# Библи

Институт перевода Библии

## Библи: Матвей

## ИНСТИТУТ ЯЗЫКОЗНАНИЯ РАН


ИНСТИТУТ ЯЗЫКОЗНАНИЯ РАН


БИБЛИ


Нангин Бэшэг оршуулгын институт


Россиин Библиин бүлгэм


Москва, 2024

УДК 22.05

ББК 86.37-2

Б 59


Утверждено к печати ученым советом


Федерального государственного бюджетного учреждения науки


Института языкознания Российской академии наук


Рецензенты:


доктор филологических наук Дамбуева П. П


доктор филологических наук Харанутова Д. Ш.

Электронные и аудиоверсии переводов Библии на бурятский язык можно найти на сайте Института перевода Библии

https: ibt.org.ru/media?id=BUR

Библи. – Москва: Институт перевода Библии, Российское Библейское Общество, 2024. – 2304 с.

ISBN 978-5-93943-336-5

Газар дэбисхэрэй зураг:

© UBS, 1994; © UBS, 1999; Horace Knowles

© The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

© Институт перевода Библии, перевод, комментарии, 2024

© Российское Библейское Общество, перевод, комментарии, 2024

© Оформление. Институт перевода Библии, 2024


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

## ОРОЛТО ҮГЭ


ОРОЛТО ҮГЭ


Библи гээшэ юун бэ

«Библи» гэжэ үгэ хадаа «ном» гэһэн удхатай грек үгэһөө гарбалтай. Библи христиан заншалаар, мүн иудей ба лала (ислам) шажангуудта зарим хубяараа, Нангин Бэшэг гэжэ тоологдодог. Тэрэ хоёр гол хубида хубаагдана:

Хуушан Хэлсээн. Эдэ 39 ном Иисүүс Христоосой мүндэлхын урда тээ нэгэ хахад мянган жэлэй туршада эртэ урдын еврей болон арам хэлэнүүд дээрэ бэшэгдэнхэй. Номуудай гол удха – Бурхан болон еврей арадай хоорондохи харилсаан. Энэ согсолбори дотор еврей арадай түүхэ, шажанай хуули ёһонууд ба Израилиин олониитын гурим журамууд, Бурханда магтаал үргэһэн һайхан шүлэгүүд ба дуунууд, зальбарал, гүнзэгы оюун бодолнууд, ерээдүй саг тушаа лүндэн табилга ба бусад олоор дайралдана.

Бурханай ба Тэрэнэй шэлэн абаһан арад түмэн болохо еврейнүүдэй хоорондохи харилсаанда шухала үүргэ дүүргэһэн Моисейн нэрээр түрүүшын табан ном нэрлэгдэнхэй: Моисейн табан ном. Заримдаа Моисейн Һургаал гээд эдэ табан номые нэрлэдэг. Удаадахи номууд тухай хэлэбэл, Эзэнэй үреэһэн орон нютагта израильшуудай ажабайдал, удамаршад болон хаашуулайнь амжалта ба доройтолго тэдээн дотор зураглагдана. Дараань, ирагуу найраглалай түхэл маягаар зохёогдоһон номууд һубарина. Тэдэ болбол ямар аргаар Бурханда магтаал үргэхэб, сэсэн мэргэн ухаатай болохоб гэжэ бидэниие һургана. Эзэнэй айладхал арад түмэндэ дамжуулдаг ба Бурханда үнэн сэхэ байхые уряалдаг Ехэ болон Бага лүндэншэдэй номууд Хуушан Хэлсээнэй түгэсхэлдэ оруулагданхай.

Шэнэ Хэлсээн. Эдэ 27 ном Иисүүс Христоосой мүндэлһэнэй удаа, манай ээрын 1-дэхи зуун жэлдэ эртэ урдын грек хэлэн дээрэ бэшэгдээ бэлэй. Шэнэ Хэлсээнэй үндэһэн һуури тухай дурдабал, оршолон дэлхэйе Абарагша Иисүүс Христоосой амидарал, һургаал, наһа баралга ба амидыралга тухай хөөрэһэн дүрбэн Һайн Мэдээсэл болоно. Тэдэнэй удаа – Элшэнэрэй бүтээһэн хэрэгүүд тухай ном. Иисүүсэй огторгойдо дэгдэһэнэй һүүлээр христиан бүлгэмэй ажабайдал, Римэй хаан ороной дэбисхэр дайдаар шабинарайнь Һайн Мэдээсэл тараажа эхилһэн тухай энэ ном соо хэлэгдэнэ. Дараань – Христоосой шабинарай бэшэһэн хандалганууд. Тэдэ хадаа христиан бүлгэмүүдые болон ганса нэгэ хүнүүдые этигэл һүзэгэйнь талаар дэмжэн, Эзэндэ һайшаагдама ажабайдал сахин һуухыень уряална. Шэнэ Хэлсээнэй түгэсхэл ном бол Иоаннай бэшэһэн гэршэлгэ мүн. Бурханда эсэргүү хүсэн бүримүһэн дарагдаха гэһэн удха тэрээн соо далда хэлээр зураглагдана.


Библи буряад хэлэндэ оршуулга

Бэшэгдэһэн сагһаа хойшо энэ нангин Ном дэлхэйн угаа олон хэлэнүүдтэ оршуулагдаһан юм. Мүнөө сагта дэлхэй дээрэ 7 мянга үлүүтэй хэлэнүүд бии. Тэдэнэй 700-дань шахуу Библиин бүхы номууд оршуулагданхай. Библиин зарим хуби үшөө 2 мянган хэлэн дээрэ хүрбүүлэгдээ.

Ородой Библиин бүлгэмэй ба Нангин Бэшэг оршуулгын Институдай оршуулагшадай бүлэг энэ гайхамшагта номые буряад хэлэндэ оршуулжа, мүлин-заһан бэлэн болгоо. Тус бүлэгэй бүридэлдэ буряад хэлэнэй мэргэжэлтэд, бэшээшэд, мүн Ородой болон хари гүрэнүүдэй мэргэжэлтэд оролсоо. Оршуулга хадаа удхын ба түхэл маягай талаар хэдэн шатын шалгалта дабан гараа. Оршуулагшадай бүлэгэй гол зорилгонь еврей, арам, грек хэлэнүүд дээрэ бэшэгдэнхэй эхэ бэшэгэйнь удхые зүбөөр дамжуулха гээшэ бэлэй. Энэ даабари дүүргэхын тула оршуулагшадай бүлэг Библиин талаар мүнөө үеын нэрэ хүндэтэ тайлбаринуудые хэрэглээ, мүн тиихэдэ Библиин урданай болон оршон сагай хэдэн хэлэнүүдтэхи оршуулгануудтай сасуулан шалгаа һэн. Иигэжэ анханай удхыень зүбөөр дамжуулан гаргаха гээшые ажал хүдэлмэриин гол ёһо гурим болгон баримталжа, оршуулагшадай бүлэг хүдэлөө юм. Гадна, бидэ тус удхыень бүгэдэ зоной ойлгохоор, оршон үеын удха зохёолой һайхан хэлэн дээрэ хүрбүүлэн гаргахые оролдообди. Зарим уншагшадта урданай үгэ гэжэ һанагдамаар нэгэ тэды үгэ оршуулгадаа хэрэглэхэ ушар гарадаг байгаа. Байн-ошон эдэ үгэнүүд буряад хэлэндэ дахин үргэнөөр хэрэглэгдэдэг болохо гэжэ найданабди.

Библи буряад хэлэндэ оршуулха ажал олон жэлэй туршада үргэлжэлөө. 2010 ондо Шэнэ Хэлсээн хэблэгдээ, мүн Хуушан Хэлсээнэй «Эхин» гэжэ ном хэблэгдээ бэлэй. Эдэ хадаа туршалгын хэблэлнүүд байгаа мүн. Харин мүнөө буряад уншагшад түрэл хэлэн дээрээ Библиин дүүрэн согсолбори уншаха аргатай болобо. Энэ хадаа түүхэдэ анха түрүүшынхиеэ Библиин бүхы номууд буряад хэлэн дээрэ нэгэ хабтаһан доро хэблэгдэн гараба гээшэ. 19-дэхи зуун жэлдэ Британиин шажан дэлгэрүүлгын холбооной шажан дэлгэрүүлэгшэд Библиин бүхы номуудые оршуулаад, нэгэ хабтаһан доро бэшэ, харин ами аминдань хэблээ. Тэрэ оршуулга хуушан монгол бэшэг дээрэ хэгдэһэн ушарһаа мүнөө тэрэниие гансал эрдэмтэд ойлгохо аргатай. Туршалгын хэблэлнүүд шалгагдаа, алдуунууд заһагдаа, уншагшадай дунда асуулта ябуулагдажа, дүнгынь анхаралда абтаа, зарим ойлгосогүй, орёо удхатай үгэнүүд һэлгэгдээ.

Текст хэдэн бүлэг болон үгүүлэлнүүдтэ хубаагдахадаа, Библиин ород хэлэн дээрэхи Синодальна оршуулгые дагаа. Гэбэшье зарим ушарта хоёр-гурбан үгүүлэл нэгэдхэгдэжэ, үйлэ хэрэгүүдые гү, али удха эли тодоор гаргаха гэһэн зорилго нэн түрүүн хэрэгжүүлэгдээ. Буряад хэлэндэ оршуулгын үндэһэн боложо абтаһан номһоо ондоо, грек хэлэндэхи һүүлэй оршуулгануудһаа үндэһэлһэн зарим үгүүлэлнүүд Шэнэ Хэлсээнэй ород Синодальна оршуулга дотор дайралдана. Иимэ үгүүлэлнүүд буряад оршуулгада оруулагдаагүй, сноско соо заагдаа.

Буряад уншагшад болбол ород соёл болон удха зохёолые һайн мэдэхэ ушарһаа мэдээжэ хүнэй гү, али орон нютагай нэрэнүүд зарим газарта ород Синодальна оршуулгые даган, тэрэ зандаа үгтөө. Харин бидэ гол түлэб эхэ хэлэн дээрээ хүнэй ба нютагай нэрэнүүд ямараар дуулданаб, тиимээр лэ хүрбүүлхые оролдообди. Тиихэдэ ород бэшэлгэнь али болохоороо анхарагдаа ааб даа.


Туһа болохо хабсаргалтанууд

Тус оршуулга ойлгоходо туһа болохо материалнууд энэ хабтаһан доро хабсаргаатай. Эдэ бол Библиин хуби бэшэ гээд ойлгохо хэрэгтэй, имагтал туһаламжа. Юрын бэшэ, эртэ урдын энэ номые ойлгоходо зондо туһалха гэжэ найдажа, бидэ эдэниие оруулаабди. Ном бүхэнэй урда оролто үгэ бэшэгдээ. Тэрээн дотор номой гол сэдэбүүд, зохёолшон болон бэшэгдэһэн үе саг тухайнь нэгэ тэды мэдээн уншагшадта дурадхагдана. Номуудай бүлэг бүхэн багахан хубинуудта удхаараа хубаагдажа, эдэ хубинуудта нэрэ үгтөө. Библиин зарим хэһэг һайнаар ойлгохын тула адлирхуу хэһэг зааһан мэдээнүүд оруулагдаа.

Зарим ушарта тобшо сносконууд үгтэжэ, ойлгоходо орёо нэрэнүүдэй, үгэнүүдэй болон тэрэ урданай сагай ажабайдалай тусгаар илгаанууд удхалан бэшэгдээ. Мүн энэ-тэрэ орёо үгүүлэлые ондоогоор ойлгомоор гэжэ гү, али урданай хуйламал бэшэгүүдэй хоорондохи зүрилдөөн тухай хуряангы мэдээн хуудаһанай доро үгтэнэ.

Библи соо оло удаа дайралдадаг гол шухала ойлгосонуудые тайлбарилга хэблэлэй түгэсхэлдэ оруулагдаа. Тэрэ үни үе сагай түүхые зүбөөр ойлгохын тула үнгэтэ газар дэбисхэрэй зурагууд ниитэлэгдээ.


Түгэсхэл

Библи болбол хүн түрэлтэнэй түүхэдэ Агууехэ ном гээшэ. Элдэб шажангуудай түлөөлэгшэд энээниие баталдаг. Библи хадаа тад ондоо үе саг ба ажамидарал, эртэ урдын сагта Дүтын Дурна зүгтэхи зоной туйлалта, ажабайдалые зураглаһан түүхын үнэтэ баталамжа мүн. Дэлхэйн уран һайханай һанда тоо томшогүй дүрэ образуудай, үйлэ хэрэгүүдэй хүгжэлтэ бэлэглэһэн гол үндэһэн хадаа Библи болоно. Гэхэтэй хамта, Библи гээшэ уран зураашад, зохёолшодой бүтээлэй һабагша татадаг һанһаа, түүхын баталамжаһаа үлүү ехэ. Библи гээшэ Бурханай болон хүнэй хоорондохи харилсаанай бэшэг, улад зондо Тэрэнэй заабарилһан захяа заабари, хүнэй дүрсэ абажа, дэлхэй дээрэ Бурханай ажаһууһан, номнол ябуулһанай гэршэлгэ мүн. Бүтээгшын арад зондо айладхал ойлгохоёо эрмэлзэн уншагша нэгэндэл Нангин Бэшэгэй удха нээгдэдэг.

Бурханай үгые буряад арадта энэ оршуулга бүримүһэн дамжуулха, зон Эзэндэ бүхы зүрхэ сэдьхэлээрээ этигэн, Һайн Мэдээсэлэй ёһо гуримуудые сахин ажаһууха гэжэ найданабди. Ородой Библиин бүлгэм ба Нангин Бэшэг оршуулгын Институт энэ Нангин Бэшэг оршуулһан, заһабарилһан бүхы мэргэжэлтэдтэ баяр баясхалан хүргэнэ. Тус оршуулгые хэблэхэдэ туһалһан зондо мүн лэ баяр хүргэнэбди.

## Матвей

### Матвей

Матвей


Матвейн дуулгаһан Һайн Мэдээсэл

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]


### Матвейн дуулгаһан Һайн Мэдээсэл


Матвейн дуулгаһан Һайн Мэдээсэл

Христиан шажанай уламжалалай дагуу энэ Һайн Мэдээсэлые татабари хуряагша Левийн Матвей зохёожо бэшээ. Иисүүс Христоос тэрэниие хамта ябахыень дуудажа, арбан хоёр элшэнэрэйнгээ нэгэн болгоо.

Өөрын Һайн Мэдээсэлые Матвей ехэбшэлэн христиан шажаниие хүлеэжэ абаһан еврей уншагшадта зорюулжа бэшэнэ. Тиин Назаредэй Иисүүс еврей арадай үбгэ эсэгэ Абраһаамай, мүн израилиин хаан Давидай сэхэ залгамжалагшань байна гэжэ харуулһан угай бэшэгһээ номоо бэшэжэ захална. Олон ушарта Хуушан Хэлсээнһээ хэһэгүүдые оруулжа бэшэхэдээ, Иисүүсэй заларан ерэхэ тухай еврей лүндэншэдэй уридшалан айладаһан эгээл тэрэ Бурханай һунгажа табиһан Хаан болон Абарагша байһые Матвей баталан харуулна.

Матвей Иисүүсэй айладхал ба һургаал заабаринуудта ехэхэн анхарал хандуулна (ойролсоогоор, бүхы номой дүрбэнэй нэгэ хубиие эзэлнэ), тэдэнь хөөрөөнүүдээр дагуулагдана. Тэрэнэй ном соо баһа бусад Һайн Мэдээсэлнүүд соо дайралдадаггүй арбан һургаалта үгэнүүд үгтэнэ. Бурханай Хуулиие Иисүүсэй яажа тайлбарилжа, мүн Хаан орон тухай һургажа байһыень Матвей харуулна. Тиихэдэ Бурханай Хуули, мүн лүндэншэдэй уридшалан айладаһан абаралнуудые Иисүүсэй бэелүүлһэниинь бүри шухала юм, тиин тэдэ абаралнууд соо израилиин арадай түүхэ хамагай үндэр түбшэндэ хүрэнэ.

Хөөрөөнүүдэй дунда Иисүүсэй айладхалнууд табан сэдэбтэй суглуулбаринууд боложо хубаарна:

Огторгойн Хаан орон тухай хада дээрэ айладхагдаһан номнол (5-7 бүлэгүүд);

арбан хоёр элшэнэртэ үгтэһэн һургаал заабаринууд (10 бүлэг);

Огторгойн Хаан орон тухай һургаалта үгэнүүд (13 бүлэг);

яажа Христоосой шаби байха тухай һургаал заабаринууд (18 бүлэг);

дэлхэй дээрэ ерээдүй сагта юун болохоб гэһэн уридшалан айладхагдаһан зүгнэлтэнүүд (24-25 бүлэгүүд).

### 1


(Лк 3:23-28)

1[•]Абраһаамай[†] үри һадаһан болохо Давидай үри һадаһан[†] Иисүүс Христоосой[†] уг гарбалынь[†] иимэ:[+]

2Абраһаам болбол Исаагай эсэгэ, Исаак – Яковай эсэгэ, Яков – Иудын ба тэрэнэй аха дүүнэрэй эсэгэ байгаа[+]. 3Иуда[†] болбол Тамаар гэдэг эхэнэрһээ Пээрэц Зээрах хоёр хүбүүтэй байгаа. Пээрэц – Хэцроон хүбүүтэй, Хэцроон – Араам гэдэг хүбүүтэй,[+] 4Араам – Амминадааб хүбүүтэй, Амминадааб – Нахшоон хүбүүтэй, Нахшоон – Салмоон хүбүүтэй байгаа[+]. 5Салмоон болбол Рахааб гэдэг эхэнэрһээ Бооһаз хүбүүтэй болоо. Бооһаз Рүүт хоёрһоо Обээд хүбүүн түрөө. Обээдһээ Ишай хүбүүн түрөө[+]. 6-11Ишайн уг тэрэнэй хүбүүн Давид[†] хаан залгамжалаа.

Давидай сагһаа эхилээд, Вавилоон[†] руу сүлэгдэһэн саг хүрэтэр Иисүүсэй элинсэг үбгэ эсэгэнэрынь иимэ: Давидай уг Соломоон[†] залгамжалаа. Соломооной эхэнь түрүүн Урияа гэдэг хүнэй һамганиинь һэн. Соломоонһоо Рэхобаам хүбүүн, Рэхобаамһаа – Абияа, Абияаһаа – Асаа, Асааһаа – Ёшапаат, Ёшапаадһаа – Иораам, Иораамһаа – Уззияа, Уззияаһаа – Ётаам, Ётаамһаа – Ахааз, Ахаазһаа – Хэзэкияа, Хэзэкияаһаа – Мэнашшээ, Мэнашшээһээ – Аммоон, Аммоонһоо – Ёшияа түрөө. Ёшияаһаа Ехонияа болон тэрэнэй аха дүүнэрынь түрэһэн юм[+][+][+][+].

12Вавилоон руу хүсөөр нүүлгэгдэһэнһэйнь хойшо Ехонияаһаа Шалтиээл гараа, Шалтиээлһээ Зэрубабээл,[+] 13Зэрубабээлһээ – Абиһууд, Абиһуудһаа – Элиакиим, Элиакиимһаа – Азоор, 14Азоорһоо – Цадоок, Цадоокһоо – Ахиим, Ахиимһаа – Элиһүүд, 15Элиһүүдһээ – Эльазаар, Эльазаарһаа – Маттаан, Маттаанһаа – Яков, 16Яковһаа Мариятай һууһан Иосиф түрөө. Марияһаа Бурханай[†] табисуурта гэжэ алдаршаһан Иисүүс хүбүүн түрөө[+]. 17Иигээд, Абраһаамһаа Давид хүрэтэр арбан дүрбэн үе болоно. Мүн Давидһаа эхилээд, Вавилоондо нүүлгэгдэһэн саг болотор арбан дүрбэн үе, Вавилоондо нүүлгэгдэһэнһээ хойшо Бурханай табисууртын түрэтэр баһал арбан дүрбэн үе болоно.


Иисүүсэй түрэһэн тухай

18[•]Бурханай табисуурта Иисүүс Христоосой түрэһэн түүхэ иимэ: Мария эжынь хадагаа табиһан Иосиф нүхэртэйгөө гэрлэхынгээ урда Арюун Һүлдэһөө[†] хээлитэй болоһоноо мэдэрбэ[+]. 19Мариягай Иосиф нүхэрынь үнэн шударга[†] хүн байжа, зоной урда басаганай нэрэ муугаар хэлүүлэн бузарлахагүйн тула түрэ хуримаа шэмээгүйхэн болюулха гэжэ шиидэбэ[+]. 20Тиигэжэ бодоод, Иосифой дууран хэбтэхэдэнь, Бурханай Эльгээмэл зүүдэндэнь үзэгдөөд, иигэжэ хэлэбэ:

– Давидай үри һадаһан Иосиф, Мариягай түрэхэ хүбүүн Арюун Һүлдэһөө бүрилдэһэн юм. Тиимэһээ ши тэрэниие һамган болгожо абахаяа бү ай. 21Тэрэшни хүбүү түрэхэ, Тэрээндэ Иисүүс[*] гэжэ нэрэ үгэхэш, юундэб гэбэл, Тэрэ арад зоноо нүгэл[†] хилэнсэгһээ абарха[+].

22Тиигэжэл Эзэнэй[†] лүндэншөөрөө иигэжэ дамжуулжа айладхаһаниинь бүтэбэ даа:[+]

23«Басаган хээлитэй болоод, хүбүү түрэхэ, Тэрээниие Эммануил гэжэ нэрлэхэ», энэ нэрэнь Бурхан бидэнтэй хамта гэһэн удхатай. 24Иосиф нойрһоо һэреэд, Бурханай Эльгээмэлэй захирһан ёһоор Мариятайгаа гэрлэжэ һууба. 25Хүбүүнэйнгээ түрэтэр Иосиф һамгантайгаа хамта унтаагүй һэн. Хүбүүндээ тэрэ Иисүүс гэжэ нэрэ үгөө һэн.

### 2


(Лк 2:1-7)


Зүүн зүгэй сэсэшүүл Иисүүстэ мүргэбэ

1Иисүүс болбол Иудейн Бэтлэһээм хотодо Ирод хаанай зонхилжо байха үедэ түрэбэ. Тэрэ үедэ зүүн зүгһөө Иерусалим[†] хотодо сэсэшүүл ерээд,[+] 2хүнүүдһээ иигэжэ асууба:

– Иудейн хаан болохоор заяагдажа түрэһэн үхибүүн хаанаб?
Бидэ тэрээнэй одоной зүүн зүгтэ мандахые хараад,
тэрээндэ мүргэхэеэ ерээбди[+].

3Энээниие дуулаад, Ирод хаан, тэрээнтэй хамта бүхы Иерусалимай зон һанаата болобо. 4Тиигээд Ирод бүхы ахамад санаартаниие,[†] Хуули заадаг багшанарые[†] суглуулаад:

– Бурханай[†] табисуурта Христоос хаана түрэхэ[†] ёһотой байгааб? – гэжэ тэдэнһээ һураба. 5Тэдэнь иимэ харюу үгэбэ:

– Иудейн Бэтлэһээмдэ түрэхэ ёһотой байгаа, лүндэншын иигэжэ бэшэһэн ёһоор:

6«Иудейн орон дайдын Бэтлэһээм хото,
ши Иудын мэдэлэй бусад шухала хотонуудһаа
юугээрээшье дутанагүйш, юундэб гэхэдэ,
Минии Израилиин арад зониие хүтэлхэ
ехэ ударидагша шамһаа мүндэлэн гараха»[+].

7Тиихэдэнь Ирод зүн зүгһөө ерэһэн сэсэшүүлые нюусаар дуудаад, одоной мандаһан саг тэдэнһээ мэдэжэ абаба. 8Тиигээд тэдэниие Бэтлэһээм эльгээхэ зуураа:

– Ошоод, тэрэ хүбүүе һайнаар бэдэрэгты. Тэрэниие олоод, намда дуулгаарайгты. Би баһа ошожо тэрээндэ мүргэхэ һанаатайб, – гэжэ хэлэбэ.

9-10Тэдэнь хаанай хэлэһэн үгэ шагнаад, замдаа мордобо. Зүүн зүгтэ хараһан одоёо дахин харахадаа тэдэнэр угаа ехээр баярлаба. Тэрэ одон тэдэниие хүтэлэн, урдань ябажа, һүүлэй һүүлдэ хүбүүнэй байһан газарта асараад тогтошобо. 11Сэсэшүүл гэртэ ороод, хүбүүнэй Мария эхэтэйгээ байхыень хараба, тиигээд газар хүрэтэр дохин Тэрээндэ мүргэбэ. Асарһан бэлэгүүдээ дэлгэжэ, хүбүүндэ алта мүнгэ, сан санзай,[†] һайхан үнэртэй ургамалай тоһо үргэбэ[+].

12Тэдэ зүүдэндээ Иродтэ бусажа бү ошогты гэһэн һэргылэмжэ Бурханһаа абаһан хадаа, ондоо харгыгаар түрэл нютагаа бусаба[+].


Египет руу зугадаһан тухай

13Тэдэ сэсэшүүлэй ябаһан хойно Бурханай Эльгээмэл Иосифой зүүдэндэ үзэгдөөд, иигэжэ хэлэбэ:

– Ирод энэ хүбүүе алахаяа һанаашалаад, бэдэржэ орохонь. Тиимэһээ ши бушуухан бодоод, хүбүүгээ эхэтэйнь абажа, Египет[†] руу тэрьедэ. Тиигээд минии шамда дуулгатар тэндээ байгаарай.

14Иосиф үхибүүгээ эхэтэйнь абажа, тэрэл һүниндөө Египет ябаба. 15Тэдэнэр Иродэй үхэтэрнь тэндэ байгаа. Тиигэжэл Эзэнэй[†] лүндэншөөрөө дамжуулан: «Египедһээ Би Өөрынгөө Хүбүүе дуудааб», – гэжэ айладхаһаниинь бүтэбэ даа[+].


Үхибүүдые алаха тухай Иродэй үгэһэн захиралта

16Сэсэшүүлдэ мэхэлүүлһэнээ мэдэрхэдээ, Ирод аргагүй ехээр сухалдаба. Тиигээд Бэтлэһээм хото болон тэрэниие оршон тойроһон нютагуудай хоёр наһанһаа доошо хүбүүдые алагты гэһэн захиралтатайгаар сэрэгшэдээ эльгээбэ. Үхибүүнэй наһа Ирод сэсэшүүлһээ мэдэжэ абаһан сагаар багсааһан байна.

17Тиигэжэл Ерэмияа лүндэншын айладхаһан ёһоор Эзэнэй найдуулһаниинь бүтэбэ даа:[+]

18«Угаа гашуудан уйлаха абяан
Рамаада[*] дуулдана.
Рахээл хюдуулһан үхибүүдээ шаналан уйлана,
һанааень заһахын аргагүйл»[+].


Египедһээ бусалга

19Иродэй үхэһэн хойно Египедтэ байһан Иосифой зүүдэндэ Бурханай Эльгээмэл үзэгдөөд:

20– Ши бодоод, хүбүүгээ эхэтэйнь абажа, Израиль[†] нютагаа бусажа ошо. Хүбүүнэй ами хороохоёо һанагшад мүнөө хосороо, – гэжэ хэлэбэ.

21Иосиф үхибүүгээ эхэтэйнь абажа, Израиль нютагаа бусаба. 22Иродэй орондо Архелай хүбүүниинь Иудейдэ хаан болоо гэжэ дуулаад, Иосиф тиишэ ошохоёо айгаа. Харин Иосиф зүүдэндээ дахин зүблэл[†] абаад, Галилейн[†] можо зүглэбэ. 23Тэндэ Иосиф гэр бүлэтэйгөө Назарет хотодо түбхинэн нютагжаба. Тиигэжэл «Тэрэ Назаредэй гэжэ нэрлүүлхэ» гээд лүндэншэдэй айладхаһаниинь тудаа[+].

### 3


(Мк 1:1-8; Лк 3:1-9, 15-17; Ин 1:19-28)

1[•]Тэрэ сагта Уһаар Арюудхагша Иоанн Иудейн сүл губи ерээд, номнол хэхэдээ, иигэжэ хэлэбэ:[+]

2– Бурханай[†] хаан түрэ[†] һаяар мандахань, тиимэһээ нүгэл[†] үйлэдэхэеэ болёод, Бурханда хандагты[+].

3Иоанн тухай лүндэншэ Исай иигэжэ хэлээ:

«Эзэнэй[†] ябаха замыень бэлдэгты,
алхаха харгыень дардам сэхэ болгогты гэжэ
хэн бэ даа сүл губида хашхарба»[+].

4Иоанн тэмээнэй нооһон хубсаһа үмдэдэг, һур бэһэ бэһэлээд ябадаг бэлэй. Тэрэ таршаагаар, зэрлиг зүгын балаар хооллодог байгаа[+]. 5Тиихэдэ Иерусалимайхид,[†] Иудей можын хамаг зон, Иордан[†] гол тойрон һуугшад булта тэрээндэ ошобо. 6Тэдэ зон нүгэл шэбэлнүүдээ мэдэрэн гэмшэбэ, тиин Иоанн тэдэниие Иордан голдо шунгуулан уһаар арюудхаба[+].

7Уһанда арюудхуулхаяа олон фарисейнүүдэй,[†] саддукейнэрэй[*] ерэжэ ябахые хараад, Иоанн тэдээндэ иигэжэ хэлэбэ:

– Хорото могойн таһардаһад! Бурханай буулгаха хэһээлтэһээ иигээд хулжахыетнай таанарта хэн заагааб[+]? 8Таанар буянтай һайн юумэ бүтээжэ, Бурханда хандаһанаа харуулагты. 9Үбгэ эсэгэмнай Абраһаам[†] юм гэжэ өөһэд тухайгаа бү бодогты, юундэб гэхэдэ, Бурхан энэ хэбтэһэн шулуугааршье Абраһаамда үри хүүгэдые бүтээжэ шадаха юм гэжэ танда хэлэхэ байнаб[+]. 10Модо үндэһөөрнь таһа сабшаха алма һүхэ бэлэн байна: һайн үрэ жэмэс үгэдэггүй алишье модон таһа сабшагдаад, галда хаягдаха[+]. 11Нүгэлөө гэмшэһыетнай баталан би таанадые уһаар арюудханаб, теэд минии хойноһоо Заларан Ерэгшэ таанадые Арюун Һүлдэ[†] гал хоёроор арюудхаха. Тэрэ намда орходоо агууехэ. Би Тэрэнэй гуталыеньшье абажа ябаха эрхэгүйб[+]. 12Тэрэ таряагаа сэбэрлэхээр хүрзэеэ гартаа адхаад байна: таряагаа суглуулжа амбаартаа хадагалха, харин мэхиинэ һолоомыень залиршагүй галда шатааха[+].


Иисүүсые уһаар арюудхаба

13[•]Тэрэ сагта Иисүүс Иоаннһаа уһан арюудхалда хүртэхэеэ Галилейһээ[†] Иордан голдо ерэбэ. 14Тиихэдэнь Иоанн Иисүүсэй һанал хубилгаха зорилготойгоор:

– Би Танһаа уһан арюудхалда хүртэхэ ёһотойлби, тиигэн гэһээ Та намда ерэбэ гүт? – гэбэ.

15Теэд Иисүүс тэрээндэ:

– Мүнөө энээниие хэе, бидэ иигэжэл Бурханай эрхэ хүсэл бүтээхэбди, – гэбэ. Тиихэдэнь Иоанн зүбшөөбэ. 16Уһаар арюудхууламсаараа Иисүүс уһанһаа гараба. Тиихэдэнь Тэрээндэ огторгой сэлигдэн нээгдэбэ, гулабхаагай дүрсэтэйгөөр Бурханай Һүлдын дээрэнь буухые Тэрэ хараба[+].

17– Энэ Минии хайрата Хүбүүмни гээшэ, сэдьхэлыемни баярлуулна, – гэһэн абяан огторгойһоо дуулдаба[+].

### 4


(Мк 1:12-13; Лк 4:1-13)

1[•]Удаань Һүлдэ Иисүүсые альбан шолмосоор[†] һорюулха туршуулхаяа сүл губи руу хүтэлжэ абаашаба. 2Иисүүс дүшэн үдэр, дүшэн һүни масаглаад,[†] һүүлдэнь гэдэһэниинь аргагүй ехээр үлдэбэ[+]. 3Тиихэдэнь һоригшо шолмос тэрээндэ ерээд:

– Хэрбээ Та Бурханай Хүбүүн[†] юм һаа, эдэ шулуунуудта хилээмэн болохыень захирагты, – гэбэ[+].

4Тиихэдэнь Иисүүс:

– «Хүн ганса хилээмээр амидардаггүй, харин Бурханай[†] хэлэһэн үгын ашаар амиды ябадаг», – гэжэ Нангин[†] Бэшэг соо хэлэгдэнэ, – гэжэ харюусаба[+].

5Һүүлдэнь шолмос Иисүүсые нангин Иерусалим[†] хото абаашажа, Һүмын орой дээрэ байлгаба[+].

6– Хэрбээ Та Бурханай Хүбүүн юм һаа, эндэһээ доошоо һүрыт. Тиигэбэлтнай, «Бурхан Эльгээмэлнүүдтээ Танай тушаа захиралта үгэхэ, шулуунда торожо унахагүйнтнай тула тэдэ Таниие гар дээрээ үргөөд ябаха», – гээд Нангин Бэшэг соо хэлэгдэнэ ха юм, – гэжэ шолмос Иисүүстэ хэлэбэ[+].

7Тиихэдэнь Иисүүс:

– Эзэн[†] Бурханаа бү турша гээд баһа тэндэ бэшээтэй юм, – гэжэ шолмосто харюусаба[+].

8Иисүүсые шолмос дахин үндэр гэгшын хада дээрэ абажа гараад, дэлхэйн бүхы хаан оронуудые, тэдэнэй һүр жабхалангые харуулна.

9– Хэрбээ хүлдэм унажа мүргөө һаатнай, би эдэ бүгэдые Танда үгэхэб! – гэжэ Тэрээндэ шолмос хэлэбэ.

10Тиихэдэнь Иисүүс шолмосто:

– Ай, сатана! Намһаа зайла! «Ши Эзэн Бурхандаал шүтэжэ, гансал Тэрээндэ алба хэжэ бай!» – гээд Нангин Бэшэг соо хэлэгдэнэ, – гэжэ харюусаба[+]. 11Тиихэдэнь шолмос Иисүүсые орхижо ошобо, харин Бурханай Эльгээмэлнүүд Тэрээндэ туһалхаяа ерэбэ[+].


Иисүүс Галилей можодо ажалаа хэжэ эхилбэ

12[•]Иоанные түрмэдэ хаагаа гэжэ дуулаад, Иисүүс Галилей[†] можо ошобо[+]. 13Теэд Назарет хотодоо байхын орондо, Тэрэ Капернаум хотодо һуурижаба. Тэрэ хото Галилей далайн хажууда, Зэбүлүүн ба Напталиим обогуудай газарта оршожо байгаа[+]. 14Тиигэжэл лүндэншэ Исайгаар дамжуулан Бурханай айладхаһаниинь бүтэбэ даа:[+]

15«Зэбүлүүн болон Напталиимай газар дайда,
нуурай шадархи харгын дэргэдэхи газарнууд,
Иордан[†] мүрэнэй нүгөө бэеын һуури,
мүн хариин зоной ажаһуудаг Галилей гэдэг газар дайда,
16харанхы мунхагта һуугаашад
тон ехэ гэрэл туяа үзэбэ!
Үхэлэй ороной[†] һүүдэртэ һуугаашадта
гэрэл туяа сасарба!»[+]

17Тэрэ сагһаа хойшо Иисүүс:

– Нүгэл[†] үйлэдэхэеэ болижо, Бурханда хандагты, Бурханай хаан түрэ[†] мандаха дүтэлөө, – гээд номножо эхилбэ.


Иисүүс түрүүшын дүрбэн шабинараа шэлэбэ

18[•]Иисүүс нэгэтэ Галилей далайн хажуугаар ябажа ябахадаа, аха дүү хоёрые хараба. Тэдэ загаһашадай нэгэнь Пётр гэжэ ара нэрэтэй Симон, нүгөөдэнь тэрэнэй Андрей гэдэг ахань байгаа. Тэдэ хоёр загаһашад гүльмэеэ далайда хаяжа байба[+].

19– Таанар хойноһоомни ябагты, загаһа барихын орондо хүнүүдые яажа Намда хандуулхые һургахаб, – гэжэ Иисүүс тэдэндэ хэлэбэ[+]. 20Тиигэхэдэнь тэдэнэр дары гүльмэеэ орхёод, Иисүүсэй хойноһоо ябаба[+].

21Тэндэһээ саашалжа ябатараа Иисүүс Зэбэдэйн хүбүүдые, Яков Иоанн хоёрые хараба. Аха дүү хоёр Зэбэдэй эсэгэтэеэ хамта онгосодо һуугаад, гүльмэеэ заһажа байгаа. Иисүүс тэдэниие хамта ябалсахаарнь дуудаба. 22Тэдэнь дары эсэгэеэ онгосотойнь орхижо, Иисүүстэй ябаба.


Иисүүс һургана, номноно, үбшэ хабшанһаа эдэгээнэ

23[•]Иисүүс бүхы Галилей можоор ябажа, мүргэлэй[†] гэрнүүд соо арад зониие һургаба, Бурханай хаан түрэ тухай Һайн мэдээсэл[†] номнобо, элдэб янзын үбшэ хабшатай хүнүүдые эмнэн эдэгээбэ[+]. 24Иисүүс тухай алдар бүхы Сири ороноор хаа хаанагүй тараба. Тиимэһээ Тэрээндэ ехээр үбдэжэ зобожо байһан, досоогоо ада шүдхэртэй[†] болоһон, унадаг, саа үбшэнтэй, мүн бусадшье элдэб янзын үбшэ хабшантай зон олоор ерэбэ, Иисүүс тэдэниие бултыень эдэгээбэ[+]. 25Галилей можоһоо, Арбан хото можоһоо, Иерусалимһаа, Иудей можоһоо, Иордан голой саада бэеһээ ерэһэн үй түмэн зон Иисүүсые дахажа ябаба[+].

### 5


(Мк 3:7-12; Лк 6:17-19)


Хада дээрэ айладхагдаһан номнол

1Олон зоной хажуудань сугларһаниие харахадаа, Иисүүс хада дээрэ гаража, тэндэ һууба, тойроод шабинарынь сугларба. 2Иисүүс тэдэ зониие һургажа эхилбэ.


Үнэн бодото жаргал

3[•]Бурханай[†] Һүлдөөр дуталдагшад, жаргалтайл,
Огторгойн хаан түрэ[†] тэдэнэй ха юм[+].
4Гуниглан уйлаашад жаргалтайл,
Бурхан тэдэнэй һанаае амаруулхал[+].
5Даруу номгон зон жаргалтайл,
тэдэнэр дэлхэйе залгамжалхал[+].
6Үнэн зүбые угаа ехээр хүсэгшэд жаргалтайл,
тэдэнэр һанаһандаа хүрэхэл[+].
7Бусад зониие хайрлаашад жаргалтайл,
тэдэниие өөһэдыень хайрлахал[+].
8Арюун сэдьхэлтэн жаргалтайл,
тэдэнэр Бурханиие үзэхэл[+].
9Амгалан байдал найруулагшад жаргалтайл,
Бурхан тэдэниие үхибүүдни гэжэ нэрлэхэл[+].
10Бурханай эрхэ хүсэлөөр ажаһууһанайнгаа түлөө хашуулагшад жаргалтайл,
Огторгойн хаан түрэ тэдэнэй ха юм.
11Минии түлөө доромжолуулһан, хашуулжа намнуулһан, элдэбээр хардуулһан байбал, таанад жаргалтайт[+].
12Баярлажа, хүхижэ ябагты!
Тэнгэридэ таанадта агууехэ шагнал бэлдээтэй байна.
Эртэ урда ажамидарһан лүндэншэдые баһал иигэжэ хашажа үлдэжэ байһан юм[+].


Дабһан ба гэрэл туяа тухай

13[•]Таанад газар дэлхэйн зоной дабһан хужарынь гээшэт. Хэрбээ дабһанай амтаяа гээгээ һаань, тэрэниие яажа дахин гашуун болгохоб? Амтагүй дабһан юундээшье хэрэггүй болоод, миил хаягдажа, хүнэй хүлдэ гэшхүүлхэ зэргэтэйл.

14Таанад газар дэлхэйн зоной гэрэл туяа гээшэт. Хада дээрэ бодхоогдоһон хото хоргодожо шадахагүйл[+]. 15Зула аһаагаад, хэншье тэрэнээ амһарта доро табидаггүй, харин гэртэ байһан зониие бултыень гэрэлтүүлжэ байхын тула зулын табюур дээрэ бадараадаг юм[+]. 16Энээндэл адляар танай гэрэл туяа улад зоной урда гэрэлтэжэ байхань болтогой,[†] тиигэбэл дэмбэрэлтэ һайхан хэрэгүүдыетнай зон хараад, тэнгэридэхи Эсэгэдэтнай магтаал соло дуудахал[+].


Моисейн Хуули тухай

17Моисейн[†] Хуули гү, али лүндэншэдэй бэшээшые болюулхаяа Намайе ерээ гэжэ бү бодогты. Би эдээниие болюулхаяа бэшэ, харин үнэн дээрэнь бүтээхэеэ ерээб[+]. 18Газар тэнгэри хоёрой байгаал сагта, Хуулиин багаханшье зүйл, бишыханшье үзэгынь үгы болохогүй гэжэ таанадта баталан хэлэнэб. Досоонь бэшээтэй бүхы юумэнүүд заабол бэелхэ зэргэтэй юм[+]. 19Тиин Хуулиин тон эгээлэй заабариие эбдэһэн, улад зониие тиимэ юумэндэ һургаһан хүн Огторгойн хаан орон дотор тон бирагүй хүн байха. Зүгөөр эдэ заабаринуудые сахидаг, улад зониие тиимэ юумэндэ һургадаг хүн Огторгойн хаан орон дотор агууехэ хүн байха[+]. 20Хэрбээ таанар Бурхантай баталһан Хэлсээе Хуули заадаг багшанарһаа,[†] фарисейнүүдһээ[†] үлүү һайнаар дүүргэдэггүй һаа, Огторгойн хаан орондо орохогүйт гэжэ баталан хэлэнэб[+].


Уур сухал тухай

21«Хүниие бү ала, алууршан зарга шүүбэридэ үгтэхэ», – гэжэ эртэ урда сагта хүнүүдэй хэлэдэгые таанар дуулаһан бэзэт[+]. 22Хүндэ дэмы уурлаһан хүн зарга шүүбэридэ орохо зэргэтэй гэжэ Би мүнөө таанадта хэлэнэб. Хүниие «рака»[*] гэһэн хүн Зүблэлэй[†] гэшүүдэй заргада үгтэхэ ёһотой; хүниие «тэнэг» гэһэн хүн гал тамада[†] унаха ёһотой гэжэ Би таанадта хэлэнэб[+].

23Хэрбээ ши үргэлэй шэрээгэй[†] хажууда үргэл хэхэеэ байхадаа, хүнэй шамда гомдолтой байһые һанаандаа оруулбал, 24үргэлэй шэрээгэй хажууда үргэлөө орхи. Тиигээд бушуухан ошожо, тэрэ хүнтэеэ эбтэй боло, тиигэһэн лэ хойноо үргэл мүргэлөө[†] хээрэй.

25Хэрбээ хэн нэгэн шинии урдаһаа зарга барижа, шамайе зарга шүүбэридэ абаашажа байбал, зарга шүүгшын мэдэлдэ ороогүйдөө, замдаа хэрэгээ түргэхэн шиидхэхые оролдо. Тиигээгүй һааш, шамайе зарга шүүбэридэ үгэхэ, зарга шүүгшэ шамайе түрмын харуулшанда тушааха, харин харуулшан шамайе түрмэдэ һуулгаха[+]. 26Үри шэриеэ дууһан, һүүлшын хашарһан хүрэтэр түлөөгүй һаа, ши тэндэһээ гарахагүйш гэжэ шамда баталан хэлэнэб.


Эрэдээ гү, али эхэнэртээ урбаха тухай

27«Ханидаа бү урба», – гэжэ эртэ урда сагта хүнүүдэй хэлэдэгые таанар дуулаһан бэзэт[+]. 28Харин би мүнөө иигэжэ хэлэхэ байнаб: ондоо эхэнэр тээшэ хараад, тэрээнтэй ниилэхэ һанаатай байһан алишье хүн һанал бодолдоо тэрэ эхэнэртэй хурисалдан, өөрынгөө һамганда урбаба гээшэ[+]. 29Хэрбээ баруун нюдэнэйшни шамайе нүгэлдэ[†] оруулаа һаа, тэрэнээ һуга татаад хая. Бүрин эрхэтэнтэйгээ гал тама руу хаюуланхаар, гансахан эрхэтэнгүй ябабалшни шамда дээрэ байха. 30Хэрбээ баруун гарайшни шамайе нүгэлдэ оруулаа һаа, тэрэнээ таһа сабшаад хая. Бүрин бүтэн эрхэтэнтэйгээ гал тамада орожо хосоронхаар, гансахан лэ мүсыншни хосорбол, шамда дээрэ байха[+].


Ханиһаа һалаха тухай

31[•]Һамганһаа һалажа байһан эрэ бүхэн һалаха тухай гэршэлгэ[†] һамгандаа бэшэжэ үгэхэ ёһотой гэжэ баһа хэлэгдэһэн байдаг[+]. 32Харин Би мүнөө таанадта иигэжэ хэлэхэб: өөртэнь урбаагүй эхэнэрһээ бусад шалтагаануудаар һалаһан алишье эрэ һамгаяа урбалтада түлхинэ; мүн тиимэ эхэнэрээр һамга хэһэн хүн баһал урбагша болоно[+].


Тангариг тухай

33«Эзэндэ[†] үгэһэн тангаригаа бү эбдэ, тэрэнээ сахижа яба», – гэжэ эртэ урда сагһаа хүнүүдтэ хэлэдэгые таанар баһа дуулаа һэн бэзэт[+]. 34Харин Би мүнөө танда иигэжэ хэлэхэб: найдуулга үгэхэдөө огто бү тангаригла, огторгой тэнгэреэршье бү тангаригла, юундэб гэбэл, огторгой хадаа Бурханай һуудаг шэрээ гээшэ[+]. 35Газар дэлхэйгээршье бү тангаригла, юундэб гэбэл, газар дэлхэй Бурханай хүлэйнь түшэг гээшэ. Иерусалимааршье[†] бү тангаригла, юундэб гэбэл, Иерусалим агууехэ Хаанай хото гээшэ[+]. 36Өөрынгөө толгойгооршье бү тангаригла, юундэб гэхэдэ, гансаханшье үһэеэ сагаан болгожо гү, али хара болгожо шадахагүйш. 37Зүгөөр, найдуулгаа үгэхэдөө, «зай, зай», али «үгы, үгы» гэжэл хэлэ. Энээнһээ үлүү үгэ муу мэхэтэй шолмосһоо[†] гарадаг[+].


Үһөөгөө абаха тухай

38[•]«Нюдэнэй түлөө нюдөөр, шүдэнэй түлөө шүдөөр» гэжэ хэлэдэгые таанар дуулаа ёһотойт[+]. 39Харин Би мүнөө танда иигэжэ хэлэхэб: хоротоноор бү үһөөрхэлдэ. Хэрбээ баруун хасарыешни хүнэй альгадабал, тэрэ хүндэ зүүн хасараа табижа үгэ[+]. 40Хэрбээ хэн нэгэнэй шамтай заргалдаад, самсыешни буляаха һанаатай байбалнь, ши тэрээндэ дэгэлээ тайлажа үгэ. 41Хэрбээ нютагыешни эзэлһэн сэрэгшэд шамайе нэгэ модоной зайда юумыень шэрэжэ абаашахыешни хүсөөр баалабалнь,[†] ши тэдэнэй юумэ хоёр модоной зайда абаашажа үгөөрэй. 42Шамһаа юумэ эриһэн хүндэ үгэ, шамһаа юумэ урьһаар абаха гээ һаань, буруу бү хараарай[+].


Дайсадтаа дуратай байха тухай

43«Дүтынгөө хүндэ дуратай бай, дайсанаа үзэн яда» гэжэ хэлэдэгые таанад дуулаа бэзэт[+]. 44Харин Би мүнөө танда иигэжэ хэлэхэб: дайсадтаа дуратай байгты, таниие хашагшадай түлөө зальбаржа байгты[+]. 45Тиигээ һаа, огторгойдо байгша Эсэгэдээл адли бэеэ абажа ябадаг болохот. Юундэб гэбэл, Эсэгэтнай өөрынгөө муушуулдашье, һайшуулдашье нара гэрэлтүүлнэ, мүн зүбтэндэшье, буруутандашье хура бороо оруулна[+]. 46Хэрбээ өөһэдыетнай энхэрдэг зонииел хайрлажа байбалтнай, Бурхан яагаад таанадые шагнаха юм? Алба татаашадшье тиидэг бэшэ аал? 47Баһа хэрбээ гансал өөрынгөө нүхэдые мэндэшэлжэ ябабал, таанад үлэмжэ һайн ямар юумэ хэнэ гээшэбта? Мүн бусад арадуудшье баһал тиидэг бэшэ аал? 48Тиимэһээ эрхим түгэс Огторгойн Эсэгэдээл адли таанадшье эрхим һайн байгты[+].

### 6


(Лк 6:27-28, 32-36)


Үгытэйшүүлдэ бадар үгэхэ тухай

1Хүнүүдтэ харагдаха мэдэгдэхын лэ тула зондо туһа хүргэжэ бү байгты. Тиигээ һаа, Огторгойдохи Эсэгэһээ шагналда хүртэхэгүйт[+]. 2Тиин үгытэйшүүлдэ бадар үгэхэдөө, тэрээн тухайгаа бүхы хото хүдөөгөөр бү донгодо. Хоёр нюуртан лэ тиигэжэ бэеэ магтуулхын тула мүргэлэй[†] гэрээр дүүрэн, газаагууршье тунхагладаг ха юм. Тэдэнэр өөһэдынгөө шагнал энэ дээрээл абажа байна гэжэ танда үнэниие хэлэнэб[+]. 3Үгытэйшүүлдэ бадар үргэхэдөө, тэрээн тухайгаа хани нүхэдтөөшье бү мэдүүлэ. 4Үргэл хэхэдээ, нюусаар хэжэ бай. Тиигэбэлшни нюуса юумэ хаража, мэдэжэ байдаг шинии Эсэгэ ашыеш заатагүй харюулха.


Зальбарха тухай

5[•]Зальбархадаа, ши хоёр нюуртанда адли бү боло. Тэдэнэр улад зондо үзэгдэхэ харагдахын тула мүргэлэй гэртэ бодоод, гудамжын булангуудаар зогсоод зальбаран мүргэхэ дуратай байдаг. Тэдэнэр өөһэдынгөө шагнал энэ дээрээл абажа байна гэжэ танда үнэниие хэлэнэб[+]. 6Харин ши зальбархадаа, өөрынгөө таһалгада орожо, үүдээ хаагаад, шамтай далда газарта байһан Эсэгэдээ зальбараарай. Тиигэбэлшни, нюуса юумэ хаража, мэдэжэ байдаг шинии Эсэгэ ашыешни заатагүй харюулхал[+]. 7Зальбархадаа, ши онгондо[†] мүргэгшэ хүнүүдтэл адляар дэмы үгэнүүдые бү шаша. Тэдэ үлүү үгэтэн олон табые шашахадаа, онгонуудтаа дуулдахабди гэжэ һанадаг ха юм[+]. 8Тэдэ зониие бү һажаагты: эрихэ гуйхыншни урда тээ Эсэгэшни шамда хэрэгтэй юумэнүүд тухай мэдээд байдаг ха юм. 9Иигээд зальбаржа байгаарай:

Тэнгэридэ оршодог Эсэгэмнай!
Нангин[†] нэрэтнай алдаршахань болтогой.[†]
10Хаан түрэтнай[†] мандахань болтогой,
тэнгэри огторгойтойл адляар
газар дэлхэй дээрэшье
эрхэ хүсэлтнай бэелхэнь болтогой![+]
11Ажамидаралаймнай хоол мүнөөдэр мандаа хайрлыт![+]
12Манда муу юумэ хэгшэдые манай хүлисэдэгтэл адляар,
маанадай буруу хэрэгүүдые хүлисыт даа.
13Горидолго хорхойтуулгада маниие бү оруулыт даа,
муу мэхэтэй шолмосһоо[†] аршалжа байгыт даа!
Хаан түрэ, хүсэ шадал, алдар соло мүнхэдөө Танай ха юм. Болтогой![*][+]

14Хэрбээ ондоо хүнүүдэй танда хэһэн муу юумэнүүдые хүлисэжэ байбалтнай, тэнгэридэ оршодог Эсэгэтнайшье таниие хүлисэхэл[+]. 15Хэрбээ бусадые танай хүлисэхэгүй байбал, огторгойдо оршодог Эсэгэтнай баһа танай буруу ябадалнуудые хүлисэхэгүйл[+].


Масаглаха тухай

16Масаглахадаа,[†] хоёр нюуртан мэтээр гунигтай шарай харуулхаяа бү оролдогты. Тэдэнэр масаглаһанаа хүн бүхэндэ мэдүүлхын тула уйдхартай барагар шарай үзүүлдэг юм. Тэдэнэр өөһэдынгөө шагнал энэ дээрээл абажа байна гэжэ танда үнэниие хэлэнэб[+]. 17Хоол барингүй ябахадаа, ши үһэеэ һамнаад[*], нюураа угаа. 18Тиигэбэлшни, масаглаһан тухайшни бусад зон мэдэхэгүй. Харин шамтай далда газарта байһан Эсэгэшни мэдэжэ байха. Тиин нюуса юумэ мэдэжэ байдаг Эсэгэшни ашыеш заатагүй харюулха.


Тэнгэридэхи баялиг тухай

19[•]Газар дэлхэй дээрэ баялиг зөөри өөртөө бү суглуулагты, тэрэнииетнай хүйр хорхой, жэбэ жонхо эдижэ магадгүй, хулгайшад шургажа ороод, хулуужа магадгүй[+]. 20Харин баялигаа тэнгэридэ суглуулагты, тэндэ хибэн хорхойшье, жэбэ жонхошье эдихэгүй, хулгайшадшье шургажа ороод хулуухагүй[+]. 21Ушарынь хэлэбэл, эрдэни баялигайтнай байһан газарта сэдьхэл бодолтнайшье байдаг бшуу.


Бэеын гэрэл тухай

22Нюдэн болбол бэеын гэрэл болоно. Нюдэнэйшни арюун гэрэлтэй байгаа һаа, бүхы бэешни гэрэлтэй гэгээн байха. 23Хэрбээ нюдэнэйшни харасын сэбэр бэшэ юм һаа, бүхы бэешни харанхы бүрэнхы байхал. Теэд досоохи гэрэлэйшни харанхы юм һаа, харанхынь өөрөө ямар бад балай байлтай гээшэб?


Бурхан ба эд зөөри тухай

24Хэншье хоёр эзэндэ[†] зарагдажа шадахагүй: нэгэн гэбэл, таанад нэгэ эзэндээ дурагүй, нүгөөдэдөө дуратай байхалта; али үгышье һаа, нэгэ эзэндээ дуратайгаар, нүгөөдэдөө дурагүйгөөр ажаллаха бшуут. Таанад Бурханда[†] болон эд зөөридэ нэгэ зэргэ алба хэжэ шадахагүйлта[+].


Юрын ажабайдал тухай һанамжа

25Тиимэһээл таанадта иигэжэ хэлэхэб: амиды ябахын тула юу эдихэ уухабибди, бэедээ юу үмдэхэ тухай һанаагаа огто бү зобоогты. Амимнай эдеэ хоолһоо шухала бэшэ аал? Бэемнай хубсаһа хунарһаа шухала бэшэ аал[+]? 26Огторгойгоор ниидэдэг шубуудые ажаглан харыт: тэдэнэр юумэ таридаггүй, хададаггүй, амбаарта үрэһэ таряа суглуулжа хадагалдаггүйл. Зүгөөр, танай Огторгойн Эсэгэ тэдэниие тэжээдэг ха юм. Таанар тэдэ шубуудта орходоо үлүү шухала бэшэ аалта[+]? 27Таанадай хэнтнай шадалаараа оролдоод, тохоногойшье шэнээн ургажа шадахаб?

28Баһа хубсаһа хунар тухай һанаагаа юундэ зобонобта? Хээрэдэ сэсэгүүдэй яажа ургадагые харыт: тэдэ ажал хэдэггүйл, өөһэдтөө утаһа ээрэжэ хубсаһа оёдоггүйл. 29Алдар суутай Соломооншье[†] аргагүй ехэ эд баялигтай байһаншье һаа, эдэ сэсэгүүд шэнги тиимэ гоёор хубсалдаггүй һэн гэжэ би танда хэлэнэб[+]. 30Мүнөөдэр эндэ ургажа байгаад, үглөөдэрынь, магад, галда шатаагдажашье болохо хээрэ ургаһан алишье ногоое Бурхан үзэсхэлэнтэ гоёор шэмэглэдэг юм. Харин таанадые Бурхан тэрэ ногоонһоо һураггүй ехээр анхараа бэзэ, этигэл[†] багатан![+]

31Тиимэһээ «Бидэ юу эдихэмнай гээшэб?», али «Юу уухамнай гээшэб?» али «Юу үмдэхэмнай гээшэб?» гэжэ өөһэдһөөн бү асуугты, һанаагаа бү зобогты. 32Юундэб гэбэл, Бурханиие мэдэхэгүй хүнүүд лэ иимэ асуултануудаар һанал бодолоо бүрин эзэлүүлдэг гээшэ. Эдэ бүгэдэ юумэнүүдэй таанадта хэрэгтэй байһые Огторгойн Эсэгэтнай һайн мэдэжэ байна бшуу. 33Түрүүшээр Бурханай хаан түрые, Бурханай үнэн зүбые бэдэрэгты, тиигээ һаатнай, бусад бүгэдэ юумэнүүд танда үгтэхэ[+]. 34Тиимэһээ үглөөдэрэйнгөө тухай һанаагаа бү зобогты, юундэб гэбэл, үглөөдэртнай өөрөө өөр тухайгаа һанаагаа зобохол: үдэр бүхэндэ һанаагаа зобохо юумэниинь олон байдаг лэ.

### 7


(Лк 6:37-38, 41-42)

1[•]Бусадые бү шүүбэрилэн зэмэлэгты, тиигэбэл Бурхан[†] таанадые шүүбэрилэн зэмэлхэгүйл[+]. 2Ушарынь хэлэбэл, бусадые яажа зэмэлнэбта, тиигэжэл Бурхан таанадые зэмэлхэ, ямар хэмжээгээр хэмжэнэбта, тиимэл хэмжээгээр танда хэмжэжэ үгэхэ[+]. 3Нүхэрэйнгөө нюдэндэ байһан гэшүүһэ хараад, өөрынгөө нюдэндэ байһан модо юундэ обёорногүйбши? 4Үгышье һаа, нюдэндэшни модоной орожо тороод байхада, ши нүхэртөө: «Байза, би шинии нюдэндэ ороод байһан гэшүүһэ гаргаһууб», – гэжэ яагаад хэлэхэбши? 5Хоёр нюуртан! Түрүүшээр өөрынгөө нюдэнэй модо гарга, тиигээ һаа, нүхэрэйнгөө нюдэнэй гэшүүһэ яажа гаргахые мэдэхэлши.

6Нангин[†] юумэ нохойдо бү хаягты, тэдэ эрьеэд лэ өөртэтнай добтолхол. Субад эрдэни гахайн урда бү сасагты, тэдэ тэрэнииетнай миин лэ хүлөөрөө гэшхэхэл[+].


Тоншогты – таанадта нээжэ үгэхэ

7[•]Тиимэһээ эригты, тиихэдэтнай танда үгэхэ; бэдэрэгты, тиихэдээ олохот; үүдэ тоншогты – танда нээхэ. 8Юундэб гэбэл, эриһэн алишье хүн абадаг, бэдэрһэн хүн олодог, тоншоһон хүндэ үүдэ нээжэ үгэдэг[+]. 9Хилээмэ эриһэн хүбүүндээ гартань шулуу барюулха эсэгэ таанарай дунда олдохо аал? 10Мүн загаһа эрихэдэнь, могой үгэхэ хүн байха аал? 11Хэрбээ нүгэл[†] шэбэлтэй таанадай үхибүүдтээ һайн юумэ үгэжэ шададаг байхадатнай, Огторгойн Эсэгэтнай эрижэ байһан хүндэ бүришье бэлэнээр һайн һайханиие үршөөхэ бэшэ аал[+]?

12Бусад хүнүүд танда ямараар хандаһайб гэжэ һананабта, тон тэрээндэл адляар таанад өөһэдөө хүнүүдтэ хандагты: энэ болбол Моисейн[†] Хуулиин ба лүндэншэдэй һургаалай[†] гол удхань мүн[+].


Уйтахан хаалга тухай

13[•]Уйтахан хаалгаар орогты: юундэб гэбэл, тамада хүргэдэг хаалгань үргэн, харгынь уужам юм, тиин тэрээгээр олон лэ зон ябадаг. 14Ажамидаралда хүргэдэг хаалгань уйтахан, харгынь нариихан, бэрхэ юм, тэрээниие олоошо зон үсөөн байдаг[+].


Модон үрэ жэмэсээрээ танигдаха

15[•]Хуурмаг лүндэншэдһөө болгоомжолжо байгты. Тэдэнэр гадаада талаһаа хонид байһан хэбэр үзүүлэн таанадта ерэбэшье, досоогоо арьяатан шоно мэтэ байха[+]. 16Тэдэниие таанад хэһэн хэрэгүүдэйнь үрэ дүнгөөр танихат. Үүргэнэ модон үзэм жэмэс үгэдэггүй, үргэһэтэй буртаг үбһэн амтан жэмэс ургуулдаггүй[+]. 17Тэрээндэл адляар, алишье һайн модон һайн үрэ жэмэс үгэдэг, муу модон муу үрэ жэмэс үгэдэг[+]. 18Һайн модон муу үрэ жэмэс ургуулжа шадахагүй, муу модон һайн үрэ жэмэс ургуулжа шадахагүй. 19Һайн үрэ жэмэс үгэдэггүй алишье модые таһа сабшаад, галда хаядаг юм[+]. 20Тиимэһээл таанар хуурмаг лүндэншэдые хэрэгүүдээрнь танихат.


Хуурмаг шабинар

21«Эзэн![†] Эзэн!» гэжэ Намда хэлэгшэ хүн бүхэн Бурханай хаан орондо орохогүй, зүгөөр тэнгэридэ байгша Эсэгымни эрхэ хүсэл бүтээдэг лэ хүнүүд тиишээ орохо юм[+]. 22Зарга шүүбэриин Үдэрэй болоходо, олон зон Намда: «Эзэн! Эзэн! Танай алдар нэрэһээл бидэ номнодог һэмди. Баһа Танай алдар нэрээр бидэ ада шүдхэрнүүдые[†] намнажа гаргадаг һэмди, Танай алдар нэрээр гайхамшагтай хэрэгүүдые бүтээдэг һэмди», – гэжэ хэлэхэл[+]. 23Тиихэдэнь Би одоо: «Би хэзээшье таанадтай танил байгаагүйб. Холо бологты Намһаа, нүгэлтэ зон», – гэжэ харюусахалби[+].


Хоёр барилгашан тухай

24[•]Минии хэлэһэн энэ һургаалые шагнажа бэелүүлдэг алишье хүниие Би шулуун һуури дээрэ гэрээ бариһан, бодомжотой сэсэн хүнтэй адлишаахаб. 25Аадар бороо адхараад, уһа мүрэнүүд үерлэбэ, шанга һалхин буугаад, тэрэ гэрые дайраба. Харин шулуун һуури дээрэ бодхоогдоһон гэр унажа һандараагүй.

