат. 10:33

+ 25:13 1Кор. 16:13, Мат. 24:36, Мат. 24:42

• 25:14 Лук. 19:12-27

+ 25:19 Рим. 14:12

+ 25:21 Лук. 16:10, Евр. 12:2

+ 25:26 Цецн селвгүд 20:4

+ 25:29 Мат. 13:12

+ 25:30 Мат. 8:12

+ 25:31 Мат. 16:27, Мат. 19:28

+ 25:32 2Кор. 5:10, Мат. 13:49

+ 25:34 Апокал. 21:7

+ 25:35 Лук. 3:11, Яков 2:15-16

+ 25:36 2 Тимофей 1:16-18

+ 25:40 Мат. 10:40

+ 25:41 Псалмс 6:9, Мат. 7:23, Марк 9:43-44, Иуд. 1:7, Апокал. 20:10

+ 25:45 Лук. 10:16

• 26:1 Марк 14:1-2, Лук. 22:1-2, Иох. 11:45-53

+ 26:2 Нүүдл 12:1-30

• 26:6 Марк 14:3-9, Лук. 7:36-50, Иох. 12:1-8

+ 26:6 Мат. 21:17, Иох. 11:1, Иох. 11:18, Левит 13:3

+ 26:11 Давтх Закан 15:11, Мат. 9:15, Иох. 7:33

+ 26:12 Иох. 19:40

+ 26:13 Мат. 24:14

• 26:14 Марк 14:10-11, Лук. 22:3-6

+ 26:14 Иох. 13:2, Деян. 1:16

+ 26:15 Нүүдл 21:32,

• 26:17 Марк 14:12-21, Лук. 22:7-14, Лук. 22:21-23, Иох. 13:21-30

+ 26:21 Псалмс 40:10, Иох. 13:18

+ 26:24 Мат. 18:7

• 26:26 Марк 14:22-26, Лук. 22:15-20, 1Кор. 11:23-25

+ 26:26 Иох. 6:51, 1Кор. 10:16, Евр. 10:10

+ 26:28 Нүүдл 24:8

+ 26:30 Лук. 22:39

• 26:31 Марк 14:27-31, Лук. 22:31-34, Иох. 13:36-38

+ 26:31 Иох. 16:32

+ 26:32 Мат. 28:7

+ 26:35 Иох. 11:16, Иох. 21:19

• 26:36 Марк 14:32-42, Лук. 22:39-46

+ 26:37 Марк 5:37, Марк 9:2

+ 26:38 Иох. 12:27

+ 26:39 Евр. 5:7, Марк 10:38, Иох. 18:11, Иох. 5:30, Иох. 6:38, Һалатьянхн 1:4

+ 26:41 Мат. 6:13, 1 Пётр 4:7

+ 26:42 Мат. 6:10

+ 26:45 Иох. 2:4, Мат. 16:21, Мат. 17:22, Мат. 20:18

• 26:47 Марк 14:43-50, Лук. 22:47-53, Иох. 18:3-12

+ 26:47 Деян. 1:16

+ 26:51 Лук. 22:38

+ 26:52 Апокал. 13:10

+ 26:55 Мат. 21:23, Лук. 21:37

+ 26:56 Мат. 1:22-23, Мат. 21:4, Иох. 19:36, Мат. 26:31, Иох. 16:32

• 26:57 Марк 14:53-65, Лук. 22:54-55, Лук. 22:63-71, Иох. 18:13-14, Иох. 18:19-24

+ 26:60 Псалмс 26:12, Псалмс 34:11

+ 26:61 Марк 15:29, Иох. 2:19

+ 26:62 Мат. 27:13

+ 26:63 Псалмс 2:7

+ 26:64 Псалмс 109:1, Мат. 16:27, Мат. 24:30, Евр. 1:13

+ 26:65 Числа 14:6, Деян. 14:14, Мат. 9:3, Иох. 10:36

+ 26:66 Левит 24:16

• 26:69 Марк 14:66-72, Лук. 22:56-62, Иох. 18:15-18, Иох. 18:25-27

+ 26:75 Мат. 26:34

• 27:1 Марк 15:1, Лук. 23:1-2, Иох. 18:28-32

+ 27:2 Лук. 3:1, Лук. 13:1, Деян. 3:13, 1 Тимофей 6:13

• 27:3 Деян. 1:18-19

+ 27:6 Марк 12:41, Иох. 8:20

+ 27:9 Мат. 2:17

• 27:11 Марк 15:2-5, Лук. 23:3-5, Иох. 18:33-38

+ 27:11 Мат. 2:2

+ 27:13 Мат. 26:62

• 27:15 Марк 15:6-15, Лук. 23:13-25, Иох. 18:39

+ 27:18 Иох. 12:19

+ 27:20 Деян. 3:14

+ 27:23 Лук. 23:41, Евр. 4:15

+ 27:24 Давтх Закан 21:6, Псалмс 25:6, Псалмс 72:13

+ 27:25 1 Тесалоникинхн 2:16

+ 27:26 Мат. 20:19

• 27:27 Марк 15:16-20, Иох. 19:2-3

+ 27:30 Мат. 20:19

• 27:32 Марк 15:21-32, Лук. 23:26-43, Иох. 19:17-27

+ 27:34 Псалмс 68:22

+ 27:35 Псалмс 21:19

+ 27:39 Псалмс 21:7, Псалмс 108:25

+ 27:40 Марк 14:58, Иох. 2:19, Мат. 4:3-6

+ 27:42 Иох. 10:18, Иох. 1:49, Иох. 12:13, Иох. 20:29

• 27:45 Марк 15:33-41, Лук. 23:44-49, Иох. 19:28-30

+ 27:46 Деян. 3:1, Псалмс 21:2

+ 27:48 Псалмс 68:22

+ 27:51 Нүүдл 26:33, Левит 16:2

+ 27:52 Иох. 5:21, Иох. 5:25

+ 27:56 Лук. 8:2, Мат. 20:20

• 27:57 Марк 15:42-47, Лук. 23:50-56, Иох. 19:38-42

+ 27:63 Мат. 16:21, Мат. 17:23, Мат. 20:19

+ 27:66 Апокал. 20:3

• 28:1 Марк 16:1-8, Лук. 24:1-12, Иох. 20:1-10

+ 28:1 Лук. 8:2, Мат. 27:61

+ 28:2 Мат. 27:60

+ 28:3 Марк 9:3, Деян. 1:10

+ 28:4 Апокал. 1:17

+ 28:7 Мат. 26:32

+ 28:9 Иох. 20:19, Иох. 20:21, Мат. 28:17, Лук. 24:52

+ 28:10 Мат. 12:50, Иох. 20:17, Рим. 8:29, Евр. 2:11

• 28:16 Марк 16:14-18, Лук. 24:36-49, Иох. 20:19-23

+ 28:17 Иох. 20:25

+ 28:18 Мат. 11:27, Иох. 17:2

+ 28:19 2Кор. 13:13, Иох. 4:1-2, Деян. 8:13, Кол. 1:23

+ 28:20 Иох. 14:15, Мат. 13:39

• 1:1 Мат. 3:1-12, Лук. 3:1-9, Иох. 1:19-28

+ 1:1 Псалмс 2:7

+ 1:2 Нүүдл 23:20, Мат. 11:10, Лук. 7:27

+ 1:4 Лук. 1:80, Иох. 1:6

+ 1:5 Деян. 19:18

+ 1:6 Левит 11:22,

• 1:9 Мат. 3:13, Лук. 3:21-22, Лук. 4:1-13

+ 1:9 Мат. 2:23, Лук. 2:39

+ 1:10 Деян. 7:56, Иох. 1:32-33

+ 1:11 Марк 9:7, Иох. 12:28, Марк 9:7, 2 Пётр 1:17

+ 1:13 1 Тесалоникинхн 3:5, Лук. 22:43

• 1:14 Мат. 4:18-22, Лук. 5:1-11

+ 1:15 Һалатьянхн 4:4, Мат. 3:2

+ 1:16 Числа 34:11, Мат. 14:34, Марк 6:53, Иох. 1:40-42

+ 1:17 Мат. 13:47

+ 1:18 Марк 10:28

• 1:21 Лук. 4:31-41

+ 1:21 Мат. 4:13

+ 1:22 Мат. 7:28-29

+ 1:24 Марк 5:7, Деян. 19:15, Иох. 6:69

+ 1:26 Марк 9:20, Деян. 8:7

+ 1:27 Деян. 17:19

+ 1:30 1Кор. 9:5

+ 1:31 Марк 5:41, Марк 9:27, Деян. 3:7, Деян. 9:41

+ 1:34 Мат. 12:16, Марк 3:12

• 1:35 Лук. 4:42-44

+ 1:35 Мат. 14:23, Лук. 5:16

• 1:40 Мат. 8:1-4, Лук. 5:12-16

+ 1:40 Левит 13:3, Числа 12:10, Марк 9:22

+ 1:42 Лук. 17:14

+ 1:43 Мат. 9:30

+ 1:44 Левит 14:1-32, Лук. 17:14

+ 1:45 Марк 7:36

• 2:1 Мат. 9:1-8, Лук. 5:17-26

+ 2:1 Мат. 4:13, Марк 1:21

+ 2:4 Марк 6:55

+ 2:5 Мат. 8:10, Марк 10:52, Лук. 7:48

+ 2:7 Марк 14:64, Псалмс 31:5,

• 2:13 Мат. 9:9-13, Лук. 5:27-32

+ 2:16 Лук. 15:2

+ 2:17 Лук. 15:7, 1 Тимофей 1:15

• 2:18 Мат. 9:14-17, Мат. 12:1-8, Лук. 5:33

+ 2:18 Мат. 11:2, Лук. 11:1, Иох. 1:35, Лук. 18:12

+ 2:19 Мат. 25:1-13, Иох. 3:29, Апокал. 19:7, Апокал. 21:2

+ 2:20 Марк 14:7, Лук. 17:22

+ 2:23 Давтх Закан 23:25

+ 2:24 Нүүдл 20:8-10, Числа 15:32-36

+ 2:26 Нүүдл 25:30, Левит 24:5-9

+ 2:27 Нүүдл 23:12, Давтх Закан 5:14

• 3:1 Мат. 12:9-14, Лук. 6:6-11

+ 3:1 Марк 1:21

+ 3:2 Лук. 14:1, Лук. 20:20

+ 3:4 Лук. 14:3

+ 3:5 Епесинхн 4:18,

+ 3:7 Мат. 11:21

+ 3:10 Марк 5:28

+ 3:11 Мат. 14:33, Марк 1:24

+ 3:12 Мат. 12:16, Марк 1:34

• 3:13 Мат. 10:1-4, Лук. 6:12-16

+ 3:16 Мат. 16:18, Иох. 1:42

+ 3:17 Марк 1:19

+ 3:18 Мат. 9:9

+ 3:19 Марк 14:10, Марк 14:44

• 3:20 Мат. 12:22-32, Лук. 11:14-23, Лук. 12:10

+ 3:20 Марк 6:31

+ 3:21 2Кор. 5:13

+ 3:22 Мат. 9:34, Мат. 10:25

+ 3:29 Лук. 12:10, 1Иох. 5:16, Евр. 10:26, Евр. 10:29

• 3:31 Мат. 12:46-50, Лук. 8:19-21

+ 3:31 Марк 6:3, Иох. 2:12, Иох. 7:3, Деян. 1:14, 1Кор. 9:5, Һалатьянхн 1:19

+ 3:35 Иох. 15:14, Евр. 2:11

• 4:1 Мат. 13:1-23, Лук. 8:4-15

+ 4:9 Мат. 11:15, Апокал. 2:7

• 4:10 Мат. 13:18-23, Лук. 8:11-15

+ 4:11 Мат. 19:11, 1Кор. 5:12-13

+ 4:12 Иох. 12:40, Деян. 28:26-27

+ 4:14 Деян. 8:4

+ 4:17 Һалатьянхн 1:6, Евр. 6:4

+ 4:19 Мат. 6:25, Марк 10:23, 1 Тимофей 6:10

+ 4:20 Иох. 15:5

• 4:21 Лук. 8:16-18

+ 4:21 Мат. 5:15, Лук. 11:33

+ 4:22 Мат. 10:26, Лук. 12:2

+ 4:23 Мат. 11:15, Марк 4:9

+ 4:24 Мат. 7:2

+ 4:25 Цецн селвгүд 9:9

+ 4:29 Мат. 13:38, Апокал. 14:15

• 4:30 Мат. 13:31-35, Лук. 13:18-19

+ 4:31 Мат. 17:20, Лук. 17:6

• 4:35 Мат. 8:23-27, Лук. 8:22-25

+ 4:35 Мат. 8:18, Лук. 8:22

+ 4:37 Деян. 27:14

+ 4:39 Псалмс 64:8, Псалмс 88:10, Псалмс 103:7

• 5:1 Мат. 8:28-34, Лук. 8:26-39

+ 5:7 Марк 1:24

+ 5:17 Лук. 5:8, Деян. 16:39

+ 5:19 Псалмс 65:16

+ 5:20 Мат. 4:25, Марк 7:31

• 5:21 Мат. 9:18-26, Лук. 8:40-56

+ 5:22 Лук. 13:14, Деян. 13:15, Деян. 18:8

+ 5:25 Левит 15:25

+ 5:28 Марк 3:10

+ 5:30 Лук. 5:17, Лук. 6:19

+ 5:34 Марк 10:52

+ 5:37 Марк 9:2, Марк 14:33

+ 5:39 Иох. 11:11

+ 5:41 Марк 1:31, Марк 9:27, Деян. 3:7, Деян. 9:41, Лук. 7:14

+ 5:43 Марк 1:44, Марк 9:9

• 6:1 Мат. 13:53-58, Лук. 4:16-30

+ 6:1 Мат. 2:23, Лук. 2:39, Лук. 4:23

+ 6:2 Марк 1:21

+ 6:3 Мат. 11:6

+ 6:4 Иох. 4:44

• 6:7 Мат. 10:1, Мат. 10:5-15, Лук. 9:1-6

+ 6:7 Марк 3:13-18

+ 6:11 Деян. 13:51

+ 6:12 Марк 1:15

+ 6:13 Яков 5:14

• 6:14 Мат. 14:1-12, Лук. 9:7-9

+ 6:14 Марк 8:28

+ 6:15 Мат. 21:11

+ 6:17 Левит 18:16, Левит 20:21, Мат. 11:2, Лук. 3:19-20, Иох. 3:24

+ 6:21 Эклц 40:20,

+ 6:29 Марк 2:18

• 6:30 Мат. 14:13-21, Лук. 9:10-17, Иох. 6:1-14

+ 6:30 Марк 6:7

+ 6:31 Марк 3:20

+ 6:34 Числа 27:17, Мат. 9:36

• 6:45 Мат. 14:22-36, Иох. 6:15-21

+ 6:45 Мат. 11:21, Марк 8:22

+ 6:46 Лук. 6:12, Лук. 9:28

+ 6:49 Лук. 24:37

+ 6:52 Марк 6:41, Марк 8:17, Иох. 12:40, 2Кор. 3:14

+ 6:53 Числа 34:11, Мат. 14:34, Лук. 5:1

+ 6:55 Марк 2:4, Деян. 5:15

+ 6:56 Марк 5:27

• 7:1 Мат. 15:1-20

+ 7:3 Һалатьянхн 1:14

+ 7:4 Евр. 9:10

+ 7:5 Лук. 11:38

+ 7:6 Мат. 23:13

+ 7:7 Кол. 2:22

+ 7:10 Нүүдл 20:12, Нүүдл 21:17

+ 7:15 Деян. 10:15, Тит 1:15

+ 7:19 Деян. 10:15, Деян. 11:9, Тит 1:15

+ 7:20 Мат. 12:34, Яков 3:6

+ 7:21 Һалатьянхн 5:19-21, 1Кор. 6:9-10

• 7:24 Мат. 15:21-28

+ 7:26 Деян. 21:2-3

+ 7:27 Мат. 7:6

+ 7:31 Марк 8:24, Марк 5:20, Марк 1:9

+ 7:33 Марк 8:23, Иох. 9:6

+ 7:36 Марк 1:44-45

• 8:1 Мат. 15:32-39

+ 8:2 Мат. 9:36

• 8:11 Мат. 16:1-4

+ 8:11 Лук. 11:16, 1Кор. 1:22

• 8:14 Мат. 16:5-12

+ 8:15 Лук. 12:1, 1Кор. 5:7-8

+ 8:17 Марк 6:52, Марк 7:18

+ 8:19 Марк 6:41-43

+ 8:20 Марк 8:8

+ 8:22 Марк 6:45

+ 8:23 Марк 7:33, Иох. 9:6

• 8:27 Мат. 16:13-20, Лук. 9:18-21

+ 8:28 Марк 6:14,

+ 8:29 Марк 14:61-62, Иох. 11:27

+ 8:30 Мат. 9:30

• 8:31 Мат. 16:21-28, Лук. 9:22-27

+ 8:31 Лук. 17:25, Марк 9:31, Марк 10:34, Иох. 2:19

+ 8:32 Иох. 16:25

+ 8:33 Мат. 4:10, Пилипинхн 3:19

+ 8:34 Мат. 10:38-39

+ 8:35 Марк 10:29

+ 8:36 Лук. 12:20

+ 8:37 Псалмс 48:8-9

+ 8:38 Рим. 1:16, 2 Тимофей 1:8, Давтх Закан 33:2,

+ 9:1 Марк 13:30, Иох. 21:22

• 9:2 Мат. 17:1-13, Лук. 9:28-36

+ 9:2 Марк 5:37, Марк 14:33

+ 9:7 Давтх Закан 18:15, 2 Пётр 1:17

+ 9:9 Марк 1:44, Марк 5:43

+ 9:13 Мат. 11:14, Лук. 1:17

• 9:14 Мат. 17:14-20, Лук. 9:37-43

+ 9:17 Лук. 11:14

+ 9:20 Марк 1:26

+ 9:22 Марк 1:40

+ 9:23 Мат. 17:20-21

+ 9:26 Марк 1:26

+ 9:27 Марк 1:31, Марк 5:41, Деян. 3:7, Деян. 9:41

• 9:30 Мат. 17:22-23, Лук. 9:43-45

+ 9:31 Марк 8:31, Марк 10:32-34

+ 9:32 Марк 6:52

• 9:33 Мат. 18:1-9, Лук. 9:46-50, Лук. 22:24-30

+ 9:33 Мат. 17:24

+ 9:35 Марк 10:43-44

+ 9:36 Марк 10:16

+ 9:37 Мат. 10:40, Лук. 10:16, Иох. 13:20

+ 9:38 Мат. 7:22, Мат. 12:27, Деян. 19:13, Числа 11:28

+ 9:40 Мат. 12:30, Лук. 11:23

+ 9:41 Мат. 10:42

+ 9:42 Лук. 17:2

+ 9:50 Мат. 5:13, Лук. 14:34, Рим. 12:18, 2Кор. 13:11, 1 Тесалоникинхн 5:13

• 10:1 Мат. 19:1-12

+ 10:4 Давтх Закан 24:1-3

+ 10:6 Эклц 1:27

+ 10:7 Эклц 2:24, 1Кор. 6:16, Епесинхн 5:31, 1Кор. 6:16

+ 10:9 1Кор. 7:10

+ 10:12 Мат. 5:32

• 10:13 Мат. 19:13-15, Лук. 18:15-17

+ 10:15 Мат. 18:3

+ 10:16 Марк 9:36

• 10:17 Мат. 19:16-30, Лук. 18:18-30

+ 10:17 Лук. 10:25

+ 10:18 Псалмс 105:1, Псалмс 118:68

+ 10:19 Нүүдл 20:12-16, Давтх Закан 24:14, 1Кор. 6:8

+ 10:20 Пилипинхн 3:6

+ 10:21 Лук. 12:33

+ 10:23 Псалмс 48:7-8, Марк 4:19

+ 10:27 Эклц 18:14, Йов 42:2, Марк 14:36, Лук. 1:37

+ 10:28 Марк 1:18-20

+ 10:29 Марк 8:35, Лук. 14:26

+ 10:30 2Кор. 12:10

+ 10:31 Мат. 20:16, Лук. 13:30

• 10:32 Мат. 20:17-19, Лук. 18:31-34

+ 10:34 Марк 8:31, Марк 9:31

• 10:35 Мат. 20:20-28

+ 10:35 Марк 1:19

+ 10:37 Мат. 19:28

+ 10:38 Марк 14:36, Иох. 18:11, Лук. 12:50

+ 10:39 Деян. 12:2, Апокал. 1:9

+ 10:43 1 Пётр 5:3, Мат. 23:11, Марк 9:35

+ 10:45 Иох. 13:4-5, Иох. 11:51, Рим. 4:25, Һалатьянхн 1:4, 1 Тимофей 2:6, Тит 2:14, 1 Пётр 1:18-19

• 10:46 Мат. 20:29-34, Лук. 18:35-43

+ 10:47 Лук. 1:32

+ 10:52 Марк 5:34, Лук. 7:50, Лук. 17:19

• 11:1 Мат. 21:1-11, Лук. 19:28-40, Иох. 12:12-19

+ 11:1 Деян. 1:12, Мат. 21:17, Лук. 24:50, Иох. 11:18

+ 11:10 Псалмс 117:25-26, Псалмс 148:1, Мат. 23:39

• 11:12 Мат. 21:18-19

+ 11:12 Мат. 4:2

+ 11:13 Марк 13:28, Лук. 13:6

• 11:15 Мат. 21:12-17, Лук. 19:45-48, Иох. 2:13-22

+ 11:15 Левит 1:14, Левит 5:7, Левит 12:8, Лук. 2:24

+ 11:18 Мат. 21:46

+ 11:19 Лук. 21:37

• 11:20 Мат. 21:19-22

+ 11:23 Мат. 7:7, Мат. 17:20, 1Кор. 13:2

+ 11:24 Мат. 7:7, Яков 1:6

• 11:27 Мат. 21:23-27, Лук. 20:1-8

+ 11:28 Деян. 4:7

+ 11:30 Марк 1:4

+ 11:31 Лук. 7:30

+ 11:32 Мат. 11:9, Мат. 14:5

• 12:1 Мат. 21:33-46, Лук. 20:9-19

+ 12:1 Псалмс 79:9, Соломона хамгин сән дун 8:11, Марк 13:34

+ 12:5 Мат. 22:6, Мат. 23:34, Евр. 11:36-37, Евр. 11:36-37

+ 12:6 Мат. 3:17, Евр. 1:1

+ 12:7 Евр. 1:2,

+ 12:8 Евр. 13:12

+ 12:9 Деян. 13:46

+ 12:11 Псалмс 117:22-23, Деян. 4:11, 1 Пётр 2:7

+ 12:12 Марк 11:18, Марк 11:32

• 12:13 Мат. 22:15-22, Лук. 20:20-26

+ 12:13 Лук. 11:54

+ 12:14 Мат. 17:24-25

+ 12:15 Марк 7:6, Лук. 12:1

+ 12:17 Рим. 13:7

• 12:18 Мат. 22:23-33, Лук. 20:27-40

+ 12:18 Мат. 3:7, Деян. 23:8

+ 12:19 Эклц 38:8, Давтх Закан 25:5-6

+ 12:26 Нүүдл 3:2, Нүүдл 3:6

• 12:28 Мат. 22:34-40, Лук. 10:25-28

+ 12:30 Давтх Закан 6:4-5, Давтх Закан 11:13,

+ 12:31 Левит 19:18, Мат. 19:19

+ 12:32 Давтх Закан 4:35, Давтх Закан 6:4

+ 12:34 Лук. 20:40

• 12:35 Мат. 22:41-46, Лук. 20:41-44

+ 12:35 Марк 10:47, Лук. 1:32

+ 12:36 Псалмс 109:1, Деян. 2:34-35

+ 12:37 Марк 6:20

• 12:38 Мат. 23:1-36, Лук. 20:45-47

+ 12:39 Лук. 11:43

• 12:41 Лук. 21:1-4

+ 12:41 Мат. 27:6

+ 12:44 2Кор. 8:1-3, 2Кор. 8:12

• 13:1 Мат. 24:1-14, Лук. 21:5-19

+ 13:2 Лук. 19:44

+ 13:5 1Иох. 3:7, Кол. 2:8, 2 Тесалоникинхн 2:3

+ 13:8 Апокал. 6:4, Деян. 11:28, Апокал. 6:8, Апокал. 6:12

+ 13:9 Псалмс 118:46, Деян. 17:6, Деян. 18:12, Деян. 24:1, Деян. 25:6

+ 13:10 Мат. 28:19, Рим. 10:18, Кол. 1:6

+ 13:11 Деян. 4:8

+ 13:12 Мат. 10:35-36

+ 13:13 Мат. 10:22, Иох. 15:18, Яков 5:11, Апокал. 2:10

• 13:14 Мат. 24:15-28, Лук. 21:20-24

+ 13:15 Лук. 17:31

+ 13:17 Лук. 23:29

+ 13:19 Апокал. 16:18

+ 13:20 Лук. 18:7

+ 13:21 Лук. 17:23

+ 13:22 Давтх Закан 13:1, 2 Тесалоникинхн 2:9, Апокал. 13:13, Апокал. 16:14

+ 13:23 Иох. 13:19, Иох. 14:29

• 13:24 Мат. 24:29-31, Лук. 21:25-28

+ 13:25 Деян. 2:20, Апокал. 6:13

+ 13:26 Мат. 16:27

+ 13:27 Мат. 13:41

• 13:28 Мат. 24:32-35, Лук. 21:29-33

+ 13:30 Марк 9:1

+ 13:31 Псалмс 101:26-27, 2 Пётр 3:10

• 13:32 Мат. 24:36-44, Лук. 17:26-30, Лук. 17:34-36

+ 13:33 Епесинхн 6:18, 1 Тесалоникинхн 5:6, Мат. 25:13

+ 13:34 Марк 12:1

+ 13:35 Мат. 25:13, 2 Пётр 3:10, 1 Тесалоникинхн 5:2

+ 13:36 Мат. 25:1-13

• 14:1 Мат. 26:1-5, Лук. 22:1-2, Иох. 11:45-53

+ 14:1 Нүүдл 12:1-30, Иох. 11:53

• 14:3 Мат. 26:6-13, Лук. 7:36-50, Иох. 12:1-8

+ 14:3 Мат. 21:17, Иох. 11:1, Иох. 11:18, Левит 13:3

+ 14:7 Давтх Закан 15:11, Марк 2:20, Иох. 7:33

+ 14:8 Иох. 19:40

+ 14:9 Мат. 24:14

• 14:10 Мат. 26:14-16, Лук. 22:3-6

+ 14:10 Иох. 13:2, Деян. 1:16

• 14:12 Мат. 26:17-30, Лук. 22:7-23, Иох. 13:21-30

+ 14:12 Нүүдл 12:6, 1Кор. 5:7

+ 14:18 Псалмс 40:10, Иох. 13:18

+ 14:21 Мат. 18:7

• 14:22 Мат. 26:26-30, Лук. 22:15-20, 1Кор. 11:23-25

+ 14:22 Иох. 6:51, 1Кор. 10:16

+ 14:24 Нүүдл 24:8

+ 14:26 Лук. 22:39

• 14:27 Мат. 26:31-35, Лук. 22:31-34, Иох. 13:36-38

+ 14:27 Иох. 16:32

+ 14:28 Марк 16:7

• 14:32 Мат. 26:36-46, Лук. 22:39-46

+ 14:33 Марк 5:37, Марк 9:2

+ 14:34 Иох. 12:27

+ 14:35 Евр. 5:7

+ 14:36 Марк 10:27, Марк 10:38, Иох. 18:11, Иох. 5:30, Иох. 6:38

+ 14:38 Мат. 6:13, 1 Пётр 4:7

+ 14:41 Иох. 2:4, Марк 9:31, Марк 10:33

• 14:43 Мат. 26:47-56, Лук. 22:47-53, Иох. 18:3-12

+ 14:43 Деян. 1:16

+ 14:47 Лук. 22:38

+ 14:49 Марк 11:27, Мат. 1:22-23, Мат. 21:4, Иох. 19:36

+ 14:50 Марк 14:27, Иох. 16:32

• 14:53 Мат. 26:57-68, Лук. 22:54-55, Лук. 22:63-71, Иох. 18:13-14, Иох. 18:19-24

+ 14:56 Псалмс 26:12, Псалмс 34:11, Давтх Закан 17:6, Давтх Закан 19:15

+ 14:58 2Кор. 5:1, Марк 15:29, Иох. 2:19

+ 14:60 Марк 15:4-5

+ 14:61 Псалмс 2:7

+ 14:62 Псалмс 109:1, Мат. 16:27, Мат. 24:30, Евр. 1:13

+ 14:63 Числа 14:6, Деян. 14:14

+ 14:64 Марк 2:7, Иох. 10:36, Левит 24:16

+ 14:65 Марк 10:34

• 14:66 Мат. 26:69-75, Лук. 22:56-62, Иох. 18:15-18, Иох. 18:25-27

+ 14:72 Марк 14:30

• 15:1 Мат. 27:1-2, Мат. 27:11-14, Лук. 23:1-5, Иох. 18:28-38

+ 15:1 Лук. 3:1, Лук. 13:1, Деян. 3:13, Деян. 4:27, 1 Тимофей 6:13

+ 15:2 Мат. 2:2

+ 15:4 Марк 14:60-61

• 15:6 Мат. 27:15-26, Лук. 23:13-25, Иох. 18:39

+ 15:10 Иох. 12:19, Деян. 5:17

+ 15:11 Деян. 3:14

+ 15:14 Лук. 23:41, Евр. 4:15

+ 15:15 Марк 10:34

• 15:16 Мат. 27:27-31, Иох. 19:2-3

+ 15:19 Марк 10:34, Марк 14:65

• 15:21 Мат. 27:32-44, Лук. 23:26-43, Иох. 19:17-27

+ 15:21 Рим. 16:13

+ 15:24 Псалмс 21:19

+ 15:29 Псалмс 21:7, Псалмс 108:25, Марк 14:58, Иох. 2:19

+ 15:31 Иох. 10:18

+ 15:32 Иох. 1:49, Иох. 12:13, Иох. 20:29

• 15:33 Мат. 27:45-56, Лук. 23:44-49, Иох. 19:28-30

+ 15:34 Псалмс 21:2

+ 15:36 Псалмс 68:22

+ 15:38 Нүүдл 26:33, Левит 16:2

+ 15:40 Лук. 8:2

• 15:42 Мат. 27:57-61, Лук. 23:50-56, Иох. 19:38-42

• 16:1 Мат. 28:1-8, Лук. 24:1-12, Иох. 20:1-10

+ 16:1 Марк 15:40

+ 16:3 Марк 15:46

+ 16:7 Марк 14:28

• 16:9 Мат. 28:9-10, Мат. 28:16-20, Лук. 24:13-49, Иох. 20:11-23

+ 16:9 Лук. 8:2

+ 16:11 Лук. 24:11

+ 16:15 Деян. 1:8, Кол. 1:23

+ 16:16 Деян. 16:31, Рим. 10:9, 1 Пётр 3:21, Иох. 3:18

+ 16:17 Лук. 10:17, Деян. 5:16, Деян. 8:7, Деян. 16:18, Деян. 19:12, Деян. 2:4, Деян. 10:46, 1Кор. 12:10, 1Кор. 14:2

+ 16:18 Псалмс 90:13, Лук. 10:19, Деян. 28:3-5, Деян. 9:12, Деян. 28:8

+ 16:19 Лук. 24:51, Деян. 1:9, 1 Тимофей 3:16, Псалмс 109:1, Деян. 7:55-56, 1 Пётр 3:22, Рим. 8:34, Епесинхн 1:20, Кол. 3:1, Евр. 1:3, Евр. 8:1, Евр. 12:2, Апокал. 3:21

* Хамгин хуучн экн бичгүдт 9-20 шүлгүд уга.

+ 16:20 Деян. 5:12

+ 1:3 Деян. 1:1

+ 1:5 Мат. 2:1, Нүүдл 28:1

+ 1:6 Пилипинхн 3:6

* Күср – үрн һардго.

+ 1:9 Нүүдл 30:7-8

+ 1:10 Псалмс 140:2

+ 1:11 Нүүдл 30:1-10

+ 1:13 Деян. 10:4

+ 1:15 Лук. 7:28, Числа 6:2-3, Лук. 7:33, Һалатьянхн 1:15

+ 1:17 Мат. 11:14, Мат. 17:12-13, Марк 1:2

+ 1:18 Эклц 15:8,

+ 1:25 Эклц 30:23

+ 1:26 Мат. 2:23, Иох. 1:45, Мат. 1:16

+ 1:31 Мат. 1:20

+ 1:32 Псалмс 88:4, Марк 11:10

+ 1:33 1Кор. 15:24, Апокал. 11:15

+ 1:35 Мат. 18:20, Псалмс 2:7, Мат. 14:33

+ 1:37 Эклц 18:14, Йов 42:2, Марк 10:27

+ 1:47 Псалмс 34:9,

+ 1:48 Лук. 11:27

+ 1:49 Псалмс 98:3, Псалмс 110:9

+ 1:50 Давтх Закан 5:10, Давтх Закан 7:9

+ 1:52 Йов 5:11, Псалмс 146:6,

+ 1:53 Псалмс 106:9

+ 1:54 Эклц 17:19, Рим. 4:13, Һалатьянхн 3:16, Евр. 2:16

+ 1:59 Эклц 17:12, Левит 12:3

+ 1:68 Псалмс 110:9, Псалмс 129:8

+ 1:69 Деян. 3:21, Рим. 1:2, Тит 1:1-2

+ 1:71 Псалмс 105:10

+ 1:72 Левит 26:42, Псалмс 104:8

+ 1:73 Эклц 22:16-18, Эклц 26:3, Евр. 6:13,

+ 1:76 Лук. 7:26, Лук. 20:6, Мат. 3:3, Марк 1:2-3

+ 1:77 Лук. 3:3

+ 1:78 Псалмс 83:12,

+ 1:79 Псалмс 106:10, Мат. 4:16

+ 1:80 Лук. 3:2

• 2:1 Мат. 1:18-25

+ 2:1 Числа 1:2, Деян. 5:37

* Тер цагт Сирий нутг Римин орн-нутгин нег әңг бәәҗ.

+ 2:4 Лук. 1:26-27,

+ 2:9 Деян. 12:7

+ 2:11 Мат. 1:21,

+ 2:13 Апокал. 5:11

+ 2:14 Псалмс 148:1, Лук. 19:38

+ 2:19 Лук. 2:51

+ 2:21 Эклц 17:12-13, Левит 12:3

+ 2:22 Левит 12:4

+ 2:23 Нүүдл 13:2

+ 2:24 Левит 12:8

+ 2:30 Иох. 8:12

+ 2:35 Иох. 19:25

+ 2:37 Деян. 13:2, Деян. 14:23

+ 2:39 Мат. 2:23, Лук. 1:26-27

+ 2:41 Давтх Закан 16:1

+ 2:43 Левит 23:8

+ 2:50 Лук. 9:45, Лук. 18:34

+ 2:51 Лук. 2:19

• 3:1 Мат. 3:1-12, Марк 1:1-8, Иох. 1:19-28

+ 3:1 Лук. 13:1, Лук. 23:1, Лук. 9:7

+ 3:2 Мат. 26:3, Иох. 11:49, Лук. 1:63, Лук. 1:80, Иох. 1:6-7

+ 3:7 Мат. 12:34, Мат. 23:33

+ 3:8 Лук. 16:24, Иох. 8:33

+ 3:9 Лук. 13:9, Мат. 7:19

+ 3:10 Деян. 2:37, Деян. 16:30

+ 3:11 Мат. 25:35, Яков 2:15-16

+ 3:14 Лук. 19:8

+ 3:15 Иох. 1:19-20

+ 3:17 Мат. 13:30

+ 3:20 Мат. 11:2, Мат. 14:1-12, Марк 6:17-18, Иох. 3:24

• 3:21 Мат. 3:13-17, Марк 1:9-11

+ 3:21 Деян. 7:56

+ 3:22 Иох. 1:32-33, Марк 9:7, Иох. 12:28, Лук. 9:35, 2 Пётр 1:17

• 3:23 Мат. 1:1-17

+ 3:23 Числа 4:3

+ 3:32 Рут 4:18-22

+ 3:33 Эклц 38, Числа 26:21

+ 3:38 Эклц 5

• 4:1 Мат. 4:1-11, Марк 1:12-13

+ 4:2 1 Тесалоникинхн 3:5, Давтх Закан 9:9, Мат. 21:18

+ 4:4 Давтх Закан 8:3

+ 4:6 1Иох. 5:19, Апокал. 13:2

+ 4:8 Давтх Закан 6:13

+ 4:10 Псалмс 90:11-12

+ 4:12 Давтх Закан 6:16

• 4:14 Мат. 13:53-58, Марк 6:1-6

+ 4:15 Марк 1:21

+ 4:16 Мат. 2:23, Лук. 2:39

+ 4:18 Левит 25:10,

+ 4:23 Мат. 11:23, Марк 2:1-12, Иох. 4:46-53

+ 4:24 Иох. 4:44

+ 4:25 Яков 5:17

+ 4:27 Левит 13:3, Числа 12:10,

+ 4:30 Иох. 8:59, Иох. 10:39

• 4:31 Марк 1:21-28

+ 4:31 Мат. 4:13

+ 4:32 Мат. 7:28-29

+ 4:34 Мат. 8:29, Марк 1:23-24, Лук. 8:28, Деян. 19:15

+ 4:35 Лук. 9:42, Деян. 8:7

• 4:38 Мат. 8:14-17, Марк 1:29-34

+ 4:38 1Кор. 9:5

+ 4:41 Псалмс 2:7, Мат. 12:16, Марк 3:12

• 4:42 Марк 1:35-39

+ 4:42 Лук. 5:16

• 5:1 Мат. 4:18-22, Марк 1:16-20

+ 5:1 Числа 34:11, Мат. 14:34, Марк 6:53

+ 5:4 Иох. 21:6

+ 5:10 Мат. 13:47

• 5:12 Мат. 8:1-4, Марк 1:40-45

+ 5:12 Левит 13:3, Числа 12:10, Марк 9:22

+ 5:14 Мат. 9:30, Мат. 17:9, Марк 1:34, Левит 14:1-32, Лук. 17:14

+ 5:16 Мат. 14:23, Лук. 4:42

• 5:17 Мат. 9:1-8, Марк 2:1-12

+ 5:17 Лук. 6:19, Лук. 8:46

+ 5:20 Мат. 8:10, Марк 10:52, Лук. 7:48

+ 5:21 Мат. 26:65, Псалмс 31:5,

• 5:27 Мат. 9:9-17, Марк 2:13-22

+ 5:29 Лук. 19:6

+ 5:30 Лук. 15:2

+ 5:32 Лук. 15:7, 1 Тимофей 1:15

• 5:33 Мат. 9:14-17, Марк 2:18-22

+ 5:33 Мат. 11:2, Лук. 11:1, Иох. 1:35, Лук. 18:12

+ 5:34 Мат. 25:1-13, Иох. 3:29, Апокал. 19:7, Апокал. 21:2

+ 5:35 Марк 14:7, Лук. 17:22

• 6:1 Мат. 12:1-14, Марк 2:23

+ 6:1 Давтх Закан 23:25

+ 6:2 Нүүдл 20:8-10, Числа 15:32-36

+ 6:4 Нүүдл 25:30, Левит 24:5-9

+ 6:6 Марк 1:21

+ 6:7 Лук. 14:1, Лук. 20:20

+ 6:9 Лук. 14:3

• 6:12 Мат. 10:1-4, Марк 3:13-19

+ 6:14 Мат. 16:18, Иох. 1:42

+ 6:15 Мат. 9:9

+ 6:16 Лук. 22:47

• 6:17 Мат. 4:23

+ 6:19 Лук. 5:17, Лук. 8:46

+ 6:21 Псалмс 41:2, Иох. 7:37, Цецн Ухана Багш 7:3, 2Кор. 7:10

+ 6:22 1 Пётр 4:14

+ 6:23 Деян. 5:41, Яков 1:2, 2Кор. 12:10

+ 6:24 Мат. 6:2, Яков 5:1

+ 6:25 Цецн селвгүд 14:13,

• 6:27 Мат. 5:38-48

+ 6:28 Лук. 23:34, Деян. 7:60, 1 Пётр 3:9

+ 6:29 1 Пётр 2:23, 1Кор. 6:7

+ 6:30 Давтх Закан 15:7-8, Цецн селвгүд 21:26

+ 6:31 Мат. 7:12

+ 6:35 Псалмс 36:26

+ 6:36 Мат. 5:7

• 6:37 Мат. 7:1-5

+ 6:37 Рим. 14:10, 1Кор. 4:5, Рим. 2:1, Рим. 14:10, Яков 2:13

+ 6:38 2Кор. 9:6, Марк 4:24, Рим. 2:1

+ 6:39 Мат. 15:14

+ 6:40 Мат. 10:24, Иох. 13:16

• 6:43 Мат. 7:17-20, Мат. 12:33-35

+ 6:45 Цецн селвгүд 12:5, Мат. 15:18, Яков 3:6

• 6:46 Мат. 7:24-27

+ 6:46 Мат. 7:22, Мат. 25:11, Иох. 13:13

+ 6:48 Цецн селвгүд 10:25, Цецн селвгүд 12:3

• 7:1 Мат. 8:5-13

+ 7:4 Деян. 10:2

+ 7:7 Псалмс 106:20

+ 7:13 Мат. 20:34

+ 7:14 Лук. 8:54

+ 7:16 Давтх Закан 18:15, Мат. 21:11

• 7:18 Мат. 11:2-19

+ 7:19 Иох. 4:25, Иох. 6:14, Иох. 11:27

+ 7:23 Иох. 6:61, Иох. 16:1

+ 7:24 Лук. 3:2

+ 7:26 Мат. 14:5, Мат. 21:26

+ 7:27 Нүүдл 23:20, Марк 1:2

+ 7:28 Лук. 1:15

+ 7:29 Лук. 3:12

+ 7:33 Мат. 3:4, Лук. 1:15

+ 7:34 Иох. 2:1, Иох. 12:2, Лук. 5:30

• 7:36 Мат. 26:6-13, Марк 14:3-9, Иох. 12:1-8

+ 7:39 Лук. 15:2

+ 7:41 Мат. 18:28

+ 7:42 Мат. 6:14, Марк 11:25-26, Епесинхн 4:32, Кол. 3:13

+ 7:46 Псалмс 22:5

+ 7:48 Лук. 5:20

+ 7:50 Лук. 8:48, Лук. 17:19, Лук. 18:42, Епесинхн 2:8

+ 8:1 Лук. 4:43

+ 8:2 Лук. 23:49, Мат. 27:56, Марк 16:9, Лук. 24:10, Иох. 19:25

+ 8:3 Лук. 24:10

• 8:4 Мат. 13:1-9, Марк 4:1-9

+ 8:8 Мат. 11:15, Апокал. 2:7

• 8:9 Мат. 13:10-23, Марк 4:10-25

+ 8:10 Мат. 19:11,

+ 8:11 Деян. 8:4

+ 8:13 Һалатьянхн 1:6, Евр. 6:4

+ 8:14 Мат. 6:25, Марк 10:23, 1 Тимофей 6:10

+ 8:15 Иох. 15:5

+ 8:16 Мат. 5:15, Лук. 11:33

+ 8:17 Мат. 10:26, Лук. 12:2

+ 8:18 Цецн селвгүд 9:9

• 8:19 Мат. 12:46-50, Марк 3:31-35

+ 8:19 Марк 6:3, Иох. 2:12, Иох. 7:3, Деян. 1:14, 1Кор. 9:5, Һалатьянхн 1:19

+ 8:21 Иох. 15:14, Евр. 2:11

• 8:22 Мат. 8:23-27, Марк 4:35-41

+ 8:22 Мат. 8:18, Марк 4:35

+ 8:24 Псалмс 64:8, Псалмс 88:10, Псалмс 103:7

• 8:26 Мат. 8:28-34, Марк 5:1-20

* Оңдан экн бичгт Гадарен гиҗ бичәтә.

+ 8:28 Лук. 4:34

+ 8:35 Лук. 10:39

+ 8:37 Лук. 5:8, Деян. 16:39

+ 8:39 Псалмс 65:16

• 8:40 Мат. 9:18-26, Марк 5:21-43

+ 8:41 Лук. 13:14, Деян. 13:15, Деян. 18:8

+ 8:43 Левит 15:25

+ 8:44 Марк 3:10

+ 8:46 Лук. 5:17, Лук. 6:19

+ 8:48 Лук. 7:50, Епесинхн 2:8

+ 8:51 Марк 14:33, Лук. 9:28

+ 8:52 Иох. 11:11

+ 8:54 Марк 1:31, Марк 9:27, Деян. 3:7, Деян. 9:41, Лук. 7:14

+ 8:56 Марк 1:44, Марк 9:9

• 9:1 Мат. 10:5-15, Марк 6:7-13

+ 9:1 Лук. 6:12-16

+ 9:5 Деян. 13:51

+ 9:6 Марк 1:15

• 9:7 Мат. 14:1-12, Марк 6:14-29

+ 9:7 Лук. 3:1, Лук. 9:19

+ 9:9 Лук. 3:19-20, Лук. 23:8

• 9:10 Мат. 14:13-21, Марк 6:30-44, Иох. 6:1-14

+ 9:10 Лук. 9:2

• 9:18 Мат. 16:13-19, Марк 8:27-29

+ 9:19 Лук. 9:7,

+ 9:20 Лук. 22:67, Иох. 11:27

• 9:21 Мат. 16:20-28, Марк 8:30

+ 9:22 Лук. 17:25, Лук. 18:33, Лук. 24:7, Иох. 2:19

+ 9:23 Мат. 10:38-39, Лук. 14:27

+ 9:25 Лук. 12:20

+ 9:26 Рим. 1:16, 2 Тимофей 1:8, Давтх Закан 33:2,

+ 9:27 Лук. 21:32, Иох. 21:22

• 9:28 Мат. 17:1-8, Марк 9:2-8

+ 9:28 Марк 14:33, Лук. 8:51

+ 9:35 Лук. 23:35, Давтх Закан 18:15, 2 Пётр 1:17

• 9:37 Мат. 17:14-18, Марк 9:14-27

+ 9:42 Лук. 4:35

• 9:43 Мат. 17:22-23, Марк 9:30-32

+ 9:44 Лук. 9:22, Лук. 18:32-33

+ 9:45 Лук. 2:50, Лук. 18:34

• 9:46 Мат. 18:1-5, Марк 9:33-40

+ 9:48 Мат. 10:40, Лук. 10:16, Иох. 13:20

+ 9:49 Мат. 7:22, Мат. 12:27, Деян. 19:13, Числа 11:28

+ 9:50 Лук. 11:23

+ 9:51 Лук. 24:51, Деян. 1:9

+ 9:52 Мат. 10:5

+ 9:54 Апокал. 13:13

• 9:57 Мат. 8:19-22

• 10:1 Мат. 10:7-16

+ 10:2 Мат. 9:37-38, Иох. 4:35

+ 10:3 Мат. 10:16

+ 10:7 Һалатьянхн 6:6, 1 Тимофей 5:18

+ 10:8 1Кор. 10:27

+ 10:9 Марк 1:15

+ 10:11 Деян. 13:51

+ 10:12 Эклц 18:20, Эклц 19:24,

• 10:13 Мат. 11:20-24

+ 10:13 Марк 6:45, Марк 8:21, Марк 3:7

+ 10:16 Мат. 10:40, Мат. 25:45, Иох. 13:20, Һалатьянхн 4:14

+ 10:17 Марк 16:17, Деян. 5:16, Деян. 8:7, Деян. 16:18, Деян. 19:12

+ 10:18 Апокал. 9:1, Апокал. 12:8-9

+ 10:19 Псалмс 90:13, Марк 16:18, Деян. 28:3-5

+ 10:20 Нүүдл 32:32, Псалмс 68:29, Евр. 12:23, Апокал. 3:5

• 10:21 Мат. 11:25-27, Мат. 13:16-17

+ 10:21 Йов 37:24,

+ 10:22 Иох. 6:46, Иох. 7:29, Иох. 8:19, Иох. 10:15

+ 10:23 Мат. 13:16-17

+ 10:24 Евр. 11:13, 1 Пётр 1:10-12

+ 10:25 Лук. 18:18

+ 10:27 Давтх Закан 6:5, Давтх Закан 11:13, Левит 19:18, Мат. 22:37, Марк 12:30

+ 10:28 Левит 18:5, Рим. 10:5, Һалатьянхн 3:12

+ 10:32 Числа 8:19

+ 10:33 Иох. 4:9, Иох. 8:48

+ 10:38 Иох. 11:1, Иох. 12:2

+ 10:39 Лук. 8:35

+ 10:41 Лук. 12:25

+ 10:42 Псалмс 15:5

• 11:1 Мат. 6:9-15, Мат. 7:7-11

+ 11:1 Мат. 11:2, Марк 2:18, Иох. 1:35

+ 11:3 Цецн селвгүд 30:8

+ 11:4 Мат. 26:41

+ 11:10 Цецн селвгүд 8:17, Мат. 18:19, Мат. 21:22, Марк 11:24, Иох. 14:13-14, 1Иох. 3:22, 1Иох. 5:14

+ 11:13 Эклц 6:5, Мат. 12:34, Деян. 2:38

• 11:14 Мат. 12:22-30, Мат. 12:43-45, Марк 3:20-27

* Баал-Зебүль гидг үг батхнын нойн гиҗ орчулгдна; эн эрлгин оңгдан нерн.

+ 11:15 Мат. 9:34, Мат. 10:25

+ 11:16 Марк 8:11, 1Кор. 1:22

+ 11:19 Лук. 9:49, Деян. 19:13

+ 11:23 Лук. 9:50

+ 11:26 2 Пётр 2:20

+ 11:27 Лук. 1:48

+ 11:28 Иох. 13:17, Яков 1:22, Рим. 2:13

• 11:29 Мат. 12:38-42, Мат. 16:1-4, Марк 8:11-13

+ 11:31 Мат. 12:6

+ 11:32 Йона 3:5

• 11:33 Мат. 6:22-23

+ 11:33 Мат. 5:15, Марк 4:21, Лук. 8:16

• 11:37 Мат. 23:1-36, Марк 12:38-40, Лук. 20:45-47

+ 11:38 Марк 7:3-5

* Рута – хотын амт ясхин төлә олзлдг, оньдинд көк бәәдг каңкнсн үнртә урһмл.

+ 11:42 Лук. 18:12

+ 11:43 Лук. 14:7, Лук. 20:46

+ 11:44 Цецн селвгүд 26:23

+ 11:48 Деян. 7:51-52

+ 11:49 Мат. 21:35

+ 11:50 Апокал. 18:24, Эклц 4:8, 1Иох. 3:12, Евр. 11:4,

+ 11:54 Лук. 20:20

+ 12:1 Мат. 16:6, Марк 8:15, 1Кор. 5:7-8

+ 12:2 Мат. 10:26, Марк 4:22, Лук. 8:17

• 12:4 Мат. 10:17-20, Мат. 10:28-33

+ 12:4 Псалмс 55:5, Псалмс 117:6, Цецн селвгүд 29:25,

+ 12:5 Евр. 10:31

+ 12:7 Мат. 6:26, Мат. 12:12

+ 12:8 Рим. 10:9, Апокал. 3:5

+ 12:9 Мат. 25:12, 1Иох. 2:23, 2 Тимофей 2:12

+ 12:10 Мат. 12:31-32, Марк 3:29

+ 12:12 Цецн селвгүд 16:1

• 12:13 Мат. 6:19-21, Мат. 6:25-34

+ 12:15 1 Тимофей 6:6-10, Нүүдл 20:17, Псалмс 61:11

+ 12:20 Псалмс 38:7, Цецн Ухана Багш 2:18, Цецн Ухана Багш 6:2

+ 12:21 1 Тимофей 6:18

+ 12:22 Пилипинхн 4:6, 1 Пётр 5:7

+ 12:24 Мат. 10:31, Мат. 12:12

+ 12:28 Мат. 8:26, Мат. 14:31, Мат. 16:8

+ 12:31 Псалмс 36:4

+ 12:32 Иох. 10:16, Лук. 22:29

+ 12:33 Мат. 19:21, Лук. 18:22

• 12:35 Мат. 24:45-51

+ 12:36 Апокал. 3:20

+ 12:39 2 Пётр 3:10, 1 Тесалоникинхн 5:2

+ 12:43 Мат. 25:21, Иох. 13:17

+ 12:45 Мат. 25:5

+ 12:48 Левит 5:17

• 12:49 Мат. 10:34-36

+ 12:50 Марк 10:38

+ 12:51 Деян. 14:4

• 12:54 Мат. 5:25-26, Мат. 16:2-3

+ 12:58 Цецн селвгүд 25:8

+ 13:1 Лук. 3:1, Лук. 23:1

+ 13:2 Йов 4:7

+ 13:4 Иох. 9:7, Иох. 9:11

+ 13:6 Мат. 21:19, Марк 11:13

+ 13:7 Мат. 7:19, Лук. 3:9

+ 13:10 Мат. 4:23, Марк 6:2

+ 13:13 Псалмс 144:14, Псалмс 145:8

+ 13:14 Лук. 8:41, Деян. 13:15, Деян. 18:8, Нүүдл 20:9

+ 13:15 Лук. 14:5

+ 13:17 1 Пётр 3:16

• 13:18 Мат. 13:31-33, Марк 4:30-32

+ 13:19 Мат. 17:20, Лук. 17:6,

+ 13:21 1Кор. 5:6, Һалатьянхн 5:9

• 13:22 Мат. 7:13-14, Мат. 7:21-23

+ 13:25 Мат. 25:11-12

+ 13:27 Псалмс 6:9

+ 13:28 Мат. 8:12

+ 13:29 Мат. 8:11, Епесинхн 3:6

+ 13:30 Мат. 19:30, Мат. 20:16, Марк 10:31

• 13:31 Мат. 23:37-39

+ 13:31 Лук. 3:1, Лук. 9:7

+ 13:34 Деян. 7:52, Давтх Закан 32:11-12, Рут 2:12, Псалмс 146:2

+ 13:35 Псалмс 117:26, Лук. 19:38

+ 14:1 Лук. 6:7, Лук. 20:20

+ 14:3 Мат. 12:10, Марк 3:4

+ 14:5 Лук. 13:15

+ 14:7 Лук. 11:43

+ 14:8 Цецн селвгүд 25:6-7

+ 14:11 Мат. 23:12, Лук. 18:14

+ 14:14 1Кор. 15:23, 1 Тесалоникинхн 4:16

• 14:15 Мат. 22:1-10

+ 14:15 Апокал. 19:9

+ 14:20 Давтх Закан 24:5

• 14:25 Мат. 10:37-38

+ 14:26 Иох. 12:25

+ 14:27 Мат. 16:24, Лук. 9:23

+ 14:34 Мат. 5:13, Марк 9:50

+ 14:35 Мат. 11:15, Лук. 8:8, Апокал. 2:7

• 15:1 Мат. 18:12-14

+ 15:2 Лук. 5:30, Лук. 19:7

+ 15:6 1 Пётр 2:25

+ 15:7 Лук. 5:31-32

+ 15:12 Давтх Закан 21:17

+ 15:18 Нүүдл 10:16

+ 15:24 Рим. 11:15, Епесинхн 2:1, Епесинхн 2:5, Кол. 2:13

+ 15:30 Цецн селвгүд 29:3

+ 16:8 Иох. 12:36, 1 Тесалоникинхн 5:5

+ 16:10 Мат. 25:21, Лук. 19:17

+ 16:11 Цецн селвгүд 24:4

+ 16:13 Мат. 6:24

• 16:14 Мат. 11:12-13

+ 16:14 1 Тимофей 6:10

+ 16:15 Цецн селвгүд 21:2,

+ 16:16 Мат. 3:2, Лук. 4:43, Мат. 11:12-13

+ 16:17 Мат. 5:18

+ 16:18 Мат. 5:32, Мат. 19:19

+ 16:22 Мат. 18:10, Деян. 12:15

+ 16:23 Мат. 11:23, Мат. 8:11

+ 16:24 Лук. 3:8

+ 16:29 Деян. 26:22, Деян. 28:23

+ 16:31 Мат. 28:11-15, Иох. 12:10-11

• 17:1 Мат. 18:6-7, Мат. 18:21-22

+ 17:1 Лук. 22:22

+ 17:2 Марк 9:42

+ 17:3 Левит 19:17, Мат. 18:15

+ 17:4 Мат. 6:14

+ 17:5 Марк 9:24

+ 17:6 Мат. 17:20, Лук. 13:19

+ 17:12 Левит 13:3, Лук. 5:11, Левит 13:46

+ 17:14 Левит 14:1-32, Мат. 8:4, Марк 1:44, Лук. 5:14

+ 17:16 Лук. 5:12, Иох. 4:9

+ 17:19 Марк 10:52, Лук. 7:50, Епесинхн 2:8

• 17:20 Мат. 24:23-28, Мат. 24:37-41

+ 17:20 Лук. 19:11, Деян. 1:6

+ 17:22 Лук. 5:35, Иох. 8:56

+ 17:23 Марк 13:21, Лук. 21:28

+ 17:25 Лук. 9:22

+ 17:26 Эклц 6:5

+ 17:27 Эклц 6:14, Эклц 7:21

+ 17:29 Эклц 19:16, Эклц 19:24, 2 Пётр 2:6-8

+ 17:31 Марк 13:15

+ 17:32 Эклц 19:26

+ 17:33 Мат. 10:39

+ 18:1 Лук. 21:36, Рим. 12:12, Епесинхн 6:18, Кол. 4:2, 1 Тесалоникинхн 5:17

+ 18:7 Псалмс 21:3, Псалмс 87:2, Апокал. 6:10, Марк 13:20, Рим. 8:33, Кол. 3:12, Тит 1:1

+ 18:8 Евр. 10:37

+ 18:9 Лук. 16:15

+ 18:10 Деян. 3:1

+ 18:11 Мат. 6:5

+ 18:12 Лук. 5:33, Лук. 11:42

+ 18:13 Псалмс 78:9,

+ 18:14 Мат. 23:12, Лук. 14:11

• 18:15 Мат. 19:13-15, Марк 10:13-16

+ 18:17 Мат. 18:3

• 18:18 Мат. 19:16-30, Марк 10:17-31

+ 18:18 Лук. 10:25

+ 18:19 Псалмс 105:1, Псалмс 118:68

+ 18:20 Нүүдл 20:12-16

+ 18:21 Пилипинхн 3:6

+ 18:22 Лук. 12:33

+ 18:24 Псалмс 48:7-8

+ 18:27 Эклц 18:14, Йов 42:2, Марк 14:36

+ 18:28 Лук. 5:11

+ 18:29 Лук. 14:26

• 18:31 Мат. 20:17-19, Марк 10:32-34

+ 18:33 Лук. 9:22, Лук. 24:7, Иох. 2:19

+ 18:34 Лук. 2:50, Лук. 9:45

• 18:35 Мат. 20:29-34, Марк 10:46-52

+ 18:38 Мат. 22:42, Лук. 1:32

+ 18:42 Лук. 7:50, Епесинхн 2:8

+ 19:7 Лук. 5:30, Лук. 15:2

+ 19:8 Нүүдл 22:1, Лук. 3:14

+ 19:9 Лук. 3:8, Иох. 8:33, Иох. 8:39

• 19:11 Мат. 25:14-30

+ 19:11 Лук. 17:20, Деян. 1:6

+ 19:14 Иох. 15:8

+ 19:17 Лук. 16:10

+ 19:22 Йов 9:20, Йов 15:6,

+ 19:26 Мат. 13:12

+ 19:27 Мат. 22:7, Лук. 20:16

• 19:28 Мат. 21:1-11, Марк 11:1-11, Иох. 12:12-19

+ 19:29 Деян. 1:12

+ 19:38 Псалмс 117:25-26, Псалмс 148:1

+ 19:39 Мат. 21:15-16

+ 19:41 Иох. 11:35

+ 19:42 Псалмс 80:14,

* Зесг – ова шаврин җирилң.

+ 19:44 Псалмс 136:9, Лук. 21:6

• 19:45 Мат. 21:12-17, Марк 11:15-19, Иох. 2:13-22

• 20:1 Мат. 21:23-27, Марк 11:27-33

+ 20:2 Деян. 4:7

+ 20:4 Лук. 3:3

+ 20:5 Лук. 7:30

+ 20:6 Лук. 7:26, Лук. 9:8

• 20:9 Мат. 21:33-46, Марк 12:1-12

+ 20:9 Псалмс 79:9, Соломона хамгин сән дун 8:11, Марк 13:34

+ 20:12 Лук. 11:48-49

+ 20:13 Мат. 3:17, Евр. 1:1

+ 20:14 Евр. 1:2

+ 20:15 Евр. 13:12

+ 20:16 Деян. 13:46

+ 20:17 Псалмс 117:22

• 20:19 Мат. 22:15-22, Марк 12:13-17

+ 20:20 Лук. 6:7, Лук. 14:1, Лук. 11:54

+ 20:22 Мат. 17:24-25

+ 20:23 Марк 7:6, Лук. 12:1

+ 20:25 Рим. 13:7

• 20:27 Мат. 22:23-33, Марк 12:18-27

+ 20:27 Деян. 23:8

+ 20:28 Давтх Закан 25:5

+ 20:35 2 Тесалоникинхн 1:5

+ 20:37 Нүүдл 3:2, Нүүдл 3:6

+ 20:40 Мат. 22:46

• 20:41 Мат. 22:41-46, Марк 12:35-40

+ 20:41 Лук. 1:32, Лук. 18:38

+ 20:42 Псалмс 109:1, Деян. 2:34-35

+ 20:46 Лук. 11:43

• 21:1 Марк 12:41-44

+ 21:1 Мат. 27:6, Иох. 8:20

+ 21:4 2Кор. 8:1-3, 2Кор. 8:12

• 21:5 Мат. 24:1-14, Марк 13:1-13

+ 21:6 Лук. 19:44

+ 21:8 1Иох. 3:7, Кол. 2:8, 2 Тесалоникинхн 2:3,

+ 21:10 Апокал. 6:4

+ 21:11 Деян. 11:28, Апокал. 6:8, Апокал. 6:12

+ 21:12 Деян. 4:3, Деян. 17:6, Деян. 18:12, Деян. 24:1, Деян. 25:6

+ 21:15 Деян. 6:10

+ 21:18 Деян. 27:34

• 21:20 Мат. 24:15-21, Марк 13:14-19

+ 21:23 Мат. 27:25, 1 Тесалоникинхн 2:16

+ 21:24 Апокал. 11:2

• 21:25 Мат. 24:29-31, Марк 13:24-27

• 21:29 Мат. 24:32-35, Марк 13:28-31

+ 21:32 Лук. 9:27

+ 21:33 Псалмс 101:26-27, 2 Пётр 3:10

+ 21:36 Мат. 25:13, 1 Тесалоникинхн 5:6, Лук. 18:1, Рим. 12:12, Епесинхн 6:18, Кол. 4:2, 1 Тесалоникинхн 5:17

+ 21:37 Мат. 21:23, Мат. 26:55

• 22:1 Мат. 26:1-5, Мат. 26:14-16, Марк 14:1-2, Марк 14:10-11, Иох. 11:45-53

+ 22:1 Нүүдл 12:1-30

+ 22:3 Иох. 13:2

+ 22:6 Деян. 1:16

• 22:7 Мат. 26:17-25, Марк 14:12-21, Иох. 13:21-30

+ 22:7 Нүүдл 12:6, 1Кор. 5:7

• 22:14 Мат. 26:26-30, Марк 14:22-26, 1Кор. 11:23-25

+ 22:16 Апокал. 19:9

+ 22:19 Иох. 6:51, 1Кор. 10:16, 1Кор. 11:24

+ 22:20 Нүүдл 24:8,

+ 22:21 Псалмс 40:10, Иох. 13:18

+ 22:22 Деян. 2:23

• 22:24 Мат. 18:1-5, Марк 9:33-37, Лук. 9:46-50

+ 22:26 Мат. 20:26, Марк 10:43-44

+ 22:27 Мат. 20:28, Иох. 13:4-5

+ 22:28 Евр. 2:18

+ 22:29 Лук. 12:32

+ 22:30 Мат. 19:28, Апокал. 3:21

• 22:31 Мат. 26:31-35, Марк 14:27-31, Иох. 13:36-38

+ 22:31 Йов 1:6-12,

+ 22:32 Иох. 17:9

+ 22:33 Иох. 21:19, Деян. 12:4

+ 22:35 Лук. 9:3, Лук. 10:4

• 22:39 Мат. 26:36-46, Марк 14:32-42

+ 22:40 Мат. 6:13

+ 22:42 Марк 10:38, Иох. 18:11, Евр. 5:7, Мат. 6:10

+ 22:43 Мат. 4:11, Марк 1:13

• 22:47 Мат. 26:47-56, Марк 14:43-50, Иох. 18:3-11

+ 22:47 Деян. 1:16

+ 22:49 Лук. 22:38

+ 22:53 Лук. 20:1, Епесинхн 6:12

• 22:54 Мат. 26:57-58, Мат. 26:69-75, Марк 14:53-54, Марк 14:66-72, Иох. 18:12-18, Иох. 18:25-27

+ 22:61 Лук. 22:34

• 22:63 Мат. 26:67-68, Марк 14:65

• 22:66 Мат. 26:59-66, Марк 14:55-64, Иох. 18:19-24

+ 22:69 Псалмс 109:1, Марк 16:19, Деян. 7:56, Евр. 1:3

+ 22:71 Мат. 9:3, Иох. 10:36

• 23:1 Мат. 27:1-2, Мат. 27:11-14, Марк 15:1-5, Иох. 18:28-30

+ 23:1 Лук. 3:1, Лук. 13:1, Деян. 3:13, Деян. 4:27, 1 Тимофей 6:13

+ 23:2 Деян. 17:7, Лук. 20:25

+ 23:3 Мат. 2:2

+ 23:4 Иох. 18:38, Иох. 19:4, Евр. 4:15

+ 23:7 Лук. 3:1, Лук. 9:7

+ 23:8 Лук. 9:9

• 23:13 Мат. 27:15-26, Марк 15:6-15, Иох. 18:39

• 23:26 Мат. 27:32-44, Марк 15:21-32, Иох. 19:17-27

+ 23:29 Марк 13:17, Лук. 21:23

+ 23:30 Апокал. 6:16

+ 23:34 Деян. 7:60, Псалмс 21:19

+ 23:35 Лук. 9:35, Иох. 10:18

+ 23:41 Лук. 23:4, Евр. 4:15

• 23:44 Мат. 27:45-56, Марк 15:33-41, Иох. 19:28-30

+ 23:45 Нүүдл 26:33, Левит 16:2

+ 23:46 Псалмс 30:6, Деян. 7:59

+ 23:48 Лук. 18:13

+ 23:49 Лук. 8:2

• 23:50 Мат. 27:57-61, Марк 15:42-47, Иох. 19:38-42

+ 23:56 Нүүдл 20:10, Давтх Закан 5:14

• 24:1 Мат. 28:1-10, Марк 16:1-8, Иох. 20:1-10

+ 24:4 Иох. 20:12

+ 24:7 Лук. 9:22, Лук. 18:33, Иох. 2:19

+ 24:8 Иох. 2:22

+ 24:10 Марк 15:40, Лук. 8:2-3

+ 24:11 Марк 16:11

• 24:13 Марк 16:12-13

+ 24:16 Иох. 20:14

+ 24:18 Иох. 19:25

+ 24:20 Деян. 2:23

+ 24:26 1 Пётр 1:11

+ 24:27 Эклц 3:15, Эклц 12:3, Эклц 22:8, Числа 21:9, Числа 24:17, Давтх Закан 18:15, Псалмс 15:10, Деян. 8:35

+ 24:30 Лук. 9:16

+ 24:34 1Кор. 15:5

• 24:36 Мат. 28:16-20, Марк 16:14-18, Иох. 20:19-23, Деян. 1:6-8

+ 24:37 Мат. 14:26, Марк 6:49

+ 24:39 1Иох. 1:1

+ 24:41 Иох. 21:5

+ 24:45 Деян. 16:14

+ 24:46 Лук. 24:27

+ 24:48 Деян. 1:8

+ 24:49 Иох. 14:26, Деян. 1:8, Деян. 1:4, Деян. 2:4

• 24:50 Марк 16:19-20, Деян. 1:9-11

+ 24:50 Мат. 21:17, Лук. 19:29, Иох. 11:18, Деян. 1:9

+ 24:52 Мат. 28:9

+ 24:53 Деян. 2:46, Деян. 3:1, Деян. 5:21

+ 1:1 Эклц 1:1, Апокал. 19:13, Иох. 20:28, 1Иох. 5:20, Пилипинхн 2:6

+ 1:3 Псалмс 32:6, 1Кор. 8:6, Кол. 1:16, Евр. 1:2

+ 1:4 Иох. 5:26, Иох. 11:25, 1Иох. 1:2, 1Иох. 5:11, Иох. 8:12, Иох. 9:5, Иох. 12:46

+ 1:6 Мат. 3:1, Марк 1:4, Лук. 1:80, Лук. 3:2

+ 1:7 Иох. 3:26, Иох. 5:33, Иох. 10:41, Иох. 20:31, Деян. 19:4

+ 1:9 Псалмс 35:10, 1 Пётр 2:9

+ 1:11 Иох. 5:43

+ 1:12 Мат. 5:9, 1Иох. 3:1, 1Иох. 5:1, Рим. 8:14

+ 1:13 Иох. 3:3, Яков 1:18

+ 1:14 1Иох. 4:2, 2Иох. 1:7, 1 Тимофей 3:16, Евр. 2:14

+ 1:15 Мат. 3:11

+ 1:17 Давтх Закан 33:4, Иох. 7:19, Иох. 14:6

+ 1:18 Нүүдл 33:20, Иох. 6:46, 1Иох. 4:12, Кол. 1:15, 1 Тимофей 6:16

• 1:19 Мат. 3:1-12, Марк 1:2-8, Лук. 3:15-17

+ 1:20 Деян. 13:25

+ 1:21 Мат. 17:12-13, Лук. 1:17, Давтх Закан 18:15, Давтх Закан 18:18-19

+ 1:29 Нүүдл 12:3, Левит 1:10, 1 Пётр 1:19, 1Иох. 2:2, 1Иох. 4:10

+ 1:31 Лук. 1:17

+ 1:32 Мат. 3:16, Марк 1:10, Лук. 3:22

+ 1:33 Деян. 1:5

+ 1:35 Мат. 11:2, Марк 2:18, Лук. 11:1

+ 1:36 Иох. 1:29

+ 1:38 Иох. 18:4, Иох. 18:7

+ 1:40 Мат. 4:18-20, Марк 1:16-20, Лук. 5:2-11

+ 1:41 Иох. 4:25

* Эн нерн грек келнәс «чолун» – Пётр гиҗ орчулгдна.

+ 1:42 Мат. 16:18, Марк 3:16, Һалатьянхн 1:18, 1Кор. 1:12

+ 1:44 Иох. 12:21

+ 1:45 Иох. 21:2, Давтх Закан 18:15, Лук. 24:27, Мат. 2:23, Лук. 2:39

+ 1:47 Псалмс 31:2, Рим. 9:6

+ 1:49 Псалмс 2:7, Мат. 27:11, Мат. 27:42, Иох. 11:27

+ 1:51 Эклц 28:12,

+ 2:1 Иох. 4:46, Иох. 21:2

+ 2:4 Марк 14:41, Иох. 7:6, Иох. 7:30, Иох. 8:20, Иох. 13:1

+ 2:6 Иох. 3:25

+ 2:12 Марк 3:31, Марк 6:3, Иох. 7:3, Деян. 1:14, 1Кор. 9:5, Һалатьянхн 1:19

• 2:13 Мат. 21:12-13, Марк 11:15-17, Лук. 19:45-46

+ 2:13 Давтх Закан 16:1, Давтх Закан 16:16, Иох. 6:4, Иох. 11:55

+ 2:16 Лук. 2:49

+ 2:17 Псалмс 68:10

+ 2:18 Иох. 4:48, Иох. 6:30, 1Кор. 1:22

+ 2:19 Марк 8:31, Марк 14:58, Марк 15:29, Иох. 10:18

+ 2:22 Лук. 24:8, Иох. 12:16

+ 2:23 Иох. 11:45

+ 3:1 Иох. 7:50, Иох. 19:39

+ 3:5 Марк 16:16, Деян. 2:38, Мат. 5:20, 1Кор. 15:50

+ 3:13 Цецн селвгүд 30:4, Иох. 6:38, 1Кор. 15:47, Епесинхн 4:9

+ 3:14 Числа 21:9, Иох. 8:28, Иох. 12:32

+ 3:16 Рим. 5:8, Епесинхн 2:4, 1Иох. 3:1, 1Иох. 4:10

+ 3:17 Иох. 8:15, Иох. 12:47

+ 3:18 Марк 16:16

+ 3:19 Иох. 1:4, Иох. 8:12, Иох. 7:7

+ 3:20 Епесинхн 5:13

+ 3:22 Иох. 4:1-2

+ 3:24 Мат. 11:2, Марк 6:17-18, Лук. 3:19-20

+ 3:25 Иох. 2:6

+ 3:26 Иох. 1:7, Иох. 5:33

+ 3:27 1Кор. 4:7

+ 3:28 Марк 1:2, Иох. 1:20

+ 3:29 Мат. 9:15, Мат. 25:1-13, Апокал. 19:7, Апокал. 21:2, Мат. 9:15, Марк 2:19

+ 3:33 Иох. 8:26

+ 3:35 Мат. 3:17, Мат. 17:5, Иох. 5:20

+ 3:36 Иох. 5:24, Иох. 6:40, 1Иох. 5:12-13

+ 4:2 Иох. 3:22

+ 4:3 Иох. 2:11-12

+ 4:4 Лук. 9:52-53

+ 4:5 Эклц 33:19, Эклц 48:22

+ 4:10 Псалмс 35:10,

* Евреймүд Шамарья улсин савинь чигн олзлдго бәәҗ.