26Харин һургаалыем шагнаад, бэелүүлдэггүй хүн бүхэн элһэн дээрэ гэрээ бариһан бодомжолгүй тэнэг хүнтэй адли юм. 27Аадар бороо адхараад, уһа мүрэнүүд үерлэбэ, шанга һалхин буугаад, энэ гэрые дайраа. Тиихэдэнь тэрэ гэр бутаржа, аймшагтайгаар һандаран унаба[+].


Иисүүсэй эрхэ засаг тухай

28Иисүүсэй иигэжэ һургажа дүүргэхэдэ, үй түмэн зон тэрэнэй һургаалда гайхажа байба. 29Юундэб гэбэл, Иисүүс Хуули заадаг багшанарта,[†] фарисейнүүдтэ[†] адляар бэшэ, харин эрхэ засаг баригшада адляар улад зониие һургажа байгаа[+].

### 8


(Мк 1:40-44; Лк 5:12-14)

1[•]Хада дээрэһээ Иисүүсэй буухадань, тэрэнэй хойноһоо олон зон дахажа ябаба. 2Гэнтэ һэлхэ бузар үбшэнтэй нэгэ хүн ойртоод, Иисүүсэй хүлдэнь мүргэжэ:

– Эзэн,[†] аа! Хэрбээ Та хүсэбэл, намайе арюудхан эдэгээжэ шадахат, – гэбэ[+].

3Иисүүс гараа һарбайжа, тэрэ хүндэ хүрөөд абаха зуураа:

– Эдэгээхэ хүсэлтэйб, арюун болыш даа, – гэбэ. Тиихэдэнь тэрэ хүн һэлхэ бузар үбшэнһөө дары арюудхагдан эдэгэбэ. 4Иисүүс тэрэ хүндэ:

– Энээн тухай ши хэндэшье бү хэлэ. Зүгөөр санаартада ошожо, бэеэ үзүүлэ. Тиигээд эдэгэһэнээ бултанда гэршэлхын тула ши Моисейн[†] зарлигай ёһоор үргэл хээрэй, – гэбэ[+].


Иисүүс зуунай даргын зарасые эдэгээбэ

5[•]Иисүүсэй Капернаум хото орожо байхадань, зуунай нэгэ дарга Тэрээндэ ойртожо, туһалхыень гуйба:

6– Эзэн, аа! Минии зараса саа үбшэндэ даруулагдаад, гэртээ тулижа хэбтэнэ, – гэбэ.

7– Зай, Би ошоод, тэрээнииешни эдэгээхэб, – гэжэ Иисүүс харюусаба. 8Тиихэдэнь зуунай дарга иигэжэ хэлэбэ:

– Ай, эзэн! Таниие гэртээ урижа оруулхаар бэшэ ахир дорой амитанби. Гансал зарлигаа буулгажа хайрлыт даа, тиигэбэлтнай зарасамни эдэгэшэхэл[+]. 9Ушарынь хэлэбэл, бишье баһал дээрээ ноёдтой, мүн мэдэлдээ сэрэгшэдтэй хүнби. Тэдэнэйнгээ нэгэндэнь: «Ошо» гэхэдэм ошодог, нүгөөдэдэнь: «Ерэ» гэхэдэм ерэдэг, зарасадаа: «Тэрээниие хэ» гэхэдэм хэдэг юм.

10Иисүүс энээниие дуулаад, ехээр гайхаба, тиигээд хойноһоонь ябаһан зондо:

– Би израильшуудайшье[†] дунда иимэ һүзэг этигэлтэй[†] хүниие үзөөгүйб гэжэ таанадта үнэниие хэлэнэб, – гэбэ[+]. 11– Тэрээнһээ гадна зүүн, баруун зүгһөө олон зон ерэжэ, Огторгойн хаан орондо Абраһаамтай,[†] Исаагтай, Яковтай зэргэлээд, найрай шэрээдэ һууха[+]. 12Харин хаан орондо орохо ёһотой байгаад, орохоёо арсаһан хүнүүд харанхы бүрэнхыдэ хаягдаад, уйлаха бархиралдаха, шүдөө хабиралдаха[+].

13Тиигээд Иисүүс зуунай даргада:

– Ши гэртээ хари, шинии этигэдэгэй ёһоор лэ болохо, – гэжэ хэлэбэ. Тиигэжэ хэлэхэтэйнь сасуу зуунай даргын зараса эдэгэшэһэн байгаа[+].


Иисүүс олон зониие эдэгээбэ

14[•]Иисүүс Пётрой гэртэ ороод, тэрэнэй хадам эхын халууржа хэбтэхые хараба[+]. 15Эхэнэрэй гарта халта хүрөөд абахадань, халууниинь буураба. Тиигээд Пётрой хадам эхэнь хэбтэриһээ бодожо, айлшанаа хүндэлбэ[+].

16Үдэшэ болоходо, ада шүдхэртэ[†] барюулһан олон хүнүүдые Тэрээндэ асарба. Иисүүс гансал үгын хүсөөр ада шүдхэрнүүдые намнажа гаргаба, хамаг үбшэн зониие эдэгээбэ. 17«Харин Тэрэ манай ядарал зоболонгые Өөр дээрээ үргэлжэ, үбшэ хабшыемнай абажа ябаа», – гээд Исай лүндэншын хэлэһэниинь бүтэбэ даа[+].


Иисүүстэй хамта ябахаяа һанаһан хүнүүд тухай

18[•]Иисүүс хажуудань олон зоной сугларшаһые харахадаа, шабинартаа далайн нүгөө бэедэ тамаржа ошохыень захирба[+]. 19Нэгэ Хуули заадаг багша[†] Иисүүстэ дүтэлөөд:

– Багша! Танай хаанашье ошоо һаа, би һалангүй дахаад ябахаб, – гэбэ.

20Тиихэдэнь Иисүүс тэрээндэ:

– Араата үнэгэн орохо нүхэтэй, тэнгэриин шубуун хонохо уургайтай юм, харин Хүн түрэлхитэнэй Хүбүүн толгойгоо табижа амарха газаргүйл, – гэжэ хэлэбэ.

21Иисүүсэй ондоо нэгэ шабинь тэрээндэ:

– Эзэн, аа! Түрүүшээр гэртээ харижа, эсэгэеэ хүдөөлөөд ерэхыемни, табиит даа, – гэбэ.

22Теэд Иисүүс тэрээндэ:

– Намтай яба. Хосорһон зон өөһэдөө үхөөшэдөө хүдөөлүүлэг лэ, – гэжэ харюусаба.


Иисүүс һалхи номгоруулна

23[•]Тэндэһээ хүдэлэн Иисүүс онгосодо һууба, шабинарыньшье хойноһоонь орожо һуулсаба. 24Гэнтэ далай ехээр долгилжо, долгинууд онгосыень хушан, шэнгээн алдаба. Тэрэ үедэ Иисүүс унтажа байгаа. 25Шабинарынь хажуудань ерээд, һэреэжэ:

– Ай, багша! Абарыт, хосорхомнайл, – гэлдэбэ.

26– Таанад юундэ иигэтэрээ айгаабта? Һүзэг этигэлээр хомор байнат даа, – гэжэ Иисүүс тэдэндээ хэлэбэ. Тиигээд хүл дээрээ бодожо, дошхон һалхинда, далайн долгинуудта зогсохыень захирба. Тиихэдэнь оршон тойрон огто аалин намдуу болошобо[+].

27Онгосо соо байһан улад гайхалдажа:

– Һалхииешье, далайешье мэдэлдээ оруулаад байдаг энэ хэн гээшэб? – гэлдэбэ.


Иисүүс ада шүдхэртэ барюулһан хоёр хүниие эдэгээбэ

28[•]Далайн нүгөө бэедэ оршодог Гадаара хотын шадар тамаржа ерээд, замаар ябатарнь, ада шүдхэртэ барюулһан хоёр хүн үхэһэн хүнүүдые хүдөөлүүлдэг агы нүхэн сооһоо гаража, Иисүүстэ ойртобо. Тэдэ хоёрой ехэл галзуу гайтай хадань, тэрэ харгыгаар хэншье ябахаяа зүрхэлдэггүй байгаа. 29Тиигээд тэдэ галзуу амитад:

– Ай, Бурханай Хүбүүн,[†] Та маанадтай юу хэхэ һанаатайбта? Та маниие сагһаа урид хэһээхэеэ иишэ ерэбэ гүт? – гэжэ хашхаралдаба[+].

30Тэндэһээ холохон һүрэг ехэ гахайнууд бэлшэжэ байба.

31– Хэрбээ маниие энэ хүнүүдэй бэеһээ намнажа гаргаха гээ һаа, тэрэ гахайн һүрэгтэ ошохыемнай зүбшөөгыт, – гэжэ ада шүдхэрнүүд Иисүүсые гуйба.

32– Ошогты, – гэжэ Иисүүсэй хэлэхэдэнь, ада шүдхэрнүүд үнөөхи хоёрой бэеһээнь гараад, гахайн һүрэгтэ оробо. Тиихэдэнь бүхы гахайн һүрэг хабсагайн хүбөөһөө далай руу һүрэжэ, үхэбэ.

33Гахай манаашад тэндэһээ гүйлдэжэ, хото ошоод, ушарһан бүхы юумэн тухай, мүн ада шүдхэртэ барюулһан хүнүүдтэй юу тохёолдоһон тухай хөөрэбэ. 34Тиихэдэнь хотын хамаг зон Иисүүсые угтахаяа гараба. Тэрэниие хараад, нютагһаань гаража ошохыень гуйба[+].

### 9


(Мк 2:1-12; Лк 5:18-26)

1[•]Тиигээд Иисүүс онгосодо һуугаад, һөөргөө ажаһуудаг хото руугаа тамаржа ерэбэ[+]. 2Хэдэн хүн тэрээндэ саа үбшэндэ дайруулһан нэгэ хүниие шэрдэгтэйнь тэлээд асарба. Иисүүс тэдэ зоной аргагүй ехэ этигэлтэй[†] байһыень хараад, саа үбшэнтэндэ хандан:

– Ши, хүбүүн, зоригоо бү алда! Нүгэлнүүдшни[†] хүлисэгдэбэ, – гэжэ хэлэбэ[+].

3Тиихэдэнь Хуули заадаг зарим багшанар:

– Энэшни Бурханиие[†] доромжолжо байнал, – гээд досоогоо һанаба[+]. 4Тэдэнэй һанал бодол мэдэжэ байһан Иисүүс хэлэбэ:

– Таанар юундэ иимэ харата һанал сэдьхэлдээ түрүүлбэт? 5«Нүгэлнүүдшни хүлисэгдэбэ» гэхэдэ гү, али «бодоод яба» гэжэ хэлэхэдэ бэлэн гү? 6Хүн түрэлхитэнэй Хүбүүнэй газар дэлхэй дээрэ нүгэл шэбэлнүүдые хүлисэхэ эрхэтэй байһые таанарай мэдэжэ байхын тула Би таанадта баталжа харуулхаб. – Тиигээд Иисүүс үбшэн хүндэ: – Хүл дээрээ бодоод, дэбисхэрээ абажа, гэртээ хари, – гэжэ хэлэбэ. 7Тиихэдэнь үнөөхи хүн бодоод, гэртээ ябаба. 8Улад зон энээниие хараад айн һүрдэбэ, хүн түрэлхитэндэ иимэ ехэ эрхэ засаг хайрлаһанайнь түлөө Бурханиие магтан алдаршуулба.


Иисүүс Матвейе шэлэжэ абаба

9[•]Тэндэһээ саашаа ябажа ябатараа, Иисүүс Матвей гэдэг алба татагшын татабари суглуулдаг газартаа һуухые хараад:

– Хойноһоомни яба, – гэжэ хэлэбэ. Тиихэдэнь Матвей бодоод, хойноһоонь ябаба.

10Хожомынь Иисүүсэй шабинартайгаа хамта Матвейндэ хоол барижа байхадань, алба татагшад,[†] нүгэл хэгшэд олоороо ерэжэ, тэдэнээр хамта хоол бариба. 11Зарим фарисейнүүд[†] энээниие хараад, Иисүүсэй шабинарта:

– Юундэ танай багша алба татагшадтай, нүгэл хэгшэдтэй хамта эдинэ, ууна гээшэб? – гэбэ[+].

12Иисүүс тэдэнэй хэлэһые дуулаад, иигэжэ харюусаба:

– Элүүр уладта эмшэн хэрэггүй, харин үбшэн хүнүүдтэ хэрэгтэй юм. 13Таанад ошожо, «Намда тахил тахихын орондо бусад зондо үршөөл хайратай байхыетнай хүсэнэб» гэжэ Нангин[†] Бэшэг соо хэлэгдэһэн үгын удха мэдэжэ абагты. Би үнэн сэдьхэлтэниие бэшэ, харин нүгэл хэгшэдые дуудахаяа ерээ хүнби[+].


Масаглаха тухай асуудал

14[•]Иоаннай шабинарынь Иисүүстэ ерээд:

– Бидэ, мүн фарисейнүүд ходо масагладагбди,[†] харин Танай шабинар юундэ огто масагладаггүйб? – гэжэ һураба[+].

15Тиихэдэнь Иисүүс тэдэндэ иигэжэ харюусаба:

– Түрэ хуримай айлшад хүрьгэн хүбүүнтэйгээ хамта байха сагтаа гуниглаха аал? Үгыл даа! Зүгөөр хүрьгэн хүбүүнтэй хахасуулха үдэрэй ерэхэдэнь, тэдэ айлшад масаглахал[+].

16Хэншье хуушан хубсаһанда шэнэ бүдөөр халааһа табидаггүй бшуу. Тиигэбэлнь шэнэ табиһан халааһан хуушан хубсаһые удара татажа, хахархайень улам ехэ болгохол. 17Мүн баһа һая үзэмэй дараһан архияа хуушан туламда хэдэггүйл. Тиигээ һаа, арһан тулам хахараад, үзэмэй дараһан архинь адхархал, арһан тулам хэрэгһээ гарахал. Теэд һая нэрэһэн архияа шэнэ арһан туламда хэхэдэ, алинииншье бүтэн зандаа байхал.


Наһа бараһан басаган ба үбшэн эхэнэр тухай

18[•]Тиигэжэ хэлэжэ байтарнь, нэгэ дарга ерээд, Иисүүсэй хүлдэ мүргэжэ:

– Басагамни һаяхан наһа барашабал. Манда ерэжэ, тэрээндэмни гараараа хүрөө һаатнай, басагамни амидырхал, – гэбэ.

19Тиихэдэнь Иисүүс шабинартайгаа бодоод, тэрэ хүнтэй хамта ябаба.

20Арбан хоёр жэл соо шуһа гоожоод тогтодоггүй үбшэнгөөр зобожо байһан нэгэ эхэнэр Иисүүсэй араһаа ерэжэ, хубсаһандань халта гараараа хүрэбэ[+]. 21Юундэ тиигээб гэхэдэ, «Хубсаһандань халта хүрөөд абаал һаа, эдэгэхэб» гэжэ тэрэ эхэнэр досоогоо этигэжэ байгаа бшуу[+].

22Иисүүс эрьежэ, тэрэ эхэнэрые хараад:

– Басаган, ши зоригтой бай! Этигэлшни шамайе абараа, – гэбэ. Тэрэ дороо эхэнэр эдэгэшэбэ[+].

23Даргын гэртэ ороод, Иисүүс наһа барагшые шаналха[†] хүгжэмшэдэй болон улад зоной бахардан үймэлдэжэ байхые хараба.

24– Эндэһээ гарагты. Энэ басаган үхөөгүй, миил унтажа байна, – гэхэдэнь, Иисүүсые улад зон наада барин энеэлдэбэ[+]. 25Улад зоной газаашаа гарахадань, Иисүүс басаганай хэбтэһэн таһалгада орожо, гарһаань баряад, бодоходонь туһалба[+]. 26Энэ ушар тухай һураг суу тэрэ орон дайдаар хаа хаанагүй тараба.


Иисүүс хоёр һохор хүниие эмшэлбэ

27Иисүүсэй тэндэһээ ябажа ябахада, хойноһоонь хоёр һохор хүн дахажа:

– Давидай үри һадаһан,[†] Иисүүс, маниие үршөөгыт! – гэжэ хашхаралдаба[+].

28Тиигээд Иисүүсэй гэртэ ороходонь, үнөөхи хоёр хүн тэрээндэ дүтэлбэ. Иисүүс тэдэнһээ:

– Таанарые элүүр болгохо аргатайдамни этигэнэ гүт? – гэжэ һураба. Тэдэнь:

– Тиимэ даа, Эзэн![†] – гэжэ харюусаба.

29Тиигэхэдэнь Иисүүс тэдэ хоёрой нюдые гараараа хүрөөд:

– Таанарай этигэһэнэй ёһоор лэ болог, – гэжэ хэлэбэ[+]. 30Тиин тэдэ хоёрой нюдэниинь харадаг болошобо. Иисүүс тэдэ хоёрто:

– Энээн тухай хэндэшье бү хэлэгты, – гэжэ һайнаар захиба[+].

31Харин тэдэнь гэрһээ гараад лэ, Иисүүс тухай бүхы орон дайдаар соносхобо[+].


Иисүүс хэлэ амагүй хүниие эдэгээбэ

32Тэдэ хоёрой гаража байха үедэ ада шүдхэртэ[†] барюулһан хэлэ амагүй нэгэ хүниие Иисүүстэ асарба. 33Ада шүдхэрэй гарахада, хэлэ амагүй хүн юумэ хэлэдэг болобо. Улад зон гайхалдажа:

– Израильда[†] иимэ мэтын юумэн хэзээшье үзэгдөөгүйл, – гэлсэбэ. 34Харин фарисейнүүд:

– Энэтнай ада шүдхэрнүүдэй ноёной хүсөөр лэ ада шүдхэрнүүдые дарана, – гэбэ[+].


Иисүүс сугларһан уладые хайрлаба

35Иисүүс бүхы хото турануудаар, хүдөө нютагуудаар ябажа, мүргэлэй[†] гэрнүүдтэ хүнүүдые һургаба, Бурханай хаан түрэ[†] тухай Һайн мэдээсэл[†] номнобо, ямаршье үбшэ хабшатай, гай ядаралтай зониие аргалан эдэгээбэ. 36Олон мянган зониие харахадаа, Иисүүс тэдэниие хайрлаба. Тэдэ зон ядаршаһан, эндэ тэндэ тарашаһан хонишонгүй хонидтол мэтэ байгаа бшуу[+]. 37Тиимэһээ Иисүүс шабинартаа иигэжэ хэлэбэ:

– Ургаса ехэ байна, теэд тэрэниие суглуулха хүнүүдынь үсөөн лэ. 38Тиимэһээ ургасаяа суглуулха хүдэлмэрилэгшэдые ябуулхыень Ургасын Эзэндэ зальбарагты[+].

### 10


(Мк 3:15-19; Лк 6:14-16; Хэр 1:13)

1[•]Иисүүс Өөрынгөө арбан хоёр шабинарые дуудаад, ада шүдхэрнүүдые[†] намнажа гаргаха, ямаршье үбшэн хабшанһаа, ядаралһаа хүнүүдые эдэгээхэ эрхэ тэдээндээ үгэбэ. 2Арбан хоёр элшэнэрэйнь[†] нэрэнүүд иимэ: түрүүшынхинь Пётр гэжэ нэрлүүлһэн Симон, тиигээд тэрэнэй дүү Андрей, Яков ба Иоанн гэдэг Зэбэдэйн хоёр хүбүүд, 3Филипп Варфоломей хоёр, Фома ба алба татагша[†] Матвей, Алфейн Яков, Фаддей гэжэ нэрлүүлһэн Леввей, 4Симон Кананит[*], мүн хожомынь Иисүүстэ урбаһан Иуда[†] Искариот гэгшэд болоно.


Арбан хоёр элшэнэрэй зорилго тухай

5Эдэ арбан хоёр шабинараа эльгээхэдээ, Иисүүс тэдээндээ иигэжэ захиба:

– Бусад арадуудта бү ошогты, самаряан хотонуудаар бү орогты. 6Гансал Израилиин арадта ошогты, тэдэ төөригдэһэн һүрэг хонидто адли бшуу[+]. 7Таанар ошожо, Огторгойн хаан түрын мандахань ойртоо гэжэ номногты[+]. 8Үбшэн хүнүүдые эдэгээгты, үхэһэн хүнүүдые амидыруулагты, һэлхэ бузар үбшэнтэниие арюудхагты, ада шүдхэрнүүдые намнажа гаргагты. Таанад түлөөһэгүй абаһанаа түлөөһэгүй үгэжэ байгты[+]. 9Өөһэдтөө алта мүнгэшье, зэд садшье абажа бү гарагты. 10Харгыда туулмаг сүүмхэшье, һэлгэхэ хубсаһашье, гуталшье, тулга таягшье бү абагты. Юундэб гэхэдэ, хүдэлмэрилэгшые хэрэгтэй юумээрнь хангаха зэргэтэй юм[+]. 11Ямаршье хотодо, хүдөө нютагта ороходоо, таанадые гэртээ байлгаха дуратай зохид һайн хүниие оложо, тэрэнэйдэ зогсогты, тиигээд тэрэ нютагһаа гаража ошотороо тэндээл байгты. 12Гэртэ ороходоо: «Амгалан мэндэ һуухатнай болтогой»,[†] – гэжэ амаршалжа байгты. 13Хэрбээ тэрэ айлай таанадые угтажа абабал, танай хүсэһэн амгалан тайбантнай тэрэ гэртэ тогтожо үлдэг лэ. Хэрбээ тэрэ айлай таанадые угтажа абахагүй байбалнь, амгалан тайбаниие хүсэһэн үреэлтнай таанадтаа бусаг. 14Ямар нэгэн айлай гү, али хотынхидой таанадые угтажа абаха дурагүй һаань, үгы һаа, таанадай хэлэһые шагнаха дурагүй һаань, тэрэ гэрһээ гү, али хотоһоо гаража ошогты, хүлдэтнай халдаһан тооһыень һэжэржэ өөһэдтэнь орхигты[+]. 15Зарга шүүбэриин Үдэрэй болоходо тэрэ хотын зониие Бурхан[†] Содом, Гоморро хотынхидһоо бүри үлүү аймшагтай хэһээлтэдэ хүртөөхэ гэжэ таанарта үнэниие хэлэнэб[+].


Хашалга зоболонгууд тухай һэргылнэ

16[•]Һүрэг шононууд руу хонидые тууһан мэтээр Би таанадые эльгээнэб. Тиимэһээ таанар могой мэтэ сэсэн, гулабхаа мэтэ эгээлэй даруу байгты[+]. 17Таанадые зарга шүүбэриин газарта абаашажа тушааха гү, али үгы һаа мүргэлэй[†] гэрнүүд соо сохихо наншаха хүнүүдһээ бэеэ һэргылжэ ябагты. 18Минии түлөө таанарые захирагшадай, мүн хаашуулай урда байлгабал, тэдэндэ, мүн бусад арадуудта Нам тухай хэлэхэт[+]. 19Таниие барижа тушаахадань, юу хэлэхэ, яажа хэлэхэ тухайгаа һанаагаа бү зобооройгты. Тэрэ сагтаа хэлэхэ үгэнүүдтнай таанадта үршөөгдэхэ. 20Тиихэдэ, таанар өөһэдөө хэлэхэгүйт, харин танай Эсэгын Һүлдэ танаар хэлүүлхэ[+].

21Аха дүүнэр бэе бэеэ, эсэгэнь хүбүүгээ үхэлдэ үгэхэ; баһа үхибүүдынь эхэ эсэгынгээ урдаһаа үһөөрхэн бодожо, тэдэнээ алаха[+]. 22Минии түлөө таанадые булта үзэн ядаха; зүгөөр эсэстэнь хүрэтэр тэсэжэ гараһаниинь абарагдаха[+]. 23Таанарые нэгэ хотодо хашажа мүрдэбэлнь, ондоо хото руу зугадажа ошогты. Ушарынь хэлэбэл, Израилиин бүхы хотонуудаар таанарай ябажа үрдеэгүй байтар Хүн түрэлхитэнэй Хүбүүн заларжа ерэхэ гэжэ Би таанадта баталан хэлэнэб[+].

24Шабинь багшаһаа үлүү байхагүй, мүн барлагынь өөрынгөө эзэнһээ[†] дээгүүр байхагүй[+]. 25Шабинь багшынгаа зэргэ болобол, барлагынь эзэнэйгээ зэргэ болобол, болохо даа. Хэрбээ гэрэй эзэниие Бээлзэбүүл[†] гэжэ шолмосой[†] нэрээр нэрлэбэл, тэрэнэй гэртэхиниие бүришье муухайгаар нэрлэхэ бэшэ гү[+]?


Хэнһээ айха хэрэгтэйб?

26Тиин тэдэ зонһоо бү айгты: эли болохогүй ямаршье далда юумэн байдаггүй, мэдээжэ болохогүй нюуса юумэн байдаггүй[+].

27Харанхыда таанарта хэлэһыемни гэрэлтэйдэ дабтажа хэлэхэ ёһотойт. Шэхэндэтнай шэбэнэжэ хэлэһыемни гэрэй оройһоо айладхаха ёһотойт. 28Хүнэй бэе һүнөөгөөд, һүнэһыень һүнөөхэ хүсэ шадалгүй хүнүүдһээ бү айгты, зүгөөр хүнэй һүнэһыеньшье, бэеыеньшье гал тамада[†] хаяжа һүнөөхэ аргатай Бурханһаал айжа һүрдэжэ ябагты[+]. 29Хоёр борбилоое хашарһа мүнгөөр худалдадаг. Гэбэшье нэгэшье бишыхан борбилоо Бурханай зүбшөөлгүйгөөр газарта унахагүйл. 30Харин таанадые абажа үзэбэл, толгойнтнай үһэншье хүрэтэрөө тоолоотой бшуу. 31Тиимэһээ бү айгты: таанар олон борбилоонуудһаа үнэтэй сэнтэйт[+].


Бурханай табисууртые угтажа абаха, Тэрээнһээ арсаха тухай

32Улад зоной урда Минии мэдэлдэ байнаб гэжэ айладхаһан хүн бүхэниие Бишье Огторгойдо оршодог Эсэгынгээ урда Минии гэжэ гэршэлхэб[+]. 33Харин улад зоной урда Намһаа арсаһан хүн бүхэнһөө Бишье Огторгойдо оршодог Эсэгынгээ урда арсахалби[+].


Амгалан байдал бэшэ, харин һэлмэ асарааб

34[•]Газар дэлхэй дээрэ амгалан байдал тогтоохоёо ерээ гэжэ Нам тухай бү һанагты. Би амгалан байдал бэшэ, харин һэлмэ абажа ерээб[+]. 35Би хүбүүдые эсэгэнэрэйнь урдаһаа, басагадые эжынэрэйнь урдаһаа, бэридые хадам эхэнэрэйнь урдаһаа бодхоохоёо ерээб. 36Нэгэ гэрэй гэшүүд хоорондоо харша дайсад байха[+]. 37Эсэгэдээ гү, али эхэдээ Намһаа үлүү ехээр дуратай байһан алишье хүн Минии шабиин зэргэдэ хүртэхэ эрхэгүй. Мүн баһа хүбүүндээ гү, али басагандаа Намһаа үлүү ехээр дуратай алишье хүн Минии шабиин зэргэдэ хүртэхэ эрхэгүй. 38Өөрын хэрээһэеэ абаад, хойноһоомни ябаагүй хүн Минии шабиин нэрэ зэргэдэ хүртэхэгүй[+]. 39Ами наһаяа гамнагша тэрэнээ алдаха, харин ами наһаяа Минии түлөө үгэһэн хүн тэрэнээ алмаха[+].


Шагнал

40Таанарые угтажа абаһан хүн Намайе угтажа абана. Намайе угтажа абаһан хүн Намайе эльгээһэн Эсэгые угтажа абана[+]. 41Лүндэншые лүндэншэ байһанайнь түлөө угтажа абаһан хүн тэрэ лүндэншэтэй адли шагналда хүртэхэ. Баһа үнэн сэдьхэлтэниие үнэн сэдьхэлтэй байһан хадань угтажа абаһан хүн тэрэ үнэн сэдьхэлтэнтэй адли шагналда хүртэхэ[+]. 42Баһа хамагай бага шабидамни гансал шабимни байһанайнь түлөө аяга хүйтэн уһа үгэһэн хүн өөрынгөө шагнал заабол абаха гэжэ Би таанадта баталан хэлэнэб[+].

### 11


(Лк 7:18-35; Лк 16:16)

1[•]Арбан хоёр шабинартаа эдэ заабаринуудые үгэһэн хойноо Иисүүс тэрэ газарһаа хүдэлжэ, улад зониие хото турануудаар ябажа һургаба.

2Түрмэдэ хаалтатай Уһаар Арюудхагша Иоанн Христоосой бүтээжэ байһан хэрэгүүд тухай дуулаад, хоёр шабинараа[+] 3иигэжэ асуухыень тэрээндэ эльгээбэ:

– Ерэхэ ёһотойнь Та гээшэ гүт, али бидэ ондоое хүлеэхэ ёһотой гүбди?

4-5Тиихэдэнь Иисүүс тэдэндэ иигэжэ харюусаба:

– Һохор хүнүүдэй дахин харадаг болоһые, дохолон хүнүүдэй ябадаг болоһые, арһанай халдабарита үбшэнтэй хүнүүдэй арюудхагдаһые, дүлии хүнүүдэй һонор болоһые, үхэһэн хүнүүдэй үндын бодоһые, үгытэй хүнүүдэй Бурханай[†] хаан түрэ[†] тухай номнол дуулаһые, хаража байһанаа, мүн дуулажа байһанаа Иоаннда ошожо хэлэгты[+]. 6Нам тушаа һэжэг түрөөгүй хүн жаргалтай юм[+].

7Иоаннай шабинарай ябахадань, Иисүүс Иоанн тухай улад зондо иигэжэ хэлэбэ:

– Иоаннда сүл губи руу ошоходоо, ямархан юумэ харахаяа найдаабта? Һалхинда найгалзажа байһан хулһа харахаяа гү[+]? 8Таанар юу үзэхэеэ тиишэ ошообта? Зөөлэн хубсаһа үмдөөд ябаһан хүниие гү? Теэд зөөлэн хубсаһа үмдөөд ябадаг хүнүүд хаанай үргөөдэ ажаһуунал. 9Таанар юу үзэхэеэ тиишэ ошообта? Лүндэншые гү? Тиимэ даа, тиихэдэ таанад лүндэншэһөө дээгүүр хүниие хараалта[†] гэжэ таанарта хэлэнэб[+]. 10Иоанн тухай Нангин[†] Бэшэг соо: «Шинии ябаха харгы бэлдэхыень Би түрүүндэшни Өөрынгөө Эльгээмэлые ябуулнаб гэжэ Бурхан хэлэнэ», – гээд бэшээтэй юм[+]. 11Уһаар Арюудхагша Иоаннһаа агууехэ хүн эхын умайһаа түрөөгүй юм гэжэ баталан таанадта хэлэнэб. Тиимэшье һаа, Огторгойн хаан ороной мэдэлдэ һуугшадай эгээлэй багань тэрээнһээ агууехэ юм даа[+]. 12Уһаар Арюудхагша Иоаннай мэдээсэлээ номноһон үдэрнүүдһээ эхилээд, мүнөөдэр болотор Огторгойн хаан орон һүр хүсэ нэмэнэ, тиин хүсэ шадал гаргаһан зон энээниие туйлана[+]. 13Иоаннай ажамидарха үе саг хүрэтэр юунэй болохо тухай лүндэншэдэй номууд соо болон Моисейн[†] Хуули соо бүрин хэлэгдээтэй юм. 14Хэрбээ таанад тэдэ номуудта этигэжэ байбал, мэдэгты: Иоанн болбол ерэхэ ёһотой гэжэ уридшалан хэлэгдэһэн Элияа гээшэ[+]. 15Шэхэтэй юм һаа, анхарагты![+]

16Мүнөө, энэ оршон үеын зониие хэнтэй жэшэхэбиб? Эдэнэр газаа һууһан үхибүүдтэ адли. Нэгэ бүлэгынь нүгөө бүлэгтөө иигэжэ хашхарна:

17«Бидэнэй жэмбүүрээр наадахада,
таанар хатараагүйт.
Бидэнэй гунигтай дуу дуулахада,
таанар бархираагүйт».

18Иоаннай ерээд, масагладаг,[†] үзэмэй дараһан архи амсадаггүй байхадань, хүн бүхэн: «Ада шүдхэртэ[†] барюулһан хүн» гэлсээ[+]. 19Хүн түрэлхитэнэй Хүбүүнэй ерээд, юумэ эдидэг, үзэмэй дараһан архи болгодог байхадань, хүн бүхэн: «Харагты даа! Энэтнай эдимэр, архиншан, алба татаашадай, нүгэл[†] хэгшэдэй нүхэр» гэлсэбэ. Тиигэбэшье Бурханай сэсэн мэргэниинь хэрэгүүдэйнь үрэ дүнгөөр баталагдадаг юм[+].


Этигэл һүзэггүй хотонууд тухай

20[•]Иисүүсэй гайхамшагта хэрэгүүдээ үлэмжэ олоор бүтээһэн хотонуудта зоной нүгэл үйлэдэхэеэ болижо, Бурханда хандахагүйдэнь, Иисүүс тэдэниие зэмэлэн хэлэбэ:

21– Хоразиин хотынхид, таанад уй гашуудал үзэхэт! Бэтсаидаа хотынхид, таанад баһал уй гашуудал үзэхэт! Хэрбээ танай хотонуудта бүтээһэн гайхамшагта хэрэгүүдээ Тиир Сидоон хотонуудта үзүүлһэн байбални, тэдэ хотын зон үни гэһээр Бурханда хандаха һэн. Тэдэнэр хахархай хубсаһа үмдэжэ, тархи дээрээ үнэһэ адхажа, нүгэлнүүдээ гэмшэһэнээ баталха бэлэй[+]. 22Зарга шүүбэриин Үдэрэй болоходо Бурхан Тиир, Сидоон хотынхидто таанадта орходоо бүри үршөөл хайратайгаар хандаха гэжэ баталан хэлэнэб[+]. 23Капернаум хотынхид, таанад огторгойдо алдаршаха һанаатай байна гүт? Таанад тамын оёорто унахат. Хэрбээ танай хотодо бүтээһэн гайхамшагта хэрэгүүдээ Содомдо харуулһан байбални, тэрэ хотынхид гэмээ наманшалаад, хотонь мүнөөшье хүрэтэр бүтэн байха бэлэй[+]. 24Зарга шүүбэриин Үдэрэй болоходо, Бурхан Содом хотынхидто таанадта орходоо үлүү үршөөл хайратайгаар хандаха гэжэ танда баталан хэлэнэб[+].


Намда ерэжэ, һанаагаа амарагты

25[•]Баһа тэрэ сагта Иисүүс иигэжэ хэлэбэ:

– Газар тэнгэриин Эзэн,[†] Эсэгэмни! Сэсэн мэргэн, эрдэм номтой зонһоо далдалан нюуһан юумэеэ эгээлэй юрын зондо нээжэ элирүүлһэнэйтнай түлөө Танда баяр баясхалан хүргэнэб[+]. 26Зүб даа, Эсэгэмни! Та иимэл юумэнэй болохые хүсэжэ байгаа ха юмта. 27Бүхы юумые Эсэгэмни Намда үгөө. Эсэгэһээ ондоо хэншье Хүбүүе мэдэхэгүй, мүн Хүбүүнһээ, баһа Хүбүүнэй дуулгаһан хүнүүдһээ ондоо хэншье Эсэгые мэдэхэгүй[+].

28Хүшэр хүндэ ашаанда даруулжа ядарһан зон булта Намда ерэгты, Би танай һанаа амаруулхаб[+]. 29Минии хазаар абажа өөһэдыгөө хазаарлагты, Намһаа һуража абагты, ушарынь юуб гэбэл, Би даруу, номгон сэдьхэлтэйб, тиин таанад һанаагаа амархат[+]. 30Минии таанадта үгэхэ хазаар хашар бэшэ юм даа, таанадта ашаха ашаан хүнгэн юм даа[+].

### 12


(Мк 2:23-28; Лк 6:1-5)

1[•]Нэгэ субботын[*] үдэр Иисүүс шабинартайгаа таряалангаар ябаба. Шабинарынь гэдэһэ үлдөөд ябаһан дээрэһээ таряанай залаа таһалан эдижэ байгаа[+]. 2Фарисейнүүд[†] энээниие хараад:

– Үгы, харыт, шабинартнай субботодо[†] хэжэ болохогүй юумэ хэнэл, – гэжэ Иисүүстэ хэлэбэ[+].

3Тиихэдэнь Иисүүс тэдэндэ иигэжэ харюусаба:

– Давид[†] хаанай хамта ябалсагшадтайгаа үлэсхэлэн ябахадаа юу хэһэн тухайнь таанар уншаагүй аалта[+]? 4Давид Бурханай[†] гэртэ ороод, хамта ябаһан хүнүүдтэйгээ үргэлэй хилээмэ абажа эдеэ һэн. Харин Хуулиин ёһоор Давидшье, тэрээнтэй хамта ябалсагшадшье тэрэ хилээмэ эдихэ ёһогүй байгаа, гансал санаартан[†] тэрэниие эдихэ эрхэтэй бэлэй[+]. 5Мүн суббото бүхэндэ Һүмэ[†] соо алба хэжэ байһан санаартан субботын үдэрэй тогтоол эбдэнэ гэжэ Моисейн[†] Хуули соо хэлэгдэһые таанар уншаагүй аалта? Тиигэһэншье мүртөө тэдэнэр зэмэгүй гээшэ гү[+]? 6Зүгөөр Һүмэдэ ороходоо агууехэ юумэн эндэ байна гэжэ танда хэлэнэб[+]. 7Хэрбээ таанар: «Намда тахил тахихын орондо бусад зондо үршөөл хайратай байхыетнай хүсэнэб» гэжэ Нангин[†] Бэшэг соо хэлэгдэһэн үгын үнэн удха мэдэжэ байбал, зэмэгүй зониие буруушаахагүй һэнта[+]. 8Ушарынь хэлэбэл, Хүн түрэлхитэнэй Хүбүүн субботыншье Эзэн[†] мүн.


Хатаһан гартай хүн тухай

9[•]Иисүүс тэндэһээ ябажа, мүргэлэй[†] гэртэ оробо. 10Тэндэнь нэгэ хатаһан гартай хүн байба. Буруу юумэ хэһэнэйнь түлөө Иисүүсые зэмэлхэ һанаатайшуул тэрээнһээ:

– Субботодо хүниие эмшэлхэнь зүб гү? – гэжэ һураба[+].

11Иисүүс тэдэндэ иигэжэ харюусаба:

– Танай хэнтнай нэгэ хонитой аад, тэрэнэйнгээ субботын үдэр гүнзэгы нүхэ руу унашабалынь, тэрэнээ дээшэнь татажа гаргахагүйб? 12Тиихэдэ хүн гээшэмнай хониндо ороходоо бүри үнэ сэнтэй юм. Тиимэһээ субботын үдэр һайн юумэ бүтээхэнь зүб даа[+].

13Тиигээд Иисүүс нүгөө хатаһан гартай хүндэ:

– Гараа һарбай, – гэбэ. Тэрэнь гараа һарбайба; тиин хатаһан гарынь нүгөө гартайгаа адли һайн болошобо[+]. 14Харин фарисейнүүд мүргэлэй гэрһээ гаража ошоод, Иисүүсые яажа алаха тухай зүбшэн хэлсэбэ.


Шэлэгдэжэ абтаһан Бурханай зараса

15Зүгөөр Иисүүс тэдэнэй хэлсээн[†] тухай мэдээд, тэндэһээ гаража ошобо. Хойноһоонь олон зон дахажа ябаба. Иисүүс үбшэн хабшантай байһан зониие бултыень эмшэлэн эдэгээгээд, 16Бурханай табисуурта байһыемни нэгэшье хүндэ бү мэдүүлэгты гэжэ улад зондо захирба[+]. 17Иигэжэл лүндэншэ Исайгаар дамжуулан Бурханай найдуулһаниинь бүтэбэ даа:[+]

18«Энэ болбол Минии шэлэжэ абаһан зараса,
сэдьхэлдэмни таарама инаг хайрата Хүбүүмни гээшэ.
Арюун Һүлдэеэ[†] тэрээндэ хайрлахаб,
Тэрэ бүхы арадуудта Зарга шүүбэри тухаймни айладхаха.
19Тэрэ арсалдахагүй, хашхархагүй,
гудамжануудта шангаар хүрхирхэгүй,
20хухарһан хулһые таһа татахагүй,
залиржа байһан дэн унтараахагүй.
Үнэн зүб зарга шүүбэри илалтада хүргэхэ,
21тиин бүхы арадууд Тэрээндэ найдажа байха».


Иисүүс ба шолмос тухай

22[•]Нэгэтэ хүнүүд ада шүдхэртэ[†] барюулһан дээрэһээ һохор, хэлэ амагүй хүниие Иисүүстэ асарба. Иисүүс тэрэ хүниие эдэгээбэ: тэрэ юумэ хэлэдэг, харадаг болобо. 23Тиихэдэнь хамаг зон гайхажа:

– Энэмнай найдуулагдаһан Давидай үри һадаһан[†] бэшэ гү? – гэлсэбэ[+].

24Теэд фарисейнүүд энээниие дуулаад:

– Энэтнай Бээлзэбүүлэй,[†] ада шүдхэрнүүдэй ноёной хүсөөр лэ ада шүдхэрнүүдые дарана, – гэжэ хэлэбэ[+].

25Тэдэ фарисейнүүдэй һанал бодол мэдэжэ байһан Иисүүс тэдээндэ иигэжэ хэлэбэ:

– Хэдэн бүлэг боложо хубааралдаад, хоорондоо хёморолдоһон алишье хаан орон хооһорон, бутаран һалаха. Баһа хоорондоо хубааралдажа хёморолдоһон алишье хото, үгы һаа гэр бүлэ мүн лэ бутаран һалаха. 26Хэрбээ шолмосой[†] хаан оронойхин хоорондоо хубааралдаад, хёморолдожо барисалдажа байбал, хаан орониинь хэр удаан тогтоборитой бүтэн байхаб? 27Хэрбээ Би танай хэлэһэн ёһоор Бээлзэбүүлэй хүсөөр ада шүдхэрнүүдые хүнэй бэеһээ зайлуулдаг байбал, танай шабинар хэнэй хүсөөр тэдэниие намнажа гаргадаг гээшэб? Шабинарайтнай хэжэ байһан хэрэгүүд буруу байһыетнай баталха[+]. 28Хэрбээ Бурханай Арюун Һүлдөөр ада шүдхэрнүүдые дарадаг һаамни, тэрэ Бурханай хаан түрын эндэтнай тогтоод байһые баталха. 29Ямар хүн бар хүсэтэй хүнэй гэртэ ороод, түрүүн эзэнииень хүлижэ уяагүй һаа, эд зөөрииень тоножо гаргахаб? Эзэнииень хүлиһэн хойноол гэр барааень дээрмэдэхэ бшуу[+].

30Минии тала баряагүй хүн Намда эсэргүү гээшэ. Намтай хамта ургаса суглуулаагүй хүн тэрэ ургасые үрижэ һалгаана гээшэ[+]. 31Тиимэһээл Би таанарта иигэжэ хэлэхэ байнаб: ямаршье харата үгэ хэлэһэн, али нүгэлтэ[†] хэрэг үйлэдэһэн хүн бүхэн хүлисэгдэхэ; харин Арюун Һүлдые хараажа муушалһан хүн хүлисэгдэхэгүй[+]. 32Тиихэдэ Хүн түрэлхитэнэй Хүбүүндэ харша юумэ хэлэһэн хүн бүхэн хүлисэгдэхэ; харин Арюун Һүлдэдэ харша юумэ хэлэһэн хүн энэшье наһандаа, мүн хэтэ заяандаашье хүлисэгдэхэгүй.


Модон ба тэрэнэй үрэ жэмэс тухай

33Һайн модон һайн үрэ жэмэс үгэдэг, муу модон муу үрэ жэмэс асардаг. Модоной шанарынь тэрэнэй үрэ жэмэсээрнь танигдадаг юм[+]. 34Ай, хорото могойн түрэлтэн! Таанар хара һанаатайшуул аад, һайн юумэ яажа хэлэхэбта? Ушарынь юуб гэбэл, зүрхэ сэдьхэлдэ байһан юумэн хэлэнэй үзүүртэ гарадаг ха юм[+]. 35Һайн хүн үнэтэ баялиг сооһоо һайнииень гаргадаг, харин хара һанаатай хүн харата дорой суглуулбариһаа мууень гаргадаг[+]. 36Зарга шүүбэриин болохо Үдэр таанад хэзээшьеб дэмы шашаһан үгэ бүхэнэйнгөө түлөө тоосоо хэжэ харюусахат гэжэ таанарта баталан хэлэнэб[+]. 37Тиигэжэ таанад өөһэдынгөө үгэнүүдһээ боложо зүбтэнэй тоодо гү, али үгы һаа, буруутаһан зэмэтэнэй тоодо орохот[+].


Гайхамшагта дүлгэ тэмдэг харуулха тухай эрилтэ табина

38[•]Тиигээд зарим Хуули заадаг багшанар[†] болон фарисейнүүд:

– Багша аа! Манда нэгэ гайхамшагта дүлгэ тэмдэг[†] үзүүлхыетнай хүсэнэбди, – гэбэ[+].

39Тиихэдэнь Иисүүс тэдэндэ харюусаба:

– Харата муухай, забхай оршон үеын зон, гайхамшагта дүлгэ тэмдэг харахаяа һанаба гүт? Теэд Иона лүндэншэтэй ушарһан гайхамшагта дүлгэ тэмдэгһээ ондоо дүлгэ тэмдэг таанадта үгтэхэгүй[+]. 40Яажа Иона халим загаһанай гэдэһэн дотор гурбан үдэр, гурбан һүни үнгэргөө һэм, тон тиигэжэл Хүн түрэлхитэнэй Хүбүүн гурбан үдэр, гурбан һүни соо газарай гүндэ оршохо[+]. 41Зарга Шүүбэри болохо Үдэр Нинэвээ[†] хотынхид тус үеынхидтэй бодожо, таанадые буруушааха. Ионын номнол шагнаад, тэдэнэр нүгэлһөөн зайлажа, Бурханда хандаһан байгаа бшуу. Теэд эндэ байгаашань Ионаһоо бүри шухала нэгэн байна гэжэ таанадта хэлэнэб[+]. 42Зарга шүүбэриин болохо Үдэр Урда зүгэй хатан бодожо, таанадые буруушаан гэмнэхэ. Тэрэ хатан Соломоон[†] хаанай сэсэн үгые шагнахаяа газарай мухарһаа ерэһэн байгаа бшуу. Теэд мүнөө эндэ Соломоонһоо бүри шухала нэгэн байна[+].


Хорото ада шүдхэрэй бусажа ерэһэн тухай

43[•]Хүнэй бэеһээ гараһан ада шүдхэр уһагүй сүл губяар тэнэжэ, амар заяа бэдэрээд, олохогүйдөө: 44«Байһан гэртээ бусахам даа», – гэдэг. Бусажа ерэхэдэнь, гэрынь эзэлэгдээгүй, хамагдаһан, сэбэрлэгдэһэн байдаг. 45Тиигээд тэрэ ада шүдхэр өөрһөөн һураггүй хоротой ондоо долоон ада шүдхэрые абажа ерэдэг. Тэдэнь үнөөхи гэртэнь орожо байрладаг. Тиигэхэдэнь тэрэ хүниинь урдынхидаа орходоо бүри ехээр тамаа үзэдэг. Тон энээндэл адляар энэ оршон үеын зон иимэ дорой байдалтай болохо, – гэжэ Иисүүс хэлэбэ[+].


Иисүүсэй эжы ба аха дүүнэрынь

46[•]Иисүүсэй иимэ мэтээр улад зониие һургажа байха үедэнь Тэрэнэй эжы, дүүнэрынь Тэрээнтэеэ хөөрэлдэхэ һанаатай ерээд, гэрэй газаа зогсобо[+]. 47Тиимэһээ нэгэ хүн Иисүүстэ:

– Харыт даа, эжытнай, дүүнэртнай газаа зогсоно. Тантайгаа хөөрэлдэхэ һанаатай байна, – гэбэ.

48Иисүүс тэрэ хэлэһэн хүндэ:

– Эжымни хэн бэ, аха дүүнэрни хэд бэ? – гэжэ хэлэбэ. 49Тиигээд шабинар тээшээ гараараа заагаад:

– Хара даа, эжымни, аха дүүнэрни эдэ гээшэ. 50Огторгойдо оршодог Эсэгымни эрхэ хүсэл бүтээгшэд Минии аха дүүнэр, эгэшэ дүүнэр, эжымни гээшэ, – гэбэ[+].

### 13


(Мк 4:1-9; Лк 8:4-8)

1[•]Иисүүс тэрэ үдэртөө гэрһээ гараад, далайн эрьедэ ошожо һууба. 2Хажуудань хара мянган зоной суглархада, Иисүүс онгосодо һууха болобо, тиихэдэнь улад зон бүгэдөөрөө далайн эрьедэ зогсобо. 3Тэрэ һургаалта[†] үгэнүүдые хөөрэн, улад зониие олон юумэндэ һургаба:

– Нэгэ таряашан таряа тарихаяа гараба. 4Үрэһэеэ сасахадань, зариманиинь харгын хажууда унаба, тэдэнииень шубууд ерэжэ тоншобо. 5Зарим үрэһэниинь хүрьһэ багатай, шулуутай газарта унаба, тиигээд нимгэн хүрьһэтэй газарһаа түргэн бултайба. 6Харин наранай гарахада, гүнзэгы үндэһэлөөгүй зүлгэ ногоон уршыгаад хаташаба. 7Баһа зарим үрэһэнүүд үүргэнэ соо унажа, хөөгтэ даруулагдаба[+]. 8Зарим үрэһэниинь үрэжэлтэй газарта унажа, һайн ургаса үгэбэ: нэгэ зариманиинь тариһанһаа зуу дахин ехэ, нүгөөдүүлынь жара дахин ехэ, бусадынь гуша дахин ехэ үрэ үгэбэ. 9Шэхэтэй юм һаа, анхарагты![+]


Һургаалта үгэнүүдэй зорилго

10[•]Шабинарынь Иисүүстэ дүтэлжэ:

– Та юундэ улад зондо таамаг удхатай һургаалта үгэнүүдые хэлэнэбта? – гэжэ һураба.

11Тиихэдэнь Иисүүс иигэжэ харюусаба:

– Огторгойн хаан түрэ[†] тухай гүн нюусанууд таанадтал тайлбарилагдана[+]. 12Ушарынь юуб гэбэл, юумэтэй байһан хүндэ нэмэгдэжэ үгтэхэ, тиимэһээ тэрэ хүн улам арьбажаха. Юумэгүй байһан хүнһөө һүүлшын юумэниинь абтаха[+]. 13Юундэ тэдэндэ таамаг удхатай һургаалта үгэнүүдые хэлэнэбиб гэбэл, тэдэнэр хаража байһанаа обёорногүй, шагнажа байһанаа дууланагүй, юумэ ойлгоногүй[+]. 14Тиихэдээ Исай лүндэншын тэдэн тухай уридшалан хэлэһэн ёһоор болоно:

«Хэдышье шагнаад, ойлгохогүйт;
хэдышье шэртэжэ хараад, юумэ обёорхогүйт.
15Энэ арадай сэдьхэлынь мохоороо,
шэхэнь таглараа,
нюдэнь анигдаа.
Тиимэһээ тэдэ нюдөөрөө юумэ харанагүй,
шэхээрээ дууланагүй,
ухаагаараа юумэ ойлгоногүй,
тэдэниие аргалжа эдэгээхымни тула
Намда ханданагүй»[+].

16Харин таанад аза жаргалтайт: нюдэнтнай харана, шэхэтнай дуулана[+]. 17Олон лүндэншэд, Бурханай[†] хүнүүд таанадай хаража байһан юумэ харахые ехээр хүсэбэшье, хараагүй, таанадай дуулажа байһан юумэ дуулаха дуратай байгаад, дуулажа шадаагүй гэжэ таанадта баталан хэлэнэб[+].


Таряашан тухай һургаалта үгын удхые Иисүүс тайлбарилна

18[•]Мүнөө таанар таряашан тухай һургаалта үгын удха ушарые шагнагты. 19Бурханай хаан түрэ тухай мэдээсэл шагнаад, юумэ ойлгоогүй хүнүүд – харгын хажууда сасагдаһан үрэһэндэ адли юм. Тэдээндэ шолмос[†] ерээд, сэдьхэл зүрхэндэнь таригдаһые абаад арилдаг. 20Шулуутай газарта унаһан үрэһэн гээшэнь мэдээсэл шагнаад, тэрэниие гансата баяртайгаар хүлеэн абаһан хүнүүд тухай хэлэгдэнэ. 21Зүгөөр тэрэ мэдээсэл сэдьхэлдэнь гүнзэгы үндэһэлөөгүй ушарһаа удаан тогтодоггүй: мэдээсэлэй түлөө зоболонгой тохёолдоо һаань, али мүрдэжэ намнажа эхилээ һаань, тэрэниие удангүй орхижорхидог[+]. 22Үүргэнэ соо унаһан үрэһэн гээшэнь иимэ удхатай: хэн нэгэн мэдээсэл дуулажа абабашье, энэ ажамидаралайнгаа түлөө оролдолгонь, эд зөөридэ обтолгонь мэдээсэлые даражархидаг, тиин тэрэ мэдээсэл ямаршье үрэ дүнгүй байдаг[+]. 23Үрэжэлтэй хүрьһэндэ таригдаашань иимэ удхатай: мэдээсэл шагнаад, тэрэниие ойлгоһон хүнүүд аша үрэ ехэтэй юм – тэдэнэй нэгэ зариманиинь тариһанһаа зуу дахин ехэ, нүгөөдүүлынь жара дахин ехэ, баһа бусадынь гуша дахин ехэ үрэжэлтэй байдаг[+].


Таряан дундуур ургаһан буртаг үбһэн тухай һургаалта үгэ

24Иисүүс ондоо һургаалта үгэ тэдэндэ хэлэбэ:

– Огторгойн хаан түрэ иимэ нэгэ ушартай адлишаажа болохо: Нэгэ хүн таряаландаа һайн үрэһэ тариба гэхэ. 25Хүнүүдэй унтахада, дайсаниинь ерээд, шэниисынь хоорондуур буртаг үбһэ таряад ябашоо ха. 26Таряалангайнь ногоорон, эдеэшэжэ эхилхэдэ, буртаг үбһэншье бултайжа харагдаба. 27Гэрэй эзэндэ[†] зарасанарынь ерээд: «Эзэн аа! Та таряаландаа һайн үрэһэ таряа бэшэ һэн гүт? Теэд хаанаһаа тэндэтнай буртаг үбһэн ургааб?» – гэбэ. 28«Дайсан хүн тиимэ юумэ хээ», – гэжэ эзэниинь тэдээндээ хэлэбэ. Тиихэдэнь зарасанарынь: «Хүсэбэлтнай, бидэ ошожо буртаг үбһэ түүхэбди», – гэбэ. 29Зүгөөр гэрэй эзэн иигэжэ харюусаба: «Үгы, буртаг үбһэ түүхэдээ, тэрээнтэй хамта шэниисын таряа түүлсэжэ болохот. 30Таряа хуряалгын болотор али алинииньшье ургажа байг. Ургаса хуряаха хаһада таряа хуряагшадта түрүүн буртаг үбһыень суглуулжа боогоод, галдахыень захихаб, тиигэһэн хойнонь шэниисэ суглуулжа, амбаартамни хадагалхые захихаб»[+].


Горчицын үрэһэн тухай һургаалта үгэ

31[•]Иисүүс баһа ондоо һургаалта үгэ дурадхан хэлэбэ:

– Огторгойн хаан түрэ иимэ ушартай адлишаажа болохо: Нэгэ хүн таряаландаа горчицын үрэһэ тариба гэхэ. 32Тэрэ үрэһэн бусад хүрэнгэнүүдэй захада эгээн жэжэхэншье һаа, ургахадаа, ямаршье ургамалһаа ехэ модон боложо ургадаг. Тиихэдэнь тэнгэриин шубууд ниидэжэ ерээд, мүшэр соонь уургайгаа түхеэрдэг[+].


Эһээбэри тухай һургаалта үгэ

33Иисүүс тэдэндэ ондоо һургаалта үгэ хэлэбэ:

– Огторгойн хаан түрэ эһээбэритэй сасуулжа болохо: нэгэ эхэнэр багахан эһээбэри абажа, гурбан хэмжүүрэй гурилтай худхажа эһэтэрынь эдьхэбэ[+].


Иисүүсэй һургаалта үгэ хэрэглэһэнэй ушар

34Иисүүс эдэ бүгэдые улад зондо һургаалта үгэнүүдээр зураглажа байгаа, һургаалта үгэнүүдые хэрэглэнгүй юумэ хөөрэдэггүй бэлэй. 35«Амаа нээхэдээ һургаалта үгэнүүдые хэлэхэб, юртэмсын бүтээгдэхэһээ нааша нюуса байһан бүхы юумэнүүдые тайлбарилхаб», – гэжэ лүндэншын хэлэһэниинь бүтэжэ байгаа[+].


Буртаг үбһэн тухай һургаалта үгын удхые тайлбарилна

36Иисүүсэй улад зониие табяад, гэртэ ороходонь, тэрээндэ шабинарынь дүтэлжэ:

– Таряалан дээрэхи буртаг үбһэн тухай һургаалта үгын удха манда тайлбарилжа үгыт, – гэбэ.

37Тиихэдэнь Иисүүс харюусаба:

– Һайн үрэһэ таригшань Хүн түрэлхитэнэй Хүбүүн гээшэ. 38Таряалан гээшэнь газар дэлхэй мүн. Һайн үрэһэниинь Бурханай хаан ороной хүнүүд, харин буртаг үбһэниинь шолмосой хүнүүд мүн[+]. 39Буртаг үбһэ тариһан дайсан гээшэнь альбан шолмос гээшэ. Хадалан – хамаг юумэнэй эсэсынь, тиин таряа хадагшад – Бурханай Эльгээмэлнүүд гээшэ[+]. 40Буртаг үбһэ түүжэ галда шатааһантай тон адли юумэн хамаг юумэнэй эсэстэ болохо: 41Хүн түрэлхитэнэй Хүбүүн Эльгээмэлнүүдээ ябуулха, тэдэнь хаан орон соонь бүхы буруу ябадалтаниие болон бусад зониие нүгэлдэ[†] оруулагшадые суглуулха,[+] 42тиигээд тэдэниие гал дүлэ руу хаяха. Тэндэ хүнүүд бархиралдаха, шүдөө хабиралдаха[+]. 43Харин үнэн сэдьхэлтэн Эсэгынгээ хаан түрэ соо нарандал адляар яларха. Шэхэтэй юм һаа, анхарагты![+]


Далда хадагалагдаһан баялиг тухай һургаалта үгэ

44Огторгойн хаан түрэ баһа иимэ юумэндэ адли: Нэгэ хүн таряалан соо хадагалагдаһан баялиг эрдэни олоод, тэрэнээ һөөргэнь нюуба. Олзодоо аргагүй ехээр баярлаһан хүн бүхы зөөриеэ наймаалаад, үнөөхи таряалан худалдажа абаба.


Үнэтэй субад эрдэни тухай һургаалта үгэ

45Огторгойн хаан түрэ баһа үнэтэй субад эрдэни бэдэрһэн наймаашанай 46дээдэ зэргын субад эрдэни олоод, бүхы зөөриеэ наймаалан, тэрэниие худалдажа абаһантай адли юм.


Губшуур тухай һургаалта үгэ

47Баһа Огторгойн хаан түрэ иимэ юумэндэ адли: Загаһашад губшуураа далайда хаяжа, элдэб түрэлэй загаһа бариба гэе[+]. 48Тиигээд дүүрэшэһэн губшуураа эрьедэ татажа гаргамсаараа загаһа илгажа оробо: һайн загаһыень үлөөгөөд, муунуудыень хаяба[+]. 49Хамаг юумэнэй эсэстэ эгээл тиимэ юумэн болохо: Бурханай Эльгээмэлнүүд ерэжэ, нүгэл хэгшэдые үнэн сэдьхэлтэнэй дундаһаа илгаха,[+] 50тиигээд тэдэ нүгэл хэгшэдые галтай пеэшэн руу хаяха: тэндэ хүнүүд бархиралдаха, шүдөө хабиралдаха[+].


Шэнэ болон урданай баялиг тухай

51Иисүүс шабинарһаа:

– Эдэ бүгэдые таанар ойлгобо гүт? – гэжэ һураба. Тиихэдэнь шабинарынь:

– Ойлгообди! – гэжэ харюусаба.

52Иисүүс тэдэндэ иигэжэ хэлэбэ:

– Огторгойн хаан түрэ дахаһан алишье Хуули заадаг багша[†] эрдэни баялигайнгаа санһаа шэнэшье, мүн урданайшье баялигуудые абажа хэрэглэдэг эзэндэ адли юм.


Нютагтаа лүндэншэ нэрэ хүндэтэй болодоггүй

53[•]Эдэ һургаалта үгэнүүдээ түгэсхөөд, Иисүүс тэрэ нютагһаа гаража, 54Өөрынгөө түрэл хото ерэбэ. Тиигээд мүргэлэй[†] гэр соо зониие һургаба.

– Иимэ сэсэн ухаан, гайхамшагта хэрэгүүдые бүтээхэ хүсэ Тэрэ хаанаһаа абанаб? – гэжэ Тэрэниие шагнаһан зон гайхалсаба[+].

55– Үгы, энэмнай дарханай хүбүүн бэшэ һэн гү? Эхэнь Мария бэшэ һэн гү? Яков, Иосиф, Симон, Иуда[†] гэгшэд дүүнэрынь бэшэ һэн гү[+]? 56Дүү басагадынь бултадаа эндэ ажамидардаг бэшэ һэн гү? Яажа Тэрэ эдэ бүгэдые бүтээнэ гээшэб?

57Тиигэжэ зон тэрэнэй талаар һэжэглэбэ. Иисүүс тэдэндэ:

– Лүндэншэдые нютагынхидһаань, гэр бүлэһөөнь бусад зон булта хүндэлжэ ябадаг юм, – гэжэ хэлэбэ[+].

58Улад зоной этигэл[†] һүзэггүй байһан туладань, Иисүүс нютагтаа гайхамшагта хэрэгүүдые ехээр бүтээбэгүй.

### 14


(Мк 6:14-29; Лк 9:7-9)

1[•]Тэрэ үедэ Галилей[†] можын Ирод захирагша Иисүүс тухай һураг дуулаад:

2– Энэ Уһаар Арюудхагша Иоанн байна. Тэрэ амидыраа, тиимэһээл гайхамшагта хэрэгүүдые бүтээнэ, – гэжэ албатандаа хэлэбэ[+].

3Урдань Ирод Филипп дүүгэйнгээ Иродиада һамганһаа боложо Иоанные барижа хүлеэд, түрмэдэ хаахыень захирһан байгаа[+]. 4Юундэб гэхэдэ, Иоанн: «Ши Иродиадатай һууха ёһогүйш», – гэжэ Иродтэ хэлэһэн байгаа[+]. 5Ирод Иоанные алахаяа һанабашье, улад зонһоо айгаа, шалтагааниинь гэхэдэ, Иоанн лүндэншэн[†] гэжэ тоологдодог байгаа[+].

6Иродэй түрэһэн үдэрэй найрта Иродиадын басаганиинь айлшадай урда хатаржа, Иродтэ ехээр һайшаагдаба. 7Тиимэһээ басаганай ямаршье эриһэн юумые үгэхэб гэжэ Ирод амалба[+]. 8Эхынгээ һургаһан ёһоор басаган:

– Мүнөө эндэ Уһаар Арюудхагша Иоаннай толгойе табаг дээрэ табяад намда үгэ! – гэжэ хэлэбэ.

9Тиихэдэнь Ирод хаан һанаата болобошье, бүхы айлшадай урда үгөө үгэһэн тула басаганай хүсэл дүүргэгты гэжэ захирба. 10Тиимэһээ түрмэ соо Иоаннай толгойе таһа сабшаба. 11Тиигээд толгойень табаг дээрэ табяад, басаганда асараа, тэрэнь эхэдээ абаашажа үгөө. 12Иоаннай шабинарынь шарилыень абажа хүдөөлүүлээ бэлэй. Тиигээд энээн тухай Иисүүстэ ошожо дуулгаа һэн[+].