+ 4:14 Иох. 7:38

+ 4:19 Иох. 9:20

+ 4:20 Эклц 12:6-7, Эклц 33:18, Давтх Закан 11:29, Давтх Закан 27:12, Давтх Закан 12:5

+ 4:22 Псалмс 147:8-9, Деян. 13:23, Рим. 3:1-2

+ 4:23 Рим. 8:15, Епесинхн 6:18, Псалмс 144:18

+ 4:24 2Кор. 3:17

+ 4:25 Иох. 1:41, Мат. 11:2, Давтх Закан 18:18

+ 4:26 Иох. 9:37

+ 4:34 Давтх Закан 8:3, Иох. 5:30, Иох. 6:38, Иох. 9:4, Иох. 14:31

+ 4:35 Мат. 9:38, Лук. 10:2

+ 4:36 1Кор. 3:6-9

+ 4:42 Иох. 1:29, 1Иох. 4:14

+ 4:44 Мат. 13:57, Марк 6:4, Лук. 4:24

+ 4:45 Иох. 2:23

+ 4:46 Иох. 2:1, Иох. 21:2, Иох. 2:12

+ 4:48 Иох. 2:18, Иох. 6:30, 1Кор. 1:22

+ 4:53 Мат. 8:13, Деян. 16:34, Деян. 18:8

+ 4:54 Иох. 2:11

+ 5:8 Мат. 9:6-7, Марк 2:11, Лук. 5:24

+ 5:10 Нүүдл 20:10,

+ 5:16 Иох. 15:20

+ 5:18 Иох. 7:1, Пилипинхн 2:6

+ 5:20 Мат. 3:17, Мат. 17:5, Иох. 3:35, Иох. 10:17, Иох. 15:9, Иох. 17:26

+ 5:21 Рим. 8:11, 1Кор. 15:45

+ 5:22 Иох. 17:2, Деян. 10:42

+ 5:23 Мат. 10:40, Лук. 10:16, Иох. 13:20, Иох. 15:23

+ 5:24 Иох. 3:36, Иох. 6:40, Иох. 20:31, 1Иох. 5:9-13, 1Иох. 3:14

+ 5:25 Мат. 27:52-53, Епесинхн 2:1, Епесинхн 2:5

+ 5:26 Иох. 1:4, Иох. 11:25, 1Иох. 1:2, 1Иох. 5:11

+ 5:28 Иох. 11:25, Иох. 11:43

+ 5:30 Марк 14:36, Иох. 6:38, Иох. 8:16

+ 5:31 Иох. 8:13

+ 5:33 Иох. 1:7, Иох. 3:26, Иох. 10:41

+ 5:35 Мат. 5:16, 2 Пётр 1:19

+ 5:36 Иох. 8:18, Иох. 10:25, 1Иох. 5:9

+ 5:39 Лук. 24:27

+ 5:41 1 Тесалоникинхн 2:6

+ 5:43 Иох. 10:25, Иох. 12:12, Иох. 1:11, Иох. 3:11-12

+ 5:44 Иох. 12:43

+ 5:46 Числа 21:9, Давтх Закан 28:15

• 6:1 Мат. 14:13-21, Марк 6:30-44, Лук. 9:10-17

+ 6:4 Нүүдл 12:1-30, Давтх Закан 16:1, Давтх Закан 16:16, Иох. 2:13, Иох. 11:55

+ 6:5 Иох. 1:44,

+ 6:8 Иох. 1:40, Иох. 1:44

+ 6:11 Мат. 15:36

+ 6:14 Мат. 11:2-3, Иох. 4:25, Иох. 11:27

• 6:16 Мат. 14:22-27, Марк 6:45-52

+ 6:29 1Иох. 3:23

+ 6:30 Мат. 12:38, Иох. 2:18, Иох. 4:48, 1Кор. 1:22

+ 6:31 Нүүдл 16:15, Числа 11:7-9, Псалмс 77:24

+ 6:34 Иох. 4:15

+ 6:35 Иох. 4:14, Иох. 7:37

+ 6:37 Иох. 17:6

+ 6:38 Иох. 3:13, 1Кор. 15:47, Марк 14:36, Иох. 5:30

+ 6:39 Мат. 18:14, Иох. 10:28-29

+ 6:40 Иох. 3:35, Иох. 5:24, 1Иох. 5:12-13

+ 6:42 Мат. 13:55

+ 6:44 Иох. 12:32

+ 6:46 Нүүдл 33:20, Мат. 11:27, Иох. 1:18

+ 6:51 Иох. 3:13, Мат. 26:26-28

+ 6:53 Марк 14:22-24, 1Кор. 10:16, 1Кор. 11:27

+ 6:56 Иох. 15:4-5, 1Иох. 3:24

+ 6:62 Марк 16:19, Лук. 24:51, Деян. 1:9

+ 6:63 2Кор. 3:6

+ 6:64 Иох. 13:11

+ 6:69 Марк 1:24

+ 6:70 Иох. 13:2, Иох. 13:27

+ 6:71 Иох. 18:2-3

+ 7:1 Иох. 5:18, Иох. 8:37, Иох. 11:53

* Евреймүд көдә һазрт бәәсн цагиг тодлад, һаха сар чилҗ йовхла, хулһн сар эклхд эн нәр нәәмн өдрт темдглсн бәәҗ.

+ 7:2 Левит 23:34, Давтх Закан 16:13-15

+ 7:3 Марк 3:31, Марк 6:3, Иох. 2:12, Деян. 1:14, 1Кор. 9:5, Һалатьянхн 1:19

+ 7:6 Марк 14:41, Иох. 2:4, Иох. 8:20, Иох. 13:1

+ 7:7 Иох. 15:18, Иох. 3:19

+ 7:13 Иох. 19:38

+ 7:16 Иох. 8:28, Иох. 12:49, Иох. 14:10

+ 7:18 Иох. 5:41, Иох. 8:50

+ 7:19 Давтх Закан 33:4, Иох. 1:17

+ 7:20 Марк 3:22, Иох. 8:48, Иох. 10:20

+ 7:23 Мат. 12:2, Иох. 5:16

+ 7:24 Иох. 8:15

+ 7:27 Иох. 8:14, Иох. 9:29, Иох. 19:9

+ 7:29 Мат. 11:27, Иох. 8:55

+ 7:30 Иох. 10:39, Марк 14:41, Иох. 2:4, Иох. 7:6, Иох. 8:20, Иох. 13:1

+ 7:31 Иох. 8:30

+ 7:33 Марк 14:7, Иох. 14:19, Иох. 16:5

+ 7:34 Иох. 8:21-22, Иох. 13:33

+ 7:37 Левит 23:36, Числа 29:35, Мат. 11:28, Псалмс 41:2, Мат. 5:6, Иох. 4:14, Иох. 6:35

+ 7:38 Псалмс 35:10,

+ 7:39 Деян. 2:4

+ 7:40 Давтх Закан 18:15, Давтх Закан 18:18-19, Иох. 1:21

+ 7:42 Мат. 2:1, Лук. 2:4-7

+ 7:43 Иох. 9:16, Иох. 10:19

+ 7:48 1Кор. 1:20, 1Кор. 2:8

+ 7:50 Иох. 3:1, Иох. 19:39

+ 7:51 Числа 35:30, Давтх Закан 17:6, Давтх Закан 19:15

+ 8:5 Левит 20:10, Давтх Закан 22:22-24,

+ 8:6 Лук. 11:54, Лук. 20:20

+ 8:7 Давтх Закан 17:7, Рим. 2:1, Рим. 2:22

+ 8:11 Иох. 5:14

+ 8:12 Лук. 2:30, Иох. 1:4, Иох. 1:9, Иох. 12:35

+ 8:13 Иох. 5:31

+ 8:14 Иох. 13:3, Иох. 16:28, Иох. 7:27

+ 8:15 Иох. 3:17, Иох. 7:24, Иох. 12:47

+ 8:16 Иох. 5:30, Иох. 16:32

+ 8:17 Числа 35:30, Давтх Закан 17:6, Давтх Закан 19:15

+ 8:18 Иох. 5:36, 1Иох. 5:9

+ 8:19 Мат. 11:27, Иох. 16:3

+ 8:20 Марк 14:41, Иох. 2:4, Иох. 7:6, Иох. 13:1

+ 8:21 Иох. 7:34-35, Иох. 13:33

+ 8:23 1Иох. 4:5, Иох. 17:14

+ 8:26 Иох. 15:15, Иох. 3:33

+ 8:28 Числа 21:9, Иох. 3:14, Иох. 12:32, Иох. 5:30, Иох. 7:16

+ 8:29 Иох. 4:34, Иох. 6:38

+ 8:30 Иох. 7:31

+ 8:32 Яков 2:12, 1 Пётр 2:16, Рим. 6:18, 1Кор. 7:22, 2Кор. 3:17, Һалатьянхн 5:1

+ 8:33 Мат. 3:9

+ 8:34 2 Пётр 2:19, Рим. 6:16-20, Тит 3:3

+ 8:35 Эклц 21:10, Һалатьянхн 4:30

+ 8:37 Иох. 5:18, Иох. 7:1, Иох. 11:53

+ 8:39 Лук. 19:9

+ 8:41 Давтх Закан 32:6,

+ 8:44 1Иох. 3:8, 1Иох. 3:10, 1Иох. 3:12, Эклц 3:4, 2Кор. 11:3, Апокал. 12:9

+ 8:48 Марк 3:22, Иох. 7:20

+ 8:49 Иох. 5:23

+ 8:50 Иох. 5:41, Иох. 7:18

+ 8:51 Иох. 5:24, Иох. 11:26

+ 8:54 Евр. 5:5, Иох. 17:1, Деян. 3:13, 2 Пётр 1:17

+ 8:55 Иох. 7:28-29

+ 8:56 Мат. 13:17, Лук. 17:22

+ 8:59 Иох. 10:31

+ 9:2 Нүүдл 20:5,

+ 9:4 Иох. 4:34, Иох. 11:9, Иох. 12:35

+ 9:5 Иох. 1:4, Иох. 8:12, Иох. 12:46

+ 9:6 Марк 7:33, Марк 8:23

+ 9:7 Лук. 13:4

+ 9:14 Иох. 5:9

+ 9:16 Нүүдл 20:8-10, Числа 15:32-36, Иох. 7:43, Иох. 10:19

+ 9:17 Иох. 4:19, Иох. 6:14

+ 9:22 Иох. 7:13, Иох. 12:42, Иох. 16:2

+ 9:29 Иох. 7:27, Иох. 8:14

+ 9:31 Йов 27:9, Псалмс 65:18, Цецн селвгүд 15:8, Цецн селвгүд 28:9,

+ 9:37 Иох. 4:26

+ 9:40 Рим. 2:19

+ 9:41 Иох. 15:22, Яков 4:17

+ 10:6 Марк 6:52, Марк 8:17

+ 10:9 Псалмс 22:2,

+ 10:11 Псалмс 22:1, Псалмс 79:2, Цецн Ухана Багш 12:12, Евр. 13:20, Иох. 15:13, 1Иох. 3:16

+ 10:12 Мат. 7:15, Деян. 20:29

+ 10:15 Мат. 11:27

+ 10:16 Иох. 11:52, Лук. 12:32

+ 10:17 Мат. 3:17, Иох. 5:20

+ 10:18 Иох. 2:19

+ 10:19 Иох. 7:43, Иох. 9:16

+ 10:20 Марк 3:22, Иох. 7:20, Иох. 8:48,

+ 10:21 Нүүдл 4:11, Псалмс 145:8

+ 10:23 Деян. 3:11, Деян. 5:12

+ 10:24 Мат. 26:63, Иох. 1:24-25, Иох. 1:41

+ 10:25 Иох. 5:36

+ 10:28 Иох. 3:16, Иох. 17:12

+ 10:30 Иох. 17:11

+ 10:31 Иох. 8:59

+ 10:33 Левит 24:16, Мат. 9:3

+ 10:34 Псалмс 81:6

+ 10:36 Иох. 3:17, Псалмс 2:7, Марк 2:7, Марк 14:64

+ 10:38 Иох. 14:10

+ 10:39 Лук. 4:30, Иох. 7:30

+ 10:40 Иох. 1:28

+ 10:41 Иох. 1:7, Иох. 3:26, Иох. 5:33

+ 10:42 Иох. 7:31

+ 11:1 Лук. 10:38-39

+ 11:2 Иох. 12:3

+ 11:8 Иох. 8:59, Иох. 10:31

+ 11:9 Иох. 9:4, Иох. 12:35

+ 11:11 Мат. 9:24, Марк 5:39,

+ 11:16 Мат. 10:3, Марк 3:18, Лук. 6:15, Иох. 14:5, Иох. 20:24, Иох. 21:2, Деян. 1:13, Иох. 13:37

+ 11:24 Лук. 14:14, Иох. 5:29, Иох. 6:39

+ 11:25 Иох. 1:4, Иох. 5:26, 1Иох. 1:2, 1Иох. 5:11

+ 11:26 Иох. 5:24, Иох. 8:51

+ 11:27 Псалмс 2:7, Мат. 11:2, Иох. 1:49, Мат. 16:16, Марк 8:29

+ 11:35 Лук. 19:41

+ 11:37 Иох. 9:6-7

+ 11:38 Мат. 27:60

+ 11:41 Иох. 17:1

+ 11:42 Иох. 3:17

+ 11:43 Иох. 5:28

+ 11:44 Иох. 5:28

• 11:45 Мат. 26:1-5, Марк 14:1-22, Лук. 22:1-2

+ 11:45 Иох. 2:23

+ 11:50 Иох. 18:14

+ 11:51 Марк 10:45

+ 11:52 Иох. 10:16, 1Иох. 2:2

+ 11:53 Марк 14:1, Иох. 5:18, Иох. 7:1, Иох. 8:37

+ 11:55 Нүүдл 12:1-30, Давтх Закан 16:1, Давтх Закан 16:16, Иох. 2:13, Иох. 6:4,

+ 11:57 Иох. 7:11

• 12:1 Мат. 26:6-13, Марк 14:3-9, Лук. 7:36-50

+ 12:1 Нүүдл 12:1-30, Иох. 11:55, Мат. 21:17, Иох. 11:1, Иох. 11:18

+ 12:2 Лук. 10:38

+ 12:3 Иох. 11:2

* Нег цаһан мөңгн нег өдрин җалв бәәҗ.

+ 12:6 Иох. 13:29

+ 12:8 Давтх Закан 15:11

+ 12:9 Иох. 11:44

• 12:12 Мат. 21:4-9, Марк 11:7-10, Лук. 19:35-38

* Шавар зандн модн. Орсад болхла, пальма.

+ 12:13 Псалмс 117:25-26

+ 12:15 Мат. 21:4-5

+ 12:16 Иох. 2:22

+ 12:19 Иох. 11:47-48

+ 12:21 Иох. 1:44

+ 12:23 Иох. 2:4, Иох. 17:1

+ 12:24 1Кор. 15:36

+ 12:25 Мат. 10:39, Лук. 14:26

+ 12:27 Марк 14:34, Иох. 13:21

+ 12:28 Марк 1:11, Марк 9:7

+ 12:29 Деян. 23:9

+ 12:30 Иох. 11:42

+ 12:31 Иох. 16:11, 2Кор. 4:4, Кол. 2:15

+ 12:32 Числа 21:9, Иох. 3:14, Иох. 8:28, Иох. 6:44

+ 12:33 Иох. 18:32

+ 12:34 Псалмс 88:5, Псалмс 109:4,

+ 12:35 Иох. 1:4, Иох. 8:12, Епесинхн 5:8, Цецн селвгүд 4:19, Иох. 9:4, Иох. 11:9, 1Иох. 1:6

+ 12:36 Лук. 16:8, 1 Тесалоникинхн 5:5

+ 12:38 Рим. 10:16

+ 12:40 Мат. 13:15, Марк 4:12, Деян. 28:27

+ 12:42 Иох. 3:1, Иох. 9:22, Иох. 16:2

+ 12:43 Иох. 5:44

+ 12:44 Мат. 10:40, Иох. 13:20, Иох. 14:1

+ 12:45 Иох. 14:9

+ 12:46 Иох. 1:4, Иох. 8:12, Иох. 9:5

+ 12:47 Иох. 3:17, Иох. 4:42, Иох. 8:15

+ 12:48 Давтх Закан 18:19

+ 13:1 Нүүдл 12:1-30, Иох. 12:1, Марк 14:41, Иох. 2:4, Иох. 7:6, Иох. 8:20

+ 13:2 Иох. 6:70

+ 13:3 Мат. 11:27, Иох. 17:2, Иох. 8:14, Иох. 16:28

+ 13:5 Мат. 20:28, Лук. 22:27

+ 13:8 1Кор. 6:11, Епесинхн 5:26, Тит 3:5, Евр. 10:22

+ 13:10 Иох. 15:3

+ 13:11 Иох. 6:64, Иох. 18:2

+ 13:13 Мат. 7:22, Мат. 23:8, Лук. 6:46, Пилипинхн 2:11

+ 13:14 1 Тимофей 5:10

+ 13:15 1 Пётр 2:21

+ 13:16 Лук. 6:40, Иох. 15:20

+ 13:17 Мат. 24:46, Лук. 11:28, Яков 1:22, Рим. 2:13

• 13:18 Мат. 26:21-25, Марк 14:18-21, Лук. 22:21-23

+ 13:18 Иох. 6:70, Псалмс 40:10

+ 13:19 Марк 13:23, Иох. 14:29, Иох. 16:4

+ 13:20 Мат. 10:40, Лук. 10:16, Иох. 12:44

+ 13:21 Марк 14:34, Иох. 12:27

+ 13:23 Иох. 19:26, Иох. 20:2, Иох. 21:7, Иох. 21:20

+ 13:29 Иох. 12:6

+ 13:31 1 Пётр 4:11

+ 13:32 Иох. 17:1, Иох. 17:5

+ 13:33 Иох. 7:34, Иох. 8:21

+ 13:34 1Иох. 2:7-8, 1Иох. 3:11, 2Иох. 1:5, Левит 19:18, Иох. 15:12

• 13:36 Мат. 26:31-35, Марк 14:27-31, Лук. 22:31-34

+ 13:37 Иох. 11:16, Иох. 21:19

+ 13:38 Иох. 18:27

+ 14:1 Иох. 12:44

+ 14:3 Иох. 14:1, 1 Тесалоникинхн 4:17

+ 14:5 Иох. 11:16

+ 14:6 Иох. 1:17, Иох. 11:25, Евр. 10:20

+ 14:8 Иох. 1:43, Иох. 12:21

+ 14:9 Иох. 12:45

+ 14:10 Иох. 10:38

+ 14:11 Иох. 5:36

+ 14:12 Иох. 8:14, Иох. 13:3, Иох. 16:28

+ 14:14 Мат. 7:7-8, Марк 11:24, Иох. 15:16, Иох. 16:23, 1Иох. 3:22

+ 14:15 Мат. 28:20, 1Иох. 5:3, 2Иох. 1:6, Рим. 13:10

+ 14:16 Иох. 15:26, Иох. 16:13

+ 14:17 1Кор. 2:14, Деян. 2:4

+ 14:19 Иох. 7:33

+ 14:21 Цецн селвгүд 8:17, Иох. 16:27

+ 14:22 Лук. 6:16, Деян. 1:13

+ 14:23 Апокал. 3:20

+ 14:26 Иох. 15:26, Иох. 16:13, 1Кор. 2:10, 1Иох. 2:20, Лук. 24:49

+ 14:27 Пилипинхн 4:7, Кол. 3:15

+ 14:28 Иох. 14:1-2, 1Кор. 11:3, 1Кор. 15:24

+ 14:29 Марк 13:23, Иох. 13:19

+ 14:30 Иох. 12:31, Епесинхн 2:2

+ 15:2 Мат. 3:10, Мат. 7:19

+ 15:3 Иох. 13:10

+ 15:4 1Иох. 2:6

+ 15:5 Рим. 11:17, Иох. 6:56, 1Иох. 3:24, Марк 4:20

+ 15:6 Мат. 13:42

+ 15:7 Иох. 14:14

+ 15:9 Мат. 3:17, Иох. 5:20

+ 15:11 Иох. 3:29, Иох. 16:24, Иох. 17:13, 1Иох. 1:4, 2Иох. 1:12

+ 15:12 Иох. 13:34

+ 15:13 Иох. 10:11, 1Иох. 3:16, Рим. 5:7-8, Епесинхн 5:2

+ 15:14 Марк 3:35

+ 15:15 Иох. 3:32, Иох. 8:26

+ 15:16 Мат. 7:7-8, Марк 11:24, Иох. 14:14, Иох. 16:23

+ 15:17 1Иох. 2:7, 1Иох. 3:11, 2Иох. 1:5

+ 15:18 Марк 13:13, Иох. 7:7, 1Иох. 3:13

+ 15:19 Иох. 8:23, Иох. 17:14

+ 15:20 Мат. 10:24, Лук. 6:40, Иох. 13:16, Иох. 5:16, 1Кор. 4:12, 2Кор. 4:9, 1 Тесалоникинхн 2:15, 2 Тимофей 3:12

+ 15:22 Иох. 9:41

+ 15:23 Иох. 5:23

+ 15:24 Иох. 7:31, Иох. 10:37

+ 15:25 Псалмс 34:19, Псалмс 68:5

+ 15:26 Иох. 14:17, Иох. 16:13, Деян. 5:32, 1Иох. 5:6-8

+ 15:27 Лук. 24:48, Иох. 19:35, Деян. 1:8

+ 16:2 Иох. 9:22, Иох. 12:42, Деян. 8:1, Деян. 9:1, Деян. 26:9

+ 16:3 Иох. 18:19

+ 16:4 Марк 13:23, Иох. 13:19, Иох. 14:29

+ 16:5 Иох. 7:33, Иох. 14:12

+ 16:7 Иох. 15:26

+ 16:9 Иох. 8:24

+ 16:11 Иох. 12:31, Кол. 2:15

+ 16:13 Иох. 14:17, Иох. 15:26, 1Иох. 2:20, 1Кор. 2:10

+ 16:15 Иох. 17:10

+ 16:16 Иох. 7:33

+ 16:20 Мат. 9:15

+ 16:22 2Кор. 6:10

+ 16:23 Мат. 7:7-8, Марк 11:24, Иох. 14:14, Иох. 15:16

+ 16:24 Иох. 3:29, Иох. 15:11, Иох. 17:13, 2Иох. 1:12

+ 16:25 Марк 8:32

+ 16:27 Иох. 14:21

+ 16:28 Иох. 8:14, Иох. 13:3

+ 16:30 Иох. 2:24-25

+ 16:32 Мат. 26:31, Марк 14:27, Иох. 8:16

+ 16:33 Иох. 14:27, Кол. 3:15, Рим. 8:37, Апокал. 3:21

+ 17:1 Иох. 11:41, Иох. 2:4, Иох. 12:23, Иох. 8:54, Иох. 13:32

+ 17:2 Мат. 28:18, Иох. 5:22, Иох. 13:3

+ 17:5 Иох. 1:1-2

+ 17:8 Иох. 6:69

+ 17:9 Лук. 22:32

+ 17:10 Иох. 16:15,

+ 17:11 Иох. 10:30

+ 17:12 2 Тесалоникинхн 3:3, Иох. 13:2, Иох. 10:28

+ 17:13 Иох. 3:29, Иох. 15:11, Иох. 16:24, 2Иох. 1:12

+ 17:14 Иох. 8:23, Иох. 15:19

+ 17:15 Мат. 6:13

+ 17:17 Псалмс 118:160

+ 17:18 Иох. 20:21

+ 17:22 Рим. 8:30

+ 17:24 Иох. 14:3

+ 17:25 Иох. 8:55, Иох. 10:15

+ 17:26 Мат. 3:17, Иох. 5:20

• 18:1 Мат. 26:47-56, Марк 14:43-50, Лук. 22:47-53

+ 18:1 Мат. 26:36

+ 18:2 Лук. 22:39

+ 18:3 Деян. 1:16

+ 18:4 Иох. 13:1, Иох. 1:38, Иох. 20:15

+ 18:9 Иох. 17:12

+ 18:10 Лук. 22:38

+ 18:11 Марк 10:38, Марк 14:36

• 18:12 Мат. 26:57-58, Марк 14:53-54, Лук. 22:54

+ 18:13 Лук. 3:2, Деян. 4:6

+ 18:14 Иох. 11:50

• 18:16 Мат. 26:69-70, Марк 14:66-68, Лук. 22:55-57

• 18:19 Мат. 26:59-66, Марк 14:55-64, Лук. 22:66-71

+ 18:20 Иох. 7:26

+ 18:22 Деян. 23:2, Деян. 23:4

+ 18:26 Иох. 18:10

+ 18:27 Мат. 26:64, Марк 14:72, Лук. 22:60, Иох. 13:38

• 18:28 Мат. 27:1-2, Мат. 27:11-14, Марк 15:1-5, Лук. 23:1-5

+ 18:28 Деян. 10:28, Давтх Закан 16:1

+ 18:29 Лук. 3:1, Лук. 13:1, Деян. 3:13, Деян. 4:27, 1 Тимофей 6:13

* Евреймүд кү үклин цааҗла харһулх зөв уга бәәҗ. Тер учрар тедн Исусиг Римин йосна һарт өгв. Римин йосар болхла, тер кирсд хадҗ цааҗлгдх зөвтә билә.

+ 18:32 Марк 10:33, Иох. 12:33

+ 18:33 Мат. 2:2

+ 18:36 Иох. 8:23, Иох. 17:14

+ 18:37 Иох. 3:11, 1Иох. 4:6

+ 18:38 Лук. 23:41, Евр. 4:15

+ 18:39 Марк 15:6-7

• 19:1 Мат. 27:15-31, Марк 15:6-20, Лук. 23:13-25

+ 19:4 Лук. 23:41, Евр. 4:15

+ 19:7 Иох. 10:36, Левит 24:16

+ 19:9 Деян. 8:32-33

+ 19:11 Иох. 18:2, Иох. 18:14

+ 19:12 Деян. 3:13

+ 19:15 Псалмс 92:1

• 19:17 Мат. 27:32-44, Марк 15:21-32, Лук. 23:26-43

+ 19:20 Евр. 13:12

+ 19:24 Псалмс 21:19

+ 19:25 Лук. 24:18, Лук. 8:2

+ 19:26 Иох. 13:23

• 19:28 Мат. 27:45-56, Марк 15:33-41, Лук. 23:44-49

+ 19:28 Псалмс 68:22

+ 19:31 Давтх Закан 21:23,

+ 19:34 1Иох. 5:6

+ 19:35 Иох. 15:27, Деян. 1:8, 1Иох. 1:1-3, Апокал. 1:2

+ 19:36 Нүүдл 12:46, Числа 9:12, Псалмс 33:21, Мат. 1:23, Мат. 21:4, Мат. 26:56

• 19:38 Мат. 27:57-61, Марк 15:42-47, Лук. 23:50-56

+ 19:38 Иох. 7:13

+ 19:39 Иох. 3:1, Иох. 7:50, Мат. 2:11

+ 19:40 Иох. 11:44

• 20:1 Мат. 28:1-10, Марк 16:1-8, Лук. 24:1-12

+ 20:1 Лук. 8:2

+ 20:2 Иох. 13:23

+ 20:9 Псалмс 15:10, Лук. 24:27

• 20:11 Марк 16:9-11

+ 20:12 Лук. 24:4, Деян. 1:10

+ 20:14 Лук. 24:16, Лук. 24:31, Иох. 21:4

+ 20:15 Иох. 1:38, Иох. 18:4

+ 20:17 Мат. 28:10, Рим. 8:29, Евр. 2:11

• 20:19 Мат. 28:16-20, Марк 16:14-18, Лук. 24:36-49

+ 20:21 Иох. 17:18

+ 20:22 Эклц 2:7

+ 20:23 Мат. 16:19, Мат. 18:18

+ 20:24 Иох. 11:16

+ 20:28 Иох. 1:1, 1Иох. 5:20, Пилипинхн 2:6

+ 20:29 Марк 15:32, 1 Пётр 1:8

+ 20:30 Иох. 21:25

+ 20:31 Псалмс 2:7, Мат. 14:33, Лук. 1:35, Иох. 1:7, Деян. 19:4, Иох. 3:14-15, 1Иох. 5:13

+ 21:1 Иох. 6:1

+ 21:2 Иох. 11:16, Иох. 14:5, Иох. 20:24, Иох. 1:45, Иох. 2:1, Мат. 4:21, Лук. 5:10

+ 21:4 Лук. 24:16, Лук. 24:31, Иох. 20:14

+ 21:5 Лук. 24:41

+ 21:6 Лук. 5:4

+ 21:7 Иох. 13:23

+ 21:14 Иох. 20:19, Иох. 20:26

+ 21:16 Деян. 20:28, 1 Пётр 5:1

+ 21:19 Иох. 13:37, 2 Пётр 1:14

+ 21:20 Иох. 13:23, Иох. 13:25

+ 21:22 Мат. 16:27, Марк 9:1

+ 21:24 Иох. 15:27, 3Иох. 1:12

+ 21:25 Иох. 20:30

+ 1:1 Лук. 1:3, Марк 16:19, Лук. 24:51

+ 1:3 Мат. 28:17, Марк 16:14, Лук. 24:15-49, Иох. 20:19-29, 1Кор. 15:5-7

+ 1:4 Лук. 24:49

+ 1:5 Лук. 3:3,

+ 1:6 Лук. 17:20, Лук. 19:11

+ 1:7 1 Тесалоникинхн 5:1

+ 1:8 Деян. 8:1, Деян. 8:14, Лук. 24:48-49, Марк 16:15

+ 1:9 Марк 16:19

+ 1:10 Марк 9:3, Иох. 20:12

+ 1:11 Мат. 16:27

+ 1:13 Мат. 10:2-4, Марк 3:17-18, Лук. 6:14-16

+ 1:14 Марк 3:31, Марк 6:3, Иох. 2:12, Иох. 7:3, 1Кор. 9:5, Һалатьянхн 1:19

+ 1:16 Лук. 22:47, Лук. 22:37, Лук. 24:44

+ 1:17 Иох. 6:71, Иох. 13:21

+ 1:19 Мат. 27:8

+ 1:20 Псалмс 68:26, Псалмс 108:8

+ 1:22 Лук. 3:3, Лук. 24:48

+ 1:23 Деян. 18:7, Кол. 4:11

+ 1:24 Деян. 15:8

+ 1:26 Цецн селвгүд 16:33

+ 2:1 Нүүдл 23:16, Нүүдл 34:22, Левит 23:15, Давтх Закан 16:9, Деян. 20:16

+ 2:3 Мат. 3:11

+ 2:4 Деян. 4:31, Деян. 13:52, Лук. 24:49, Деян. 1:4-5

+ 2:11 Деян. 6:5, Деян. 13:43

+ 2:13 1Кор. 14:23

+ 2:19 Мат. 24:30, Лук. 21:11, Апокал. 8:7

+ 2:20 Апокал. 6:12

+ 2:21 Рим. 10:13

+ 2:22 Иох. 3:2

+ 2:23 Лук. 22:22, Лук. 23:33

+ 2:24 Лук. 24:5-6, Рим. 8:11

+ 2:25 Псалмс 15:8-11

+ 2:27 Йов 33:28, Псалмс 29:4, Псалмс 48:16, Псалмс 85:13,

+ 2:28 Мат. 7:14, Псалмс 15:8-11, Деян. 13:35

+ 2:29 Деян. 13:36

+ 2:30 Псалмс 131:11

+ 2:31 Псалмс 15:10

+ 2:33 Псалмс 109:1, Марк 16:19, Деян. 7:55-56, Рим. 8:34, Евр. 1:3

+ 2:34 Псалмс 109:1, Лук. 20:42-43

+ 2:37 Лук. 3:10, Деян. 16:30

+ 2:38 Марк 1:4, Деян. 10:48, Лук. 11:13, Деян. 8:15

+ 2:39 Епесинхн 2:13

+ 2:44 Деян. 4:32-37

+ 3:2 Деян. 14:8

+ 3:6 2Кор. 6:10

+ 3:7 Марк 1:31, Марк 5:41, Марк 9:27, Деян. 9:41

+ 3:8 Деян. 14:10

+ 3:11 Иох. 10:23, Деян. 5:12

+ 3:13 Нүүдл 3:6, Иох. 8:54, Иох. 17:1, 2 Пётр 1:17, Лук. 23:14, Иох. 19:12

+ 3:14 Лук. 23:18

+ 3:17 Деян. 13:27, 1 Тимофей 1:13

+ 3:21 Лук. 1:69-70, Рим. 1:2

+ 3:22 Давтх Закан 18:15-16, Мат. 17:5, Деян. 7:37

+ 3:23 Левит 23:29, Давтх Закан 18:19

+ 3:25 Эклц 22:18, Эклц 26:4

+ 4:1 Мат. 22:23, Деян. 23:8

+ 4:3 Лук. 21:12

+ 4:6 Мат. 26:3, Лук. 3:2, Иох. 18:13

+ 4:7 Лук. 20:2

+ 4:8 Марк 13:11, Деян. 6:10, Деян. 13:9

+ 4:9 Деян. 3:6-8

+ 4:11 Псалмс 117:22, Лук. 20:17, 1 Пётр 2:7

+ 4:12 Мат. 1:21

+ 4:14 Деян. 3:11

+ 4:19 Деян. 5:29

+ 4:21 Лук. 20:6, Лук. 22:2, Деян. 5:26

+ 4:24 Нүүдл 20:11

+ 4:26 Псалмс 2:1-2

+ 4:27 Лук. 23:1, Лук. 23:11, Деян. 3:13

+ 4:29 Епесинхн 6:19

+ 4:31 Деян. 2:4, Деян. 13:52

+ 4:32 Деян. 2:44

+ 4:34 2Кор. 8:14

+ 4:36 Деян. 9:27, Деян. 13:2, Деян. 15:36, Һалатьянхн 2:9

+ 5:4 Цецн Ухана Багш 5:4-5

+ 5:12 Марк 16:20, Иох. 10:23, Деян. 3:11

+ 5:15 Марк 6:55, Деян. 19:11-12

+ 5:17 Деян. 4:1, Деян. 23:8, Марк 15:10, Деян. 13:45

+ 5:18 Лук. 21:12, Деян. 4:3

+ 5:19 Деян. 12:7-10, Деян. 16:26

+ 5:26 Лук. 20:6, Лук. 22:2, Деян. 4:21

+ 5:27 Мат. 10:17, Мат. 26:59

+ 5:28 Деян. 4:17-18, Мат. 27:25

+ 5:29 Деян. 4:19

+ 5:32 Лук. 24:48, Иох. 15:26

+ 5:33 Деян. 7:54

+ 5:34 Деян. 22:3,

+ 5:37 Числа 1:2, Лук. 2:2

+ 5:41 Мат. 5:12, 1 Пётр 4:13-14, 2Кор. 12:10

+ 6:1 Деян. 9:29

+ 6:3 1 Тимофей 3:8

+ 6:5 Деян. 8:5, Деян. 21:8, Деян. 2:11, Деян. 13:43

+ 6:6 1 Тимофей 4:14, 1 Тимофей 5:22, 2 Тимофей 1:6

+ 6:7 Деян. 12:24, Деян. 19:20

+ 6:10 Деян. 4:8, Лук. 21:15

+ 6:11 Мат. 26:59

+ 6:13 Деян. 21:28

+ 6:14 Мат. 26:61, Иох. 2:19-22, Мат. 5:17

+ 7:2 Эклц 11:31, Эклц 12:4

+ 7:3 Эклц 12:1

+ 7:4 Эклц 11:32

+ 7:5 Эклц 15:3, Эклц 18:10, Эклц 12:7, Эклц 13:15, Эклц 15:18

+ 7:6 Эклц 15:13, Нүүдл 12:40

+ 7:7 Эклц 15:14, Нүүдл 3:12

+ 7:8 Эклц 17:9-14, Эклц 21:2-4, Эклц 25:26, Эклц 29:31-35, Эклц 30:5-24

+ 7:9 Эклц 37:11, Эклц 37:28, Эклц 39:2

+ 7:10 Эклц 41:37-43

+ 7:12 Эклц 42:1-5

+ 7:13 Эклц 43:1-15, Эклц 45:1-4

+ 7:14 Эклц 45:9-10, Эклц 46:27

+ 7:15 Эклц 46:5, Эклц 46:28, Эклц 49:33, Нүүдл 1:6

+ 7:16 Эклц 50:25,

+ 7:17 Нүүдл 1:7, Нүүдл 1:12

+ 7:18 Нүүдл 1:8

+ 7:19 Нүүдл 1:10-11, Нүүдл 1:16

+ 7:20 Нүүдл 2:2-3, Евр. 11:23

+ 7:21 Нүүдл 2:3-10

+ 7:24 Нүүдл 2:11-12

+ 7:28 Нүүдл 2:13-14

+ 7:29 Нүүдл 2:15, Нүүдл 2:22, Нүүдл 18:3-5

+ 7:30 Нүүдл 3:2

+ 7:32 Нүүдл 3:6

+ 7:34 Нүүдл 3:5, Нүүдл 3:8-10

+ 7:35 Нүүдл 2:14

+ 7:36 Нүүдл 14:27-31, Давтх Закан 1:3, Давтх Закан 8:2

+ 7:37 Давтх Закан 18:15, Деян. 3:22

+ 7:38 Нүүдл 19:3, Давтх Закан 5:27

+ 7:39 Нүүдл 16:3, Числа 11:4-6

+ 7:40 Нүүдл 32:1, Нүүдл 32:23

+ 7:41 Нүүдл 32:4-6,

+ 7:42 Давтх Закан 4:19, Псалмс 80:13

+ 7:44 Нүүдл 38:21, Апокал. 15:5, Нүүдл 25:40

+ 7:46 Псалмс 88:20-21,

+ 7:48 Деян. 17:24

+ 7:51 Нүүдл 32:9, Давтх Закан 10:16, Давтх Закан 10:16,

+ 7:52 Мат. 23:37

+ 7:53 Давтх Закан 33:2, Һалатьянхн 3:19, Евр. 2:2

+ 7:54 Деян. 5:33

+ 7:55 Нүүдл 24:16, Псалмс 109:1, Марк 16:19

+ 7:56 Марк 1:10, Псалмс 109:1, Марк 16:19, Деян. 7:56, Евр. 1:3

+ 7:58 Левит 24:14-16, Числа 15:35-36, Деян. 8:1, Деян. 22:20

+ 7:59 Псалмс 30:6, Лук. 23:46

+ 7:60 Лук. 22:41, Лук. 23:34

+ 8:1 Деян. 22:20, Иох. 16:2, Мат. 10:23

+ 8:3 Һалатьянхн 1:13, 1Кор. 15:9, Пилипинхн 3:6

+ 8:4 Марк 4:14, Деян. 11:19

+ 8:5 Деян. 6:5, Деян. 21:8

+ 8:7 Лук. 4:35, Марк 16:17-18

+ 8:13 Мат. 28:19, Деян. 16:33, Деян. 18:8

+ 8:14 Деян. 1:8

+ 8:15 Деян. 2:38

+ 8:16 Мат. 28:19, Деян. 19:5, Деян. 10:44, Деян. 11:15

+ 8:17 Деян. 9:17, Деян. 19:6

+ 8:22 2 Тимофей 2:25

+ 8:24 Нүүдл 8:8

+ 8:25 Иох. 4:39

+ 8:26 Деян. 5:19, Деян. 10:4, Деян. 11:13, Деян. 12:7, Деян. 27:23

+ 8:29 Деян. 10:19

+ 8:31 Рим. 10:14

+ 8:35 Лук. 24:27

+ 9:1 Деян. 8:3, Иох. 16:2

+ 9:3 Деян. 22:6-11, Деян. 26:12-18

+ 9:10 Деян. 22:12, Эклц 22:1

+ 9:11 Деян. 21:39, Деян. 22:3

+ 9:15 Рим. 1:5, Һалатьянхн 1:15-16, 1 Тимофей 2:7,

+ 9:16 Деян. 20:23, 1 Тесалоникинхн 3:3

+ 9:17 Деян. 8:17, Деян. 19:6

+ 9:19 Һалатьянхн 1:17

+ 9:21 Һалатьянхн 1:13, Һалатьянхн 1:23

+ 9:22 1 Тимофей 1:12, Деян. 18:28

+ 9:23 Деян. 20:3, Деян. 23:30

+ 9:25 2Кор. 11:32-33

+ 9:27 Деян. 4:36, Деян. 13:2, Деян. 15:36, Һалатьянхн 2:9, 1Кор. 9:6, Һалатьянхн 1:18-19