Иисүүс таба мянган хүниие садхааба

13[•]Иисүүс Иоанн тухай дуулаад, байһан газарһаа гансаараа онгосоор тамаржа эзэгүй зэлүүд газарта ошобо. Энээн тухай улад зон дуулаад, тура хотонуудһаа гаража, хойноһоонь ябагаар ошобо. 14Иисүүс онгосоһоо буухадаа олон зоной сугларһые хараад, тэдэниие хайрлан, үбшэнтэнииень аргалжа эдэгээбэ. 15Үдэшэ болоходо, шабинарынь Иисүүстэ ерэжэ:

– Энэ эзэгүй газар байна, тиигээдшье орой болоо. Хүдөө тосхонуудта ошожо, эдихэ юумэ худалдажа абахыень сугларһан зониие табиит, – гэбэ. 16Зүгөөр Иисүүс тэдэндэ:

– Улад зоной ошоһоной хэрэггүй, таанад тэдэндэ эдихэ юумэ үгэгты, – гэжэ хэлэбэ[+]. 17Тиихэдэнь шабинарынь:

– Бидэ оройдоол табахан монсогор хилээмэтэй, хоёр загаһатай байнабди, – гэжэ харюусаба.

18– Тэдэнээ иишэнь Намда абажа ерэгты, – гэжэ Иисүүс хэлэбэ. 19Тэрэ улад зондо ногоон дээрэ һуухыень дурадхаба. Тиигээд табан хилээмэ, хоёр загаһа абажа, тэнгэри өөдэ шэртэн, Бурханда[†] баяр баясхалан хүргэбэ. Удаань хилээмэ хухалжа, шабинартаа үгэбэ, тэдэнь улад зондо дам тарааба. 20Хүнүүд булта эдеэлжэ садаа. Үлөөдэһыень суглуулхадань, арбан хоёр түрсүүг болоо һэн. 21Эхэнэрнүүдһээ, үхибүүдһээ гадна тэндэ табан мянга шахуу эрэшүүл эдеэлһэн байба[+].


Иисүүсэй уһан дээгүүр ябалга

22[•]Тиигээд Иисүүс шабинараа онгосодо һуулгажа, нуурай нүгөө бэедэ өөрһөөнь түрүүлэн тамархыень захирба. Харин өөрөө улад зоной таратар үлөө һэн. 23Зоной тарахада, Иисүүс гансаараа хада өөдөө зальбархаяа гараба. Үдэшэндөөшье Тэрэ тэндэ гансаараа байгаа[+]. 24Эгээл тэрэ үедэ шабинарайнь тамаржа байһан онгосо далайн тэгэндэ хүрөөд, урдаһаань һалхинай үлеэхэдэ, долгиндо сохюулжа байба. 25Үүр сайхын урдахана[*] Иисүүс далайн уһан дээгүүр ябаад, шабинартаа ошоо. 26Шабинарынь тэрэнэй уһан дээгүүр ябаһыень хараад, ехээр мэгдэжэ:

– Энэ хии үзэгдэл,[†] – гэжэ айһандаа хашхаралдаба[+]. 27Зүгөөр Иисүүс тэдэндэ:

– Зоригтой байгты. Энэ Биб, бү айгты, – гэбэ. 28Пётр тэрээндэ:

– Эзэн[†] аа, хэрбээ энэ үнэхөөрөө Та юм һаа, намайе уһан дээгүүр ябаад, Танда ерэхыемни захирыт, – гэбэ.

29Тиихэдэнь Иисүүс:

– Ерэ, – гэбэ. Пётр онгосоһоо гараад, багшынгаа урдаһаа уһан дээгүүр ябаба. 30Теэд шанга һалхинай үлеэхэдэ айгаад, уһанда шэнгэжэ эхилбэ.

– Эзэн! Намайе абарыт, – гэжэ тэрэ хашхарба. 31Иисүүс тэрэ дороо гараа һарбайжа, Пётрые дүнгэн баряад:

– Ямар бирагүй һүзэгтэйбши! Юундэ һэжэглэбэш? – гэбэ[+].

32Тэдэ хоёрой онгосодо һуухатайнь сасуу һалхин намдаба. 33Онгосодо байһан шабинарынь Иисүүстэ мүргэжэ:

– Та үнэхөөрөөл Бурханай Хүбүүн[†] байнат, – гэлдэбэ[+].


Иисүүс Гэннэсарээдтэ үбшэнтэниие эдэгээбэ

34Иисүүс шабинартайгаа далай гаталжа, Гэннэсарээдэй газарта хүрэжэ ерэбэ[+]. 35Тэндэхи зон Иисүүсые таняад, бүхы оршон тойронхи газарта хүнүүдые эльгээжэ, хамаг үбшэнтэниие Тэрээндэ асаржа байгаа.

36Хубсаһандатнай халташье хүрэхые зүбшөөгыт даа гэжэ тэдэ Иисүүсые гуйба. Тиин хубсаһандань гараараа хүрөөд абаһан бүхы хүнүүд эдэгэшэдэг бэлэй.

### 15


(Мк 7:1-23)

1[•]Тиигээд Иерусалимһаа[†] хэдэн Хуули заадаг багшанар,[†] фарисейнүүд[†] Иисүүстэ ерэжэ:

2– Шабинартнай юундэ үбгэ эсэгэнэрэймнай заншалнуудые баримталнагүйб? Тэдэнэртнай эдихынгээ урда тээ гараа угаанагүйл, – гэлдэбэ[+].

3Иисүүс тэдээндэ иигэжэ харюусаба:

– Тиихэдээ юундэ таанар Бурханай[†] захяа заабари дүүргэнгүй, өөһэдынгөө ёһо гуримые баримталнабта[+]? 4«Аба эжы хоёроо хүндэлэ», – гэжэ Бурхан заабарилаа бэшэ һэн гү? Мүн баһа «Аба эжы хоёроо муушалһан хүн үхэлдэ хүртэхэ» гээ бэшэ һэн гү[+]? 5Харин таанар эхэ эсэгэдээ үгэжэ туһалха аргатай байһан юумэеэ: «Би Бурханда үргөөб» гэжэ хэлэбэл, 6эхэ эсэгэеэ хүндэлхэ хэрэггүй гэжэ заанат. Тиигэжэ таанар Бурханай захяа заабари сахингүй, өөһэдынгөө тогтооһон ёһо заншалаар һэлгэнэт. 7Хоёр нюуртан! Таанар тухай лүндэншэ Исай үнэн сохомые уридшалан хэлээ һэн лэ:[+]

8«Энэ улад зон хэлэ амаараа Намайе хүндэлнэ,
харин зүрхэ сэдьхэлдээ Нам тухай огто бодоногүй.
9Хүнүүдэй зохёоһон ёһо гуримуудта һургажа байхадаа,
тэдэ дэмы Намда мүргэнэ даа»[+].


Ямар юумэнүүд хүниие бузарланаб?

10Иисүүс улад зониие дуудаад:

– Хэлэһыемни шагнажа, ойлгохые хэшээгты! 11Амандатнай орожо байһан эдеэн таниие бузарладаггүй, харин аманһаатнай гаража байһан муухай үгэнүүд таниие бузарладаг, – гэжэ хэлэбэ[+].

12Тиихэдэнь шабинарынь Иисүүстэ ойртоод:

– Хэлэһэн үгэнүүдтнай фарисейнүүдэй һанаанда таарабагүй гэжэ мэдэнэ гүт? – гэжэ һураба.

13Иисүүс иигэжэ харюусаба:

– Тэнгэридэ байгша Эсэгымни таряагүй ямаршье ургамал үндэһэтэйгөө хамта абтажа хаягдаха[+]. 14Тэдэн тухай һанаагаа огто бү зобогты. Тэдэнэр һохор хүнүүдэй һохор ударидагшад мүн; теэд һохор хүн һохорые хүтэлжэ ябабал, хоюулаа нүхэ руу унаха юм[+].

15– Хүниие бузарладаг юумэнүүд тухай хөөрэһэнөө маанадта тайлбарилжа үгыт даа, – гэжэ Пётр гуйба.

16– Хэлэһыемни хэнтнайшье мүнөө болотор ойлгоогүй гээшэ гү? 17Ойлгоногүй аалта, амандаа хэһэн эдеэтнай хотондотнай ороод, һүүлдэнь бэеһээтнай гарадаг. 18Харин аманһаатнай гараһан үгэнүүд зүрхэ сэдьхэлһэйтнай гарадаг; тэдэтнай таанадые бузарладаг ха юм[+]. 19Ушарынь юуб гэбэл, зүрхэнһөөтнай хара һаналнууд түрөөд, таанадые алаха, эрэдээ гү, али эхэнэртээ урбаха, забхай зальхай ябадал гаргаха, хулгай хэхэ, бусадые хардаха, муушалха гэхэ мэтын дорой хэрэгүүдтэ түлхидэг юм[+]. 20Эдэ бүхы ябадалнууд таанадые бузарладаг. Зүгөөр угаагдаагүй гараараа юумэ эдихэдээ, таанад бэеэ бузарладаггүйт.


Эхэнэрэй һүзэг этигэл тухай

21[•]Иисүүс байһан газарһаа хүдэлжэ, Тиир Сидоон хотонуудай шадархи газар дайдада хүрэжэ ерэбэ[+]. 22Тэндэ ажаһуудаг нэгэ хананей эхэнэр Иисүүстэ ерэжэ:

– Эзэн,[†] Давидай үри һадаһан,[†] намайе хайрлажа үршөөгыт! Басагамни ада шүдхэртэ[†] барюулаад, аймшагтай зобожо байна, – гэжэ орилбо[+].

23Теэд Иисүүс тэрэ эхэнэртэ юушье хэлэбэгүй. Тиихэдэнь Тэрэнэй шабинарынь дүтэлжэ:

– Энэ эхэнэрые ябуулыт, хойноһоомнай дахаад лэ, хашхараад лэ һаланагүйл, – гэжэ гуйба.

24– Би имагтал Израилиин төөрижэ хосорһон хонидто эльгээгдэһэн байгааб, – гэжэ Иисүүс харюусаба[+].

25Харин тэрэ эхэнэр бүри ойртоод, Иисүүсэй урда дохин мүргэжэ:

– Эзэн! Намда туһалыт, – гэжэ гуйба.

26– Хүүгэдэй эдихэ хоол абаад, нохойнуудта хаяхань зохихогүй юм, – гэжэ Иисүүс тэрээндэ харюусаба[+].

27Тиигэхэдэнь тэрэ эхэнэрынь:

– Зүб даа, Эзэн! Теэд эзэдэй шэрээһээ унаһан бутархай нохойнуудшье эдидэг бшуу, – гэжэ урдаһаань хэлэбэ.

28Тиихэдэнь Иисүүс тэрээндэ:

– Ай, эхэнэр! Шинии һүзэг ехэ байна! Һанаһан хүсэһэн юумэншни бүтэхэ! – гэжэ харюусаба. Эгээл тэрэ үедэ эхэнэрэй басаганиинь эдэгэшэбэ.


Иисүүс олон зониие эдэгээбэ

29[•]Тэндэһээ Иисүүс Галилей[†] далайн шадар ерэбэ. Һүүлдэнь нэгэ гүбээ дээрэ гаража һууба. 30Тэрээндэ олон зон ерэжэ байгаа. Дохолон, һохор, хэлэгүй, бэртэһэн, мүн бусадшье элдэб янзын үбшэнтэй зониие Иисүүстэ асаржа, хүлэйнь дэргэдэ һуулгаба. Тэдэ үбшэн зониие Иисүүс бултыень эдэгээбэ[+]. 31Тиин хэлэгүй байһан зоной хэлэхые, бэртэһэн хүнүүдэй эдэгэхые, дохолонуудай ябахые, һохорнуудай хараатай болоһые хараһан зон аргагүй ехээр гайхаа бэлэй. Тиигээд Израилиин Бурханда алдар соло дуудаа һэн.


Иисүүс дүрбэ мянган хүниие садхааба

32Иисүүс шабинараа дуудажа:

– Би эдэ зониие хайрланаб. Тэдэ Намтай гурбан үдэр байлсаа, теэд мүнөө эдихэ юумэгүй болоод байна. Эдэниие үлэн хооһоор табиха дурагүй байнаб. Гэртээ бусаха замдаа эдэ һуларжа ядархал, – гэбэ[+]. 33Теэд шабинарынь:

– Теэд эзэгүй хооһон энэ газарта эдэ олон зониие бултыень садхааха хилээмэ бидэ хаанаһаа абахабибди? – гэжэ урдаһаань һураба[+].

34– Таанадта хэды шэнээн хилээмэ байнаб? – гэжэ Иисүүсэй һурахада, тэдэнь:

– Долоон хилээмэн, хэдэхэн загаһан бии, – гэжэ харюусаба.

35Иисүүс улад зониие һуухыень захирба. 36Тиигээд байгаа долоон хилээмэ, загаһа абажа, Бурханда баяр баясхалан хүргэбэ, тэдэнииень хухалан, шабинартаа үгэбэ, шабинарынь улад зондо дам тараажа үгөө һэн. 37Хүн бүхэн дураараа эдижэ садаад, үшөө тиихэдэ эдеэнэй үлөөдэһэн долоон түрсүүгээр дүүрэн болоо. 38Эхэнэрнүүдһээ, үхибүүдһээ гадна дүрбэн мянган эрэшүүл эдеэлжэ садаһан байгаа[+].

39Иисүүс улад зониие табяад, онгосодо һуужа, далайгаар тамаран, Магаддаан хотын шадархи газар дайдада хүрэжэ ерэбэ.

### 16


(Мк 8:11-13; Лк 12:54-56)

1[•]Хэдэн фарисейнүүд,[†] саддукейнэр Иисүүсые туршаха зорилготойгоор Тэрээндэ ойртобо. Тиигээд гайхамшагта дүлгэ тэмдэг[†] харуулхыень дурадхаба[+]. 2Иисүүс тэдэндэ харюусаба:

– Үдэшэндөө огторгойн барагар улаан байбалнь, таанад: «Үглөөдэр сэлмэг байха» гэдэгта. 3Харин үглөөгүүр огторгойн барагар улаан, бүрхэг байбалнь, таанад: «Мүнөөдэр бороо орохонь» гэдэгта. Хоёр нюуртан! Таанад огторгой хараад, ямар үдэрэй болохые мэдэдэг аад, харин мүнөө сагай дүлгэ тэмдэгүүдые тайлбарилха аргагүй байнат. 4Харата муухай, забхай оршон үеын зон, гайхамшагта дүлгэ тэмдэг харахаяа һанаба гүт? Теэд Иона лүндэншэтэй ушарһан гайхамшагта дүлгэ тэмдэгһээ ондоо дүлгэ тэмдэг таанадта үгтэхэгүй.

Тиигээд Иисүүс тэдэнһээ холодобо[+].


Фарисейнүүдэй болон саддукейнэрэй эһээбэри

5[•]Далайн нүгөө эрьедэ тамаржа гарахадаа, шабинарынь хилээмэ абахаяа мартаһан байба. 6Иисүүс тэдээндэ айладхаба:

– Һэргэлэн байгты! Фарисей, саддукейнэрэй эһээбэриһээ болгоомжолжо байгты[+].

7Шабинарынь өөһэд хоорондоо:

– Маанадай хилээмэ абаагүйдэмнай тиигэжэ хэлээ ёһотой, – гэлсэбэ.

8Энээниие Иисүүс мэдээд, тэдээндэ иигэжэ хэлэбэ:

– Этигэл[†] багатан, таанар хилээмэ абаагүйбди гэжэ юундэ хоорондоо хэлсээбта[+]? 9Таанад мүнөө болотор ойлгобогүй гээшэ гүт? Табан хилээмээр табан мянган хүнэй садаһан тухай, үшөө тиихэдэ хэдэн түрсүүг үлөөдэһэнэй сугларһан тухай таанар һананагүй аалта[+]? 10Долоон хилээмээр дүрбэн мянган хүнэй садаһан тухай, үшөө тиихэдэ хэдэн түрсүүг үлөөдэһэнэй сугларһан тухай мартаа аалта[+]? 11Хилээмэн тухай таанарта хэлээгүй байһыемни мүнөө болотор ойлгоногүй гүт? Фарисейнүүдэй, саддукейнэрэй эһээбэриһээ һэргылжэ байгты!

12Һүүлэй һүүлдэ шабинарынь хилээмэнэй эһээбэриһээ бэшэ, харин фарисейнүүдэй, саддукейнэрэй һургаалһаа[†] һэргылэгты гэжэ хэлэһыень ойлгобо.


Пётр Иисүүсые Бурханай табисуурта гэжэ айладхана

13[•]Иисүүс Филиппэй Кесари хотын хажууда ерээд байхадаа, Өөрын шабинарһаа:

– Хүн түрэлхитэнэй Хүбүүн тухай хүнүүд юун гэнэб? – гэжэ һураба.

14– Зарим хүнүүд Таниие Уһаар Арюудхагша Иоанн гэнэ, бусадынь Элияа гэжэ һанана, баһа нүгөөдүүлынь Ерэмияа гү, али ондоо лүндэншэдэй нэгэн гэлсэнэ, – гэжэ тэдэнь харюусаба[+].

15– Теэд таанар Намайе хэн гэжэ һананабта? – гэжэ Иисүүс тэдэнһээ һураба.

16– Та Бурханай[†] табисууртат, Амиды Бурханай Хүбүүнта,[†] – гэжэ Симон Пётр харюусаба[+].

17Тиихэдэнь Иисүүс:

– Ионын хүбүүн Симон, ши золтойш! Энэ үнэн зүбые шамда хүнэй һанаан нээгээ бэшэ, харин тэнгэридэ оршодог Минии Эсэгэ тайлбарилаа[+]. 18Тиимэһээ Би шамда хэлэнэб: ши, Пётр[*] – шулуун гээшэш, тиин Би энэ шулуун дээрэ Өөрынгөө һүзэглэгшэдэй бүлгэмые[†] бодхоохоб, тэрэнииемни үхэлшье өөрөө диилэхэгүй[+]. 19Огторгойн хаан ороной түлхюурые Би шамда үгэхэб. Тиин газар дээрэ хориһон юумэншни огторгой дээрэ хоригдохо; газар дээрэ зүбшөөһэн юумэншни огторгой дээрэ зүбшөөгдэхэ, – гэбэ[+]. 20Тиигээд Бурханай табисуурта байһан тухайнь хэндэшье хэлэхэгүйень Иисүүс шабинартаа захирба[+].


Иисүүс зобохо, үхэхэ тухайгаа хэлэнэ

21[•]Тэрэ сагһаа эхилээд, Иисүүс өөртэйнь юунэй ушарха тухай шабинартаа хэлэдэг болобо.

– Би Иерусалим[†] ошохо ёһотойб, тэндэ ахамадһаа, түрүү санаартанһаа,[†] Хуули заадаг багшанарһаа[†] боложо ехэ зоболон эдлэхэб. Би алуулхаб, тиигээд гурбан үдэрһөө амидырхаб, – гэдэг байба[+]. 22Тиихэдэнь Пётр тэрэниие хажуу тээшэнь дуудажа абаашаад:

– Эзэн,[†] үгы даа! Тиимэ юумэн Тантай хэзээшье болохогүйнь болтогой![†] – гэжэ зогсоожо байгаа.

23Иисүүс Пётрто хандан:

– Холо боло Намһаа, сатана! Ши Намда һаад хэнэш. Шинии һанал бодолнуудшни Бурханһаа үршөөгдэнэ бэшэ, харин хүн шанарһаашни бүрилдэнэ, – гэбэ[+]. 24Тиигээд Иисүүс Өөрынгөө шабинарта хэлэбэ:

– Намтай ябалсаха дуратай хүн өөр тухайгаа бодохоёо болёод, үдэр бүхэн хэрээһэеэ үргэлөөд[*], хойноһоомни яба[+]. 25Ами наһаяа гамнаха һанаатайшуултнай тэрэнээ алдаха; харин Минии түлөө амияа үгэһэнтнай тэрэнээ алмаха[+]. 26Хэрбээ таанад бүхы дэлхэйе олзолоод, ами һүнэһэеэ алдабалтнай, танда ашагтай гү? Үгыл даа! Таанад ямаршье юумэ түлөөд, ами һүнэһэеэ бусаажа шадахагүйлта[+]. 27Хүн түрэлхитэнэй Хүбүүн Эсэгынгээ алдар соо Эльгээмэлнүүдтэйгээ хамта һаяар ерэхэл, тиигээд хэһэн хэрэгэйнь хэмээр хүн бүхэниие шиидхэхэл[+]. 28Эндэ байгшадай зариман Хүн түрэлхитэнэй Хүбүүнэй хаан түрэеэ[†] баряад заларжа ерэхые үзөөгүйдөө үхэхэгүй гэжэ таанадта баталан хэлэнэб[+].

### 17


(Мк 9:2-13; Лк 9:28-36)

1[•]Зургаан хоногой үнгэрхэдэ, Иисүүс Пётрые, Яков Иоанн хоёр аха дүүнэрые абажа, хүнүүдэй нюдэнһөө далда байдаг үндэр хада өөдэ гараба[+]. 2Тэндэ Иисүүс шабинарайнгаа урда эрид хубилба: нюурынь наран шэнгеэр ялараа, хубсаһаниинь туяа мэтэ һаргама сагаан болоо[+]. 3Гэнтэ тэрээнтэй хөөрэлдэжэ байһан Моисей[†] Элияа хоёр бии болооо[+]. 4Пётр Иисүүстэ:

– Эзэн![†] Эндэ байхадамнай манда ямар һайн гээшэб! Хэрбээ хүсэбэлтнай, эндэ гурбан майхан бодхоохобди: нэгыень Танда, нэгыень Моисейдэ, үшөө нэгыень Элияада, – гэбэ.

5Тиигэжэ хэлэжэ байтарнь ялагар үүлэнэй һүүдэр тэдэниие хушаба, үүлэнһээ:

– Энэ Минии инаг хайрата Хүбүүмни юм, сэдьхэлэймни урма охин юм; үгыень дуулажа байгты, – гэһэн абяан дуулдаба[+].

6Энэ абяае дуулахадаа, шабинарынь ехээр айжа, уруугаа хаража газарта унаба. 7Зүгөөр Иисүүс дүтэлжэ, тэдэниие гараараа хүрөөд:

– Бодогты, бү айгты, – гээ. 8Тэдэнэй өөдөө харахадань, Иисүүсһээ ондоо хэншье тэдэндэ харагдабагүй.

9Шабинартаяа хадаһаа буужа ябахадаа, Иисүүс:

– Хүн түрэлхитэнэй Хүбүүнэй үхөөд амидыртар, энэ үзэһэнөө хэндэшье бү хөөрэгты, – гэжэ тэдээндээ захирба[+].

10– Хуули заадаг багшанар[†] юундэ Бурханай[†] табисуурта Христоосой ерэхын урда тээ Элияа лүндэншэ ерэхэ ёһотой гэдэг бэ? – гэжэ шабинарынь Иисүүсһээ асууба. 11Тиихэдэнь Иисүүс:

– Үнэхөөрөө Элияа түрүүн ерэжэ, бүхы юумые бэлэн болгохо ёһотой[+]. 12Гэбэшье Элияа заларжа ерээ, харин хүнүүд тэрээниие таняагүй, дура зоргоороо тэрээнтэй болоо гэжэ танда хэлэхэ байнаб. Эгээл тиигэжэ тэдэ Хүн түрэлхитэнэй Хүбүүниие зобоохо юм, – гэжэ харюусаа[+].

13Тиихэдэнь Уһаар Арюудхагша Иоанн тухай Тэрэ хэлэнэ гэжэ шабинарынь ойлгобо[+].


Ада шүдхэртэ барюулһан хүбүүе эдэгээбэ

14[•]Иисүүсэй шабинартайгаа улад зондо бусажа ерэхэдэнь, Тэрээндэ нэгэ хүн ойртоод, урдань үбдэг дээрээ һүгэдэн:

15– Эзэн! Минии хүбүүе үршөөжэ хайрлыт. Тэрэмни таталзажа унадаг, ада шүдхэрэй[†] хэрзэгыгээр добтолходо, гал, уһа руу ходо һүрэдэг. 16Би тэрэнээ Танай шабинарташье асарааб, теэд тэдэ эдэгээжэ шадаагүй, – гэжэ хэлэбэ.

17– Этигэл[†] һүзэггүй, забхай ябадалтай зон аа! Үшөө хэды шэнээн таанадтай байхабиб? Үшөө хэды болотор таанадые тэбшэхэбиб? Хүбүүгээ наашань Намда абаад ерэ, – гэжэ Иисүүс хэлэбэ. 18Иисүүсэй ада шүдхэртэ захирхадань, тэрэнь хүбүүнэй бэе сооһоо гараба, хүбүүн тэрэ дары эдэгэшэбэ[+].

19Хожомынь шабинарынь Иисүүстэ гансаараа байхадань дүтэлжэ:

– Яахадаа бидэ тэрэ ада шүдхэрые даража шадабагүй гээшэбибди? – гэжэ һурабад.

20-21Иисүүс тэдэндэ харюусаба:

– Таанарай этигэл багадаһанһаа болоно. Хэрбээ таанад горчицын жэжэхэн үрэһэнэйшье шэнээхэн этигэлтэй байжа, энэ хадада хандан: «Эндэһээ хүдэлжэ тиишээ боло» гээ һаатнай, хада тиишэлхэ юм. Таанар юушье хэжэ шадаха һэнта гэжэ танда баталан хэлэнэб[*][+].


Иисүүс дахин үхэхэ тухайгаа хэлэнэ

22-23[•]Бүхы шабинарайнгаа Галилейдэ[†] суглараад байхада, Иисүүс тэдээндээ Өөр тухайгаа:

– Хүн түрэлхитэнэй Хүбүүн хүнүүдэй гарта тушаагдахань, тиигээд Тэрэ алуулаад, гурбадахи үдэртөө амидырха, – гэжэ хэлэбэ. Шабинарынь бултадаа ехээр гашуудаба[+].


Бурхан Һүмэдэ алба татабари түлэхэ тухай

24Иисүүсэй шабинартайгаа Капернаумда ерэхэдэнь, Һүмын алба татабари суглуулагшад Пётрто ойртоод:

– Багшатнай Һүмэдэ[†] алба татабари түлэхэ гү? – гэжэ һураба[+].

25– Түлэнгүй яахаб, – гэжэ Пётр хэлээ.

Тиигээд Пётрой гэртэ ороходонь, Иисүүс түрүүлэн:

– Симон, ши юун гэжэ һананабши? Энэ дэлхэйн хаашуул хэнһээ түлөөһэ, алба татабари абадаг бэ? Өөһэдынгөө албатанһаа гү, али хариин зонһоо абадаг гү? – гэжэ һураба.

26Пётр тэрээндэ:

– Хариин зонһоо абадаг, – гэжэ харюусаа. Иисүүс тиигэхэдэнь:

– Тиимэһээ албатан зондонь түлэхэ хэрэггүй гэһэн удхатай бэшэ аал? 27Зүгөөр Бидэ эдэ зониие сухалдуулхагүйбди. Тиимэһээ ши далайн эрьедэ ошожо, загаһа хахуулида. Хахуулидашни ороһон түрүүшын загаһа абаад, амандань мүнгэ[*] олохош. Тэрэниие абаад, алба татагшадта[†] Минии түлөө, өөрынгөөшье түлөө үгөөрэй, – гээ һэн[+].

### 18


(Мк 9:33-37, 43-47; Лк 9:46-48; 17:1-2)

1[•]Тэрэ үедэ шабинарынь ерээд:

– Огторгойн хаан түрэдэ[†] хэниинь агууехэб? – гэжэ Иисүүсһээ һураба. 2Тиихэдэнь Иисүүс нэгэ үхибүүе дуудажа, шабинарайнгаа дунда байлгаад, 3хэлэбэ:

– Хэрбээ таанар хубилжа, үхибүүдтэ адли болоогүй һаа, Огторгойн хаан орондо орохогүйт гэжэ баталан хэлэнэб[+]. 4Энэ үхибүүндэ адли хэн номгон даруу болоноб, тэрэ Огторгойн хаан орондо үлэмжэ ехэнь гээшэ. 5Минии нэрээр иимэ нэгэ үхибүүе тогтоожо абаһан хүн Намайе тогтоожо абаһан болоно[+].


Нүгэл шэбэлдэ түлхилгэ

6Зүгөөр Намда этигэгшэ эдэ юрын зоной нэгыеньшье нүгэл[†] хилэнсэдэ хэн нэгэн түлхибэл, тэрээн дээрэ аймшагтай хэһээлтэ бууха. Тэрэ хүнэй хүзүүндээ тээрмын шулуу уяад, далайн гүн руу орожо шэнгэбэлнь, тэрээндэ өөртэнь дээрэ байха һэн. 7Хүнүүдые нүгэл хилэнсэдэ түлхидэг юумэнүүдһээ боложо, газар дэлхэйдэ уй гашуудал тулгарна. Зүгөөр хүнүүдые нүгэл хилэнсэдэ түлхидэг юумэнүүд ходо олдоод лэ байха, тиигээд нүгэл хилэнсэдэ түлхигшэ аймшагтай уй гашуудал үзэхэ[+]. 8Хэрбээ гарайшни гү, али хүлэйшни нүгэлдэ шамайе оруулаа һаань, тэдэнээ таһа сабшаад хая, хоёр гартайгаа, хоёр хүлтэйгөө залиршагүй галай тамада[†] хаягданхаар, гаргүйгөөр гү, али хүлгүйгөөр хэтэдээ амиды ябабалшни дээрэ[+]. 9Хэрбээ нюдэнэйшни нүгэлдэ шамайе оруулаа һаа, тэрэнээ һуга татаад хая. Хоёр нюдэтэйгөө галай тама руу хаюуланхаар, үрөөһэн нюдэтэйгөө хэтэдээ амиды ябабалшни дээрэ[+].


Үгы болоһон хонин тухай һургаалта үгэ

10-11[•]Таанад эдэ багашуулай нэгыеньшье доогуур бү харагты, тэдэнэй тэнгэридэ оршогшо һахюуһан – Эльгээмэлнүүдынь – Минии Эсэгын шарайе хододоо тэнгэридэ хаража байдаг юм гэжэ танда хэлэнэб[*]. 12Таанар юун гэжэ һананабта? Зуун хонитой нэгэ хүн ганса хонинойгоо төөреэ һаань, ерэн юһэн хонидоо хада дээрэ орхёод, төөриһэн ганса хониёо бэдэржэ ошохогүй аал? 13Тиигээд тэрээнээ олоходоо, үнөөхи хүн төөреэгүй ерэ юһэн хонидойнгоо тушаа бэшэ, харин олоһон ганса хонинойнгоо тушаа аргагүй ехээр баярлаха гэжэ танда үнэниие хэлэнэб. 14Энээндэл тон адляар, тэнгэридэ оршогшо танай Эсэгэ эдэ багашуулай нэгыеньшье алдаха дурагүй байна[+].


Хэн нэгэнэй нүгэлдэ оролго

15[•]Хэрбээ һүзэглэгшэ аха дүүнэрэйшни нэгэн шамда харша нүгэлтэ юумэ хээ һаань, тэрээндээ ошожо, гансаарандань буруу байһыень заажа үгэ. Хэрбээ тэрэ хэлэһыешни дуулабал, ши һүзэглэгшэ аха дүүгээ һөөргэнь бусаабаш[+]. 16Хэрбээ шагнахаяа арсабалнь, үшөө нэгэ хоёр хүниие абаад ошо: ямаршье гэмнэлгэ хоёр гурбан хүнэй гэршэлгээр[†] баталагдаха[+]. 17Тэдэнииешье дуулахаяа арсабалнь, һүзэглэгшэдэй бүлгэмдэ[†] дуулга. Хэрбээ һүзэглэгшэдэй бүлгэмые дуулахаяа арсабалнь, ши тэрэ хүндэ ондоо яһатанай хүндэ гү, али алба татаашада хандаһандал адляар хандажа бай[+].


Зүбшөөлгэ ба хорилго

18Газар дээрэ хориһон юумэнтнай огторгой дээрэ хоригдохо; газар дээрэ зүбшөөһэн юумэнтнай огторгой дээрэ зүбшөөгдэхэ гэжэ таанарта үнэниие хэлэнэб. 19Тэрээнһээ гадна, хэрбээ таанадай хоёртнай газар дэлхэй дээрэ үгэеэ ойлголсоод, ямаршье юумэ эреэ һаатнай, эреэшыетнай Огторгойдо оршодог Минии Эсэгэ танда үгэхэ гэжэ хэлэхэ байнаб[+]. 20Ушарынь юуб гэхэдэ, хоёр гү, али гурбан хүн Минии нэрээр хаана сугларнаб, тэндэнь Би хоорондонь байхаб.


Хайрагүй зараса тухай һургаалта үгэ

21Тиихэдэнь Пётр Иисүүстэ ойртоод:

– Эзэн![†] Намда харша нүгэл үйлэдэгшэ аха дүүгээ би хэды дахин хүлисэхэ ёһотой болонобиб? Долоо дахин гү? – гэжэ һураба[+].

22Иисүүс тэрээндэ иигэжэ харюусаба:

– Долоо дахин бэшэ, харин долоон удаа дала дахин гэнэб. 23Ушарынь хэлэбэл, Огторгойн хаан түрэ өөрынгөө зарасанартай тоосоо хэхэеэ һанаһан хаанда адлишуу юм. 24Тоосожо эхилхэдэнь, тэрээндэ арба мянган талаант мүнгэ[*] үритэй хүниие абажа ерэбэ. 25Үриеэ түлэхэ юумэгүй байхадань, эзэн хаан тэрэниие, тэрэнэй һамгыень, үхибүүдыень, мүн эдлэжэ байһан бүхы зөөрииень худалдаад, үриень түлүүлхые захирба[+]. 26Тиихэдэнь барлаг хаанай хүлдэнь унажа, «Эзэн хаан! Намайе хүлеэжэ хайрлыт, би үриеэ танда дууһыень түлэхэлби», – гэжэ гуйба. 27Эзэн хаан барлагые хайрлажа, үриень хүлисөөд, гэртэнь табиба. 28Тэрэ зараса газаашаа гаража ябатараа, өөртэнь зуун динари[*] үритэй нэгэ нүхэртэйгөө уулзаба. Тиигээд тэрэнээ һабардажа баряад: «Үриеэ намда түлэ» гэжэ байгаад, хоолойень бахалуурдаба. 29Тиихэдэнь нүхэрынь хүлдэнь унан: «Намайе хүлеэжэ хайрлыт, би танда үриеэ дууһыень түлэхэлби», – гэжэ ехэтэ гуйба. 30Теэд түрүүшын зараса хүлеэхэеэ арсаба. Тэрээнһээ гадна, үриеэ түлэтэрынь нүхэрөө түрмэдэ һуулгаба[+]. 31Энэниие бусад зарасанарынь хараад, урмаа хухаржа, эзэн хаандаа ерэжэ хөөрэбэ. 32Тиихэдэнь эзэн хаан түрүүшын зарасаа дуудуулжа асараад: «Хэрэггүй нобшын зараса! Намайе гуйхадашни, би үриешни дууһан хүлисөө бэлэйб. 33Шамайе минии хайрлаһандал адляар, шишье нүхэрөө хайрлаха ёһотой байгаа бэшэ гүш?» – гэжэ сухалтайгаар хэлэбэ. 34Тиигээд уурлаһан эзэн хаан бүхы үриеэ түлэтэрнь тэрэниие түрмын тамалагшадта тушааба.

35Хэрбээ һүзэглэгшэ аха дүүгээ үнэн зүрхэнһөө хүлисөөгүй һаатнай, Огторгойдо оршогшо Эсэгэмни танда баһал тиигэжэ хандаха, – гэбэ Иисүүс[+].

### 19


(Мк 10:1-12)

1[•]Иигэжэ һургаһанайнгаа һүүлээр Иисүүс Галилейһээ[†] гаража, Иордан[†] голой саада бэеын Иудейн можо хүрэжэ ерэбэ. 2Хойноһоонь олон хүн дахажа ябаа, тиин Иисүүс тэдэнэй үбшэн зонииень бултыень аргалба.

3Хэдэн фарисейнүүд[†] Иисүүстэ ойртожо, Тэрэниие туршаха һанаатайгаар:

– Хүн ямаршье шалтагаанаар һамганһаа һалаха эрхэтэй гү? – гэжэ һураба.

4Иисүүс харюусаба:

– Бүтээгшэ түрүүшээр эрэ эмэ хоёрые бүтээгөө гэжэ таанар уншаагүй аалта[+]? 5Тиигээд: «Эрэ хүн эхэ эсэгэеэ орхёод, һамгантайгаа нэгэдэхэ, тиин тэрэ хоёр ганса бэе болон эблэрхэ» гэжэ хэлээ юм[+]. 6Тиихэлээрээ тэдэ хоёр болбол хоёр бэшэ, харин нэгэ бэе гээшэ. Тиимэһээ Бурханай[†] нэгэдүүлһэн юумые хүн хубааха ёһогүй[+].

7Урдаһаань фарисейнүүд:

– Тиигээ һаа, юундэ Моисей[†] һалаха тухай гэршэлгэ[†] һамгандаа үгөөд лэ, тэрээнһээ һалажа болохо гэһэн зүбшөөл үгөөб? – гэжэ Иисүүсһээ һураба[+]. 8Иисүүс тэдэндэ:

– Шулуун сэдьхэлтэй байһан хадатнай һамганһаа һалаха зүбшөөл Моисей таанарта үгөө; теэд Бурхан анханһаа тиигэжэ заяагаагүй юм. 9Зүгөөр Би таанарта иигэжэ хэлэхэб: өөртэнь урбаагүй һамганһаа һалаад, ондоо эхэнэртэй гэрлэһэн хүн бүхэн урбагша болоно, – гэжэ хэлээ[+].

10Шабинарынь тэрээндэ:

– Хэрбээ хүн һамганайнгаа урда тиимэ уялгатай байбалнь, юрэдөө һамга абангүй байбал дээрэ бэшэ гү, – гэжэ хэлэбэ.

11Иисүүс тэдэндэ иигэжэ харюусаа:

– Энэнь хүн бүхэндэ хамаатай бэшэ, гансал Бурханай заяаһан хүнүүдтэ хамаатай юм[+]. 12Яахадааб гэхэдэ, хүнүүд элдэб янзын шалтагаанаар һамга абадаггүй: зариман түрэхэһөөн зэмдэг дутагдалтай байдаг, бусадые хүнүүд тиимэ болгожорхидог, үшөө зариман Огторгойн хаан ороной аша туһада һамга абадаггүй. Зүгөөр энээниие ойлгожо абаха арга бэлигтэй хүнүүд ойлгожо абаха ёһотой.


Иисүүс балшар үхибүүдые адислана

13[•]Иисүүсэй гарһаа адис абуулжа, зальбаралдань[†] хүртөөхын тула зарим хүнүүд Тэрээндэ үхибүүдээ асарба. Гэбэшье шабинарынь тэдэ зондо дурагүйгөөр дуугаржа байгаа. 14Теэд Иисүүс:

– Үхибүүдые наашань табигты, Намда ерэхэдэнь һаалта бү хэгты, ушарынь юуб гэбэл, эдэ үхибүүдтэл адли зон Огторгойн хаан түрын мэдэлдэ юм, – гэжэ хэлээ[+].

15Иисүүс үхибүүдые гараараа адислаад, тэндэһээ ябаа һэн.


Залуу баян хүн

16[•]Хэншьеб нэгэтэ Иисүүстэ ерэжэ:

– Эрхим багша! Мүнхын амидаралда хүртэхын тула би ямар буянтай юумэ хэхэ ёһотойбиб? – гэжэ һураба[+].

17– Юундэ Намайе эрхим гэбэш? Гансал Бурхан эрхим гээшэ. Хэрбээ мүнхын амидаралда хүртэхэеэ һанабал, Тэрэнэй захяа заабаринуудые сахижа бай, – гэжэ Иисүүс тэрэ хүндэ харюусаба[+].

18– Ямар захяа заабаринуудые? – гэжэ нүгөөдэнь асууба.

Тиихэдэнь Иисүүс:

– Бү ала, ханидаа бү урба, хулгай бү хэ, бусад тухай худал юумэ бү хэлэ, 19эхэ эсэгэеэ хүндэлэ, баһа өөртөө дуратай байдагтал адляар дүтынгөө хүндэ дуратай бай, – гэжэ тоолон хэлэбэ[+].

20– Эдэ захяа заабаринуудые бултыень би эдир наһанһаа сахижа ябадаг хүнби. Энээнһээ гадна би юу хэхэ ёһотойбиб? – гэжэ залуу хүбүүн һураба[+]. 21Иисүүс тэрээндэ:

– Хэрбээ эрхим түгэс байха гэбэл, ошожо зөөри зөөшэеэ бултыень худалдаад, мүнгыень үгытэйшүүлдэ хубаажа үгэ, тиигээ һаа, тэнгэри дээрэ баялиг зөөритэй болохош. Тиигээд Намда ерэжэ, хойноһоомни ябаарай, – гэбэ[+].

22Энээниие дуулахадаа залуу хүбүүн уйдхартайгаар саашалба, ушарынь юуб гэхэдэ, тэрэ хүбүүн аргагүй ехэ эд зөөритэй һэн.

23Иисүүс шабинартаа:

– Баян хүнэй Огторгойн хаан орондо орохонь ехэл бэрхэтэйл байха даа[+]. 24Баян хүнэй Бурханай хаан орондо орохоһоонь бэлээр зүүнэй һүбөөр тэмээн ороод гарахал гэжэ таанарта дабтан хэлэхэб, – гээ бэлэй.

25Энээниие дуулаад, шабинарынь ехээр гайхалдан:

– Тиигэхэдээ хэн абарагдаха аргатайб? – гэлсэбэ.

26Иисүүс тэдэнээ шэртэн хараад:

– Хүнүүд өөһэдыгөө абаржа шадахагүй, харин Бурхан юушье хэхэ аргатай, – гэбэ[+].

27Тиихэдэнь Пётр:

– Бидэ хамаг юумэеэ орхёод, Таниие дахаабди. Бидэ юундэ хүртэхэбибди? – гэжэ Иисүүсһээ һураба[+].

28Иисүүс тэдэндэ хэлэбэ:

– Хүн түрэлхитэнэй Хүбүүнэй Өөрынгөө алдарта Хаан шэрээдэ һуухадань, Намайе дахажа ябаһан таанад баһа арбан хоёр хаан шэрээдэ һуужа, Израилиин арбан хоёр угсаатаниие шүүбэрилхэт гэжэ баталан таанадта хэлэнэб[+]. 29Баһа Минии түлөө гэр байраяа гү, аха дүүнэрээ гү, эгэшэ дүүнэрээ гү, аба эжыгээ гү, һамга үхибүүдээ гү, али эдлэжэ байһан газараа орхиһон хүн бүхэн зуу дахин ехэ юумэ абаха, үшөө тиихэдэ мүнхын амидаралда хүртэхэ[+]. 30Зүгөөр мүнөө түрүү зэргэдэ байгшадай олониинь һүүл хабида орохо, тиихэдэ мүнөө һүүл зэргэдэ байһанай олониинь түрүүлэн гараха[+].

### 20


(Мк 10:17-31; Лк 18:18-30)


Үзэмэй сэсэрлигтэ хүдэлдэг хүнүүд тухай һургаалта үгэ

1– Огторгойн хаан түрэ[†] иимэрхүү юм: Нэгэ хүн үзэмэйнгөө сэсэрлигтэ ажалшадые хүлһэлхэеэ гэрһээ эртэ үглөөгүүр гаража ошобо. 2Тиигээд үдэрэй нэгэ динари түлэхөөр хүлһэншэдтэеэ хэлсээд, тэдэниие ажаллахыень сэсэрлигтээ эльгээбэ. 3Тэрэл үглөөгүүр юһэн сагай багта тэрэ наймаа хэдэг газар ошожо, тэндэ ямаршье ажалгүй хэдэн хүнүүдэй байхые хараба. 4Эзэн[†] тэдэндэ хандажа: «Таанаршье минии үзэмэй сэсэрлигтэ ошожо ажаллагты, хүлһыетнай таанарта зүбөөр үгэхэб», – гэхэдэнь, 5тэдэ хүнүүд ажаллахаяа ошобо. Тэрэ хүн үдэрэй хахадта, мүн үдэрэй гурбан сагта дахин наймаанай газар ошожо, баһал ажалгүй хүнүүдые хүлһэлбэ. 6Һүүлэй һүүлдэ табан сагай багаар гарахадаа, үшөө хэдэн хүнэй зугаатай зогсохые хараба, тиигээд тэдээндэ хандажа: «Таанад юундэ ямаршье юумэ хэнгүй бүхэли үдэр эндэ зогсонобта?» – гэжэ асууба. 7Тэдэнь: «Маниие хэншье хүлһэлөөгүйл», – гэжэ харюусабад. Тиихэдэнь тэрэ хүн: «Зай, тиимэ һаа, таанад минии үзэмэй сэсэрлигтэ ошожо ажаллагты», – гэжэ хүнүүдтэ хэлэбэ. 8Үдэшэ болоходо, үзэмэй сэсэрлигэй эзэн эрхилэгшэдээ хандажа: «Ши хүдэлмэришэдые дуудажа, һүүлдэ ажаллахаяа гараһан хүнүүдһээ эхилээд, түрүүшээр гараһан хүнүүдээр түгэсэн, ажалайнь хүлһэ түлэ», – гэбэ[+]. 9Табан сагта хүдэлхэеэ гараһан хүнүүд нэгэ-нэгэ динари ажалай хүлһэ абаба. 10Тиимэһээ түрүүн ажаллажа эхилһэн хүнүүд: «Үлүү ехэ мүнгэ абахабди», – гэжэ һанаа, теэд тэдэ баһал нэгэ-нэгэ динари ажалай хүлһэ абаба. 11Тэдэ хүлһэеэ абаад, гэрэй эзэнэй урдаһаа гэмэрэлдэбэ. 12«Һүүлдэ ерэһэн эдэ хүнүүд оройдоол нэгэ саг ажалаа, харин та эдэндэ бүхэли үдэр бүгшэм халуунда зобожо хүдэлһэн бидэндэл адли мүнгэ түлэбэт», – гэбэ. 13Гэрэй эзэн тэдэнэй нэгэндэнь иигэжэ хэлэбэ: «Нүхэр! Би шамайе мэхэлээгүйлби, нэгэ динари ажалай хүлһэ абахаш гэжэ ши бидэ хоёр зүбшөө бэшэ һэн гүбди? 14Ши өөрынгөө ажалай хүлһэ абаад яба. Һүүлдэ хүлһэлһэн энэ хүндэ би шамда түлэһэнтэй адли мүнгэ үгэхэ һанаатайб. 15Өөрынгөө мүнгэтэй би дуратай юумэеэ хэхэ эрхэтэй бэшэ гүб? Али минии гар бардам байһанда ши атаархахаяа һанаба гүш?»

16Тон тиигэжэл адагай һүүлдэ байгшад түрүү зэргэдэ гараха, тиин түрүү зэргэдэ байгшад адагай һүүлшын болохо[+].


Иисүүс үхэхэ тухайгаа гурбадахияа хэлэнэ

17[•]Иисүүс Иерусалим[†] ошохо замдаа арбан хоёр шабинараа хажуу тээшэнь дуудаад:

18– Мүнөө бидэ Иерусалим орохомнай. Тэндэ Хүн түрэлхитэнэй Хүбүүниие түрүү санаартанай,[†] Хуули заадаг багшанарай[†] гарта тушааха. Тэдэнэр Хүбүүе гэмнэн, үхэлэй саазада хүртөөхэ гэжэ шиидэхэ. 19Тиигээд Тэрээниие хариин зоной гарта тушааха. Тэдэнь Тэрээниие доромжолон наада бариха, сохихо, хэрээһэндэ[†] хадаха. Тиигэбэшье Хүбүүн үхөөд, гурбадахи үдэртөө амидырха, – гэбэ[+].


Зэбэдэйн хүбүүдэй эхын гуйлта

20[•]Зэбэдэйн хүбүүдэй эхэнь хүбүүдтэеэ хамта Иисүүстэ ерээд, урдань дохин мүргэжэ, Тэрээнэй үршөөл гуйба[+].

21– Ши юу хүсэнэбши? – гэжэ Иисүүс тэрэ эхэнэрһээ асууба.

Тэрэнь Иисүүстэ:

– Та Хаан шэрээдээ һуухадаа, эдэ хоёр хүбүүдэймни нэгыень баруун таладаа, нүгөөдыень зүүн таладаа һуулгажа хайрлыт даа, – гэбэ[+].

22Иисүүс харюудань:

– Таанад юун тухай гуйжа байһанаа үнэхөөрөө ойлгоногүйт. Минии амсаха ёһотой зоболонгой аягаһаа таанад уужа амсажа шадаха аалта? – гэбэ.

Тиихэдэнь Яков Иоанн хоёр:

– Шадахабди, – гэжэ тэрээндэ харюусаба[+].

23Иисүүс тэдэндэ:

– Үнэхөөрөө таанад Минии зоболонгой аягаһаа амсахат. Теэд баруун таладамни, зүүн таладамни һууха хүнүүдые һунгахань Минии мэдэлдэ бэшэ юм. Эдэ һууринуудта Минии Эсэгын табиһан хүнүүд һууха, – гэжэ хэлэбэ.

24Бусад арбан шабинарынь энээн тухай дуулахадаа, аха дүү хоёрто сухалаа ехээр хүрэбэ. 25Тиимэһээ Иисүүс тэдэниие дуудажа:

– Хариин захирагшад өөһэдынгөө арад зониие зонхилхо дуратай байдаг, мүн түшэмэл һайдуудыньшье албатанаа захирха бүрин засагтай байдаг гэжэ таанар мэдэнэт. 26Харин таанад тэдэндэл адляар бэеэ абажа бү ябагты. Агууехэ болохо һанаатай хүнтнай бусадайнгаа бултанайнь зараса болохо ёһотой[+]. 27Али таанарай дунда түрүү зэргэдэ гараха һанаатай хүнтнай бусадайнгаа бултанайнь барлаг болохо ёһотой. 28Хүн түрэлхитэнэй Хүбүүн хүнүүдые зарахаяа ерээ бэшэ, харин бусад уладта алба хэхэеэ, мүн үнэтэ ами наһанайнгаа сэнгээр олон хүнүүдые абархаяа ерээ, – гэбэ[+].


Иисүүс хоёр һохор хүниие эдэгээбэ

29[•]Иисүүсэй шабинартайгаа Ерихоонһоо гаража ябахада, тэдэнэй хойноһоо үй түмэн зон дахажа ябаба[+]. 30Тэрэ үедэ харгын захада һууһан хоёр һохор хүн хажуугаарнь Иисүүсэй гаража ябаһан тухай дуулаад:

– Эзэн, Давидай үри һадаһан,[†] маниие үршөөжэ хайрлыт! – гэжэ хашхаралдаба[+]. 31Улад зоной тэдэ хоёрто дуугүй бологты гэбэшье, тэдэ хоёрынь бүри шангаар:

– Эзэн, Давидай үри һадаһан! Маниие үршөөн хайрлыт, – гэжэ хашхаралдаба.

32Иисүүс зогсожо, тэдэниие дуудаад:

– Таанад Намһаа юу хүсэнэбта? – гэжэ һураба.

33Тэдэ хоёрынь:

– Эзэн! Хараатай болохые хүсэнэбди, – гэжэ харюусаба.

34Иисүүс тэдэниие хайрлажа, нюдэдтэнь халта хүрөөд абаба. Тэрэ дороо нюдэдынь харадаг боложо, тэдэ хоёр Иисүүсэй хойноһоо ябаба[+].

### 21


(Мк 11:1-10; Лк 19:28-38; Ин 12:12-15)

1[•]Иисүүс шабинартайгаа Иерусалимда[†] ойртожо ерээд, Элеон хадын хаяада оршодог Бэтпагээ тосхон ошобо. Иисүүс түрүүлэн тиишэнь хоёр шабияа эльгээхэ зуураа[+] 2тэдээндээ иигэжэ захиба:

– Сэхэ урдатнай байһан тосхон ошогты. Тэндэ орохотойгоо сасуу нэгэ залуу элжэгэнэй эхэтэеэ суг уяатай байхые олохот. Тэдэниие уяаһаань тайлаад, Намда асарагты. 3Таанарта хэн нэгэнэй юумэ хэлээ һаань, «Эдэнэр Эзэндэ[†] хэрэгтэй» гэжэ харюусаарайт, тиихэдэтнай элжэгэнүүдые абажа ябахыетнай дары зүбшөөхэ.

4Иигэжэл лүндэншөөр дамжуулан Бурханай[†] найдуулһан бүгэдэ юумэнүүд бүтэбэ даа:[+]

5«Номгон даруу шинии Хаан
эмэ элжэгэ зайдаланхай,
тэрэнэй унага – даагыень зайдаланхай,
шамда дүтэлжэ ябана гээд
Сионой басаганда[†][*] дуулгаарайгты».

6Шабинарынь ошоод, Иисүүсэй захиһан ёһоор хэбэ: 7элжэгые даагатайнь асаржа, нюрган дээрэнь хубсаһаяа дэбдеэд, Иисүүсые унуулба. 8Үй түмэн зон ябаха харгы дээгүүрнь хубсаһаяа дэбдибэ, зарим зон мүшэрнүүдые отолоод, харгы дээгүүрнь табиба[+]. 9Урдуурнь ябаһан зон, мүн хойноһоонь дахагшад:

– Давидай үри һадаһан[†] алдар солотой байһай!
Эзэнэй нэрээр заларан Ерэгшэ
үршөөл хайратай байһай!
Дээдын тэнгэридэ оршоһон Бурханда алдар соло! – гэжэ шанга шангаар хашхаралдаба[+].

10Иисүүсэй Иерусалимда ороходонь, бүхы хото шэбээгэйхин хүлгэнэжэ:

– Энэ Хэн бэ? – гэлдэбэ.

11– Энэ Иисүүс алдартай Галилейн[†] Назаредэй лүндэншэн[†] мүн, – гэжэ улад зон харюусажа байгаа[+].


Иисүүсэй Һүмэ ошолго

12[•]Иисүүс Һүмэ[†] ошожо, тэндэ хонжоо наймаа хэгшэдые, юумэ худалдажа абагшадые бултыень намнажа гаргаба. Мүнгэ һолигшодой шэрээнүүдые, гулабхаа худалдагшадай һандалинуудые хүмэрюулбэ[+]. 13Тиигээд тэдэндэ:

– Минии гэр мүргэлэй[†] гэр гээд нэрлэгдэхэ гэжэ Нангин[†] Бэшэг соо хэлээтэй байдаг. Харин таанад энэ гэр дээрмэшэдэй шэбээлдэг үүр болгожорхёот, – гэбэ[+].

14Һүмэдэ Иисүүстэ һохор дохолон хүнүүд ерэбэ, Иисүүс тэдэниие эдэгээбэ. 15Иисүүсэй бүтээһэн гайхамшагта хэрэгүүдые хараад, мүн Һүмэ дотор:

– Давидай үри һадаһан алдар солотой байһай! – гэжэ үхибүүдэй шанга шангаар хашхаралдахые дуулаад, түрүү санаартан,[†] Хуули заадаг багшанар[†] сухалаа хүрэжэ:[+]

16– Эдэнэй юу хэлэжэ байхые дуулана гүт? – гэжэ Иисүүсһээ асууба.

– Дуулангүй яахаб! Теэд: «Үхибүүдэй, нарай нялха хүүгэдэй аманһаа Та Өөртөө магтаал дуудуулхат» гэжэ Нангин Бэшэг соо хэлээтэй байһые таанад хэзээшье уншаагүй аалта? – гэжэ Иисүүс тэдэндэ хэлэбэ[+].

17Иисүүс тэдэниие орхёод, Иерусалимһаа гаража, Бэтаани тосхон ошожо хоноо һэн[+].


Иисүүс үрэ жэмэсгүй боди модо хараалдаа хүртөөбэ

18[•]Хойто үглөөгүүрнь һөөргөө хото руу ошожо ябахадань, Иисүүсэй гэдэһэниинь үлдэбэ[+]. 19Харгын захада нэгэ боди модоной[†] ургажа байхые хараад, хажуудань ошобо, теэд тэндэнь набшаһадһаа бэшэ ямаршье жэмэс олдобогүй. Тиимэһээ Иисүүс тэрэ модондо хандажа:

– Энээнһээ хойшо шамһаа ямаршье жэмэс гарахагүй, – гэжэ хэлээ. Тэрэ дороо модон хаташаба[+]. 20Энээниие шабинарынь хараад:

– Боди модон хайшан гээд иимэ амархан хаташаба гээшэб? – гэжэ гайхалсаба. 21Иисүүс:

– Хэрбээ таанар ямаршье һэжэггүй, бүрин этигэл[†] һүзэгтэй байбал, Минии энэ боди модонтой хэһэнтэй адли юумэ, мүн бүришье ехэ юумэ бүтээхэ аргатай байхат гэжэ таанадта баталан хэлэнэб. Энэ уулада хандан: «Эндэһээ хүдэлөөд, далай руу һүрэ» гээ һаатнай, тиимэ юумэн болохо[+]. 22Зальбаржа байхадаа этигэл һүзэгтэй байбал, ямаршье эриһэн юумэнтнай танда үгтэхэ, – гэжэ шабинартаа хэлээ бэлэй[+].


Иисүүсэй эрхэ засаг тухай асуудал

23[•]Һүмэдэ Иисүүсэй дахин ерээд һургажа байхадань, түрүү санаартан, улад зоной ахамадууд Тэрээндэ ойртожо:

– Та иимэ юумэ хэхэ ямар эрхэтэйбта? Иимэ эрхэ засаг Танда хэн үгөөб? – гэжэ асууба[+]. 24Иисүүс:

– Бишье таанадһаа нэгэ юумэ һурахамни. Хэрбээ Намда харюу үгэбэлтнай, Бишье иимэ юумэ хэхэ ямар эрхэтэй байһанаа таанарта хэлэхэб. 25Уһаар арюудхаха эрхэ Иоаннда Бурхан үгөө юм гү, али хүнүүд гү? – гэжэ урдаһаань һураба.

Түрүү санаартан, ахамадууд өөһэд хоорондоо зүбшэлдэн:

– Хэрбээ Бурханһаа тиимэ эрхэ үгтөө гэбэлнай, тиигэбэл яахадаа Иоаннда этигэдэггүй байгаабта гэхэл[+]. 26Хэрбээ хүнүүд үгөө гээ һаамнай, зон маниие яахаб бү мэдэе, аймшагтай юумэ болохо, – гэлдэбэ, юундэб гэбэл, хүн зон бултадаа Иоанные лүндэншэн гэжэ тоолодог байгаа[+]. 27Тиимэһээ тэдэнэр Иисүүстэ:

– Бидэ мэдэнэгүйбди, – гэжэ харюусаа һэн. Тиихэдэнь Иисүүс:

– Эдэ юумэнүүдые хэхэ эрхэ Намда хэнэй үгэһые Би баһа хэлэхэгүйб, – гэжэ тэдэндэ хэлээ һэн.


Хоёр хүбүүд тухай һургаалта үгэ

28– Би таанадта хоёр хүбүүдтэй байһан нэгэ хүн тухай һургаалта[†] үгэ хөөрэһүүб. Һүүлдэнь таанад һанал бодолоороо хубаалдаарайт. Эсэгэнь ехэ хүбүүндээ ойртожо: «Хүбүүн аа! Мүнөөдэр үзэмэй сэсэрлигтэ ошожо ажаллыш даа», – гэбэ. 29Теэд тэрэ хүбүүниинь: «Ажаллаха дурагүй байнаб», – гэжэ харюусаба. Зүгөөр хожомынь буруу байһанаа ойлгоод, ажаллахаяа ошобо. 30Тиигээд үнөөхи хүн бага хүбүүндээ ойртожо, баһал үзэмэй сэсэрлигтэ ошожо ажаллахыень хэлэбэ. Тэрэнь: «Эзэн, би ошохоб», – гэһэн аад, ошобогүй. 31Эдэ хоёр хүбүүдэй алиниинь эсэгынгээ хүсэһэниие дүүргээб? – гэжэ Иисүүсэй һурахадань, Тэрээндэ:

– Ехэ хүбүүниинь, – гэжэ харюусаба.

Тиихэдэнь Иисүүс тэдэндэ хэлэбэ:

– Алба татаашад, мүн янхан эмэнүүд таанарай түрүүндэ Бурханай хаан орондо орохо гэжэ үнэниие хэлэнэб. 32Ушарынь хэлэбэл, Иоанн танда Бурханай зүб зам заажа үгөө, теэд таанар тэрээндэ этигээгүйт, харин алба татаашад, янхан эмэнүүд тэрээндэ этигээ. Тиин таанар энээниие хараадшье, удаань гэмшэжэ Иоаннда этигээгүйт[+].


Үзэмэй сэсэрлиг хүлһөөр абаһан хүнүүд тухай

33[•]– Үшөө иимэ нэгэ һургаалта үгэ шагнагты, – гэжэ Иисүүс түрүү санаартанда, ахамадуудта хэлэбэ. – Нэгэ хүн үзэмэй сэсэрлиг таряад, тойруулжа хүреэлбэ, тиигээд сэсэрлиг соогоо үзэмэй шүүһэ шахажа байхаар нүхэ малтаба, харуулай үндэр башни бариба, тиигээд тэрэнээ үзэмшэдтэ хүлһэлөөд, аянда мордобо[+]. 34Жэмэс түүхэ сагай болоходо сэсэрлигэй эзэн үрэ жэмэсэй ургасаһаа минии хубиие абажа ерэгты гэжэ үзэмшэдтэ барлагуудаа эльгээбэ. 35Тиихэдэнь үзэмшэд эзэнэй барлагуудые бариһан бэеэрээ нэгыень зада сохибо, нүгөөдыень алаба, үшөө нэгыень шулуугаар үхэтэрынь шэдэбэ[+]. 36Эзэн түрүүшынхиһээ олон барлагуудые дахин эльгээбэ; тэдэнтэйнь үзэмшэд мүн урдынхидаал адли юумэ үйлэдөө бэлэй. 37Һүүлэй һүүлдэ эзэн хүбүүемни тэдэ хүндэлхэ аабза гэжэ һанан, өөрынгөө хүбүүе үзэмшэдтэ эльгээбэ ха[+]. 38Теэд үзэмшэд хүбүүень хараад, өөһэд хоорондоо: «Энэ хүбүүн эсэгынгээ эд зөөри залгамжалха. Энээниие алая, тиигэбэл бүхы зөөринь манай болохо», – гэлдэбэ[+]. 39Тиигээд тэрэ хүбүүень барижа, үзэмэй сэсэрлигһээ гаргаад, алажархёо бэлэй[+].

40Зай, тиихэлээрээ үзэмэй сэсэрлигэй эзэн ерээд, тэдэ үзэмшэдые яаха болоноб? – гэжэ Иисүүс һураба.

41– Харатай тэдэ үзэмшэдые эзэн зобоожо алаха, тиигээд үзэм жэмэсэй ургасаһаа эзэнэй хубииень саг соонь түүжэ эзэндэнь асардаг ондоо үзэмшэдтэ сэсэрлигээ хүлһэлэн даалгаха, – гэжэ Иисүүстэ харюусаба[+].

42Иисүүс тэдэндэ хэлэбэ:

– «Хэрэгсээнгүй барилгашадай голожо хаяһан шулуун гэрэй гол шухала тулга шулуун болоо. Энээниие Эзэн бүтээгээ. Манай нюдэндэ гайхалтай юумэн болоо», – гэжэ Нангин Бэшэгтэ хэлэгдэһые таанар хэзээшье уншаагүй аалта[+]? 43-44Тиимэһээ танда хэлэхэ байнаб, Бурханай хаан түрэ[†] таанарһаа абтаад, тэрэнэй эрхэ хүсэл дүүргэдэг зондо үгтэхэ[*][+].

45Түрүү санаартад, фарисейнүүд[†] Иисүүсэй хөөрэһэн һургаалта үгэнүүдые дуулахадаа, өөһэд тухайнь хэлэжэ байна гэжэ ойлгобо.