+ 9:29 Деян. 6:1

+ 9:30 Деян. 11:25

+ 9:34 Деян. 3:6

+ 9:36 Иох. 13:14, 1 Тимофей 2:10, 1 Тимофей 5:10

+ 9:40 Мат. 9:25, Деян. 28:8, Яков 5:16

+ 9:41 Марк 1:31, Марк 5:41, Марк 9:27, Деян. 3:7

+ 10:2 Мат. 8:10, Лук. 7:4-5

+ 10:3 Деян. 3:1

+ 10:4 Деян. 8:26, Апокал. 8:4

+ 10:6 Деян. 9:43

+ 10:9 Деян. 11:5-14

+ 10:14 Левит 11:2, Давтх Закан 14:3,

+ 10:15 Марк 7:15-16, Рим. 14:14, 1 Тимофей 4:4, Тит 1:15

+ 10:19 Деян. 8:29

+ 10:22 Лук. 7:4-5

+ 10:25 Деян. 16:29

+ 10:26 Апокал. 19:10, Апокал. 22:8-9

+ 10:28 Иох. 4:9, Иох. 18:28

+ 10:34 Давтх Закан 10:17, Рим. 2:11, Рим. 10:12

+ 10:35 Рим. 10:12

+ 10:37 Марк 1:14

+ 10:38 Мат. 3:16, Иох. 1:32-33, Мат. 4:24, Лук. 13:16

+ 10:42 Иох. 5:22, Деян. 17:31, 1 Пётр 4:5, 2 Тимофей 4:1

+ 10:43 Лук. 24:27, Рим. 3:21

+ 10:46 Марк 16:17, 1Кор. 12:10

+ 10:47 Деян. 2:4

+ 10:48 Деян. 2:38

+ 11:2 Деян. 15:1, Һалатьянхн 2:12

+ 11:3 Лук. 15:2, Һалатьянхн 2:12

+ 11:5 Деян. 10:9-32

+ 11:9 Марк 7:19, Деян. 10:15

+ 11:12 Деян. 15:9

+ 11:13 Деян. 8:26

+ 11:15 Деян. 10:44

+ 11:16 Деян. 1:5

+ 11:17 Деян. 2:38

+ 11:19 Деян. 8:1

+ 11:22 Деян. 4:36, Деян. 9:27, Деян. 13:1

+ 11:24 Деян. 6:5

+ 11:25 Деян. 9:30

+ 11:27 Деян. 13:1, Деян. 15:32

+ 11:28 Деян. 21:10, Мат. 24:7, Деян. 18:2

+ 12:2 Лук. 5:10, Марк 10:39

+ 12:3 Нүүдл 12:15

+ 12:4 Лук. 22:33

+ 12:5 2Кор. 1:11, Епесинхн 6:18

+ 12:7 Деян. 8:26, Деян. 16:26

+ 12:10 Деян. 5:19, Деян. 16:26

+ 12:11 Псалмс 33:7, Псалмс 90:11, 2Кор. 1:10

+ 12:12 Деян. 13:5, Деян. 15:37, 1 Пётр 5:13, Кол. 4:10, 2 Тимофей 4:11, Пилемон 1:24

+ 12:15 Мат. 18:10-11, Евр. 1:14

+ 12:17 Деян. 15:13, Деян. 21:18, Яков 1:1, Һалатьянхн 1:19, Һалатьянхн 2:9

+ 12:23 Апокал. 16:9,

+ 12:24 Деян. 6:7, Деян. 19:20

+ 12:25 Деян. 11:29-30, Деян. 12:12

+ 13:1 Деян. 11:27, Деян. 4:36, Деян. 11:22, Лук. 3:1

+ 13:2 Лук. 2:37, Рим. 1:1, Һалатьянхн 1:15

+ 13:5 Деян. 12:12, Деян. 15:37, Кол. 4:10

+ 13:6 Мат. 7:15

+ 13:9 Деян. 4:8, Деян. 6:10

+ 13:13 Деян. 15:38

+ 13:15 Лук. 8:41, Деян. 18:8

+ 13:17 Нүүдл 1:7, Нүүдл 12:51

+ 13:18 Нүүдл 16:35, Псалмс 94:10, Давтх Закан 9:7

+ 13:19 Давтх Закан 7:1,

+ 13:22 Псалмс 88:20-21,

+ 13:24 Лук. 3:3

+ 13:25 Лук. 3:16, Иох. 1:20, Иох. 1:27

+ 13:27 Деян. 3:17, Лук. 24:26-27

+ 13:28 Лук. 23:23

+ 13:29 Лук. 23:53

+ 13:30 Лук. 24:6

+ 13:31 Деян. 1:3, Лук. 24:48

+ 13:32 Псалмс 2:7, Евр. 1:5, Евр. 5:5

+ 13:34 Рим. 6:9,

+ 13:35 Псалмс 15:10, Деян. 2:27

+ 13:36 Деян. 2:29

+ 13:38 Мат. 1:21, 1Иох. 2:12

+ 13:39 Рим. 3:20, Һалатьянхн 2:16, Һалатьянхн 3:11, Рим. 3:28

+ 13:43 Деян. 2:11, Деян. 6:5

+ 13:45 Деян. 5:17

+ 13:46 Деян. 4:30, Епесинхн 6:19, Мат. 10:11, Мат. 22:8, Апокал. 3:4, Марк 12:9, Деян. 18:6

+ 13:47 Деян. 26:23

+ 13:50 1 Тесалоникинхн 2:15

+ 13:51 Мат. 10:14, Марк 6:11, Лук. 9:5

+ 13:52 Деян. 2:4, Деян. 4:31

+ 14:1 Деян. 13:5

+ 14:3 Деян. 4:30, Епесинхн 6:19

+ 14:4 Мат. 10:34, Лук. 12:51

+ 14:6 Мат. 10:23

+ 14:8 Деян. 3:2

+ 14:9 Мат. 9:2

+ 14:10 Деян. 3:8

+ 14:11 Деян. 28:6

* Зүс – грекмүдин деед бурхна нерн.

* Гермес – грекмүдин бурхна нерн; тер бурхн олн бурхдын элч бәәҗ.

+ 14:14 Числа 14:6, Марк 14:63

+ 14:15 Нүүдл 20:11, 1 Тесалоникинхн 1:9

+ 14:17 Левит 26:4, Мат. 5:45, Псалмс 103:15

+ 14:19 2Кор. 11:25

+ 14:22 Кол. 1:23, Иох. 15:20, 1 Пётр 2:21, 1 Пётр 5:9, 1 Тесалоникинхн 3:3, 2 Тимофей 3:12

+ 14:23 Деян. 13:2, Деян. 20:32

+ 14:26 Деян. 13:3

+ 15:1 Левит 12:3

+ 15:2 Һалатьянхн 5:2

+ 15:7 Деян. 10:20

+ 15:8 Деян. 1:24, Деян. 10:44, Деян. 10:47

+ 15:9 Деян. 11:12, Псалмс 50:12

+ 15:10 Һалатьянхн 5:1

+ 15:11 Епесинхн 2:8, Тит 2:11, Тит 3:7

+ 15:13 Деян. 12:17, Яков 1:1, Һалатьянхн 1:19, Һалатьянхн 2:9

+ 15:20 1Кор. 8:1, 1Кор. 10:19-20, Апокал. 2:14, Левит 3:17, Левит 17:14, Давтх Закан 12:23-24

+ 15:22 1 Пётр 5:12, 2Кор. 1:19, 2 Тесалоникинхн 1:1

+ 15:24 Һалатьянхн 1:7, Һалатьянхн 5:10

+ 15:28 Деян. 15:20

+ 15:32 Деян. 11:27

+ 15:35 Деян. 13:1

+ 15:37 Деян. 12:12, Деян. 13:5, Кол. 4:10

+ 15:38 Деян. 13:13

+ 15:40 Деян. 15:32

+ 16:1 Рим. 16:21, 1Кор. 4:17, Пилипинхн 2:19, Кол. 1:1, 1 Тесалоникинхн 3:2, 2 Тесалоникинхн 1:1, 1 Тимофей 1:2, 2 Тимофей 1:2

+ 16:3 1Кор. 9:20, Һалатьянхн 2:3

+ 16:4 Деян. 15:28-29

+ 16:5 Деян. 6:7

+ 16:6 Деян. 18:23

+ 16:7 Пилипинхн 1:19

+ 16:8 Деян. 20:5, 2Кор. 2:12, 2 Тимофей 4:13

+ 16:12 Пилипинхн 1:1

+ 16:14 Лук. 24:45

+ 16:15 Деян. 11:14, Деян. 16:33-34

+ 16:18 Марк 9:38

+ 16:22 2Кор. 6:4-5, 2Кор. 11:23-25

+ 16:24 1 Тесалоникинхн 2:2

+ 16:25 Псалмс 41:9, Псалмс 118:62

+ 16:26 Деян. 4:31, Деян. 5:19, Деян. 12:7, Деян. 12:10

+ 16:27 Деян. 12:19

+ 16:29 Деян. 10:25

+ 16:30 Лук. 3:10, Деян. 2:37

+ 16:31 Марк 16:16, Рим. 10:9

+ 16:33 Деян. 11:14, Деян. 16:15

+ 16:34 Иох. 4:53, Деян. 18:8

* Иргн – орн-нутгин күн.

+ 16:37 Деян. 22:25

+ 16:39 Мат. 8:34

+ 16:40 Деян. 16:14

+ 17:1 Пилипинхн 4:16

+ 17:2 Деян. 13:5, Деян. 14:1

+ 17:3 Лук. 24:26-27

+ 17:5 1 Тесалоникинхн 2:14-16

+ 17:7 Лук. 23:2

+ 17:16 2 Пётр 2:8

* Эпикурмуд – Грек философ Эпикурин (Христосин төрхин өмн 270 җилд өңгрҗ одҗ) номинь дахсн улс.

* Стоикуд – Грек философ Зенона (Христосин төрхин өмн 265 җилд өңгрҗ одҗ) номинь дахсн улс.

* Ареопаг – балһсна номтнрин ниицәнә һазр.

+ 17:19 Марк 1:27

+ 17:24 Мат. 11:25, Деян. 7:48

+ 17:25 Псалмс 49:8-12, Эклц 2:7, Йов 33:4

+ 17:26 Эклц 3:20, Давтх Закан 32:8

+ 17:28 Числа 16:22, Йов 12:10

+ 17:30 1 Пётр 1:14, Рим. 3:25-26, Епесинхн 4:18

+ 17:31 Мат. 12:36, Иох. 5:22, Деян. 10:42, 1 Пётр 4:5

+ 18:2 Рим. 16:3, 1Кор. 16:19, 2 Тимофей 4:19, Деян. 11:28

+ 18:4 Деян. 13:5

+ 18:5 1 Тесалоникинхн 3:6

+ 18:6 Деян. 13:46

+ 18:8 Лук. 8:41, Деян. 13:15, 1Кор. 1:14, Иох. 4:53, Деян. 16:34

+ 18:15 Деян. 23:29

+ 18:18 Деян. 18:2, Рим. 16:1, Числа 6:5, Числа 6:9

+ 18:19 Деян. 19:1, Деян. 20:16

+ 18:21 Яков 4:15

+ 18:23 Деян. 16:6

+ 18:24 Деян. 19:1, 1Кор. 1:12, 1Кор. 3:5, 1Кор. 4:6, 1Кор. 16:12, Тит 3:13

+ 18:25 Лук. 3:3, Деян. 19:3

+ 18:26 Деян. 4:30, Епесинхн 6:19

+ 18:27 1Кор. 16:3, 2Кор. 3:1

+ 18:28 Деян. 9:22

+ 19:1 Деян. 18:21

+ 19:3 Деян. 18:25

+ 19:4 Лук. 3:3, Иох. 1:7

+ 19:5 Мат. 28:19, Деян. 8:16

+ 19:6 Деян. 8:17, Деян. 9:17, Деян. 10:46

+ 19:8 Деян. 4:30, Епесинхн 6:19

+ 19:12 Деян. 5:15

+ 19:13 Мат. 12:27, Марк 9:38, Лук. 9:49

+ 19:15 Лук. 4:34, Яков 2:19

+ 19:18 Марк 1:5, Яков 5:16

+ 19:20 Деян. 6:7, Деян. 12:24

+ 19:21 Рим. 15:26, 1Кор. 16:5, Рим. 15:23-24

+ 19:22 Деян. 16:1

* Артеми – урһмл урһлһна бурхна кезәңк грек нерн.

+ 19:29 Деян. 19:29, Кол. 4:10, Пилемон 1:24

+ 20:1 Деян. 19:21

+ 20:3 Деян. 9:23, Деян. 23:30

+ 20:4 Деян. 19:29, Епесинхн 6:21, Кол. 4:7, 2 Тимофей 4:12, 2 Тимофей 4:20, Тит 3:12

+ 20:5 Деян. 16:8

+ 20:6 Нүүдл 12:15, Деян. 12:3

+ 20:7 1Кор. 16:2, Апокал. 1:10

+ 20:16 Нүүдл 23:16, Нүүдл 34:22, Левит 23:15, Давтх Закан 16:9, Деян. 2:1

+ 20:18 Деян. 18:19, 1 Тесалоникинхн 1:5

+ 20:23 Деян. 9:16, Деян. 21:33

+ 20:24 2 Тимофей 4:7

+ 20:26 Давтх Закан 8:19

+ 20:28 Иох. 21:16-17, 1 Пётр 5:2, 1 Пётр 1:18-19

+ 20:29 Мат. 7:15, Иох. 10:12

+ 20:30 2 Пётр 2:1, 2Кор. 11:13, 1 Тимофей 4:1

+ 20:31 Марк 14:38

+ 20:32 Деян. 14:23, 1 Пётр 1:4

+ 20:33 2Кор. 7:2

+ 20:34 Деян. 18:3

+ 20:35 Мат. 10:8

+ 20:36 Деян. 21:5

+ 21:4 Деян. 20:23

+ 21:5 Деян. 20:36

+ 21:8 Деян. 6:5, Деян. 8:5

+ 21:9 Лук. 2:36, Деян. 2:17-18

+ 21:10 Деян. 11:28

+ 21:12 Мат. 16:21-23

+ 21:13 Деян. 20:24, Пилипинхн 2:17

+ 21:18 Деян. 12:17, Яков 1:1

+ 21:20 Рим. 10:2

+ 21:21 Рим. 2:28-29, 1Кор. 7:19

+ 21:23 Числа 6:2-5, Числа 6:13

+ 21:24 Деян. 18:18

+ 21:25 Деян. 15:29

+ 21:26 Числа 6:9-12

+ 21:28 Деян. 6:13,

+ 21:29 Деян. 20:4

+ 21:33 Деян. 20:23, Деян. 21:11

+ 21:34 Деян. 19:32

+ 21:39 Деян. 9:11, Деян. 22:3

+ 22:3 Деян. 9:11, Деян. 21:39, Деян. 5:34, Пилипинхн 3:6

+ 22:4 Деян. 8:3

+ 22:5 Деян. 9:1-2

+ 22:6 Деян. 9:3-6, Деян. 26:12-18

+ 22:12 Деян. 9:17

+ 22:15 Деян. 9:15

+ 22:16 Деян. 9:18

+ 22:17 Деян. 9:26

+ 22:20 Деян. 7:58

+ 22:25 Деян. 16:37

+ 23:1 1Кор. 4:4, 2Кор. 1:12, 2 Тимофей 1:3, Евр. 13:18

+ 23:2 Деян. 24:1,

+ 23:3 Давтх Закан 25:1-2

+ 23:4 Иох. 18:22

+ 23:5 Нүүдл 22:28

+ 23:6 Деян. 4:1, Пилипинхн 3:5, 1Кор. 15:13

+ 23:8 Мат. 22:23, Лук. 20:27

+ 23:9 Иох. 12:29

+ 23:11 Деян. 27:23

+ 23:24 Деян. 24:3, Деян. 25:14

+ 23:27 Деян. 21:32-33, Деян. 22:27

+ 23:28 Деян. 22:30

+ 23:29 Деян. 18:15

+ 23:30 Деян. 9:23, Деян. 20:3

+ 23:34 Деян. 21:39

+ 24:1 Деян. 23:2

+ 24:5 Лук. 23:2

+ 24:15 Апокал. 20:6, Апокал. 20:13

+ 24:16 Деян. 23:1, Евр. 13:18

+ 24:17 Рим. 15:25-28, 1Кор. 16:1, Һалатьянхн 2:10

+ 24:18 Деян. 21:26

+ 24:21 Деян. 23:6

+ 24:25 Деян. 17:32

+ 25:3 Деян. 23:12

+ 25:10 Рим. 13:1

+ 25:12 Деян. 23:11

+ 25:19 Деян. 18:15, Деян. 23:29

+ 25:24 Деян. 22:22

+ 25:25 Лук. 23:14, Деян. 23:29

+ 26:1 Псалмс 118:46, Мат. 10:18, Деян. 9:15

+ 26:4 Һалатьянхн 1:13

+ 26:5 Деян. 23:6, Пилипинхн 3:5

+ 26:7 Мат. 19:28, Яков 1:1

+ 26:8 1Кор. 5:12

+ 26:9 Иох. 16:2, 1 Тимофей 1:13

+ 26:10 Деян. 8:3

+ 26:11 Деян. 9:1

+ 26:12 Деян. 9:3-6, Деян. 22:6-11

+ 26:18 Евр. 2:14-15

+ 26:20 Деян. 9:20

+ 26:21 Деян. 21:27, Деян. 21:30

+ 26:23 1Кор. 15:20, Кол. 1:18, Апокал. 1:5, Деян. 13:47

+ 26:29 Деян. 21:33

+ 26:31 Деян. 23:29

+ 26:32 Деян. 25:12

+ 27:1 Деян. 25:12

+ 27:2 Деян. 19:29

+ 27:6 Деян. 28:11

+ 27:14 Марк 4:37

+ 27:18 Йона 1:5

+ 27:23 Деян. 8:26

+ 27:24 Деян. 23:11

+ 27:26 Деян. 28:1

+ 27:34 Лук. 21:18

+ 27:35 Мат. 15:36

+ 27:43 Деян. 27:3

+ 28:5 Псалмс 90:13, Марк 16:18, Лук. 10:19

+ 28:6 Деян. 14:11

+ 28:8 Деян. 9:40, Яков 5:16

+ 28:11 Деян. 27:6

+ 28:18 Деян. 23:29, Деян. 26:31-32

+ 28:23 Лук. 24:27

+ 28:25 Мат. 15:7

+ 28:27 Мат. 13:15, Марк 4:12, Иох. 12:40

+ 28:31 Деян. 4:29, Епесинхн 6:19

+ 1:2 Лук. 1:69-70, Тит 1:1-2

+ 1:3 Мат. 1:1

+ 1:5 Деян. 9:15

+ 1:7 1Кор. 1:2

+ 1:8 Рим. 16:19, Пилипинхн 1:3, 2 Тимофей 1:3, Пилемон 1:4

+ 1:9 Рим. 9:1, 2Кор. 1:23, Пилипинхн 1:8, 1 Тесалоникинхн 2:5

+ 1:10 Рим. 15:32

+ 1:13 Рим. 15:22-23, 1 Тесалоникинхн 2:18, Пилипинхн 4:17

+ 1:14 1Кор. 9:16

+ 1:16 Марк 8:38, Пилипинхн 1:20, Рим. 2:9-10, 1Кор. 1:18

+ 1:17 Рим. 3:21, Һалатьянхн 3:11, Евр. 10:38

+ 1:18 Епесинхн 5:6, Кол. 3:6

+ 1:19 Деян. 14:17, Деян. 17:24-27

+ 1:20 Псалмс 18:2-5

+ 1:21 Епесинхн 4:17-18

+ 1:22 Цецн селвгүд 21:30, 1Кор. 1:20, 1Кор. 3:19

+ 1:23 Нүүдл 20:4-5, Давтх Закан 4:16-18, Псалмс 105:20,

+ 1:24 Псалмс 80:13,

+ 1:26 Кол. 3:5

+ 1:27 Левит 18:22, Левит 20:13

+ 1:31 2 Тимофей 3:2-4

+ 1:32 Рим. 6:21

+ 2:1 Мат. 7:2, Лук. 6:37, Иох. 8:7

+ 2:4 2 Пётр 3:9, 2 Пётр 3:15, Апокал. 2:21

+ 2:5 Яков 5:3

+ 2:6 Цецн селвгүд 24:12

+ 2:9 1 Пётр 4:17, Рим. 1:16,

+ 2:10 1 Пётр 1:7

+ 2:11 Давтх Закан 10:17, Мат. 22:16, Лук. 20:21, Деян. 10:34

+ 2:12 1Кор. 9:21

+ 2:13 Лук. 11:28, Яков 1:22-23

+ 2:15 Цецн Ухана Багш 12:14

+ 2:17 Рим. 3:27, Рим. 9:4-5

+ 2:19 Иох. 9:40

+ 2:21 Нүүдл 20:15, Мат. 23:3

+ 2:22 Нүүдл 20:14

+ 2:25 Һалатьянхн 5:3

+ 2:26 Епесинхн 2:11

+ 2:27 2Кор. 3:6, Мат. 12:41

+ 2:28 Рим. 9:6-8, 1Кор. 7:19

+ 2:29 Давтх Закан 10:16, Давтх Закан 30:6, Епесинхн 2:11, Пилипинхн 3:3, Кол. 2:11, 2Кор. 10:18

+ 3:1 Иох. 4:22

+ 3:2 Давтх Закан 4:8, Псалмс 147:9

+ 3:3 Рим. 9:6, 2 Тимофей 2:13

+ 3:4 Псалмс 50:6

+ 3:7 Рим. 9:19

+ 3:8 Рим. 6:1, Рим. 6:15, 2Кор. 6:8

+ 3:9 Рим. 5:12, Һалатьянхн 3:22, Рим. 1:18-32, Рим. 2

+ 3:12 Псалмс 13:1-3, Цецн Ухана Багш 7:20

+ 3:13 Псалмс 5:10, Псалмс 139:4

+ 3:14 Псалмс 9:28

+ 3:17 Цецн селвгүд 1:16,

+ 3:18 Псалмс 35:2

+ 3:20 Псалмс 142:2, Деян. 13:39, Һалатьянхн 2:16, Һалатьянхн 3:11, Рим. 7:7

+ 3:21 Рим. 1:17, Һалатьянхн 2:16, Лук. 24:27, Деян. 10:43

+ 3:23 Псалмс 142:2, Цецн селвгүд 20:9, Цецн Ухана Багш 7:20, 1Иох. 1:8-10

+ 3:24 Тит 3:7

+ 3:25 Иох. 1:29, 1Иох. 2:2, Деян. 17:30, Рим. 2:4

+ 3:27 Рим. 2:17, 1Кор. 1:29, Епесинхн 2:9

+ 3:28 Деян. 13:39

+ 3:29 Рим. 9:24, Рим. 10:12

+ 3:30 Давтх Закан 6:4-5, Һалатьянхн 3:20, Һалатьянхн 3:8

+ 3:31 Мат. 5:17

+ 4:3 Эклц 15:6, Яков 2:23, Һалатьянхн 3:6

+ 4:5 Рим. 3:22

+ 4:6 Псалмс 31:1-2

+ 4:8 2Кор. 5:19

+ 4:9 Рим. 3:30

+ 4:11 Эклц 15:6, Эклц 17:10

+ 4:13 Эклц 17:4-6, Һалатьянхн 3:16, Евр. 7:6

+ 4:14 Һалатьянхн 3:17-18

+ 4:15 1Кор. 15:56, Һалатьянхн 3:10, Рим. 7:7

+ 4:16 Һалатьянхн 3:22

+ 4:17 Эклц 17:5, Иох. 5:21

+ 4:18 Эклц 15:5

+ 4:19 Эклц 17:17, Евр. 11:12, Эклц 18:11

+ 4:22 Эклц 15:6

+ 4:24 1Кор. 9:9-10, Рим. 10:9

+ 4:25 Мат. 20:28, Һалатьянхн 1:4, 2Кор. 5:21

+ 5:1 Һалатьянхн 3:28

+ 5:2 Рим. 8:17, Епесинхн 3:16, Пилипинхн 3:21

+ 5:3 Мат. 5:11-12, 2Кор. 12:10, Яков 1:3-4

+ 5:5 Деян. 2:17, Тит 3:6

+ 5:8 Иох. 3:16, 1Иох. 4:10

+ 5:9 Рим. 3:25, Мат. 3:7, 1 Тесалоникинхн 1:10

+ 5:10 2Кор. 5:18-20, Епесинхн 2:16, Кол. 1:20-21

+ 5:12 Эклц 3:6, Яков 1:15, Рим. 6:23, Рим. 3:9, Епесинхн 2:3

+ 5:13 Рим. 3:20

+ 5:14 1Кор. 15:45

+ 5:15 1Кор. 15:21, 2Кор. 5:14

+ 5:17 Апокал. 22:5

+ 5:18 Иох. 12:32

+ 5:19 Евр. 5:8

+ 5:20 Һалатьянхн 3:19

+ 5:21 Иох. 1:17

+ 6:2 1 Пётр 2:24, Һалатьянхн 2:19, Һалатьянхн 5:24, Кол. 2:20, Кол. 3:3

+ 6:4 1 Пётр 3:21, Һалатьянхн 3:27, 2Кор. 5:17, Епесинхн 4:24, Кол. 2:12, Кол. 3:10

+ 6:5 2Кор. 4:10, Пилипинхн 3:10

+ 6:6 Һалатьянхн 2:19-20, Һалатьянхн 5:24, Һалатьянхн 6:14

+ 6:7 1 Пётр 4:1

+ 6:8 2 Тимофей 2:11, Апокал. 20:4

+ 6:9 Рим. 14:9, Апокал. 1:18

+ 6:10 Евр. 7:27

+ 6:12 Псалмс 18:14

+ 6:13 Кол. 3:5, Рим. 12:1

+ 6:16 Иох. 8:34

+ 6:18 Иох. 8:32, Иох. 8:34, Яков 2:12, 1 Пётр 2:16, 1Кор. 7:22, 2Кор. 3:17, Һалатьянхн 5:1

+ 6:22 1Кор. 7:22

+ 6:23 Яков 1:15, Рим. 5:12

+ 7:2 1Кор. 7:39

+ 7:3 Мат. 5:32

+ 7:4 Һалатьянхн 5:22, Епесинхн 5:19, Һалатьянхн 2:19, Һалатьянхн 5:18, Епесинхн 2:15, Кол. 2:14

+ 7:6 Рим. 6:4

+ 7:7 Рим. 3:20, Рим. 4:15, Нүүдл 20:17

+ 7:8 1Кор. 15:56

+ 7:10 Левит 18:5

+ 7:12 Давтх Закан 4:8, Псалмс 18:8-9

+ 7:15 Һалатьянхн 5:17

+ 7:16 1 Тимофей 1:8

+ 7:18 Эклц 6:5, Йов 14:4, Псалмс 50:5

+ 7:19 Һалатьянхн 5:17

+ 7:22 Псалмс 1:2

+ 7:23 1 Пётр 2:11, Һалатьянхн 5:17

+ 8:2 1Кор. 15:45

+ 8:3 Евр. 7:18, Пилипинхн 2:7, Левит 16:5, 2Кор. 5:21

+ 8:4 Һалатьянхн 5:16, Һалатьянхн 5:25

+ 8:5 Һалатьянхн 5:19-25

+ 8:7 Яков 4:4, 1Кор. 2:14

+ 8:9 1Кор. 3:16, 1Кор. 6:19, 2Кор. 6:16, 1Иох. 3:24, 1 Пётр 1:11, Иуд. 1:19

+ 8:11 Иох. 5:21, Деян. 2:24

+ 8:13 Кол. 3:5, Левит 18:5

+ 8:14 Давтх Закан 14:1, Мат. 5:9, Иох. 1:12, 1Иох. 3:1, 1Иох. 5:1

+ 8:15 2 Тимофей 1:7, 1Кор. 2:12

+ 8:16 1Иох. 3:2, Һалатьянхн 3:26, Епесинхн 1:5, 1Иох. 3:24, 2Кор. 1:22, Епесинхн 1:13

+ 8:17 Һалатьянхн 3:29, Һалатьянхн 4:7, Епесинхн 3:6, Тит 3:7, 2Кор. 1:5, Пилипинхн 3:10, Кол. 1:24, 1 Пётр 5:1, Рим. 5:2, Епесинхн 3:16, Пилипинхн 3:21

+ 8:18 2Кор. 4:17

+ 8:20 Эклц 3:17-19, Цецн Ухана Багш 1:2

+ 8:23 2Кор. 5:2, Һалатьянхн 5:5

+ 8:24 2Кор. 4:18, Евр. 11:1

+ 8:27 Цецн селвгүд 21:2,

+ 8:29 Мат. 28:10, Иох. 20:17, Кол. 1:15, Евр. 2:11, 1Иох. 3:2, 2Кор. 3:18, Пилипинхн 3:21

+ 8:30 Иох. 17:22

+ 8:31 Числа 14:9, Псалмс 117:6

+ 8:32 Иох. 3:16

+ 8:33 Марк 13:20, Лук. 18:7, Кол. 3:12, Тит 1:1,

+ 8:34 Псалмс 109:1, Марк 16:19, Деян. 7:55-56, 1Иох. 2:1, Рим. 8:34, Евр. 7:25

+ 8:35 Соломона хамгин сән дун 8:6

+ 8:36 Псалмс 43:23, 1Кор. 4:9

+ 8:37 Иох. 16:33, 1Кор. 15:57

+ 8:38 1 Пётр 3:22, 1Кор. 15:24, Епесинхн 1:21

+ 9:1 2Кор. 11:10, 1 Тимофей 2:7, Рим. 1:9, Пилипинхн 1:8

+ 9:3 1Кор. 16:22, Һалатьянхн 1:8

* Оңданар орчулхла: Цугтаг залҗах Бурхн мөңкинд тууртха!

+ 9:6 Рим. 3:3, Иох. 1:47, Рим. 2:28

+ 9:7 Эклц 21:12, Евр. 11:17

+ 9:8 Һалатьянхн 4:23, Һалатьянхн 4:28

+ 9:9 Эклц 18:10

+ 9:10 Эклц 25:21

+ 9:11 Эклц 25:23

+ 9:14 Давтх Закан 32:4, Йов 34:10

+ 9:15 Нүүдл 33:19

+ 9:17 Нүүдл 9:16

+ 9:19 Рим. 3:7

+ 9:20 Йов 9:32, Йов 33:13, Йов 39:32, Цецн Ухана Багш 6:10,

+ 9:21 2 Тимофей 2:20

+ 9:22 Цецн селвгүд 16:4

+ 9:24 Рим. 3:29

+ 9:25 1 Пётр 2:10

+ 9:30 Һалатьянхн 2:16, Һалатьянхн 3:24

+ 9:31 Һалатьянхн 5:4, Рим. 11:7, Пилипинхн 3:9

+ 9:33 1 Пётр 2:6-8, Рим. 10:11

+ 10:2 Деян. 21:20

+ 10:3 Рим. 1:17, Рим. 3:21

+ 10:4 Мат. 5:17, Һалатьянхн 3:24

+ 10:5 Левит 18:5, Һалатьянхн 3:12, Пилипинхн 3:9

+ 10:6 Давтх Закан 9:4, Давтх Закан 30:12

+ 10:7 Апокал. 9:1

+ 10:8 Давтх Закан 30:12-14

+ 10:9 Мат. 10:32, Лук. 12:8, Марк 16:16, Деян. 16:31

+ 10:11 1 Пётр 2:6, Рим. 9:33

+ 10:12 Деян. 10:34-36, Рим. 3:29

+ 10:13 Деян. 2:21

+ 10:14 Деян. 8:31

+ 10:16 Иох. 12:38

+ 10:17 Һалатьянхн 3:2

+ 10:18 Псалмс 18:5

+ 10:19 Давтх Закан 32:21

+ 11:1 2Кор. 11:22, Пилипинхн 3:5

+ 11:2 Псалмс 93:4

+ 11:5 Рим. 9:27

+ 11:7 Рим. 9:31

+ 11:8 Давтх Закан 29:4

+ 11:10 Псалмс 68:23-24

+ 11:13 Деян. 9:15, Рим. 15:16

+ 11:15 Лук. 15:24, Епесинхн 2:1, Епесинхн 2:5, Кол. 2:13, Апокал. 3:1

+ 11:16 Числа 15:18-21,

+ 11:17 Иох. 15:5

+ 11:21 1Кор. 10:12

+ 11:28 Давтх Закан 10:15

+ 11:30 Епесинхн 2:2, Кол. 1:21, Тит 3:3

+ 11:33 Кол. 2:3, Псалмс 35:7, Псалмс 138:6

+ 11:34 1Кор. 2:16

+ 11:35 Йов 35:7, Йов 41:11

+ 11:36 1Кор. 8:6, Кол. 1:16, Евр. 2:10, 2 Пётр 3:18, Епесинхн 3:21

+ 12:1 Рим. 6:13

+ 12:2 Епесинхн 5:17, 1 Тесалоникинхн 4:3, 2Кор. 4:16, Епесинхн 4:23

+ 12:3 Епесинхн 3:2, Цецн Ухана Багш 7:16

+ 12:4 1Кор. 12:12-14, Епесинхн 4:16

+ 12:5 1Кор. 10:17, 1Кор. 12:27, Епесинхн 4:25

+ 12:6 1 Пётр 4:10, 1Кор. 12:4

+ 12:7 1Кор. 12:5

+ 12:8 1 Тимофей 5:17, 2Кор. 9:7

+ 12:9 1 Пётр 1:22, 1 Тимофей 1:5, Псалмс 96:10,

+ 12:10 Иох. 13:34, 1 Пётр 1:22, 2 Пётр 1:7, 1 Тесалоникинхн 4:9, Евр. 13:1, Пилипинхн 2:3

+ 12:12 Лук. 18:1, Лук. 21:36, Епесинхн 6:18, Кол. 4:2, 1 Тесалоникинхн 5:17

+ 12:13 Рим. 15:25, 1Кор. 16:1, 1 Тимофей 6:18

+ 12:14 Йов 31:29-30, Мат. 5:44, 1 Пётр 3:9

+ 12:15 1Кор. 12:26

* Талданар орчулхла: Зуг хар көдлмш бас кетн.