46Тиимэһээ Иисүүсые барижа хэһээхэеэ хүсэбэ, теэд улад зонһоо айба, юундэб гэбэл, зон Тэрэниие лүндэншэ гэжэ тоолодог байгаа[+].

### 22


(Лк 14:16-24)

1[•]Иисүүс хүнүүдтэ баһа һургаалта[†] үгэнүүдээр иигэжэ хэлэбэ:[+]

2– Огторгойн хаан түрэ[†] болбол нэгэ хаанай хүбүүндээ түрэ хуримай найр хэһэнтэй адлишуу юм[+]. 3Хаан зарасанараа эльгээжэ, урилгатай айлшадаа түрэ хуримай найрта хүрэжэ ерэхыень дуудаба, теэд тэдэнь ерэхэ дурагүй байба. 4«Найрай хоол мүнөө бэлэн болоо; шахамалнууд гаргаатай, бүхы юумэн түхеэрээтэй байна; түрэдэ хүрэжэ ерэгты», – гэһэн мэдээсэлтэйгээр хаан дахин ондоо зарасанараа урилгатай айлшадта эльгээбэ. 5Теэд урилгатай хүнүүдынь ямаршье анхарал хандуулбагүй: зариманиинь өөһэдынгөө таряаланда гараба, нүгөөдүүлынь наймаа хэхэеэ ошобо, 6бусадынь хаанай зарасанарые барижа сохибо, тиигээд алаба[+]. 7Хаан энээн тухай дуулахадаа уурлаад, сэрэгээ эльгээжэ, тэдэ алууршадые хюдаба, хото шэбээнүүдыень шатаажа усадхаба[+]. 8Тиигээд хаан зарасанартаа: «Түрэ найр хэхэдэ бүхы юумэн бэлэн болоо, теэд урилгатай байһан айлшад иигэжэ хүндэлхөөр бэшэ байшаба[+]. 9Тиимэһээ харгын бэлшэртэ гараад, дайралдаһан хүн бүхэниие түрэ найрта уригты», – гэбэ. 10Тиин зарасанар гудамжануудта гаража, дайралдаһан муушье, һайншье һанаатай зониие бултыень суглуулба; тиигээд түрэ найр боложо байһан гэр айлшадаар дүүрэшэбэ. 11Хаан айлшадые харахаяа гэртэ ороходоо, тэндэ хуримай дэгэл үмдөөгүй нэгэ хүниие хараад, 12тэрээндэ хандажа: «Нүхэр! Ши хуримай дэгэлгүйгөөр иишээ хайшан гээд орообши?» – гэжэ һураба. Теэд нүгөө хүниинь юушье дуугарбагүй. 13Хаан зарасанартаа: «Энээнэй гар хүлыень хүлеэд, газаашань харанхыда абаашажа хаягты: тэндэ хүнүүд бархиралдаха, шүдөө хабиралдаха», – гэжэ хэлэбэ[+]. 14Уряалаар ерээшэд олоншье һаа, шэлэгдэн абтаашад үсөөн юм, – гэжэ Иисүүс хөөрөөгөө түгэсхэбэ.


Алба татабари тухай асуудал

15[•]Тиихэдэнь фарисейнүүд[†] суглараад, Тэрэниие үгэ алдуулжа гэмнэхэ тухай өөһэд хоорондоо хэлсэбэ[+]. 16Фарисейнүүд өөрынгөө шабинарые Иродэй талынхидтай хамта Иисүүстэ эльгээжэ:

– Багша аа! Та үнэн сэхые хэлэдэгта, Бурханай[†] бодото замаар ябахые һургадагта, хэнэйшье урда билдагуушалдаггүйт, юуб гэбэл, нюур харадаггүйт гэжэ бидэ мэдэнэбди[+]. 17Тиимэһээ юун гэжэ һанажа байһанаа манда хэлэжэ үгыт: Римэй хаанда[†] алба татабари түлэхэмнай зүб гү, али буруу гү? – гэжэ һуруулба[+].

18Тиихэдэнь Иисүүс тэдэнэй муу мэхые мэдэжэ байгаад:

– Хоёр нюуртан! Таанар юундэ Намайе туршанабта[+]? 19Алба татабари түлэхэдэ хэрэглэдэг нэгэ мүнгэ Намда асаржа харуулагтыл даа, – гэхэдэнь, нүгөөдүүлынь нэгэ динари мүнгэ асаржа үгэбэ. 20Тиихэдэнь Иисүүс: – Эндэ хэнэй дүрсэ зураатай, хэнэй нэрэ бэшээтэй байнаб? – гэжэ һураба.

21– Хаанай, – гэжэ нүгөөдүүлэйнь харюусахада, Иисүүс:

– Тиимэһээ хаанай юумые хаандань, Бурханай юумые Бурханда үгэгты, – гэжэ тэдэндэ хэлэбэ[+]. 22Иимэ харюу дуулахадаа, үнөөхи зон ехээр гайхалдажа, Иисүүсые орхёод саашалба.


Амидыралга тухай асуудал

23[•]Хүнүүд үхөөд амидырдаггүй гэжэ тоолодог саддукейнэрэй зариманиинь тэрэл үдэр Иисүүстэ ерээд, иигэжэ асууба:[+]

24– Багша аа! Хэрбээ һамга абаһан хүн үхи хүүгэдгүй гээгдэшоо һаа, тэрэнэй дүүнь бэлбэһэн эхэнэртэйнь һууха ёһотой, тиигээд тэдэнһээ гараһан үхибүүн нүгшэһэн ахынь үхибүүн гэжэ тоологдохо зэргэтэй гэжэ Моисей[†] манда захяа һэн[+]. 25Зай, долоон аха дүүнэр эндэ ажаһуугаа гэе. Тэдэнэй ахань һамга абаад, үхибүүдтэй болонгүйгөөр наһа бараа гэхэ, тиин бэлбэһэн эхэнэрынь дүүдэнь үлэбэ гэхэ; 26ахадаал тон адляар, хоёрдохишье, гурбадахишье саашалан долоодохишье дүүнь үхибүүтэй болонгүй наһанһаа нүгшөө бололтой. 27Һүүлэй һүүлдэ тэдэнэй һамганииньшье наһа бараба. 28Теэд Бурханай үхэһэн хүнүүдые амидыруулхада тэрэ эхэнэр долоон аха дүүнэрэй алинайнь һамган байхаб? Тэдэ долоон аха дүүнэр булта тэрэ эхэнэрые һамга абаа ха юм.

29Иисүүс тэдээндэ хэлэбэ:

– Таанад Нангин[†] Бэшэгэй юун гэжэ һургадагые, Бурханай һүр хүсые мэдэдэггүй туладаа эндүүржэ байнат. 30Үхэһэн хүнүүдые Бурханай амидыруулхада, тэдэ огторгойдо оршодог Бурханай Эльгээмэлнүүдтэл адли байха, тиимэһээ һамгашье абахагүй, хадамдашье гарахагүй. 31-32Теэд үхөөшэдэй амидырха тухай Бурханай таанарта:

«Би Абраһаамай[†] Бурхан, Исаагай Бурхан, Яковай Бурханби», – гэжэ хэлэһые уншаагүй аалта? Бурхан болбол үхэһэн хүнүүдэй бэшэ, харин амиды хүнүүдэй Бурхан юм[+].

33Иисүүсэй һургаалнуудые шагнажа байһан улад зон тэрээндэнь ехэл гайхалдажа байгаа.


Эгээн шухала захяа заабари

34[•]Иисүүс саддукейнэрые абяа аниргүй болгожорхёо гэжэ фарисейнэр дуулаад, сугларба. 35Тэдэнэй дундаһаа нэгэ Хуули заадаг багша[†] Иисүүсые туршажа:

36– Багша аа! Хуули тогтоолой ямар захяа заабаринь эгээн шухала бэ? – гэжэ һураба.

37Иисүүс тэрээндэ:

– Ши бүхы зүрхэ сэдьхэлээрээ, бүхы амин һүлдөөрөө, бүхы ухаан бодолоороо Эзэн[†] Бурхандаа дуратай бай, – гэжэ харюусаба[+]. 38– Энэ болбол нэгэдэхи, эгээн шухала захяа заабари мүн. 39«Өөртөө дуратай байдагтал адляар дүтынгөө хүндэ дуратай бай» гэһэн хоёрдохи шухала захяа заабари түрүүшынхидээ адлишуу юм[+]. 40Моисейн Хуулиин бүхы зүйлнүүд, лүндэншэдэй номууд эдэ хоёр захяа заабари соо тобшологдон баталагдадаг юм[+].


Давидай үри һадаһан тухай асуудал

41[•]Зарим фарисейнүүдэй суглархадань, Иисүүс тэдэнһээ:

42– Бурханай табисуурта тухай таанар юун гэжэ һананат? Тэрэ хэнэй удам байхаб? – гэжэ һураба. Тэдэнь:

– Давид[†] хаанай үри һадаһан байха, – гэжэ харюусаба[+].

43Иисүүс тэдэндэ:

– Тиигэбэл, юундэ Давид хаан Арюун Һүлдын нүлөөдэ абтан Бурханай табисууртые Эзэн гэжэ нэрлээб:

44«Бузар дайсадыеш хүл дорош дэбһүүлэн табитарни
баруун гар таладам һуугаарай гэжэ
Эзэн минии Эзэндэ хэлээ» гээ юм[+].

45Хэрбээ Давид Бурханай табисууртые Эзэмни гэжэ нэрлэбэл, юундэ Бурханай табисуурта тэрэнэй үри болохоб?

46Тиихэдэнь хэншье Иисүүстэ харюу үгэжэ шадахагүй байба. Тэрэ үдэрһөө хойшо Тэрээнһээ юумэ һурахаяа хэншье зүрхэлбэгүй[+].

### 23


(Мк 12:38-40; Лк 11:37-52; 20:45-47)

1[•]Иисүүс улад зондо, Өөрынгөө шабинарта 2иигэжэ хэлэбэ:

– Хуули заадаг багшанар,[†] фарисейнүүд[†] Моисейн[†] Хуули тайлбарилжа байдаг. 3Тиимэһээ таанад һургаһан бүхы юумэнүүдыень дүүргэжэ, хэ гэһыень хэжэ байгты; харин тэдэнэй хэһэн юумэ бү хээрэйгты, юуб гэхэдэ, тэдэнэр хэлэһэн номноһоноо хэрэг дээрэ бүтээдэггүй юм[+]. 4Тэдэнэр даашагүй, хүндэ хүшэр ашаа хүнүүдэй мүрэ дээрэ хүлижэ табяад, харин тэрэ ашаагаа байраһаа хүдэлгэжэ зөөхэдэнь ганса хургаараашье хүдэлгэдэггүй юм. 5Зүгөөр хүнүүдтэ юумэ хэжэ байһан хэбэр үзүүлхэ гэжэ бүхы шадалаараа оролдодог. Нангин[†] Бэшэг сооһоо мүрнүүдые бүд дээрэ олоор бэшээд, духаяа боодог, гартаа уядаг, Бурханда[†] зорюулаатай байһыень харуулһан дэгэлдэнь оёотой сасагуудынь бусад зонойхиһоо ута унжагар байдаг, Нангин Бэшэг сооһоо буулгажа абтаһан мүрнүүдые хадагалжа ябадаг арһан туламуудынь ехэл томо байдаг[+]. 6Мүн түрэ найрта эгээн хүндэтэй һуури эзэлхэ, мүргэлэй[†] гэр соо урдуур һууха дуратай байдаг[+]. 7Баһа тэдэнэр олон зоной дунда мэндэшэлүүлхэ, «Рабби! Рабби!» гэжэ нэрлүүлхэ дуратай. 8Теэд таанарай хэншье багша гэжэ өөрыгөө нэрлүүлхэ ёһогүй, юундэб гэбэл, таанар ори ганса багшатайт, тиин таанад бултадаа аха дүүнэр гээшэт[+]. 9Баһа газар дэлхэй дээрэ хэнииешье эсэгэ гэжэ бү нэрлэгты, юундэб гэхэдэ, таанар огторгойдо оршодог ори ганса Эсэгэтэйт[+]. 10Баһа «һургагша» гэжэ өөһэдыгөө бү нэрлэгты, юундэб гэбэл, гансал Бурханай табисуурта Христоос танай һургагша юм. 11Танай дунда агууехэтнай бусадайнгаа зараса болохо ёһотой[+]. 12Бэеэ дээгүүр үргэһэн хүн дарагдаха; харин өөрыгөө даруу абаһан хүн үргэгдэхэ бшуу[+].

13-14Хуули заадаг багшанар, фарисейнүүд, таанад гашуудал зоболон үзэхэт! Хоёр нюурта таанад! Огторгойн хаан орониие хүнүүдһээ хаажа, өөһэдөөшье тэндэ ороногүйт, орохо дуратайшуулыешье тиишэнь табинагүйт[*][+]. 15Хуули заадаг багшанар, фарисейнүүд, таанад гашуудал зоболон үзэхэт! Хоёр нюурта таанад! Нэгэшье хүниие өөрын шаби болгохын тула уһан далайешье, орон нютагуудыешье тойрон гаталдагта; тиигээд тиимэ шаби олоод, тэрээниие өөрһөөн долоон доро тамада орохо амитан болгодогта. 16Һохор балай хүтэлэгшэд, таанад гашуудал зоболон үзэхэт! Таанад: «Хэрбээ али нэгэн хүн Һүмөөр тангариглаа һаа, тангаригынь хүсэнгүй; харин Һүмэдэ[†] байһан алтаар тангариглаа һаа, тангаригынь хүсэн түгэлдэр», – гэжэ һурганат[+]. 17Ай, һохор тэнэгүүд! Алиниинь шухал бэ: алтань гү, али алта арюудхагша Һүмэнь гү[+]? 18Мүн таанад: «Хэрбээ али нэгэн хүнэй үргэлэй шэрээгээр[†] тангариглаа һаа, тангаригынь хүсэнгүй, харин тэрэ шэрээ дээрэ табиһан үргэлөөр тангариглаа һаа, тангаригынь хүсэн түгэлдэр», – гэжэ һурганат. 19Ай, һохор тэнэгүүд! Алиниинь шухалаб: үргэлынь гү, али үргэл арюудхагша шэрээнь гү[+]? 20Тиимэһээ үргэлэй шэрээгээр тангариглагша болбол тэрэ шэрээгээр, мүн тэрээн дээрэ байһан бүхы юумээр тангариглана гээшэ. 21Баһа Һүмөөр тангариглагша болбол тэрээгээр, мүн доторнь оршогшо Бурханаар тангариглана гээшэ[+]. 22Баһа огторгойгоор тангариглагша болбол Бурханай шэрээгээр, тэрэ шэрээдэ һуугшаар тангариглана гээшэ[+].

23Хуули заадаг багшанар, фарисейнүүд, таанад гашуудал үзэхэт! Хоёр нюуртан! Таанар Бурханда ургасынгаа – халуун үбһэ, укроп, тмин гэхэ мэтын ургамалнуудай – арбанай нэгэ хуби[†] үгэнэт, харин Хуулиин эгээл шухала зүйлнүүд болохо зарга шүүбэри, үршөөл хайра, этигэл[†] найдабари тоонгүй орхибот. Эдэ зүйлнүүдые таанад баримталха ёһотой байгаат, мүн арбанайнгаа нэгэ хубиие Бурхандаа үгэжэл байха ёһотойт[+]. 24Һохор балай хүтэлэгшэд, таанар унданһаа боргооһо шүүжэ гаргаад, харин тэмээ залгидагта! 25Хуули заадаг багшанар, фарисейнүүд, таанад гашуудал үзэхэт! Хоёр нюуртан! Таанар аяга табагай газаахииень аршажа арилгадагта, харин тэдэнэй досоонь хулгай, шуналаар олоһон юумэнүүд байдаг. 26Һохор балай фарисей! Түрүүшээр аяга табагай досоохииень сэбэрлэ, тиигээ һаашни, газаахиньшье сэбэрлэгдэхэ.

27Хуули заадаг багшанар, фарисейнүүд, таанад гашуудал үзэхэт! Хоёр нюуртан! Таанар сагаан будагаар шэрдэһэн агы нүхэн хуурсагуудта адлит: газаа талаһаа гоё һайханаар харагдаашье һаа, досоогоо үхэһэн хүнэй яһануудаар, элдэб бузарнуудаар дүүрэшэһэн байдаг[+]. 28Тэрээндэл адли таанаршье газаа талаһаа үнэн сэхэ хүнүүд мэтэ харагдаашье һаа, досоотнай гансал билдагуушалга, харатай юумэнүүд дүүрэн бии.

29Хуули заадаг багшанар, фарисейнүүд, таанад гашуудал үзэхэт! Хоёр нюурта таанад! Лүндэншэдтэ үзэсхэлэнтэ гоё субаргануудые баринат, үнэн зүбтэнэй шулуун хүшөөнүүдые шэмэглэнэт. 30Тиихэдээ: «Хэрбээ бидэ үбгэ эсэгэнэрэйнгээ ажамидарха үе сагта ажаһуубал, лүндэншэдэй шуһа адхалсахагүй һэмди», – гэжэ айладханат[+]. 31Тиихэдээ таанар лүндэншэдые алагшадай үри хүүгэдынь байһанаа баталан гэршэлнэт. 32Зай, тиигэбэл үбгэ эсэгэнэрэйнгээ эхилһэн юумэ түгэсхэгты. 33Могойнууд, хорото могойн таһардаһад! Таанар тамада хаягдаха хэһээлтэһээ яажа хулжархые бодонобта[+]? 34Мүнөө Би таанарта лүндэншэдые, сэсэн мэргэшүүлые, Хуули заадаг багшанарые эльгээхэмни. Харин таанар тэдэнэймни заримыень алахат, хэрээһэндэ[†] хадажа саазалхат, нүгөөдүүлыень мүргэлэй гэрнүүдтэ сохихот, нэгэ хотоһоо нүгөөдэ хото руу мүрдэн намнахат[+]. 35Тиимэһээ газар дээрэ адхарһан зэмэгүй хүнүүдэй шуһан – зэмэгүй Аабэлэй шуһанһаа эхилээд, Һүмэ тахилай шэрээ хоёрой хоорондо таанарта алуулһан Барахиинай Захарияа хүбүүнэй шуһан хүрэтэрөө – таанарһаа нэхэгдэхэ[+]. 36Эдэ бүхы алагдаһан хүнүүдэй түлөө хэһээлтэ энэ үе сагай хүнүүд дээрэ бууха гэжэ таанарта үнэниие хэлэнэб.


Иисүүс Иерусалимые хайрлана

37[•]– Ай Иерусалим,[†] Иерусалим, шинии хүнүүд лүндэншэдые аладаг, шамда эльгээһэн Бурханай мэдээсэгшэдые шулуудадаг! Даража дэгжээһэн дальбараануудаа дали дороо суглуулдаг шубуундал адляар шинии үри хүүгэдые суглуулха гэжэ Би хэды һэдээ зүдхөө гээшэбиб. Теэд ши Намайе зүбшөөгөөгүйш![+] 38Тиимэһээ хооһон Һүмэшни мүнөө шамдаа үлөө. 39«Эзэнэй[†] нэрээр заларан Ерэгшэ үршөөл буянтай!» – гэжэ хэлэтэрээ Намайе дахин харахагүйш гэжэ шамда хэлэнэб[+].

### 24


(Мк 13:1-13; Лк 21:5-19)

1[•]Иисүүс Һүмэһөө[†] гараад ябаба. Тиихэ үедэ шабинарынь Тэрэнэй анхарал Һүмын барилгануудта хандуулха зорилготойгоор хажуудань ерэбэ. 2Иисүүс шабинартаа:

– Эдэ бүгэдые харана гүт? Энэ һууринда ганса шулууншье үлэхэгүй; баран һандаргагдаха гэжэ танда хэлэнэб, – гэбэ[+].


Тудаха бэрхэшээл зоболонгууд тухай һэргылэмжэ

3Хожомынь Иисүүсэй Элеон хада[†] дээрэ гараад һуухадань, шабинарынь Тэрээндэ ерээд:

– Эдэ бүхы юумэн хэзээ болохоб, хэлэжэ үгыт. Танай заларжа ерэхэдэ, газар дэлхэйн хосорходо ямар дүлгэ тэмдэгүүд[†] харуулагдахаб? – гэжэ асууба.

4Иисүүс тэдэндэ харюусаба:

– Хэн нэгэнэй мэхэдэ орохоһоо болгоомжолжо байгты[+]. 5Юуб гэхэдэ, олон хүнүүд Минии нэрые зүүжэ ерэхэ: «Би Бурханай[†] табисууртаб», – гэжэ өөһэд тухайгаа гэршэлхэ, тиигэжэ олонииетнай мэхэдээ оруулха[+]. 6Мүн байлдаанууд тухай, дайн сэрэг тухай һураг дуулахат, теэд бү айгаарайгты. Тиимэрхүү юумэнүүд болохо ёһотой. Зүгөөр энэнь үшөөл эсэс бэшэ байха[+]. 7Нэгэ арад нүгөө арадтаа добтолон орохо, хаан оронууд хоорондоо хёморолдон тэмсэхэ, эндэ тэндэ үлэсхэлэн зоболон, үхэл тахал дэлгэрхэ, газар ехээр хүдэлхэ[+]. 8Зүгөөр эдэ бүхэн бэрхэшээл зоболонгуудай эхииень лэ табиха. 9Тэрэ үедэ таанарые барижа хааха, тамалха, алаха. Минии түлөө таанадые бүхы арадууд үзэн ядаха[+]. 10Тиихэдэ олониинь һүзэгһөө арсаха, бэе бэедээ урбаха, бэе бэеэ үзэн ядаха[+]. 11Баһа олон хуурмаг лүндэншэд бии болохо, олон уладай толгой эрьюулэн мэхэдээ оруулха[+]. 12Тиигэжэ нүгэл[†] шэбэлэй элбэгжэн дэлгэрхэдэ, олон зоной хайра дуран хүйтэрхэ. 13Зүгөөр эсэстэнь хүрэтэр тэсэжэ гараһаниинь абарагдаха[+]. 14Бурханай хаан түрэ[†] тухай Һайн мэдээсэлэй[†] бүхы газар дэлхэйгээр, бүхы арадуудта гэршэлэгдэн номногдоһон хойно эсэс болохо[+].


Нангин газарта аймшагтай юумэнүүд болохо

15[•]– Даниил лүндэншын хэлэһэнэй ёһоор, нэгэтэ нангин[†] газарта хооһоролго һүйдхэлдэ хүргэдэг «жэрхэштэй юумэнэй» байхые үзэхэт. Эдэ мүрнүүдые уншажа байһан хүн бүхэн ушар удхыень ойлгохыень хэшээг лэ[+]. 16Тиихэдэ Иудейдэ байһан хүнүүд хада гүбээ рүү тэрьедээрэйгты. 17Гэрэй орой дээрэ байһан зон гэрһээн юумэ абахаяа доошоо бү буугаарайт[+]. 18Хээрэ талада ябаһан зон хубсаһа хунараа абахаяа гэртээ бү бусаарайт. 19Тэдэ үдэрнүүдтэ хээлитэй, хүхөөр үхибүүдтэй эхэнэрнүүдтэ ехэл гай зоболон тудаха[+]. 20Таанарай зугадаха саг үбэлэй хүйтэндэ гү, али субботын үдэртэ бү тудаһай гэжэ Бурхандаа зальбарагты. 21Юундэб гэхэдэ, тэрэ үдэрнүүдтэ газар дэлхэйн бүтээгдэхэһээ нааша мүнөөнэй үе саг болотор үзэгдөөгүй, дахинаашье үзэгдэхэгүй аймшагтай гай зоболон болохо[+]. 22Хэрбээ тэдэ зоболонто үдэрнүүдэй тоое Бурханай үсөөрүүлээгүй һаа, хэншье абарагдахагүй һэн. Зүгөөр шэлэжэ абаһан хүнүүдэйнгээ аша туһада Бурхан тэдэ үдэрнүүдэй тоо үсөөрүүлхэ юм[+].

23Хэрбээ тэрэ сагта: «Бурханай табисуурта Христоос эндэ байна», али «тэндэ байна» гэжэ таанарта хэн нэгэнэй хэлээ һаа, бү этигээрэйгты[+]. 24Өөһэдыгөө Бурханай табисуурта гү, али лүндэншэн[†] гэжэ нэрлэһэн олон мэхэшэд бии болохо. Тэдэ аргатайл һаа, Бурханай шэлэжэ абаһан хүнүүдыешье өөрынгөө мэхэдэ оруулхын тула элдэб янзын гайхамшагта тэмдэгүүдые, эди шэди харуулха[+]. 25Болохо бүхы юумые Би таанадта эртэнһээ һэргылжэ хэлэбэб[+].

26Хэрбээ танда: «Харыт, Тэрэ сүл губида байна» гэжэ хүнүүдэй хэлэбэл, тиишэ бү ошооройт; үгы һаа, «Харыт, Тэрэ эндэ хоргодоно» гээ һаань, бү этигээрэйт. 27Хүн түрэлхитэнэй Хүбүүн ерэхэдээ, зүүн зүгһөө баруун хизаар хүрэтэр ялагас гэһэн сахилгаан шэнгеэр гэрэлтэн үзэгдэхэ бшуу[+]. 28Үхэһэн бэеын хэбтэһэн газарта бүргэд шубууд сугларха[+].


Хүн түрэлхитэнэй Хүбүүнэй заларан ерэлгэ

29[•]– Тиигээд зоболонто тэдэ үдэрнүүдэй үнгэрһэн хойно гэнтэ наран балартаха, һарашье гэрэлтэхэеэ болихо, одо мүшэдшье тэнгэриһээ унаха, тэнгэриин хүсэнүүдшье тэнсүүриеэ алдаха[+]. 30Тиихэдэ тэнгэридэ Хүн түрэлхитэнэй Хүбүүнэй бэлгэ тэмдэг үзэгдэхэ. Тэрэ сагта газар дэлхэйн бүхы угсаатан Хүн түрэлхитэнэй Хүбүүнэй тэнгэриин үүлэн дээрэ тамаран, агуу хүсэтэйгөөр, алдар солотойгоор буужа ерэхые харахадаа бархиралдаха[+]. 31Шанга дуутай бүреэгэй дуугархада, Тэрэ Өөрынгөө Эльгээмэлнүүдые замби түбиин дүрбэн хизаарта эльгээхэ, тэдэнь Тэрэнэй шэлэжэ абаһан хүнүүдые огторгойн нэгэ захаһаа нүгөө заха хүрэтэр суглуулха[+].


Боди модонһоо юумэ һуража абаха тухай

32[•]– Боди модонһоо[†] жэшээ абагты: тэрэнэй һалаа мүшэрнүүдэй зөөлэрөөд, набша намаагайнь һалбархада, зун ойртобо гэжэ мэдэдэгта. 33Тон тиигэжэл Минии түрүүн хэлэһэн юумэнүүдэй болохые үзэхэдөө, саг дүхэжэ байна, бүри ойртоо гэжэ мэдэхэт. 34Мүнөө ажамидаржа байһан хүнүүдэй бултанайнь үхэжэ үрдеэгүй байхада Минии таанадта хэлэһэн бүхэн тохёолдохо гэжэ таанадта баталан хэлэнэб[+]. 35Огторгой тэнгэри, газар дэлхэйшье һүнэн һалаха, харин Минии хэлэһэн үгэнүүд мүнхэ оршохо[+].


Ямар үдэр, хэды сагта ерэхые хэншье мэдэхэгүй

36[•]– Тэрэ Үдэрэй, тэрэ сагай болзор хэншье мэдэхэгүй, тэнгэридэ оршодог Бурханай Эльгээмэлнүүдшье мэдэхэгүй, Хүбүүн Өөрөөшье мэдэхэгүй. Гансал Эсэгэ Бурхан тэрэниие мэдэхэ юм[+]. 37Хүн түрэлхитэнэй Хүбүүнэй заларжа ерэхэдэ Ной гэгшын үедэ болоһонтой адли гай гасалан ушарха[+]. 38Уһан галабай эрьехын урда тээхи үдэрнүүдтэ Нойн томо корабльда орожо һууха үдэр хүрэтэр хүнүүд эдеэлжэ, уужа, һамга абажа, хадамда гаража байгаа. 39Уһан галабай эрьежэ, бултыень шэнгээжэ хосороотор хүнүүд юунэй боложо байһые огто мэдээгүй. Эгээл тиимэ юумэн Хүн түрэлхитэнэй Хүбүүнэй ерэхэдэ болохо[+]. 40Тэрэ сагта таряалан дээрэ ажаллажа байһан хоёр хүнэй нэгыень абарха, нүгөөдыень орхихо[+]. 41Сугтаа таряа тээрмэдэжэ байһан хоёр эхэнэрэй нэгыень абарха, нүгөөдыень орхихо. 42Тиимэһээ һэргэлэн байгты, Эзэнэйнгээ[†] али сагта заларжа ерэхые таанар мэдэнэгүй ха юмта[+]. 43Хэрбээ гэрэй эзэн хулгайшанай хэдыдэ орожо ерэхые мэдэжэ байбал, һэргэлэн байжа, хулгайшаниие гэртээ шургуулан оруулхагүй һэн бэзэ гэжэ таанар һайн мэдэнэт[+]. 44Тиимэһээ таанаршье ходо бэлэн байгты, юундэб гэбэл, Хүн түрэлхитэнэй Хүбүүн хүлеэгөөгүй сагтатнай хүрэжэ ерэхэ юм[+].


Найдабаритай ба найдабаригүй зарасанар

45[•]– Тиигэхэдээ этигэл[†] найдабаритай, ухаантай зарасань хэн бэ? Бусад зарасанараа даалгажа, эдеэ хоолыень сагтань үгэжэ байхаар гэрэй эзэн хэниие томилхо гээшэб? 46Эзэнэйнгээ бусажа ерэхэдэ, үүргэеэ һайнаар дүүргэжэ байһан зараса аза жаргалтай даа![+] 47Тиимэ зарасаа эзэн гэр буусынгаа эрхилэгшээр табиха гэжэ танда баталан хэлэхэ байнаб. 48Хэрбээ муу зараса дайралдабал: «Эзэмни һаяар ерэхэгүй», – гэжэ бодоод,[+] 49өөрынгөө зараса нүхэдые сохижо наншажа, архиншадаар хамта эдижэ, уужа байгаа һаа, 50тэрэ зарасын хүлеэгөөгүй үдэртэ, һанаагүй сагта эзэниинь орожо ерэхэ. 51Тиигээд эзэн тэрэ зарасаяа зада сохёод, билдагуушадые хэһээдэг хэһээлтэдэ оруулха: тэндэнь хүнүүд бархиралдаха, шүдөө хабиралдаха[+].

### 25


(Лк 12:42-48)


Арбан басагад тухай һургаалта үгэ

1– Тэрэ үедэ Огторгойн хаан түрэ[†] иимэ ушартай адлишуу байха: Нэгэтэ арбан басагад өөһэд өөһэдынгөө зула баряад, хүрьгэн хүбүүе угтахаяа газаашаа гараба гэхэ[+]. 2Тэдэнэй табаниинь сэсэн, табаниинь бодомжогүй тэнэг байгаа һэн гэлэй. 3Бодомжогүй басагадынь зулаяа абаад, тоһо абаагүй. 4Сэсэн басагадынь зулатаяа хамта амһарта соо тоһо абажа гаралсаа. 5Тиигээд хүрьгэн хүбүүнэй удаархада, тэдэ басагад һажажа байһанаа унташаба[+]. 6Һүниин тэн болоходо: «Зай, хүрьгэн хүбүүн эндэ ерэжэ ябана, тэрэнээ угтахаяа гарагты», – гэжэ хэншьеб шангаар дуугарба. 7Тиихэдэнь арбан басагад булта бодожо, өөһэд өөһэдынгөө зула заһажа оробо. 8Тэнэг басагадынь сэсэн басагадтаа хандажа: «Өөһэдынгөө тоһонһоо манда үгэлсыт, зуламнай унтархаяа байна», – гэбэ. 9Тиихэдэнь сэсэн басагадынь: «Манда байһан тоһо бултандамнай хүрэхэгүй, тиимэһээ таанар наймаашадта ошоод, өөһэдтөө тоһо худалдажа абагты», – гэжэ харюусаба. 10Бодомжогүй басагадай тоһо худалдажа абахаяа ошоходонь, хүрьгэн хүбүүн ерэбэ. Зүгөөр бэлэн байһан сэсэн басагадынь хүрьгэн хүбүүнтэй хамта түрэ найрта ошобо, тиин үүдэнүүдыньшье хаагдаба[+]. 11Удаань нүгөөдэ басагад ерээд: «Эзэн![†] Эзэн! Манда үүдээ нээгыт», – гэжэ хашхаралдаба[+]. 12Теэд хүрьгэн хүбүүн: «Үгы даа, би таанарые танихагүйб», – гэжэ харюусаба[+].

13Тиигээд Иисүүс түгэсхэлдэнь:

– Тиимэһээ таанар ходо һэргэг байгты, юундэб гэбэл, Хүн түрэлхитэнэй Хүбүүнэй ерэхэ үдэрыешье, сагыешье мэдэнэгүй ха юмта, – гэжэ шабинартаа хэлэбэ[+].


Гурбан зараса тухай һургаалта үгэ

14[•]– Тэрэ үедэ Огторгойн хаан түрэ иимэ ушартай адлишуу байха: Нэгэ гэрэй эзэн холын аянда гарахынгаа урда тээ зарасанараа дуудажа, тэдэндээ зөөри хогшолоо даалгаба. 15Эзэн зарасанарайнгаа абьяас шадабари мэдэжэ байгаад, хүн бүридэнь шадал абьяасайнь зэргээр мүнгэ үгэбэ: нэгэндэнь табан мянган алтан мүнгэ, нүгөөдэдэнь хоёр мянган алтан мүнгэ, гурбадахидань нэгэ мянган алтан мүнгэ барюулба. Тиигээд аяндаа мордобо. 16Табан мянган алтан мүнгэ абаһан түрүүшын зарасань мүнгэеэ ашагтайгаар эрьесэдэ оруулжа, үшөө табан мянган алтан мүнгэнэй ашаг олзотой болобо. 17Тэрээндэл тон адляар хоёр мянган алтан мүнгэ абаһан зарасань мүнгэеэ эрьесэдэ оруулаад, үшөө хоёр мянган алтан мүнгэнэй ашаг олзо олобо. 18Харин нэгэ мянган алтан мүнгэ абаһан зарасань эзэнэйгээ мүнгэ газарта булажа нюуба.

19Нилээд удаан сагай үнгэрһэн хойно эзэн гэртээ бусажа ерээд, зарасанартайгаа тоосоо хэбэ[+]. 20Табан мянган алтан мүнгэ абаһан зарасань абаһан мүнгэтэеэ хамта үшөө ондоо табан мянган алтан мүнгэ абажа ерээд: «Эзэн аа! Та намда табан мянган алтан мүнгэ үгөө бэлэйт. Би тэрээгээртнай үшөө табан мянган алтан мүнгэ олооб», – гэжэ хэлэбэ. 21Эзэниинь тэрээндэ: «Ехэ һайн! Ши бэрхэ, найдабаритай зараса байнаш! Бага юумэ эрхилхэдээ ши найдабаритай байбаш, тиимэһээ би шамда бүришье ехэ юумэ даалгахамни! Орожо, эзэнтэйгээ хамта баярла», – гэбэ[+]. 22Мүн хоёр мянган алтан мүнгэ абаһан хүниинь ерэжэ: «Эзэн аа! Та намда хоёр мянган алтан мүнгэ үгөө бэлэйт, би тэрээгээртнай үшөө хоёр мянгые олооб», – гэжэ хэлэбэ. 23Эзэниинь тэрээндэ: «Ехэ һайн! Ши бэрхэ, найдабаритай зараса байнаш! Бага юумэ эрхилхэдээ ши найдабаритай байбаш, тиимэһээ би шамда бүришье ехэ юумэ даалгахамни! Орожо, эзэнтэйгээ хамта баярла», – гэбэ. 24Мүн нэгэ мянган алтан мүнгэ абаһан зараса ерэжэ: «Эзэн аа! Би таниие шэрүүн хатуу хүн гэжэ мэдэнэб. Та таряагүй байһан газарһаа хуряадагта, үрэһэ сасаагүй байһан газарһаа ургаса суглуулдагта. 25Айһандаа би танай үгэһэн мянган алтан мүнгэ газарта булажа нюугааб. Энэ мүнгэнтнай байна», – гэбэ. 26Эзэниинь тэрээндэ: «Хара һанаатай, залхуу зараса! Ши намайе таряагүй байһан газарһаа хуряадаг, үрэһэ сасаагүй байһан газарһаа ургаса суглуулдаг гэжэ мэдэжэ байгааш, тиимэ гү[+]? 27Тиимэһээ ши минии мүнгэ ядахадаа наймаашадта үгэжэ эрьесэдэ оруулха байгааш, тиигээ һаашни, би бусажа ерэхэдээ мүнгэеэ нэмэритэйгээр абаха бэлэйб», – гэбэ. 28Тиигээд эзэн: «Энээнһээ мүнгыень абаад, арбан мянган алтан мүнгэтэй хүндэ үгэгты. 29Ушарынь хэлэбэл, юумэтэй хүндэ үшөө ехэ юумэн үгтэхэ, тиимэ хүн бүри элбэг дэлбэг юумэтэй байха; харин юумэгүй байһан хүнһөө һүүлшынхинь абтаха[+]. 30Харин энэ хэндээш хэрэггүй зарасые газаашань, шэб харанхыда абаашаад хаягты: тэндэ хүнүүд бархиралдаха, шүдөө хабиралдаха», – гэбэ[+].


Һүүлшын зарга шүүбэри

31– Хүн түрэлхитэнэй Хүбүүн алдар солотойгоор бүхы Эльгээмэлнүүдтэйгээ хамта ерэхэдээ, Өөрынгөө алдарта шэрээдэ һууха[+]. 32Бүхы арадуудые Тэрэнэй урда суглуулха. Тиихэдэнь хонишоной хонидые ямаануудһаа илгадагтал адляар Тэрэ хүнүүдые бэе бэеһээнь илгажа, хоёр бүлэг болгожо хубааха[+]. 33Тиигээд хонидые баруун таладаа, харин ямаануудые зүүн таладаа байлгаха. 34Тиигээд хаан Тэрэнэй баруун талада байгаашадта хандажа: «Минии Эсэгын үршөөл хайрада хүртэгшэ таанад ерэжэ, юртэмсэ дэлхэйн бии болохоһоо нааша таанарта бэлдэгдэһэн хаан түрэ халан абагты[+]. 35Минии үлэн хооһон ябахада, таанар Намда эдихэ юумэ үгөөт; ундаа хүрөөд ябахадамни, ууха юумэ үгөөт; аяншалжа ябахадамни, Намайе гэртээ угтажа абаат;[+] 36нюсэгэн байхадамни, үмдэхэ хубсаһа хунар үгөөт; үбшэн байхадамни, хойноһоомни харууһалаат; түрмэдэ һуухадамни, Намтай уулзахаяа ерээт», – гэжэ үнэн зүбтэндэ хэлэхэ[+]. 37Тиихэдэнь үнэн зүбтэн Тэрээндэ: «Эзэн! Хэзээ бидэ Таниие үлэн хооһон ябаһыетнай хараад, эдихэ юумэ үгөөбибди? Али хэзээ ундаа хүрөөд ябахадатнай, ууха юумэ үгөөбибди? 38Хэзээ Танай аяншалжа ябахада, бидэ Таниие гэртээ угтажа абаабибди? Али нюсэгэн байхадатнай, үмдэхэ хубсаһа хунар үгөөбибди? 39Хэзээ Танай үбдөөд байхада гү, али түрмэдэ һуухадатнай гү, бидэ Тантай уулзахаяа ошообибди?» – гэжэ һураха. 40Тиихэдэнь хаан: «Эгээлэй юрын Минии дахагшадай нэгэндэнь тиимэ һайн юумэ хэхэдээ, таанад Намдашье һайниие хээ гээшэт», – гэжэ харюусаха[+].

41Тиигээд хаан Тэрэнэй зүүн талада байгаашадта хандан: «Бурханай[†] хараалда[†] хүртэгшэ таанад, Намһаа холо бологты! Шолмосто,[†] мүн тэрэнэй эльгээмэлнүүдтэ бэлдээтэй хэтэ заяанай гал тамада[†] ошогты![+] 42Минии үлэн хооһон ябахада, Намда эдихэ юумэ һарбайгаагүй һэнта; ундаа хүрөөд ябахадамни, ууха юумэ үгөөгүй һэнта; 43аяншалжа ябахадамни, гэртээ угтажа абаагүй һэнта; нюсэгэн байхадамни, үмдэхэ хубсаһа хунар үгөөгүй һэнта; үбдөөд байхадамни, түрмэдэ һуухадамни, Намтай уулзахаяа ерээгүй һэнта», – гэжэ буруутаһан зондо хэлэхэ. 44Тиихэдэнь тэдэнь: «Эзэн! Хэзээ бидэ Таниие үлэн хооһон, ундаа хүрөөд ябахые, аяншалжа ябахые, нюсэгэн байхые, үбдэхые, түрмэдэ һуухые хараад, Танда туһалаагүй гээшэбибди?» – гэжэ хаанһаа һураха. 45Тиихэдэнь хаан тэдэндэ: «Тон эгээлэй юрын хүнүүдэймни нэгэндэньшье тиимэ туһа хүргэхэеэ арсахадаа, таанар Намдашье туһалхаяа арсаба гээшэт», – гэжэ харюусаха[+]. 46Тиигээд тэдэ буруутаһан зон хэтэ заяандаа хэһээгдэхэ, харин Бурханай һайшаалда хүртэһэн зон мүнхын амидаралда хүртэхэ[+].

### 26


(Мк 14:1-2; Лк 22:1-2; Ин 11:45-53)

1[•]Иисүүс эдэ бүхы һургаалнуудаа[†] номножо дүүргээд, Өөрынгөө шабинарта хандан:

2– Хоёр хоноод, Паасхын һайндэр болохо гэжэ мэдэнэт, тиихэдэ Хүн түрэлтэнэй Хүбүүниие[†] хэрээһэндэ[†] хадажа саазалха, – гэжэ хэлэбэ[+].

3Тэрэ сагта түрүү санаартан,[†] Хуули заадаг багшанар,[†] улад зоной ахамадууд Кайафа гэдэг ахамад санаартын ордондо сугларба. 4Тэдэ Иисүүсые мэхэдээ оруулжа бариха, тиигээд алаха тухай зүбшөө бэлэй. 5Теэд улад зоной дунда буһалгаанай үүсхэгдэхэгүйн тула һайндэртэ тиимэ юумэ хэхэгүй гэжэ хэлсээ һэн.


Бэтаанида Иисүүсые хангалтай ургамалай шүүһээр түрхинэ

6[•]Иисүүсэй Бэтаанида һэлхэ үбшэндэ[†] дайруулһан Симонэй гэртэ хоол барижа байхадань,[+] 7нэгэ эхэнэр домбо соо ехэ үнэтэй һайхан хангалтай тоһо абажа ерээд, Иисүүсэй толгой дээрэнь адхаба. 8Иисүүсэй шабинар энээниие хараад, сухалаа хүрэжэ:

– Юундэ иимэ гарза гаргана гээшэб? – гэжэ дураа гутаба.

9– Энэ тоһыень ехэ үнэтэйгөөр худалдаад, мүнгыень үгытэйшүүлдэ хубаажа үгэхэ байгаабди, – гэлсэбэ тэдэ.

10Теэд Иисүүс шабинарайгаа хэлэжэ байһые мэдэжэ байгаад, тэдэндээ хандан:

– Энэ эхэнэрые юундэ түбэгшөөлгэбэт? Тэрэ намда ехэл һайн юумэ хэбэл. 11Үгытэй ядуушуул хододоо таанартай байхал, харин Би таанартай ходо байхагүйб[+]. 12Энэ эхэнэр Нам дээрэ тоһо адхахадаа, бэеымни хүдөөлүүлгэдэ бэлдэбэ гээшэ[+]. 13Һайн Мэдээсэлэй[†] бүхы газар дэлхэйгээр хаа хаанагүй номногдоходо, энэ эхэнэрэй хэһэн хэрэг тухай хүнүүд дурсан һанажа байха, хэлэжэ байха гэжэ Би таанадта баталнаб, – гэбэ[+].


Иудын урбалга

14[•]Тэрэ хирэдэ, арбан хоёр шабинарайнь нэгэн болохо Искариодой Иуда[†] түрүү санаартанда ошоод:[+]

15– Иисүүсые таанадта барижа үгэбэлни, таанар намда юу үгэхэбта? – гэжэ һураба. Тиихэдэнь түрүү санаартан Иудада гушан сагаан мүнгэ тоолоод үгэбэ[+]. 16Иуда тэрэ сагһаа хойшо Иисүүсые барижа үгэхэ таарамжатай нүхэсэл харгалзадаг болоо.


Иисүүс шабинартаяа хамта Паасхын хоол барина

17[•]Эһээгдээгүй хилээмэнэй һайндэрэй[†] түрүүшын үдэртэ шабинарынь Иисүүстэ ерээд:

– Паасхын хоол Танда хаана бэлдэхыемнай Та хүсэхэ байнабта? – гэжэ һураба.

18– Тиимэ нэгэ хүндэ хото ошоод: «Минии саг ойртобо, Би шабинартаяа хамта Паасхын хоол гэртэшни барихамни гэжэ багшамнай хэлэнэ», – гээд хэлээрэйгты, – гэжэ Иисүүс шабинартаа захиба.

19Шабинарынь Иисүүсэй хэлэһэн ёһоор боложо, Паасхын хоол бэлдэбэ.

20Үдэшэ болоходо, Иисүүс арбан хоёр шабинартаяа хамта хоол барихаяа һууба. 21Эдеэлжэ байха үедөө Иисүүс:

– Таанарай нэгэнтнай Намайе барижа үгэхэнь, Би баталан хэлэнэб, – гэбэ[+].

22Тиихэдэнь шабинарынь ехэл уйдажа, хойно хойноһоон багшаһаа:

– Эзэн,[†] би бэшэ аабзаб? – гэжэ һураба.

23– Намтай хамта энэ табаг соо хилээмэеэ дүрэһэн хүн Намайе барижа үгэхэ, – гэжэ Иисүүс тэдээндэ харюусаба. 24– Хүн түрэлхитэнэй Хүбүүн Нангин[†] Бэшэг соо хэлэгдэһэнэй ёһоор үхэхэ. Харин Тэрээниие барижа үгэһэн хүн аймшагтай гай зоболон амсаха: тэрэ хүнэй юрэдөө түрөөгүй һаань, өөртэнь һураггүй дээрэ байха һэн[+].

25Мүн Иисүүсые барижа үгэхэеэ байһан Иудашье:

– Рабби, би бэшэ аабзаб? – гэжэ һураба. Иисүүс тэрээндэ:

– Ши өөрөө тиигэжэ хэлэбэш, – гэжэ харюусаба.


Эзэнэй үдэшын хоол

26[•]Хоол бариха үедөө Иисүүс гартаа хилээмэ абаад, Бурханда[†] баяр баясхалан хүргөөд, тэрэнээ хухалаад, шабинартаа хубаажа үгэхэ зуураа:

– Энээниие абаад эдигты – энэ Минии бэе гээшэ, – гэбэ[+].

27Тиигээд аяга абаад, Бурханда баяр баясхалан хүргөөд, шабинартаа үгэбэ.

– Эндэһээ таанад булта уугты. 28Энэ болбол олон хүнүүдэй нүгэл[†] шэбэлнүүдые хүлисүүлхын тулада адхарха Минии шуһан гээшэ, тиин энэ шуһаар Бурхан хүнүүдтэй Шэнэ Хэлсээ батална[+]. 29Энээнһээ хойшо Минии Эсэгын хаан орондо таанартай хамта шэнэ[*] үзэмэй дараһан архи амсаха үдэрэй болотор Би үзэмэй архи уухагүйб гэжэ таанарта хэлэхэб, – гэбэ. 30Тиигээд тэдэнэр магтаал дуу дуулаһаар Элеон хада[†] дээрэ гараба[+].


Иисүүс Пётрой арсаха тухай хэлэнэ

31[•]Тэрэ үедэ Иисүүс шабинартаа:

– Энэл һүниндөө таанар бултадаа Намһаа арсажа холодохот, ушарынь гэбэл:

«Хонишонииень дайража һалгаахадамни,
һүрэг хонидынь тарашаха», – гэжэ Нангин Бэшэг соо хэлэгдэнэ[+].

32Харин амидырһан хойноо Би таанадай түрүүндэ Галилейдэ[†] ошоод байхаб, – гэбэ[+].

33– Бултанай Таниие орхёошье һаань, Би Танһаа хэзээшье арсахагүйб, – гэжэ Пётр Тэрээндэ хэлэбэ.

34– Энэ һүни эрэ тахяагай дуугархаһаань урда ши Намһаа гурба дахин арсахалши даа гэжэ баталан хэлэнэб, – гээд Иисүүс Пётрто хэлэбэ.

35Пётр урдаһаань:

– Тантай хамта үхэхэшье болобол, би Танһаа арсахагүйб, – гэбэ. Бусадшье шабинарынь бултадаа тиимэ юумэ хэлэбэ[+].


Иисүүс Гефсимани сэсэрлиг соо зальбарна

36[•]Удаань Иисүүс шабинартайгаа хамта Гефсимани гэдэг газарта ерээд, тэдэндээ:

– Минии тэндэ ошожо зальбараад ерэтэр эндээ һуужа байгты, – гэжэ хэлэбэ.

37Иисүүс Пётрые, Зэбэдэйн хоёр хүбүүдые абажа ошобо. Тэрэ ехэл гашуудажа, ехэл һанаагаа зобожо,[+] 38абажа гараһан шабинартаа:

– Минии ами һүнэһэн туйлай ехээр уйдажа, үхэһэндэл адли байнаб. Таанар эндэ Намтай хамта һэргэг байгты, – гэбэ[+].

39Тиигээд тээ хажуу тээшээ ошожо, уруугаа харан газар дээрэ хэбтээд:

– Эсэгэмни! Хэрбээ арга бии һаа, энэ аягаһаа амсуулангүй, иимэ ехэ зоболон намһаа зайлуулыт даа. Гэбэшье Минии дура хүсэлөөр бэшэ, харин Танай эрхэ хүсэлөөр болог лэ, – гэжэ зальбарба[+].

40Удаань шабинартаа бусажа ерэхэдэнь, тэдэнь унтажа байба. Тиимэһээ Тэрэ Пётрто хандан:

– Таанар гансаханшье саг соо унтангүй, Намтай һэргэлэн байлсаха аргагүй гээшэ гүт? 41Хорхойтуулгада абтахагүйн тула таанад һэргэг байгты, зальбарагты: сэдьхэл дорюуншье һаа, бэе ахир һула бшуу, – гэжэ хэлэбэ[+].

42Иисүүс дахин хажуу тээшээ ошожо:

– Эсэгэмни! Хэрбээ энэ аягаһаа амсуулангүй, энэ зоболон Намһаа зайлуулха аргагүй һаа, Танай дура хүсэлөөр болог лэ, – гэжэ зальбарба[+]. 43Тэрэнэй шабинартаа ерэхэдэнь, тэдэнь баһал унтажа байба. Тэдэнэй нюдэниинь анилдаад нээгдэжэ үгэнгүй байгаа бшуу.

44Иисүүс дахин тэдэнээ орхижо, хажуу тээшээ ошоод, түрүүн зальбарһандаал адляар гурбадахияа зальбарба. 45Тиигээд Тэрэ шабинартаа ерээд:

– Таанад үшөөл унтажа, амаржа байна гүт? Зай, иигээд Хүн түрэлхитэнэй Хүбүүнэй нүгэл үйлэдэгшэдэй гарта тушаагдаха саг ерэбэ даа[+]. 46Бодогты, ябаябди: Намда урбагша тээ тэрэ ойртожо ябана, – гэжэ хэлэбэ.


Иисүүсые бариба

47[•]Иисүүсэй иигэжэ хэлэжэ байтарнь, арбан хоёр шабинарайнь нэгэн болохо Иуда ерэбэ. Тэрээнтэй хамта түрүү санаартанай, улад зоной ахамадуудай, Хуули заадаг багшанарай эльгээһэн һэлмэ, шиидам һаднаг бариһан олон зон байба[+]. 48Урбагша хамта ябаһан зондоо ямар дохёо тэмдэг үгэхэ тухайгаа хэлсэжэ:

– Минии таалан мэндэшэлхэ хүн танда хэрэгтэй хүн гээшэ, тэрэниие баряарайгты, – гэбэ.

49Иуда сэхэ Иисүүстэ дүтэлэн ерэжэ:

– Рабби, амар мэндэ! – гэмсээрээ Тэрээниие таалаба.

50Иисүүс тэрээндэ:

– Нүхэр, ши һанаашалһан юумэеэ гүйсэдхэ[*], – гэбэ.

Тиихэдэнь ерэһэн хүнүүд ойртожо, Иисүүсые барижа, харуул дооро абаба.

51Иисүүстэй байлсаһан нэгэ хүн һэлмэеэ гаргажа далайгаад, ахамад санаартын зарасын шэхые таһа сабшаба[+]. 52Тиихэдэнь Иисүүс шабидаа:

– Һэлмэеэ байрандань бусаажа хэ. Һэлмэ баригшад булта һэлмэһээ хосорхо юм[+]. 53Мүнөө Эсэгэһээ туһаламжа гуйхатаймни сасуу Намда Эльгээмэлнүүдэй арбан хоёр сэрэгһээ үлүү ехэ сэрэг тэрэ дороо ябуулха аргатай гэжэ мэдэнэгүй аалши? 54Теэд тиимэ юумэ гуйбални, Нангин Бэшэг соо хэлээтэй байһан зүйлнүүд яажа бүтэхэб? – гэжэ хэлэбэ.

55Тиигээд Иисүүс зэбсэгтэй ерэһэн улад зондо хандажа:

– Таанар дээрмэшэниие барихаяа гараһандал һэлмэ, шиидам һаднагтайгаар Намайе барихаяа ерэбэ гүт? Теэд үдэр бүхэн таанадые Һүмэ[†] соо һургахадамни Намайе барижа хаадаггүй бэлэйлта, – гэбэ[+]. 56Эдэ бүгэдэ Нангин Бэшэг соо лүндэншэдэй бэшэһэн мүрнүүдэй бэелхын тула болоо.

Тиихэдэнь Иисүүсэй шабинарынь булта Тэрэнээ орхёод, зугадаба[+].


Иисүүс Зүблэлэй гэшүүдэй урда зогсоно

57[•]Иисүүсые барижа абаһан хүнүүд Тэрээниие Кайафа гэдэг ахамад санаартын гэртэ хүтэлжэ абаашаба. Тэндэнь Хуули заадаг багшанар, ахамадууд суглараад байгаа. 58Пётр зай баряад, ахамад санаартын хорёо хүрэтэр Иисүүсэй хойноһоо гэтэн ябаа. Тиигээд хорёо соо орожо, юунэй болохые харахаяа харуулшадаар хамта һуулсаба. 59Түрүү санаартан, ахамадууд, Зүблэлэй[†] гэшүүд булта Иисүүсые үхэлэй саазада хүртөөхэ һанаатай байгаа. Тиимэһээ тэдэнэр Иисүүсые гэмнэхэ хуурмаг гэршэ баримта бэдэрбэ, 60теэд олон худал гэршэнэрэй ерээд, Тэрээн тухай худал юумэ хэлэбэшье, хэрэгтэйнүүдые олобогүй. Һүүлэй һүүлдэ хардаха хоёр гэршэнэр ерээд:[+]

61– «Би Һүмые бута буулгаад, гурбан үдэр соо дахин бодхоожо шадахаб» гэжэ Тэрэнэй хэлэхые дуулаа һэмди, – гэбэд[+].

62Тиихэдэнь ахамад санаарта бодожо, Иисүүстэ хандан:

– Ши юундэ харюусанагүйбши? Шамайе зэмэлһэн гэршэлгэнүүдые[†] дууланагүй гүш? – гэжэ һураба[+].

63Теэд Иисүүс юумэ дуугарбагүй. Тиихэдэнь ахамад санаарта Тэрээндэ:

– Амиды Бурханай урда тангариглан ши манда хэлэжэ үгэ, ши Бурханай табисуурта, Бурханай Хүбүүниинь[†] гүш? – гэжэ хэлэбэ[+].

64Иисүүс тэрээндэ:

– Ши тиигэжэ хэлээш. Харин би та бүхэндэ иигэжэ хэлэхэб:

Мэнэ гэһээр таанад
Хүн түрэлхитэнэй Хүбүүе
Һүр хүсэтэй Бурханай
баруун талада һуухыень,
тэнгэриин үүлэнүүд дээрэ
тамаран ерэхыень үзэхэт, – гэбэ[+].

65Тиихэдэнь ахамад санаарта хубсаһаяа шуу татаад:

– Энэтнай Бурханиие доромжолжо байна! Бидэндэ үшөө ямар гэршэ хэрэгтэйб? Мүнөө һая энээнэй Бурханиие доромжолхыень дуулабат![+] 66Таанад юун гэжэ һананабта? – гэхэдэнь,

– Энэшни зэмэтэй, үхэлэй саазада хүртэхэ ёһотой, – гэжэ булта харюусаба[+].

67Тиигээд тэдэнэр Иисүүсэй нюур руунь нёлбобо, нюдаргаараа сохибо, зариман Тэрэнэй хасарые альгадажа байгаад:[+]

68– Бурханай табисуурта Христоос, манда абарал буулгыш! Шамайе хэн сохёоб гэжэ манда хэлэжэ үгыш! – гэбэ.


Пётр Иисүүсһээ арсаба

69[•]Пётрой газаа хорёодо һуухадань, нэгэ зараса һамган тэрээндэ ерэжэ:

– Ши баһал Галилейн Иисүүстэй хамта байлсаа һэнши, – гэбэ.

70Теэд Пётр:

– Шинии юун тухай хэлэжэ байһыешни би огто мэдэнэгүйб, – гээд бүгэдын урда мэлзэбэ. 71Баһа хорёогой үүдээр Пётрой гаража ябахадань, ондоо зараса һамган тэрээниие хараад:

– Энэ хүн баһа Назаредэй Иисүүстэй ябалсаа һэн, – гэжэ тэндэ байһан хүнүүдтэ хэлэбэ.

72– Би тэрэ хүниие огто танихагүйб, – гэжэ Пётр тангариглан мэлзэбэ.

73Нэгэ хэды болоод, тэндэ байһан хэдэн хүн Пётрто дүтэлжэ:

– Нээрээл ши тэдэнэй нэгэниинь байнаш, тиигээд аялга дууншни шамайе Галилейһээш гэжэ элирхэйлнэ, – гэбэ.

74– Энэ хүниие би огто мэдэхэгүйб, – гэжэ Пётр Бурханиие дурдажа байгаад тангариглаба.

Эгээл тэрэ үедэ гэнтэ эрэ тахяа дуугарба. 75Тиихэдэнь Пётр «Эрэ тахяагай дуугархаһаань урда ши Намһаа гурба дахин арсахалши даа», – гэжэ Иисүүсэй хэлэһые һанажархиба. Тиигээд тэндэһээ гараад, гунигтайгаар уйлаба[+].

### 27


(Мк 15:1; Лк 23:1; Ин 18:28)

1[•]Үүр сайха үеэр хамаг түрүү санаартан,[†] улад зоной ахамадууд сугларжа, Иисүүсые үхэлэй саазада хүртөөхэ гэжэ зүбшэн шиидэбэ. 2Иисүүсые тэдэ гэнжээр хүлеэд, Пиладта[*] абаашажа тушааба[+].


Иудын хосоролго

3[•]Иисүүстэ урбаһан Иуда[†] Иисүүсые үхэлэй саазада хүртөөхэнь гэжэ дуулахадаа, буруу хэрэг үйлэдэһэнөө мэдэрэн гэмшэжэ, түрүү санаартанда, улад зоной ахамадуудта гушан сагаан мүнгыень бусаажа асараад:

4– Гэм зэмэгүй хүниие барижа үхэлэй саазада хүртүүлхэдээ би нүгэл[†] үйлэдэбэб, – гэбэ.

Нүгөөдүүлынь:

– Тэрэшни манда ямар хамаатай юм? Шиниил хэрэг ха юм, – гэжэ харюусаа һэн.

5Иуда асарһан мүнгэеэ Һүмэ[†] соо хаяад, газаашаа гаража, боожо үхэбэ[+]. 6Түрүү санаартан хаяһан мүнгыень суглуулаад:

– Энэ мүнгые хүнэй ами хороохо зорилготойгоор түлөө, тиимэһээ энээниие Һүмын һанда табиха хэрэггүй, – гэжэ хэлсэбэ[+]. 7Тиигэжэ зүбшэлдэһэн хойноо тэдэнэр мүнгөөрнь шабар амһарта хэдэг нэгэ хүнһөө газар худалдажа абахаар болобо. Тэрэ газар дээрэнь нүгшэһэн хариин зониие хүдөөлүүлжэ байха гэжэ шиидээ бэлэй. 8Тиимэһээ тэрэ газарые хүнүүд мүнөө хүрэтэр «Шуһан талмай» гэжэ нэрлэдэг.

9Тиигэжэ Ерэмияа лүндэншын иигэжэ хэлэһэниинь бүтөө: «Израилиин зоной Тэрэнэй түлөө түлэһэн гушан хэсэг сагаан мүнгэ абаад,[+] 10тэрээгээрнь шабар амһарта хэдэг нэгэ хүнһөө газар худалдажа абаа. Тиигэжэ Эзэн[†] намда захираа»[+].


Пилат Иисүүсые мүшхэнэ

11[•]Иисүүсые Римэй засаглагша Пиладай урда асаржа байлгаба. Тэрэ захирагша Иисүүсһээ:

– Ши еврейнүүдэй[†] хаан гүш? – гэжэ һураба.

– Ши тиигэжэ хэлэнэш, – гэжэ Иисүүс харюусаба[+]. 12Теэд түрүү санаартанай, ахамадуудай Иисүүсые зэмэлхэдэнь, Тэрэ харюу үгэбэгүй.

13Тиихэдэнь Пилат:

– Шамайе иимэ олон хэрэгүүдтэ гэмнэжэ байһые Ши дууланагүй гүш? – гэбэ[+]. 14Теэд Иисүүс харюудань юушье хэлэбэгүй, тиихэдэнь Пилат аргагүй ехээр гайхаа һэн.


Иисүүсые үхэлэй саазада хүртөөбэ

15[•]Паасхын һайндэрэй болоходо, захирагша улад зоной таби гэһэн хаалтада һуугшадай нэгыень сүлөөдэ табидаг заншалтай байгаа. 16Тэрэ сагта улад зондо һайн мэдээжэ Иисүүс Бараббаа гэдэг хүн түрмэдэ һуугаа. 17Тиин улад зоной суглархадань, Пилат тэдэнһээ:

– Таанар ямар хүниие сүлөөдэ табюулха дуратай байнабта: Иисүүс Бараббаае гү, али Бурханай[†] табисуурта Христоос гэжэ алдаршаһан Иисүүсые гү? – гэжэ һураба. 18Иисүүстэ атаархажа байһан дээрэһээ еврейнүүдэй захирагшад Тэрээние барижа асараа гэжэ Пилат һайн мэдэжэ байгаа[+].

19Пиладай зарга шүүбэри хэдэг газарта һуухадань, тэрэнэй һамганиинь:

– Тэрэ ямаршье гэм зэмэгүй хүндэ муу юумэ бү хэ! Мүнөө һүни Тэрэниие зүүдэндээ харааб, тиин Тэрэнэй түлөө аргагүй һанаагаа зобооб, – гэһэн мэдээсэлтэйгээр хүниие ябуулба.

20Гэбэшье түрүү санаартан, ахамадууд Бараббаае сүлөөдэ табихыень, харин Иисүүсые үхэлэй саазада хүртөөхыень гуйгты гэжэ улад зониие идхаба[+]. 21Пилат улад зонһоо:

– Эдэ хоёрой хэнииень танда табихабиб? – гэжэ дахин асууба.

– Бараббаае, – гэжэ зон харюусаба.

22Пилат тэдэнһээ:

– Бурханай табисуурта Христоос гэжэ алдаршаһан Иисүүсые би яаха болонобиб? – гэжэ һураба.

– Тэрээниие хэрээһэндэ[†] хада! – гэжэ улад зон бүгэдэ харюусажа байгаа.

23– Ямар гэмтэй юумэ Тэрэ хээб? – гэжэ Пиладай һурахадань,

улад зон харюудань:

– Тэрээниие хэрээһэндэ хада! – гэжэ бүри шангаар гааралдан хашхарба[+]. 24Юушье хэхэ аргагүй байһанаа хараад, теэдшье буһалгаан үймөөнэй үүсхэгдэхэ гэжэ байһые ойлгоходоо, Пилат уһа абаад, улад зоной урда гараа угаагаад:

– Энэ хүнэй үхэлдэ би ямаршье зэмэгүйб; энэ таанадай үйлэдэһэн хэрэг, – гэжэ хэлэбэ[+].

25– Тэрээнэй үхэлдэ бидэ, манай үри хүүгэд зэмэтэй байха, – гэжэ улад зон баран харюусаба[+].

26Тиихэдэнь Пилат тэдэндэ Бараббаае табиба, харин Иисүүсые сохёод, хэрээһэндэ хадахыень захирба[+].


Сэрэгшэд Иисүүсые шоолоно

27[•]Тиихэдэнь Пиладай сэрэгшэд Иисүүсые ордоной хэрэмэй хорёодо абаашаба. Тэндэнь олон сэрэгшэд суглараад байгаа. 28Тэдэ Иисүүсэй хубсаһа тайлажа хаяад, Тэрээндэ улаан суба үмдэхүүлбэ, 29тиигээд үүргэнээр гүрлөө гүрэжэ, толгойдонь үмдэхүүлбэ, баруун гартань модон таяга барюулба. Тиин тэдэнэр Иисүүсэй урда үбдэглэн һуугаад:

– Еврейнүүдэй хаан мандаха болтогой![†] – гэхэ мэтээр Тэрээниие шооложо байгаа. 30Тиигээд Тэрээниие нёлбобо, таягынь абаад, тархи түрүүень сохибо[+]. 31Тиигэжэ Иисүүсые ханатараа баһаад, удаань үнөөхи улаан субыень тайлажа хаяа. Тиигээд Өөрынь хубсаһа үмдэхүүлээд, хэрээһэндэ хадахаяа абаашаа һэн.


Иисүүсые хэрээһэндэ хадаба

32[•]Замдаа тэдэ Хэрээн нютагай Симон гэдэг хүнтэй тааралдаад, Иисүүсэй хэрээһэ үргэлөөд ябахыень баалаба.[†] 33Тэдэнэр «Хохимой» (еврей хэлээр «Голгофо») гэдэг газарта хүрэжэ ерээ. 34Тэндэ Иисүүстэ гашуун юумэнтэй холиһон үзэмэй дараһан архи уухыень үгэхэдэнь, Иисүүс тэрээнииень амсаад, уубагүй[+]. 35Сэрэгшэд Иисүүсые хэрээһэндэ хадаад, жээрэб татажа, хубсаһыень дундаа хубаагаа һэн[+]. 36Тиигээд тэндээ һуугаад, Иисүүсые харууһалжа байгаа. 37Иисүүсэй толгойн дээрэхэнэ тэдэ «Энэ еврейнүүдэй хаан Иисүүс» гэжэ хэрээһэндэ хадуулһан шалтагаанииень харуулһан модон хабтагай үлгэбэ. 38Тиихэдэ Иисүүстэй хамта хоёр дээрмэшэдые: нэгыень баруун таладань, нүгөөдыень зүүн тээнь хэрээһэндэ хадаба.

39Хажуугаарнь үнгэрһэн зон толгойгоо һэжэржэ, Иисүүсые шоглон:[+]

40– Һүмые һандаргаад, гурбан үдэр соо бодхоохоб гээ бэлэйт! Хэрбээ Та Бурханай Хүбүүн[†] юм һаа, Өөрыгөө абарыт! Хэрээһэнһээ буугыт, – гэжэ байба[+]. 41Тон тиигэжэл түрүү санаартан, Хуули заадаг багшанар,[†] ахамадууд, фарисейнүүд[†] Иисүүсые шооложо:

42– Бусадые абардаг аад, харин Өөрыгөө абаржа шаданагүйл! Хэрбээ энэ Израилиин Хаан юм һаа, мүнөө хэрээһэнһээ бууг лэ! Тиигэбэлнь бидэ Тэрээндэ этигэхэбди[+]. 43Тэрэ Бурханда найдадаг байгаа, Өөрыгөө Бурханай Хүбүүнби гэжэ нэрлээ. Зай, тиигэбэл, Бурханда хэрэгтэй юм һаань, Бурхан Тэрээниие абараг лэ! – гэлдэбэ.

44Мүн Иисүүстэй хамта хэрээһэндэ хадуулһан дээрмэшэдшье Тэрээниие шоглон баһажа байгаа.


Иисүүс амяа табиба

45[•]Хахад үдэрһөө гурбан саг хүрэтэр бүхы газар дэлхэй шэб харанхыда хушагдаба. 46Гурбан сагай багта Иисүүс:

– Элии, Элии! Лема сабахтани? (Бурхамни, Бурхамни! Юундэ Намайе орхибот?) – гэжэ шангаар хашхарба[+].

47Тэндэ зогсожо байһан зарим зон хэлэһыень дуулаад:

– Тэрэ Элияае дуудана, – гэлсэбэ. 48Тэдэнэй нэгэниинь дары гүйжэ ошомсоороо, бамбагар юумэ абажа, дээрэнь уксус нэбтэртэрынь адхаад, тэрэнээ тулуурай үзүүртэ табяад, Иисүүстэ уухыень үгэбэ[+].

49Харин бусад зон:

– Байза, Элияа Тэрээниие абархаяа ерэгшэ аа гү, харая, – гэлдэбэ.

50Иисүүс дахин шангаар хашхараад, амяа табиба.

51Тиихэдэнь Һүмэдэ Хамагай Нангин[†] газарта ороходо үлгөөтэй байһан хүшэгэ дээрэһээ доошоо шууража, хоёр боложо хахарба, газар хүдэлбэ, шулуунууд хамхарба,[+] 52мүн агы нүхэн хуурсагууд нээгдэжэ, наһа бараһан хутагтанууд олоороо амидырба[+]. 53Иисүүсэй амидырһан хойно тэдэнэр агы нүхэн хуурсагуудһаа гаража, нангин[†] Иерусалим[†] хото ороо, тэндэ тэдэниие олон хүн хараһан байгаа[+].

54Тиихэдэ зуунай дарга, мүн тэрээнтэй хамта Иисүүсые һахилсагша сэрэгшэд газарай хүдэлхые, мүн бусадшье болоһон үзэгдэлнүүдые[†] хараад, ехэ айн һүрдэжэ:

– Тэрэ үнэхөөрөө Бурханай Хүбүүн байгаа, – гэлсэбэ.

55Галилейһээ[†] Иисүүсые дахажа ерэһэн, Тэрээндэ туһалжа байһан олон эхэнэр баһа тээ холохоно зогсоод хаража байгаа. 56Тэдэнэй дунда Магдалай Мария, мүн Яков Ёшияа хоёрой эхэ Мария, баһа Зэбэдэйн хүбүүдэй эжынь байлсаа[+].


Иисүүсые хүдөөлүүлгэ

57[•]Үдэшэ болоходо Иисүүсэй шабинь байһан Иосиф гэдэг баян хүн Аримафейһээ хүрэжэ ерээ. 58Тэрэ хүн Пиладта ерээд, Иисүүсэй шарилые үгэхыень гуйба. Тиихэдэнь Пилат Иисүүсэй шарилые Иосифто үгэхыень захираа һэн. 59Иосиф шарилыень абаад, сэбэр бүдөөр орёогоод, 60хабсагайда түнхинэжэ бэлдэһэн шэнэ агы нүхэн соо Тэрээниие хадагалба, агы нүхэнэй амһар томо шулуугаар хаагаад ябаба[+]. 61Тэрэ сагта Магдалай Мария нүгөө Мариятай хамта агы нүхэн хуурсагайн тушаа һуугаа бэлэй.

62Хойто үдэрынь, субботодо[†] түрүү санаартан, фарисейнүүд Пиладтай уулзажа:

63– Ноён аа! Тэрэ мэхэшэнэй үшөө амиды байхадаа: «Гурбан үдэрһөө амидырхаб», – гэжэ хэлэһые һанабабди[+]. 64Тиимэһээ гурбан хоног үнгэртэр агы нүхыень һахиха захиралта үгыт. Тиигээгүй һаатнай, Тэрэнэй шабинар һүниндөө ошожо, бэеынь хулуужа магадгүй, харин улад зондо «Тэрэ амидыраа» гэжэ хэлэхэдээ болохо. Тиигэбэлнь, энэ һүүлшын мэхэ түрүүшынхиһээ аймшагтай байха, – гэбэд.

65– Харуулшадые абагты. Ошожо, өөһэдынгөө мэдэхээр һахижа харуулжа байгты, – гэжэ Пилат тэдэндэ хэлэбэ.

66Тиимэһээ тэдэ агы нүхэ таглаһан шулууе тамгалаад, хажуудань харуул табиба[+].

### 28


(Мк 16:1-8; Лк 24:1-12; Ин 20:1-18)

1[•]Субботын үнгэрһэн хойно, гарагай нэгэнэй үглөөгүүрнь үүр сайхын үеэр Магдалай Мария нүгөө Мариятай хамта Иисүүсэй хэбтэһэн агы нүхэн хуурсагые харахаяа ерээ һэн[+]. 2Гэнтэ тэндэнь газар аймшагтайгаар хүдэлбэ, тиин Эзэнэй[†] Эльгээмэл огторгойһоо бууба. Тэрэ агы нүхэ хааһан шулууе хажуу тээшэнь үмхирүүлээд, дээрэнь һууба[+]. 3Тэрэнэй шэг шарайнь сахилгаандал мэтэ, хубсаһаниинь саһан шэнги сагаан байгаа[+]. 4Харуулшад тэрээнһээ аргагүй ехээр айжа шэшэрэлдэн, үхэһэн хүнүүд шэнги болошобо[+].

5Бурханай[†] Эльгээмэл эхэнэрнүүдтэ хандан: – Бү айгты. Таанар хэрээһэндэ[†] хадуулһан Иисүүсые бэдэрнэт гэжэ би мэдэнэб. 6Тэрэтнай эндэ үгы! Өөрынгөө хэлээшээр Тэрэтнай амидыраа. Ороод, шарилайнь хэбтэһэн газарые харагты. 7Мүнөө түргэхэн ошожо, шабинартань Тэрэнэй амидырһан тухай хэлэгты. Тэрэ таанадһаа түрүүн Галилей[†] ошохо, тэндэ Тэрэниие харахат гэжэ дуулгагты. Зай, би таанарта энээниие дуулгааб, – гэбэ[+].

8Тиимэһээ эхэнэрнүүд айһаншье, нүгөө талаһаа баярлаһаншье юумэд яаралтайгаар агы нүхэнһөө гаража, Тэрэнэй шабинартань энэ мэдээсэл дуулгахаяа гүйлдэбэ. 9Замдань гэнтэ тэдэнтэй Иисүүс тааралдажа: – Амар мэндэ, – гэжэ тэдэниие мэндэшэлбэ. Тиихэдэнь эхэнэрнүүд Иисүүстэ ойртоод, хүлһөөнь барижа, Тэрээндэ мүргэбэ[+]. 10Тиихэдэнь Иисүүс: – Бү айгты. Аха дүүнэрни болохо шабинартам ошожо, Галилейдэ ерэхыень хэлэгты, тэдэ Намтай тэндэ уулзаха, – гэбэ[+].


Харуулшад болоһон ушар тухай хөөрэбэ

11Эхэнэрнүүдэй үшөө замдаа ябахадань, харуулшадай зариманиинь хото орожо, болоһон бүхы юумэнүүд тухай түрүү санаартанда[†] дуулгаба. 12Түрүү санаартан ахамадуудтай уулзажа, зүблөө хээд, сэрэгшэдтэ ехэ мүнгэ үгэжэ: 13– Һүниндөө унтажа байхадамнай Иисүүсэй шабинар ерээд, шарилыень хулуугаа гэжэ хүнүүдтэ хэлэхэ ёһотойт. 14Хэрбээ засаглагшын энээн тухай юумэ дуулабал, бидэ тэрээнтэй уулзажа энэ хэрэг аргалхабди, тиимэһээ таанадта зобохо хэрэггүй, – гэбэ.

15Харуулшад мүнгэ абаад, түрүү санаартанай зааһан ёһоор бүхы юумэ хэбэ. Тиигэжэ тэдэнэй худал хөөрөөн мүнөө хүрэтэр еврейнүүдэй[†] дунда дэлгэрэнхэй.


Агууехэ захяа айладалга

16[•]Арбан нэгэн шабинарынь Иисүүсэй хэлэһэн ёһоор Галилей ошожо, тэндэ хада дээрэ гараа бэлэй. 17Тиигээд Иисүүсые харахадаа, Тэрээндэ дохин мүргэбэ, зүгөөр тэдэнэй зариманиинь бүрин этигэнгүй байгаа[+]. 18Тиигээд Иисүүс тэдэндэ ойртоод:

– Тэнгэридэшье, газар дээрэшье бүрин эрхэ засаг Намда үгтэбэ![+] 19Зай, ошожо, бүхы арадуудта Минии һургаал[†] айладхагты, Эсэгын, Хүбүүнэй, Арюун Һүлдын нэрээр тэдэниие уһаар арюудхагты[+]. 20Таанарта Минии захиһан бүхы юумэнүүдые сахижа байхыень тэдэниие һургагты. Би таанадтай хамаг юумэнэй эсэс хүрэтэр хододоо хамта байхаб[+].

## Үгэ тайлбарилгын толи

### Үгэ тайлбарилгын толи

Үгэ тайлбарилгын толи


А

Б

В

Г

Д

Е

З

И

Л

М

Н

О

Ө

П

Р

С

Т

У

Ү

Ф

Х

Һ

Ш

Э


Үгэ тайлбарилгын толи

### Абаралга, Абарагша

Абаралга, Абарагша

Библи соо «абаралга» гэжэ үгэ гол түлэб Бурханай ямар нэгэн хүндэ гү, али бүхы арадта туһалхые, дайсадһаа, үбшэнһөө, аюулһаа зайлуулхые элирхэйлнэ. Тиимэһээ Бурханиие Абарагша гэжэ нэрлэдэг. Абаралга гээшэ үшөө нүгэлэй даралтаһаа мултаралга, мүнхэ наһатай бололго гэһэн удхатай. Шэнэ Хэлсээн соо Иисүүс Христоос Абарагша гэжэ нэрлэгдэнэ, юундэб гэхэдэ, Тэрэнэй хэрээһэн дээрэ наһа баража, удаань амидырһан ушар нүгэлэй болон үхэлэй даралтаһаа зондо абарал үршөөһэн тэмдэг мүн. Хүн хадаа Христоосто һүзэглэһэнөөрөө энэ абаралда хүртэдэг юм.

### Абраһаам

Абраһаам

Бурхан еврей арадһаа Абрамые шэлэжэ, тэрээнтэй Хэлсээ баталаа. Юрэдөө, тэрэ Бурхантай Хэлсээ баталагша түрүүшын хүн, еврей угсаатанай аха заха болоно юм.

Түрүүшээр тэрэ Абрам гэжэ нэрэтэй байгаа, удаань Бурхан Абраһаам гэжэ нэрэ тэрээндэ үршөөгөө бэлэй. Бурхан нүүдэл байдалтай Абраһаамда «Түрэл нютагһаа гаража ошо, холын Ханаһаан орон нютаг руу нүүжэ, тэндэ байдаг боло» гэжэ захирһан, «далайн элһэн мэтэ тоо томшогүй олон үри һадаһадайшни газар дайда тэрэ болохо» гэжэ найдуулһан байна. Абраһаам Сарра һамгантаяа хамта Исаак гэжэ хүбүүтэй болохоёо ехэ удаан хүлеэгөө, олон бэрхэшээл дабажа гараа. Исаагһаа гадна Абраһаам Саррын шэбэгшэ эхэнэр Һагаарһаа Ишмаһээл гэжэ үшөө нэгэ ондоо хүбүүтэй бэлэй. Тэрэ үшөөшье бусад үхибүүдтэй байһан юм. Исаагай хүбүүн Яков Израилиин арбан хоёр обогой эхи табигша мүн. Абраһаам хадаа Бурханда түгэс үнэн сэхэ, ямаршье хүндэ ушар, хүнэй һанамжалхын аргагүй бэрхэшээлнүүдые гаталжа, Бурханай захяа заабари бүримүһэн гүйсэдхэлгын жэшээ мүн гэжэ Библи соо зураглагданхай.

### Агууехэ Ирод хаан

Агууехэ Ирод хаан

Христоосой мүндэлхын урда тээхи 40 онһоо эхилэн 4 он хүрэтэр Палестиные зонхилһон Иудейн хаан. Ирод хаан хадаа Иисүүс Христоосой мүндэлһэнэй удаа Вифлеемэй нарай хүүгэдые хюдаха гэһэн захиралта үгэгшэ мүн.

### Ада шүдхэр, муу һүлдэ

Ада шүдхэр, муу һүлдэ

Шолмосой хүтэлбэри доро байгааша һүнэһэн. Ада шүдхэрнүүд энэ дэлхэй дээрэ эдэбхитэй ажал ябуулна, жэшээнь, хүнэй бэе руу шурган ороод, тэрэниие дууһан хүтэлбэрилжэ шадаха гээд зон тэдээнһээ айдаг байгаа. Гэбэшье Бурхан энэ оршолонгой дээдын засаг баридаг ушарһаа Бурханай хүсөөр Иисүүс зониие ада шүдхэрнүүдһээ сүлөөлдэг, мүн Өөрынгөө шабинарые ада шүдхэр үлдэн гаргаха эрхэ засагтай болгоо бэлэй.

### Алба татагша

Алба татагша

Шэнэ Хэлсээнэй үедэ Римэй хаанта гүрэнэй һан руу Палестинаһаа алба татагша гэхэ гү, али татабари суглуулагша хүн, нютаг зоной дундаһаа томилогдоһон түшэмэл. Римэй засаг баряашад түбһөө холо байдаг газарнуудта алба татахыень түрээсэлэгшэдые (хүлһөөр газар эдлэгшэдые) албалһан, тэдэнь алба татагшадаар мүнгэ зөөри суглуулдаг байгаа. Түрээсэлэгшэ Римэй һан руу эртэнһээ хэлсээтэй мүнгэ үгэхэ ёһотой һэн. Түрээсэлэгшэд болон татабари суглуулагшад баяжаха зорилготойгоор татабари дээшэнь болгожо, үлөөшыень өөһэдтөө абадаг байгаа. Тиимэһээ алба татагшадта зон ехэ дурагүй, тэдэниие үзэн ядадаг байһан, үшөө тэдэнэй Римэй эртэ урдын шажанай засагтай холбоотой байһандань бүришье дураа гутадаг һэн. Тиимэһээ «алба татагша» гэжэ үгэ «нүгэлшэн» гэжэ үгэтэй адли удхатайгаар тоологдодог байгаа. Тиибэшье Иисүүс алба татагшадта һайнаар хандадаг һэн. Тэдэнэй нэгэн Матвей, Лукагай Һайн Мэдээсэл соо Левий гээд нэрлэгдэнэ, Иисүүсэй шаби болоһон юм.

### Аллилуйя

Аллилуйя

Эртэ урдын еврей хэлэн дээрэ «Бурханиие магтагты» гэһэн удхатай, шангаар үгүүлэгдэдэг үгэ. Энэ үгэ урданай еврейнүүдэй зальбарал болон дуунууд соо оло дахин дайралдадаг байһан юм.

### Амгалан байдалай түлөө үргэл

Амгалан байдалай түлөө үргэл

Энэ үргэл хэхэдээ, зон Бурхантай үнэн сэхэ харилсаагаа тогтоохын болон Тэрээнтэй һайн болоһондоо ба харилсаагаа һэргээһэндээ баясахын түлөө үргэдэг юм. Малай үүсэлэгдэһэнэй удаа тэрэнэй хубинь үргэлэй шэрээ дээрэ шатаагдажа, нүгөө хубинь үргэл хэһэн хүндэ, тэрэнэй гэр бүлэдэ, тиихэдэ санаартадта үгтэдэг бэлэй.

### Анаагшууд

Анаагшууд

Ханаһаанай орон нютагта израильшуудай ерэхын урда тээ тэндэ байгша арадуудай нэгэн мүн. Анаагшууд абарга баатарнуудай үри һадаһад байжа, аргагүй ехэ хүсэтэй, үндэр хүнүүд байһан гэжэ зураглагдана.

### Араам хэлэн

Араам хэлэн

Эртэ урдын еврей, нэгэ тэды хубида араб хэлэнүүдтэ түрэл хэлэн. Христоосой мүндэлһэн үе сагай урда тээхи VI зуун жэлдэ Дүтын Дурна зүгэй бүхы нютагуудта гадаада харилсаан, худалдаа наймаан гол түлэб энэ хэлэн дээрэ ябуулагдадаг байгаа. Хуушан Хэлсээнэй зарим номуудай хубинуудынь араам хэлэн дээрэ бэшээтэй.

### Арбанай нэгэ хуби

Арбанай нэгэ хуби

Ургасын арбанай нэгэ хуби Эзэндэ үргэгдэдэг бэлэй. Бодото байдалаар абажа харабал, энэ хубиие амбаар соо хадагалдаг, санаартанай болон левидүүдэй эдеэ хоолдо шэглүүлдэг бэлэй. Зарим ушарта малые арбанай нэгэ хуби болгон үгэнгүй, энэ малай сэнгээр тэнсүү мүнгэ левидүүдтэ үгэжэ, түлэн абаха ёһотой байгаа. Шэнэ Хэлсээнэй үе сагта фарисейнүүд ургасын арбанай нэгэ хуби тухай ойлгосые үргэдхэжэ, бүхы олзо зөөриин арбанай нэгэ хуби болгон, эдеэ хоолдо амта үгэдэг ногоонһоошье хуби үгтэхэ ёһотой гэжэ хэлэдэг байгаа.

### Арюудхалга

Арюудхалга

Шажанай эгээ шухала ёһололнуудай нэгэн. Хүниие уһанда шунгуулха гээшэ тэрэниие арюудхаха, Бурханда зорюулха гэһэн удхатай мүн. Шэнэ Хэлсээн соо уһаар арюудхалгын хоёр янза тухай хэлэгдэнэ. Нэн түрүүн Арюудхагша Иоанн нүгэлөө сагааруулха, Бурханай хүсэл дүүргэхэ гэһэн хүнүүдые арюудхадаг байгаа. Һүүлээрнь Иисүүс Өөрөө Иордан мүрэн соо Иоаннда арюудхуулаа, тиин Арюун Һүлдэ Бурхан тэнгэриһээ Тэрээндэ буугаа. Энэ сагһаа эхилжэ, Иисүүсэй Бурханай табисуурта боложо алба хэлгэнь эхилээ. Иисүүс Христоосой наһа бараад амидырһанай удаа уһаар арюудхалга гүнзэгы удхатай болоо: хүн урданайнгаа нүгэлтэ ажамидаралһаа арсажа, Христоостой нэгэдэн, шэнэ ажамидаралтай болохоёо амидырна. Шэнэ Хэлсээн соо «Иисүүсэй арюун байһантай адли хэрээһэ зүүлгэ» тухай далда удхатайгаар хэлэгдэхэдээ, Иисүүсэй зоболондо хүнэй хабаатайе, тиихэдэ «Һүлдөөр хэрээһэлгэ» гээшэ Арюун Һүлдын хүн дээрэ буухые хэлэнэ.

### Арюудхалгын ёһолол

Арюудхалгын ёһолол

Бурханда үргэл хэжэ, хэһэн нүгэлэйнгөө түлөө гэмээ наманшалга, бэеэ арюудхалга. Энэ үйлэ хэрэг хадаа Бурхан болон үргэл хэжэ гуйһан хүнэй хоорондохи харилсаа һэргээдэг юм. «Гэмээ сагааруулха» гэжэ ойлгосотой тааруулан хэрэглэгдэдэг еврей үгэ «хушаха» гү, али «хушалта» гэжэ удхатай. Тиихэдэ энэ үгэ үшөө мүнгэ түлэжэ богоолто байдалһаа гү, али баряанһаа хүниие гү, али бүхы арадые сүлөөлхэ гэһэн удхатай. Иисүүс Христоосой Өөрыгөө үргэл болгон наһа бараһан ушар Тэрээндэ аргагүй ехээр һүзэглэһэн хүнүүдые нүгэл болон үхэлэй эрхэ мэдэлһээ сүлөөлһэн байна.

### Арюудхаһан хилээмэн, Үргэлэй хилээмэн

Арюудхаһан хилээмэн, Үргэлэй хилээмэн

Майхан һүмэ (һүүлээрнь Һүмэ) соо тусхай тахил дээрэ табигдадаг дабһагүй арбан хоёр лепёошхо. Еврей хэлэн дээрэ тэдэ лехем паним гү, али лехем хапаним гэжэ нэрэтэй, удхалбал, «Бурханай үмэнэ хилээмэн», юундэб гэхэдэ, нангин Һүмэ соо Бурхан Өөрөө оршодог, тиимэһээ хилээмэн нангин мүн. Тахил дээрээ хилээмэн дүүрэн долоон үдэр байдаг, һүүлээрнь шэнэ арбан хоёр лепёошхоор һэлгэдэг юм. Хилээмэнэй тусхай тахил дээрэһээ абтагдахадань, тэрэниие гансал санаартад эдихэ эрхэтэй байһан юм.

### Арюун Һүлдэ

Арюун Һүлдэ

Руах гэжэ еврей болон пнеума гэжэ грек үгэнүүд «амисхаал, һэбшээн, һүлдэ» гэжэ адли удхатай. Бурханай Һүлдэ гээшэ амидарал үршөөдэг, ами наһа дүнгэдэг, туһалдаг, бүхы юумые бүтээдэг хүсэн гэжэ Хуушан Хэлсээн соо зураглагдана. Тэрээнһээ гадна Һүлдэ гээшэ хүниие ухаатай, талаан бэлигтэй болгодог, Бурханда һүзэглэхыень уряалдаг. Бурханай Һүлдэ хадаа тусхай алба ябуулхыень Израилиин зарга шүүгшэдые, лүндэншэд болон хаашуулые уряалдаг бэлэй. Тиихэдэ энэ Һүлдэ Библи соо Эзэнэй Һүлдэ, Арюун Һүлдэ гэжэ нэрлэгдэнэ. Эсэгэ, Хүбүүндэшье үгтэһэн Бурханай шэнжэнүүд Бурханай Һүлдэдэшье бии. Лукагай дуулгаһан Һайн Мэдээсэл соо хэлэгдэһэнэй ёһоор, Иисүүсэй эхын умай соо ами олоһониинь хүнэй хабаагүй, гансал Арюун Һүлдын оролсоһонһоо болоно. Иисүүсые арюудхалгын ёһололой үедэ Арюун Һүлдэ онсо ондоогоор тэрээн дээрэ буугаа. Тиихэдэ Иисүүсэй үгөө үгэһэнэй ёһоор, Табидахи үдэрэй һайндэрэй үедэ Бурханай Һүлдэ шабинартань бууһан байна. Бурханай Һүлдын хүсөөр хүн гээшэ шэнэ амидаралда һэргэн бодоно, Бурханай үхибүүниинь болоно. Һүлдэ болбол һүзэглэгшэ зоной Һүмэдэ мүргэхын онсо бэлиг тэдээндэ үгэнэ. Һүлдын үрэ дүн гэхэдэ, иимэ: дуран, баяр, энхэ тайбан, тэсэбэри, номгон һайхан сэдьхэл, хайрлаха сэдьхэл, этигэл, номгон абари зан болон бэеэ барилга. Тиихэдэ «Һүлдэ» гэжэ үгэ хүнэй досоохи һүлдэ, сэдьхэлэй шанар тодорхойлно. Энэ үгөөр шажанай һүлдэ амитад нэрлэгдэдэг (жэшээнь, Бурханай Эльгээмэл, ада шүдхэрнүүд). Энэ үгэ далда удхатайгаар хэрэглэгдэхэдээ, мэдэлшэн болон хэлэлгые («лүндэнэй һүлдэ»), хүнэй тэнхээгүй байдалые («үбшэн, хүсэгүйн һүлдэ») нэрлэжэ хэрэглэгдэнэ.

### Аси

Аси

Римэй нэгэ хуби нютаг байһан, мүнөө үеын Бага Азиин (Турциин) газар. Энэ хуби нютагай түб хотонь Ефес (мүнөө сагай үгүүлбэреэр – Эфес) байгаа. Дэлхэйн Ази түби гэжэ нэрэ энэ хуби нютагай нэрэһээ гараһан юм. Гэбэшье эдэ хоёр нэрэ холихо хэрэггүй.

### Ассиири

Ассиири

Мүнөөнэй Ирак гүрэнэй дэбисхэр дээрэ оршодог байһан, Нинэвээ гэжэ түб хототой хүсэ ехэтэ урданай хаанта гүрэн мүн. Христоосой мүндэлхын урда тээхи 722 ондо ассиириинхид Израилиин Хойто хаан түрэ эзэлжэ, олон израильшуудые баряанда абаһан байна. Израильшуудай хэдышье дурагүй байгаа һаань, һүүлээрнь тэдэнэй орон нютаг руу Ассиириин хаанта гүрэнэй ондоо газарнуудһаа зон асарагдажа байрлуулагдаа. Израилиин орон нютагые дайлан эзэлһэнэй удаа ерүүл зон үлэһэн израильшуудтай гэрлэжэ, холилдоһон байна. Ассиириинхид Иудын орон нютагта (Урда хаан түрэдэ) добтолон ороһон байна, зүгөөр илажа шадаагүй. Һүүлдэнь Нинэвээ хото Бурханай хэһээлтэдэ орожо, булимтарагшадаар бута һандаргаагдаһан юм.

### Аха захатан, удамаршад

Аха захатан, удамаршад

Анхандаа аха захатан гэжэ гэр бүлын, обогой, угай эгээ аха зониие нэрлэдэг байгаа. Һүүлээрнь еврей арадай болон зарим бүлгэмэй ударидагшадые удамаршад гээд нэрлэдэг болоо. Зарга хэрэгүүдые шиидхэхэдэнь өөртэнь туһалдаг байхын тула Моисей далан удамаршые томилоо бэлэй. Израильшуудай баряанһаа бусажа ерэһэнэй удаа удамаршадай хуулита зиндаа тусхай удхатай болоо. Мүргэлэй гэрнүүд соо долоон аха захатанай зүблэл байдаг, тэдэ мүргэлэй гэрэй даргада туһалдаг байгаа. Шэнэ Хэлсээн соо хэлэгдэһэнэй ёһоор, христиан удамаршад (пресвитернүүд) һүмэ ударидадаг байһан юм.

### Ахамад санаартан

Ахамад санаартан

Аһарооной угай ахамад гү, али дээдэ санаартан. Һургаалай ёһоор, зарим ёһо гурим гансал тэрэ бүтээдэг байһан юм. Тодорхойлбол, жэлдээ нэгэ дахин Нангинай Нангин руу гансал тэрэ орохо эрхэтэй байгаа. Шэнэ Хэлсээнэй үедэ нүлөө ехэтэй иудей бүлэг санаартад ахамад санаартад гэжэ нэрэтэй һэн.

### Аһароон

Аһароон

Моисейн аха, Левиин обогой хүн байгаа. Бурхан Моисейгээр дамжуулан, израильшуудта Һургаал үршөөхэдөө, Аһароониие түрүүшын санаартанаар томилһон байна. Бурхан хадаа санаартадай уялгануудые Өөрөө тодорхойлжо, гансал Аһарооной уг удам тэдэниие дүүргэжэ байха ёһотой гэжэ зарлигтаа һэн. «Мэлхицээдэгэй хэргэмээр» Иисүүс Христоосой ахамад санаартан байхань Аһарооной ахамад санаартан байһанһаа үлүү түгэс гэжэ Шэнэ Хэлсээн соо онсологдонхой.

### Ашэраа

Ашэраа

Баян ургасын һүлдэ, Ханаһаанай бурхан. Эртэ урдын сагта Дүтын Дурна зүгтэ Ашэраада һүгэдэдэг газарнуудаар энэ бурханай дүрсэ һиилэһэн модон бахананууд һуулгаатай байгаа. Ашэраа хадаа Илүү гү, али Баалай (гол бурханай) һамган ба «бүхы бурхадай эхэ» гээд зарим домогуудта зураглагдана. Финикиин Тиир ба Сидоон гэжэ түб хотонуудта тэрэ гол бурхан гээд тоологдодог бэлэй.

### Баал

Баал

Израильшуудай Палестина руу ерэхэһээ урид тэндэ ажаһуугша ханаһаан арад энэ бурханда шүтэдэг байһан юм. Энэ үгын анхан удха – «ноён, эзэн».

Энэ орон нютагта үлэһэн нютагай зоной үгэдэ орожо, израильшууд Баалда шүтэхэ гэжэ оло дахин һэдээ бэлэй. Тиимэ юумэнэй болоходонь, Бурханай урдаһаа эгээ шанга гэмтэ хэрэг хэгдэбэ гэжэ тоологдодог байгаа.

### Баал-Зэбүүн, Бээлзэбүүл

Баал-Зэбүүн, Бээлзэбүүл

Шолмосой, Бурханда эсэргүүсэгшын, ада шүдхэрнүүдэй ударидагшын нэгэ нэрэ. Эртэ урдын шажантай Ханаһаан арадуудай мүргэдэг байһан Баал бурхантай энэ нэрэ холбоотой байжа магад.

### Бага һамган

Бага һамган

Эрэ хүнэй дэрэ хубаалдахын тула гэртээ оруулһан эхэнэр. Тэрэ эхэнэр өөрын эрхэтэй байгаа. Зиндаагаараа тэрэ шэбэгшэ эхэнэрһээ дээрэ, харин һамганһаань доогуур бэлэй.

### Болтогой

Болтогой

Хуушан еврей хэлэн дээрэ «амен» гэжэ үгэ «үнэхөөр», «үнэн», «болтогой» гэһэн удхатай. Гол түлэб зальбаралай түгэсхэлдэ хэрэглэгдэдэг юм. Энэ үгын һуури «һэжэглэлтэгүй» гэһэн еврей үгын удхатай. «Амен» гэжэ үгөөр шажанай номнол гү, али зальбаралые эхилжэ гү, али түгэсэжэ болохо. Хүнэй зальбархада, «амен» гэжэ харюусаһан хүн хэлэгшын бүхы үгэнүүдые дэмжэнэб гэжэ мэдүүлнэ юм.

### Буруу номнолтон

Буруу номнолтон

Эртэ урдын израильшууд бусад арадые буруу номнолтон гэхэ гү, али эртэ урдын шажантай зон гэжэ нэрлэдэг байгаа. Юундэб гэхэдэ, гансал еврейнүүд нэгэ Бурханда мүргэдэг, зүгөөр бусад арад олон бурхадые шүтэдэг бэлэй. Тиимэһээ эдэ буруу номнолтон үнэн сэхэ Бурханай болон Тэрэнэй шэлэһэн Израилиин арадай дайсад болоно гэжэ тэдэ тоолодог байгаа.

### Бурхан

Бурхан

Энэ дэлхэйн нэгэдэмэл, буянта, Түгэс Хүсэтэ Бүтээгшэ болон энэ дэлхэйн Эзэн мүн. Хэндэшье, юундэшье диилдэхэгүй, Өөрынгөө буянтай ба сүлөөтэй хүсэлөө бэелүүлэн, Бурхан энэ дэлхэй дээрэ үдэр бүри үйлэ хэрэгүүдээ ябуулна. Бурханһаа ходо хүртэжэ байдаг буян хэшэгэйнгээ түлөө хүн гээшэ Өөртэнь дуратай болон шүтэжэ байхыень Тэрэ хүлеэнэ.

### Бурханай алдар

Бурханай алдар

Эдэ үгэнүүд Бурханай нэрэ соло болон Бурханһаа ошотоһон ялагар туяа тодорхойлно. Библи соо Бурханай алдар гээшэ Бурханда мүргэдэг газар дүүргэдэг, хүнэй хаража шадахагүй үүлэн гү, али яларһан туяа юм гээд харуулагдана. Иисүүс Христоосой ажамидаралда Бурханай алдар онсо нүлөөтэй: Иисүүсэй мүндэлһэн ушарта, Тэрэнэй хэһэн гайхамшаг хэрэгүүдтэ, хэрээһэн дээрэ Тэрэнэй наһа баралга болон амидыралгада.

### Бурханай хүбүүн

Бурханай хүбүүн

Хуушан Хэлсээн соо зарим ушарнуудта Бурханай бии болгоһон, Тэрээндэ мэдэлтэй амитад (Эльгээмэлнүүд, һүлдэ) «Бурханай хүбүүд» гэжэ нэрэтэй. Тэрээнһээ гадна Израилиин арад, зарим хаашуулынь Бурханай хүбүүд гэжэ нэрэтэй. Зүгөөр Шэнэ Хэлсээнэй зохёолшод Иисүүс Христоосые Бурханай хүбүүн гэнэ. Энэ хадаа Тэрэнэй Бурханай табисууртын зиндаатай, тиихэдэ үшөө Тэрэнэй Бурхан Эсэгэһээ мүндэлһыень болон Тэрээнтэй холбоотой байһыень элирхэйлнэ. Христоосто һүзэглэдэг хүнүүд Тэрэнэй Бурхан Эсэгын хүбүүн байһандань хабаатай болоно, тиин Бурханай үхибүүд болоно.

### Бурханай һүмэ, Һүмэ

Бурханай һүмэ, Һүмэ

Бурханда гү, али бурхадта мүргэдэг газар. Һүмэ соо зоной зальбаран мүргэдэг Бурхан тусхай аргаар тэндэ байрладаг гэжэ тоологдодог байгаа. Энэ ушарһаа һүмэ хадаа ямар нэгэ тусгаар Бурханай «гэр» гээд һанагдамаар. Библи соо «һүмэ» гэжэ үгэ хадаа Соломоон хаанай үе сагһаа эхилэн Израилиин арад түмэнэй Бурханда мүргэдэг түб болоһон Иерусалимай Һүмые тодорхойлно. Энэ толи соо «Һүмэ» гэжэ томо үзэгөөр эхилэн бэшэгдээтэй үгэ Иерусалимдахи һүмые тодорхойлно. Моисейн үе сагһаа эхилээд израильшуудай урдань Бурхандаа шүтэн мүргэдэг Майхан һүмын орондо Соломоон хаан Иерусалимда түрүүшын Һүмэ бариһан гээшэ. Христоосой мүндэлхын урда тээхи 586 ондо Соломооной Һүмые Вавилооной сэрэг һандаргажа, бүхы сэнтэй зүйлыень Вавилоон руу абаашаһан байна. Израилиин арадай Вавилооной баряанда байхада, Эзэкээл лүндэншэн Бурханһаа үзэгдэл абажа, тэрээн соогоо шэнэ Һүмэ хараа. Вавилооной баряанһаа зарим еврейнүүдэй мултаржа бусахадань, Христоосой мүндэлхын урда тээхи 520–515 онуудта Һүмэ шэнээр баригдаа бэлэй. Һүмэ шэнээр барилга Хаггай болон Захарияа лүндэншэдэй дэмжэлгэ доро ябуулагдаа. Шэнээр баригдаһан Һүмэ Христоосой мүндэлхын урдахи II зуун жэлдэ грегүүдээр бузарлагдаа һэн, гэбэшье еврейнүүд һүүлдэнь тэрэнээ һөөргэнь бусаажа абаад, шэнээр арюудхаһан байна. Һүүлээрнь Агууехэ Ирод (тэрэ Христоосой мүндэлхын урдахи 40 онһоо 4 он болотор засаг түрэ зонхилоо) Һүмые ондоо болгон, үргэдхэһэн байна. Һүмэ хадаа Израилиин бүхы ажабайдалай түб байгаа: гансал эндэ үргэл хэжэ болохо, эндэ шажанай шухала һайндэрнүүдые – Паасхын, Табин үдэрэй, Майхангуудай һайндэр – тэмдэглэхэеэ бүхы нютагуудһаа, тиихэдэ хари гүрэнүүдһээшье иудейнүүд ерэдэг һэн. Һүмын гол таһалга Нангинай Нангин гэжэ нэрэтэй, тэндэ Хэлсээнэй ханза байдаг байгаа. Тэрээн руу жэлдээ нэгэ дахин тусхай мүргэл хэхэеэ гансал ахамад санаартан орохо эрхэтэй һэн. Энэ таһалга нангин һүмэһөө томо хүшэгөөр амяарлагданхай байгаа. Тэрээн руу юрын зон орохо эрхэгүй һэн, тэдэ Һүмын газаа Бурханда мүргэдэг байгаа. Һүмын газаа байдаг галерейнүүд соо элдэб ажал хэдэг олон зон суглардаг һэн. Христоосой мүндэлһэнэй удаадахи 70 ондо Һүмэ Римэй сэрэгээр дууһан һандаргагдаад, тэрэ сагһаа хойшо һэргээн баригдаагүй. Иисүүс энээниие уридшалан мэдэжэ, зондо хэлэһэн гэхэ.

### Буян хэшэг

Буян хэшэг

Шэнэ Хэлсээн соохи шажанай сурталай гол ойлгосонуудай нэгэн. Ямар нэгэн хүндэ габьяагайнь түлөө Бурханай үршөөһэн бэшэ, харин Өөрын дураар үгэһэн буянта бэлэг гэһэн удхатай үгэ мүн. Энэ байдал буян хэшэгые Һургаалһаа илгана. Һургаал Бурхан болон хүнэй, зоной хоорондохи харилсаа гуримшуулна, үнэн зүб заршамаар хүн бүхэн юу үйлэдөөб, тэрээнээл абадаг. Нэгэ гү, али бүлэг зоной ажабайдалда болоһон олон ондоо ушар хэрэгүүдтэ буян хэшэг гэжэ ойлгосо хэрэглэмээр; дээдын буян хэшэг гээшэ Христоосто үнэн сэхээр шүтэһэн һүзэглэгшэдтэ үгтэһэн Бурхантай хамта мүнхэ ажамидарал мүн.

### Бүреэнүүдэй һайндэр

Бүреэнүүдэй һайндэр

Еврей литын долоодохи тишри һарын (ондоогоор ефаним нэрэтэй) түрүүшын үдэр тэмдэглэгдэдэг байгаа. Һайндэр намарай эхиндэ тудадаг. Энэ үдэр израильшууд өөрынгөө ажал хэрэгүүдһээ амардаг. Нангин суглаанууд болодог, тэндэ бүреэнүүдые үлеэдэг, үргэгдэхэ ёһотой үргэл үргэгдэдэг юм.

### Бэлгэ отололгын ёһолол

Бэлгэ отололгын ёһолол

Эрэ зоной, хүбүүдэй бэлгэ отололго. Бурханай Абраһаамда үгэһэн захяагаар еврей хүбүүн бүхэн түрэһэнэйнгөө удаа наймадахи үдэртэ бэлгэеэ отолуулдаг заншалтай һэн. Иисүүсэй үедэ тэрэл үдэртэнь үхибүүндэ нэрэ үгтэнэ. Бэлгэ отололго хадаа хүн өөрынгөө гэр бүлэтэй Бурханай арадай нэгэ хубинь болобо, Бурханай Һургаалай ёһоор ябадаг байха гэһэн Бурхан болон Абраһаамай үри һадаһадай хоорондохи Хэлсээнэй тэмдэг мүн. Бэлгэ отололго гээшэ Израилиин арадта хабаатай байһанай тэмдэг, еврейнүүд ехэнхидээ «отолуулагдаһан» гэгдэдэг, харин эртэ урдын шажантай, нэгэдэмэл Бурхангүй бусад арад – «отолуулагдаагүй» гэгдэдэг байһан юм.

### Бэлгэеэ отолуулаагүй хүн

Бэлгэеэ отолуулаагүй хүн

Энэ ойлгосо Библи соо хэрэглэгдэхэдээ, эртэ урдын шажантай арадта, жэшээлбэл, хүбүүдэйнь болон эрэшүүлэйнь бэлгэ отолхо ёһо гуримгүй байһан пилиштүүдтэ хабаатайгаар хэлэгдэдэг. Тиихэдэ энэ үгэ «отолуулаагүй зүрхэн», «отолуулаагүй шэхэн» г. м. үгэнүүдтэй хамта хэрэглэгдэхэдээ, Бурханда һүзэггүй хүнүүдые тодорхойлно.

### Бэһээр-Шээбэ, худаг

Бэһээр-Шээбэ, худаг

Борооной болон хүрьһэн дорохи уһа суглуулдаг томо худаг гү, али һаба, уһа нөөсэлдэг газар. Худаг барихын тула газарта томо, гүнзэгы нүхэ малтаад, тэрэнээ шулуугаар тойруулжа табидаг, хабсагайн шулуу сабшажа, тэрээн соо һаба хэдэг байгаа. Тэрэ һабын амһарта уйтанаар хээд, хабхагаар хаадаг һэн. Гүнзэгы бэшэ худаг сооһоо уһа домбоор, харин гүнзэгы худагһаа уһа һабаар дээшэнь гаргадаг байһан юм. Худаг руу муухай юумэнэй, амитадай орохогүйн тула тэрээниие хабтагай шулуугаар хаадаг, уйтахан нүхэ орхидог байһан (тэрэ нүхэн баһа шулуугаар хаагдадаг байгаа). Борооной уһа суглуулдаг худагай уһан газарай хүрьһэн дорохи уһанда орходоо муу шанартай байгаа.

### Вавилоон

Вавилоон

Дүтын Дурна зүгэй эгээ томо хото, урданай угаа хүсэ ехэтэ хаанта гүрэнэй түб байгаа. Тэрэ хоёр томо мүрэнэй хоорондохи нюруу газарта, мүнөө үеын урда Ирагай дэбисхэр дээрэ байһан юм. Вавилоон хотодо олон ондоо бурхадта һүгэдэдэг бэлэй. Христоосой мүндэлхэһөө урда тээхи 586-дахи ондо вавилонойхид Иудын (Урда) хаан түрэдэ дайгаар орожо диилээд, Иерусалим хото ба Эзэнэй нангин Һүмэ һандаргаад, Вавилооной хаан түрэдэ байдаг болгохоор олон иудейнүүдые баряандаа абаһан байна. Шэнэ Хэлсээнэй үе сагта Вавилоон хото һандаргагданхай байгаа. «Вавилоон» гэжэ үгэ шолмосой хаанта засаг гэһэн удхатай. Эртэ урдын олон шажангуудай, мүн элдэб һальхай ябадалай түб болоһон, Иерусалимые дайгаар эзэлһэн, шэнэ асари томо хаанта гүрэнэй түб хото Римые тэрээнтэй адлидхадаг гэжэ таамагламаар.

### Гал тама

Гал тама

Геенна гэжэ грек үгэ ге-хинном – Һинноомой хүнды гэжэ еврей үгэһөө гарбалтай, хүнды, набтар, нюруу газар гэһэн удхатай. Энэ газар Иерусалимһаа зүүн-урда зүгтэ оршодог. Урдандаа тэндэ Баалда болон Моолохто үргэл хэгдэдэг, заримдаа хүниие алан үргэдэг байһан юм. Иудын хаан Һошээ эдэ үргэлнүүдые хоридог, гэбэшье эртэ урдын шажанай ёһололнууд дахин һэргэдэг бэлэй. Дайсад Иерусалимай зониие энэ хүнды соо алаад, хүдөөлүүлэнгүй үлөөхэ гэжэ Ерэмияа лүндэншэ урид мэдэжэ хэлэһэн байна. Үнэн шударга зоной хараһаар байтар нүгэлтэнэй хэһээгдэхэ газар тухай Исай лүндэншэ хэлэхэдээ, энэ хүнды тухай хэлэһэн байжа болоо. Тэрэ хүнды нүгэлшэдые үрэбхихэ гал болон хорхойгоор дүүрэн байха. Тиимэһээ нүгэлтэниие хэһээхэ зорилготой, унтардаггүй галтай тусхай газар гэжэ энэ гал тамые тоолодог болоо, иимэл удхатайгаар энэ үгэ Шэнэ Хэлсээн соо хэрэглэгдэнэ. Эсэсэй эсэстэ бүгэдын амидырһанай ба Зарга шүүбэриин һүүлээр нүгэлтэй зон гал тама руу хаягдаха мүн.

### Галаад

Галаад

Махиирай хүбүүн, Мэнашшээгэй аша. Тэрээнһээ гадна Мэнашшээгэй, Гаад, Рэүбээн обогуудай эзэлдэг байһан Иорданһаа зүүлжээ хадата газар Галаад гэжэ нэрэтэй байгаа. Энэ газар хадаа Израилиин газар дайдын нэгэ хуби байһан юм.

### Галилей

Галилей

Гэм хэһэн зоной хорохо Кээдэш гэжэ хотые тойроод байгааша орон нютаг, Израилиин хойто зүгтэ оршодог, Иссахаар, Напталии, Зэбүлүүн болон Ашээр обогуудай угай газар. Вавилооной баряанай үе сагта тэндэ үлэгшэ еврейнүүд ондоо шажантай ерүүл зонтой, удаань араам, финики, грек ерүүл хүнүүдтэй холилдоо, тиимэһээ энэ нютагые буруу номнолтоной нютаг гэжэ тоолодог байгаа. Иисүүс Христоос газар дэлхэй дээрэхи амидаралайнгаа ехэнхи сагта Галилейдэ ажаһуужа, зониие һургажа, ехэ ном дэлгэрүүлжэ байһан гээшэ.

### Гуулин далай

Гуулин далай

Һүмын хашаа соо табяатай, уһатай, гуулин томо һаба тиимэ нэрэтэй байһан юм. Санаартан тэрээн соо гар, хүлөө угаадаг бэлэй.

### Гүгэл

Гүгэл

Хомор ургамалай хатаагдаһан дабирхай, тэрээниие галдахада хоншуу утаан гарадаг. Гүгэл ехэ үнэтэй байһан юм. Гүгэлэй, занданай дабирхай урдань Майхан һүмэ соо, һүүлээрнь Иерусалимай Һүмэ соо бадаржа байдаг бэлэй. Энэ хадаа үргэлэй нэгэ янза гэжэ тоологдодог байһан байгаа. Санзайнуудай ондоо нэрэнь фимиам болоно.

### Гэгээрүүлһэн гэршэлгэ, Гэршэлгэ

Гэгээрүүлһэн гэршэлгэ, Гэршэлгэ

Бурхан Өөрынгөө хүсэл олон ондоо аргаар элирхэйлнэ, харуулна, дуулгана: тэнгэриин аянга дуугаар, мэдээ асарагшадаар, лүндэншэдөөр, хии үзэгдэлөөр, Нангин Бэшэгээр. Ииигэжэ Бурханай Өөрынгөө хүсэл нээһэн, харуулһан, дуулгаһан энэ бүхы арга Гэршэлгэ гэжэ нэрэтэй.

### Гэм зэм хүлисэлгын үргэл

Гэм зэм хүлисэлгын үргэл

Бурханай гү, али ондоо хүнэй урдаһаа нүгэл хэһэн хүнэй гэм зэмыень хүлисэлгын, сагааруулхын тула хэгдэдэг үргэл мүн.

### Давид

Давид

Иудын Вифлеем хотодо түрэһэн малшан, Бурханай шэлэһэн, Саулай удаа Израилиин хоёрдохи хаан, Израилиин эгээ мэдээжэ хаан мүн. Тэрэ Христоосой мүндэлхэһөө урда тээхи 1000 он багаар хаан шэрээдэ залараа, Израилиие асари томо гүрэн, Иерусалим хотые гүрэнэй түб болгоо. Давид шадамар сэрэгшэн, тиихэдэ агуу шүлэгшэн байһан, Бурханда зорюулһан дуунуудай – Хуушан Хэлсээндэхи Псаалмануудай ном зохёогшодой нэгэн юм. Давид Бурханда үнэнхэ зүрхэнһөө алба хээ, энээнииень Бурхан сэгнэжэ, шагнал болгон, гансал Давидай үри һадаһад Израилиин хаан шэрээдэ уг залгамжалан һууха гэжэ үгөө үгэһэн байна. Давидай һүүлээр хаан шэрээндэ Соломоон хүбүүниинь залараа бэлэй. Бүхы оршолон дэлхэйе үнэн сэхээр ударидаха Бурханай табисуурта (грек хэлэн дээрэ «Христоос») Давидай угһаа гараха гэжэ Израилиин лүндэншэд уридшалан хэлэһэн байдаг. Тиимэһээ Иисүүсые Давидай Хүбүүн (Үри) гэжэ нэрлэдэг.

### Давидай уг удам, Давидай үри һадаһан

Давидай уг удам, Давидай үри һадаһан

Иудейнүүд Бурханай табисуурта Давидай үри һадаһан байха ёһотой гэжэ үнэншэдэг байһанһаа Бурханай табисууртые (Христоосые) Давидай хүбүүн гэжэ нэрлэдэг байһан юм.

### Давидай хото

Давидай хото

Эртэ урдын Иерусалимай нэгэ хуби. Анхандаа энэ нютагта иевүүс арад ажаһуугаа, Давид хаан тэдэниие диилээд, энэ нютагта Сион хадын ташаланда хэрэм бариһан юм. Лукагай дуулгаһан Һайн Мэдээсэл соо Давидай түрэһэн Вифлеем хото Давидай хото гэжэ нэрлэгдэнэ.

### Дайшалхы тэргэ, морин тэргэ

Дайшалхы тэргэ, морин тэргэ

Мориндо хүллөөтэй хоёр мөөртэй тэргэ. Хүниие зөөхэдэ, мүн байлдаануудта хэрэглэдэг байгаа. Римэй хаанта засагта хото болон холын хүдөө газар холбодог һайн харгынуудай бии болоходо иимэ зөөхэ тэргэнүүд үргэнөөр хэрэглэгдэдэг болоо бэлэй. Зониие болон ашаа зөөхэ хүндэ тэргэнүүдшье бии һэн. Тэдэ ябахадаа удаан бэлэй. Тэдээнһээ түргэн хоёр мөөртэй тэргэнүүд гансал хүнүүдые зөөдэг байгаа. Тиихэдэ шуудан (почто) зөөдэг тусхай тэргэнүүд бии бэлэй.

### Дүлгэ тэмдэг

Дүлгэ тэмдэг

Алибаа юумэ гэршэлхын, этигэл бэхижүүлхын, ерээдүйе мэдүүлхын тула Бурхан ямар нэгэ үйлэ, зүйл харуулдаг гэхэ гү, али тэмдэг үгэдэг бэлэй. Бурхан Иисүүс Христоосоор олон һүлдэ тэмдэг харуулһан байна.

### Ева

Ева

Түрүүшын эхэнэр, Адаамай һамган. Еврей хэлэн дээрэ тэрэнэй нэрэ Хавва, удхань болбол амидарал. Адаам ба Евын Бурханай сэсэрлиг соо ажаһууха үедэ могой Евые идхажа, Бурханай Һургаал эбдүүлнэ. Удаань Ева Адаамыешье нүгэлдэ оруулна. Энээнэй түлөө тэдэ сэсэрлигһээ үлдүүлээ. Тэдэнэй хүбүүд гэбэл, Хаяан, Абээл, Шээт, мүн бусад нэрлэгдээгүй үхибүүд бэлэй.

### Египет

Египет

Палестинын баруун-урда талада оршодог гүрэн. Тэндэ урда сагта еврейнүүд дүрбэн зуун жэлэй туршада ажамидараа, египетшүүдтэ ехээр хашуулагдажа эхилхэдэнь, Бурхан тэдэниие сүлөөдэ гаргаһан байна («Египедһээ гаралга» гэжэ ном хара).

### Захяа заабари мэдэдэг хүн

Захяа заабари мэдэдэг хүн

Моисейгээр дамжуулан үгтэһэн Һургаалые ехэ һайнаар мэдэхэ хүн. Тэрэ Һургаал буулган бэшэдэг, тэрээниие үзэдэг, тайлбарилдаг ба ажабайдалда хэрэглэхыень заадаг, тиихэдэ Һургаал сахиха тухай арад зониие хододоо һэргылдэг бэлэй. Тиимэ хүнүүд иудей арад зон соо аргагүй хүндэтэй болон ехэ эрхэ засагтай байгаа. Тиибэшье тэдэнэй зохёоһон гуримууд болон тэдэниие сахиха журам үнэн дээрээ юрын иудейнүүдтэ хүндын хүндэ дарлалта болоһон байна. Иимэл хуули ном соо бэшэн зохёожо, тэрээнээл һайн мэдэдэг хүнүүдэй ябадал Иисүүс элирүүлэн харуулаа юм.

### Зүблэл

Зүблэл

Римэй засагай байха үедэ иудей арадай дээдын шажанай болон зарга шүүбэриин эрхэтэд байһан юм. Иерусалимай агууехэ Зүблэл далан нэгэн гэшүүнтэй байгаа: санаартад, хуулишад, фарисейнүүд болон ондоо үндэр тушаалтад. Энэ зүблэл иудей арадые римшүүдэй урда түлөөлдэг, тиихэдэ дээдэ зарга шүүбэриин үүргэ дүүргэдэг байһан юм. Шэнэ Хэлсээнэй үедэ зүблэлэй шухала тогтоолнууд Римэй засагаар баталагдадаг һэн. 23 гэшүүнтэй багашье зүблэлнүүд байһан юм. Иимэ зүблэлнүүд Иудын бүхы хотонуудта байжа, нютагай шажанай гү, али зарга шүүбэриин захиргаан байһан гээшэ.

### Иерусалим

Иерусалим

Эртэ урда сагта иевүүсшүүдэй хото Иевүүс гээд мэдээжэ бэлэй. Давид болон Соломооной засаг бариха үедэ Израилиин түб хото болоо. Энэ хото Иудын хадануудай ташалангуудта, Дабһата далайн баруун эрьеһээ 25 км зайтай газарта оршодог. Соломооной наһа бараһанай удаа тэрэ Урда хаан түрын – Иудын түб хото болоо. Христоосой мүндэлһэнэй урда тээхи 586 ондо тэрэ вавилооншуудаар дууһан һандаргагдаа. Христоосой мүндэлһэнэй урда тээхи 538 онһоо эхилэн, 445 он болотор тэрэ һэргээн бодхоогдоо. Христоосой мүндэлһэнһөө урда тээхи 332 оной һүүлээр тэрэ ёһотой грек хото болоһон, Христоосой мүндэлһэнһөө урда тээхи 63 ондо Римэй сэрэгтэ эзэлэгдэһэн байна. Иисүүс Христоос Иерусалимай һандаргагдаха тухай уридшалан хэлээ, юундэб гэхэдэ, ажаһуугшадынь Тэрэниие Бурханай табисуурта гэжэ тоогоогүй. Христоосой мүндэлһэнэй удаадахи 70 ондо иудейнүүдэй Римтэй дайлалдахада, хото дахин дууһан һандаргагдаһан, һүүлээрнь һэргээн бодхоогдоһон байна. Иоаннай бэшэһэн гэршэлгэ гэжэ ном соо ерээдүйн Тэнгэриин Иерусалим тухай – Бурханһаа эхилэн, газар тээшэ бууһан хото тухай хэлэгдэнэ. Тэрэ хото дотор Бурханай арад Бурхантай хамта хэтэ мүнхэ ажамидарха юм.

### Израилиин арбан хоёр обог

Израилиин арбан хоёр обог

Яковай (һүүлээрнь тэрэ Израиль гэжэ нэрэтэй болоо бэлэй) хүбүүд, 12 обогой эхи табигшад гэбэл, – Рэүбээн, Шимоон, Леви, Иуда, Зэбүлүүн, Иссахар, Даан, Гаад, Ашээр, Напталии, үшөө тиихэдэ Эпрааим ба Мэнашшээ. Эпрааим Мэнашшээ хоёр Яковай эгээ дуратай Иосиф хүбүүнэйнь хүбүүд байһан юм. Обог бүхэн хэдэн уг ба бүлэнүүдтэ хубаардаг байгаа. Христоосой мүндэлхэһөө урда тээхи 722 ондо Израилиин хаан түрые Ассиириин, Христоосой мүндэлхэһөө урда тээхи 586 ондо Иудын хаан түрые Вавилооной бута сохиһоной удаа ехэнхи обогууд үгы болоһон байна, зүгөөр ерээдүйдэ Израилиин бүхы арад һэргэн, анхан байһан хэмдээ орохо гэжэ лүндэншэд хэлэһэн байдаг. Сагай эсэстэ Израилиин арбан хоёр обогые зарга шүүбэридэ оруулхат гэжэ Иисүүс Христоос Өөрынгөө шабинарта үгөө үгэһэн байна. Шэнэ Иерусалимай хаалтанууд дээрэ Израилиин арбан хоёр обогой нэрэнүүд бэшэгдэхэ, хотын бартаанууд тэдэнэй нэрээр нэрлэгдэхэ юм.

### Израиль

Израиль

«Израиль» гэжэ нэрэ Бурхан Яковта, тэрэнэй Өөртэйнь Пэнүһээлдэ тэмсэжэ байхадань үгэһэн байна. Арбан хоёр обог болохо Яковай үри һадаһад Хуушан Хэлсээн соо Израилиин арад гэжэ нэрэтэй. Соломоон хаанай нүгшэһэнэй удаа хойно байдаг арбан обог урда зүгтэ байһан Иуда болон Бэньямиинэй обогуудһаа таһаржа, Хойто хаанта засаг гэжэ нэрэтэй хаан түрэ бии болгоһон юм. Хойто хаан түрэ өөрын хаашуултай байһан, һүүлээрнь Самари гэжэ түб хототой болоһон байгаа. Хуушан Хэлсээнэй зарим хубинуудта «Израиль» гэжэ үгэ гансал хойто обогуудтай, Хойто хаан түрэтэй холбоотой байдаг. Шэнэ Хэлсээн соо «Израиль» гэжэ үгые гол түлэб Израилиин арадта, тиихэдэ Израилиин газар дайда, Палестинада хабаатайгаар ойлгодог юм.

### Иисүүс Христоос

Иисүүс Христоос

Еврей хэлэнһээ оршуулхада машиах, тиихэдэ эртэ урдын грек хэлэн дээрэ «христоос», «юрөөлэй тоһо түрхюулһэн, юрөөгшэ» гэһэн удхатай. Эртэ урдын Израильда Бурханай алба хаахыень шэлэһэн санаартадые, лүндэншэдые, хаашуулые алба хэхыень толгойдонь оливын тоһо түрхидэг байгаа. Бурхан израильшуудта Бурханай табисууртые – Израилиин арадые абарха, газар дээрэхи бүхы арадуудые зонхилхо Хааниие эльгээхэб гэжэ лүндэншэдөөр үгөө үгэһэн байна. Иисүүсэй үе сагта ерэхэ гэжэ найдуулагдаһан Бурханай табисууртын ерэхые иудейнүүд ехэ хүлеэһэн байна. Тэрэ хариин газарай булимтарагшадһаа – римшүүдһээ тэдэниие сүлөөлхэ, тиин Израилиин нэрэ соло һэргээхэ гэжэ тэдэ найдаа. Сүлөөлэгшэ, Бурханай табисуурта, Иисүүс Христоос энээнһээ гадна үшөө ехэ юумэ хээ. Тэрэ бүхы хүн зониие үхэлэй болон нүгэлэй баряанһаа сүлөөлөө, Тэрээгээр Бурхан хүнүүдтэй шэнэ, мүнхэ хэлсээ баталаа.

### Инжир, боди модон

Инжир, боди модон

Палестинада элбэгээр ургадаг, жэмэстэй һаглагар модон. Тэрэнэй жэмэс (инжир) аргагүй амтатай, эдеэтэй, тиимэһээ тэрэ модон амгалан болон баян ажамидаралай һүлдэ тэмдэг болодог байгаа. Мүн энэ модон Израилиин арадай һүлдэ тэмдэг байһан юм.