+ 12:16 1 Пётр 3:8, Пилипинхн 2:2

+ 12:17 Левит 19:18, 1 Пётр 3:9, 1 Тесалоникинхн 5:15

+ 12:18 Марк 9:50, 2Кор. 13:11, 1 Тесалоникинхн 5:13

+ 12:19 Цецн селвгүд 20:22, Давтх Закан 32:35, Евр. 10:30

+ 12:20 Цецн селвгүд 25:21-22, Мат. 5:44, Цецн селвгүд 25:21-22

+ 13:1 1 Пётр 2:13, Тит 3:1

+ 13:4 1 Пётр 2:14,

+ 13:7 1 Пётр 2:17, Мат. 17:27, Мат. 22:21, Марк 12:17

+ 13:8 Левит 19:13, Иох. 13:34

+ 13:9 Нүүдл 20:13-17, Левит 19:18

+ 13:10 Иох. 14:15

+ 13:11 Епесинхн 5:14

+ 13:12 Иох. 1:9, Иох. 8:12, 1Иох. 2:8, Епесинхн 5:8, 1 Тесалоникинхн 5:5, Епесинхн 5:11, Епесинхн 6:11, 1 Тесалоникинхн 5:8

+ 13:13 1 Тесалоникинхн 4:12

+ 13:14 Һалатьянхн 3:27, Яков 4:1, 1 Пётр 2:11, Рим. 7:23, Һалатьянхн 5:16, Һалатьянхн 5:24

+ 14:1 Рим. 15:1, 1Кор. 8:9-11, 1Кор. 9:22

+ 14:2 1 Тимофей 4:3

+ 14:3 Кол. 2:16

+ 14:4 Мат. 7:1, Яков 4:11

+ 14:5 Һалатьянхн 4:10, Кол. 2:16

+ 14:6 Мат. 15:36, 1Кор. 10:30-31

+ 14:7 Рим. 6:2, Рим. 6:7, Һалатьянхн 5:24, Кол. 3:3

+ 14:8 1 Пётр 4:2, Һалатьянхн 2:20, 2Кор. 5:15, Пилипинхн 1:20

+ 14:9 1 Тесалоникинхн 5:10

+ 14:10 Мат. 7:1, Лук. 6:37, 2Кор. 5:10

+ 14:11 Пилипинхн 2:10-11

+ 14:12 Мат. 12:36, Мат. 25:19, Һалатьянхн 6:5

+ 14:13 Мат. 7:1

+ 14:14 Левит 11:2, Давтх Закан 14:3, Марк 7:15-16, Деян. 10:15, 1Кор. 8:8

+ 14:15 1Кор. 8:11

+ 14:17 Кол. 2:16, Евр. 9:10, Һалатьянхн 5:22

+ 14:19 2 Тимофей 2:22

+ 14:20 Тит 1:15, 1Кор. 8:9-13

+ 15:1 Рим. 14:1, Һалатьянхн 6:2

+ 15:2 Пилипинхн 2:4-5

+ 15:3 Пилипинхн 2:5, Пилипинхн 2:8, Псалмс 68:10

+ 15:4 Рим. 4:23-24

+ 15:5 Рим. 12:16

+ 15:9 Рим. 3:29, Псалмс 17:50

+ 15:10 Давтх Закан 32:43

+ 15:11 Псалмс 116:1

+ 15:16 Деян. 9:15, Рим. 11:13

+ 15:19 Деян. 15:12, 2Кор. 12:12

+ 15:20 1Кор. 3:10-11

+ 15:22 Рим. 1:13, 1 Тесалоникинхн 2:18

+ 15:23 Деян. 19:21

+ 15:25 Деян. 24:17, 1Кор. 16:3, 2Кор. 9:1

+ 15:26 Деян. 19:21, 2Кор. 8:4

+ 15:27 1Кор. 9:11

+ 15:31 2Кор. 1:10-11, 2 Тесалоникинхн 3:2

+ 15:32 Рим. 1:10

+ 15:33 2Кор. 13:11, Пилипинхн 4:9, 1 Тесалоникинхн 5:23, 2 Тесалоникинхн 3:16, Евр. 13:20

+ 16:1 Деян. 18:18

+ 16:2 Пилипинхн 2:29

+ 16:3 Деян. 18:2, 1Кор. 16:19, 2 Тимофей 4:19

+ 16:5 Кол. 4:15

+ 16:13 Марк 15:21

+ 16:16 1 Пётр 5:14, 1Кор. 16:20, 2Кор. 13:12, 1 Тесалоникинхн 5:26

+ 16:17 1 Тимофей 6:3, 2Иох. 1:10

+ 16:18 2 Пётр 2:3, Кол. 2:4

+ 16:19 Рим. 1:8

+ 16:20 Рим. 15:33, Эклц 3:15

+ 16:21 Деян. 16:1

+ 16:23 1Кор. 1:14

+ 16:25 Епесинхн 1:9, Кол. 1:26

+ 16:26 Кол. 4:3-4

+ 16:27 Иуд. 1:24-25

+ 1:2 Деян. 18:1-17, Рим. 1:7

+ 1:5 2Кор. 8:7, 2Кор. 9:11

+ 1:7 Лук. 17:30, 1 Тесалоникинхн 3:13, 1 Тесалоникинхн 4:16-18, Пилипинхн 3:20

+ 1:8 Пилипинхн 1:6

+ 1:9 Иох. 17:21, 1Иох. 1:3, 1 Тесалоникинхн 5:24, 2 Тесалоникинхн 3:3, Евр. 10:23

+ 1:10 1Кор. 11:18

+ 1:11 1Кор. 3:3

+ 1:12 Деян. 18:24, Деян. 19:1, 1Кор. 3:4-5, 1Кор. 4:6, 1Кор. 6:12, Тит 3:13, Иох. 1:42

+ 1:13 Епесинхн 4:4-5

+ 1:14 Деян. 18:8, Рим. 16:23

+ 1:16 1Кор. 16:15

+ 1:17 2Кор. 10:10

+ 1:18 1Кор. 2:1, 2Кор. 2:15, Рим. 1:16

+ 1:20 Цецн селвгүд 21:30, Рим. 1:22, 1Кор. 3:19

+ 1:22 Мат. 12:38, Марк 8:11, Иох. 2:18, Иох. 4:48, Иох. 6:30

+ 1:23 Һалатьянхн 5:11

+ 1:24 1Кор. 2:7, Кол. 2:3

+ 1:28 Яков 2:5

+ 1:29 Рим. 3:27, Епесинхн 2:9

+ 1:30 Епесинхн 1:7, Пилипинхн 3:9

+ 1:31 2Кор. 10:17

+ 2:1 1Кор. 1:18, 2Кор. 2:15

+ 2:2 Һалатьянхн 6:14

+ 2:3 2Кор. 11:30, 2Кор. 12:5, Һалатьянхн 4:13

+ 2:4 1Кор. 4:20

+ 2:5 2Кор. 4:7, 2Кор. 6:7

+ 2:6 Пилипинхн 3:15

+ 2:7 Кол. 2:3

+ 2:8 Иох. 7:48, Деян. 13:27

+ 2:10 Мат. 16:17, 1Иох. 2:20

+ 2:11 Цецн селвгүд 20:27

+ 2:12 Рим. 8:15

+ 2:13 2Кор. 1:12, Иох. 6:45

+ 2:14 Иох. 14:17, Рим. 8:7

+ 2:16 Рим. 11:34

+ 3:2 1 Пётр 2:2, Евр. 5:13

+ 3:3 1Кор. 1:10-11, Һалатьянхн 5:19-20

+ 3:5 Деян. 18:24, Деян. 19:1, 1Кор. 1:12, 1Кор. 4:6, 1Кор. 16:12, Епесинхн 3:7, Кол. 1:25

+ 3:6 Деян. 18:4-11, Деян. 18:27-28, Иох. 4:36-38

+ 3:7 Һалатьянхн 6:3

+ 3:8 Мат. 16:27, 2Иох. 1:8

+ 3:9 2Кор. 6:1, Епесинхн 2:20-22

+ 3:10 Рим. 15:20

+ 3:11 Епесинхн 2:20, Кол. 2:7, Апокал. 21:14

+ 3:13 1Кор. 1:7, 1Кор. 4:5, 1 Пётр 1:7

+ 3:16 Рим. 8:9, 1Кор. 6:19, 2Кор. 6:16

+ 3:17 Епесинхн 2:21

+ 3:19 Цецн селвгүд 21:30, 1Кор. 1:20, Йов 5:13

+ 3:20 Псалмс 93:10-11

+ 3:23 2Кор. 10:7, Һалатьянхн 3:29

+ 4:4 Деян. 23:1, Йов 9:2, Йов 9:15

+ 4:5 Мат. 7:1, Рим. 2:1, Йов 12:22, Цецн Ухана Багш 12:14, 2Кор. 10:18

+ 4:6 Деян. 18:24, Деян. 19:1, 1Кор. 1:12, 1Кор. 3:5

+ 4:7 Иох. 3:27

+ 4:8 Апокал. 3:17

+ 4:9 Рим. 8:36

+ 4:10 2Кор. 11:19, 2Кор. 13:9

+ 4:11 2Кор. 11:27, Пилипинхн 4:12

+ 4:12 Деян. 18:3, Мат. 5:44, 1 Пётр 3:9, Рим. 12:14

+ 4:14 2Кор. 6:13

+ 4:15 Пилемон 1:10

+ 4:16 1Кор. 11:1, 1 Тесалоникинхн 3:7, 2 Тесалоникинхн 3:7

+ 4:17 Деян. 16:1, 1Кор. 16:10, 1 Тимофей 1:2

+ 4:19 1Кор. 11:34, 1Кор. 16:5, 2Кор. 1:15-16

+ 4:20 1Кор. 2:4

+ 4:21 2Кор. 10:2, 2Кор. 13:2

+ 5:1 2Кор. 12:21, Левит 18:8, Давтх Закан 22:30, Давтх Закан 27:20,

+ 5:3 Кол. 2:5

+ 5:5 2Кор. 2:6, 1 Тимофей 1:20, Цецн селвгүд 23:14

+ 5:6 Мат. 13:33, Лук. 13:21, Һалатьянхн 5:9

+ 5:7 Нүүдл 12:15, Давтх Закан 16:3

+ 5:8 Марк 8:15, Лук. 12:1

+ 5:9 Епесинхн 5:11, 2 Тесалоникинхн 3:14

+ 5:11 2 Тесалоникинхн 3:6

+ 5:12 Марк 4:11, Давтх Закан 17:7

+ 6:1 Мат. 18:17

+ 6:2 Мат. 19:28

+ 6:5 1Кор. 15:34

+ 6:7 Мат. 5:39-40

+ 6:9 Һалатьянхн 5:21, Епесинхн 5:5, Нүүдл 20:14, Евр. 13:4

+ 6:10 Марк 7:21-23, Һалатьянхн 5:19-21

+ 6:11 Епесинхн 2:2, Иох. 13:8, Епесинхн 5:26, Тит 3:5, Евр. 10:22

+ 6:12 1Кор. 10:23

+ 6:15 Епесинхн 5:30

+ 6:16 Эклц 2:24, Марк 10:7-8, Епесинхн 5:31

+ 6:17 Епесинхн 4:4

+ 6:18 Һалатьянхн 5:19, Епесинхн 5:3, 1 Тесалоникинхн 4:3

+ 6:19 Рим. 14:7

+ 6:20 2 Пётр 2:1, 1Кор. 7:23

* Оңданар умшхла: «Күн гер эс авхла сәний? – гиҗ тадн сурлат».

+ 7:3 Нүүдл 21:10

+ 7:5 Нүүдл 19:15, Мат. 4:3, 1 Тесалоникинхн 3:5

+ 7:6 2Кор. 8:8

+ 7:7 Мат. 19:11-12, 1Кор. 12:4, 1 Пётр 4:10

+ 7:9 1 Тимофей 5:14

+ 7:10 Марк 10:9

+ 7:11 Марк 10:11

+ 7:16 1 Пётр 3:1

+ 7:18 Деян. 15:1-2, Һалатьянхн 5:2

+ 7:19 Рим. 2:28-29, Һалатьянхн 3:28, Һалатьянхн 5:6, Кол. 3:11

+ 7:22 Иох. 8:32, Яков 2:12, 1 Пётр 2:16, Рим. 6:18, 2Кор. 3:17, Һалатьянхн 5:1, Пилемон 1:16, Рим. 6:22

+ 7:23 1Кор. 6:20, Левит 25:42, Левит 25:55

+ 7:25 2Кор. 8:10-11

+ 7:30 2Кор. 6:10

+ 7:31 1 Пётр 4:7, 1Иох. 2:17

+ 7:32 Мат. 6:25, Лук. 10:41

+ 7:38 Евр. 13:4

+ 7:39 Рим. 7:2

+ 8:1 Деян. 15:20, Деян. 15:29, 1Кор. 13:4-13

+ 8:2 Һалатьянхн 6:3

+ 8:3 Һалатьянхн 4:9

+ 8:4 Давтх Закан 4:35, Давтх Закан 6:4-5,

+ 8:6 Епесинхн 4:6, Иох. 1:3, Рим. 11:36, Кол. 1:16, Евр. 1:2

+ 8:7 1Кор. 10:28-29

+ 8:8 Марк 7:19, Деян. 10:12-15, Рим. 14:14

+ 8:10 Рим. 14:1, Деян. 15:29, 1Кор. 10:19, Апокал. 2:14

+ 8:11 Рим. 14:15

+ 8:13 Рим. 14:21

+ 9:1 1 Тесалоникинхн 2:6-7, Пилемон 1:8, Деян. 9:3-6

+ 9:4 2 Тесалоникинхн 3:8-9

+ 9:5 Марк 6:3, Иох. 2:12, Иох. 7:3, Деян. 1:14, 1Кор. 9:5, Һалатьянхн 1:19, Марк 1:30

+ 9:6 Деян. 4:36, Деян. 13:2, Деян. 15:36, Һалатьянхн 2:9

+ 9:7 2Кор. 10:4, 2 Тимофей 2:3, Цецн селвгүд 27:18

+ 9:9 Давтх Закан 25:4, 1 Тимофей 5:18

+ 9:10 Рим. 4:23-24, 2 Тимофей 2:6

+ 9:11 Рим. 15:27, Һалатьянхн 6:6

+ 9:13 Левит 6:16, Левит 6:26

+ 9:14 Лук. 10:7, 1 Тимофей 5:18

+ 9:15 Деян. 18:3

+ 9:16 Рим. 1:14

+ 9:17 Һалатьянхн 2:7

+ 9:18 2Кор. 11:7, 2Кор. 11:9

+ 9:19 2Кор. 4:5

+ 9:20 Деян. 16:3, Деян. 21:23-26

+ 9:21 Рим. 2:12, Рим. 2:14, Һалатьянхн 2:3

+ 9:22 2Кор. 11:29, 1Кор. 10:33

+ 9:24 Һалатьянхн 5:7

+ 9:25 1 Пётр 5:4, Пилипинхн 3:14, 2 Тимофей 2:5

+ 10:1 Нүүдл 13:21, Нүүдл 14:22

+ 10:3 Нүүдл 16:15, Нүүдл 16:35, Давтх Закан 8:3

+ 10:5 Числа 14:29, Числа 14:36-37

+ 10:6 Числа 11:4-6, Псалмс 77:18

+ 10:7 Нүүдл 32:6

+ 10:8 Числа 25:1-9

+ 10:9 Псалмс 94:9, Числа 21:5-6

+ 10:10 Числа 14:29-37

+ 10:11 Рим. 4:23

+ 10:12 Рим. 11:20-21

+ 10:13 1Кор. 1:9, Йов 5:19, Псалмс 33:20, 2 Пётр 2:9

+ 10:14 1Иох. 5:21

+ 10:16 Марк 14:22-23, Иох. 6:51, 1Кор. 11:23-26

+ 10:17 Рим. 12:5, 1Кор. 12:12-13, Епесинхн 4:25

+ 10:18 Левит 3:3, Левит 7:15

+ 10:19 Деян. 15:29, 1Кор. 8:4, Апокал. 2:14

+ 10:20 Давтх Закан 32:17, Псалмс 105:37

+ 10:21 2Кор. 6:15

+ 10:22 Давтх Закан 32:21, Цецн Ухана Багш 6:10

+ 10:23 1Кор. 6:12

+ 10:24 1Кор. 13:5, Пилипинхн 2:21

+ 10:25 1Кор. 8:7

+ 10:26 Псалмс 23:1

+ 10:27 Лук. 10:8

+ 10:30 Рим. 14:6

+ 10:31 Кол. 3:17

+ 10:32 1Кор. 8:13, Рим. 14:13

+ 10:33 1Кор. 9:22, 2Кор. 12:14

+ 11:1 1Кор. 4:16, 1 Тесалоникинхн 1:6, 2 Тесалоникинхн 3:7

+ 11:3 Епесинхн 1:22, Епесинхн 4:15, Эклц 3:16, Епесинхн 5:23, Иох. 14:28, 1Кор. 15:24

+ 11:5 Лук. 2:36, Деян. 21:9

+ 11:6 Давтх Закан 21:12

+ 11:7 Эклц 1:26

+ 11:8 Эклц 2:21-23

+ 11:9 Эклц 2:18

+ 11:11 Һалатьянхн 3:28

+ 11:15 Числа 5:18

+ 11:18 1Кор. 1:10-12

+ 11:19 1Иох. 2:19

+ 11:22 Цецн селвгүд 17:5

+ 11:23 Һалатьянхн 1:12

+ 11:24 Лук. 22:19

+ 11:25 Лук. 22:20

+ 11:27 Иох. 6:53-56

+ 11:32 Цецн селвгүд 3:12

+ 12:1 1Кор. 14:1

+ 12:2 Епесинхн 2:12

+ 12:3 1Иох. 4:2-3

+ 12:4 Рим. 12:6, Епесинхн 4:4-6

+ 12:5 Рим. 12:7

+ 12:6 Пилипинхн 2:13

+ 12:9 Мат. 17:20, 1Кор. 13:2

+ 12:10 Марк 16:17, Деян. 2:4, Деян. 10:46, 1Кор. 14:2

+ 12:12 Рим. 12:5, 1Кор. 10:17, Епесинхн 4:25

+ 12:13 Һалатьянхн 5:6, Епесинхн 2:14, Кол. 3:11

+ 12:26 Рим. 12:15

+ 12:27 Рим. 12:5, Епесинхн 1:23, Епесинхн 4:12, Кол. 1:18, Кол. 1:24

+ 12:28 Деян. 11:27, Епесинхн 4:11

+ 12:31 1Кор. 14:1, 1Кор. 14:39

+ 13:2 Деян. 2:18, Мат. 17:20, Марк 11:23, 1Кор. 12:9

+ 13:11 Епесинхн 4:14

+ 13:12 Мат. 5:8, 1Иох. 3:2, 1Кор. 8:3, Һалатьянхн 4:9

+ 14:1 1Кор. 16:14, 1Кор. 12:1

+ 14:5 Числа 11:29

+ 14:8 Числа 10:9

+ 14:15 Яков 5:13, Епесинхн 5:19

+ 14:16 2Кор. 1:20, Апокал. 3:14

+ 14:20 Епесинхн 4:14, Мат. 18:3, 1Кор. 2:6

+ 14:22 Деян. 2:6

+ 14:23 Деян. 2:13

+ 14:26 2Кор. 12:19, 2Кор. 13:10

+ 14:29 1Иох. 4:1, 1 Тесалоникинхн 5:20-21

+ 14:34 1 Тимофей 2:11-12, Эклц 3:16, 1 Пётр 3:1, Епесинхн 5:22, Кол. 3:18

+ 14:39 1Кор. 12:31, 1Кор. 14:1

+ 14:40 Кол. 2:5

+ 15:2 Һалатьянхн 3:4

+ 15:3 Лук. 24:27

+ 15:4 Псалмс 15:10,

+ 15:5 Лук. 24:34, Лук. 24:36

+ 15:7 Деян. 12:17, Лук. 24:50, Деян. 1:3-4

+ 15:8 2Кор. 12:11

+ 15:9 Епесинхн 3:7-8, Деян. 8:3

+ 15:10 2Кор. 11:23, Кол. 1:29

+ 15:12 Деян. 23:8, 2 Тимофей 2:18

+ 15:17 Рим. 4:25

+ 15:18 1 Тесалоникинхн 4:16, Апокал. 14:13

+ 15:20 1 Тесалоникинхн 4:14, 2 Тимофей 2:8, Деян. 26:23, Кол. 1:18, Апокал. 1:5

+ 15:21 Рим. 5:12-18

+ 15:23 1 Тесалоникинхн 4:16

+ 15:24 1 Пётр 3:22, Рим. 8:38, Епесинхн 1:21, Лук. 1:33, Апокал. 11:15

+ 15:25 Псалмс 109:1, Евр. 2:8

+ 15:27 Псалмс 8:7, Епесинхн 1:22

+ 15:28 Иох. 14:28, Епесинхн 1:23, Кол. 3:11

+ 15:30 2Кор. 11:26

+ 15:31 1 Тесалоникинхн 2:19

+ 15:34 1Кор. 6:5

+ 15:36 Иох. 12:24

+ 15:42 Пилипинхн 3:21, Кол. 3:1

+ 15:45 Эклц 2:7

+ 15:47 Эклц 2:7, Иох. 3:13, Иох. 6:38

+ 15:49 Эклц 5:3

+ 15:51 Пилипинхн 3:21

+ 15:52 Мат. 24:31, 1 Тесалоникинхн 4:16, Апокал. 11:15, 1 Тесалоникинхн 4:15, Пилипинхн 3:21

+ 15:53 2Кор. 5:2-4

+ 15:55 2 Тимофей 1:10, Евр. 2:14-15

+ 15:56 Рим. 4:15, Рим. 7:8

+ 15:57 Рим. 8:37

+ 16:1 Деян. 24:17, Рим. 15:25-28, Һалатьянхн 2:10

+ 16:2 Деян. 20:7, Апокал. 1:10, 2Кор. 8:3, 2Кор. 9:3

+ 16:3 Деян. 18:27, 2Кор. 3:1, Деян. 24:17, Рим. 15:25-28

+ 16:5 Деян. 19:21, 2Кор. 1:16

+ 16:8 Нүүдл 23:16, Нүүдл 34:22, Левит 23:15, Давтх Закан 16:9, Деян. 2:1

+ 16:10 Деян. 16:1, 1Кор. 4:17

+ 16:12 Деян. 18:24, Деян. 19:1, 1Кор. 1:12, 1Кор. 3:5, 1Кор. 4:6

+ 16:13 Мат. 25:13, 2 Тесалоникинхн 2:15

+ 16:14 1Кор. 14:1

+ 16:15 1Кор. 1:16

+ 16:16 Пилипинхн 2:29, 1 Тесалоникинхн 5:12-13, 1 Тимофей 5:17

+ 16:19 Деян. 18:2, Рим. 16:3, 2 Тимофей 4:19

+ 16:20 Рим. 16:16

+ 16:21 Һалатьянхн 6:11, Кол. 4:18, 2 Тесалоникинхн 3:17, Пилемон 1:19

* Энд арамей келәр Марана та гиҗ бичәтә.

+ 16:22 Рим. 9:3, Һалатьянхн 1:8, Апокал. 22:20

+ 1:1 Деян. 18:1-17

+ 1:3 1 Пётр 1:3, Епесинхн 1:3

+ 1:5 Рим. 8:17, Пилипинхн 3:10, Кол. 1:24

+ 1:6 2 Тимофей 2:10

+ 1:8 Деян. 19:23, 1Кор. 15:32

+ 1:9 2Кор. 4:14

+ 1:10 Деян. 12:11, Деян. 14:19-20, Деян. 21:32-33, Деян. 27:44

+ 1:11 Рим. 15:31, 2 Тесалоникинхн 3:2, Деян. 12:5, Епесинхн 6:18

+ 1:12 Деян. 23:1, 2 Тимофей 1:3, 1Кор. 2:4, 1Кор. 2:13

+ 1:13 1Кор. 1:8, 1 Тесалоникинхн 4:16-18, 1 Тесалоникинхн 2:19-20

+ 1:15 1Кор. 4:19

+ 1:16 Деян. 19:21, 1Кор. 16:5

+ 1:18 1Кор. 1:9

+ 1:19 Деян. 15:22, Деян. 16:1

+ 1:20 1Кор. 14:16, Апокал. 3:14

+ 1:22 2Кор. 5:5, Евр. 6:11, Епесинхн 1:13

+ 1:23 Рим. 1:9, Һалатьянхн 1:20, Пилипинхн 1:8, 1 Тесалоникинхн 2:5

+ 2:2 2Кор. 7:8

+ 2:4 2Кор. 7:12

+ 2:6 1Кор. 5:4-5

+ 2:11 1 Пётр 5:8

+ 2:12 Деян. 16:8, Деян. 20:6

+ 2:13 2Кор. 7:6, 2Кор. 8:6, 2Кор. 12:18

+ 2:14 Кол. 2:15

+ 2:15 1Кор. 1:18, Эклц 8:21, Нүүдл 29:18, Епесинхн 5:2, Пилипинхн 4:18

+ 3:1 Деян. 18:27, 1Кор. 16:3

+ 3:3 Нүүдл 24:12, Нүүдл 31:18, Давтх Закан 6:6,

+ 3:6 Лук. 22:20, Епесинхн 3:7, Кол. 1:23, Рим. 2:27, Иох. 6:63

+ 3:7 Нүүдл 34:29-35

+ 3:14 Марк 6:52, Деян. 15:21

+ 3:16 Нүүдл 34:34

+ 3:17 Иох. 4:24, Иох. 8:32, Яков 2:12, 1 Пётр 2:16, Рим. 6:18, 1Кор. 7:22, Һалатьянхн 5:1

+ 3:18 1Иох. 3:2, Рим. 8:29, Пилипинхн 3:21

+ 4:1 2Кор. 3:6

+ 4:2 2Кор. 2:17, 1 Тесалоникинхн 2:3

+ 4:3 2Кор. 3:14, 2Кор. 2:15

+ 4:4 Иох. 12:31, Кол. 1:15, Евр. 1:3

+ 4:5 Марк 10:43, 1Кор. 9:19

+ 4:6 Эклц 1:3

+ 4:7 Йов 4:19, Йов 33:6, Рим. 9:21-22, 1Кор. 2:5

+ 4:8 2Кор. 7:5

+ 4:9 Иох. 15:20

+ 4:10 Рим. 6:5

+ 4:11 2Кор. 6:9

+ 4:13 Псалмс 115:1

+ 4:14 1 Тесалоникинхн 4:14

+ 4:16 Рим. 12:2, Епесинхн 4:23

+ 4:17 Рим. 8:18

+ 4:18 Рим. 8:24, Евр. 11:1

+ 5:2 Рим. 8:23

+ 5:3 1Кор. 15:53

+ 5:5 2Кор. 1:22, Епесинхн 1:14

+ 5:7 2Кор. 4:18

+ 5:9 Кол. 1:10

+ 5:10 Цецн Ухана Багш 3:17, Цецн Ухана Багш 11:9, Цецн Ухана Багш 12:14, Мат. 25:31-32, Деян. 10:42, Рим. 14:10

+ 5:11 2Кор. 4:2

+ 5:12 2Кор. 3:1, 2Кор. 11:16, 2Кор. 12:1

+ 5:13 Марк 3:21, 2Кор. 11:1

+ 5:14 Рим. 5:15

+ 5:15 1 Пётр 4:2, Рим. 14:7-8

+ 5:17 Рим. 6:4, Апокал. 21:5

+ 5:18 Рим. 5:10-11, Кол. 1:20

+ 5:19 Псалмс 31:1-2, Рим. 4:8

+ 5:20 Епесинхн 6:20

+ 5:21 Иох. 8:46, 1 Пётр 2:22, 1Иох. 3:5, Евр. 4:15, Рим. 8:3, Рим. 1:17, Рим. 4:25, 1Кор. 1:30

+ 6:1 1Кор. 3:9

+ 6:4 Деян. 9:16, Деян. 16:23, Деян. 17:5, 2Кор. 11:23-27

+ 6:7 2Кор. 10:4, Епесинхн 6:11-17

+ 6:8 Рим. 3:8

+ 6:9 2Кор. 4:11

+ 6:10 Иох. 16:22, Деян. 3:6

+ 6:13 1Кор. 4:14

+ 6:14 Давтх Закан 7:3, Епесинхн 5:7, 1Иох. 1:6

+ 6:15 1Кор. 10:21

+ 6:16 Епесинхн 2:21, 1Кор. 3:16-17, Левит 26:11-12,

+ 7:1 1Иох. 3:3

+ 7:2 Деян. 20:33

+ 7:3 Пилипинхн 1:7

+ 7:4 Кол. 1:24

+ 7:5 2Кор. 2:13, 2Кор. 4:8

+ 7:6 2Кор. 1:4, 2Кор. 2:13, 2Кор. 8:6, 2Кор. 12:18

+ 7:8 2Кор. 2:2-4

+ 7:10 Мат. 5:4, Цецн Ухана Багш 7:3

+ 7:12 1Кор. 5:1-2, 2Кор. 2:4

+ 8:2 Марк 12:44

+ 8:3 1Кор. 16:2

+ 8:4 Рим. 15:26

+ 8:6 2Кор. 2:13, 2Кор. 7:6

+ 8:7 1Кор. 1:5

+ 8:8 1Кор. 7:6

+ 8:9 Яков 2:5, Пилипинхн 2:6-7

+ 8:10 1Кор. 7:25

+ 8:12 Марк 12:43-44, Лук. 21:3

+ 8:14 Деян. 4:34

+ 8:15 Нүүдл 16:18

+ 8:24 2Кор. 7:4

+ 9:1 Рим. 15:25

+ 9:3 2Кор. 8:6, 1Кор. 16:2

+ 9:6 Цецн селвгүд 11:24-25, Лук. 6:38, Һалатьянхн 6:7

+ 9:7 Давтх Закан 15:10, Нүүдл 25:2

+ 9:8 Пилипинхн 4:19

+ 9:9 Псалмс 111:9

+ 9:11 1Кор. 1:5

+ 9:13 Мат. 5:16, 1 Пётр 2:12

+ 10:1 Мат. 11:29

+ 10:2 1Кор. 4:21, 2Кор. 13:2, 2Кор. 13:10

+ 10:4 2Кор. 6:7, Епесинхн 6:11

+ 10:7 1Кор. 3:23, Һалатьянхн 3:29

+ 10:8 2Кор. 13:10

+ 10:10 1Кор. 1:17

+ 10:17 1Кор. 1:31

+ 10:18 Рим. 2:29, 1Кор. 4:5

+ 11:1 2Кор. 5:13

+ 11:2 Епесинхн 5:27, Апокал. 14:4

+ 11:3 Эклц 3:1, Эклц 3:4, Иох. 8:44, 1 Тимофей 2:14

+ 11:4 Һалатьянхн 1:6

+ 11:5 2Кор. 12:11

+ 11:6 1Кор. 1:17, 2Кор. 10:10

+ 11:7 1Кор. 9:18

+ 11:9 2Кор. 12:13, Пилипинхн 4:15

+ 11:10 Рим. 9:1, 1 Тимофей 2:7

+ 11:13 Пилипинхн 1:15, Деян. 20:30, 2 Пётр 2:1, Апокал. 2:2

+ 11:14 Һалатьянхн 1:8

+ 11:15 Пилипинхн 3:19

+ 11:16 2Кор. 5:12

+ 11:18 Пилипинхн 3:3-4

+ 11:19 1Кор. 4:10

+ 11:20 Һалатьянхн 2:4, Һалатьянхн 4:3

+ 11:22 Рим. 11:1, Пилипинхн 3:5

+ 11:23 1Кор. 15:10, 2Кор. 6:4-5

+ 11:25 Деян. 16:22-23, Деян. 14:19, Деян. 27:41-44

+ 11:26 Һалатьянхн 2:4

+ 11:27 Деян. 18:3, 1 Тесалоникинхн 2:9, 2 Тесалоникинхн 3:8, 1Кор. 4:11

+ 11:29 1Кор. 9:22

+ 11:32 Деян. 9:24-25

+ 12:1 2Кор. 5:12, 2Кор. 11:16, Һалатьянхн 1:12, Һалатьянхн 2:2, Епесинхн 3:3

+ 12:7 Йов 2:6

+ 12:10 Марк 10:30, Мат. 5:11-12, Рим. 5:3

+ 12:11 1Кор. 15:8-9, 2Кор. 11:5

+ 12:12 Деян. 15:12, Рим. 15:19

+ 12:13 2Кор. 11:9

+ 12:14 2Кор. 13:1, 1Кор. 10:33

+ 12:15 Пилипинхн 2:17, Кол. 1:24, 1 Тесалоникинхн 2:8

+ 12:16 2Кор. 11:9

+ 12:18 2Кор. 8:6, 2Кор. 8:18

+ 12:19 Рим. 1:9, Рим. 9:1, 1Кор. 14:26

+ 12:21 1Кор. 5:1, 1Кор. 6:18

+ 13:1 2Кор. 12:14, Давтх Закан 19:15, Мат. 18:16

+ 13:4 Рим. 6:4

+ 13:9 1Кор. 4:10

+ 13:10 2Кор. 10:8

+ 13:11 Марк 9:50, Рим. 12:18, 1 Тесалоникинхн 5:13, Рим. 15:33, Рим. 16:16

+ 13:12 Рим. 16:16, Пилипинхн 4:22

+ 1:1 Һалатьянхн 1:11-12

+ 1:2 Пилипинхн 4:21, Деян. 16:6, Деян. 18:23

+ 1:4 Мат. 20:28, Рим. 4:25, Марк 14:36

+ 1:6 Марк 4:17, Евр. 6:4, 2Кор. 11:4

+ 1:7 Деян. 15:24, Һалатьянхн 5:10

+ 1:8 2Кор. 11:14, Рим. 9:3, 1Кор. 16:22

+ 1:10 1 Тесалоникинхн 2:4

+ 1:12 Деян. 9:6, Деян. 26:16, 1Кор. 11:23

+ 1:13 Деян. 26:5, Деян. 8:3, Пилипинхн 3:6

+ 1:14 Мат. 15:2, Марк 7:3

+ 1:15 Лук. 1:15, Деян. 9:15, Рим. 1:5, 1 Тимофей 2:7

+ 1:17 Деян. 9:19

+ 1:18 Иох. 1:42, Деян. 9:26-27

+ 1:19 Деян. 12:17, Деян. 15:13, Яков 1:1

+ 1:20 Рим. 1:9, Рим. 9:1, 2Кор. 1:23

+ 1:23 Деян. 9:21

+ 2:1 Деян. 4:36, 2Кор. 2:13, 2 Тимофей 4:10

+ 2:2 Һалатьянхн 1:12, Епесинхн 3:3, Пилипинхн 2:16

+ 2:3 Деян. 16:3

+ 2:4 Деян. 15:24, 2Кор. 11:26, 2Кор. 11:20, Һалатьянхн 4:3, Һалатьянхн 4:25

+ 2:6 Давтх Закан 10:17

+ 2:7 Деян. 9:15, 1Кор. 9:17

+ 2:9 Деян. 4:36, Деян. 9:27, Деян. 13:2, Деян. 15:36, 1Кор. 9:6

+ 2:10 Деян. 24:17, Рим. 15:25-28, 1Кор. 16:1

+ 2:11 Деян. 11:20

+ 2:12 Деян. 11:3, Деян. 11:2, Деян. 15:1

+ 2:14 1 Тимофей 5:20

+ 2:16 Һалатьянхн 3:11, Деян. 13:39, Рим. 3:21, Һалатьянхн 3:11, Псалмс 142:2, Рим. 3:20

+ 2:19 Рим. 14:8, Рим. 6:6, Һалатьянхн 6:14

+ 2:20 Иох. 17:23

* Үнн юмиг иткдгоһар кен тана толһаг эргүлв?