### Иордан

Иордан

Хэннээрэдэй нуур болон Дабһата далай холбоһон мүрэн. Тэрэ Палестинын зүүн зүгэй хилээр урдадаг байгаа. Ханаһаан орохынгоо урда тээ израильшууд энэ голые гаталһан байна. Шэнэ Хэлсээн соо Арюудхагша Иоанн тэрээндэ ерэһэн зониие, тиихэдэ Иисүүс Христоосые Иорданда арюудхаһан бэлэй.

### Ирод Агрииппа I

Ирод Агрииппа I

Агууехэ Иродой аша, Христоосой мүндэлһэнэй удаадахи 41-44 онуудта Палестиные зонхилон һуугаа, христиан шажантаниие шэрүүнээр мүрдэдэг байгаа.

### Ирод Агрииппа II

Ирод Агрииппа II

Ирод Агрииппа I гэжэ хүнэй хүбүүн, тэрэнэй урда Христоосой шаби Павел үгэ хэлэһэн бэлэй. Христоосой мүндэл һэнэй хойно 70 он хүрэтэр Палестинын элдэб хуби нютагуудые зонхилон байгаа, удаань Рим руу ошоо һэн.

### Ирод Антипа

Ирод Антипа

Агууехэ Ирод хаанай хүбүүн. Христоосой мүндэлхын урда тээхи 4-дэхи онһоо эхилэн, Христоосой мүндэлһэнэй удаадахи 39-дэхи он хүрэтэр Галилейн орон нютагые зонхилһон юм. Хуули бусаар гэрлэһэнэйнь түлөө тэрэниие Иоанн Арюудхагша гэмнэһэн, тиихэдэнь Ирод Антипа Иоанн Арюудхагшые усадхаха тухай захиралта үгөө бэлэй. Понтий Пилат Иисүүс Христоосые шүүхэ үедээ Иисүүсые үнинэй хараха гэһэн, гайхамшагта үйлэ хэрэгүүдэйнь гэршэ болохоёо һанаһан Ирод Антипада тэрэниие эльгээгээ, харин Иисүүс тэрээнтэй хөөрэлдэхэеэ арсаа, тиихэдэнь Ирод Антипа тэрэниие доромжолоод, һөөргэнь эльгээгээ һэн.

### Ирод Архелай

Ирод Архелай

Агууехэ Иродой ууган хүбүүн. Тэрээндэ эсэгэнь хан түрэ дамжуулхаб гэжэ найдуулһан юм, гэбэшье эсэгынь наһа барахада, Римэй император Август Архелайе хаан болгохоёо арсажа, «арадай удамарша» гэжэ нэрэ зэргэ олгуулһан, Самаари, Иудын хан түрэ ба Идумей нютаг үгэһэн байна. Ирод Архелай хадаа иудейнүүдые болон самарянуудые угаа хэрзэгыгээр даран зонхилоо.

### Иуда

Иуда

1. Яковай 12 хүбүүдэй нэгэн ба Иудын обогой эхи заха табигша. Тэрэнэй уг изагууртан иудейнүүд гэжэ нэрэтэй болоо. Израилиин агууехэ хаан Давид болон тэрэнэй хүбүүн Соломоон Иудын обогой бэлэй. Соломоон хаанай наһа бараһанай удаа хойто зүгтэхи обогуудай урда зүгэй (Иуда болон Бэньямиинэй) обогуудһаа таһараад байхада, тэрэ хоёр обог Урда хаан түрэ – Иудын хан түрэ бии болгоһон юм. Урда хаан түрэдэ Давидай үри һадаһад болохо хаашуул байһан, харин түб хотонь анханайхяараал Иерусалим бэлэй. Шэнэ Хэлсээнэй үе сагта «иудейнүүд» гэһэн үгөөр бүхы еврейнүүдые нэрлэдэг болоо. Иисүүс Христоосшье Иудын обогой байгаа. Тэрэ Давид хаандал адли Иудын Вифлеем хотодо түрэһэн байна.

2. Библи уншахада, олон ондоо зон Иуда гэжэ нэрэтэй байгаа гэжэ ойлгонобди. Тодорхойлбол, Иуда Искариот – Христоосто урбаһан шабинь.

### Иудейнүүд, еврейнүүд

Иудейнүүд, еврейнүүд

Иудей. Энэ үгэ Яковай хүбүүн Иудын обогто хабаатай хүнүүдэй нэрэ мүн. Христоосой мүндэлхэһөө урда тээхи 586 ондо Урда хаан түрэ Иуда Вавилоондо эзэлэгдээд, арад зониинь баряанда абтаа. Баряанда байһан үедэ, мүн һүүлээрнь «иудей» гэжэ үгөөр Иудын хаан түрын арадые болон Израилиин ямаршье обогой хүнүүдые нэрлэдэг болоо. Шэнэ Хэлсээнэй үе сагта «иудейнүүд» гэһэн үгөөр бүхы еврейнүүдые нэрлэдэг байгаа. Һайн Мэдээсэл соо «иудей» гэжэ үгөөр үшөө еврей арадай ударидагшадые нэрлэдэг байһан юм.

### Левидүүд

Левидүүд

Яковай гурбадахи хүбүүн Левиин үри һадаһад. Моисейн үе сагта Бурхан Левиин обогһоо гараһан Аһарооной үри һадаһадые Өөрынь санаартан болгохоор шэлэһэн байна. Левиин бусад ондоо уг удам (ехэнхидээ тэдэниие левидүүд гэдэг) Майхан һүмэ соо хүдэлжэ, санаартадта туһалха ёһотой байгаа. Израилиин обогууд сооһоо эдлэхэ газаргүй ганса энэ обог байһан, юундэб гэхэдэ, тэдэнэй ажал хадаа нэн түрүүн Майхан һүмэ, һүүлээрнь Һүмэ соо алба хэхэ ажал байгаа. Ондоо обогой еврейнүүд энэ ажал хэхэ эрхэгүй. Тэрээнһээ гадна левидүүд Һургаалай номуудые үзэдэг, зондо багшалдаг байһан юм. Левидүүдтэ газарай орондо Израилиин ондоо обогуудай газар дээрэхи хото болон таряалангууд үгтэнхэй байгаа.

### Ливаан

Ливаан

Аршаантай уһаараа, хушатай ойгоороо мэдээжэ болоһон хойто Палестинадахи хадын шэлэ (мүнөө үедэхи Ливаан гүрэн). Энэ хадаа Сириин эгээ үндэр (далайн хэмһээ дээгүүр 3000 метрһээ үлүү үндэртэй) хаданууд, тэдэ Дундада далайн эрьедэхи Тиирһээ Арваада хүрэтэр 170 модоной зайда үргэлжэлнэ. Соломоон хаан өөрынгөө хэрэм болон Һүмэ Ливаанай хуша болон бусад модоор бариһан бэлэй.

### Лүндэншэн

Лүндэншэн

Бурханай хүсэл зондо дуулгахын, Гэршэлгыень хүнүүдтэ дамжуулхын тула Бурханай түлөөлһэн хүн. Арюун Һүлдын нүлөө доро лүндэншэд ерээдүйн үйлэ хэрэгүүд тухай хэлэдэг, хүнүүдые нүгэлөө наманшалан, Бурханда һүзэгтэй болгохын тула Бурханай захяа хүргэгшэ ба һургагша болодог байһан юм. Элии шэнги түрүүшын лүндэншэд (эртэ урдын сагта тэдэниие уридшалан мэдэдэг хүнүүд гэдэг байһан) онгондо орохо аргатай, гайхалтай үйлэ хэрэгүүдые хэдэг байгаа. Самуил лүндэншэн зарга шүүгшэшье байгаа. Ерэмияа ба Эзэкээл гэдэг һүүлэй лүндэншэд Бурханһаа мэдээсэл ехэнхидээ хии үзэгдэл болон зүүдэн соогоо хараад, һүүлээрнь Бурханай эльгээһые хүнүүдтэ дамжуулдаг байһан юм. Лүндэншэд оршолон дэлхэйдэ Бурханай табисууртын заларан ерэхэ тухай хэлэдэг байгаа. Самуил, Натаан, Элии, Элишаа гэхэ мэтэ лүндэншэд тухай Хуушан Хэлсээнэй номууд соо хэлэгдэнэ. Исай гү, али Амоос лүндэншэд өөһэдынгөө лүндэн тухай бэшэгүүдые орхиһон байна; Хуушан Хэлсээнэй эдэ номууд тэдэнэй нэрэтэй. Шэнэ Хэлсээнэйшье үедэ лүндэншэд байһан юм.

### Майхан һүмэ, Гэршэлгын майхан

Майхан һүмэ, Гэршэлгын майхан

Нүүдэл байдалтай арадта тааруу, хуряагдадаг, тойроод хорёотой, томо майхантай адли түхэлтэй нангин һүмэ. Газаань үргэлэй шэрээ, Гуулин далай байдаг байгаа, тэрэ үшөө Суглаанай майхан гэжэ нэрлэгдэдэг. Майхан һүмэ хадаа санаартадай туһаар израильшуудай Бурхантай уулзадаг газар байһан юм. Майхан һүмэ дотор хоёр таһалга байгаа: нангин һүмэ, Нангинай нангин. Нангин һүмэ соо шэрээ табяатай, тэрээн дээрэ хилээмэн болон үргэл хэхэдэ хэрэгтэй зүйлнүүд, тиихэдэ дэн болон санзай бадаруулха тахил табяатай байдаг байгаа. Бурханай зарлигаар израильшууд Майхан һүмэ бүтээгээд, сүл губяар ябахадаа абаад ябадаг байгаа. Майхан һүмэ соо Хэлсээнэй ханза хадагалаатай һэн. Юрэнхы дээрээ Майхан һүмэ гээшэ Израилиин газарта байһан Бурханай гэр мүн. Майхан һүмэ соо израильшууд Бурханда мүргэдэг, тэндэ үдэр бүхэндэ, Соломооной Иерусалимда Һүмэ баритарнь, үргэл хэдэг байгаа. Юрын израильшууд Майхан һүмын газаа суглардаг байһан, харин нангин һүмэ руу гансал санаартад орохо эрхэтэй байгаа; тиихэдэ Нангинай нангин руу жэлдээ нэгэ дахин ганса ахамад санаартан ородог һэн. Майхан һүмэ соо Бурхан тусхай аргаар оршоно гэжэ израильшууд этигэдэг байгаа. Соломооной үе сагта Майхан һүмэ зөөгдэдэггүй, Иерусалимдал байдаг һэн. Һүүлээрнь тэрэниие шулуун болон модоор баригдаһан Һүмэ һэлгээ юм.

### Майхангуудай һайндэр

Майхангуудай һайндэр

Иудей арадай һайндэр. Һайндэрэй болоходо, израильшууд өөрынгөө гэр орхижо, ургаса хуряаха үедэ таряалан дээрэ табигдадаг, мүшэрнүүдээр хэгдэһэн балгаан, майханууд соо долоон хоног байжа, хэрэгтэй үргэлнүүдээ үргэдэг байһан юм. Еврей литын долоодохи тишри һарын (ондоо нэрэнь ефаним), Арюудхалгын үдэрэй һүүлдэ 15-һаа 21 болотор тэмдэглэгдэдэг байһан гээшэ. Тус һайндэр орооһо хадаһанай болон жэмэс суглуулһанай удаа, үзэмэй жэмэс суглуулхын үедэ, намарай бороогой урда тээ үнгэргэгдэдэг, тиимэһээ «Үрэ жэмэс хуряалгын һайндэр» гү, али «Шэниисын түрүүшын ургасын һайндэр» гэгдэдэдэг. Египедһээ Ханаһаан хүрэтэр сүл губяар ябаһанаа, майхангууд соо байһанаа израильшууд Һайндэрэй долоон хоногой туршада дурсан һанадаг юм. Тиихэдэ израильшууд Бурхандаа ургасын түлөө баяраа мэдүүлдэг байгаа. Энэ һайндэрэй еврей нэрэ – Суккот.

### Малхи-Цээдэк

Малхи-Цээдэк

Шалээмэй хаан ба санаартан. Абраһаам дайнай олзоһоо арбанай нэгэ хубиие тэрээндэ дамжуулан үгөө бэлэй, удаань Малхи-Цээдэк Абраһаамые үреэһэн юм. Христоосой ахамад санаартан байгааша хэргэмынь Малхи-Цээдэгэй ахамад санаартан байһантай адляар Еврейнүүдтэ бэшэһэн Хандалга соо зэргэсүүлэгдэнэ.

### Масаг

Масаг

Библи соо энэ үгэ хадаа шажан мүргэлэй, хубиин гү, али бүхы бүлгэмэй ажабайдалтай холбоотой шалтагаанһаа нэгэ хэды сагай туршада (ехэнхидээ нэгэ үдэр) юушье эдингүй, заримдаа юушье уунгүй байха үдэр гэһэн удхатай. Масаглахын гол зорилго хадаа номгоролоо гү, али гашуудалтай юумэнэй болоходо ехэ уйдхараа Бурханай урда харуулха, али туршалтын болоходо, нүгэл арилгаха тухай Бурханһаа туһа эрихэ гээшэ болоно. Үнэн масаглалга бол үнэн сэхые, хүнүүдэй хоорондохи харилсаа һайжаруулха, туһалха сэдьхэлтэй болгон һэргээхэ ёһотой гэжэ лүндэншэд һануулдаг байгаа. Зарим үдэрнүүдтэ, жэшээнь, жэл бүриин Арюудхалгын үдэртэ, бүхы иудейнүүд нүгэлыень арилгаха тухай Бурханиие гуйхадаа, масаг бариха ёһотой байгаа. Зарим иудейнүүд, нэн түрүүн фарисейнүүд, үшөө нэмэлтэ масаг сахидаг бэлэй. Тиихэдэ һүзэглэгшэдэй бүлгэмшье хэрэгтэй болоо һаань, али нэгэн ушараар масаг бариха аргатай байгаа юм.

### Мидиин улас

Мидиин улас

Мидиин улас – һүрөөтэй хаанта гүрэн, мүнөө үеын Иранай баруун хойто талада оршодог байгаа. Христоосой түрэхын урда тээхи 612 ондо мидүүд Ассириин түб хото Нинэвээе һандаргаа. Тэрээнэй һүүлээр мидүүд перснүүдтэй сугтаа Персиин хаанта гүрэнэй засаг баригшад болоһон байна, тиимэһээ гүрэнэй хуулинууд «мидүүд болон перснүүдэй хуулинууд» гэжэ нэрэтэй байһан юм. Христоосой мүндэлхын урда тээхи 330 ондо Александр Македонский Мидиие дайлан абаа. Мидүүд тэрэнэй һүүлээр Сиритэй нэгэдээ, саашадаа Паарфиин засаг доро ороо.

### Моисей

Моисей

Левиин обогһоо Бурханай шэлэжэ абаһан хүн. Тэрэ израильшуудые Египедтэхи богоолто байдалһаа гаргаһан юм. Моисей сүл губяар ябажа байха үедөө тэдэнэй ударидагша болон лүндэншэ байгаа. Тэрэ израильшуудай сахиха ёһотой, Бурханһаа үгтэһэн Һургаал тэдээндэ дамжуулаа. Моисейн номууд гү, али Һургаал (Тора) гэжэ нэрлэгдэһэн Библиин түрүүшын табан ном соо Һургаалай гол ёһонууд тухай хэлэгдэнэ. Моисей Жаргалай орон – Ханаһаан руу орожо шадангүй наһа бараа, гэбэшье тэрэ газараа холоһоо хараһан байна. Моисей болбол иудейнүүдтэ угаа үндэр нэрэ солото Израилиин лүндэншэн болон һүзэг шажанай багша болоно.

### Моолох

Моолох

Аммоонуудай гол бурхан, үшөө Милх гэжэ нэрэтэй. Моолохто шүтэхэдөө хүнүүд үргэл хэдэг байгаа, зарим ушарта өөһэдынгөө үхибүүдые үргэл болгодог һэн. Бурханай хэдышье хатуугаар хориходонь, израильшууд Моолохто Иерусалимай хажуудахи Һинноомой хүндыдэ үхибүүдээр үргэл хэдэг байһан юм.

### Моһааб

Моһааб

Лоот болон Лоодой ехэ басаганай хүбүүн бэлэй. Моһаабай үри һадаһад моһааб арад гэжэ нэрэтэй, Дабһата далайһаа зүүлжээ, үндэр, үрэжэлтэ Моһааб гэжэ орон нютагта ажаһуудаг байгаа. Моһааб арадай гол бурханиинь Хамоос бэлэй. Тэрээнһээ гадна тэдэ Бааһал-Пэһоорто һүзэглэдэг байгаа, тэрэнь, моһаабшуудай һанаһаар, хадын оройнуудта байрладаг. Моһааб хэлэн еврей хэлэндэ дүтэрхы һэн. Моһаабшууд Израилиин дайсад байһан, Израилиин лүндэншэд тэдэниие ходо шүүмжэлдэг байгаа.

### Мүргэлэй гэр

Мүргэлэй гэр

Сугтаа зальбархын, Нангин Бэшэг номуудые уншахын болон шажанай ёһо гурим үзэхын тула үнгэргэгдэдэг иудейнүүдэй суглаан; тиимэ суглаа хэдэг гэр. Мүргэлэй гэрнүүд хадаа иудейнүүдэй Вавилооной баряанда байхадань бии боложо эхилһэн, һүүлээрнь тэдэнэй нютагтаа бусаад байхадань, хаа-хаанагүй тараһан байна. Мүргэлэй гэр соохи суглаанай үедэ юрын хабаадагша хүн Нангин Бэшэгэй хуби уншаха аргатай, һүүлээрнь суглараад байһан хүнүүдтэ уншаһанаа тодорхойлхо гү, али һургаал хэлэхэ аргатай байгаа. Һүмэдэ орходоо мүргэлэй гэр соо үргэл үргэгдэдэггүй һэн. Иудейнүүдэй ажаһуудаг ямаршье хотодо нэгэшье һаа, мүргэлэй гэр заатагүй байһан гээшэ.

### Мүргэл, зальбарал

Мүргэл, зальбарал

Бурханда һайниие хүргэжэ (магтаал үргэжэ) гү, али гуйжа (гуйлта хэлэжэ) хандалга. Хуушан Хэлсээн болон Шэнэ Хэлсээн болбол хоёр янзын зальбаралтай: хубиин, ганса нэгэ хүнэй Бурханда өөрынгөө үгөөр хандажа, Тэрээндээ һайниие хэлэжэ магтаһан гү, али туһа эрижэ гуйһан зальбарал; бүлгэмэй, тусхай газарта (Һүмэ гү, али мүргэлэй гэр соо) заншалта, бултанай мэдэхэ аргаар хэгдэһэн мүргэл. Зүгөөр ном дахажа уншаһан мүргэлдэ орходоо ехэнхидээ өөрынгөө үгөөр хэлэгдэһэн зальбарал Библи соо дайралдадаг. Зальбаралнуудые согсолһон тусхай ном бии, Псаалманууд гэжэ нэрэтэй. Хүнэй хубидаа болон бүхы бүлгэмэй уншалгада хэрэглэгдэдэг олон ондоо зальбаралнууд тэрээн соо байдаг.

### Нангин Бэшэг

Нангин Бэшэг

Шэнэ Хэлсээн соо Хуушан Хэлсээнэй номуудые иигэжэ нэрлэдэг. Шэнэ Хэлсээнэй бэшэгдээд байхада, христиан шажантан тэрээндэ Нангин Бэшэг гэжэ ойлгосо оруулһан юм.

### Нангин Һүмэ, Нангинай нангин, Хамагай нангин

Нангин Һүмэ, Нангинай нангин, Хамагай нангин

Алтан дэн, үргэлэй алтан шэрээ, арюудхагдаһан хилээмэнэй байдаг Майхан һүмэ, һүүлээрнь Һүмэ соохи таһалга. Майхан һүмын, һүүлээрнь Һүмын эгээ нангин сэнтэй хуби соо Хэлсээнэй ханза оршодог байгаа. Энэ газар хадаа Нангинай нангин гэжэ нэрэтэй байһан юм. Нангинай нангин газар Нангин Һүмэһөө хүшэгөөр илгаатай байгаа. Һургаалай ёһоор, санаартан Нангин Һүмэ руу үглөөгүүр болон үдэшэ үргэлэй шэрээ дээрэ занданай дабирхай, гүгэл бадараахаяа ородог байгаа. Нангин һүмэ руу гансал санаартан орохо эрхэтэй һэн. Энэ удхаараа нангин һүмэ Бурханай байдаг газар гэжэ тоологдодог байгаа. Нангинай нангин һүмэ болбол Бурханай оршодог тэнгэриин Һүмэтэй адли зураглан табигданхай юм гэжэ һүзэг этигэл бии һэн. Тодорхойлбол, Еврейнүүдтэ бэшэһэн хандалга соо Иисүүс Христоос Өөрыгөө үргэл болгоходоо, һүзэгтэйшүүлые тэнгэриин нангин һүмэ руу оруулаа гэжэ хэлэгдэһэн юм. Соломооной бариһан Һүмэ соо Нангинай нангин газарта херүүбүүдэй дүрсэнүүд байдаг байгаа. Һургаалай ёһоор, гансал ахамад санаартан Нангинай нангин руу орохо эрхэтэй һэн, тиихэдээ жэлдээ нэгэл дахин, Арюудхалгын үдэртэ бүхы арадай нүгэл наманшалхаяа ородог байгаа.

### Нангин, гэгээн

Нангин, гэгээн

Библи соо «нангин мэдэрэлэй, шүтөөнэй» гэжэ үгэ «илгаатай, юрын юумэнһээ тад ондоо, энэ дэлхэйдэ хабаатай бэшэ, тиимэһээ өйронь хүрэшэгүй юумэн» гэһэн удхатай. Энэ нэн түрүүн Бурханда хабаатай. Хуушан Хэлсээн соо энэ үгэ гансал Бурханай зүйлнүүдтэ хабаатайгаар хэрэглэгдэнэ: Майхан һүмэдэ, Һүмэдэ, мүргэлдэ хэрэглэгдэхэ юумэнүүдтэ. Хүнүүд тухай хэлэхэ болоо һаа, «нангин мэдэрэлэй, шүтөөнэй» гэжэ үгөөр Бурханда һүзэгтэй, шүтэдэг хүнүүдые нэрлэдэг (Хуушан Хэлсээн соо Израилиин арадые, Шэнэ Хэлсээн соо Һүмые). Хүнүүдшье, юумэншье Нангинда ойро хүрэжэ арюудхагдаха аргатай. Тиин тэдэ бузартай юумэндэ хүрөөгүй, харилсаагүй байбал, нангин зандаа үлэхэ. Бузартаһан хүнүүд, зүйлнүүд Бурханда мүргэхын гү, али мүргэлдэ хэрэглэгдэхын урда арюудхалгын ёһо гурим гараха болоно.

### Нинэвээ

Нинэвээ

Израильшуудай дайсан байгаа, һүр жабхаланта, хайрагүй шэрүүн Асиириин хаанта засагай түб хото. Энэ хото руу Бурхан Иона лүндэншые эльгээһэн юм: нүгэлдэ орошоһон арадта гэмээ наманшалаагүй һаа, усадхагдахат гэжэ тэрэ мэдүүлхэ ёһотой байгаа. Ионын лүндэн табиһанай удаа Нинэвээгэй арад гэмээ наманшалаа, Бурхан тэдэниие хайрлаа. Һүүлээрнь олон жэл үнгэрһэнэй удаа, Христоосой мүндэлхын урда тээхи ондо маадайшууд энэ хото дайгаар абажа, һандаргаһан байна.

### Номшо хүн, Хуули заадаг багша

Номшо хүн, Хуули заадаг багша

Библиин ондо ондоо номуудые болон хуйламал бэшэг соохи Һургаал (Тора) буулган бэшэдэг, тиихэдэ тэдэниие тайлбарилдаг хүн. Эзраагай үе сагһаа эхилжэ, бэшээшэд хадаа Иудын хаан түрэ соо тусхай үүргэтэй хүнүүд байһан бэлэй. Иисүүсэй үе сагта Нангин Бэшэг мэдэдэг ба тайлбарилдаг хүнүүд гүүлэжэ, аргагүй ехэ хүндэтэй байһан гээшэ. Иисүүс Өөрынь шабинар болоһон бэшээшэд тухай хэлэхэдээ, тэдэ «хуушарһан болон шэнэ» эрдэни ухаатай гэжэ хэлэһэн гэдэг. Тиибэшье, Тэрэ хирэ болоод лэ тэдэнэй Һургаал тайлбарилхые, харахада буянша һүзэгтэй шэнги аад, мүнгэндэ дуратайе, дороо нойтонииень шүүмжэлдэг байгаа.

### Нүгэл

Нүгэл

Бурханай Һургаалда үсэрхэл, Тэрэнэй захяа заабари эбдэхэ, үгэ дуулахагүй ушарнууд хадаа нүгэл болоно. Нүгэл хэһэн хүн нүгэлөө арилгахын тула үргэл хэхэ ёһотой гэжэ Хуушан Хэлсээн соо хэлэгдэнэ.

### Нүгэл сагааруулгын үргэл

Нүгэл сагааруулгын үргэл

Энэ үргэлэй гол үүргэнь – бузарһаа бэеэ болон оюун сэдьхэлээ сэбэрлэлгэ.

### Олива модоной жэмэс

Олива модоной жэмэс

Палестинада олоороо ургадаг, үндэрынь 10 метр хүрэдэг мүнхэ ногоон модон. Тэрээн дээрэ маслинанууд (оливанууд) ургадаг. Эдеэшэһэн маслинануудһаа тоһо даража гаргадаг, тэрэниие эдижэ гү, али бэедээ түрхижэ, дэнгэй тоһон болгожо хэрэглэдэг байгаа.

### Оливын тоһон

Оливын тоһон

Оливануудые даража-шахажа тоһо гаргадаг. Эртын Израильда оливын тоһон олон ушарта хэрэглэгдэдэг байгаа: тэрээгээр дэнгээ аһаадаг, тиихэдэ шарха болон арһанай үбшэ эдэгээдэг, шадалтай зон тоһоной эгээ шанартайень бэедээ түрхидэг, арюун болгохын тула энэ тоһо шажанай хэрэгсэлнүүдтэ дуһаадаг, мүн хаан шэрээдэ хэн нэгэниие заларуулхын гү, али санаартан, лүндэншэ болгохын тула толгойдонь энэ тоһо түрхидэг бэлэй. Оливын тоһон хадаа Майхан һүмэ соо, һүүлдэнь Һүмэ гэрэлтүүлхын тула хэрэглэгдэдэг, тиихэдэ үргэл болон үргэгдэдэг байһан юм.

### Онгон

Онгон

Модоор гү, али шулуугаар хэгдэһэн шүтөөн; зоной шүтэдэг ямар нэгэн бурханай хүрэг гү, али зураг.

### Өөрыгөө Эзэндэ зорюулагшад

Өөрыгөө Эзэндэ зорюулагшад

Үзэмэй дараһан архи, мүн бусад мунхаруулха унда уухагүйб, үһөө, һахалаа абахагүйб, тиихэдэ ямаршье үхэһэн хүндэ, түрэлэймнишье хүнэй байгаа һаа, дүтэлхэгүйб гэжэ тангариглаһан, гансал Бурханда алба хэхэеэ өөрыгөө зорюулһан хүн. Хэрбээ хэн нэгэнэй тиимэ хүнэй хажууда наһа барабал, тэрэ 7 хоног соо бузартай гэжэ тоологдодог байгаа. Тиигээд тэрэ өөрыгөө Бурханда зорюулха сагаа шэнээр эхилхэ ёһотой байһан, юундэб гэхэдэ урдахи сагынь бузартаба бшуу. Шахаа тангаригайнь сагай түгэсэхэдэ, энэ хүн үргэл үргэдэг, Майхан һүмэ, Һүмэ руу орохынгоо урда тээ үһөө хюһан абадаг байгаа. Тиигэжэ бэеэ зорюулга гээшэ тэрэнэй өөрын гү, али түрэхэдэнь эхынь үргэһэн тангаригһаа дулдыдаһан байха – Самсооной ушартай адли. Элшэнэрэй бүтээһэн хэрэгүүд гэжэ ном соо уншахада, Павелай Иерусалимда ерэхэдэнь, Яков тэрээндэ дүрбэн хүнэй шахаа тангаригай сагай түгэсэхэдэ үргэл үргэлгын гарзые өөр дээрээ даажа абахыень дурадхаа магад.

### Паасха

Паасха

Еврейнүүдэй Египедэй баряанһаа сүлөөлэгдэһэн тухай хабартаа һайндэрлэгдэдэг иудейнүүдэй гол һайндэрнүүдэй нэгэн. Паасхын һайндэр еврей литын түрүүшын авиив һарын (үшөө нисаан гэжэ нэрэтэй) арбан дүрбэнэй үдэрэй үдэшэ тэмдэглэгдэдэг. Хабартаа үдэр ба һүниин тэнсэһэнэй һүүлээр энэ һайндэр болодог юм. Израильшууд хадаа Египедэй баряанһаа тэдэниие Бурханай сүлөөлһые, Египедһээ гараха үдэрэй урда һүни үргэл болгон үргэгдэһэн хурьганай шуһаар ууган үхибүүдэйнгээ абарагдаһые тэрэ үдэшэ һанан-дурсан байдаг юм. Хурьга (эшэгэ) үргэл болгон үргэхэдөө, бүхэлеэрнь булажа болгодог, тиихэдээ тэрэнэй үе мүсын нэгэшье яһа хухалжа болохогүй байгаа. Һайндэртэ хоол барихадаа эшэгэ эдидэг байһан гээшэ. Энэ һайндэрэй үдэшын хоолой хуби болон гашуун ногоон болон дабһагүй хилээмэн эдигдэдэг байһан юм. Пэсах гэжэ еврей үгөөр, ондоогоор, паасха гэжэ үгөөр үргэгдэхэ эшэгэ нэрлэдэг байһан юм. Эндэһээ һайндэрэй нэрэ бүрилдэн гараһан гээшэ. «Пэсах» гэжэ үйлэ үгэ «һүрэжэ гараха» гээд оршуулагдана. Египедһээ гаража, богоолто байдалһаа сүлөө болоһон тухайгаа һанажа байхын тула жэл бүри Паасха һайндэрлэгдэхэ ёһотой. Һүмын баригдаһанай удаа үргэл болохо эшэгэ гансал тэрээн соо үргэхэ ёһо зүбшөөгдэһэн байна. Ямаршье ондоо арадай хүн, ерүүл хүн болон хүлһэншэ сэрэгшэн Паасхын хоолдо хүртэхэдэ байлсаха ёһогүй байгаа. Израилиин болон ондоо гүрэнүүдэй иудейнүүд Паасхын үедэ Бурханда мүргэхэеэ Иерусалим руу ерэдэг һэн. Паасхын һүүлээр Эһээбэригүй талханай Һайндэр долоон үдэр тэмдэглэгдэдэг байгаа. Шэнэ Хэлсээндэхи Иоаннһаа Һайн Мэдээсэл соо Иисүүс нисаан һарын 14-дэ, Паасхын урда тээхэнэ хэрээһэн дээрэ хадагдажа наһа бараһан байна, тиихэдээ Паасхын үргэл болохо хурьгандал Тэрэнэй нэгэшье яһан хухалагдаагүй. Павел лүндэншэн Христоос Паасхын үргэл хурьган шэнги үргэгдөө гэжэ зааһан байна. Бурхан Иисүүсэй наһа бараһан хойно тэрэниие амидыруулаа, тиимэһээ христиан шажантанда Паасха гээшэ гансашье Христоосой наһа бараһан тухай һануулга бэшэ, үшөө Тэрэнэй амидырһанай удхатай һайндэр мүн.

### Перси

Перси

Вавилооной хаанта гүрэнэй унаһанай удаа орондонь мандаһан, тэрээнһээ үшөө үргэн газартай, һүрөөтэй хаанта гүрэн. Грециһээ Египет, Түб Ази хүрэтэр, Израилиин газар оруулан, Перси бүхы энэ ехэ газарые дайгаар эзэлһэн байгаа. Заримдаа Мидиин-Персиин хаанта гүрэн гэжэ тэрэниие нэрлэдэг, юундэб гэхэдэ, мидүүд Перси зонхилдог хоёрдохи арад байһан юм. Персиин хуулинуудыньшье «маадайшуулай болон перснүүдэй хуули» гэжэ нэрэтэй байһан юм.

### Пилишт, пилиштүүд

Пилишт, пилиштүүд

Гарбалынь мэдэгдэдэггүй, тухайлхада, эртэ урдын Ханаһаан руу Каптоор (Криит) гэжэ аралһаа ерэһэн арад. Христоосой мүндэлхын урда тээхи XII зуун жэлдэ пилиштүүд Ханаһаанай эрьеын баруун урда тээ байдаг дүрбэн хото – Гааза, Ашхэлоон, Ашдоод, Гээт – булимтаржа абаад, табадахи Экроон гэжэ хото байгуулаа. Тэдэ Ханаһаанда ажаһуудаг арадһаа ондоо байгаа. Заримдаа пилиштүүдые «отлуулаагүй» гэжэ нэрлэдэг байгаа, юундэб гэхэдэ, тэдэ Дүтын Дурна зүгэй арадуудай үнгэргэдэг энэ заншалта ёһолол хэдэггүй байһан юм. Пилиштүүд зүүн зүгэй газарнуудые булимтаран абаһаар, тэдэ Ханаһаанай зүүн-хойто зүгһөө баруун зүг рүү шэглэгшэ израильшуудтай уулзажа, дай үүдхээ. Тиин пилиштүүд Израилиин гол дайсадай нэгэн болоо, Давид хаанай тэдэниие бута сохиторнь энэ байдал үргэлжэлөө.

### Понтий Пилат

Понтий Пилат

Римэй нэгэ можын засаг баригша. Иисүүс Христоосой саазалагдаха үедэ Иудейн можо засагладаг байһан (Христоосой түрэһэн сагай 26-36 онуудта). Засаг түрын бүхы зургаанууд тэрээнэй мэдэлдэ байгаа, тэрээнэй баталамжагүй нэгэшье заргын шиидхэбэри абтадаггүй бэлэй. Тэрэ еврей арадай ударидагшадта муугаар хандадаг һэн, гэбэшье буһалгаанай болохогүйн тула тэрэ тэдээнэй эрилтэ дүүргэхэ баатай болодог байгаа.

### Псаалманууд

Псаалманууд

Хуушан Хэлсээн соо суглуулаатай еврей арадай шажанай 150 дуун – Псаалманууд гээшэ. Энэ номые Давиид хаанай нэрэтэй холбодог, юундэб гэхэдэ, түүхэ соо хэлэгдэһээр псаалмануудай олонхииень тэрэ өөрөө бэшэһэн байна. Ондоо маанинууд, псаалманууд Соломооной, Асаапай, Эмаанай хүбүүдэй нэрэнүүдтэй холбоотой. Зарим псаалманууд Бурханиие алдаршуулдаг болон үршөөлэйнь түлөө Тэрээндэ баяр хүргэдэг, нүгөөдэнь туһа эриһэн гуйлтатай байдаг, ондоо псаалманууд һургаал заабаритай байдаг. Урда сагһаа эхилэн, һүзэгтэн олон ондоо псаалмануудые зальбаралгын болон хуралнуудай үедэ уншадаг байһан юм. Иерусалимай Һүмэ соо тэдээниие хоорой дуунтай болон хүгжэмтэй суг уншан дууладаг байгаа. Псаалмануудай гурбан хубиин нэгэ хубинь олон ондоо хүгжэмэй хүбшэргэйтэ зэбсэгүүдтэй – псалтерий (тэрээнэй нэрэһээ «Псалтирь» гэжэ Хуушан Хэлсээнэй нэгэ номой нэрэ үдэн гараа), ятага, лиирэ, тиихэдэ үлеэдэг хүгжэмэй зэбсэгүүдтэй – флейтэ (орган) болон сохидог хүгжэмэй зэбсэгүүдтэй – тимпан, кимвал, цитра – суг хамта дуулан уншагдадаг байһан юм. Эртын Һүмэ соо псаалманууд зальбарал болон хэрэглэгдэдэг байгаа.

### Рим

Рим

Шэнэ Хэлсээн соо харуулаатай үе сагта Рим хото Дундада далайе тойроод байһан олон гэгшын гүрэнүүдые, тэдэнэй тоодо Палестиные мэдэлдээ оруулһан, императортай, асари томо гүрэнэй түб хото байһан гээшэ. Палестинада, тиихэдэ Римэй мэдэлдэ байһан ондоошье гүрэнүүдтэ римшүүд өөрынгөө сэрэг баридаг, тиигээд ямаршье эсэргүүсэл хатуугаар дарадаг байһан гэхэ. Тиихэ зуураа нэгэдэмэл хаанта гүрэндэ хабаатай байдал эдын засаг хүгжөөгөө, гүрэнэй хубинуудай соёлой харилсаа эрхилээ. Римэй эрхэтэд (тэдэнэй тоодо Павел лүндэншэн) хаанта гүрэнэй дэбисхэр дээрэ тусхай эрхэтэй байһан: жэшээлхэдэ, зарга шүүлгын үедэ тэдэниие император өөрөө шүүг гэжэ эрилтэ табиха аргатай байһан юм.

### Римэй хаан

Римэй хаан

Римэй хаанта засагай дээдын засаг түрэ баригша. Можо бүхэнэй (жэшээлбэл, Пилат ба Ирод) эрхэтэ ноёд, хаашуул булта тэрэнэй мэдэлдэ байһан. Дээдын засаг түрэ баригшадые үшөө кесарь гэхэдээ, уг залгамжалалгада эхи табиһан Юлий Цезариин нэрээр хэлэдэг – тэрэ үедэ нэрэнь кесарь гээд үгүүлэгдэдэг байһан.

### Рэпаиимүүд

Рэпаиимүүд

Ханаһаанай газар дайдые Израилиин арадай дайгаар эзэлхын урда тээ тэндэ ажаһуугша арад мүн. Тэдэ анаагтай адли үндэр хүнүүд байһан юм. Хуушан Хэлсээн соо үхэһэн хүнүүдэй хаанта засагта байдаг һүлдэнүүдые энэл рэпаиим гэжэ үгөөр нэрлэнэ.

### Сагаан будаа, Бурханай хилээмэн

Сагаан будаа, Бурханай хилээмэн

Тусхай эдеэн, израильшуудай Египедһээ гараһанай удаа Синайн сүл губяар дүшэн жэл соо ябахада, Бурханай тэдээндэ үгэдэг байһан «Бурхан тэнгэриин хилээмэн». Будаа гээшэ монсогор, хатуу сагаан орооһонтой адли байгаа. Тэрээниие булахада, шанахада болохо байгаа. Шэнэ Хэлсээн соо будаа дэлхэйдэ ажамидарал үгэдэг Бурхан тэнгэриин бодото хилээмэнтэй адли бэшээр харуулаатай. Энэ хилээмэн – Иисүүс Христоос Өөрөө гээшэ.

### Саддукейнүүд

Саддукейнүүд

Шэнэ Хэлсээн соо нэрлээтэй иудейнүүдэй шажанай шухала бүлгэмүүдэй нэгэн. Дээдын Зүблэлэй олонхи гэшүүд, түрүүшын санаартад, тэдээндэ дүтэ хүнүүд саддукейнүүд байһан юм. Фарисейнүүдтэ ороходоо, тэдэ гансал Табан номой нэрэ хүндые сэгнэдэг, аман түүхэнүүдтэ этигэдэггүй, лүндэншэдэй номуудта үнэншэдэггүй байһан гээшэ. Тэрэ тоодо тэдэ наһа бараһан бүхы зон Бурханай зарга шүүлгын үдэр Бурханай урда байхаяа амидырха гээшые арсадаг байгаа.

### Самари

Самари

Галилейн урда тээ, Иудейн хойто зүгтэ байратай Палестинын нэгэ можо. Соломоон хаанай нүгшэһэнэй һүүлдэ Израиль гэжэ нэрэтэй Хойто хаан түрые Самари гэдэг байгаа, тиин Христоосой түрэхэһөө урда тээхи 885–874 онуудта зонхилһон Амвриин үе сагта тэрэ Хойто хаан түрын түб хото Самари гэжэ нэрэтэй байгаа. Христоосой түрэхэһөө урда тээхи 722 ондо энэ хаан түрэ унажа, Самари Ассиириин хаанта гүрэнэй харгалзалга доро ороо, ондоо гүрэнүүдһээ нютаг урилагшадые Самари руу эльгээгээ. Гүрэндэ үлөөшэ еврейнүүд болон нютаг урилагшад хамта дээрээ самарянууд гэгдэдэг байгаа.

Самаряанууд иудейнүүдтэ адляар Моисейн Һургаал хүндэлдэг байбашье, олон юумыень ондоогоор ойлгодог байһан, тусхайлбал, Бурханда Иерусалимда мүргэнгүй, Гаризиим гэжэ хада дээрэ мүргэдэг байгаа. Иудейнүүд болон самаряанууд бэе бэеэ үнэн һүзэгтэ урбагша гэжэ тоолоһон дээрэһээ бэе бэетэйгээ харилсадаггүй байһан юм. Иудейнүүдэй һүүлээр самаряанууд Һайн Мэдээсэл абаһан түрүүшын арад байгаа. Римэй ударидалга доро байхадаа Самари Иуда болон Галилей хоёр можотой сугтаа түбһөө холо байратай Палестина гэжэ нэрэтэй газар болоһон юм. Стефанай тулижа үхэһэнэй һүүлдэ Иисүүс Христоосой шабинар Самари руу ябажа, тэндэ лүндэн табидаг болоо. Тиин Самариин дэбисхэр дээрэ түрүүшын христиан бүлгэмүүд эндэ бии болоһон байна.

### Санаартан

Санаартан

Майхан һүмэ соо ба Иерусалимай Һүмэ соо шажанай ёһо гурим болон мүргэл үнгэргэхэ тусхай эрхэтэй хүн. Моисейн Һургаалай ёһоор Израильда санаартан болохо аргатай хүнүүд гээшэ Моисейн аха, Бурханаар санаартан болохо гэжэ шэлэгдэһэн, гансал Аһарооной үри һадаһад болоно. Санаартад мүргэл хэхэ, үргэл үргэхэ, шажанай ёһо гуримуудые болон ёһолол хэхэ уялгатай байгаа. Алба хэхэдэнь тэдээндэ левидүүд туһалдаг байгаа. Гансал санаартад Майхан һүмын, һүүлээрнь Һүмын нангин һүмэ орохо аргатай байһан. Санаартад 12 бүлэг боложо хубаараад, хойно хойноһоо албаяа хэдэг бэлэй. Санаартадые ахамад санаартан ударидадаг байгаа. Шэнэ Хэлсээн соо Бурхан үнэн сэхэтэнүүдтэ шэнэ сагай ерэхэдэ тэдэ Өөрынь санаартад болохо гэжэ үгөө үгэнэ.

### Санзай

Санзай

Энэ санзай мододһоо суглуулагдаһан дабирхай болоно, тэрэниие Һүмэ соо галдаад, Бурханда үргэл болгон хоншуу үнэр гаргадаг байгаа.

### Синай

Синай

Синай хада (заримдаа Хорээб гэгдэдэг байһан), тэрэ Синайн хахад аралда (мүнөөнэй Египедтэ) оршодог, тэндэ Бурхан Израилиин арадтай Хэлсээ баталаа, тэдэ эндэ Моисейгээр Һургаал дамжуулаа. Моисей бэшэгдэһэн Арбан һургаалтай хабта шулуунуудые (Хэлсээнэй хабта шулуунууд гэгдэдэг) абахын тула Синай хада дээрэ гараа. Энэл хада дээрэ Бурхан лүндэншэ Элиидэ намдуу һэбшээн болон үзэгдөө.

### Сион

Сион

Иерусалим хотын оршодог гүбээнүүдэй нэгэн. Тиимэһээ энэ нэрэ ехэнхи ушарта Иерусалимай нэрэ боложо хэрэглэгдэдэг байһан, зүгөөр юрэнхы дээрээ – тэнгэриин Иерусалим хото тэмдэглэдэг һэн, тэрээн соо һахил хүртэһэн зон Бурхантай мүнхэ ажамидарха ёһотой байгаа. Сион Бурханай байдаг газар гэжэ тоологдодог һэн. Гүбээ дээрэ баряатай Һүмэ заримдаа Сион хада гэжэ нэрлэгдэдэг байһан юм.

### Сионой Басаган

Сионой Басаган

Иерусалим (тэрэнэй тэг дундань Сион хада оршодог) болон тэрэ хотын ажаһуугшадые иигэжэ уран һайханаар нэрлэдэг бэлэй.

### Смирнэ

Смирнэ

1. Смирнэ (грек хэлэнһээ миро, тодорхойлбол, «хоншуутай тоһон»), Эфес хотоһоо 55 км хойшоо байдаг, Бага Азиин баруун эрьедэхи далайн тохой соо холо оршодог хото. Смирнэ хото эолиин колони болон баригдаһан байха, һүүлээрнь анхан һууриһаа нэгэ хэды километр хажуу тээ Лисимахаар (Христоосой түрэхын урда тээхи 361-281 онууд) шэнэлэгдэһэн. Шэнэ хото тэрэ зуураа Бага Азиин эгээ баян хотонуудай нэгэн болоһон, римшүүдэй засаглаха үедэшье өөрын удхатайгаар үлөө. Римэй засаглалгын үедэ Смирнэ хотодо олон иудейнүүд ажаһуужа, тэрэ хотын ажахы болон түрэ засагай эрхилэлгэдэ ехэхэн нүлөө үзүүлдэг байһан юм. Смирнэ хотын христианууд Константинай засаг бариха хүрэтэр хашуулдаг, мүрдүүлдэг байгаа. Энэ хотодо христиан һүмын барилга Павелай Эфес хотодо лүндэн табижа байха үетэй холбоотой байжа магад.

2. Араавиһаа Зүүн Энэдхэг руу абаашагдадаг, үүргэнэтэй модонһоо (Cistus ereticus) абтадаг хоншуу зүйл. Эртэ урда сагһаа эхилжэ, смирнэ худалдаа наймаанай нэгэ зүйл байһан, үхэһэн хүнүүдэй бэе арюудхаха хоншуугай бүридэлдэ, тиин Хуушан Хэлсээн соо оло дахин дурдагдана. Тэрэ хаан болон түшэмэлнүүдтэ хүндын тэмдэг болон барюулагдадаг үнэтэй сэнтэй бэлэгүүдэй бүридэлдэшье ородог байгаа.

### Содом ба Гоморро

Содом ба Гоморро

Ажаһуугшадайнь нүгэлнүүдэй түлөө Бурханай тэнгэриһээ галаар һүнөөһэн эртэ урдын Ханаһаанай хотонууд.

### Соломоон

Соломоон

Давид хаанай хүбүүн. Эсэгынгээ һүүлээр Израилиин хаан байһан (Христоосой мүндэлхын урда тээхи 10-дахи зуун жэл). Тэрээнэй зонхилхо үеын ерэхэдэ, дайн дажар дүүрээд, Израилиин хаанта засаг һайн хүгжөөд байһан юм. Соломоон сэсэн ухаатайгаараа болон баян байһаараа мэдээжэ болоо; Тэрэ Иерусалимда түрүүшын Һүмэ баряа. Соломооной хаан байхада Израиль һүр хүсэтэй болон нэрэ солотой болоо. Бурханай һахил доро Соломооной хааншалга энхэ тайбанаар болон амгаланаар үнгэрөө. Тиибэшье тэрэ мүнгэнэй татабари дээшэнь болгоо, сэрэгээ, тиихэдэ һамгадаа, дэрэ хубаадаг эхэнэрнүүдээ олошоруулаа. Наһатай болоод байхадаа Соломоон һамгадайнгаа үгэдэ орожо, ондоо бурхадта һүзэглэдэг болоо. Бурхан энээнэйнь түлөө тэрэниие хэһээгээ, Соломооной наһа бараһанай һүүлдэ Израилиин хоёр хубида хубааралгые болюулаагүй. Хуушан Хэлсээнэй зарим номууд Соломооной нэрэтэй холбоотой: Соломоон хаанай һургаал, Экклезиастын ном, Соломооной Дуунай Дуун.

### Суббото

Суббото

Еврей арадай тоололгоор долоон хоногой эгээл һүүлшын үдэр – суббото, израильшуудай нангин үдэр. Моисейн дамжуулһан Һургаалай ёһоор, энэ үдэр болбол дууһан Бурханда зорюулагдаха ёһотой, тиимэһээ энэ үдэр ажал хэхэ хорюултай. Наранай жарган орожо, боро хараанай эхилхэтэй хамта еврей арадай үдэр эхилдэг. Тиимэһээ субботын үдэр бол пятницын үдэшэ наранай шэнгэһэн сагһаа эхилээд, субботын наранай шэнгэтэр үргэлжэлдэг. Еврей арадай мүргэлэй гэрнүүдэй – синагогонуудай бии болоходо, иудейшүүд тэндэ субботын үдэр сугларжа, Һургаалай номуудые уншадаг, зальбардаг байгаа. Шэнэ Хэлсээнэй үедэ фарисейнүүд субботын үдэр үйлэдэхэ хорюултай хэрэгүүдые нарибшалан тооложо бэшээд, эдэ заабаринуудые жэншэдгүй сахихые зониие уряалан байгаа. Иисүүс Христоос хадаа суббото тухай ёһо заабариие фарисейнүүдһээ ондоогоор ойлгодог бэлэй. Тэрэ бол һайн хэрэгүүдые субботын үдэршье үйлэдэхэдэ болохо гэжэ хэлэдэг һэн. Тиимэһээ Тэрэ зониие субботын үдэршье аргалдаг, хүнүүдэй ажабайдалда ба хэрэгтэй зүйлнүүдтэнь анхаралтай байха хэрэгтэй гэжэ һэргылдэг бэлэй.

### Сээртэй ба сээргүй

Сээртэй ба сээргүй

Хуушан Хэлсээн соо эдэ үгэнүүд гол түлэб ёһолол хэхэдээ сэбэр байлгада хабаатай. Моисейн Һургаалай ёһоор израильшууд сээртэй ба сээргүй, арюун ба бузартайе илгаруулха ёһотой байгаа. Зарим амитад, шубууд болон загаһад, юумэнүүд, эдеэнэй янза сэбэр бэшэ, бузартай гэжэ тоологдодог байгаа, тиихэдэ энэ үгэ хүндэшье хабаатай байһан. Тодорхойлбол, хүн сэбэр бэшэ эдеэ эдеэгүй һаа, нойтон хамуу үбшэнтэй амиды гү, али үхэһэн хүнэй бэедэ хүрөөгүй һаа, шуһатай шархагүй һаа, сэбэр гэгдэдэг байгаа. Эхэнэр хүн һарынхиингаа ерээд байхада гү, али түрэһэнэйнгөө удаа сэбэр бэшэ, бузартай гэжэ тоологдодог һэн. Нойтон хамуу үбшэнтэй гү, али ондоо үбшэнтэй хүнүүд сэбэр бэшэ, бузартай гэгдэдэг байгаа. Сэбэр бэшэ, бузартай хүнүүд шажанай ёһололнуудта хабаадаха эрхэгүй, тиихэдэ сэбэр юумэндэ хүрэхэ эрхэгүй байһан. Бэеэ сэбэрлэхын тула хүн тусхай ёһолол гараха ёһотой байһан. Тодорхойлбол, сэбэрлэгдэхын түлөө үргэл үргэгдэдэг байгаа, хүниие эсообоор, хоншуу үнэртэй ногоон ургамалаар сүршэдэг байгаа; тиихэдэ хүн бэеэ угааха, хубсаа угааха ёһотой байгаа. Шэнэ Хэлсээн соо ёһололой сэбэр байлга гээшэдэ хандаса ондоо болоно. Иисүүс Христоос хүнэй сэдьхэлээ нүгэлһөөн сэбэрлээгүй һаань, гадаада бэеын сэбэрлэл ямаршье удхагүй гэжэ Өөрынгөө һургаал соо хэлэнэ. Христоосой амидырһанай һүүлдэ Пётр лүндэншэнэй Бурханһаа абаһан шэнэ тайлбари соо Тэрэнээр сэбэрлэгдэһэн юумые сэбэр бэшэ, бузартай гэжэ тоолохогүй, юундэб гэхэдэ бии болгогдоһон юумэнүүд удхаараа сэбэр бэшэ байха ёһогүй юм гэжэ хэлэгдэнэ.

### Тайган түшэмэл

Тайган түшэмэл

Эртэ урда сагта олонхи арадуудай хаашуулай һамгадые заһуулһан зарасанууд харадаг байһан (еврейнүүдтэ иимэ заншал байгаагүй). Заримдаа хаашуулай хажууда тэдэ ехэ нэрэ хүндэтэй боложо, дээдын тушаал эзэлдэг байгаа. Тиимэһээ «заһуулһан, эмнюулһэн зараса» гэжэ үгэ «ордоной түшэмэл» гэжэ үгэтэй адли удхатай болодог байгаа.

### Талхан үргэл

Талхан үргэл

Амитанаар болон ондоо эдеэгээр үргэлнүүдэй илгаань ямар бэ гэхэдэ, ондоо эдеэгээр үргэлэй хэгдэхэдэ, амитан нэрмэгдэдэггүй байһан. Талхаар үргэлэй гол удхань бэлэг барилга болоно: ехэнхидээ Бурханда (болон санаартадта) һайн ургасынгаа түлөө баяр хүргэһэн бэлэг байгаа. Талхаар үргэл соо, һанаад үзэхэдэ, тоһон болон занданай дабирхай соо дабһа нэмэжэ холигдоһон миин орооһон, тиихэдэ шарагдаһан орооһон гү, али нюдэгдэһэн ба булагдаһан орооһон ородог байһан.

### Тахилай обоонууд

Тахилай обоонууд

Гүбээнүүдэй оройдо, зарим ушарта томо модонууд доро гү, али хүнды соо түхеэрэгдэһэн Ханаһаан шажанай тахилай обоонууд. Тэндэ Астарта гэжэ эхэнэр бурханда мүргэхэ бахананууд бодхоогдожо, тэндэ үргэл хэгдэдэг байһан юм. Газараа шэнэлэн, үрэжэл һайтай болгохын тула тэндэл янхан ябадал элбэг дэлгэрэнхэй байгаа. Бурхан лүндэншэдөөрөө дамжуулан, иимэ үйлэ хэрэгүүдые ехэ буруушаадаг юм.

### Тиир ба Сидоон

Тиир ба Сидоон

Тиир болон Сидоон хотонуудай газарнууд дээрэ, Дундада далайн эрьеэр байһан Финики хаан түрэ. Мүнөө сагта энэ Ливаанай газар.

### Тоһо түрхихэ, тоһодохо

Тоһо түрхихэ, тоһодохо

Шажанай тусхай ёһо гурим хэжэ – толгой дээрэнь оливын тоһо түрхижэ, хүниие гү, али хэрэгсэл Бурханда алба хэхын тула шэлэн абалга. Тусхай харюусалгатай даабари дүүргэхэ санаартан гү, али хаан болохо Бурханай шэлэһэн хүнэй магнай нангин тоһоор түрхидэг байһан юм. Зарим ушарта лүндэншэдэйшье магнай нангин тоһоор түрхигдэдэг байгаа. Тиихэдэ оливын тоһоор үргэлэй шэрээ, Майхан һүмые арюудхадаг байгаа. «Магнай нангин тоһоор түрхилгэ» гээшын далда удхань хүнүүдэй Һүмэдэ ороходоо тэдэнэй Бурханһаа абаһан шэлэлгэ болон Бурханда алба хэхын тулада тэдээндэ дээрэһээ үршөөл гэһэн удхатай.

### Түгэс шатаалта үргэл

Түгэс шатаалта үргэл

Энэ үргэлэй нэгэ тусхай янза мүн, үргэл хэгдэхэдээ нэрмэгдэһэн амитан бүхэлёорөө үргэлэй шэрээ дээрэ шатаагдадаг байһан. Одноо үргэлнүүдтэ үргэлэй хубинь лэ шатаагдажа, үлөөшэнь эдигдэдэг байһан. Гал түлигдэжэ, тэрэ үргэлые утаан болгодог байгаа. Бүхэлёор шатаагдаһан үргэлэй хангалтай үнэр тэнгэри өөдэ дэгдэжэ, Бурханиие зохидшоодог байгаа.

### Түрүүшын ургаса хуряалгын һайндэр, Табидахи үдэрэй һайндэр

Түрүүшын ургаса хуряалгын һайндэр, Табидахи үдэрэй һайндэр

Иудейнүүдэй шухала һайндэрнүүдэй нэгэн, еврей хэлэн дээрэ шавуот гэжэ нэрэтэй. Еврей литын гурбадахи сиван һарада тэмдэглэгдэдэг байгаа. Шэниисэ хадаһанай удаа долоон долоон хоногой (седьмицын) һүүлээр гү, али түрүүшын таряанай боолто. Эһээгдээгүй хилээмэнэй һайндэртэ асарагдаһанһаа табидахи үдэртэ энэ һайндэр үнгэргэгдэдэг байгаа. Хүнүүд Бурханда олон ондоо үргэл, тэрэ тоодо хилээмээр үргэл, орооһонһоо түрүүшын ургасын дээжээр үргэл хэдэг байһан юм. Шэнэ Хэлсээнэй үеын ерэхэдэ, энэ һайндэр Табидахи үдэрэй (Пятидесятницын) һайндэр гэжэ нэрэтэй байгаа. Энэ һайндэрэй үдэртэ Иисүүс Христоосой шабинарта Арюун Һүлдэ бууһан байна.

### Урим ба туммим

Урим ба туммим

Бурханай хүсэл мэдэхын тула хэрэглэгдэдэг шулуунууд. Тэдэ хоёр юумэн түрүүшын санаартанай үбсүүндэ үлгөөтэй байдаг дүрбэн булантай хайрсагхан соо байдаг байгаа, тэрээниие үшөө «зарга шүүлгын хайрсагхан» гэдэг һэн. Энэ хоёр шулуугаар жээрэб шэдэдэг байгаа ха гэжэ тоологдодог, нэгэниинь «тиимэ, болохо», нүгөөдэнь – «үгы, болохогүй» гэжэ удхатай байгаа.

### Үзэгдэл

Үзэгдэл

Хүнэй унтажа байхада гү, али онгондо ороходонь харагдадаг юумэн гү, али үзэгдэл. Хүн (ехэнхидээ лүндэншэн) үзэгдэл соогоо хараһан шэнэ зүйл тухайгаа гол түлэб хүнүүдтэ хөөрэхэ ёһотой байһан.

Хуушан Хэлсээн соо харуулаатай Бурханаар эльгээгдэһэн үзэгдэлнүүд тухай лүндэншэдэй бэшэһэн номууд соо хөөрэгдэнэ. Шэнэ Хэлсээнэй номууд соо Бурхан үзэгдэлнүүдээр зальбаралнуудта харюу үгэнэ, тиихэдэ элшэд болон шабинартаа юуб даа хэхыень даалгана, тэдэниие заабарилна, һургажа хэлэнэ.

### Үнэн шударга

Үнэн шударга

Хуушан хэлсээн соо гансал Бурханда найдадаг, Тэрээнтэйгээ Хэлсээндэ үнэн сэхэ, Бурханай бүхы заабари заатагүйгөөр дүүргэдэг, Тэрээнэйл үгэ дууладаг хүн дээрэ харуулаатай шанарнуудта хүртэһэн хүн гэжэ тоологдодог байһан. Тиимэ хүн «Бурханай үгөөр ябадаг», тиихэдэ ондоо хүнүүдтэй харилсахадаа гансал ёһо гуримда тааруугаар харилсадаг байгаа. Энэ бүгэдэ тиимэ хүниие Бурханай урда сагааруулдаг байһан гээшэ. Үнэн шударга, сэхэ, зүб байдал – Бурхан шанарай нэгэн. Тэрээн тушаа хэлэхэ болоо һаа, Тэрээнэй үйлэ хэрэг үнэн сэхэ болон үнэн зүб, тиимэһээ Тэрээнэй Өөрынгөө тангариг болон Хэлсээндээ үнэн сэхэ байһыень харуулна. Бурхан һахил хүртэһэн хадаа Тэрээнэй хойноһоо дахаһан хүнүүдые абарна ба сагааруулна. Шэнэ Хэлсээн соо үнэн шударга, сэхэ, зүб байдал ехэнхидээ хүнэй Бурханда һүзэглэдэг болон найдадаг байһантайнь тааруулан харуулагдана. Бурханай хүсэл дүүргэхэ гэжэ хүнэй өөрөө үнэн шударга, сэхэ, зүб байдалтай болохо эрмэлзэлтэй байгаашье һаань, Бурханай хүнэй бүхы нүгэлыень хүлисэбэлнь ба тэрээниие сагааруулбалнь, тэрэ ёһотой һахил хүртэһэн болохо байна.

### Үргэл үргэлгэ

Үргэл үргэлгэ

Моисейн Һургаалай ёһоор, израильшууд Бурханда үргэл болгон амитадые үргэдэг байһан: тэдэнээ гаргаад, һүүлээрнь нэгэ хубиинь гү, али бүхэлеэр үргэлэй шэрээ дээрэ шатаадаг байһан, үлөөшыень (хэрбээ үлэбэлнь) хүнүүд эдихэ аргатай байгаа. Мойсейн үе сагһаа эхилээд, үргэлнүүд нэгэл газарта – урдань Майхан һүмэ соо, һүүлээрнь Һүмэ соо – үргэгдэхэ ёһотой, тиихэдэ ехэнхи ушарта тэрэ үргэлнүүдые санаартад лэ хэхэ ёһотой гэжэ Бурхан эрилтэ табиһан байна. Амитадһаа гадна үргэл болгон хилээмэ, үзэмэй дараһан архи, оливын тоһо, шэнэ ургасынгаа дээжэ үргэхэдэ болохо байгаа.

Олон ондоо янза үргэлнүүд байгаа, янза бүхэн өөрын удхатай: нүгэлөө сагааруулхын, Бурхандаа буянта хэрэгэйнь түлөө, масагай, миин өөрынгөө һанаагаар баяраа хүргэхын түлөө хэгдэдэг – иимэ үргэлнүүд Бурхан болон хүнэй суг хоолдо хүртэбэ гэһэн һүлдэ удхатай байгаа.

Тэрээнһээ гадна санаартан болон левидүүд израильшуудай Бурханда үргэл гэжэ асарһан эдеэ хоолһоо өөрынгөө эдишэ абадаг бэлэй. Христоосой хэрээһэн дээрэ наһа бараһан ушар дэлхэйн бүхы арадуудай нүгэлэй түлөө үргэгдэһэн үргэл гээшэ гэжэ Шэнэ Хэлсээн соо харуулагдана.

### Үргэлэй хурьган

Үргэлэй хурьган

Тахил болгон хурьга үргэдэг заншал эртэ урдын сагһаа хойшо мэдээжэ бэлэй. Моисейгээр дамжуулан, израильшуудта Бурханай үршөөһэн Һургаалай ёһоор, санаартад нангин Һүмэ соо үглөө, үдэшэ бүри, мүн Паасхын, бусад һайндэрнүүдэй үедэ ба тусхай ушараар Бурханда тахил болгон хурьгадые үргэдэг байгаа. Үргэлэй хурьганай шуһан хадаа зониие Бурхантай эблэрүүлдэг, иимэ тахилай аргаар Бурхан израильшуудай нүгэл хүлисэдэг һэн. Арюудхагша Иоанн Иисүүсые Бурханай хурьган гээд нэрлэхэдээ, бүхы дэлхэйн нүгэлэй түлөө тэрэ тахил болгон үргэгдэхэ гэжэ уридшалан хэлэһэн гэхэ.

### Үргэлэй шэрээ, тахилай шэрээ

Үргэлэй шэрээ, тахилай шэрээ

Утаараа нэгэ тохой (хахад метр) үргэнөөрөө нэгэ, үндэрөөрөө хоёр тохойн хэмжээтэй ситтим гэжэ модоор (буряадаар, акацяар) хэгдэдэг байгаа. Тэрээнэй дээдэ болон хажуу тээхи талануудынь алтаар хушаатай, харин табагынь алтан сахариг баглаатай байгаа. Үргэлэй шэрээ нэгэ газарһаа нүгөө газарта табигдахадаа, сахариг болон модон һургаагаар абаашагдадаг байһан. Тэрэ газаа, хүшэгын хажуудахи Хэлсээнэй бэшэгтэй ханзын хажууда байдаг һэн. Бурханай санзай тэрээн дээрэ хангалтуулжа, санаартан уншалгаа хэдэг байгаа. Үргэлэй зэд шэрээ мүн лэ ситтим гэжэ модоор (буряадаар, акацяар) хэгдээд, зэдээр хушагдадаг байгаа. Хэмжээнүүдынь: утаараа табан, үргэнөөрөө табан, үндэрөөрөө гурбан тохой. Тахилай табагай углуунууд тэдээнтэй нэгэ бүхэли болоод байһан эбэрнүүдээр гоёогдодог байгаа. Нэгэ газарһаа нүгөө газарта табигдахадаа, сахариг болон модон һургаагаар абаашагдадаг байгаа. Тэрэ Майхан һүмын газаа байдаг байгаа, тэрээн дээрэ санаартан уншалгаа ябуулдаг бэлэй.

### Үреэхэ, юрөөхэ

Үреэхэ, юрөөхэ

Ямар нэгэн хүндэ буян хэшэг үршөөхэ гэһэн удхатай үгэ. Бурхан хүндэ буян хэшэг үршөөхэдөө, хүниие үреэхэдөө, тэрээндэ ямар бэ даа һайниие, жэшээлбэл, амжалта, энхэ тайбан байдал, олон үри хүүгэдые, ажамидарал бэлэглэнэ. Хэндэ буян хэшэг үршөөхэеэ, хэниие үреэхэеэ Бурхан Өөрөө шиидэдэг. Хэрбээ нэгэ хүн нүгөө хүндэ буян хэшэг үршөөхэдөө, тэрэниие үреэхэдөө, һайниие тэрээндэ хүсэнэ.

Абраһаам, Исаак болон Яков гэжэ нэрэтэй дээдын санаартадай хүүгэдтээ буян хэшэг үреэхэдэнь, тэдэнэй үгэ жаргалтай ерээдүй тухайнь лүндэн, уридшалан айлдахалга бэлэй. Хүн гээшэ Бурханда буян хэшэг үршөөхэдөө, Бурханиие үреэхэдөө, Тэрэниие алдаршуулна, Тэрээндэ баяраа хүргэнэ. Иисүүс дэгдэхынгээ урда тээ үхибүүдтэ болон Өөрынгөө шабинарта буян хэшэг үршөөһэн, тэдэниие үреэһэн байна. Христоосой шабинар Бурханай буян хэшэг тарааха хүнүүд болоно гээшэ, тиихэдээ тэдэнэй үреэл дайсад болон харшалагшадташье хүртэхэ юм. Буян хэшэг үршөөхэ, үреэхэ гээшэ харааха гэжэ үгэдэ харша удхатай.

### Үхэлэй орон

Үхэлэй орон

Наһа барахадаа бүхы зон – үнэн зүб ба нүгэлтэншье – газарай гүн соо оршодог Үхэлэй орон руу уруудан буудаг гэжэ тэрэ холын үе сагта Дүтын Дурна зүгэй олохон арадууд тоолодог байгаа. Еврейн Библи соо энэ түби шеол, грек хэлэн дээрэ хадес гэжэ нэрлэгдэнэ. Мүнөө үеын шажан шудлалын эрдэмэй «тамын орон» гэжэ ойлгосо энээнһээ ондоо. Нүгшэһэн уладай һүнэһэн Үхэлэй орон соо унтажа байһантай адли, «элинсэг хулинсагуудтаа ябаа» гэжэ тоологдодог байгаа ха. Хүн бүхэн нүгшэһэнэйнгөө удаа газар дээрэхи ажамидарал тухайгаа тоосоо бариха, тиихэдэ нүгэлтэй хүнүүд хэһээгдэхэ, зүгөөр буянтай зондо жаргал үршөөгдэхэ гэжэ иудейнүүд этигэдэг байһан байгаа. Манай ээрын урдахи гурбадахи зуун жэлһээ эхилээд Христоосой мүндэлһэн үе саг хүрэтэр үргэлжэлһэн түүхэ энээн тухай гэршэлнэ. Шэнэ Хэлсээниие абажа харабал, Иисүүс үхэл дабажа гарана. Иигэжэ Тэрэнэй илалта Үхэлэй орон тухай ойлгосодо нүлөө үзүүлээ, юундэб гэхэдэ Тэрэ нүгшэһэн болон амиды зоной Бурхан болоо мүн гэжэ зураглагдана.

Галабай эрьехэдэ, тэдэ бүгэдөөрөө амидырха, тиигээд нүгэлтэй зон тусхай бэлдээтэй газарта хэһээгдэдэг байха, Шэнэ Хэлсээн соо тэрэ газар «геенна» гэжэ нэрлэгдэнэ.

Тамын, хэһээлтын, хосоролтын газар мүнөө үеын шажан һургаалай ёһоор буряадаар «тама» гэгдэдэг.

### Фараон, Египедэй хаан

Фараон, Египедэй хаан

Эртэ урдын Египедтэ засаг түрэ баригшые (хааниие) энэ үгөөр нэрлэдэг байһан юм. Тэдэнэй нэгэниинь Яковой хүбүүн Иосифто һайнаар хандадаг, нүгөөдэнь израильшуудые тэдэнэй Египедһээ гарахынь урда тээ хатуу шэрүүнээр дарладаг байһан бэлэй.

### Фарисейнүүд

Фарисейнүүд

Шэнэ Хэлсээн соо нэрлээтэй, иудейнүүдэй шажанай гол бүлгэмүүдэй нэгэн. Фарисейнүүдэй түлөөлэгшэд Синедрион руу ородог байһан. Сайдукейнүүдтэ орходоо, фарисейнүүд гансашье Моисейн Һургаалай бэшэ, үшөө олон тоото аман домогуудай эрилтэнүүдые аргагүй наринаар дүүргэдэг байгаа. Тэрээнһээ гадна Бурханай зарга шүүлгын үдэрэй ерэхэдэ, үхэһэн бүхы хүнүүд Бурханай урда зогсохоёо амидырха гэжэ тэдэ тоолодог һэн. Тэдэ ёһололнуудаа сэбэрээр, нягтаар үнгэргэдэг байһан, тиин арад зон соо аргагүй хүндэтэй байһан, тиихэдэ бидэ һүзэгтэй, хатуу шанга зантай зонбди гэжэ өөһэдөөрөө омогорходог байгаа. Шажанай журам тиимэ шанга бэшэ, эрилтэ һулатайгаар сахидаг хүнүүдтэ фарисейнүүд дээрэлхүүгээр хандадаг байгаа. Иисүүс фарисейнүүдэй һургаал сэхээр һажааха гү, али тэрэниие дахахаһаа һэргылдэг байгаа, юундэб гэхэдэ фарисейнүүд ехэнхидээ Моисейн Һургаалнуудые бэелүүлхэдээ гадаада, харагдаатай таладань лэ анхаралаа хандуулдаг байһан байна. Христоосто һүзэглэхынгөө урда тээ Павел лүндэншэн фарисей байһан юм.

### Хаан түрэ

Хаан түрэ

«Хаан түрэ» гэжэ үгэ хоёр гол удхатай: «хаанай засаг» болон «хаанай эзэмдэдэг газар». Библи соохи «Бурханай хаан түрэ» гэжэ холбоо үгэ нэн түрүүн Бурханай энэ дэлхэй дээрэ хизааргүй засагтай байһые харуулна. Тиихэдэ тэрэ холбоо үгэ Бурхан болон Тэрэниие өөрынгөө Хаан гэжэ абаһан хүнүүдэй харилсаан тухай хэлэнэ. Бурханай хаан түрэ тухай лүндэншэд хэлэһэн байгаа. Иудейнүүдэй ерэхэ Бурханай табисууртые Бурханай Хаан гэжэ хүлеэдэг байһан дээрэһээнь, Тэрэнэй хаанта засаг Бурханай хаан түрэтэй сэхэ холбогдодог байһан. Тиимэ Хаан түрын мандаха тухай Арюудхагша Иоанн хэлэһэн юм. Иисүүс Христоос Тэрэнэй ерэхэдэ хүн зондо «хүрэһэн» Бурханай хаан түрэ тухай лүндэн хэлэхэдээ, тэрэ Хаан түрэ руу гансал оюун сэдьхэлтэй болохо гэжэ аргагүй ехэ оролдосо гаргаһан лэ хүнүүд орохо аргатай гэһэн байна. Иисүүс Христоосой амидырһанай һүүлдэ лүндэншэдэй һургаалнууд соо Бурханай хаан түрэ «Арюун Һүлдэтэй үнэн һүзэг, энхэ тайбан болон баяр» юм гэжэ хэлэгдэнэ. Юрэнхы дээрээ Бурханай хаан түрэ газар дэлхэй дээрэ Христоосой ерэхэдэнь оршохо юм: урданай оршон хадаа шэнэ оршоноор һэлгэгдэн үгы болохо, тэндэ Бурхан бүхы юумэн соо байха. «Бурханай хаан түрэ» гэжэ холбоо үгэ ехэнхидээ Шэнэ Хэлсээн соо хэрэглэгдэнэ. Матвейн Дуулгаһан Һайн Мэдээсэл «Бурханай хаан түрэ» гэжэ үгын орондо оло дахин «Тэнгэриин Хаан түрэ» гэжэ үгэ хэрэглэнэ, юундэб гэхэдэ тэрэнэй Һайн Мэдээсэл гол түлэб Бурханай нэрэ миин хэрэглэдэггүй иудейнүүдтэ захиһан удхатай.

### Халдейшүүд

Халдейшүүд

Вавилооной хаанта засагай газар дээрэ һуурижаһан арадуудай нэгэн, тэдэ засаг баригшадшье байгаа. Энэ үгэ ехэнхидээ Вавилооной хаанта засагай бүхы арадай нэрэ болон хэрэглэгдэдэг.

### Ханаһаан

Ханаһаан

Хаамай хүбүүн байһан Нойн ашануудай нэгэнэй нэрэ, тиихэдэ тэрэнэй үри һадаһадай (хананейнүүдэй) ажаһуудаг байһан Дундада далай болон Иордан мүрэнэй дунда байдаг газарай нэрэ. Бурхан Абраһаамда болон тэрэнэй үри һадаһадта энэ газар эзэмдэхыень үгэхэб гэжэ үгөө үгэһэн байна. Сагай ябахада, аалиханаар Ханаһаан израильшуудаар эзэлэгдэһэн байна.

### Хараал

Хараал

Бурханай нэрэтэй эблэршэгүй, Тэрээнэй нэрээр һүнөөгдэхэ юумэнүүд: дайнай дүүрэхэдэ баряанда абаһан хүнүүд, адуу мал, олзоборилһон юумэнүүд; тэдэ бүхы дээрээ Бурханда үргэл болон үргэгдэхэ ёһотой байгаа. Тэрээнһээ гадна Шэнэ Хэлсээн соо Павел лүндэншэн эблэршэгүй, һүнөөгдэхэ юумэн болбол Һайн Мэдээсэл буруугаар тайлбарилһан зон болон Иисүүс Христоосто этигээгүй хүнүүд, тэдэниие Бурханһаа һалгаан холодуулха хэрэг гээшэ хараалда хүртөөхэ гэжэ удхатай гээд хэлэһэн юм.

### Херүүб, херүүбүүд

Херүүб, херүүбүүд

Библи соо Бурханда тусхай дүтэ тэнгэриин амитад херүүбүүд гэжэ нэрэтэй. Израильшууд херүүбүүдые ой ухаандаа тухайлхадаа, тэдэ хаан шэрээ дээрэ һууһан Бурхантай тэргэдэ хүллүүлһэн, далитай мантан томо амитад гэжэ һанадаг байгаа. Тиимэ тула хоёр алтан херүүбүүд Бурханай хаан шэрээгэй һүлдэ гэжэ һанагдадаг байһан, израильшуудай нангин эрдэни болохо Хэлсээнэй ханзын хабхаг дээрэ хээтэй байһан юм. Тиихэдэ тэдэнэй хоёр алтан дүрсэ Соломооной Һүмэ соо байдаг байгаа.

### Хиннээрэт нуур

Хиннээрэт нуур

Иордан мүрэнһөө урдажа гарагша, Галилей нютагта байдаг сэбэр уһатай томо нуур. Энэ нуур Библи соо ондо ондоогоор нэрлээтэй байдаг – Гэннэсарээт нуур, Хиннээрэт, Тибериада далай. Тэрэ нуур олон янзын загаһатай, тэндэ ёһотой шуурган болодог, тиимэһээ ехэнхи ушарнуудта далай гэжэ нэрлэгдэдэг.

### Хорээб

Хорээб

Харагты: Синай хада тухай.

### Хотон хүреэн

Хотон хүреэн

Сүл губяар ябахадаа, Израилиин бүхы арбан хоёр обогой майхангуудаа татаад табиһан томо газар.

### Христоос шажантан

Христоос шажантан

Иисүүс Христоосые Абарагшамни гэжэ тоолодог, Тэрэнэй Һургаалаар ажамидархаяа оролдодог, Иисүүс Христоосой Һургаал баримталагша болон Тэрэнэй шаби. Христоосой шабинар «христоос шажантан» гэжэ үгөөр түрүүшынхеэ Сириин Антиохия соо нэрлэгдээ. Шэнэ Хэлсээн соо энэ үгын гурба дахин хэрэглэгдээшье һаань, удаань тэрэ бүгэдын хэрэглэдэг үгэ болоһон юм.

### Хуушан Хэлсээн

Хуушан Хэлсээн

Израильшуудай Египедһээ гараһанай удаа Синай хадын оройдо Бурханай тэдээнтэй баталһан Хэлсээн юм. Гол хубинь – Һургаал. Энэ Хэлсээн тухай, тиихэдэ израильшууд яажа тэрээниие сахидаг байгааб гэжэ «Хуушан Хэлсээн» гэһэн нэрэтэй номуудай согсолбори соо хэлэгдэнэ. Энэ согсолбори олон зуун жэлнүүдэй хугасаа соо ондо ондоо хүнүүдээр бэшэгдэһэн, Шэнэ Хэлсээнтэй хамта христиан шажантанай Библи болоно.

### Хүн түрэлтэнэй Хүбүүн

Хүн түрэлтэнэй Хүбүүн

Еврей бен-адам, араам бар-энош гэжэ үгэнүүд сэхээр «хүнэй хүбүүн» гээд оршуулагдадаг, «хүн», «үхэдэг хүн» гэжэ удхатай. Жэшээлбэл, Бурхан Эзэкээл лүндэншэдэ хандахадаа, тэрэниие хүн түрэлтэнэй хүбүүн гэнэ. Даниил лүндэншэн Хүн түрэлтэнэй Хүбүүн гэжэ ерэхэ Бурханай табисууртые нэрлэнэ, Тэрээндэ Бурхан бүхы арадууд дээрэ мүнхэ засаг үгэхэ байһан. Һайн Мэдээсэл соо Даниилай лүндэнһөө уламжалан Иисүүс Христоос Өөрыгөө байд гээд лэ Хүн түрэлтэнэй Хүбүүмби гэнэ.

### Хэлсээн

Хэлсээн

Хүнүүдэй хоорондо гү, али Бурхан болон хүн хоёрой хоорондохи хэлсээн. Хоёрдохи ушартань гол түлэб Бурхан найдуулга үгэдэг, тиихэдэнь хүн журам, хуули дүүргэхэеэ зүбшөөдэг; хэлсээн нэгэшье талын байжа болохо (Бурхан үгэеэ үгэдэг). Зарим ушарта хэлсээгээ баталхын тула үргэл үргэгдэдэг байһан юм. Бурханай хүнүүдтэй баталһан Хэлсээн Библиин гол һуури эзэлнэ. Синай хадын оройдо Бурхан Моисейгээр дамжуулан, бүхы еврей арадтай Хэлсээ баталаа. Бурхан еврейнүүдые үреэжэ, бүхы дайсадһаа хамгаалжа байхаб гэжэ үгэеэ үгэнэ, тиихэдэ еврей арад Һургаал соо хэлэгдэһэнэй ёһоор, өөһэдөө Тэрээндээ үнэн сэхэ байха, Тэрэнэй хүсэл дүүргэхэ ёһотой байгаа. Хэлсээнэй баталагдаһан, тэрээниие яажа дүүргэжэ байһан тухай номуудай согсолборитой адли, энэ хэлсээн Хуушан Хэлсээн гэжэ нэрэтэй. Лүндэншэд Бурхан болон зоной хоорондо шэнэ хэлсээн баталагдаха гэжэ уридшалан хэлэһэн байдаг. Тэрэ Хэлсээн Иисүүс Христоосой наһа баралга болон амидыралгаар баталагдаа юм гэжэ Һайн Мэдээсэл соо хэлээтэй. Энэ Хэлсээн тухай Шэнэ Хэлсээнэй номууд хөөрэнэ. Мүнөө үе сагта Бурханай арад гээшэ Христоосто үнэн сэхэ һүзэгтэй ямаршье үндэһэ яһанай хүнүүд болоно.

### Хэлсээнэй ханза

Хэлсээнэй ханза

Израильшуудай эгээ шухала эрдэни: модоор хэгдэнхэй, алтаар бүрхөөгдэнхэй ханза. Синай хада дээрэ Израилиин арадтай Бурхан хэлсээ баталхадаа, 10 һургаал бэшээтэй хоёр хабта шулуу Моисейдэ үгөө бэлэй. Тэрэ хоёр хабта шулуун Хэлсээнэй ханза соо хадагалагдадаг. Ханзын хабхаг дээрэ алталаатай, далинуудаа дэлиһэн хоёр херүүбэй дүрсэ байдаг. Эртэ урдын еврей хэлэн дээрэ хабхагынь каппорет, тодорхойлбол, «даралта, хушалта; нүгэлөө наманшалга (бэеэ арюудхалга)» гэжэ нэрэтэй байгаа. Ханза Майхан һүмын, һүүлээрнь Һүмын Нангинай нангин газарта оршодог.

### Хэмоош

Хэмоош

Моһаабуудай һүзэглэдэг байһан эртэ урдын шажанай бурхан.

### Хэрмоон хада

Хэрмоон хада

Израилиин хойто зүгтэ байдаг хамагай үндэр хада.

### Хэрээһэн

Хэрээһэн

Римэй хаанта түрэдэ, Иисүүс Христоосой үедэ эгээ хүндэ гэмтэ хэрэг үйлэдэһэн хүнүүдые саазалхадаа хэрэглэгдэдэг арга хэрэгсэл. Тэрэ ямар түхэлтэй байгааб гэхэдэ: сэхэ углуунуудтайгаар хадагдаһан хүнлэлэн модотой газарта зоогдооһон бахана байгаа. Хэрээһэндэ үлгэгдэхэ хүнүүдые тэрэ хэрээһэндэ уяад гү, али хадаад, тулижа үхэхыень орхидог байһан. Иигэжэ саазалагдаха гээшэ айхабтар аймшагтайда, тиихэдэ эшхэбтэртэ тоологдодог байһан. Хэрээһэндэ үлгэгдэхэ хүн саазалалгын газар руу хэрээһэнэйнгээ хүндэлэн модо өөрөө абаашаха ёһотой байгаа. Энэ хадаа «өөрынгөө хэрээһэ абаад ябаха» гэжэ ород үгын анхан удха болоно. Иисүүсэй хэрээһэндэ үлгэгдэжэ наһа бараһанай удаа хэрээһэн гээшэ Тэрэнээр олгогдоһон абаралгын болон ажамидаралай һүлдэ тэмдэг болоо юм.

### Һайн дуранай үргэл

Һайн дуранай үргэл

Хүнэй Һүмэдэ ерэхэдэ һайн һанаагаараа, өөрынгөө дураар үргэһэн орооһон, тоһон, үзэмэй дараһан архи гү, али мүнгэн.

### Һайн Мэдээсэл

Һайн Мэдээсэл

Эвангелион гэжэ грек үгэ бүхы һайн мэдээсэлдэ хабаатай, жэшээлбэл, дайнай дарагдаһан, илалтын мандаһан, энхэ тайбанай оршоһон гү, али хаан түрын уг залгамжалагшын түрэһэн тухай мэдээсэлые энэ үгөөр дамжуулмаар. Энэ оршолон дэлхэй дээрэ Бурханай табисууртын (грек хэлэн дээрэ – Христоосой), мүндэлэн түрэһэн тухай мэдээсэлые Бурхан Өөрын эльгээмэлнүүдээр дамжуулан, арад зондо дуулгаһан байна. Тэрэнэй мүндэлхэ тухай үлэ мэдэг тэмдэгүүдые Хуушан Хэлсээн соо оломоор. Бурханай хаан түрэ, Бурханай арад зондо дуратай тухай Һайн Мэдээсэлые Иисүүс Христоос Өөрөө тунхаглаһан байна. Энэ дуранайнгаа түлөө Бурханай хүбүүн, Абарагша Иисүүс наһа бараа, зүгөөр Бурхан Тэрэниие амидыруулаа. Иисүүс Христоосой мүндэлһэн, зоной түлөө Тэрэнэй оролдоһон, Һургаал үршөөһэн, хэрээһэн дээрэ наһа бараһан, һүүлээрнь амидырһан тухай Һайн Мэдээсэл христиан шажанай гол үндэһэн һуури болоо мүн. Христоосой газар дэлхэй дээрэ ажаһууһан, наһа бараһан, амидырһан тухай хөөрэгшэ Шэнэ Хэлсээнэй түрүүшын дүрбэн номые һүүлээрнь Һайн Мэдээсэл гэжэ нэрлэдэг болоо бэлэй.

### Һургаал

Һургаал

Тора гэжэ эртэ урдын еврей үгэ. Һургаал гээшэ Бурханай Өөрын арадһаа ямар ажамидарал болон Өөртэнь шүтэлгэ хүлеэһэн тухайнь һургаал болоно. Тэрэ Һургаал Израилиин арадта Моисейгээр дамжуулан үгтэһэн юм. Хуушан Хэлсээн соо энэ Һургаал болон тэрэниие үршөөһэнэй түүхэ Табан ном (Библиин түрүүшын табан ном) соо хэлэгдээтэй, зарим ушарта тэрэ ном Һургаал гээд нэрлэгдэдэг. Һургаал соо израильшуудай шажанай болон юрэ бусын ажабайдал эрхилхэдэнь, тодо заабаринууд үгтэһэн, тиихэдэ тэдэнэй яажа бэеэ абаад ябаха тухай гурим журамууд тогтоогдоһон байна. Шэнэ Хэлсээн соо Павел хадаа зон гээшэ Һургаалай бүхы заабари сахижа шададаггүй, зониие хэһэн нүгэлэйнь түлөө хэһээлтэһээ Һургаал абархагүй гэжэ хэлэнэ. Тиимэһээ Шэнэ Хэлсээн соо Һургаал болбол буян хэшэгтэ эсэргүү удхатай хэрэглэгдэнэ.

### Һүзэглэгшэдэй бүлгэм

Һүзэглэгшэдэй бүлгэм

Грек хэлэнһээ экклесиа гэжэ үгэ оршуулбал, «суглаан» гэжэ удхатай. Шэнэ Хэлсээн соо Иисүүс Христоосто һүзэглэгшэдэй бүлгэм Һүмэ гэжэ нэрэтэй. Тиихэдэ нэгэ нютагта ажаһуудаг, Бурханда мүргэхэеэ, Нангин Бэшэг уншахаяа болон харилсахаяа суглардаг һүзэглэгшэдэй бүлгэмүүд һүмэнүүд гэжэ нэрэтэй.

### Һүмэ, Эзэнэй нангин Үргөө

Һүмэ, Эзэнэй нангин Үргөө

Эзэндэ зальбардаг гэр. Эндэ тусхай аргаар Эзэн Өөрөө оршодог гэжэ тоологдодог байгаа. Тиимэһээ Иерусалимай Һүмые Эзэнэй нангин Үргөө гэжэ мүн лэ нэрлэдэг бэлэй.

### Һэлхэ үбшэн

Һэлхэ үбшэн

Библи соо ямаршье халдабарита арһанай үбшэн иимэ нэрэтэй, юундэб гэхэдэ цараат гэжэ ехэнхидээ «һэлхэ үбшэн» гээд оршуулагдадаг эртэ урдын еврей үгэ бол олон ондоо арһанай үбшэ тэмдэглэдэг байһан юм. Хуушан Хэлсээнэй эрилтээр иимэрхүү үбшэнтэй хүнүүд бузартай гэжэ тоологдодог байгаа. Арһанай һэлхэ үбшэнтэй зониие бүлгэмһөө гаргадаг, ябуулдаг, ондоо хүнүүдтэй суг байлгадаггүй байһан юм. Юундэб гэхэдэ, тэдэнэй ондоо хүнүүдтэ үбшэеэ халдаахагүйн тула, үбшэн хүнэй ойронь хүрэхэдөө, ондоо хүнүүд бузартай болохогүйн тула энэ заршам сахигдадаг бэлэй. Һэлхэ үбшэнгөөр үбшэлһэн хүниие санаартан үнэн дээрээ тэрэ бүримүһэн эдэгэбэ гэжэ гэршэлбэл, тэрэ хүн һөөргөө бүлгэм руугаа орохо аргатай байгаа.

### Шаналха, гэмээ мэдэрхэ

Шаналха, гэмээ мэдэрхэ

Энэ хадаа гэмтэйгээ, нүгэлтэй байһанаа мэдэрэлгэ, Бурханда һайшаагдаагүй урданайнгаа ажамидаралһаа арсалга болоно. Шув гэжэ еврей үгэ «орохо», «бусаха» гэһэн удхатай, гэмээ наманшалгада тааруулхада хүнэй бурханда бүхы һанаагаараа орохо, ондоо бурхадта һүзэглэхэеэ, нүгэл хэхэеэ арсаха гэһэн удхатай. Гэмээ сагааруулха нихам гэжэ еврей үгэтэй холбоотой, тэрэ «гэмтэйгээ мэдэрхэ», «шаналха» гэжэ удхатай, юундэб гэхэдэ гэмээ мэдэрэлгэ хүнэй би зүбби гэхэеэ болихоһоо, нүгэлтэ ажамидаралһаан арсалгаһаа эхилнэ. Энэ үйлэ хэрэг хэхэдээ хүнүүд масагладаг, бархирдаг, үмдөөд байһан хубсаһаяа удара, шуу татадаг, хара үнгэтэй таар хубсаһа үмдэдэг, үбсүүгээ шаадаг байһан. Гэмээ сагааруулжа байһан хүн бултан нүгэлэйнгөө түлөө Бурханһаа хүлисэл гуйна, саашадаа ганса Бурханай хүсэлөөр ябахаб, алдуунуудаа нэгэшье дабтахагүйб гэжэ хатуу тангариг үгэнэ.

Шэнэ Хэлсээн соо метанойа «ухаанай хубилалта» гэһэн удхатай грек үгэ хэрэглэгдэнэ, тиимэһээ гэмээ сагааруулгын үедэ хэгдэһэн үйлэ хэрэгүүдһээ гадна үшөө нүгэлтэ һанал бодолһоон арсажа, ухаан бодолоороо, сэдьхэлээрээ бүрин түгэс Бурханда оронхойб гэжэ харуулна. Библи соо гэмээ сагааруулга тухай олон һургаалнуудай жэшээ байха, тодорхойлбол, Иеремиин, Ёһээлэй болон Ионын, тиихэдэ Арюудхагша Иоаннай гэмээ наманшалга тухай һургаалнууд, Иисүүс Христоосой болон лүндэншэдэй номнолнууд соо мүн лэ үргэлжэлнэ.

### Шолмос

Шолмос

Эртэ урдын грек диаболос гэжэ үгэ «гэмнэгшэ, хардагша» гэһэн удхатай. Муу һүнэһэдэй толгойлогшо ба Бурханай дайсан юм. Библи соо ондоо нэрэнүүдтэй – шолмос, Бээлзэбүүл, мэхэшэн (ислам заншалаар иблис гүүлэдэг), луу. Иоаннай бэшэһэн гэршэлгэ гэжэ ном соо сагай эсэстэ шолмос заатагүй диилдэхэ, һүнөөгдэн үгы болохо гэжэ хэлэгдэнэ.

### Шухуурга

Шухуурга

Виноград дарахын тула хабсагай соо сабшагдан хэгдэһэн һаба. Шухуурга ехэнхидээ дороо нүхэтэй байһан, дарагдаһан жэмэсэй шүүһэн тэрэ нүхөөр доошоо, баһа хабсагай соо хээтэй багахан һаба руу урдажа ородог байгаа. Виноградай багса гол түлэб нюсэгэн хүлөөрөө дарадаг байгаа.

### Шэнгэн зүйлөөр үргэл

Шэнгэн зүйлөөр үргэл

Шэнгэн зүйлнүүдээр үргэл хэхэдээ, үргэлэй шэрээ дээрэ адхажа байгаад, үзэмэй дараһан архи гү, али тоһо үргэдэг байһан. Шэнэ Хэлсээн соо Павел лүндэншэн һайн мэдээсэл тараахада өөрынгөө үхэл иимэ үргэлтэй зэргэсүүлнэ.

### Шэнэ Хэлсээн

Шэнэ Хэлсээн

1. Лүндэншэдэй хэлэһээр, Бурханай Израилиин арадтай хэлсээн шэнэдхэгдэхэ байһан юм. Иигэжэ уридшалан хэлэһэниинь бүтөө, Бурхан Иисүүс Христоосоор арадтай шэнэ хэлсээ баталаа. Шэнэ Хэлсээн дэлхэйн бүхы арадтай баталагдаа, тиин Иисүүс Христоосто һүзэглэдэг хүн бүхэн энэ хэлсээндэ орохо аргатай.

2. Һайн Мэдээсэл, Элшэнэрэй бүтээһэн хэрэгүүд, Бэшэһэн хандалганууд болон Иоаннай бэшэһэн гэршэлгэ гэжэ дүрбэн номуудай суглуулбари Шэнэ Хэлсээн гэжэ нэрэтэй. Энэ ном олон ондоо авторнуудтай, нэгэдэхи зуун жэлһээ эхилээд, Христоосой түрэхэ саг болотор бэшэгдэһэн, Хуушан Хэлсээнтэй хамта Библи болоно.

### Эдоом

Эдоом

1. Улаан шара үһэтэй байһанайнь түлөө, тиихэдэ өөрынгөө ууган хүбүүнэй эрхэ улааншаг үнгэтэй улаан зармын шүлөөр худалдаһанайнь түлөө Эсаавта үгтэһэн ара нэрэ.

2. Эдоом гэжэ үгэ Эсаавай үри һадаһадай, тиин үшөө тэдэнэй газарай нэрэ.

3. Эдоом гэжэ можо Сеир хаданууд дунда оршодог байгаа, хойто хилэнь Заред гэжэ мүрэн, урда хилэ элирүүлхэнь хүндэ, тиибэшье Елаф болон Ецион-Гавер гол түлэб Эдоомдо оруулагдадаг. Халак гэжэ хадаар (Малаан хада) Израильтай хилэтэй байһан юм. Эдоом Дабһата далайһаа эхилээд Акаба гэжэ далайн тохой хүрэтэр нэмжыһэн Араб гэжэ хүндын хоёр талаар байдаг байгаа. Эндэ, Арабта эртэ урдан сагай галта уулын гал хаяһанай ашаар газарһаа халуун булагууд олон байгаа. Эдоомой гурбан талаһаа сул губяар хүреэлөөтэй байһан дээрэһээ эдомшууд газараа үргэдхэхын тула хойшоо ябаһан, тиин Иудын обогтой дайлалдаһан юм.

### Эдээмэй сэсэрлиг, Бурханай сэсэрлиг

Эдээмэй сэсэрлиг, Бурханай сэсэрлиг

Эхин гэжэ ном соохи хүнэй бии болоһон тухай хөөрөөн соо аргагүй гоё сэсэрлиг зураглагдана, тэндэ түрүүшын хүнүүд Бурхантай харилсажа байна. Энэ сэсэрлиг Эдээм, сэсэрлиг, диваажан гэжэ нэрлэгдэнэ. Адаам Ева хоёр Бурханай үгэ дуулаагүй, тиигээд тэдэ диваажанһаа намнуулаа, тиин хүндэ ажал хэжэ, үбшэн хабшанда абтажа, үхэлэй засаг доро ажамидарха болоо. Лүндэншэдэй заримдаа хэлэһээрнь, галабай эрьехын урда тээ Израилиин газар диваажанай сэсэрлигтэй адли болохо, бүхы амитад дундаа эбтэй байдаг болохо. Шэнэ Хэлсээн соо Христоос энэ сэсэрлиг тухай хэлэхэдээ, амгалан ехэ жаргалтай, гуниг гашуудалгүй ажамидаралда болон Бурхантай мүнхэ харилсаантай байдалда бусан эрьехэ тухай хэлэнэ. Шэнэ Хэлсээнэй үе сагта Эдээмэй сэсэрлиг гээшэ нүгэлгүй хүнүүдэй наһа бараһанай удаадахи байдалые амгалан ехэ жаргалантайгаар, галабай эрьехэдэ тэдэнэй амидырхаяа хүлеэжэ байһаар зураглагдана.

### Эзэн

Эзэн

Бурхан Моисей болон израильшуудтай анха удаа уулзахадаа Өөрыгөө нэрлэһэн нэрэнь – («Яхве») заншалта болон олон оршуулганууд соо Эзэн гээд хэрэглэгдэдэг. Энэ еврей үгын зүб үгүүлбэри мэдэгдэнэгүй. Хүндэтэй, засаг баригша хүнүүдтэ «эзэн» гэжэ зарим үедэ хандажа болохо.

### Эзэнэй хилэнсэгтэ үдэр

Эзэнэй хилэнсэгтэ үдэр

Бурханай Өөрынгөө арад абархын тула Израилиин дайсадые хэһээхэ үдэр гэжэ эртэ урдын израильшууд энэ үдэрые тоолодог байһан. Харин һүүлээрнь энэ үдэрэй удха ондоо болоһон байна, энэ үдэр Бурхан хүн зоной түүхэдэ оролсохо, дэлхэйе сүүдлэхэ гэжэ лүндэншэдэй лүндэн соо хэлэгдээтэй. Бурхан энэ үдэр Иисүүс Христоосой аргаар үйлэдэжэ, бүхы дэлхэйе сүүдлэхэ гэжэ Шэнэ Хэлсээн соо хэлэгдэнэ. Энэ үдэр һүүлшын үдэр гү, али сүүдэй, зарга шүүлгын үдэр гэжэ нэрэтэй.

### Элеон хада

Элеон хада

Иерусалимай зүүн ханын хажууда байдаг үндэр бэшэ хада; тэрэ хадаһаа бүхы хото угаа һайханаар харагдадаг байгаа. Үшөө Тоһото хада гэжэ нэрлэгдэдэг һэн. Хадын хажууда оливын мододой ургадаг Гефсеманай сэсэрлиг байгаа. Энэл газарта Библиин түүхын олон ушар болоо юм: жэшээлбэл, Эзэкээл Бурханай алдар солын хото дээгүүр ошохые эндэһээ хараһан, энэ газарһаа Бурханай Зарга шүүлгын үдэрэй үйлэ хэрэгүүд эхилхэ гэжэ Захарияа лүндэн табиһан, Христоос галабай эрьехэ тухай эндэ хэлэһэн, эндэһээ тэнгэридэ дэгдэһэн байна.

### Эллгээмэл, Бурханай элшэ

Эллгээмэл, Бурханай элшэ

Бурханда алба хэдэг, зарлигыень зондо дамжуулдаг, туһалдаг ба Бурханай хүсэл айладхадаг онсо маягтай туһамаршан. «Мэдээ асарагша» гэһэн удхатай эртэ урдын еврей малах, грек ангелос гэжэ үгэнүүдһээ үндэһэтэй мүн. Энэ үгэ зарим ушарта хүнүүдтэ хандуулан хэрэглэгдэдэг байгаа. Ехэ нэрэ хүндэтэй зарим элшэнэр Библи соо Михаээл, Габриһээл гэжэ хүнэй нэрэнүүдтэй байна. Бурханай элшэнэрэй заримань Бурханай урдаһаа буһалгаалжа, үгыень дуулахаяа болижо, эрлиг шолмосой тала бариһан байдаг. Тэдэниие доройтон унагша элшэнэр гэжэ нэрлэдэг юм.

### Элшэн

Элшэн

Хуушан грек хэлэн дээрэ энэ үгэ «элшэн», «мэдээ асарагша» гэһэн удхатай. Иисүүс Христоосой элшэ, Тэрэнэй Өөрөө шэлэжэ, Үнэн Үгэ тунхаглахыень эльгээһэн элшэн гээд Евангели соо энэ үгын удха ойлгуулагдана.

Бурханай элшэ гэһэн нэрэ зэргэ ехэ харюусалга хүндэ тоходог, гэхэтэй хамта Бурханай элшэн гээшэ аргагүй хүндэтэй хүн байгаа: Христоос Тэнгэридэ Хаан, Бурханай элшэн газар дээрэ Тэрэнэй бүрин эрхэтэ түлөөлэгшэнь мүн. Христоосой газар дээрэ ажаһууха үедэ Тэрээнтэй суг аяншалалсаһан дүтын арбан хоёр шабинь Бурханай элшэнэр гэжэ нэн түрүүн нэрлэгдэхэ зэргэтэй. Христоосой наһа бараад, амидырһанай удаа Христоосой дуудагша Павел өөрыгөө Бурханай элшэб гэжэ нэрлэдэг болоһон юм. Үнэн Үгэ тараадаг ондоошье номнолшод, жэшээнь, Барнааба, мүн лэ Бурханай элшэнэр гэжэ нэрлэгдэдэг байжа магадгүй.

### Эрлиг, шолмос

Эрлиг, шолмос

Бурханай дайсаниие, болон Тэрээндэ алба хэгшэдые эрлиг гэжэ нэрлэдэг, тиибэшье «эсэргүүсэгшэ» гү, али «шүүмжэлэгшэ» гэжэ үгэ – сүүдтэ зэмэлдэг хүн гээшэ. Бурханда эсэргүүсэгшэ болон ада шүдхэрнүүдэй толгойлогшо хадаа шолмос болон ада шүдхэрнүүд хүнүүдые мэхэлдэг, Бурханда ерэхэдэнь һаалта хэдэг, тэдэниие үхэл руу татадаг. Бурханай урдаһаа буһалгаалһан хүнүүд эрлигэй үгэдэ ороһон байдаг. Шолмосой дууһан диилдэхэ, һүнөөгдэхэ сагынь ерэхэ юм гэжэ Гэршэлгэ гэжэ ном соо хэлэгдэнэ. Библи соохи ондоо нэрэнүүдынь – ороолон, эрлиг, шолмос, Баал-Зэбүүн, Бээлзэбүүл, луу.

### Эртэ урдын грек хэлэн

Эртэ урдын грек хэлэн

Александр Македонскиин дайнуудай удаа грек хэлэн болбол Дундада далайн зүүн талаар ажаһуудаг арадуудай хоорондоо харилсаха хэлэн болоһон байна. Эртэ урдын еврей болон арам хэлэнүүдһээ Хуушан Хэлсээн грек хэлэн дээрэ оршуулагдаа. Шэнэ Хэлсээн хадаа олон хүнүүдэй уншаха аргатай байхын тула грек хэлэн дээрэ бэшээтэй.

### Эртэ урдын еврей хэлэн

Эртэ урдын еврей хэлэн

Христоосой мүндэлхэһөө урда тээхи 586 ондо Вавилооной баряанда туугдан ошохоһоо урид израильшуудай диилэнхы хубинь энэ хэлэн дээрэ хөөрэлдэдэг байһан юм. Тэрээн дээрэ Хуушан Хэлсээнэй олонхи номууд бэшээтэй, гэбэшье баряанһаа бусаһан еврейнүүдэй олонхинь тэдээндэ түрэл арам хэлэн дээрэ ярилсадаг болоо. Шэнэ Хэлсээнэй бэшэгдэхэ үе сагта еврейнүүд гол түлэб арам хэлэн дээрэ хөөрэлдэдэг, харин ондоо арадтай харилсахадаа, ехэнхи ушарта эртын грек хэлэ хэрэглэдэг байгаа.

### Эсооб

Эсооб

Зохид хоншуу үнэртэй ногоон ургамал. Арюудхалгын ёһололой үедэ эсообые уһан гү, али шуһан руу хээд, тэрээгээр хүндэ сүршэдэг байгаа.

### Этигэл

Этигэл

Бурханда этигэл, Тэрээнэй хэлэһэн юумэн заатагүй бүтэхэ гэжэ лаб найдал, Бурханай хүсэл бэедээ абалга, Тэрээнэй хэлэһээр бүхы наһаараа ябалга. Шэнэ Хэлсээн соо Иисүүс Христоосто һүзэг гээшэ Тэрэниие Бурхамни болон Абарагшамни гэжэ бэедээ даажа абалга болоно.

### Эфес

Эфес

Бага Азиин баруун эрье дээрэ оршодог, Лидия гэжэ гүрэнэй угаа томо хото. Анханһаа Эфес хадаа грек хото байһан, һүүлээрнь Римэй ударидалга доро ороходоо, Римэй эгээ баян Аси можын түб хото болоһон байна. Эфес Римэй хаанта гүрэнэй соёлой, политикын, экономикын түбүүдэй нэгэн байһан, эртэ урда сагта дэлхэйн долоон гайхамшагуудай нэгэн гэжэ тоологдодог Артемидын ордоноор суурхаһан мүн. Энэ хотодо гол түлэб грегүүд болон эллинизмын үеын Бага Азиин олон ондоо арадууд ажаһуудаг байһан, тиибэшье тэндэ иудейнүүд яһала олоор байгаа, тэдэнэй олонхинь Христоосто һүзэгтэй һэн.

### Эфод

Эфод

Шажанай ёһолол хэхэдээ, санаартанай үмдэдэг хамсыгүй хубсаһан. Жэшээлбэл, Бурханай зарлиг мэдэхын тула энэ хубсаһа үмдэдэг байгаа. Зарга шүүгшэдэй ном соо гэрэй онгонуудтай (терафимуудтай) хамта хэлэгдэнэ – тиихэдээ онгоной хубсаһан тухай хэлэгдэжэ магад.

### Эһээгдээгүй хилээмэнэй һайндэр

Эһээгдээгүй хилээмэнэй һайндэр

Еврей литын түрүүшын авиив һарын (ондоо нэрэнь нисаан) 15-һаа 21 болотор тэмдэглэгдэдэг байгаа. Энэ һайндэр Паасхын һүүлээр эхилдэг байһан. Долоон үдэрэй хугасаа соо израильшууд Бурханай тэдэниие Египедһээ яаралтайгаар гаргаһые һанадаг байгаа. Гэртээ эһээбэритэй эдеэ, тиихэдэ эһээбэреэр бариһан хилээмэшье барижа болохогүй. Долоон үдэрэй туршада израильшууд гансал эһээбэригүй хилээмэ эдидэг байгаа. Һайндэрэй түрүүшын болон һүүлшын үдэртэ эгээл хүндэтэй суглаанууд болодог, үргэл хэгдэдэг байгаа. Шэнэ Хэлсээнэй үедэ Паасхын болон Эһээгдээгүй хилээмэнэй һайндэрнүүд нэгэ һайндэр гэжэ тоологдодог байһан гээшэ.

## Хабсаралта

### Хабсаралта

Хабсаралта


УГ ГАРБАЛ

Урданай эхэ бэшэгүү

Эртын Палестинын нуга нюруунууд

Эртэ урдын оршолон

Египедһээ Ханаһаан руу

Израилиин обогуудай хоорондо хубаагдаһан Палестина

Саул, Давид ба Соломооной хаан оронуудс

Израиль болон Иудын хаан оронууд

Иисүүс Христоосой үеын Римэй хаан орон

Иисүүс Христоосой үеын Палестина

Иисүүс Христоосой үеын Иерусалим

Иисүүс Христоосой үеын Иерусалимай Һүмын зураг

Павел элшэнэй шажан дэлгэрүүлгын түрүүшын аяншалга

Павел элшэнэй шажан дэлгэрүүлгынхоёрдохи аяншалга

Павел элшэнэй шажан дэлгэрүүлгын гурбадахи аяншалга

Павел элшэнэй шажан дэлгэрүүлгын дүрбэдэхи аяншалга (Рим руу аялал)


Хабсаралта

### УГ ГАРБАЛ

УГ ГАРБАЛ

### Урданай эхэ бэшэгүү

Урданай эхэ бэшэгүү

Ленинградай кодекс (Codex Leningradensis), эртын еврей хэлэн дээрэ Хуушан Хэлсээнэй масоредэй эхэ бэшэг, м. э. 1000 оной ойролсоо. Иона лүндэншын Номой хэһэг

Эртын еврей хэлэн дээрэхи Кумраанай эхэ бэшэгүүдэй нэгэн, м. э. Урдахи 100 жэлэй ойролсоо. Исай лүндэншын Номой хэһэг

Септуагинта, эртын грек хэлэн дээрэ Хуушан Хэлсээнэй оршуулга, м. э. 200 оной ойролсоо. Нүүнэй хүбүүн Иисүүсэй Номой хэһэг

52-дохи папирус, эртын грек хэлэн дээрэ Шэнэ Хэлсээнэй манускрипт, м. э. 125 он. Иоаннын дуулгаһан Һайн Мэдээсэлэй хэһэг

Синайн кодекс (Codex Sinaiticus), эртын грек хэлэн дээрэ Шэнэ Хэлсээнэй манускрипт, м. э. 340 оной ойролсоо. Матвейн дуулгаһанҺайн Мэдээсэлэй хэһэг

### Эртын Палестинын нуга нюруунууд

Эртын Палестинын нуга нюруунууд

### Эртэ урдын оршолон

Эртэ урдын оршолон

### Египедһээ Ханаһаан руу

Египедһээ Ханаһаан руу

### Израилиин обогуудай хоорондо хубаагдаһан Палестина

Израилиин обогуудай хоорондо хубаагдаһан Палестина

### Саул, Давид ба Соломооной хаан оронуудс

Саул, Давид ба Соломооной хаан оронуудс

### Израиль болон Иудын хаан оронууд

Израиль болон Иудын хаан оронууд

### Иисүүс Христоосой үеын Римэй хаан орон

Иисүүс Христоосой үеын Римэй хаан орон

### Иисүүс Христоосой үеын Палестина

Иисүүс Христоосой үеын Палестина

### Иисүүс Христоосой үеын Иерусалим

Иисүүс Христоосой үеын Иерусалим

### Иисүүс Христоосой үеын Иерусалимай Һүмын зураг

Иисүүс Христоосой үеын Иерусалимай Һүмын зураг

### Павел элшэнэй шажан дэлгэрүүлгын түрүүшын аяншалга

Павел элшэнэй шажан дэлгэрүүлгын түрүүшын аяншалга

### Павел элшэнэй шажан дэлгэрүүлгынхоёрдохи аяншалга

Павел элшэнэй шажан дэлгэрүүлгынхоёрдохи аяншалга

### Павел элшэнэй шажан дэлгэрүүлгын гурбадахи аяншалга

Павел элшэнэй шажан дэлгэрүүлгын гурбадахи аяншалга

### Павел элшэнэй шажан дэлгэрүүлгын дүрбэдэхи аяншалга (Рим руу аялал)

Павел элшэнэй шажан дэлгэрүүлгын дүрбэдэхи аяншалга (Рим руу аялал)

Абраһаам - Бурхан еврей арадһаа Абрамые шэлэжэ, тэрээнтэй Хэлсээ баталаа. Юрэдөө, тэрэ Бурхантай Хэлсээ баталагша түрүүшын хүн, еврей угсаатанай аха заха болоно юм.

Түрүүшээр тэрэ Абрам гэжэ нэрэтэй байгаа, удаань Бурхан Абраһаам гэжэ нэрэ тэрээндэ үршөөгөө бэлэй. Бурхан нүүдэл байдалтай Абраһаамда «Түрэл нютагһаа гаража ошо, холын Ханаһаан орон нютаг руу нүүжэ, тэндэ байдаг боло» гэжэ захирһан, «далайн элһэн мэтэ тоо томшогүй олон үри һадаһадайшни газар дайда тэрэ болохо» гэжэ найдуулһан байна. Абраһаам Сарра һамгантаяа хамта Исаак гэжэ хүбүүтэй болохоёо ехэ удаан хүлеэгөө, олон бэрхэшээл дабажа гараа. Исаагһаа гадна Абраһаам Саррын шэбэгшэ эхэнэр Һагаарһаа Ишмаһээл гэжэ үшөө нэгэ ондоо хүбүүтэй бэлэй. Тэрэ үшөөшье бусад үхибүүдтэй байһан юм. Исаагай хүбүүн Яков Израилиин арбан хоёр обогой эхи табигша мүн. Абраһаам хадаа Бурханда түгэс үнэн сэхэ, ямаршье хүндэ ушар, хүнэй һанамжалхын аргагүй бэрхэшээлнүүдые гаталжа, Бурханай захяа заабари бүримүһэн гүйсэдхэлгын жэшээ мүн гэжэ Библи соо зураглагданхай.

Ада шүдхэр, муу һүлдэ - Шолмосой хүтэлбэри доро байгааша һүнэһэн. Ада шүдхэрнүүд энэ дэлхэй дээрэ эдэбхитэй ажал ябуулна, жэшээнь, хүнэй бэе руу шурган ороод, тэрэниие дууһан хүтэлбэрилжэ шадаха гээд зон тэдээнһээ айдаг байгаа. Гэбэшье Бурхан энэ оршолонгой дээдын засаг баридаг ушарһаа Бурханай хүсөөр Иисүүс зониие ада шүдхэрнүүдһээ сүлөөлдэг, мүн Өөрынгөө шабинарые ада шүдхэр үлдэн гаргаха эрхэ засагтай болгоо бэлэй.

Алба татагша - Шэнэ Хэлсээнэй үедэ Римэй хаанта гүрэнэй һан руу Палестинаһаа алба татагша гэхэ гү, али татабари суглуулагша хүн, нютаг зоной дундаһаа томилогдоһон түшэмэл. Римэй засаг баряашад түбһөө холо байдаг газарнуудта алба татахыень түрээсэлэгшэдые (хүлһөөр газар эдлэгшэдые) албалһан, тэдэнь алба татагшадаар мүнгэ зөөри суглуулдаг байгаа. Түрээсэлэгшэ Римэй һан руу эртэнһээ хэлсээтэй мүнгэ үгэхэ ёһотой һэн. Түрээсэлэгшэд болон татабари суглуулагшад баяжаха зорилготойгоор татабари дээшэнь болгожо, үлөөшыень өөһэдтөө абадаг байгаа. Тиимэһээ алба татагшадта зон ехэ дурагүй, тэдэниие үзэн ядадаг байһан, үшөө тэдэнэй Римэй эртэ урдын шажанай засагтай холбоотой байһандань бүришье дураа гутадаг һэн. Тиимэһээ «алба татагша» гэжэ үгэ «нүгэлшэн» гэжэ үгэтэй адли удхатайгаар тоологдодог байгаа. Тиибэшье Иисүүс алба татагшадта һайнаар хандадаг һэн. Тэдэнэй нэгэн Матвей, Лукагай Һайн Мэдээсэл соо Левий гээд нэрлэгдэнэ, Иисүүсэй шаби болоһон юм.

Арбанай нэгэ хуби - Ургасын арбанай нэгэ хуби Эзэндэ үргэгдэдэг бэлэй. Бодото байдалаар абажа харабал, энэ хубиие амбаар соо хадагалдаг, санаартанай болон левидүүдэй эдеэ хоолдо шэглүүлдэг бэлэй. Зарим ушарта малые арбанай нэгэ хуби болгон үгэнгүй, энэ малай сэнгээр тэнсүү мүнгэ левидүүдтэ үгэжэ, түлэн абаха ёһотой байгаа. Шэнэ Хэлсээнэй үе сагта фарисейнүүд ургасын арбанай нэгэ хуби тухай ойлгосые үргэдхэжэ, бүхы олзо зөөриин арбанай нэгэ хуби болгон, эдеэ хоолдо амта үгэдэг ногоонһоошье хуби үгтэхэ ёһотой гэжэ хэлэдэг байгаа.

Арюун Һүлдэ - Руах гэжэ еврей болон пнеума гэжэ грек үгэнүүд «амисхаал, һэбшээн, һүлдэ» гэжэ адли удхатай. Бурханай Һүлдэ гээшэ амидарал үршөөдэг, ами наһа дүнгэдэг, туһалдаг, бүхы юумые бүтээдэг хүсэн гэжэ Хуушан Хэлсээн соо зураглагдана. Тэрээнһээ гадна Һүлдэ гээшэ хүниие ухаатай, талаан бэлигтэй болгодог, Бурханда һүзэглэхыень уряалдаг. Бурханай Һүлдэ хадаа тусхай алба ябуулхыень Израилиин зарга шүүгшэдые, лүндэншэд болон хаашуулые уряалдаг бэлэй. Тиихэдэ энэ Һүлдэ Библи соо Эзэнэй Һүлдэ, Арюун Һүлдэ гэжэ нэрлэгдэнэ. Эсэгэ, Хүбүүндэшье үгтэһэн Бурханай шэнжэнүүд Бурханай Һүлдэдэшье бии. Лукагай дуулгаһан Һайн Мэдээсэл соо хэлэгдэһэнэй ёһоор, Иисүүсэй эхын умай соо ами олоһониинь хүнэй хабаагүй, гансал Арюун Һүлдын оролсоһонһоо болоно. Иисүүсые арюудхалгын ёһололой үедэ Арюун Һүлдэ онсо ондоогоор тэрээн дээрэ буугаа. Тиихэдэ Иисүүсэй үгөө үгэһэнэй ёһоор, Табидахи үдэрэй һайндэрэй үедэ Бурханай Һүлдэ шабинартань бууһан байна. Бурханай Һүлдын хүсөөр хүн гээшэ шэнэ амидаралда һэргэн бодоно, Бурханай үхибүүниинь болоно. Һүлдэ болбол һүзэглэгшэ зоной Һүмэдэ мүргэхын онсо бэлиг тэдээндэ үгэнэ. Һүлдын үрэ дүн гэхэдэ, иимэ: дуран, баяр, энхэ тайбан, тэсэбэри, номгон һайхан сэдьхэл, хайрлаха сэдьхэл, этигэл, номгон абари зан болон бэеэ барилга. Тиихэдэ «Һүлдэ» гэжэ үгэ хүнэй досоохи һүлдэ, сэдьхэлэй шанар тодорхойлно. Энэ үгөөр шажанай һүлдэ амитад нэрлэгдэдэг (жэшээнь, Бурханай Эльгээмэл, ада шүдхэрнүүд). Энэ үгэ далда удхатайгаар хэрэглэгдэхэдээ, мэдэлшэн болон хэлэлгые («лүндэнэй һүлдэ»), хүнэй тэнхээгүй байдалые («үбшэн, хүсэгүйн һүлдэ») нэрлэжэ хэрэглэгдэнэ.

Ахамад санаартан - Аһарооной угай ахамад гү, али дээдэ санаартан. Һургаалай ёһоор, зарим ёһо гурим гансал тэрэ бүтээдэг байһан юм. Тодорхойлбол, жэлдээ нэгэ дахин Нангинай Нангин руу гансал тэрэ орохо эрхэтэй байгаа. Шэнэ Хэлсээнэй үедэ нүлөө ехэтэй иудей бүлэг санаартад ахамад санаартад гэжэ нэрэтэй һэн.

Баал - Израильшуудай Палестина руу ерэхэһээ урид тэндэ ажаһуугша ханаһаан арад энэ бурханда шүтэдэг байһан юм. Энэ үгын анхан удха – «ноён, эзэн».

Энэ орон нютагта үлэһэн нютагай зоной үгэдэ орожо, израильшууд Баалда шүтэхэ гэжэ оло дахин һэдээ бэлэй. Тиимэ юумэнэй болоходонь, Бурханай урдаһаа эгээ шанга гэмтэ хэрэг хэгдэбэ гэжэ тоологдодог байгаа.

Баал-Зэбүүн, Бээлзэбүүл - Шолмосой, Бурханда эсэргүүсэгшын, ада шүдхэрнүүдэй ударидагшын нэгэ нэрэ. Эртэ урдын шажантай Ханаһаан арадуудай мүргэдэг байһан Баал бурхантай энэ нэрэ холбоотой байжа магад.

Болтогой - Хуушан еврей хэлэн дээрэ «амен» гэжэ үгэ «үнэхөөр», «үнэн», «болтогой» гэһэн удхатай. Гол түлэб зальбаралай түгэсхэлдэ хэрэглэгдэдэг юм. Энэ үгын һуури «һэжэглэлтэгүй» гэһэн еврей үгын удхатай. «Амен» гэжэ үгөөр шажанай номнол гү, али зальбаралые эхилжэ гү, али түгэсэжэ болохо. Хүнэй зальбархада, «амен» гэжэ харюусаһан хүн хэлэгшын бүхы үгэнүүдые дэмжэнэб гэжэ мэдүүлнэ юм.

Бурхан - Энэ дэлхэйн нэгэдэмэл, буянта, Түгэс Хүсэтэ Бүтээгшэ болон энэ дэлхэйн Эзэн мүн. Хэндэшье, юундэшье диилдэхэгүй, Өөрынгөө буянтай ба сүлөөтэй хүсэлөө бэелүүлэн, Бурхан энэ дэлхэй дээрэ үдэр бүри үйлэ хэрэгүүдээ ябуулна. Бурханһаа ходо хүртэжэ байдаг буян хэшэгэйнгээ түлөө хүн гээшэ Өөртэнь дуратай болон шүтэжэ байхыень Тэрэ хүлеэнэ.

Бурханай хүбүүн - Хуушан Хэлсээн соо зарим ушарнуудта Бурханай бии болгоһон, Тэрээндэ мэдэлтэй амитад (Эльгээмэлнүүд, һүлдэ) «Бурханай хүбүүд» гэжэ нэрэтэй. Тэрээнһээ гадна Израилиин арад, зарим хаашуулынь Бурханай хүбүүд гэжэ нэрэтэй. Зүгөөр Шэнэ Хэлсээнэй зохёолшод Иисүүс Христоосые Бурханай хүбүүн гэнэ. Энэ хадаа Тэрэнэй Бурханай табисууртын зиндаатай, тиихэдэ үшөө Тэрэнэй Бурхан Эсэгэһээ мүндэлһыень болон Тэрээнтэй холбоотой байһыень элирхэйлнэ. Христоосто һүзэглэдэг хүнүүд Тэрэнэй Бурхан Эсэгын хүбүүн байһандань хабаатай болоно, тиин Бурханай үхибүүд болоно.

Вавилоон - Дүтын Дурна зүгэй эгээ томо хото, урданай угаа хүсэ ехэтэ хаанта гүрэнэй түб байгаа. Тэрэ хоёр томо мүрэнэй хоорондохи нюруу газарта, мүнөө үеын урда Ирагай дэбисхэр дээрэ байһан юм. Вавилоон хотодо олон ондоо бурхадта һүгэдэдэг бэлэй. Христоосой мүндэлхэһөө урда тээхи 586-дахи ондо вавилонойхид Иудын (Урда) хаан түрэдэ дайгаар орожо диилээд, Иерусалим хото ба Эзэнэй нангин Һүмэ һандаргаад, Вавилооной хаан түрэдэ байдаг болгохоор олон иудейнүүдые баряандаа абаһан байна. Шэнэ Хэлсээнэй үе сагта Вавилоон хото һандаргагданхай байгаа. «Вавилоон» гэжэ үгэ шолмосой хаанта засаг гэһэн удхатай. Эртэ урдын олон шажангуудай, мүн элдэб һальхай ябадалай түб болоһон, Иерусалимые дайгаар эзэлһэн, шэнэ асари томо хаанта гүрэнэй түб хото Римые тэрээнтэй адлидхадаг гэжэ таамагламаар.

Гал тама - Геенна гэжэ грек үгэ ге-хинном – Һинноомой хүнды гэжэ еврей үгэһөө гарбалтай, хүнды, набтар, нюруу газар гэһэн удхатай. Энэ газар Иерусалимһаа зүүн-урда зүгтэ оршодог. Урдандаа тэндэ Баалда болон Моолохто үргэл хэгдэдэг, заримдаа хүниие алан үргэдэг байһан юм. Иудын хаан Һошээ эдэ үргэлнүүдые хоридог, гэбэшье эртэ урдын шажанай ёһололнууд дахин һэргэдэг бэлэй. Дайсад Иерусалимай зониие энэ хүнды соо алаад, хүдөөлүүлэнгүй үлөөхэ гэжэ Ерэмияа лүндэншэ урид мэдэжэ хэлэһэн байна. Үнэн шударга зоной хараһаар байтар нүгэлтэнэй хэһээгдэхэ газар тухай Исай лүндэншэ хэлэхэдээ, энэ хүнды тухай хэлэһэн байжа болоо. Тэрэ хүнды нүгэлшэдые үрэбхихэ гал болон хорхойгоор дүүрэн байха. Тиимэһээ нүгэлтэниие хэһээхэ зорилготой, унтардаггүй галтай тусхай газар гэжэ энэ гал тамые тоолодог болоо, иимэл удхатайгаар энэ үгэ Шэнэ Хэлсээн соо хэрэглэгдэнэ. Эсэсэй эсэстэ бүгэдын амидырһанай ба Зарга шүүбэриин һүүлээр нүгэлтэй зон гал тама руу хаягдаха мүн.

Галилей - Гэм хэһэн зоной хорохо Кээдэш гэжэ хотые тойроод байгааша орон нютаг, Израилиин хойто зүгтэ оршодог, Иссахаар, Напталии, Зэбүлүүн болон Ашээр обогуудай угай газар. Вавилооной баряанай үе сагта тэндэ үлэгшэ еврейнүүд ондоо шажантай ерүүл зонтой, удаань араам, финики, грек ерүүл хүнүүдтэй холилдоо, тиимэһээ энэ нютагые буруу номнолтоной нютаг гэжэ тоолодог байгаа. Иисүүс Христоос газар дэлхэй дээрэхи амидаралайнгаа ехэнхи сагта Галилейдэ ажаһуужа, зониие һургажа, ехэ ном дэлгэрүүлжэ байһан гээшэ.

Гэгээрүүлһэн гэршэлгэ, Гэршэлгэ - Бурхан Өөрынгөө хүсэл олон ондоо аргаар элирхэйлнэ, харуулна, дуулгана: тэнгэриин аянга дуугаар, мэдээ асарагшадаар, лүндэншэдөөр, хии үзэгдэлөөр, Нангин Бэшэгээр. Ииигэжэ Бурханай Өөрынгөө хүсэл нээһэн, харуулһан, дуулгаһан энэ бүхы арга Гэршэлгэ гэжэ нэрэтэй.

Давид - Иудын Вифлеем хотодо түрэһэн малшан, Бурханай шэлэһэн, Саулай удаа Израилиин хоёрдохи хаан, Израилиин эгээ мэдээжэ хаан мүн. Тэрэ Христоосой мүндэлхэһөө урда тээхи 1000 он багаар хаан шэрээдэ залараа, Израилиие асари томо гүрэн, Иерусалим хотые гүрэнэй түб болгоо. Давид шадамар сэрэгшэн, тиихэдэ агуу шүлэгшэн байһан, Бурханда зорюулһан дуунуудай – Хуушан Хэлсээндэхи Псаалмануудай ном зохёогшодой нэгэн юм. Давид Бурханда үнэнхэ зүрхэнһөө алба хээ, энээнииень Бурхан сэгнэжэ, шагнал болгон, гансал Давидай үри һадаһад Израилиин хаан шэрээдэ уг залгамжалан һууха гэжэ үгөө үгэһэн байна. Давидай һүүлээр хаан шэрээндэ Соломоон хүбүүниинь залараа бэлэй. Бүхы оршолон дэлхэйе үнэн сэхээр ударидаха Бурханай табисуурта (грек хэлэн дээрэ «Христоос») Давидай угһаа гараха гэжэ Израилиин лүндэншэд уридшалан хэлэһэн байдаг. Тиимэһээ Иисүүсые Давидай Хүбүүн (Үри) гэжэ нэрлэдэг.