+ 3:2 Рим. 10:17

+ 3:4 1Кор. 15:2

+ 3:5 1Кор. 12:10

+ 3:6 Эклц 15:6, Яков 2:23, Рим. 4:3

+ 3:8 Рим. 3:30, Эклц 12:3

+ 3:10 Рим. 4:15, Давтх Закан 27:26

+ 3:11 Деян. 13:39, Рим. 3:20, Һалатьянхн 2:16, Рим. 1:17, Евр. 10:38

+ 3:12 Левит 18:5, Рим. 10:5

+ 3:13 Давтх Закан 21:23

+ 3:14 Деян. 1:5, Деян. 2:33

+ 3:16 Рим. 4:13, Евр. 7:6, Эклц 12:7, Эклц 17:19

+ 3:17 Нүүдл 12:40-41

+ 3:18 Рим. 4:14

+ 3:19 Рим. 4:13, Рим. 5:20, Давтх Закан 33:2, Деян. 7:53

+ 3:20 1 Тимофей 2:5, Евр. 8:6, Давтх Закан 6:4-5, Рим. 3:30

+ 3:22 Рим. 3:9, Рим. 4:16

+ 3:24 Рим. 10:4

+ 3:26 1Иох. 3:2, Рим. 8:15-16, Епесинхн 1:5

+ 3:27 Рим. 6:3-4, Рим. 13:14

+ 3:28 1Кор. 12:13, Епесинхн 6:6, 1Кор. 11:11

+ 3:29 1Кор. 3:23, 2Кор. 10:7, Рим. 8:17, Епесинхн 3:6

+ 4:4 Марк 1:15, Лук. 2:7, Лук. 2:27

+ 4:5 Һалатьянхн 3:13

+ 4:9 Псалмс 35:11, 1Кор. 8:3, Кол. 2:8, Кол. 2:20, Евр. 7:18

+ 4:10 Рим. 14:5, Кол. 2:16

+ 4:11 1 Тесалоникинхн 3:5

+ 4:13 1Кор. 2:3

+ 4:14 Лук. 10:16, 1 Тесалоникинхн 2:13

+ 4:22 Эклц 16:5, Эклц 21:2

+ 4:23 Эклц 16:3-4, Эклц 17:16

+ 4:24 Нүүдл 19:1-2

+ 4:26 Евр. 12:22, Апокал. 21:2

+ 4:28 Рим. 9:8

+ 4:29 Эклц 21:9

+ 4:30 Эклц 21:10

+ 5:1 Иох. 8:32, Яков 2:12, 1 Пётр 2:16, Рим. 6:18, 1Кор. 7:22, 2Кор. 3:17, Һалатьянхн 2:4, Һалатьянхн 5:13, Деян. 15:10

+ 5:2 Деян. 15:1-2, 1Кор. 7:18

+ 5:3 Рим. 2:25

+ 5:4 Рим. 9:31

+ 5:5 Рим. 8:23

+ 5:6 1Кор. 7:19, 1Кор. 12:13, Һалатьянхн 6:15, Епесинхн 2:14, Кол. 3:11, Яков 2:18

+ 5:7 1Кор. 9:24

+ 5:9 Мат. 13:33, Лук. 13:21, 1Кор. 5:6

+ 5:10 Деян. 15:24, Һалатьянхн 1:7

+ 5:11 Деян. 16:3, 1Кор. 1:23

+ 5:13 1 Пётр 2:16, 2 Пётр 2:19, 1Кор. 9:19

+ 5:14 Мат. 7:12, Мат. 22:40, Левит 19:18

+ 5:16 Рим. 8:4, Рим. 13:14, Епесинхн 2:3

+ 5:17 Рим. 7:15, Рим. 7:19, Рим. 7:23

+ 5:18 Рим. 7:4, Епесинхн 2:15, Кол. 2:14

+ 5:19 Марк 7:21-23, 1Кор. 3:3, 1Кор. 6:9-10, 1Кор. 6:18, Епесинхн 5:3

+ 5:20 1Кор. 11:19

+ 5:21 1Кор. 6:9-10, Епесинхн 5:5

+ 5:22 Епесинхн 5:9

+ 5:23 1 Тимофей 1:9

+ 5:24 Яков 4:1, 1 Пётр 2:11, Рим. 7:23, Рим. 13:14, Рим. 6:2, Рим. 6:6, Һалатьянхн 2:19, Кол. 2:20, Кол. 3:3

+ 5:26 Пилипинхн 2:3

+ 6:1 1Кор. 2:15, Яков 5:19, 2 Тимофей 2:25, 1 Тесалоникинхн 5:14

+ 6:2 Рим. 15:1, 1Иох. 4:21

+ 6:3 1Кор. 3:7, 1Кор. 8:2

+ 6:5 Рим. 14:12

+ 6:6 Лук. 10:7, 1Кор. 9:11, 1 Тимофей 5:18

+ 6:7 Йов 13:9, Йов 4:8, Цецн селвгүд 22:7, 2Кор. 9:6

+ 6:8 Цецн селвгүд 11:19, Яков 3:18

+ 6:9 2 Тесалоникинхн 3:13, Мат. 10:22

+ 6:10 Цецн селвгүд 3:27, 3Иох. 1:5, Евр. 13:1

+ 6:11 1Кор. 16:21, 2 Тесалоникинхн 3:17, Пилемон 1:19

+ 6:14 1Кор. 2:2, Һалатьянхн 2:19, Рим. 6:6

+ 6:15 1Кор. 7:19, 1Кор. 12:13, Һалатьянхн 5:6, Епесинхн 2:14, Кол. 3:11

+ 6:16 Псалмс 124:5, Псалмс 127:5

+ 1:3 1 Пётр 1:3, 2Кор. 1:3

+ 1:4 Иуд. 1:24, Кол. 1:22, 1 Тесалоникинхн 4:7

+ 1:5 1Иох. 3:2, Рим. 8:15-16, Һалатьянхн 3:26

+ 1:7 Кол. 1:14

+ 1:9 Рим. 16:24, Епесинхн 3:3-5, Епесинхн 6:19

+ 1:10 Епесинхн 2:14, Кол. 1:20

+ 1:13 2Кор. 1:22, Епесинхн 4:30

+ 1:15 Кол. 1:3-4

+ 1:18 Кол. 1:27

+ 1:20 Псалмс 109:1, Деян. 7:55-56, Рим. 8:34, Епесинхн 2:6, Кол. 3:1

+ 1:21 1 Пётр 3:22, Рим. 8:38, 1Кор. 15:24, Кол. 2:10, Евр. 1:4

+ 1:22 Псалмс 8:7, Псалмс 109:1, 1Кор. 15:27, 1Кор. 11:3, Епесинхн 5:23

+ 1:23 Епесинхн 4:12, Епесинхн 5:23, Епесинхн 5:30, Кол. 1:18, 1Кор. 15:28, Кол. 3:11

+ 2:1 Лук. 15:24, Рим. 11:15, Кол. 1:21, Кол. 2:13

+ 2:2 Иох. 12:31, Иох. 14:30, Кол. 3:7

+ 2:3 Һалатьянхн 5:16

+ 2:4 Иох. 3:16, 1Иох. 3:1, Рим. 5:8

+ 2:5 Кол. 2:13, Тит 3:5

+ 2:6 Епесинхн 1:20

+ 2:8 Лук. 7:50, Лук. 8:48, Деян. 15:11, 1 Пётр 1:5, Тит 2:11, Тит 3:5

+ 2:9 Рим. 3:27, Тит 3:5, Рим. 3:27, 1Кор. 1:29

+ 2:10 Тит 2:14, Тит 3:8

+ 2:11 Рим. 2:26, Рим. 2:28, Кол. 2:11

+ 2:12 Кол. 1:21, Рим. 9:4

+ 2:13 Деян. 2:39

+ 2:14 Епесинхн 1:10, Кол. 1:22

+ 2:15 Рим. 7:4, Кол. 2:14

+ 2:16 Рим. 5:10, Кол. 1:20, Кол. 3:15

+ 2:19 Пилипинхн 3:20

+ 2:20 Кол. 2:7, Апокал. 21:14, Псалмс 117:22,

+ 2:21 1Кор. 3:16-17

+ 2:22 1 Пётр 2:5

+ 3:1 Пилипинхн 1:7, Пилемон 1:1, 2 Тимофей 2:9

+ 3:2 Епесинхн 4:7, Кол. 1:25

+ 3:3 Һалатьянхн 1:12, Һалатьянхн 2:2

+ 3:6 Һалатьянхн 3:29, Епесинхн 2:16, Мат. 8:11, Лук. 13:29

+ 3:7 Кол. 1:23

+ 3:8 1Кор. 15:9

+ 3:9 Кол. 1:26

+ 3:10 Епесинхн 1:21

+ 3:12 Евр. 4:16, Евр. 10:19

+ 3:13 2 Тимофей 2:10

+ 3:16 Епесинхн 1:18, Кол. 1:27, Кол. 1:11

+ 3:17 Кол. 2:7

+ 3:19 Пилипинхн 4:7, Кол. 2:10

+ 3:20 Иуд. 1:24, Рим. 16:24

+ 3:21 Рим. 11:36

+ 4:1 Епесинхн 3:1, Пилипинхн 1:27, Кол. 1:10

+ 4:2 Пилипинхн 2:3, Кол. 3:13

+ 4:3 Кол. 3:14

+ 4:4 Епесинхн 2:16, 1Кор. 6:17

+ 4:5 1Кор. 1:13

* Бурхн мадн дотр бәәнә.

+ 4:6 1Кор. 12:6

+ 4:7 Рим. 12:3, Епесинхн 3:2

+ 4:8 Псалмс 67:19

+ 4:9 Иох. 3:13

+ 4:10 Евр. 4:14, Евр. 7:26

+ 4:11 1Кор. 12:28

+ 4:12 1Кор. 12:27, Епесинхн 1:23, Кол. 1:18

+ 4:13 Евр. 5:12-13, Евр. 6:1

+ 4:14 1Кор. 13:11, 1Кор. 14:20

+ 4:15 2 Пётр 3:18, Кол. 1:10, Кол. 2:19

+ 4:17 1 Пётр 4:3-4, Кол. 3:7

+ 4:18 Рим. 1:21, Марк 3:5

+ 4:19 1 Пётр 1:14, Рим. 1:24-28

+ 4:22 Кол. 3:8-9

+ 4:23 Рим. 12:2, 2Кор. 4:16

+ 4:24 Эклц 1:26, Рим. 6:4, Кол. 3:10

+ 4:25 Левит 19:11, Кол. 3:9, Рим. 12:5

+ 4:26 Псалмс 4:5

+ 4:27 Яков 4:7

+ 4:28 Нүүдл 20:15, 1 Тесалоникинхн 4:11, 2 Тесалоникинхн 3:8, 2 Тесалоникинхн 3:10, 1 Тимофей 6:18

+ 4:29 Кол. 3:8

+ 4:30 1 Тесалоникинхн 5:19, Епесинхн 1:13

+ 4:31 1 Пётр 3:8, Кол. 3:8

+ 4:32 Мат. 6:14, Марк 11:25-26, Лук. 7:41-42, 1 Пётр 3:8, Кол. 3:12-13

+ 5:1 Мат. 5:48

+ 5:2 Иох. 10:11, Иох. 15:13, 1Иох. 3:16, Рим. 5:7-8, Евр. 8:3, 1Кор. 13:1, Кол. 3:14

+ 5:3 1Кор. 6:18, Һалатьянхн 5:19, 1 Тесалоникинхн 4:3

+ 5:4 Епесинхн 4:29

+ 5:5 Кол. 3:5, 1Кор. 6:9-10, Һалатьянхн 5:21

+ 5:6 Марк 13:5, Кол. 2:8, 2 Тесалоникинхн 2:3, 1Иох. 3:7, Рим. 1:18, Кол. 3:6

+ 5:7 2Кор. 6:14

+ 5:8 Епесинхн 2:1-2, Мат. 5:14, Иох. 12:35, 1Иох. 2:8, Рим. 13:12, Пилипинхн 2:15, 1 Тесалоникинхн 5:5

+ 5:10 1 Тесалоникинхн 2:4

+ 5:11 Рим. 13:12

+ 5:13 Иох. 3:20-21

+ 5:14 Рим. 13:11, Лук. 1:78-79

+ 5:15 Кол. 4:5

+ 5:17 Рим. 12:2, 1 Тесалоникинхн 5:18

+ 5:18 Цецн селвгүд 20:1, Цецн селвгүд 23:20, Цецн селвгүд 31:4, 1 Тимофей 5:23

+ 5:19 Деян. 16:25, Яков 5:13, 1Кор. 14:15, Псалмс 26:6, Кол. 3:16

+ 5:20 Кол. 2:7, 2 Тесалоникинхн 1:3, 2 Тесалоникинхн 2:13

• 5:21 Кол. 3:17

+ 5:22 Эклц 3:16, 1 Пётр 3:1

+ 5:23 Епесинхн 1:22-23, 1Кор. 11:3

+ 5:25 1 Пётр 3:7

+ 5:26 Иох. 13:8, 1Кор. 6:11, Тит 3:5, Евр. 10:22

+ 5:27 2Кор. 11:2, Апокал. 14:4

+ 5:30 1Кор. 6:15, Епесинхн 1:23, Кол. 1:18

+ 5:31 Эклц 2:24, Мат. 19:5, Марк 10:7-8, 1Кор. 6:16

+ 5:33 1 Пётр 3:1-6

+ 6:1 Нүүдл 20:12, Цецн селвгүд 1:8, Цецн селвгүд 6:20, Цецн селвгүд 23:22

+ 6:3 Давтх Закан 5:16

+ 6:4 Давтх Закан 4:9, Давтх Закан 6:7, Цецн селвгүд 13:24, Цецн селвгүд 19:18, Цецн селвгүд 22:6

+ 6:5 1 Пётр 2:18, Кол. 3:22, 1 Тимофей 6:1, Тит 2:9

+ 6:6 Һалатьянхн 3:28

+ 6:8 Кол. 3:24

+ 6:9 Левит 25:43, Давтх Закан 10:17

+ 6:11 2Кор. 6:7, 2Кор. 10:4, 1 Пётр 5:8, 1Иох. 2:13

+ 6:12 Лук. 22:53, Кол. 1:13, Епесинхн 1:21

+ 6:14 1 Тесалоникинхн 5:8

+ 6:15 Рим. 10:15

+ 6:16 1Иох. 5:4

+ 6:17 Евр. 4:12

+ 6:18 Лук. 18:1, Лук. 21:36, Иуд. 1:20, Рим. 12:12, Кол. 4:2, 1 Тесалоникинхн 5:17, Марк 13:33

+ 6:19 Деян. 4:29, Кол. 4:3, 1 Тесалоникинхн 5:25, 2 Тесалоникинхн 3:1

+ 6:20 Деян. 21:33, Деян. 28:20, 2Кор. 5:20

• 6:21 Кол. 4:7-8

+ 6:21 Деян. 20:4

+ 6:22 Кол. 2:2

+ 1:1 Деян. 16:1

+ 1:3 Рим. 1:8, Пилемон 1:4, 2 Тимофей 1:3

+ 1:5 Деян. 16:12-40

+ 1:6 1Кор. 1:8

+ 1:7 2Кор. 7:3, Епесинхн 3:1, Кол. 4:18, 2 Тимофей 2:9, Пилемон 1:1, Пилипинхн 4:14

+ 1:8 Рим. 1:9, Рим. 9:1

+ 1:9 Кол. 1:9, 1 Тесалоникинхн 3:12-13, Пилемон 1:6

+ 1:13 Деян. 28:30

+ 1:14 Деян. 4:31

+ 1:15 2Кор. 11:13

+ 1:19 Деян. 16:7

+ 1:20 Марк 8:38, Рим. 1:16, Рим. 14:8, 2Кор. 5:15

+ 1:23 2 Тимофей 4:6

+ 1:27 Епесинхн 4:1

+ 1:29 Мат. 5:11-12

+ 1:30 Кол. 1:29, 1 Тимофей 4:10

+ 2:2 Пилипинхн 4:2, 1 Пётр 3:8, Рим. 12:16

+ 2:3 Һалатьянхн 5:26, Рим. 12:10, Епесинхн 4:2

+ 2:4 Рим. 15:2-3

+ 2:6 Иох. 1:1, Иох. 5:18, Иох. 10:33

+ 2:7 Мат. 20:28, Рим. 8:3, 2Кор. 8:9

+ 2:8 Марк 14:36, Евр. 5:8

+ 2:9 Мат. 28:18, Епесинхн 1:21, Евр. 1:4

+ 2:10 Рим. 14:11

+ 2:13 1Кор. 12:6

+ 2:15 Иуд. 1:24, Мат. 5:14, Епесинхн 5:8

+ 2:16 Һалатьянхн 2:2

+ 2:17 Деян. 21:13, 2 Тимофей 4:6

+ 2:19 Деян. 16:1, 1 Тесалоникинхн 3:2

+ 2:21 1Кор. 10:24, 1Кор. 13:5

+ 2:22 1Кор. 14:7, 1 Тимофей 1:2, 2 Тимофей 1:2

+ 2:25 Пилипинхн 4:18

+ 2:29 Рим. 16:2, 1Кор. 16:18, 1 Тесалоникинхн 5:12-13, 1 Тимофей 5:17

+ 3:1 Пилипинхн 4:4

+ 3:2 Псалмс 21:17, Псалмс 21:21

+ 3:3 Рим. 2:29, Епесинхн 2:11, Кол. 2:11

+ 3:4 2Кор. 11:18

+ 3:5 Эклц 17:12, Левит 12:3, Рим. 11:1, Деян. 23:6, Деян. 26:5

+ 3:6 Деян. 8:3, Һалатьянхн 1:13, Марк 10:20, Лук. 1:6, Деян. 22:3, Деян. 26:5

+ 3:9 Рим. 9:30-31, Рим. 10:5

+ 3:10 Рим. 8:17, 2Кор. 1:5, Кол. 1:24, 1 Пётр 4:13, Рим. 6:5

+ 3:12 Евр. 11:40

+ 3:14 1 Пётр 5:4, 1Кор. 9:24-25, 2 Тимофей 2:5

+ 3:15 1Кор. 2:6

+ 3:17 1 Пётр 5:3, 2 Тесалоникинхн 3:9, 1 Тимофей 4:12, Тит 2:7

+ 3:19 2Кор. 11:15, 1 Тесалоникинхн 5:3, Марк 8:33

+ 3:20 Епесинхн 2:19, Деян. 1:11, 1Кор. 1:7

+ 3:21 1Кор. 15:35-52, 1Иох. 3:2, Рим. 8:29, 2Кор. 3:18, Кол. 3:1

+ 4:2 Пилипинхн 2:2

+ 4:3 Нүүдл 32:32, Псалмс 68:29, Апокал. 3:5

+ 4:4 Пилипинхн 3:1, 1 Тесалоникинхн 5:16

+ 4:5 Яков 5:8

+ 4:6 Мат. 6:25, 1 Пётр 5:7

+ 4:7 Иох. 14:27, Пилипинхн 4:7, Кол. 3:15

+ 4:9 Рим. 15:33, 2 Тесалоникинхн 3:16

+ 4:11 1 Тимофей 6:6, 1 Тимофей 6:8

+ 4:12 1Кор. 4:11, 2Кор. 11:27

+ 4:13 1 Тимофей 1:12

+ 4:14 Пилипинхн 1:7

+ 4:16 Деян. 17:1

+ 4:17 Рим. 1:13

+ 4:18 Пилипинхн 2:25, Эклц 8:21, Нүүдл 29:18

+ 4:19 Псалмс 22:1, 2Кор. 9:8

+ 4:21 Һалатьянхн 1:2

+ 4:22 2Кор. 13:12

+ 1:1 Деян. 16:1

+ 1:3 Епесинхн 1:15-16

+ 1:5 Мат. 6:20, 1 Пётр 1:4

+ 1:6 Мат. 24:14, Мат. 28:19, Рим. 10:18, Кол. 1:6

+ 1:7 Кол. 4:12, Пилемон 1:23

+ 1:9 2 Тесалоникинхн 1:11, Пилипинхн 1:9, Пилемон 1:6

+ 1:10 2Кор. 5:9, Епесинхн 4:1, Пилипинхн 1:27, 2 Пётр 3:18, Епесинхн 4:15

+ 1:11 Епесинхн 3:16

+ 1:13 Деян. 26:18, Епесинхн 6:12, 2 Пётр 1:11

+ 1:14 Епесинхн 1:7

+ 1:15 2Кор. 4:4, Евр. 1:3, Цецн селвгүд 8:22, Рим. 8:29, Апокал. 3:14

+ 1:16 Псалмс 32:6, Иох. 1:3, Рим. 11:36, 1Кор. 8:6, Евр. 1:2, Евр. 2:10

+ 1:18 Епесинхн 1:22-23, Деян. 26:23, 1Кор. 15:20, Апокал. 1:4-5, Апокал. 3:14

+ 1:19 Кол. 2:9

+ 1:20 2Кор. 5:18, Епесинхн 1:10, Епесинхн 2:14

+ 1:21 Епесинхн 2:1-2, Епесинхн 2:12

+ 1:22 Иуд. 1:24, Епесинхн 1:4, 1 Тесалоникинхн 4:7

+ 1:23 Деян. 14:22, Марк 16:15, Епесинхн 3:7

+ 1:24 2Кор. 7:4, 2Кор. 12:15, 2Кор. 1:5, Пилипинхн 3:10

+ 1:25 Епесинхн 3:2

+ 1:26 Рим. 16:24, Епесинхн 3:9

+ 1:27 Епесинхн 1:18, Епесинхн 3:16, Кол. 2:2, Рим. 5:2, Рим. 8:17, 1 Тимофей 1:1

+ 1:29 1Кор. 15:10, Пилипинхн 1:30, 1 Тимофей 4:10

+ 2:2 Кол. 1:27, Епесинхн 6:22, Кол. 4:8

+ 2:3 Рим. 11:33, 1Кор. 1:24, 1Кор. 2:7

+ 2:4 Рим. 16:18

+ 2:5 1Кор. 5:3, 1Кор. 14:40

+ 2:6 1 Тесалоникинхн 4:1

+ 2:7 1Кор. 3:11, Епесинхн 2:20, Епесинхн 3:17, Апокал. 21:14, Епесинхн 5:20, 2 Тесалоникинхн 1:3, 2 Тесалоникинхн 2:13

* Оңгданар болхла, «Тадниг эндүрлһнә үлмәд орулхас саглтн. Тиим йовдл олн әмтнә авъясас, орчлңгин туск эклц номас һарчах күүнә цецн уханас болн йирин худлас учрх».

+ 2:8 Марк 7:3, Һалатьянхн 1:14, Һалатьянхн 4:9, Марк 13:5, 1Иох. 3:7, Епесинхн 5:6, 2 Тесалоникинхн 2:3

+ 2:9 Иох. 1:14, Кол. 1:19

+ 2:10 Епесинхн 1:21-22, Епесинхн 3:19

+ 2:11 Епесинхн 2:11, Рим. 2:29, Кол. 3:9

+ 2:12 Рим. 6:4

+ 2:13 Епесинхн 2:1, Епесинхн 2:5, Деян. 3:19

+ 2:14 Псалмс 50:3, Рим. 7:4

* Оңданар болхла, «Христос һардҗах болн йос бәрҗәх сәкүснәс йос булаҗ авв».

+ 2:15 2Кор. 2:14, Иох. 12:31, Иох. 16:11

+ 2:16 Числа 28:9-15, Рим. 14:5, Һалатьянхн 4:10, Рим. 14:3, Рим. 14:17, Евр. 9:10

+ 2:17 Евр. 8:5, Евр. 10:1

+ 2:19 2 Пётр 3:18, Епесинхн 4:15-16, Кол. 1:10

* Оңгданар болхла, «Тадн Христосла хамдан үкләт тиигәд орчлңгин туск эклц номас сулдхгдвт».

+ 2:20 Рим. 6:2, Кол. 3:3, Һалатьянхн 4:9

+ 2:21 1 Тимофей 4:3

+ 2:22 Мат. 15:9, Марк 7:7

* Оңданар болхла, «Болв тиим зокъялмуд тусан күргхш. Энтн цогц-махмудын таал болҗана».

+ 3:1 Кол. 2:12, Псалмс 109:1, Деян. 7:55-56, Рим. 8:34, Епесинхн 1:20, Цецн селвгүд 15:24

+ 3:3 Рим. 6:2, Рим. 6:7, Һалатьянхн 5:24, Кол. 2:20

+ 3:4 Иох. 11:25

+ 3:5 Епесинхн 5:5, Рим. 8:13

+ 3:6 Рим. 1:18, Епесинхн 5:6

+ 3:7 Епесинхн 2:2, Епесинхн 4:17

+ 3:8 Яков 1:21, 1 Пётр 1:21, Епесинхн 4:22, Епесинхн 4:31

+ 3:9 Левит 19:11, Епесинхн 4:25, Кол. 2:11

+ 3:10 Эклц 1:26, Епесинхн 4:24

+ 3:11 Рим. 2:28-29, 1Кор. 7:19, Һалатьянхн 3:28, Һалатьянхн 5:6, 1Кор. 12:13, Һалатьянхн 5:6, Епесинхн 2:14, 1Кор. 15:28, Епесинхн 1:23

+ 3:12 Лук. 18:7, Рим. 8:33, Тит 1:1

+ 3:13 Епесинхн 4:2, Мат. 6:14-15, Марк 11:25-26, Лук. 7:41-42, Епесинхн 4:32

+ 3:14 1Кор. 13:1, Епесинхн 4:3, Епесинхн 5:2

+ 3:15 Иох. 14:27, Иох. 16:33, Пилипинхн 4:7, Епесинхн 2:16

+ 3:16 Иох. 15:3, Псалмс 26:6, Епесинхн 5:19

+ 3:17 1Кор. 10:31

• 3:18 Епесинхн 5:22

+ 3:18 Эклц 3:16, 1 Пётр 3:1

+ 3:19 1 Пётр 3:7

+ 3:20 Нүүдл 20:12, Цецн селвгүд 1:8, Цецн селвгүд 6:20, Цецн селвгүд 23:22

+ 3:22 1 Пётр 2:18, 1 Тимофей 6:1, Тит 2:9

+ 3:24 Епесинхн 6:8

+ 3:25 Давтх Закан 10:17, Мат. 22:16

+ 4:2 Лук. 18:1, Лук. 21:36, Рим. 12:12, Епесинхн 6:18, 1 Тесалоникинхн 5:17

+ 4:3 Деян. 4:29, Рим. 16:24, Епесинхн 6:19-20, Пилипинхн 1:7, Пилемон 1:1

+ 4:5 Епесинхн 5:15-16

+ 4:6 1 Пётр 3:15

• 4:7 Епесинхн 6:21-22

+ 4:7 Деян. 20:4

+ 4:8 Кол. 2:2

+ 4:9 Пилемон 1:10, Пилемон 1:16

+ 4:10 Деян. 19:29, Пилемон 1:24, Деян. 12:12, Деян. 15:37-38

+ 4:11 Деян. 1:23, Деян. 18:7

+ 4:12 Кол. 1:7, Пилемон 1:23

+ 4:14 2 Тимофей 4:10-11, Пилемон 1:24

+ 4:15 Рим. 16:5

+ 4:16 1 Тесалоникинхн 5:27

+ 4:17 Пилемон 1:2

+ 4:18 1Кор. 16:21, Һалатьянхн 6:11, 2 Тесалоникинхн 3:17, Пилемон 1:19

+ 1:1 Деян. 15:22, 1 Пётр 5:12, 2 Тесалоникинхн 1:1, Деян. 17:1, Пилипинхн 4:16

+ 1:2 Епесинхн 5:20, 2 Тесалоникинхн 1:3, 2 Тесалоникинхн 2:13

+ 1:4 2 Пётр 1:10

+ 1:5 Деян. 20:18

+ 1:6 1Кор. 4:16, 1Кор. 11:1, 2 Тесалоникинхн 3:7, Деян. 17:5-10, Деян. 13:52

+ 1:9 Деян. 14:15

+ 1:10 1Кор. 1:7, 2 Тесалоникинхн 1:10, Мат. 3:7, Рим. 5:9, 1 Тесалоникинхн 2:16, 1 Тесалоникинхн 5:9

+ 2:2 Деян. 16:22-24

+ 2:3 2Кор. 4:2

+ 2:4 Һалатьянхн 2:7, Һалатьянхн 1:10, Епесинхн 5:10

+ 2:5 Рим. 1:9, Рим. 9:1, Пилипинхн 1:8

+ 2:6 1Кор. 9:4-5, 2 Тесалоникинхн 3:9, Пилемон 1:8

+ 2:8 2Кор. 12:15

+ 2:9 Деян. 18:3, 2Кор. 11:27, 2 Тесалоникинхн 3:8

+ 2:11 1Кор. 4:14-15

+ 2:12 2 Тесалоникинхн 2:14

+ 2:13 Һалатьянхн 4:14

+ 2:14 1 Тесалоникинхн 1:6, Деян. 17:5, 2 Тесалоникинхн 1:4-5

+ 2:15 Мат. 23:34, Иох. 15:20, Деян. 13:50, Деян. 17:5

+ 2:16 Деян. 13:45, Деян. 14:2, Мат. 27:25, Лук. 21:23, 1 Тесалоникинхн 1:10

+ 2:17 1Кор. 5:3, Кол. 2:5

+ 2:18 Рим. 1:13, Рим. 15:22

+ 2:19 1Кор. 15:31, 2 Тесалоникинхн 1:4

+ 3:1 Деян. 17:15-16

+ 3:2 Деян. 16:1, Пилипинхн 2:19

+ 3:3 Деян. 9:16, Деян. 14:22, 1 Пётр 5:9

+ 3:5 Мат. 4:3, 1Кор. 7:5, Һалатьянхн 4:11

+ 3:6 Деян. 18:5

+ 3:10 2 Тимофей 1:3

+ 3:11 2 Тесалоникинхн 3:5

+ 3:12 Пилипинхн 1:9-10, 2 Тесалоникинхн 1:3

+ 3:13 Иуд. 1:14, 2 Тесалоникинхн 2:17

+ 4:1 Кол. 1:10, Кол. 2:6

+ 4:3 1Кор. 6:18, Һалатьянхн 5:19, Епесинхн 5:3

+ 4:5 1 Пётр 4:3-4, Рим. 1:26, Епесинхн 4:17-19

+ 4:7 1 Пётр 1:15, Иуд. 1:24, Епесинхн 1:4, Кол. 1:22

+ 4:9 Евр. 13:1, Иох. 6:45

+ 4:11 Цецн селвгүд 17:14, Деян. 18:3, Епесинхн 4:28, 2 Тесалоникинхн 3:8, 2 Тесалоникинхн 3:10

+ 4:12 Рим. 13:13

+ 4:13 Епесинхн 2:12

+ 4:14 1Кор. 15:20, 2Кор. 4:14

+ 4:15 1Кор. 15:51-52

+ 4:16 Иуд. 1:9, Апокал. 12:7, Мат. 24:31, 1Кор. 15:52, Мат. 16:27, 1Кор. 15:23

+ 4:17 Деян. 1:9, Апокал. 11:12, Иох. 14:3

+ 5:1 Деян. 1:7

+ 5:2 Мат. 24:43, 2 Пётр 3:10

+ 5:3 Лук. 21:34, Пилипинхн 3:19

+ 5:4 1Иох. 2:8

+ 5:5 Лук. 16:8, Иох. 12:36, Рим. 13:12

+ 5:6 Марк 13:33-36, 1 Пётр 1:13, Епесинхн 6:18

+ 5:8 Епесинхн 6:14, Епесинхн 6:17

+ 5:9 1 Тесалоникинхн 1:10

+ 5:10 Рим. 14:9

+ 5:12 1Кор. 16:16, 1Кор. 16:18, Пилипинхн 2:29, 1 Тимофей 5:17

+ 5:13 Марк 9:50, Рим. 12:18, 2Кор. 13:11

+ 5:14 2 Тесалоникинхн 3:6-10, Һалатьянхн 6:1

+ 5:15 Левит 19:18, 1 Пётр 3:9, Рим. 12:17

+ 5:16 Пилипинхн 4:4

+ 5:17 Лук. 18:1, Лук. 21:36, Рим. 12:12, Епесинхн 6:18, Кол. 4:2

+ 5:18 Рим. 12:2, Епесинхн 5:17, Епесинхн 5:20

+ 5:19 Епесинхн 4:30

+ 5:21 1Иох. 4:1, 1Кор. 14:29

+ 5:23 Рим. 15:33, Пилипинхн 4:9, 2 Тесалоникинхн 3:16

+ 5:24 1Кор. 1:9, 2 Тесалоникинхн 3:3, Евр. 10:23

+ 5:25 Епесинхн 6:19, 2 Тесалоникинхн 3:1, Евр. 13:18

+ 5:26 1 Пётр 5:14, Рим. 16:16

+ 5:27 Кол. 4:16

+ 1:1 Деян. 15:22, 1 Пётр 5:12, 1 Тесалоникинхн 1:1, Деян. 16:1

+ 1:3 Епесинхн 5:20, 1 Тесалоникинхн 1:2, 2 Тесалоникинхн 2:13

+ 1:4 1 Тесалоникинхн 2:19

+ 1:5 Лук. 20:35

+ 1:6 Апокал. 6:10

+ 1:7 Иуд. 1:14

+ 1:8 2 Пётр 3:7, Йов 18:21,

+ 1:10 1Кор. 3:13, 1 Тесалоникинхн 1:10

+ 1:11 Кол. 1:9

+ 2:1 Мат. 24:31, 1 Тесалоникинхн 4:15-17

+ 2:3 Марк 13:5, Кол. 2:8, 1Иох. 3:7, Епесинхн 5:6, Апокал. 13:4-5

+ 2:7 1Иох. 2:18, 1Иох. 4:3

+ 2:8 Йов 4:9, Апокал. 2:16

+ 2:9 Мат. 24:24, Марк 13:22, Апокал. 13:14

+ 2:10 1Кор. 1:18

+ 2:13 Епесинхн 5:20, 2 Тесалоникинхн 1:3, Яков 1:18, Апокал. 14:4

+ 2:14 1 Тесалоникинхн 2:12

+ 2:15 1Кор. 16:13

+ 2:16 1 Пётр 1:3

+ 2:17 1 Тесалоникинхн 3:13

+ 3:1 1 Тесалоникинхн 5:25

+ 3:2 Рим. 15:31, 2Кор. 1:10-11

+ 3:3 1Кор. 1:9, 1 Тесалоникинхн 5:24, Евр. 10:23, Мат. 16:13, Иох. 17:12

+ 3:5 1 Тесалоникинхн 3:11

+ 3:6 Цецн селвгүд 6:6

+ 3:7 1Кор. 4:16, 1Кор. 11:1, 1 Тесалоникинхн 1:6

+ 3:8 Деян. 18:3, 1 Тесалоникинхн 2:9-10

+ 3:9 1Кор. 9:4-5, 1 Тесалоникинхн 2:6, Пилемон 1:8, 1 Пётр 5:3, Пилипинхн 3:17, 1 Тимофей 4:12, Тит 2:7

+ 3:10 Епесинхн 4:28, 1 Тесалоникинхн 4:11, 1 Тесалоникинхн 5:14

+ 3:11 1 Тимофей 5:13

+ 3:13 Һалатьянхн 6:9

+ 3:15 Мат. 18:15

+ 3:16 Рим. 15:33, Пилипинхн 4:9, 1 Тесалоникинхн 5:23

+ 3:17 1Кор. 16:21, Һалатьянхн 6:11, Кол. 4:18, Пилемон 1:19

+ 1:1 Кол. 1:27

+ 1:2 Деян. 16:1, Пилипинхн 2:22, 2 Тимофей 1:2, 2Иох. 1:3

+ 1:4 1 Тимофей 4:7, 2 Тимофей 4:4, Тит 1:14, Тит 3:9

+ 1:5 Рим. 12:9, 2 Тимофей 2:22

+ 1:6 1 Тимофей 6:21, Тит 1:10

+ 1:8 Рим. 7:16

+ 1:9 Һалатьянхн 5:23

+ 1:11 Тит 1:3

+ 1:12 Деян. 9:22, Пилипинхн 4:13

+ 1:13 Деян. 8:3, Деян. 3:17

+ 1:14 Рим. 5:20

+ 1:15 1 Тимофей 3:1, 1 Тимофей 4:9, 2 Тимофей 2:11, Тит 3:8, Мат. 9:13, Марк 2:17

+ 1:18 1 Тимофей 4:14, 2Кор. 10:4, 2 Тимофей 2:2-4

+ 1:20 2 Тимофей 2:17, 2 Тимофей 4:14, 1Кор. 5:5

+ 2:3 1 Тимофей 5:4

+ 2:4 2 Пётр 3:9, Тит 1:2, Тит 2:11

+ 2:5 Һалатьянхн 3:20

+ 2:6 Мат. 20:28, Тит 1:3

+ 2:7 Деян. 9:15, Рим. 1:5, Һалатьянхн 1:15-16, Епесинхн 3:7-8, 2 Тимофей 1:11, Рим. 9:1, 2Кор. 11:10

+ 2:9 1 Пётр 3:3-4

+ 2:11 Тит 2:5

+ 2:12 1Кор. 14:34

+ 2:13 Эклц 2:7, Эклц 2:22

+ 2:14 Эклц 3:6, Эклц 3:13, 2Кор. 11:13

* Һанцхн гергтә, эс гихлә, нег дәкҗ гер авх.

+ 3:1 1 Тимофей 1:15, 2 Тимофей 2:11, Тит 3:8

+ 3:2 Тит 1:6-9

+ 3:3 Тит 3:2, Мат. 6:19, 1 Тимофей 6:9, Евр. 13:5

+ 3:7 2 Тимофей 2:26

+ 3:8 Деян. 6:3, 1 Пётр 5:2, Тит 1:7

* Оңгданар болхла, нөкд болҗах гергчүд.

+ 3:11 Тит 2:3

* Һанцхн гергтә, эс гихлә, нег дәкҗ гер авх.

+ 3:16 Иох. 1:14, 1Иох. 4:2, 2Иох. 1:7, Евр. 2:14, Марк 16:19, Лук. 24:51, Деян. 1:9

+ 4:1 1Иох. 2:18, 2 Тимофей 3:1, 1Иох. 4:6, Яков 3:15, 2 Пётр 2:1, Апокал. 2:24

+ 4:3 Рим. 14:2, Кол. 2:16, Кол. 2:21

+ 4:4 Эклц 1:31, Марк 7:15-16, Деян. 10:15, Тит 1:15

+ 4:5 Эклц 1:25

+ 4:7 1 Тимофей 1:4, 2 Тимофей 2:16

+ 4:9 1 Тимофей 1:15, 2 Тимофей 2:11, Тит 3:8

+ 4:10 Пилипинхн 1:30, Кол. 1:29

+ 4:12 Тит 2:15, 1 Пётр 5:3, Пилипинхн 3:17, 2 Тесалоникинхн 3:9, Тит 2:7

+ 4:14 1 Тимофей 1:18, Деян. 6:6, 1 Тимофей 5:22, 2 Тимофей 1:6

+ 5:1 Тит 2:6

+ 5:4 1 Тимофей 2:3

+ 5:6 Апокал. 3:1

* Оңгданар болхла, залудан итклтә болсн.

* Көл уһах – тер цагт ялч күн герт орҗ ирсн улсин көләс хаалһин тоорм уһаҗ цеврлх йоста бәәсмн.

+ 5:10 Иох. 13:14, Деян. 9:36

+ 5:13 2 Тесалоникинхн 3:11

+ 5:14 1Кор. 7:9, Тит 2:8

+ 5:17 Рим. 12:8, 1 Тесалоникинхн 5:12

+ 5:18 Давтх Закан 25:4, 1Кор. 9:9, Лук. 10:7

+ 5:19 Давтх Закан 19:15

+ 5:20 Давтх Закан 13:11, Һалатьянхн 2:14, 2 Тимофей 4:2, Тит 1:13, Тит 2:15

+ 5:22 Деян. 6:6, 1 Тимофей 4:14, 2 Тимофей 1:6, 2 Пётр 3:14, 1Иох. 5:18, 2Иох. 1:10, 1 Тимофей 5:22

+ 5:23 Цецн селвгүд 20:1, Цецн селвгүд 23:20, Цецн селвгүд 31:4, Епесинхн 5:18

+ 6:1 1 Пётр 2:18, Епесинхн 6:5, Кол. 3:22, Тит 2:9

+ 6:2 Пилемон 1:16

+ 6:3 Рим. 16:17

+ 6:4 2 Тимофей 2:14, 2 Тимофей 2:23, Тит 3:9

+ 6:5 2 Пётр 2:3, Тит 1:11

+ 6:6 Пилипинхн 4:11

+ 6:7 Йов 1:21, Псалмс 48:18, Цецн Ухана Багш 5:14

+ 6:8 Цецн селвгүд 30:8

+ 6:9 Цецн селвгүд 15:27, Цецн селвгүд 23:4, Мат. 6:19, Лук. 12:15, Евр. 13:5

+ 6:10 Нүүдл 23:8, Давтх Закан 16:19

+ 6:11 Давтх Закан 33:1, 2 Тимофей 3:17

+ 6:12 2 Тимофей 4:7, Иуд. 1:3

+ 6:13 Лук. 3:1, Лук. 23:1, Деян. 3:13

+ 6:15 Давтх Закан 10:17, Апокал. 17:14, Апокал. 19:16, Нүүдл 33:20, Иох. 1:18

+ 6:17 Цецн селвгүд 23:5, Цецн селвгүд 27:24

+ 6:18 Лук. 12:21, Рим. 12:13, Епесинхн 4:28

+ 6:20 2 Тимофей 1:12, 2 Тимофей 2:16

+ 6:21 1 Тимофей 1:6

+ 1:1 Тит 1:2, Евр. 9:15

+ 1:2 Деян. 16:1, Пилипинхн 2:22, 1 Тимофей 1:2, 2Иох. 1:3

+ 1:3 1 Тесалоникинхн 3:10, Деян. 23:1, 2Кор. 1:12, Рим. 1:8, Пилемон 1:4

+ 1:5 Деян. 16:1

+ 1:6 Деян. 6:6, 1 Тимофей 4:14, 1 Тимофей 5:22

+ 1:7 Рим. 8:15

+ 1:8 Марк 8:38, Рим. 1:16, 2 Тимофей 2:3, 2 Тимофей 4:5

+ 1:9 Рим. 3:27, Епесинхн 2:4, Епесинхн 2:8, Тит 3:5

+ 1:10 1Кор. 15:54-55, Рим. 16:24

+ 1:11 1 Тимофей 2:7

+ 1:12 2 Тимофей 2:9, Марк 8:38, Рим. 1:16, 1 Тимофей 6:20

+ 1:14 Рим. 8:9

+ 1:15 Деян. 19:10

+ 1:16 2 Тимофей 4:19, Деян. 21:33, Деян. 28:20, Мат. 25:36

* Оңданар болхла, Христос Исусин нанд даалһсн тоот.

+ 2:3 1 Тимофей 1:18, 2 Тимофей 1:8, 2 Тимофей 4:5

+ 2:5 1Кор. 9:25

+ 2:6 1Кор. 9:10

+ 2:8 1Кор. 15:20, Мат. 1:1

+ 2:9 Епесинхн 3:1, Пилипинхн 1:7

+ 2:10 1 Пётр 5:10, Епесинхн 3:13, 2Кор. 1:6

+ 2:11 1 Тимофей 1:15, Тит 3:8, Рим. 6:8, Апокал. 20:4

+ 2:12 Мат. 10:33

+ 2:13 Рим. 3:3, Числа 23:19

* Оңданар болхла, Деед Эзәр.

+ 2:14 1 Тимофей 6:4, Тит 3:9

+ 2:16 1 Тимофей 4:7, 1 Тимофей 6:20, Тит 3:9

+ 2:17 1 Тимофей 1:20

+ 2:18 1Кор. 15:12

+ 2:19 Числа 16:5, Числа 16:26

+ 2:20 Рим. 9:21

+ 2:22 Мат. 5:9, Рим. 14:19, 1 Тимофей 1:5

+ 2:23 1 Тимофей 6:4

+ 2:25 Һалатьянхн 6:1, Деян. 8:22

+ 2:26 1 Тимофей 3:7

+ 3:1 1Иох. 2:18, 1 Тимофей 4:1

+ 3:2 Лук. 16:14, 1 Тимофей 6:10

+ 3:3 Рим. 1:28-31

+ 3:9 Нүүдл 7:12, Нүүдл 8:18, Нүүдл 9:11

+ 3:11 Деян. 13:50, Деян. 14:5, Деян. 14:19, Йов 5:19, Псалмс 33:20

+ 3:12 Иох. 15:20, Деян. 14:22, 1 Тесалоникинхн 3:3

+ 3:13 Апокал. 22:11

+ 3:15 Деян. 16:1

+ 3:16 2 Пётр 1:20-21

+ 3:17 Давтх Закан 33:1, 1 Тимофей 6:11

+ 4:1 Иох. 5:22, Деян. 10:42, Деян. 17:31, 1 Пётр 4:5

+ 4:2 1 Тимофей 5:20, Тит 1:13, Тит 2:15

+ 4:5 Марк 13:33-34, 1 Пётр 1:13, Епесинхн 6:18, 1 Тесалоникинхн 5:6, 2 Тимофей 1:8, 2 Тимофей 2:3

+ 4:6 Деян. 21:13, Пилипинхн 2:17, 2 Пётр 1:14, Пилипинхн 1:23

+ 4:7 1 Тимофей 6:12, Иуд. 1:3, Деян. 20:24

+ 4:8 Яков 1:12

+ 4:10 Кол. 4:14, Пилемон 1:24, Марк 4:19, 2Кор. 2:13, Һалатьянхн 2:1, Кол. 4:14, Пилемон 1:24

+ 4:11 Деян. 12:12, Деян. 15:37-38, Кол. 4:10

+ 4:12 Деян. 20:4, Тит 3:12

+ 4:13 Деян. 16:8

+ 4:14 1 Тимофей 1:20, Псалмс 61:13, Цецн селвгүд 24:12

+ 4:17 Псалмс 21:22

+ 4:19 Деян. 18:2, Рим. 16:3, 1Кор. 16:19, 2 Тимофей 1:16

+ 4:20 Деян. 20:4, Деян. 21:29

+ 1:1 Марк 13:20, Лук. 18:7, Рим. 8:33, Кол. 3:12, 1 Тимофей 2:4, Лук. 1:69-70, Рим. 1:2, Числа 23:19,

+ 1:3 1 Тимофей 2:6, 1 Тимофей 6:15, 1 Тимофей 1:11

+ 1:4 1 Тимофей 1:2, 2 Тимофей 1:2

+ 1:5 Деян. 14:23

+ 1:6 1 Тимофей 3:2-4

+ 1:7 1 Пётр 5:2, 1 Тимофей 3:8

+ 1:10 1 Тимофей 1:6, Деян. 11:2, Һалатьянхн 2:12

+ 1:11 2 Пётр 2:3, 1 Тимофей 6:5

+ 1:13 1 Тимофей 5:20, 2 Тимофей 4:2, Тит 2:15

+ 1:14 1 Тимофей 1:4

+ 1:15 Марк 7:15-16, Деян. 10:15, Рим. 14:20, 1 Тимофей 4:3-4

+ 1:16 1Иох. 2:4

+ 2:3 1 Тимофей 3:11

+ 2:5 Эклц 3:16, 1 Пётр 3:1-2, Епесинхн 5:22, 1 Тимофей 2:11

* Һанцхн гергтә, эс гихлә, нег дәкҗ гер авх.

+ 2:6 1 Тимофей 5:1

+ 2:7 1 Пётр 5:3, Пилипинхн 3:17, 2 Тесалоникинхн 3:9, 1 Тимофей 4:12

+ 2:8 1 Тимофей 5:14

+ 2:9 1 Пётр 2:18, Епесинхн 6:5, Кол. 3:22, 1 Тимофей 6:1

+ 2:11 1 Тимофей 2:4

+ 2:12 1 Пётр 4:2

+ 2:13 2 Пётр 1:1, Евр. 9:28

+ 2:14 Епесинхн 2:10, Тит 3:8, Мат. 20:28

+ 2:15 Тит 1:13, 1 Тимофей 4:12

+ 3:1 1 Пётр 2:13, Рим. 13:1

+ 3:2 1 Тимофей 3:3

+ 3:3 Иох. 8:34, 2 Пётр 2:19, Рим. 6:16-20

+ 3:5 Рим. 3:27, Епесинхн 2:4, Епесинхн 2:8, 2 Тимофей 1:9, Иох. 13:8, 1Кор. 6:11, Епесинхн 5:26, Евр. 10:22, Иох. 3:3, 1 Пётр 1:3, Епесинхн 2:5

+ 3:6 Деян. 2:33, Деян. 10:45, Рим. 5:5

* Христост иткдг улс цаһан седклтә йовдл һарһхд килмҗән өгтхә, эс гихлә, Христост иткдг улс күндтә көдлмшт ортха.

+ 3:7 Деян. 15:11, Рим. 3:24, Епесинхн 2:8, Тит 2:11, Рим. 8:17

+ 3:8 1 Тимофей 1:15, 2 Тимофей 2:11, Епесинхн 2:10, Тит 2:14

+ 3:9 1 Тимофей 1:4, 2 Тимофей 2:14, 2 Тимофей 2:16

+ 3:10 Мат. 18:15-17

+ 3:12 Деян. 20:4, 2 Тимофей 4:12

+ 3:13 Деян. 18:24, 1Кор. 1:12

* Христост иткдг күн сән йовдл һарһад цаган давулдгар дастха, эс гихлә, Христост иткдг күн күндтә көдлмшт ордгар дастха.

+ 3:14 2 Пётр 1:8

+ 1:1 Епесинхн 3:1, Пилипинхн 1:7, Деян. 16:1

+ 1:2 Кол. 4:17

+ 1:4 Рим. 1:8-9

+ 1:6 Пилипинхн 1:9, Кол. 1:9

+ 1:8 1 Тесалоникинхн 2:6-7

* Онәсм үгин чинрнь «туста».

+ 1:10 1Кор. 4:15, Кол. 4:9

+ 1:16 Мат. 23:8, 1Кор. 7:22, Кол. 4:9

+ 1:19 1Кор. 16:21, Һалатьянхн 6:11, Кол. 4:18, 2 Тесалоникинхн 3:17

+ 1:23 Кол. 1:7, Кол. 4:12

+ 1:24 Деян. 27:2, Кол. 4:10, Кол. 4:14, 2 Тимофей 4:10

+ 1:2 1 Пётр 1:20, Марк 12:7, Иох. 1:3, 1Кор. 8:6, Кол. 1:16

+ 1:3 2Кор. 4:4, Кол. 1:15, Псалмс 109:1, Марк 16:19, Деян. 7:55-56, Рим. 8:34

+ 1:4 Епесинхн 1:21, Пилипинхн 2:9

+ 1:5 Псалмс 2:7, Деян. 13:32-33, Евр. 5:5,

+ 1:6 Псалмс 96:7

+ 1:7 Псалмс 103:4

+ 1:9 Псалмс 44:7-8

+ 1:12 Псалмс 101:26-28

+ 1:13 Псалмс 109:1, Евр. 10:13

+ 1:14 Эклц 19:16

+ 2:4 Деян. 2:22, Деян. 2:43

+ 2:5 Евр. 1:6

+ 2:8 Псалмс 8:5-7, 1Кор. 15:25

+ 2:9 Иох. 8:54, Иох. 17:1, 1 Пётр 1:21, 2 Пётр 1:17

+ 2:10 Рим. 11:36, Евр. 5:9

+ 2:11 Евр. 13:12, Мат. 28:10, Марк 3:35, Иох. 20:17, Рим. 8:29

+ 2:12 Псалмс 21:23

+ 2:14 Иох. 1:14, 1Иох. 4:2, 2Иох. 1:7, 1 Тимофей 3:16, 1Иох. 3:8, 1Кор. 15:54-55

+ 2:17 Пилипинхн 2:7

+ 2:18 Лук. 22:28

+ 3:2 Числа 12:7

+ 3:5 Числа 12:7, Давтх Закан 18:15, Давтх Закан 18:18

+ 3:11 Псалмс 94:7-11

+ 3:15 Псалмс 94:7-8

+ 3:16 Числа 14:2

+ 3:17 Псалмс 94:10, Числа 14:29

+ 3:18 Давтх Закан 1:34-36

+ 3:19 Псалмс 105:24

+ 4:1 Евр. 12:15

+ 4:3 Псалмс 94:11, Евр. 3:11

+ 4:4 Эклц 2:2

+ 4:5 Псалмс 94:11

+ 4:6 Евр. 3:19

+ 4:7 Псалмс 94:7-8

+ 4:8 Давтх Закан 31:7

+ 4:12 Епесинхн 6:17, Апокал. 1:16

+ 4:13 Йов 34:21, Псалмс 89:8, Псалмс 138:2-3

+ 4:14 Евр. 2:17-18, Епесинхн 4:10, Евр. 7:26

+ 4:15 Лук. 23:41, Иох. 8:46, 1 Пётр 2:22, 1Иох. 3:5, 2Кор. 5:21

+ 4:16 Епесинхн 3:12, Евр. 10:19

+ 5:1 Евр. 8:3

+ 5:2 Евр. 7:28

+ 5:3 Евр. 7:27

+ 5:4 Числа 16:5, Числа 18:7

+ 5:5 Иох. 8:54, Псалмс 2:7, Деян. 13:32-33, Евр. 1:5

+ 5:6 Псалмс 109:4, Евр. 7:17, Евр. 7:21

+ 5:7 Мат. 26:39, Марк 14:35, Лук. 22:41, Псалмс 21:25

+ 5:8 Рим. 5:19, Пилипинхн 2:8

+ 5:9 Евр. 2:10

+ 5:11 2 Пётр 3:16

+ 5:12 1 Пётр 2:2, 1Кор. 3:1-2

+ 5:14 Епесинхн 4:13

+ 6:1 Евр. 9:14

+ 6:2 Деян. 8:17, Деян. 19:4-5, Деян. 10:42, Деян. 17:31

+ 6:4 Евр. 10:29

+ 6:8 Мат. 13:7, Мат. 3:12

+ 6:10 Мат. 10:42

+ 6:11 Рим. 5:2-5, 2Кор. 1:22, 2Кор. 5:5, Епесинхн 1:14

+ 6:12 Евр. 13:7

+ 6:13 Лук. 1:73-75

+ 6:14 Эклц 22:17

+ 6:16 Нүүдл 22:11

+ 6:17 Псалмс 109:4

+ 6:18 Числа 23:19,

+ 6:19 Левит 16:2, Левит 16:15, Евр. 9:7

+ 6:20 Евр. 4:14, Евр. 8:1, Евр. 9:24-25

+ 7:2 Эклц 14:17-20

+ 7:5 Левит 27:30-31, Числа 18:21, Давтх Закан 14:22

+ 7:6 Эклц 12:2-3, Рим. 4:3, Һалатьянхн 3:16

+ 7:14 Мат. 1:3, Лук. 3:3

+ 7:17 Псалмс 109:4, Евр. 5:6

+ 7:18 Рим. 8:3, Һалатьянхн 4:9

+ 7:19 Евр. 9:9, Евр. 10:1

+ 7:21 Псалмс 109:4, Евр. 5:6

+ 7:22 Евр. 6:11

+ 7:25 1Иох. 2:1, Рим. 8:34

+ 7:26 Епесинхн 4:10, Евр. 4:14

+ 7:27 Евр. 5:3, Евр. 9:12, Евр. 10:10

+ 7:28 Евр. 5:2

+ 8:1 Псалмс 109:1, Марк 16:19, Евр. 1:3

+ 8:2 Евр. 9:24

+ 8:3 Евр. 5:1, Епесинхн 5:2

+ 8:5 Кол. 2:17, Евр. 10:1, Нүүдл 25:40

+ 8:6 2Кор. 3:6, Евр. 9:15

+ 8:7 Евр. 7:11

+ 8:8 Евр. 10:16-17, Лук. 22:20, 2Кор. 3:6

+ 8:10 Давтх Закан 6:6, Левит 26:12

+ 9:1 Нүүдл 25:8

+ 9:2 Нүүдл 26:1, Нүүдл 25:30-31

* Сүл халхст бәәсн Ерусалим балһсна сүмин зура хәләтн.

+ 9:3 Нүүдл 26:31-33, Левит 16:2

+ 9:4 Нүүдл 25:10, Нүүдл 30:1, Нүүдл 16:33-34, Числа 17:8-10,

+ 9:5 Левит 16:14, Нүүдл 25:19-20

+ 9:7 Левит 16:2, Левит 16:15, Евр. 6:19

+ 9:8 Евр. 10:20

+ 9:9 Евр. 7:19, Евр. 10:1

+ 9:10 Левит 11:2, Марк 7:4

+ 9:11 Евр. 7:27, Евр. 10:10

+ 9:13 Левит 16:14-16

+ 9:14 1 Пётр 1:18-19, Евр. 6:1, Апокал. 7:14, 1Иох. 1:7, Епесинхн 5:26

+ 9:15 Евр. 8:6, 2 Тимофей 1:1, Тит 1:2

* Грек келнә нег үг хойр чинр-утхта: бооцан болн герәсн.

+ 9:19 Нүүдл 12:22, Левит 14:4-7, Числа 19:6, Числа 19:17, Псалмс 50:9

+ 9:20 Нүүдл 24:8

+ 9:21 Нүүдл 29:12, Нүүдл 29:36, Левит 8:15, Левит 8:19

+ 9:22 Левит 17:11

+ 9:23 Нүүдл 25:40, Евр. 8:5

+ 9:24 Евр. 8:2

+ 9:26 1Иох. 3:5, 1 Пётр 3:18

+ 9:27 Мат. 16:27

+ 9:28 1 Пётр 2:24, 1 Пётр 3:18, Тит 2:13, Деян. 1:11, 1 Тесалоникинхн 4:16-18

+ 10:1 Кол. 2:17, Евр. 8:5, Евр. 7:19, Евр. 9:9

+ 10:3 Левит 16:21

+ 10:5 Псалмс 39:7-9, Псалмс 50:18

+ 10:10 Мат. 26:26, 1Кор. 11:24, Евр. 7:27, Евр. 9:9

+ 10:11 Числа 28:3

+ 10:12 Псалмс 109:1, Марк 16:19, Евр. 1:3

+ 10:13 Псалмс 109:1, Евр. 1:13

+ 10:17 Евр. 8:10-12

+ 10:19 Епесинхн 3:12, Евр. 4:16

+ 10:20 Евр. 9:8, Иох. 14:6

+ 10:22 Иох. 13:8, 1Кор. 6:11, Епесинхн 5:26, Тит 3:5

+ 10:23 Евр. 4:14, 1Кор. 1:9, 1 Тесалоникинхн 5:24, 2 Тесалоникинхн 3:3

+ 10:25 Деян. 2:42, Рим. 13:11, 1Кор. 3:13

+ 10:26 Числа 15:30, Марк 3:29, 1Иох. 5:16

+ 10:27 Псалмс 20:10, Псалмс 78:5,

+ 10:28 Давтх Закан 19:15

+ 10:29 Евр. 6:4-6

+ 10:30 Давтх Закан 32:35-36, Рим. 12:19

+ 10:31 Лук. 12:5

* Оңдан экн бичгт «түүрмд суусн нанд» гиҗ бичәтә.

+ 10:34 Мат. 25:36, Мат. 5:12, Мат. 6:20, Мат. 19:21, 1 Пётр 1:4, Кол. 1:5

+ 10:38 Рим. 1:17, Һалатьянхн 3:11

+ 11:1 Рим. 8:24, 2Кор. 4:18

+ 11:3 Эклц 1:6-7, Псалмс 32:6, 2 Пётр 3:5

+ 11:4 Эклц 4:3-8, Мат. 23:35, 1Иох. 3:12

+ 11:5 Эклц 5:22-24

+ 11:7 Эклц 6:9-22

+ 11:8 Эклц 12:1-4

+ 11:9 Эклц 12:8, Эклц 13:3, Эклц 18:1

+ 11:10 Евр. 12:22, Апокал. 21:2

+ 11:11 Эклц 21:2

+ 11:12 Рим. 4:19, Эклц 22:17

+ 11:13 Мат. 13:17, Лук. 10:24, Эклц 23:4

+ 11:16 Эклц 26:24, Эклц 28:13

+ 11:17 Эклц 22:1-10, Эклц 21:12, Рим. 9:7

+ 11:19 Рим. 4:17-19

+ 11:20 Эклц 27:27-29, Эклц 27:39-40

+ 11:21 Эклц 47:31, Эклц 48:17-19

+ 11:22 Эклц 50:24-25

+ 11:23 Нүүдл 2:2-3, Деян. 7:20

+ 11:24 Нүүдл 2:10-11

+ 11:25 1Иох. 2:17

+ 11:26 Евр. 13:13

+ 11:27 Нүүдл 12:37, Нүүдл 13:18

+ 11:28 Нүүдл 12:21-30

+ 11:29 Нүүдл 14:21-30

+ 11:31 Мат. 1:5, Яков 2:25

+ 11:36 Эклц 39:20, Мат. 21:35, Марк 16:18

+ 11:40 Пилипинхн 3:12, Евр. 12:23

+ 12:1 1Кор. 9:24

+ 12:2 Евр. 2:10, Лук. 24:26, Пилипинхн 2:8, Псалмс 109:1, Марк 16:19, Евр. 1:3

+ 12:3 Цецн селвгүд 24:10

+ 12:4 1 Тимофей 4:10

+ 12:5 Цецн селвгүд 3:11-12, Псалмс 93:12, Йов 5:17

+ 12:7 Давтх Закан 8:5, Апокал. 3:19

+ 12:10 Левит 11:44

+ 12:13 Цецн селвгүд 4:26

+ 12:14 Мат. 5:8

+ 12:15 Евр. 4:1, Давтх Закан 29:18

+ 12:16 Евр. 13:4, Эклц 25:29-34

+ 12:17 Эклц 27:34-38

+ 12:18 Нүүдл 19:16-18, Нүүдл 20:18, Давтх Закан 4:11, Давтх Закан 5:22

+ 12:19 Нүүдл 19:16, Нүүдл 20:19, Давтх Закан 5:27

+ 12:20 Нүүдл 19:12-13

+ 12:21 Давтх Закан 9:19

+ 12:22 Һалатьянхн 4:26, Апокал. 14:1, Апокал. 21:2, Давтх Закан 33:2, Иуд. 1:14

+ 12:23 Лук. 10:20, Пилипинхн 3:12, Евр. 11:40

+ 12:24 Евр. 8:6, Евр. 9:15, 1 Пётр 1:2, Эклц 4:10

+ 12:25 Евр. 2:3

+ 12:26 Нүүдл 19:18,

+ 12:27 Псалмс 101:27

+ 12:28 Псалмс 2:11

+ 12:29 Давтх Закан 4:24

+ 13:1 Иох. 13:34, 1 Пётр 1:22, 2 Пётр 1:7, Рим. 12:10, 1 Тесалоникинхн 4:9

+ 13:2 1 Пётр 4:9, Эклц 18:3, Эклц 19:2

+ 13:3 Мат. 25:36, Евр. 10:34

+ 13:4 1Кор. 7:38, Нүүдл 20:14, 1Кор. 6:9

+ 13:5 Цецн селвгүд 23:4, Мат. 6:19, Мат. 6:25, 1 Тимофей 3:1, 1 Тимофей 6:7-9,

+ 13:6 Псалмс 117:6

+ 13:7 Евр. 6:12

+ 13:8 Псалмс 101:28

+ 13:9 Кол. 2:16

+ 13:11 Нүүдл 29:14, Левит 16:27

+ 13:12 Мат. 21:39, Марк 12:8

+ 13:13 1 Пётр 4:14, Евр. 11:26

+ 13:15 Псалмс 49:14, Псалмс 106:22,

+ 13:18 Епесинхн 6:19, 1 Тесалоникинхн 5:25, 2 Тесалоникинхн 3:1, Деян. 23:1, Деян. 24:16

+ 13:20 Рим. 15:33, Псалмс 22:1, Псалмс 79:2, Цецн Ухана Багш 12:12, Иох. 10:11, 1 Пётр 5:4, Нүүдл 24:8,

+ 13:23 Деян. 16:1

+ 1:1 Мат. 13:55, Деян. 12:17, Деян. 15:13, Деян. 21:18, Һалатьянхн 1:19, Һалатьянхн 2:9, Лук. 22:30, Иох. 7:35, Деян. 26:7, 1 Пётр 1:1

+ 1:2 Мат. 5:11-12, 1 Пётр 1:6-7

+ 1:3 Рим. 5:3

+ 1:4 2 Пётр 1:6, Мат. 5:48

+ 1:5 Цецн селвгүд 2:3-6

+ 1:6 Мат. 21:21, Марк 11:24

+ 1:7 Яков 4:8

+ 1:9 1Кор. 1:31, 2Кор. 10:17

+ 1:11 1 Пётр 1:24

+ 1:12 Мат. 10:22, Марк 13:13, Яков 5:11, 2 Тимофей 4:8, Апокал. 2:10

+ 1:15 Йов 15:35, Псалмс 7:15, Рим. 5:12, Рим. 6:23

+ 1:16 Марк 13:5, 1Иох. 3:7, Кол. 2:8, 2 Тесалоникинхн 2:3

+ 1:17 Эклц 1:16, 1Иох. 1:5

+ 1:18 2 Тесалоникинхн 2:13, Апокал. 14:4, Иох. 1:13

+ 1:19 Цецн селвгүд 10:19, Цецн селвгүд 14:29, Цецн Ухана Багш 7:9

+ 1:21 Кол. 3:8

+ 1:22 Лук. 11:28, Иох. 13:17, 1Иох. 3:18, Рим. 2:13

+ 1:25 Яков 2:12, Лук. 11:28

+ 1:26 Псалмс 38:2, Яков 3:2-3

+ 1:27 Йов 31:17-18, Мат. 25:36, 2 Пётр 3:14, 1Иох. 5:18, 1 Тимофей 5:22

+ 2:1 Давтх Закан 1:17, Давтх Закан 16:19, Мат. 22:16, Лук. 20:21, Рим. 2:11

+ 2:5 1Кор. 1:27-28, 2Кор. 8:9, Апокал. 2:9

+ 2:8 Левит 19:18

+ 2:9 Нүүдл 23:2-3, Левит 19:15, Давтх Закан 1:17

+ 2:10 Мат. 5:19, Һалатьянхн 3:10

+ 2:11 Нүүдл 20:13-14

+ 2:12 Яков 1:25

+ 2:13 Мат. 6:15, Мат. 18:35, Лук. 6:37

+ 2:16 Давтх Закан 15:7, Цецн селвгүд 21:13, Мат. 25:35, Лук. 3:11, 1Иох. 3:17-18

+ 2:18 Мат. 7:16, Һалатьянхн 5:6

+ 2:19 Давтх Закан 6:4, Мат. 8:29, Марк 1:24, Марк 5:7, Деян. 16:17, Деян. 19:15

+ 2:21 Эклц 22

+ 2:22 Евр. 11:17-18

+ 2:23 Эклц 15:6, Рим. 4:3, Һалатьянхн 3:6,

* Эн тууҗ Исус Навина дегтрәс.

+ 3:1 Мат. 23:8

+ 3:2 Цецн селвгүд 20:9, Цецн Ухана Багш 7:20, 1Иох. 1:8-10, Рим. 3:23, Псалмс 38:2, Яков 1:26

+ 3:3 Псалмс 31:9, Цецн селвгүд 26:3

+ 3:6 Мат. 12:34, Мат. 15:18, Цецн селвгүд 16:27

+ 3:8 Псалмс 119:2, Псалмс 139:4

+ 3:9 Эклц 1:26

+ 3:13 Яков 2:18

+ 3:15 1 Тимофей 4:1, Апокал. 2:24

+ 3:18 Мат. 5:9, Һалатьянхн 6:8

+ 4:1 1 Пётр 2:11

+ 4:3 Цецн селвгүд 10:3

+ 4:4 Иох. 15:19, 1Иох. 2:15, Рим. 8:7

+ 4:5 1Кор. 6:19

+ 4:6 Цецн селвгүд 3:34, 1 Пётр 5:5

+ 4:7 1 Пётр 5:8-9, Епесинхн 4:27

+ 4:8 Псалмс 72:28, Яков 1:7-8, Псалмс 50:4,

+ 4:11 Рим. 14:4, Рим. 14:10

+ 4:12 Яков 5:9, Лук. 12:5, Мат. 7:1

+ 4:14 Цецн селвгүд 27:1, Лук. 12:18-20, Псалмс 101:4

+ 4:15 Деян. 18:21

+ 4:17 Иох. 9:41

+ 5:1 Лук. 6:24

+ 5:2 Йов 13:28, Мат. 6:19-20

+ 5:3 Рим. 2:5

+ 5:4 Левит 19:13, Давтх Закан 24:14-15, Давтх Закан 24:15,

+ 5:7 Давтх Закан 11:14

+ 5:8 1 Пётр 4:7

+ 5:9 Мат. 7:1, Яков 4:12

+ 5:10 Мат. 5:12, Мат. 23:34, Деян. 7:52, Евр. 11:32-38

+ 5:11 Мат. 10:22, Марк 13:13, Яков 1:12, Апокал. 2:10, Йов 1:21-22, Йов 2:10, Йов 42:10, Нүүдл 34:6

+ 5:12 Мат. 5:34-37

+ 5:13 1Кор. 14:15, Епесинхн 5:19

+ 5:14 Марк 6:13

+ 5:15 Йов 22:30

+ 5:16 Марк 1:5, Деян. 19:18, Эклц 20:17, Числа 11:2, Йов 42:8, Деян. 9:40, Деян. 28:8

+ 5:17 Лук. 4:25

+ 5:19 Һалатьянхн 6:1

+ 5:20 Цецн селвгүд 10:12, 1 Пётр 4:8

+ 1:1 Мат. 4:18-21, Иох. 1:40-42, Яков 1:1

+ 1:2 Евр. 12:24, 2 Пётр 1:2, Иуд. 1:2

+ 1:3 2Кор. 1:3, Епесинхн 1:3, 1 Пётр 3:21, Иох. 3:3, Тит 3:5

+ 1:4 Мат. 6:20, Мат. 19:21, Кол. 1:5

+ 1:5 Епесинхн 2:8

+ 1:6 Мат. 5:11-12, Яков 1:2-3

+ 1:7 Йов 23:10, Псалмс 65:10, 1Кор. 3:13, Рим. 2:10

+ 1:8 Иох. 20:29

+ 1:10 2 Пётр 1:19

+ 1:11 Рим. 8:9, Лук. 24:26

+ 1:12 Деян. 2:2-4

+ 1:13 Марк 13:33-34, Епесинхн 6:18, 1 Тесалоникинхн 5:6

+ 1:14 Деян. 17:30, Епесинхн 4:18-19, Рим. 12:2, Тит 3:3

+ 1:15 1Иох. 3:3, 2 Пётр 3:11

+ 1:16 Левит 11:44, Левит 19:2

+ 1:17 Давтх Закан 10:17, Нүүдл 4:22, 2Кор. 6:18

+ 1:18 Нүүдл 12:3, Левит 1:10, Иох. 1:29, Деян. 20:28, Евр. 9:14

+ 1:20 Евр. 1:2

+ 1:22 Иох. 13:34, Рим. 12:9, Евр. 13:1

+ 1:23 Иох. 1:13, Евр. 4:12

+ 1:25 Яков 1:10-11

+ 2:1 Епесинхн 4:31, Кол. 3:8

+ 2:2 Мат. 18:3, 1Кор. 3:2, Евр. 5:13

+ 2:3 Псалмс 33:9

+ 2:4 1Кор. 10:4

+ 2:5 Епесинхн 2:20-22, Нүүдл 19:6

+ 2:6 Рим. 9:33, Рим. 10:11

+ 2:7 Псалмс 117:22, Марк 12:11, Деян. 4:11

+ 2:8 Рим. 9:33

+ 2:9 Давтх Закан 10:15, Нүүдл 19:6, Давтх Закан 7:6, Апокал. 1:6, Апокал. 5:10, Псалмс 35:10, Иох. 1:9

+ 2:10 Рим. 9:25

+ 2:11 Левит 25:23, Яков 4:1, Рим. 7:23, Рим. 13:14, Һалатьянхн 5:24

+ 2:12 Мат. 5:16, 2Кор. 9:13, Һалатьянхн 1:24

+ 2:13 Рим. 13:1, Тит 3:1

+ 2:14 Рим. 13:3-4

+ 2:16 Иох. 8:32, Яков 1:25, Яков 2:12, Рим. 6:18, 1Кор. 7:22, 2Кор. 3:17, Һалатьянхн 5:1, Һалатьянхн 5:13, 1Кор. 7:22

+ 2:17 Цецн селвгүд 24:21, Рим. 13:7

+ 2:18 Епесинхн 6:5, Кол. 3:22, 1 Тимофей 6:1, Тит 2:9

+ 2:19 1 Пётр 3:14, 1 Пётр 3:17, 1 Пётр 4:16

+ 2:21 Деян. 14:22, Иох. 13:15

+ 2:23 Мат. 5:39, Лук. 23:46

+ 2:24 Рим. 6:2, Һалатьянхн 2:19, Һалатьянхн 5:24,

+ 2:25 Псалмс 118:176, Лук. 15:6

+ 3:1 Эклц 3:16, 1Кор. 14:34, Епесинхн 5:22, Кол. 3:18, Тит 2:5

+ 3:4 1 Тимофей 2:9

+ 3:6 Эклц 18:12

+ 3:7 Епесинхн 5:25, Кол. 3:19

+ 3:8 Рим. 12:16

+ 3:9 Левит 19:18, 1 Тесалоникинхн 5:15, Рим. 12:17, Мат. 5:44, Рим. 12:14, 1Кор. 4:12

+ 3:12 Псалмс 33:13-17

+ 3:14 Мат. 5:10, 1 Пётр 2:19-20, 1 Пётр 4:14-16,

+ 3:15 Кол. 4:6

+ 3:16 1 Пётр 2:12, Лук. 13:17

+ 3:17 1 Пётр 2:20

+ 3:18 1 Пётр 2:21, 1 Пётр 4:1, Евр. 9:26-28

* Оңданар умшхла, сүмсдт болҗана.

+ 3:19 Эклц 6:3-14, Эклц 7:17, 2 Пётр 2:5

+ 3:21 Рим. 6:4, Марк 16:16, 1 Пётр 1:3

+ 3:22 Лук. 24:51, Деян. 1:9, Псалмс 109:1, Марк 16:19, Рим. 8:34, Рим. 8:38, 1Кор. 15:24, Епесинхн 1:21

+ 4:1 1 Пётр 3:18, Рим. 6:2, Рим. 6:7, Һалатьянхн 5:24, Кол. 3:3

+ 4:2 Рим. 6:14, Рим. 14:7-8, 2Кор. 5:15, Тит 2:12

+ 4:4 Епесинхн 4:17-19, 1 Пётр 2:12, 1 Пётр 3:16

+ 4:5 Иох. 5:22, Деян. 10:42, 1 Пётр 4:5

+ 4:7 Яков 5:8, 1Кор. 7:29, 1Кор. 7:31, Марк 14:38

+ 4:8 Цецн селвгүд 10:12, Яков 5:20

+ 4:9 Евр. 13:2

+ 4:10 Рим. 12:6-8, 1Кор. 7:7, Лук. 12:42-43

+ 4:11 Иох. 13:31, 1Кор. 10:31, Иуд. 1:24-25, Апокал. 1:6, Апокал. 5:13

+ 4:12 1 Пётр 1:7

+ 4:13 Деян. 5:41, Пилипинхн 3:11

+ 4:14 Псалмс 88:51-52, Мат. 5:11

+ 4:16 1 Пётр 2:19-20

+ 4:17 Рим. 2:9,

+ 4:18 Цецн селвгүд 11:31

+ 4:19 Псалмс 30:6, Лук. 23:46

+ 5:1 Лук. 24:48, Рим. 8:17

+ 5:2 Иох. 21:16-17, Деян. 20:28, 1 Тимофей 3:8, Тит 1:7

+ 5:3 Мат. 20:25-26, Пилипинхн 3:17, 2 Тесалоникинхн 3:9, 1 Тимофей 4:12, Тит 2:7

+ 5:4 Псалмс 22:1, Псалмс 79:2, Цецн Ухана Багш 12:12, Иох. 10:11, Евр. 13:20, 1Кор. 9:25

+ 5:5 Цецн селвгүд 3:34, Яков 4:6

+ 5:7 Псалмс 36:5, Мат. 6:25, Пилипинхн 4:6

+ 5:8 Марк 13:33-34, 1 Пётр 5:8, Епесинхн 6:18, 1 Тесалоникинхн 5:6, Йов 1:6, Йов 2:2, 2Кор. 2:11, Епесинхн 6:11

+ 5:9 Яков 4:7, Деян. 14:22, 1 Тесалоникинхн 3:3

+ 5:10 2 Тимофей 2:10

+ 5:11 1 Пётр 4:11

+ 5:12 Деян. 15:22, Деян. 15:40, 1 Тесалоникинхн 1:1, 2 Тесалоникинхн 1:1

+ 5:13 Деян. 12:12, Деян. 13:5, Деян. 15:37

+ 5:14 Рим. 16:16

+ 1:1 Мат. 4:18-21, Иох. 1:40-42, Тит 2:13

+ 1:2 1 Пётр 1:2, Иуд. 1:2

* Бурхн Эврәннь туурмҗарн болн күчтә үүләрн дамҗад мадниг дуудсмн.

+ 1:4 2 Пётр 2:18

+ 1:6 Яков 1:3-4

+ 1:7 1Иох. 4:16, 1Кор. 13:13, Евр. 13:1

+ 1:8 Тит 3:14

+ 1:9 1Иох. 1:7, Епесинхн 5:26, Евр. 9:14

+ 1:10 1 Тесалоникинхн 1:4

+ 1:11 Кол. 1:13

+ 1:12 Иуд. 1:5

+ 1:14 Иох. 21:18-19, 2 Тимофей 4:6

+ 1:16 1 Тесалоникинхн 2:19, 1 Тесалоникинхн 4:16, Лук. 9:32, Иох. 1:14

+ 1:17 Мат. 3:17, Мат. 17:5, Марк 1:11, Марк 9:7, Лук. 9:35, Иох. 8:54, Иох. 17:1, Деян. 3:13

+ 1:19 1 Пётр 1:10, Псалмс 118:105, Иох. 5:35, 2Кор. 4:6

+ 1:21 2 Тимофей 3:16,

+ 2:1 Давтх Закан 13:1-3, Мат. 7:15, Деян. 20:30, 2Кор. 11:13, 1 Тимофей 4:1, Иуд. 1:4, 1Кор. 6:20, 1Кор. 7:23

+ 2:3 Рим. 16:18, Кол. 2:4

+ 2:4 Иуд. 1:6

+ 2:5 Эклц 7:17, 1 Пётр 3:19-20, Эклц 7:23

+ 2:6 Эклц 19:24

+ 2:7 Эклц 19:16

+ 2:8 Псалмс 118:136, Деян. 17:16

+ 2:9 1Кор. 10:13, Апокал. 3:10

* Бурхнас көөгдсн элчнрин тускар чигн келгдсн болх.

+ 2:10 Иуд. 1:16, Иуд. 1:8-9

* Оңданар умшхла, Бурхна элчнр көөгдсн элчнрәс улм ик күчтә болвчн, тедниг му келҗ Деед Эзнә өмн гемшәхш.

+ 2:12 Иуд. 1:10

+ 2:15 Числа 22:5, Числа 25:1-2, Числа 31:16, Давтх Закан 23:3-6, Иуд. 1:11, Апокал. 2:14

+ 2:16 Числа 22:21-30

+ 2:17 Иуд. 1:12-13

+ 2:18 2 Пётр 1:4

+ 2:19 Һалатьянхн 5:13, Иох. 8:34, Рим. 6:16-20, Тит 3:3

+ 2:20 Мат. 12:45, Лук. 11:26

+ 2:21 Рим. 7:12

+ 2:22 Цецн селвгүд 26:11

+ 3:1 2 Пётр 1:13

+ 3:2 Иуд. 1:17-18

+ 3:5 Эклц 1:9, Псалмс 23:2, Псалмс 135:6

+ 3:6 Эклц 7:11, Эклц 7:21

+ 3:8 Псалмс 89:5

+ 3:9 Рим. 2:4, 1 Тимофей 2:4, 1 Тимофей 2:6

+ 3:10 Мат. 24:43, Лук. 12:39, 1 Тесалоникинхн 5:2, Псалмс 101:26-27, Марк 13:31

+ 3:11 1 Пётр 1:15

+ 3:12 Иуд. 1:21

+ 3:13 Апокал. 21:1, Апокал. 21:27

+ 3:14 Яков 1:27, 1Иох. 5:18, 1 Тимофей 5:22

+ 3:15 Рим. 2:4, Апокал. 2:21

+ 3:16 Евр. 5:10

+ 3:18 Епесинхн 4:15, Кол. 1:10, Кол. 2:19, Рим. 11:36

+ 1:1 Лук. 24:39, Иох. 1:14, Иох. 20:27, 2 Пётр 1:16

+ 1:2 Иох. 1:4, Иох. 5:26, Иох. 11:25, 1Иох. 5:11, Иох. 15:27, Иох. 1:1, Иох. 1:18

+ 1:3 Иох. 17:21, 1Кор. 1:9

+ 1:4 Иох. 15:11

+ 1:5 Иох. 1:4, Иох. 8:12, Яков 1:17

+ 1:6 Иох. 12:35, 2Кор. 6:16

+ 1:7 Епесинхн 1:7, Евр. 9:14

+ 1:8 Цецн селвгүд 20:9, Цецн Ухана Багш 7:20, Яков 3:2, Рим. 3:23

+ 1:9 Псалмс 31:5, Псалмс 50:4, Цецн селвгүд 28:13

+ 1:10 1Иох. 5:10, Иох. 5:38, Иох. 8:37

+ 2:1 Иох. 14:26, Рим. 8:34, Евр. 7:25

+ 2:2 Иох. 1:29, Иох. 11:52, 1Иох. 4:10, Рим. 3:25-26

+ 2:3 Иох. 14:15, Иох. 15:10, 1Иох. 5:3

+ 2:4 Тит 1:16

+ 2:5 1Иох. 4:12

+ 2:7 Иох. 13:34, Левит 19:18, 2Иох. 1:5

+ 2:8 Иох. 13:34, Иох. 1:9, Иох. 8:12, Рим. 13:12, Епесинхн 5:8, 1 Тесалоникинхн 5:5

+ 2:9 1Иох. 4:20

+ 2:10 Иох. 11:10

+ 2:12 Деян. 10:43, Деян. 13:38

+ 2:13 Епесинхн 6:11, Иох. 14:7

+ 2:15 Яков 4:4

+ 2:17 1Кор. 7:31

+ 2:18 Мат. 24:5, 1Иох. 4:3, 2Иох. 1:7, 1 Тимофей 4:1, 2 Тимофей 3:1

+ 2:19 Давтх Закан 13:13, Деян. 20:30, 1Кор. 11:19

+ 2:20 Иох. 14:26, Иох. 16:13, 1Кор. 2:10

+ 2:22 1Иох. 4:3

+ 2:23 Мат. 10:33

+ 2:24 1Иох. 3:11

+ 2:26 Марк 13:5, 1Иох. 3:7, Кол. 2:8, 2 Тесалоникинхн 2:3

+ 2:27 Евр. 8:11

+ 2:28 1Иох. 3:2, 1 Тесалоникинхн 2:19

+ 2:29 Мат. 6:1, 3Иох. 1:11

+ 3:1 Иох. 3:16, Рим. 5:8, Епесинхн 2:4, Мат. 5:9, Иох. 1:12, 1Иох. 5:1, Рим. 8:14, Иох. 16:3, Иох. 17:25

+ 3:2 Рим. 8:15-16, Һалатьянхн 3:26, Епесинхн 1:5, Рим. 8:29, 2Кор. 3:18, Пилипинхн 3:21, Йов 19:26, Псалмс 16:15, 1Кор. 13:12, Апокал. 22:4

+ 3:3 2Кор. 7:1

+ 3:5 Иох. 1:29, Евр. 9:26, 1 Пётр 2:22, 2Кор. 5:21, Евр. 4:15

+ 3:6 3Иох. 1:11

+ 3:7 Марк 13:5, 1Иох. 2:26, Кол. 2:8, 2 Тесалоникинхн 2:3

+ 3:8 Иох. 8:44, Евр. 2:14

+ 3:9 Псалмс 118:3, 1Иох. 5:18

+ 3:10 1Иох. 4:8, 1Иох. 4:20

+ 3:11 Левит 19:18, Иох. 13:34, 1Иох. 1:5, 1Иох. 2:24, 2Иох. 1:5

+ 3:12 Иох. 8:44, Эклц 4:3-8, Иуд. 1:11, Евр. 11:4

+ 3:13 Марк 13:13, Иох. 7:7, Иох. 15:18

+ 3:14 Иох. 5:24

+ 3:15 Мат. 5:22, Апокал. 21:8

+ 3:16 Иох. 10:11, Иох. 15:13

+ 3:17 Давтх Закан 15:7, Цецн селвгүд 21:13, Яков 2:15-16

+ 3:18 Яков 1:22, Рим. 2:13

+ 3:21 1Иох. 2:28

+ 3:22 Мат. 7:7-8, Иох. 14:13-14

+ 3:23 Иох. 6:29

+ 3:24 Иох. 6:56, Иох. 15:4-5, Рим. 8:9, Рим. 8:16

+ 4:1 1Кор. 14:29, 1 Тесалоникинхн 5:20-21, Апокал. 2:2, Давтх Закан 13:1-3, Мат. 7:15, Марк 13:22, 2 Пётр 2:1

+ 4:2 Иох. 1:14, 1 Тимофей 3:16, Евр. 2:14, 1Кор. 12:3

+ 4:3 1Иох. 2:18, 1Иох. 2:22, 2Иох. 1:7

+ 4:5 Иох. 3:31, Иох. 8:23, Иох. 15:19

+ 4:6 Иох. 18:37, Иох. 14:17, 1 Тимофей 4:1

+ 4:7 1Кор. 13, 1Иох. 3:10-11

+ 4:9 Иох. 3:16

+ 4:10 Иох. 1:29, 1Иох. 4:10, Иох. 3:16, Рим. 5:8

+ 4:12 Нүүдл 33:20, Иох. 1:18, 1 Тимофей 6:16, 1Иох. 2:5

+ 4:13 1Иох. 3:24

+ 4:14 Иох. 3:17

+ 4:15 Мат. 14:33, 1Иох. 5:5

+ 4:17 1Иох. 2:28, 1Иох. 3:21

+ 4:20 1Иох. 2:9, 1Иох. 3:10

+ 4:21 Левит 19:18, Мат. 19:19, Мат. 22:39, Марк 12:31

+ 5:1 Иох. 1:12

+ 5:2 1Иох. 2:5, 1Иох. 3:24, 1Иох. 4:13

+ 5:3 Иох. 14:15, 2Иох. 1:6, Мат. 11:30

+ 5:4 Иох. 16:33, Епесинхн 6:16

+ 5:5 Мат. 14:33, 1Иох. 4:15

+ 5:6 Иох. 14:17, Иох. 15:26

+ 5:9 Иох. 5:36

+ 5:10 1Иох. 1:10, Мат. 3:17

+ 5:11 Иох. 1:4, Иох. 5:26, Иох. 11:25, 1Иох. 1:2

+ 5:13 Иох. 20:31

+ 5:14 Мат. 7:7-8, Иох. 14:13-14, 1Иох. 3:22

+ 5:16 Мат. 12:31-32, Марк 3:29, Евр. 6:4-6, Евр. 10:26

+ 5:18 Псалмс 118:3, 1Иох. 3:9

+ 5:19 Лук. 4:6, Һалатьянхн 1:4

+ 5:20 Иох. 1:1, Иох. 20:28

+ 5:21 1Кор. 10:7, 1Кор. 10:14

+ 1:1 1Иох. 3:1, Иох. 8:32

+ 1:3 1 Тимофей 1:2, 2 Тимофей 1:2

+ 1:4 3Иох. 1:4

+ 1:5 Левит 19:18, Иох. 13:34, Иох. 15:12, 1Иох. 3:11

+ 1:6 Иох. 14:15, 1Иох. 5:3

+ 1:7 Иох. 1:14, 1Иох. 4:2, 1 Тимофей 3:16, Евр. 2:14, 1Иох. 2:18, 1Иох. 4:3

+ 1:8 1Кор. 3:8

+ 1:9 1Иох. 2:23

+ 1:10 Рим. 16:17, 1 Тесалоникинхн 5:22

+ 1:12 Иох. 15:11, Иох. 16:24, Иох. 17:13, 3Иох. 1:13-14

+ 1:1 1Иох. 3:18, 2Иох. 1:1

+ 1:4 2Иох. 1:4

+ 1:5 Һалатьянхн 6:10, Евр. 13:1

+ 1:8 1 Тимофей 5:18

+ 1:11 Псалмс 33:15, Псалмс 36:27, 1Иох. 2:29, 1Иох. 3:6

+ 1:12 Иох. 21:24

+ 1:13 2Иох. 1:12

+ 1:1 Деян. 12:17, Яков 1:1, Мат. 13:55

+ 1:2 1 Пётр 1:2, 2 Пётр 1:2

+ 1:3 1 Тимофей 6:12, 2 Тимофей 4:7

+ 1:4 2 Пётр 2:1

+ 1:5 Числа 14:36-37, Числа 26:64, 2 Пётр 1:12, Евр. 3:17

+ 1:6 2 Пётр 2:4

+ 1:7 2 Пётр 2:6, Эклц 18:20, Эклц 19:24, Давтх Закан 29:23, Мат. 25:41

+ 1:8 2 Пётр 2:10

+ 1:9 1 Тесалоникинхн 4:16, Апокал. 12:7, Давтх Закан 34:6,

+ 1:10 2 Пётр 2:12

+ 1:11 Эклц 4:3-8, 1Иох. 3:12, Евр. 11:4, Числа 22:5, Числа 25:1-2, Числа 31:16, Давтх Закан 23:3-6, 2 Пётр 2:15, Числа 16:31-35

* Толвс – пятна.

+ 1:12 2 Пётр 2:17, Мат. 15:13

* Далан болн хаҗисн одд гиснь Бурхна өмнәс буцлт өргсн улс.

+ 1:14 Эклц 5:21-24, Давтх Закан 33:2, Деян. 7:53, Һалатьянхн 3:19, 1 Тесалоникинхн 3:13, Евр. 12:22

+ 1:16 2 Пётр 2:10

+ 1:17 2 Пётр 3:2-3

+ 1:19 Рим. 8:9

+ 1:20 Епесинхн 6:18

+ 1:21 2 Пётр 3:12

+ 1:23 Апокал. 3:4

+ 1:24 Пилипинхн 2:15, Кол. 1:22, 1 Пётр 4:11, Рим. 11:36, Апокал. 1:6, Апокал. 5:13

+ 1:1 Апокал. 22:6

+ 1:2 Иох. 19:35

+ 1:3 Апокал. 22:7, Апокал. 22:10

+ 1:4 Нүүдл 3:14, Апокал. 3:1, Апокал. 4:5, Апокал. 5:6, Иох. 3:11, 1 Тимофей 6:13, Деян. 26:23, 1Кор. 15:20, Кол. 1:18, 1 Пётр 1:18-19

+ 1:6 Нүүдл 19:6, 1 Пётр 2:9, Апокал. 5:10, Апокал. 20:6, 1 Пётр 4:11, Иуд. 1:24-25, Апокал. 5:13

* Грекин цаһан толһан түрүңк болн сүүлңк үзгүд.

+ 1:9 Марк 10:39

+ 1:10 Апокал. 4:2

+ 1:12 Нүүдл 25:1, Нүүдл 25:37,

+ 1:13 Апокал. 15:6

+ 1:14 Апокал. 2:18, Апокал. 19:12

+ 1:16 Евр. 4:12, Апокал. 19:15, Мат. 17:2

+ 1:17 Мат. 28:4, Апокал. 2:8, Апокал. 22:13

+ 1:18 Рим. 6:9, Рим. 14:9, Апокал. 9:1, Апокал. 20:1

+ 2:1 Апокал. 1:13, Апокал. 1:16

+ 2:2 2Кор. 11:13, 1Иох. 4:1

+ 2:7 Мат. 11:15, Марк 4:9, Лук. 8:8, Апокал. 3:6, Апокал. 3:13, Апокал. 3:22, Апокал. 13:9, Апокал. 3:5, Апокал. 21:7, Лук. 23:43, 2Кор. 12:4, Эклц 2:9, Эклц 3:22, Апокал. 22:2

+ 2:8 Апокал. 1:17-18

+ 2:9 Яков 2:5, 2Кор. 8:9, Апокал. 3:9

+ 2:10 Апокал. 12:11, Яков 1:12, Апокал. 3:11

+ 2:11 Апокал. 2:7, Апокал. 20:6, Апокал. 21:8

+ 2:12 Апокал. 1:16

+ 2:14 Числа 22:5, Числа 25:1-2, Числа 31:16, 2 Пётр 2:15, Деян. 15:29, 1Кор. 8:10, 1Кор. 10:19

+ 2:15 Апокал. 2:6

+ 2:16 2 Тесалоникинхн 2:8

+ 2:17 Апокал. 2:7, Нүүдл 16:31, Иох. 6:48-50, Апокал. 3:12, Апокал. 19:12

+ 2:18 Апокал. 1:14-15

+ 2:20 Апокал. 2:14

+ 2:21 2 Пётр 3:9, 2 Пётр 3:15

+ 2:23 Мат. 16:27

+ 2:25 Апокал. 3:11

+ 2:26 Псалмс 2:9, Апокал. 12:5, Апокал. 19:15, Числа 24:17, Апокал. 22:16

+ 2:29 Апокал. 2:7

+ 3:1 Апокал. 1:4-5, Апокал. 1:16, Рим. 1:15, Епесинхн 2:1, Епесинхн 2:5, Кол. 2:13, 1 Тимофей 5:6

+ 3:3 Мат. 24:43-44, 2 Пётр 3:10, 1 Тесалоникинхн 5:2, Апокал. 16:15

+ 3:4 Иуд. 1:23, Апокал. 6:11, Апокал. 7:9, Мат. 10:11, Мат. 22:8, Деян. 13:46

+ 3:5 Апокал. 2:7, Апокал. 21:7, Нүүдл 32:32, Псалмс 55:9, Псалмс 68:29, Лук. 10:19, Мат. 10:32

+ 3:6 Апокал. 2:7

+ 3:7 Йов 12:14

+ 3:9 Апокал. 2:9

+ 3:10 2 Пётр 2:9, 1Кор. 10:13

+ 3:11 Апокал. 22:7, Апокал. 22:12, Апокал. 22:20, Апокал. 2:25

+ 3:12 Апокал. 2:7, Псалмс 22:6, Апокал. 2:17

+ 3:13 Апокал. 2:7

+ 3:14 Цецн селвгүд 8:22, Кол. 1:15, Кол. 1:18, 1Кор. 14:16, 2Кор. 1:20

+ 3:17 1Кор. 4:8, Иох. 9:39-41

+ 3:18 Апокал. 16:15

+ 3:19 Цецн селвгүд 3:12, Евр. 12:5-6

+ 3:20 Лук. 12:36, Иох. 14:23

+ 3:21 Иох. 16:33, Псалмс 109:1, Марк 16:19, Мат. 19:28, Лук. 22:30

+ 3:22 Апокал. 2:7

+ 4:1 Апокал. 1:10

+ 4:2 Апокал. 1:10,

+ 4:4 Апокал. 3:4

+ 4:5 Апокал. 8:5, Апокал. 11:19, Апокал. 16:18, Апокал. 1:4-5,

+ 4:6 Апокал. 15:2,

+ 4:11 Апокал. 5:12, Псалмс 32:9-11

+ 5:1 Апокал. 10:4, Апокал. 22:10

+ 5:5 Апокал. 22:16, Эклц 49:9

+ 5:6 Иох. 1:29, Иох. 1:36, 1 Пётр 1:19, Деян. 8:32-33, Апокал. 1:4-5

+ 5:8 Псалмс 140:2, Апокал. 8:3-4

+ 5:9 Псалмс 32:3, Апокал. 14:3, Апокал. 7:9, Апокал. 11:9, Апокал. 14:6, Апокал. 14:3-4

+ 5:10 Нүүдл 19:6, 1 Пётр 2:9, Апокал. 1:6

+ 5:11 Лук. 2:13

+ 5:12 Апокал. 4:11

+ 5:13 Псалмс 144:16, Псалмс 150:6, 1 Пётр 4:11, Иуд. 1:24-25, Апокал. 1:6, Апокал. 7:12

+ 5:14 Апокал. 4:10

+ 6:1 Апокал. 5:1, Апокал. 4:7, Апокал. 14:2, Апокал. 19:6

+ 6:4 Марк 13:8

+ 6:6 Апокал. 7:3

+ 6:8 Левит 26:22, Давтх Закан 32:24,

+ 6:9 Апокал. 20:4

+ 6:10 Давтх Закан 32:43, Псалмс 78:10, Псалмс 93:3, Псалмс 118:84, Лук. 18:7, 2 Тесалоникинхн 1:6, Апокал. 19:2

+ 6:11 Апокал. 3:4

+ 6:12 Марк 13:8, Апокал. 11:13,

+ 6:14 Апокал. 16:20

+ 6:16 Лук. 23:30

+ 6:17 Псалмс 75:8,

+ 7:3 Апокал. 14:1, Апокал. 22:4

+ 7:9 Апокал. 3:4

+ 7:10 Апокал. 12:10, Апокал. 19:1

+ 7:11 Апокал. 4:6

+ 7:12 Апокал. 5:13-14

+ 7:14 Мат. 24:21, Евр. 9:14, Апокал. 19:8, Апокал. 22:14

+ 7:16 Псалмс 120:6,

+ 7:17 Псалмс 22:1, Иох. 10:11, Апокал. 21:4

+ 8:1 Апокал. 5:1

+ 8:2 Мат. 18:10-11

+ 8:3 Нүүдл 30:7, Числа 16:46, Псалмс 140:2, Апокал. 5:8

+ 8:4 Деян. 10:4

+ 8:5 Левит 16:12, Апокал. 4:5

+ 8:7 Нүүдл 9:23-24,

+ 8:8 Нүүдл 7:17, Нүүдл 7:19, Апокал. 11:6

+ 8:10 Апокал. 9:1

+ 8:12 Нүүдл 10:21-23,

+ 9:1 Лук. 10:18, Апокал. 8:10, Апокал. 12:8-9, Апокал. 1:18

+ 9:3 Нүүдл 10:4

+ 9:4 Апокал. 7:2-4

+ 9:6 Йов 3:21,

+ 9:12 Апокал. 11:14

+ 9:13 Нүүдл 27:2, Нүүдл 30:2

+ 9:14 Апокал. 16:12

+ 9:20 1Кор. 10:20, Псалмс 134:15-18,

+ 9:21 Апокал. 21:8, Апокал. 22:15

+ 10:1 Апокал. 4:3, Апокал. 1:15-16

+ 10:4 Апокал. 5:1, Апокал. 22:10

+ 10:7 Апокал. 11:15

+ 10:9 Псалмс 118:103,

+ 11:1 Апокал. 21:15

+ 11:2 Лук. 21:24, Апокал. 12:6, Апокал. 13:5

+ 11:6 Нүүдл 7:17, Нүүдл 7:19, Апокал. 8:8

+ 11:7 Апокал. 9:1,

+ 11:9 Псалмс 78:2-3

+ 11:11 Эклц 2:7,

+ 11:12 Апокал. 4:1, 1 Тесалоникинхн 4:17

+ 11:13 Апокал. 6:12

+ 11:14 Апокал. 8:13, Апокал. 9:12

+ 11:15 Мат. 24:31, Апокал. 10:7, Нүүдл 15:18, Лук. 1:33, 1Кор. 15:24

+ 11:16 Апокал. 4:4

+ 11:17 Апокал. 1:4, Апокал. 16:5

+ 11:18 Псалмс 2:1, Апокал. 20:12

+ 11:19 Апокал. 15:5, Нүүдл 9:23, Апокал. 16:21

+ 12:1 Эклц 37:9

+ 12:3 Апокал. 12:18-Апокал. 13:1, Апокал. 17:3, Апокал. 17:12

+ 12:5 Псалмс 2:9, Апокал. 2:27, Апокал. 19:15

+ 12:6 Апокал. 11:3, Апокал. 13:5

+ 12:7 Иуд. 1:9

+ 12:9 Йов 1:6, Эклц 3:1, Апокал. 20:2, Лук. 10:18, Иох. 12:31

+ 12:10 Йов 1:9-11, Йов 2:4-5,

+ 12:11 Апокал. 15:2, Лук. 14:26, Иох. 12:25, Апокал. 2:10

+ 12:12 Псалмс 95:11,

+ 12:14 Нүүдл 19:4, Давтх Закан 32:11, Апокал. 13:5

+ 12:17 Эклц 3:15

+ 13:1 Апокал. 12:3

+ 13:2 Лук. 4:6

+ 13:5 Апокал. 11:2, Апокал. 12:6

+ 13:7 Апокал. 11:7, Апокал. 12:17

* Эн әмн җирһлин дегтр орчлң үүдхәс өмн алгдсн Хурһна дегтр мөн.

+ 13:8 Апокал. 3:5

+ 13:9 Апокал. 2:7

+ 13:10 Апокал. 14:12

+ 13:13 Давтх Закан 13:1-3, Марк 13:22, Апокал. 16:13, Апокал. 19:20, Лук. 9:54

+ 13:14 Мат. 24:24, Марк 13:22, 2 Тесалоникинхн 2:9

+ 14:1 Псалмс 2:6, Псалмс 9:12, Евр. 12:22, Апокал. 3:12, Апокал. 7:3-4

+ 14:2 Апокал. 1:15, Апокал. 6:1

+ 14:3 Псалмс 32:3, Апокал. 5:9

+ 14:4 2Кор. 11:2, Яков 1:18, 2 Тесалоникинхн 2:13

+ 14:8 Апокал. 18:2

+ 14:9 Апокал. 13:15

+ 14:10 Псалмс 74:8, Апокал. 14:10, Апокал. 20:10

+ 14:12 Апокал. 13:10

+ 14:13 Апокал. 20:6

+ 14:14 Апокал. 1:13

+ 14:15 Марк 4:29

+ 14:19 Апокал. 19:15

+ 15:1 Апокал. 16:1, Апокал. 17:1, Апокал. 21:9

+ 15:2 Апокал. 4:6, Апокал. 12:11, Апокал. 13:17

+ 15:3 Нүүдл 15:1, Давтх Закан 31:30, Псалмс 91:6

+ 15:4 Псалмс 85:9

+ 15:5 Нүүдл 38:21, Апокал. 11:19

+ 15:6 Апокал. 1:13

+ 15:7 Апокал. 4:6

+ 15:8 Нүүдл 40:34-35,

+ 16:1 Апокал. 15:1, Псалмс 78:6,

+ 16:2 Апокал. 13:16, Нүүдл 9:9-11

+ 16:3 Апокал. 8:8-9

+ 16:4 Нүүдл 7:17-20

+ 16:5 Апокал. 1:4, Апокал. 11:17,

+ 16:6 Мат. 23:35, Апокал. 18:24,

+ 16:7 Апокал. 6:9

+ 16:9 Деян. 12:23

+ 16:10 Апокал. 13:2, Нүүдл 10:21-22

+ 16:12 Апокал. 9:14,

+ 16:13 Апокал. 12:3, Апокал. 13:11

+ 16:14 Марк 13:22, Апокал. 13:13

+ 16:15 Мат. 24:43-44, 2 Пётр 3:10, 1 Тесалоникинхн 5:2, Апокал. 3:3, Апокал. 3:18

+ 16:18 Марк 13:19

+ 16:19 Апокал. 14:10

+ 16:20 Апокал. 6:14

+ 16:21 Нүүдл 9:23-25, Апокал. 11:19

* Ик нертә күүкд күн гиснь: Вавилон балһсн. Вавилон балһсн гиснь: Бурхиг соңсдго улс.

+ 17:1 Апокал. 15:1, Апокал. 21:9,

+ 17:2 Апокал. 14:8

+ 17:3 Апокал. 12:3

+ 17:6 Апокал. 16:6

+ 17:8 Апокал. 9:1, Апокал. 11:7

+ 17:12 Апокал. 12:3

+ 17:14 Давтх Закан 10:17, 1 Тимофей 6:15, Апокал. 19:16,

+ 17:16 Апокал. 18:8

+ 18:2 Апокал. 14:8,

+ 18:3 Апокал. 17:2,

+ 18:5 Йона 1:2

+ 18:6 Псалмс 136:8,

+ 18:8 Апокал. 17:16

* Шинз – дулан һазрт урһдг зәрм модна көрсн. Хатаһад үүлсн талхнь хотын амт ясна.

+ 18:24 Мат. 23:35, Апокал. 16:6, Апокал. 17:6

+ 19:1 Псалмс 61:12, Апокал. 7:10

+ 19:2 Давтх Закан 32:43, Апокал. 6:10

+ 19:3 Апокал. 14:11, Апокал. 18:9

+ 19:4 Апокал. 4:4

+ 19:5 Псалмс 133:1, Псалмс 134:1

+ 19:6 Апокал. 1:15, Апокал. 6:1, Псалмс 92:1

+ 19:7 Мат. 22:2, Мат. 25:10, Апокал. 21:2

+ 19:8 Апокал. 7:14

+ 19:10 Деян. 10:25-26, Апокал. 22:8-9

+ 19:12 Апокал. 1:14, Апокал. 2:17

+ 19:13 Иох. 1:1

+ 19:15 Апокал. 1:16, Псалмс 2:9, Апокал. 2:27, Апокал. 12:5, Апокал. 14:19-20

+ 19:16 Давтх Закан 10:17

+ 19:19 Апокал. 16:16

+ 19:20 Апокал. 13:11-15, Апокал. 16:13,

+ 19:21 Апокал. 1:16

+ 20:1 Апокал. 9:1

+ 20:2 Эклц 3:1, Апокал. 12:9

+ 20:3 Псалмс 54:24,

+ 20:4 Мат. 19:28, Апокал. 6:9, Апокал. 13:12-16,

+ 20:6 Апокал. 2:11, Апокал. 14:13, Апокал. 21:8, Нүүдл 19:6, Апокал. 1:6

+ 20:8 Апокал. 16:14

+ 20:9 Апокал. 11:5

+ 20:10 Апокал. 19:20

+ 20:11 Псалмс 101:27

+ 20:12 Нүүдл 32:32, Нүүдл 32:33, Мат. 16:27

+ 20:13 Деян. 24:15

+ 20:15 Мат. 13:42, Мат. 13:50

+ 21:1 2 Пётр 3:13, Апокал. 20:11

+ 21:2 Һалатьянхн 4:26, Евр. 12:22, Апокал. 19:7

+ 21:3 Левит 26:11-12,

+ 21:4 Апокал. 7:17,

+ 21:5 2Кор. 5:17

* «Альфа» болн «Омега» гидг грекин цаһан толһан түрүңк болн сүүлңк үзгүд.

+ 21:6 Апокал. 1:6, Апокал. 22:13, Иох. 4:10, Иох. 7:37

+ 21:7 Апокал. 2:7, Апокал. 3:5, Мат. 25:34, 2Кор. 6:18

+ 21:8 1Кор. 6:9-10, Һалатьянхн 5:19-21, Апокал. 22:15, Апокал. 2:11, Апокал. 20:6

+ 21:9 Апокал. 15:1, Апокал. 17:1

+ 21:10 Апокал. 17:3

+ 21:11 Нүүдл 40:34

+ 21:14 Епесинхн 2:20

+ 21:15 Апокал. 11:1

+ 21:19 Нүүдл 28:17-20,

+ 21:23 Апокал. 22:5

+ 21:27 Псалмс 117:20

+ 22:2 Эклц 2:9, Эклц 3:22, Апокал. 2:7

+ 22:4 Йов 19:26, Псалмс 16:15, Мат. 5:8, 1Иох. 3:2, Евр. 12:14, Апокал. 7:3-4

+ 22:5 Псалмс 35:10, Апокал. 21:23

+ 22:6 Апокал. 1:1

+ 22:7 Апокал. 3:11, Апокал. 1:3

+ 22:8 Апокал. 19:10

+ 22:10 Апокал. 10:4, Апокал. 1:3

+ 22:11 2 Тимофей 3:13

+ 22:12 Мат. 16:27

+ 22:13 Апокал. 1:8, Апокал. 21:6

+ 22:14 Апокал. 7:14

+ 22:15 Цецн селвгүд 12:22, 1Кор. 6:9-10, Һалатьянхн 5:19-21, Апокал. 21:8

+ 22:16 Апокал. 5:5, Числа 24:17, Апокал. 2:26

+ 22:17 Апокал. 21:2, Апокал. 21:9, Иох. 7:37, Апокал. 21:6

+ 22:18 Давтх Закан 4:2, Давтх Закан 12:32, Цецн селвгүд 30:6

+ 22:20 1Кор. 16:22