Давидай уг удам, Давидай үри һадаһан - Иудейнүүд Бурханай табисуурта Давидай үри һадаһан байха ёһотой гэжэ үнэншэдэг байһанһаа Бурханай табисууртые (Христоосые) Давидай хүбүүн гэжэ нэрлэдэг байһан юм.

Дүлгэ тэмдэг - Алибаа юумэ гэршэлхын, этигэл бэхижүүлхын, ерээдүйе мэдүүлхын тула Бурхан ямар нэгэ үйлэ, зүйл харуулдаг гэхэ гү, али тэмдэг үгэдэг бэлэй. Бурхан Иисүүс Христоосоор олон һүлдэ тэмдэг харуулһан байна.

Египет - Палестинын баруун-урда талада оршодог гүрэн. Тэндэ урда сагта еврейнүүд дүрбэн зуун жэлэй туршада ажамидараа, египетшүүдтэ ехээр хашуулагдажа эхилхэдэнь, Бурхан тэдэниие сүлөөдэ гаргаһан байна («Египедһээ гаралга» гэжэ ном хара).

Зүблэл - Римэй засагай байха үедэ иудей арадай дээдын шажанай болон зарга шүүбэриин эрхэтэд байһан юм. Иерусалимай агууехэ Зүблэл далан нэгэн гэшүүнтэй байгаа: санаартад, хуулишад, фарисейнүүд болон ондоо үндэр тушаалтад. Энэ зүблэл иудей арадые римшүүдэй урда түлөөлдэг, тиихэдэ дээдэ зарга шүүбэриин үүргэ дүүргэдэг байһан юм. Шэнэ Хэлсээнэй үедэ зүблэлэй шухала тогтоолнууд Римэй засагаар баталагдадаг һэн. 23 гэшүүнтэй багашье зүблэлнүүд байһан юм. Иимэ зүблэлнүүд Иудын бүхы хотонуудта байжа, нютагай шажанай гү, али зарга шүүбэриин захиргаан байһан гээшэ.

Иерусалим - Эртэ урда сагта иевүүсшүүдэй хото Иевүүс гээд мэдээжэ бэлэй. Давид болон Соломооной засаг бариха үедэ Израилиин түб хото болоо. Энэ хото Иудын хадануудай ташалангуудта, Дабһата далайн баруун эрьеһээ 25 км зайтай газарта оршодог. Соломооной наһа бараһанай удаа тэрэ Урда хаан түрын – Иудын түб хото болоо. Христоосой мүндэлһэнэй урда тээхи 586 ондо тэрэ вавилооншуудаар дууһан һандаргагдаа. Христоосой мүндэлһэнэй урда тээхи 538 онһоо эхилэн, 445 он болотор тэрэ һэргээн бодхоогдоо. Христоосой мүндэлһэнһөө урда тээхи 332 оной һүүлээр тэрэ ёһотой грек хото болоһон, Христоосой мүндэлһэнһөө урда тээхи 63 ондо Римэй сэрэгтэ эзэлэгдэһэн байна. Иисүүс Христоос Иерусалимай һандаргагдаха тухай уридшалан хэлээ, юундэб гэхэдэ, ажаһуугшадынь Тэрэниие Бурханай табисуурта гэжэ тоогоогүй. Христоосой мүндэлһэнэй удаадахи 70 ондо иудейнүүдэй Римтэй дайлалдахада, хото дахин дууһан һандаргагдаһан, һүүлээрнь һэргээн бодхоогдоһон байна. Иоаннай бэшэһэн гэршэлгэ гэжэ ном соо ерээдүйн Тэнгэриин Иерусалим тухай – Бурханһаа эхилэн, газар тээшэ бууһан хото тухай хэлэгдэнэ. Тэрэ хото дотор Бурханай арад Бурхантай хамта хэтэ мүнхэ ажамидарха юм.

Израиль «Израиль» гэжэ нэрэ Бурхан Яковта, тэрэнэй Өөртэйнь Пэнүһээлдэ тэмсэжэ байхадань үгэһэн байна. Арбан хоёр обог болохо Яковай үри һадаһад Хуушан Хэлсээн соо Израилиин арад гэжэ нэрэтэй. Соломоон хаанай нүгшэһэнэй удаа хойно байдаг арбан обог урда зүгтэ байһан Иуда болон Бэньямиинэй обогуудһаа таһаржа, Хойто хаанта засаг гэжэ нэрэтэй хаан түрэ бии болгоһон юм. Хойто хаан түрэ өөрын хаашуултай байһан, һүүлээрнь Самари гэжэ түб хототой болоһон байгаа. Хуушан Хэлсээнэй зарим хубинуудта «Израиль» гэжэ үгэ гансал хойто обогуудтай, Хойто хаан түрэтэй холбоотой байдаг. Шэнэ Хэлсээн соо «Израиль» гэжэ үгые гол түлэб Израилиин арадта, тиихэдэ Израилиин газар дайда, Палестинада хабаатайгаар ойлгодог юм.

Иисүүс Христоос - Еврей хэлэнһээ оршуулхада машиах, тиихэдэ эртэ урдын грек хэлэн дээрэ «христоос», «юрөөлэй тоһо түрхюулһэн, юрөөгшэ» гэһэн удхатай. Эртэ урдын Израильда Бурханай алба хаахыень шэлэһэн санаартадые, лүндэншэдые, хаашуулые алба хэхыень толгойдонь оливын тоһо түрхидэг байгаа. Бурхан израильшуудта Бурханай табисууртые – Израилиин арадые абарха, газар дээрэхи бүхы арадуудые зонхилхо Хааниие эльгээхэб гэжэ лүндэншэдөөр үгөө үгэһэн байна. Иисүүсэй үе сагта ерэхэ гэжэ найдуулагдаһан Бурханай табисууртын ерэхые иудейнүүд ехэ хүлеэһэн байна. Тэрэ хариин газарай булимтарагшадһаа – римшүүдһээ тэдэниие сүлөөлхэ, тиин Израилиин нэрэ соло һэргээхэ гэжэ тэдэ найдаа. Сүлөөлэгшэ, Бурханай табисуурта, Иисүүс Христоос энээнһээ гадна үшөө ехэ юумэ хээ. Тэрэ бүхы хүн зониие үхэлэй болон нүгэлэй баряанһаа сүлөөлөө, Тэрээгээр Бурхан хүнүүдтэй шэнэ, мүнхэ хэлсээ баталаа.

Инжир, боди модон - Палестинада элбэгээр ургадаг, жэмэстэй һаглагар модон. Тэрэнэй жэмэс (инжир) аргагүй амтатай, эдеэтэй, тиимэһээ тэрэ модон амгалан болон баян ажамидаралай һүлдэ тэмдэг болодог байгаа. Мүн энэ модон Израилиин арадай һүлдэ тэмдэг байһан юм.

Иордан - Хэннээрэдэй нуур болон Дабһата далай холбоһон мүрэн. Тэрэ Палестинын зүүн зүгэй хилээр урдадаг байгаа. Ханаһаан орохынгоо урда тээ израильшууд энэ голые гаталһан байна. Шэнэ Хэлсээн соо Арюудхагша Иоанн тэрээндэ ерэһэн зониие, тиихэдэ Иисүүс Христоосые Иорданда арюудхаһан бэлэй.

Иуда - 1. Яковай 12 хүбүүдэй нэгэн ба Иудын обогой эхи заха табигша. Тэрэнэй уг изагууртан иудейнүүд гэжэ нэрэтэй болоо. Израилиин агууехэ хаан Давид болон тэрэнэй хүбүүн Соломоон Иудын обогой бэлэй. Соломоон хаанай наһа бараһанай удаа хойто зүгтэхи обогуудай урда зүгэй (Иуда болон Бэньямиинэй) обогуудһаа таһараад байхада, тэрэ хоёр обог Урда хаан түрэ – Иудын хан түрэ бии болгоһон юм. Урда хаан түрэдэ Давидай үри һадаһад болохо хаашуул байһан, харин түб хотонь анханайхяараал Иерусалим бэлэй. Шэнэ Хэлсээнэй үе сагта «иудейнүүд» гэһэн үгөөр бүхы еврейнүүдые нэрлэдэг болоо. Иисүүс Христоосшье Иудын обогой байгаа. Тэрэ Давид хаандал адли Иудын Вифлеем хотодо түрэһэн байна.

2. Библи уншахада, олон ондоо зон Иуда гэжэ нэрэтэй байгаа гэжэ ойлгонобди. Тодорхойлбол, Иуда Искариот – Христоосто урбаһан шабинь.

Иудейнүүд, еврейнүүд - Иудей. Энэ үгэ Яковай хүбүүн Иудын обогто хабаатай хүнүүдэй нэрэ мүн. Христоосой мүндэлхэһөө урда тээхи 586 ондо Урда хаан түрэ Иуда Вавилоондо эзэлэгдээд, арад зониинь баряанда абтаа. Баряанда байһан үедэ, мүн һүүлээрнь «иудей» гэжэ үгөөр Иудын хаан түрын арадые болон Израилиин ямаршье обогой хүнүүдые нэрлэдэг болоо. Шэнэ Хэлсээнэй үе сагта «иудейнүүд» гэһэн үгөөр бүхы еврейнүүдые нэрлэдэг байгаа. Һайн Мэдээсэл соо «иудей» гэжэ үгөөр үшөө еврей арадай ударидагшадые нэрлэдэг байһан юм.

Лүндэншэн - Бурханай хүсэл зондо дуулгахын, Гэршэлгыень хүнүүдтэ дамжуулхын тула Бурханай түлөөлһэн хүн. Арюун Һүлдын нүлөө доро лүндэншэд ерээдүйн үйлэ хэрэгүүд тухай хэлэдэг, хүнүүдые нүгэлөө наманшалан, Бурханда һүзэгтэй болгохын тула Бурханай захяа хүргэгшэ ба һургагша болодог байһан юм. Элии шэнги түрүүшын лүндэншэд (эртэ урдын сагта тэдэниие уридшалан мэдэдэг хүнүүд гэдэг байһан) онгондо орохо аргатай, гайхалтай үйлэ хэрэгүүдые хэдэг байгаа. Самуил лүндэншэн зарга шүүгшэшье байгаа. Ерэмияа ба Эзэкээл гэдэг һүүлэй лүндэншэд Бурханһаа мэдээсэл ехэнхидээ хии үзэгдэл болон зүүдэн соогоо хараад, һүүлээрнь Бурханай эльгээһые хүнүүдтэ дамжуулдаг байһан юм. Лүндэншэд оршолон дэлхэйдэ Бурханай табисууртын заларан ерэхэ тухай хэлэдэг байгаа. Самуил, Натаан, Элии, Элишаа гэхэ мэтэ лүндэншэд тухай Хуушан Хэлсээнэй номууд соо хэлэгдэнэ. Исай гү, али Амоос лүндэншэд өөһэдынгөө лүндэн тухай бэшэгүүдые орхиһон байна; Хуушан Хэлсээнэй эдэ номууд тэдэнэй нэрэтэй. Шэнэ Хэлсээнэйшье үедэ лүндэншэд байһан юм.

Масаг - Библи соо энэ үгэ хадаа шажан мүргэлэй, хубиин гү, али бүхы бүлгэмэй ажабайдалтай холбоотой шалтагаанһаа нэгэ хэды сагай туршада (ехэнхидээ нэгэ үдэр) юушье эдингүй, заримдаа юушье уунгүй байха үдэр гэһэн удхатай. Масаглахын гол зорилго хадаа номгоролоо гү, али гашуудалтай юумэнэй болоходо ехэ уйдхараа Бурханай урда харуулха, али туршалтын болоходо, нүгэл арилгаха тухай Бурханһаа туһа эрихэ гээшэ болоно. Үнэн масаглалга бол үнэн сэхые, хүнүүдэй хоорондохи харилсаа һайжаруулха, туһалха сэдьхэлтэй болгон һэргээхэ ёһотой гэжэ лүндэншэд һануулдаг байгаа. Зарим үдэрнүүдтэ, жэшээнь, жэл бүриин Арюудхалгын үдэртэ, бүхы иудейнүүд нүгэлыень арилгаха тухай Бурханиие гуйхадаа, масаг бариха ёһотой байгаа. Зарим иудейнүүд, нэн түрүүн фарисейнүүд, үшөө нэмэлтэ масаг сахидаг бэлэй. Тиихэдэ һүзэглэгшэдэй бүлгэмшье хэрэгтэй болоо һаань, али нэгэн ушараар масаг бариха аргатай байгаа юм.

Моисей - Левиин обогһоо Бурханай шэлэжэ абаһан хүн. Тэрэ израильшуудые Египедтэхи богоолто байдалһаа гаргаһан юм. Моисей сүл губяар ябажа байха үедөө тэдэнэй ударидагша болон лүндэншэ байгаа. Тэрэ израильшуудай сахиха ёһотой, Бурханһаа үгтэһэн Һургаал тэдээндэ дамжуулаа. Моисейн номууд гү, али Һургаал (Тора) гэжэ нэрлэгдэһэн Библиин түрүүшын табан ном соо Һургаалай гол ёһонууд тухай хэлэгдэнэ. Моисей Жаргалай орон – Ханаһаан руу орожо шадангүй наһа бараа, гэбэшье тэрэ газараа холоһоо хараһан байна. Моисей болбол иудейнүүдтэ угаа үндэр нэрэ солото Израилиин лүндэншэн болон һүзэг шажанай багша болоно.

Мүргэл, зальбарал - Бурханда һайниие хүргэжэ (магтаал үргэжэ) гү, али гуйжа (гуйлта хэлэжэ) хандалга. Хуушан Хэлсээн болон Шэнэ Хэлсээн болбол хоёр янзын зальбаралтай: хубиин, ганса нэгэ хүнэй Бурханда өөрынгөө үгөөр хандажа, Тэрээндээ һайниие хэлэжэ магтаһан гү, али туһа эрижэ гуйһан зальбарал; бүлгэмэй, тусхай газарта (Һүмэ гү, али мүргэлэй гэр соо) заншалта, бултанай мэдэхэ аргаар хэгдэһэн мүргэл. Зүгөөр ном дахажа уншаһан мүргэлдэ орходоо ехэнхидээ өөрынгөө үгөөр хэлэгдэһэн зальбарал Библи соо дайралдадаг. Зальбаралнуудые согсолһон тусхай ном бии, Псаалманууд гэжэ нэрэтэй. Хүнэй хубидаа болон бүхы бүлгэмэй уншалгада хэрэглэгдэдэг олон ондоо зальбаралнууд тэрээн соо байдаг.

Нангин Һүмэ, Нангинай нангин, Хамагай нангин - Алтан дэн, үргэлэй алтан шэрээ, арюудхагдаһан хилээмэнэй байдаг Майхан һүмэ, һүүлээрнь Һүмэ соохи таһалга. Майхан һүмын, һүүлээрнь Һүмын эгээ нангин сэнтэй хуби соо Хэлсээнэй ханза оршодог байгаа. Энэ газар хадаа Нангинай нангин гэжэ нэрэтэй байһан юм. Нангинай нангин газар Нангин Һүмэһөө хүшэгөөр илгаатай байгаа. Һургаалай ёһоор, санаартан Нангин Һүмэ руу үглөөгүүр болон үдэшэ үргэлэй шэрээ дээрэ занданай дабирхай, гүгэл бадараахаяа ородог байгаа. Нангин һүмэ руу гансал санаартан орохо эрхэтэй һэн. Энэ удхаараа нангин һүмэ Бурханай байдаг газар гэжэ тоологдодог байгаа. Нангинай нангин һүмэ болбол Бурханай оршодог тэнгэриин Һүмэтэй адли зураглан табигданхай юм гэжэ һүзэг этигэл бии һэн. Тодорхойлбол, Еврейнүүдтэ бэшэһэн хандалга соо Иисүүс Христоос Өөрыгөө үргэл болгоходоо, һүзэгтэйшүүлые тэнгэриин нангин һүмэ руу оруулаа гэжэ хэлэгдэһэн юм. Соломооной бариһан Һүмэ соо Нангинай нангин газарта херүүбүүдэй дүрсэнүүд байдаг байгаа. Һургаалай ёһоор, гансал ахамад санаартан Нангинай нангин руу орохо эрхэтэй һэн, тиихэдээ жэлдээ нэгэл дахин, Арюудхалгын үдэртэ бүхы арадай нүгэл наманшалхаяа ородог байгаа.

Нангин, гэгээн - Библи соо «нангин мэдэрэлэй, шүтөөнэй» гэжэ үгэ «илгаатай, юрын юумэнһээ тад ондоо, энэ дэлхэйдэ хабаатай бэшэ, тиимэһээ өйронь хүрэшэгүй юумэн» гэһэн удхатай. Энэ нэн түрүүн Бурханда хабаатай. Хуушан Хэлсээн соо энэ үгэ гансал Бурханай зүйлнүүдтэ хабаатайгаар хэрэглэгдэнэ: Майхан һүмэдэ, Һүмэдэ, мүргэлдэ хэрэглэгдэхэ юумэнүүдтэ. Хүнүүд тухай хэлэхэ болоо һаа, «нангин мэдэрэлэй, шүтөөнэй» гэжэ үгөөр Бурханда һүзэгтэй, шүтэдэг хүнүүдые нэрлэдэг (Хуушан Хэлсээн соо Израилиин арадые, Шэнэ Хэлсээн соо Һүмые). Хүнүүдшье, юумэншье Нангинда ойро хүрэжэ арюудхагдаха аргатай. Тиин тэдэ бузартай юумэндэ хүрөөгүй, харилсаагүй байбал, нангин зандаа үлэхэ. Бузартаһан хүнүүд, зүйлнүүд Бурханда мүргэхын гү, али мүргэлдэ хэрэглэгдэхын урда арюудхалгын ёһо гурим гараха болоно.

Нинэвээ - Израильшуудай дайсан байгаа, һүр жабхаланта, хайрагүй шэрүүн Асиириин хаанта засагай түб хото. Энэ хото руу Бурхан Иона лүндэншые эльгээһэн юм: нүгэлдэ орошоһон арадта гэмээ наманшалаагүй һаа, усадхагдахат гэжэ тэрэ мэдүүлхэ ёһотой байгаа. Ионын лүндэн табиһанай удаа Нинэвээгэй арад гэмээ наманшалаа, Бурхан тэдэниие хайрлаа. Һүүлээрнь олон жэл үнгэрһэнэй удаа, Христоосой мүндэлхын урда тээхи ондо маадайшууд энэ хото дайгаар абажа, һандаргаһан байна.

Номшо хүн, Хуули заадаг багша - Библиин ондо ондоо номуудые болон хуйламал бэшэг соохи Һургаал (Тора) буулган бэшэдэг, тиихэдэ тэдэниие тайлбарилдаг хүн. Эзраагай үе сагһаа эхилжэ, бэшээшэд хадаа Иудын хаан түрэ соо тусхай үүргэтэй хүнүүд байһан бэлэй. Иисүүсэй үе сагта Нангин Бэшэг мэдэдэг ба тайлбарилдаг хүнүүд гүүлэжэ, аргагүй ехэ хүндэтэй байһан гээшэ. Иисүүс Өөрынь шабинар болоһон бэшээшэд тухай хэлэхэдээ, тэдэ «хуушарһан болон шэнэ» эрдэни ухаатай гэжэ хэлэһэн гэдэг. Тиибэшье, Тэрэ хирэ болоод лэ тэдэнэй Һургаал тайлбарилхые, харахада буянша һүзэгтэй шэнги аад, мүнгэндэ дуратайе, дороо нойтонииень шүүмжэлдэг байгаа.

Нүгэл - Бурханай Һургаалда үсэрхэл, Тэрэнэй захяа заабари эбдэхэ, үгэ дуулахагүй ушарнууд хадаа нүгэл болоно. Нүгэл хэһэн хүн нүгэлөө арилгахын тула үргэл хэхэ ёһотой гэжэ Хуушан Хэлсээн соо хэлэгдэнэ.

Онгон - Модоор гү, али шулуугаар хэгдэһэн шүтөөн; зоной шүтэдэг ямар нэгэн бурханай хүрэг гү, али зураг.

Римэй хаан - Римэй хаанта засагай дээдын засаг түрэ баригша. Можо бүхэнэй (жэшээлбэл, Пилат ба Ирод) эрхэтэ ноёд, хаашуул булта тэрэнэй мэдэлдэ байһан. Дээдын засаг түрэ баригшадые үшөө кесарь гэхэдээ, уг залгамжалалгада эхи табиһан Юлий Цезариин нэрээр хэлэдэг – тэрэ үедэ нэрэнь кесарь гээд үгүүлэгдэдэг байһан.

Санаартан - Майхан һүмэ соо ба Иерусалимай Һүмэ соо шажанай ёһо гурим болон мүргэл үнгэргэхэ тусхай эрхэтэй хүн. Моисейн Һургаалай ёһоор Израильда санаартан болохо аргатай хүнүүд гээшэ Моисейн аха, Бурханаар санаартан болохо гэжэ шэлэгдэһэн, гансал Аһарооной үри һадаһад болоно. Санаартад мүргэл хэхэ, үргэл үргэхэ, шажанай ёһо гуримуудые болон ёһолол хэхэ уялгатай байгаа. Алба хэхэдэнь тэдээндэ левидүүд туһалдаг байгаа. Гансал санаартад Майхан һүмын, һүүлээрнь Һүмын нангин һүмэ орохо аргатай байһан. Санаартад 12 бүлэг боложо хубаараад, хойно хойноһоо албаяа хэдэг бэлэй. Санаартадые ахамад санаартан ударидадаг байгаа. Шэнэ Хэлсээн соо Бурхан үнэн сэхэтэнүүдтэ шэнэ сагай ерэхэдэ тэдэ Өөрынь санаартад болохо гэжэ үгөө үгэнэ.

Санзай - Энэ санзай мододһоо суглуулагдаһан дабирхай болоно, тэрэниие Һүмэ соо галдаад, Бурханда үргэл болгон хоншуу үнэр гаргадаг байгаа.

Сионой Басаган - Иерусалим (тэрэнэй тэг дундань Сион хада оршодог) болон тэрэ хотын ажаһуугшадые иигэжэ уран һайханаар нэрлэдэг бэлэй.

Соломоон - Давид хаанай хүбүүн. Эсэгынгээ һүүлээр Израилиин хаан байһан (Христоосой мүндэлхын урда тээхи 10-дахи зуун жэл). Тэрээнэй зонхилхо үеын ерэхэдэ, дайн дажар дүүрээд, Израилиин хаанта засаг һайн хүгжөөд байһан юм. Соломоон сэсэн ухаатайгаараа болон баян байһаараа мэдээжэ болоо; Тэрэ Иерусалимда түрүүшын Һүмэ баряа. Соломооной хаан байхада Израиль һүр хүсэтэй болон нэрэ солотой болоо. Бурханай һахил доро Соломооной хааншалга энхэ тайбанаар болон амгаланаар үнгэрөө. Тиибэшье тэрэ мүнгэнэй татабари дээшэнь болгоо, сэрэгээ, тиихэдэ һамгадаа, дэрэ хубаадаг эхэнэрнүүдээ олошоруулаа. Наһатай болоод байхадаа Соломоон һамгадайнгаа үгэдэ орожо, ондоо бурхадта һүзэглэдэг болоо. Бурхан энээнэйнь түлөө тэрэниие хэһээгээ, Соломооной наһа бараһанай һүүлдэ Израилиин хоёр хубида хубааралгые болюулаагүй. Хуушан Хэлсээнэй зарим номууд Соломооной нэрэтэй холбоотой: Соломоон хаанай һургаал, Экклезиастын ном, Соломооной Дуунай Дуун.

Суббото - Еврей арадай тоололгоор долоон хоногой эгээл һүүлшын үдэр – суббото, израильшуудай нангин үдэр. Моисейн дамжуулһан Һургаалай ёһоор, энэ үдэр болбол дууһан Бурханда зорюулагдаха ёһотой, тиимэһээ энэ үдэр ажал хэхэ хорюултай. Наранай жарган орожо, боро хараанай эхилхэтэй хамта еврей арадай үдэр эхилдэг. Тиимэһээ субботын үдэр бол пятницын үдэшэ наранай шэнгэһэн сагһаа эхилээд, субботын наранай шэнгэтэр үргэлжэлдэг. Еврей арадай мүргэлэй гэрнүүдэй – синагогонуудай бии болоходо, иудейшүүд тэндэ субботын үдэр сугларжа, Һургаалай номуудые уншадаг, зальбардаг байгаа. Шэнэ Хэлсээнэй үедэ фарисейнүүд субботын үдэр үйлэдэхэ хорюултай хэрэгүүдые нарибшалан тооложо бэшээд, эдэ заабаринуудые жэншэдгүй сахихые зониие уряалан байгаа. Иисүүс Христоос хадаа суббото тухай ёһо заабариие фарисейнүүдһээ ондоогоор ойлгодог бэлэй. Тэрэ бол һайн хэрэгүүдые субботын үдэршье үйлэдэхэдэ болохо гэжэ хэлэдэг һэн. Тиимэһээ Тэрэ зониие субботын үдэршье аргалдаг, хүнүүдэй ажабайдалда ба хэрэгтэй зүйлнүүдтэнь анхаралтай байха хэрэгтэй гэжэ һэргылдэг бэлэй.

Үзэгдэл - Хүнэй унтажа байхада гү, али онгондо ороходонь харагдадаг юумэн гү, али үзэгдэл. Хүн (ехэнхидээ лүндэншэн) үзэгдэл соогоо хараһан шэнэ зүйл тухайгаа гол түлэб хүнүүдтэ хөөрэхэ ёһотой байһан.

Хуушан Хэлсээн соо харуулаатай Бурханаар эльгээгдэһэн үзэгдэлнүүд тухай лүндэншэдэй бэшэһэн номууд соо хөөрэгдэнэ. Шэнэ Хэлсээнэй номууд соо Бурхан үзэгдэлнүүдээр зальбаралнуудта харюу үгэнэ, тиихэдэ элшэд болон шабинартаа юуб даа хэхыень даалгана, тэдэниие заабарилна, һургажа хэлэнэ.

Үнэн шударга - Хуушан хэлсээн соо гансал Бурханда найдадаг, Тэрээнтэйгээ Хэлсээндэ үнэн сэхэ, Бурханай бүхы заабари заатагүйгөөр дүүргэдэг, Тэрээнэйл үгэ дууладаг хүн дээрэ харуулаатай шанарнуудта хүртэһэн хүн гэжэ тоологдодог байһан. Тиимэ хүн «Бурханай үгөөр ябадаг», тиихэдэ ондоо хүнүүдтэй харилсахадаа гансал ёһо гуримда тааруугаар харилсадаг байгаа. Энэ бүгэдэ тиимэ хүниие Бурханай урда сагааруулдаг байһан гээшэ. Үнэн шударга, сэхэ, зүб байдал – Бурхан шанарай нэгэн. Тэрээн тушаа хэлэхэ болоо һаа, Тэрээнэй үйлэ хэрэг үнэн сэхэ болон үнэн зүб, тиимэһээ Тэрээнэй Өөрынгөө тангариг болон Хэлсээндээ үнэн сэхэ байһыень харуулна. Бурхан һахил хүртэһэн хадаа Тэрээнэй хойноһоо дахаһан хүнүүдые абарна ба сагааруулна. Шэнэ Хэлсээн соо үнэн шударга, сэхэ, зүб байдал ехэнхидээ хүнэй Бурханда һүзэглэдэг болон найдадаг байһантайнь тааруулан харуулагдана. Бурханай хүсэл дүүргэхэ гэжэ хүнэй өөрөө үнэн шударга, сэхэ, зүб байдалтай болохо эрмэлзэлтэй байгаашье һаань, Бурханай хүнэй бүхы нүгэлыень хүлисэбэлнь ба тэрээниие сагааруулбалнь, тэрэ ёһотой һахил хүртэһэн болохо байна.

Үргэлэй шэрээ, тахилай шэрээ - Утаараа нэгэ тохой (хахад метр) үргэнөөрөө нэгэ, үндэрөөрөө хоёр тохойн хэмжээтэй ситтим гэжэ модоор (буряадаар, акацяар) хэгдэдэг байгаа. Тэрээнэй дээдэ болон хажуу тээхи талануудынь алтаар хушаатай, харин табагынь алтан сахариг баглаатай байгаа. Үргэлэй шэрээ нэгэ газарһаа нүгөө газарта табигдахадаа, сахариг болон модон һургаагаар абаашагдадаг байһан. Тэрэ газаа, хүшэгын хажуудахи Хэлсээнэй бэшэгтэй ханзын хажууда байдаг һэн. Бурханай санзай тэрээн дээрэ хангалтуулжа, санаартан уншалгаа хэдэг байгаа. Үргэлэй зэд шэрээ мүн лэ ситтим гэжэ модоор (буряадаар, акацяар) хэгдээд, зэдээр хушагдадаг байгаа. Хэмжээнүүдынь: утаараа табан, үргэнөөрөө табан, үндэрөөрөө гурбан тохой. Тахилай табагай углуунууд тэдээнтэй нэгэ бүхэли болоод байһан эбэрнүүдээр гоёогдодог байгаа. Нэгэ газарһаа нүгөө газарта табигдахадаа, сахариг болон модон һургаагаар абаашагдадаг байгаа. Тэрэ Майхан һүмын газаа байдаг байгаа, тэрээн дээрэ санаартан уншалгаа ябуулдаг бэлэй.

Үхэлэй орон - Наһа барахадаа бүхы зон – үнэн зүб ба нүгэлтэншье – газарай гүн соо оршодог Үхэлэй орон руу уруудан буудаг гэжэ тэрэ холын үе сагта Дүтын Дурна зүгэй олохон арадууд тоолодог байгаа. Еврейн Библи соо энэ түби шеол, грек хэлэн дээрэ хадес гэжэ нэрлэгдэнэ. Мүнөө үеын шажан шудлалын эрдэмэй «тамын орон» гэжэ ойлгосо энээнһээ ондоо. Нүгшэһэн уладай һүнэһэн Үхэлэй орон соо унтажа байһантай адли, «элинсэг хулинсагуудтаа ябаа» гэжэ тоологдодог байгаа ха. Хүн бүхэн нүгшэһэнэйнгөө удаа газар дээрэхи ажамидарал тухайгаа тоосоо бариха, тиихэдэ нүгэлтэй хүнүүд хэһээгдэхэ, зүгөөр буянтай зондо жаргал үршөөгдэхэ гэжэ иудейнүүд этигэдэг байһан байгаа. Манай ээрын урдахи гурбадахи зуун жэлһээ эхилээд Христоосой мүндэлһэн үе саг хүрэтэр үргэлжэлһэн түүхэ энээн тухай гэршэлнэ. Шэнэ Хэлсээниие абажа харабал, Иисүүс үхэл дабажа гарана. Иигэжэ Тэрэнэй илалта Үхэлэй орон тухай ойлгосодо нүлөө үзүүлээ, юундэб гэхэдэ Тэрэ нүгшэһэн болон амиды зоной Бурхан болоо мүн гэжэ зураглагдана.

Галабай эрьехэдэ, тэдэ бүгэдөөрөө амидырха, тиигээд нүгэлтэй зон тусхай бэлдээтэй газарта хэһээгдэдэг байха, Шэнэ Хэлсээн соо тэрэ газар «геенна» гэжэ нэрлэгдэнэ.

Тамын, хэһээлтын, хосоролтын газар мүнөө үеын шажан һургаалай ёһоор буряадаар «тама» гэгдэдэг.

Фарисейнүүд - Шэнэ Хэлсээн соо нэрлээтэй, иудейнүүдэй шажанай гол бүлгэмүүдэй нэгэн. Фарисейнүүдэй түлөөлэгшэд Синедрион руу ородог байһан. Сайдукейнүүдтэ орходоо, фарисейнүүд гансашье Моисейн Һургаалай бэшэ, үшөө олон тоото аман домогуудай эрилтэнүүдые аргагүй наринаар дүүргэдэг байгаа. Тэрээнһээ гадна Бурханай зарга шүүлгын үдэрэй ерэхэдэ, үхэһэн бүхы хүнүүд Бурханай урда зогсохоёо амидырха гэжэ тэдэ тоолодог һэн. Тэдэ ёһололнуудаа сэбэрээр, нягтаар үнгэргэдэг байһан, тиин арад зон соо аргагүй хүндэтэй байһан, тиихэдэ бидэ һүзэгтэй, хатуу шанга зантай зонбди гэжэ өөһэдөөрөө омогорходог байгаа. Шажанай журам тиимэ шанга бэшэ, эрилтэ һулатайгаар сахидаг хүнүүдтэ фарисейнүүд дээрэлхүүгээр хандадаг байгаа. Иисүүс фарисейнүүдэй һургаал сэхээр һажааха гү, али тэрэниие дахахаһаа һэргылдэг байгаа, юундэб гэхэдэ фарисейнүүд ехэнхидээ Моисейн Һургаалнуудые бэелүүлхэдээ гадаада, харагдаатай таладань лэ анхаралаа хандуулдаг байһан байна. Христоосто һүзэглэхынгөө урда тээ Павел лүндэншэн фарисей байһан юм.

Хаан түрэ «Хаан түрэ» гэжэ үгэ хоёр гол удхатай: «хаанай засаг» болон «хаанай эзэмдэдэг газар». Библи соохи «Бурханай хаан түрэ» гэжэ холбоо үгэ нэн түрүүн Бурханай энэ дэлхэй дээрэ хизааргүй засагтай байһые харуулна. Тиихэдэ тэрэ холбоо үгэ Бурхан болон Тэрэниие өөрынгөө Хаан гэжэ абаһан хүнүүдэй харилсаан тухай хэлэнэ. Бурханай хаан түрэ тухай лүндэншэд хэлэһэн байгаа. Иудейнүүдэй ерэхэ Бурханай табисууртые Бурханай Хаан гэжэ хүлеэдэг байһан дээрэһээнь, Тэрэнэй хаанта засаг Бурханай хаан түрэтэй сэхэ холбогдодог байһан. Тиимэ Хаан түрын мандаха тухай Арюудхагша Иоанн хэлэһэн юм. Иисүүс Христоос Тэрэнэй ерэхэдэ хүн зондо «хүрэһэн» Бурханай хаан түрэ тухай лүндэн хэлэхэдээ, тэрэ Хаан түрэ руу гансал оюун сэдьхэлтэй болохо гэжэ аргагүй ехэ оролдосо гаргаһан лэ хүнүүд орохо аргатай гэһэн байна. Иисүүс Христоосой амидырһанай һүүлдэ лүндэншэдэй һургаалнууд соо Бурханай хаан түрэ «Арюун Һүлдэтэй үнэн һүзэг, энхэ тайбан болон баяр» юм гэжэ хэлэгдэнэ. Юрэнхы дээрээ Бурханай хаан түрэ газар дэлхэй дээрэ Христоосой ерэхэдэнь оршохо юм: урданай оршон хадаа шэнэ оршоноор һэлгэгдэн үгы болохо, тэндэ Бурхан бүхы юумэн соо байха. «Бурханай хаан түрэ» гэжэ холбоо үгэ ехэнхидээ Шэнэ Хэлсээн соо хэрэглэгдэнэ. Матвейн Дуулгаһан Һайн Мэдээсэл «Бурханай хаан түрэ» гэжэ үгын орондо оло дахин «Тэнгэриин Хаан түрэ» гэжэ үгэ хэрэглэнэ, юундэб гэхэдэ тэрэнэй Һайн Мэдээсэл гол түлэб Бурханай нэрэ миин хэрэглэдэггүй иудейнүүдтэ захиһан удхатай.

Хараал - Бурханай нэрэтэй эблэршэгүй, Тэрээнэй нэрээр һүнөөгдэхэ юумэнүүд: дайнай дүүрэхэдэ баряанда абаһан хүнүүд, адуу мал, олзоборилһон юумэнүүд; тэдэ бүхы дээрээ Бурханда үргэл болон үргэгдэхэ ёһотой байгаа. Тэрээнһээ гадна Шэнэ Хэлсээн соо Павел лүндэншэн эблэршэгүй, һүнөөгдэхэ юумэн болбол Һайн Мэдээсэл буруугаар тайлбарилһан зон болон Иисүүс Христоосто этигээгүй хүнүүд, тэдэниие Бурханһаа һалгаан холодуулха хэрэг гээшэ хараалда хүртөөхэ гэжэ удхатай гээд хэлэһэн юм.

Хүн түрэлтэнэй Хүбүүн - Еврей бен-адам, араам бар-энош гэжэ үгэнүүд сэхээр «хүнэй хүбүүн» гээд оршуулагдадаг, «хүн», «үхэдэг хүн» гэжэ удхатай. Жэшээлбэл, Бурхан Эзэкээл лүндэншэдэ хандахадаа, тэрэниие хүн түрэлтэнэй хүбүүн гэнэ. Даниил лүндэншэн Хүн түрэлтэнэй Хүбүүн гэжэ ерэхэ Бурханай табисууртые нэрлэнэ, Тэрээндэ Бурхан бүхы арадууд дээрэ мүнхэ засаг үгэхэ байһан. Һайн Мэдээсэл соо Даниилай лүндэнһөө уламжалан Иисүүс Христоос Өөрыгөө байд гээд лэ Хүн түрэлтэнэй Хүбүүмби гэнэ.

Хэлсээн - Хүнүүдэй хоорондо гү, али Бурхан болон хүн хоёрой хоорондохи хэлсээн. Хоёрдохи ушартань гол түлэб Бурхан найдуулга үгэдэг, тиихэдэнь хүн журам, хуули дүүргэхэеэ зүбшөөдэг; хэлсээн нэгэшье талын байжа болохо (Бурхан үгэеэ үгэдэг). Зарим ушарта хэлсээгээ баталхын тула үргэл үргэгдэдэг байһан юм. Бурханай хүнүүдтэй баталһан Хэлсээн Библиин гол һуури эзэлнэ. Синай хадын оройдо Бурхан Моисейгээр дамжуулан, бүхы еврей арадтай Хэлсээ баталаа. Бурхан еврейнүүдые үреэжэ, бүхы дайсадһаа хамгаалжа байхаб гэжэ үгэеэ үгэнэ, тиихэдэ еврей арад Һургаал соо хэлэгдэһэнэй ёһоор, өөһэдөө Тэрээндээ үнэн сэхэ байха, Тэрэнэй хүсэл дүүргэхэ ёһотой байгаа. Хэлсээнэй баталагдаһан, тэрээниие яажа дүүргэжэ байһан тухай номуудай согсолборитой адли, энэ хэлсээн Хуушан Хэлсээн гэжэ нэрэтэй. Лүндэншэд Бурхан болон зоной хоорондо шэнэ хэлсээн баталагдаха гэжэ уридшалан хэлэһэн байдаг. Тэрэ Хэлсээн Иисүүс Христоосой наһа баралга болон амидыралгаар баталагдаа юм гэжэ Һайн Мэдээсэл соо хэлээтэй. Энэ Хэлсээн тухай Шэнэ Хэлсээнэй номууд хөөрэнэ. Мүнөө үе сагта Бурханай арад гээшэ Христоосто үнэн сэхэ һүзэгтэй ямаршье үндэһэ яһанай хүнүүд болоно.

Хэрээһэн - Римэй хаанта түрэдэ, Иисүүс Христоосой үедэ эгээ хүндэ гэмтэ хэрэг үйлэдэһэн хүнүүдые саазалхадаа хэрэглэгдэдэг арга хэрэгсэл. Тэрэ ямар түхэлтэй байгааб гэхэдэ: сэхэ углуунуудтайгаар хадагдаһан хүнлэлэн модотой газарта зоогдооһон бахана байгаа. Хэрээһэндэ үлгэгдэхэ хүнүүдые тэрэ хэрээһэндэ уяад гү, али хадаад, тулижа үхэхыень орхидог байһан. Иигэжэ саазалагдаха гээшэ айхабтар аймшагтайда, тиихэдэ эшхэбтэртэ тоологдодог байһан. Хэрээһэндэ үлгэгдэхэ хүн саазалалгын газар руу хэрээһэнэйнгээ хүндэлэн модо өөрөө абаашаха ёһотой байгаа. Энэ хадаа «өөрынгөө хэрээһэ абаад ябаха» гэжэ ород үгын анхан удха болоно. Иисүүсэй хэрээһэндэ үлгэгдэжэ наһа бараһанай удаа хэрээһэн гээшэ Тэрэнээр олгогдоһон абаралгын болон ажамидаралай һүлдэ тэмдэг болоо юм.

Һайн Мэдээсэл - Эвангелион гэжэ грек үгэ бүхы һайн мэдээсэлдэ хабаатай, жэшээлбэл, дайнай дарагдаһан, илалтын мандаһан, энхэ тайбанай оршоһон гү, али хаан түрын уг залгамжалагшын түрэһэн тухай мэдээсэлые энэ үгөөр дамжуулмаар. Энэ оршолон дэлхэй дээрэ Бурханай табисууртын (грек хэлэн дээрэ – Христоосой), мүндэлэн түрэһэн тухай мэдээсэлые Бурхан Өөрын эльгээмэлнүүдээр дамжуулан, арад зондо дуулгаһан байна. Тэрэнэй мүндэлхэ тухай үлэ мэдэг тэмдэгүүдые Хуушан Хэлсээн соо оломоор. Бурханай хаан түрэ, Бурханай арад зондо дуратай тухай Һайн Мэдээсэлые Иисүүс Христоос Өөрөө тунхаглаһан байна. Энэ дуранайнгаа түлөө Бурханай хүбүүн, Абарагша Иисүүс наһа бараа, зүгөөр Бурхан Тэрэниие амидыруулаа. Иисүүс Христоосой мүндэлһэн, зоной түлөө Тэрэнэй оролдоһон, Һургаал үршөөһэн, хэрээһэн дээрэ наһа бараһан, һүүлээрнь амидырһан тухай Һайн Мэдээсэл христиан шажанай гол үндэһэн һуури болоо мүн. Христоосой газар дэлхэй дээрэ ажаһууһан, наһа бараһан, амидырһан тухай хөөрэгшэ Шэнэ Хэлсээнэй түрүүшын дүрбэн номые һүүлээрнь Һайн Мэдээсэл гэжэ нэрлэдэг болоо бэлэй.

Һургаал - Тора гэжэ эртэ урдын еврей үгэ. Һургаал гээшэ Бурханай Өөрын арадһаа ямар ажамидарал болон Өөртэнь шүтэлгэ хүлеэһэн тухайнь һургаал болоно. Тэрэ Һургаал Израилиин арадта Моисейгээр дамжуулан үгтэһэн юм. Хуушан Хэлсээн соо энэ Һургаал болон тэрэниие үршөөһэнэй түүхэ Табан ном (Библиин түрүүшын табан ном) соо хэлэгдээтэй, зарим ушарта тэрэ ном Һургаал гээд нэрлэгдэдэг. Һургаал соо израильшуудай шажанай болон юрэ бусын ажабайдал эрхилхэдэнь, тодо заабаринууд үгтэһэн, тиихэдэ тэдэнэй яажа бэеэ абаад ябаха тухай гурим журамууд тогтоогдоһон байна. Шэнэ Хэлсээн соо Павел хадаа зон гээшэ Һургаалай бүхы заабари сахижа шададаггүй, зониие хэһэн нүгэлэйнь түлөө хэһээлтэһээ Һургаал абархагүй гэжэ хэлэнэ. Тиимэһээ Шэнэ Хэлсээн соо Һургаал болбол буян хэшэгтэ эсэргүү удхатай хэрэглэгдэнэ.

Һүзэглэгшэдэй бүлгэм - Грек хэлэнһээ экклесиа гэжэ үгэ оршуулбал, «суглаан» гэжэ удхатай. Шэнэ Хэлсээн соо Иисүүс Христоосто һүзэглэгшэдэй бүлгэм Һүмэ гэжэ нэрэтэй. Тиихэдэ нэгэ нютагта ажаһуудаг, Бурханда мүргэхэеэ, Нангин Бэшэг уншахаяа болон харилсахаяа суглардаг һүзэглэгшэдэй бүлгэмүүд һүмэнүүд гэжэ нэрэтэй.

Һүмэ, Эзэнэй нангин Үргөө - Эзэндэ зальбардаг гэр. Эндэ тусхай аргаар Эзэн Өөрөө оршодог гэжэ тоологдодог байгаа. Тиимэһээ Иерусалимай Һүмые Эзэнэй нангин Үргөө гэжэ мүн лэ нэрлэдэг бэлэй.

Һэлхэ үбшэн - Библи соо ямаршье халдабарита арһанай үбшэн иимэ нэрэтэй, юундэб гэхэдэ цараат гэжэ ехэнхидээ «һэлхэ үбшэн» гээд оршуулагдадаг эртэ урдын еврей үгэ бол олон ондоо арһанай үбшэ тэмдэглэдэг байһан юм. Хуушан Хэлсээнэй эрилтээр иимэрхүү үбшэнтэй хүнүүд бузартай гэжэ тоологдодог байгаа. Арһанай һэлхэ үбшэнтэй зониие бүлгэмһөө гаргадаг, ябуулдаг, ондоо хүнүүдтэй суг байлгадаггүй байһан юм. Юундэб гэхэдэ, тэдэнэй ондоо хүнүүдтэ үбшэеэ халдаахагүйн тула, үбшэн хүнэй ойронь хүрэхэдөө, ондоо хүнүүд бузартай болохогүйн тула энэ заршам сахигдадаг бэлэй. Һэлхэ үбшэнгөөр үбшэлһэн хүниие санаартан үнэн дээрээ тэрэ бүримүһэн эдэгэбэ гэжэ гэршэлбэл, тэрэ хүн һөөргөө бүлгэм руугаа орохо аргатай байгаа.

Шаналха, гэмээ мэдэрхэ - Энэ хадаа гэмтэйгээ, нүгэлтэй байһанаа мэдэрэлгэ, Бурханда һайшаагдаагүй урданайнгаа ажамидаралһаа арсалга болоно. Шув гэжэ еврей үгэ «орохо», «бусаха» гэһэн удхатай, гэмээ наманшалгада тааруулхада хүнэй бурханда бүхы һанаагаараа орохо, ондоо бурхадта һүзэглэхэеэ, нүгэл хэхэеэ арсаха гэһэн удхатай. Гэмээ сагааруулха нихам гэжэ еврей үгэтэй холбоотой, тэрэ «гэмтэйгээ мэдэрхэ», «шаналха» гэжэ удхатай, юундэб гэхэдэ гэмээ мэдэрэлгэ хүнэй би зүбби гэхэеэ болихоһоо, нүгэлтэ ажамидаралһаан арсалгаһаа эхилнэ. Энэ үйлэ хэрэг хэхэдээ хүнүүд масагладаг, бархирдаг, үмдөөд байһан хубсаһаяа удара, шуу татадаг, хара үнгэтэй таар хубсаһа үмдэдэг, үбсүүгээ шаадаг байһан. Гэмээ сагааруулжа байһан хүн бултан нүгэлэйнгөө түлөө Бурханһаа хүлисэл гуйна, саашадаа ганса Бурханай хүсэлөөр ябахаб, алдуунуудаа нэгэшье дабтахагүйб гэжэ хатуу тангариг үгэнэ.

Шэнэ Хэлсээн соо метанойа «ухаанай хубилалта» гэһэн удхатай грек үгэ хэрэглэгдэнэ, тиимэһээ гэмээ сагааруулгын үедэ хэгдэһэн үйлэ хэрэгүүдһээ гадна үшөө нүгэлтэ һанал бодолһоон арсажа, ухаан бодолоороо, сэдьхэлээрээ бүрин түгэс Бурханда оронхойб гэжэ харуулна. Библи соо гэмээ сагааруулга тухай олон һургаалнуудай жэшээ байха, тодорхойлбол, Иеремиин, Ёһээлэй болон Ионын, тиихэдэ Арюудхагша Иоаннай гэмээ наманшалга тухай һургаалнууд, Иисүүс Христоосой болон лүндэншэдэй номнолнууд соо мүн лэ үргэлжэлнэ.

Эзэн - Бурхан Моисей болон израильшуудтай анха удаа уулзахадаа Өөрыгөө нэрлэһэн нэрэнь – («Яхве») заншалта болон олон оршуулганууд соо Эзэн гээд хэрэглэгдэдэг. Энэ еврей үгын зүб үгүүлбэри мэдэгдэнэгүй. Хүндэтэй, засаг баригша хүнүүдтэ «эзэн» гэжэ зарим үедэ хандажа болохо.

Элеон хада - Иерусалимай зүүн ханын хажууда байдаг үндэр бэшэ хада; тэрэ хадаһаа бүхы хото угаа һайханаар харагдадаг байгаа. Үшөө Тоһото хада гэжэ нэрлэгдэдэг һэн. Хадын хажууда оливын мододой ургадаг Гефсеманай сэсэрлиг байгаа. Энэл газарта Библиин түүхын олон ушар болоо юм: жэшээлбэл, Эзэкээл Бурханай алдар солын хото дээгүүр ошохые эндэһээ хараһан, энэ газарһаа Бурханай Зарга шүүлгын үдэрэй үйлэ хэрэгүүд эхилхэ гэжэ Захарияа лүндэн табиһан, Христоос галабай эрьехэ тухай эндэ хэлэһэн, эндэһээ тэнгэридэ дэгдэһэн байна.

Элшэн - Хуушан грек хэлэн дээрэ энэ үгэ «элшэн», «мэдээ асарагша» гэһэн удхатай. Иисүүс Христоосой элшэ, Тэрэнэй Өөрөө шэлэжэ, Үнэн Үгэ тунхаглахыень эльгээһэн элшэн гээд Евангели соо энэ үгын удха ойлгуулагдана.

Бурханай элшэ гэһэн нэрэ зэргэ ехэ харюусалга хүндэ тоходог, гэхэтэй хамта Бурханай элшэн гээшэ аргагүй хүндэтэй хүн байгаа: Христоос Тэнгэридэ Хаан, Бурханай элшэн газар дээрэ Тэрэнэй бүрин эрхэтэ түлөөлэгшэнь мүн. Христоосой газар дээрэ ажаһууха үедэ Тэрээнтэй суг аяншалалсаһан дүтын арбан хоёр шабинь Бурханай элшэнэр гэжэ нэн түрүүн нэрлэгдэхэ зэргэтэй. Христоосой наһа бараад, амидырһанай удаа Христоосой дуудагша Павел өөрыгөө Бурханай элшэб гэжэ нэрлэдэг болоһон юм. Үнэн Үгэ тараадаг ондоошье номнолшод, жэшээнь, Барнааба, мүн лэ Бурханай элшэнэр гэжэ нэрлэгдэдэг байжа магадгүй.

Эрлиг, шолмос - Бурханай дайсаниие, болон Тэрээндэ алба хэгшэдые эрлиг гэжэ нэрлэдэг, тиибэшье «эсэргүүсэгшэ» гү, али «шүүмжэлэгшэ» гэжэ үгэ – сүүдтэ зэмэлдэг хүн гээшэ. Бурханда эсэргүүсэгшэ болон ада шүдхэрнүүдэй толгойлогшо хадаа шолмос болон ада шүдхэрнүүд хүнүүдые мэхэлдэг, Бурханда ерэхэдэнь һаалта хэдэг, тэдэниие үхэл руу татадаг. Бурханай урдаһаа буһалгаалһан хүнүүд эрлигэй үгэдэ ороһон байдаг. Шолмосой дууһан диилдэхэ, һүнөөгдэхэ сагынь ерэхэ юм гэжэ Гэршэлгэ гэжэ ном соо хэлэгдэнэ. Библи соохи ондоо нэрэнүүдынь – ороолон, эрлиг, шолмос, Баал-Зэбүүн, Бээлзэбүүл, луу.

Этигэл - Бурханда этигэл, Тэрээнэй хэлэһэн юумэн заатагүй бүтэхэ гэжэ лаб найдал, Бурханай хүсэл бэедээ абалга, Тэрээнэй хэлэһээр бүхы наһаараа ябалга. Шэнэ Хэлсээн соо Иисүүс Христоосто һүзэг гээшэ Тэрэниие Бурхамни болон Абарагшамни гэжэ бэедээ даажа абалга болоно.

Эһээгдээгүй хилээмэнэй һайндэр - Еврей литын түрүүшын авиив һарын (ондоо нэрэнь нисаан) 15-һаа 21 болотор тэмдэглэгдэдэг байгаа. Энэ һайндэр Паасхын һүүлээр эхилдэг байһан. Долоон үдэрэй хугасаа соо израильшууд Бурханай тэдэниие Египедһээ яаралтайгаар гаргаһые һанадаг байгаа. Гэртээ эһээбэритэй эдеэ, тиихэдэ эһээбэреэр бариһан хилээмэшье барижа болохогүй. Долоон үдэрэй туршада израильшууд гансал эһээбэригүй хилээмэ эдидэг байгаа. Һайндэрэй түрүүшын болон һүүлшын үдэртэ эгээл хүндэтэй суглаанууд болодог, үргэл хэгдэдэг байгаа. Шэнэ Хэлсээнэй үедэ Паасхын болон Эһээгдээгүй хилээмэнэй һайндэрнүүд нэгэ һайндэр гэжэ тоологдодог байһан гээшэ.

УГ ГАРБАЛ

• 1:1 Лк 3:23-28

+ 1:1 Эх 22:18, 2 Хаан 7:12-13

+ 1:2 Эх 21:3, Эх 25:6, Эх 29:35

+ 1:3 Эх 38, Тоо 26:21, 1 Уг 2:9

+ 1:4 Рүүт 4:18-22

+ 1:5 Нүүн 2:1, Нүүн 6:24

+ 1:6 1 Хаан 17:12, Иса 11:1, 2 Хаан 11:3, 2 Хаан 12:24

+ 1:7 1 Уг 3:10-14

+ 1:8 2 Уг 26:1

+ 1:11 1 Уг 3:16, 2 Уг 36:1, 4 Хаан 24:14-15

+ 1:12 1 Уг 3:17-19, Эзр 3:2, Хаг 1:1

+ 1:16 Лк 1:27

• 1:18 Лк 2:1-7

+ 1:18 Лк 1:27, Лк 1:35

+ 1:19 Хуу 22:23-24, Хуу 24:1

* 1:21 Еврей хэлэн дээрэ энэ нэрэ «Эзэн абарна» гэһэн удхатай юм.

+ 1:21 Иса 49:1, Лк 1:31, Хэр 4:12, Хэр 13:38

+ 1:22 Иса 7:14, Мт 2:14, Мт 4:14, Мт 21:4, Мт 26:56, Мк 14:49, Ин 19:36, Иса 8:8, Иса 8:10

+ 2:1 Лк 1:5, Лк 2:4-7, Ин 7:42

+ 2:2 Ер 23:5, Тоо 24:17

+ 2:6 2 Хаан 5:2, Мих 5:2

+ 2:11 Гар 30:23, Дуун 3:6, Иса 60:6, Ин 19:39

+ 2:12 Эх 20:6

+ 2:15 Һош 11:1, Мт 1:22

+ 2:17 Мт 27:9

* 2:18 Вавилоон руу хүсөөр нүүлгэхын урда тээ дайсадынь еврейнүүдые Рамаа хотодо суглуулаад барижа байгаа бэлэй. Тэндэнь айхабтар ехэ гашуудал болоо һэн. Тон тиимэл гашуудал Ирод хаанай захиралтаар Бэтлэһээм хотын оршон тойрон үхибүүдые алаха үе сагта болоо бэлэй. Рахээл – Яковай эгээн хайрата һамган, мүн бүлэг израильшуудай эжы. Эхин номой айладхаһанаар (35:19), тэрэниие Бэтлэһээмһээ холо бэшэ хүдөөлүүлээ.

+ 2:18 Ер 31:15

+ 2:23 Лк 1:26, Лк 2:39, Ин 1:45

• 3:1 Мк 1:1-8, Лк 3:1-9, Лк 3:15-17, Ин 1:19-28

+ 3:1 Лк 1:80, Ин 1:6

+ 3:2 Мк 1:15

+ 3:3 Иса 40:3

+ 3:4 4 Хаан 1:8, Лев 11:22, 1 Хаан 14:26

+ 3:6 Хэр 19:18

* 3:7 Фарисейнүүд болбол еврей шажанай шухала гурбан бүлгэмэй нэгэн болоно. Фарисейнүүд Моисейн Хуулиин бүхы зүйлнүүдые, мүн шажан тахилай дүримүүдые нарин нягтаар гүйсэдхэхые шаардана. Тэдэ Иисүүс Христоосто эсэргүүсэгшэд һэн.

+ 3:7 Мт 12:34, Мт 23:33, Рим 5:9, 1 Фес 1:10

+ 3:9 Ин 8:33

+ 3:10 Мт 7:19

+ 3:11 Ин 1:15, Ёһ 2:28, Хэр 2:3

+ 3:12 Иса 30:24, Мал 4:1, Мт 13:30, Евр 6:8

• 3:13 Мк 1:9-11, Лк 3:21-22

+ 3:16 Хэр 7:56, Иса 11:2, Ин 1:32-33

+ 3:17 Мк 9:7, Ин 12:28, Иса 42:1, Мт 17:5, 2 Пёт 1:17

• 4:1 Мк 1:12-13, Лк 4:1-13

+ 4:2 Хуу 9:9, 3 Хаан 19:8, Мт 21:18

+ 4:3 1 Уг 21:1, 1 Фес 3:5

+ 4:4 Хуу 8:3

+ 4:5 Нэх 11:2, Иса 48:2, Иса 52:1

+ 4:6 Псал 90:11-12, Ин 7:4

+ 4:7 Хуу 6:16

+ 4:10 Мт 16:23, Хуу 6:13

+ 4:11 Лк 22:43

• 4:12 Мк 1:14-15, Лк 4:14-15

+ 4:12 Мт 14:3

+ 4:13 Мт 2:23, Нүүн 19:32-34, Мк 1:21

+ 4:14 Мт 1:23

+ 4:16 Иса 9:1-2

• 4:18 Мк 1:16-20, Лк 5:1-11

+ 4:18 Ин 1:40-42

+ 4:19 Мт 13:47

+ 4:20 Мт 19:27

• 4:23 Лк 6:17-19

+ 4:23 Мк 1:39

+ 4:24 Лк 2:2

+ 4:25 Мк 5:20, Мк 7:31

• 5:3 Лк 6:20-23

+ 5:3 Цэп 3:12

+ 5:4 Экк 7:3, Иса 61:2-3, 2 Кор 7:10, Гэр 21:4

+ 5:5 Псал 36:11, Һур 2:21

+ 5:6 Псал 41:2, Иса 55:1, Ин 7:37

+ 5:7 Һур 19:17, Лк 6:36

+ 5:8 Псал 23:4, Псал 50:12, 1 Ин 3:2, Евр 12:14, Гэр 22:4

+ 5:9 Як 3:18, 2 Тим 2:22, Ин 1:12, 1 Ин 3:1, 1 Ин 5:1, Рим 8:14

+ 5:11 Як 1:2, 1 Пёт 4:14

+ 5:12 Хэр 5:41, Як 1:2, Рим 5:3, 2 Кор 12:10, Евр 10:34

• 5:13 Мк 9:50, Лк 14:34-35

+ 5:14 Эф 5:8

+ 5:15 Мк 4:21, Лк 8:16, Лк 11:33

+ 5:16 1 Пёт 2:12, 2 Кор 9:13

+ 5:17 Рим 3:31, Рим 10:4

+ 5:18 Лк 16:17

+ 5:19 Мт 11:11, Мт 18:4

+ 5:20 Ин 3:5

+ 5:21 Гар 20:13

* 5:22 Мунхаг хооһон.

+ 5:22 1 Ин 3:15

+ 5:25 Һур 25:8, Лк 12:58-59

+ 5:27 Гар 20:14

+ 5:28 Иоов 31:1, Һур 6:25

+ 5:30 Мт 18:8-9, Мк 9:43-44

• 5:31 Мт 19:9, Мк 10:11-12, Лк 16:18

+ 5:31 Хуу 24:1-3

+ 5:32 Рим 7:3, 1 Кор 7:10-11

+ 5:33 Тоо 30:3, Хуу 23:21

+ 5:34 Иса 66:1, Хэр 7:49

+ 5:35 Псал 98:5, Псал 47:3

+ 5:37 Як 5:12

• 5:38 Лк 6:27-36

+ 5:38 Гар 21:23-25, Лев 24:19-20, Хуу 19:21

+ 5:39 Гаш 3:30, 1 Пёт 2:23, Рим 12:17, 1 Кор 6:7

+ 5:42 Хуу 15:7-8, Һур 21:26

+ 5:43 Лев 19:18

+ 5:44 Рим 12:20, Лк 23:34, Хэр 7:60, 1 Пёт 3:9, Рим 12:14

+ 5:45 Иоов 25:3, Хэр 14:17

+ 5:48 Лев 19:2, Хуу 18:13, Хуу 32:4, Псал 17:31, Мт 19:21, Як 1:4, Эф 5:1, Кол 1:28

+ 6:1 1 Ин 2:29

+ 6:2 Лк 6:24

• 6:5 Лк 11:2-4

+ 6:5 Лк 18:11

+ 6:6 4 Хаан 4:33

+ 6:7 3 Хаан 18:26, Экк 5:1

+ 6:10 Мт 26:42

+ 6:11 Һур 30:8

* 6:13 Хаан түрэ, хүсэ шадал, алдар соло мүнхэдөө Танай ха юм. Болтогой! – зарим эртын грек эхэ бэшэгүүдтэ энэ хэһэг үгы байдаг.

+ 6:13 Мт 26:41, Ин 17:15, 2 Фес 3:3

+ 6:14 Мк 11:25-26, Эф 4:32, Кол 3:13

+ 6:15 Мт 18:35, Як 2:13

+ 6:16 Иса 58:5

* 6:17 Эхэ бэшэгтээ: «толгойдоо хангалтай ургамалай тоһо түрхи» гэжэ бэшээтэй байдаг.

• 6:19 Лк 11:34-36, Лк 12:22-34

+ 6:19 Һур 23:4, 1 Тим 3:3, 1 Тим 6:9, Евр 13:5, Як 5:2-3

+ 6:20 Мт 19:21, 1 Пёт 1:4

+ 6:24 Лк 16:13

+ 6:25 Флп 4:6, 1 Пёт 5:7

+ 6:26 Мт 10:31, Мт 12:12

+ 6:29 3 Хаан 10:4-7

+ 6:30 Мт 8:26, Мт 14:31, Мт 16:8

+ 6:33 Псал 36:4

• 7:1 Лк 6:37-38, Лк 6:41-42

+ 7:1 Рим 14:10, 1 Кор 4:5, Як 4:12

+ 7:2 Мк 4:24, Рим 2:1

+ 7:6 Мт 15:26

• 7:7 Лк 11:9-13

+ 7:8 Һур 8:17, Мт 18:19, Мт 21:22, Мк 11:24, Ин 14:13-14, 1 Ин 3:22, 1 Ин 5:14

+ 7:11 Эх 6:5, Мт 12:34

+ 7:12 Лк 6:31, Мт 22:40, Гал 5:14

• 7:13 Лк 13:24

+ 7:14 Псал 15:11

• 7:15 Лк 6:43-44, Лк 13:25-27

+ 7:15 Хуу 13:1-3, Ер 14:14, Ер 23:16, Мт 24:11, Мк 13:22, Хэр 13:6, 2 Пёт 2:1, 1 Ин 4:1, Хэр 20:29

+ 7:16 Як 2:18

+ 7:17 Мт 12:33-35

+ 7:19 Мт 3:10

+ 7:21 Һош 8:2

+ 7:22 Мт 25:11, Лк 6:46, Ин 13:13, Мк 9:38, Лк 9:49

+ 7:23 Псал 6:9, Мт 25:41

• 7:24 Лк 6:47-49

+ 7:27 Һур 10:25

+ 7:29 Мк 1:22, Лк 4:32

• 8:1 Мк 1:40-45, Лк 5:12-16

+ 8:2 Лев 13:3, Тоо 12:10, 4 Хаан 5:1, 2 Уг 26:20, Мк 9:22

+ 8:4 Мт 9:30, Мт 17:9, Мк 1:34, Лев 14:1-32, Лк 17:14

• 8:5 Лк 7:1-10

+ 8:8 Псал 106:20

+ 8:10 Хэр 10:2

+ 8:11 Лк 13:29, Лк 16:23, Эф 3:6

+ 8:12 Мт 13:42, Мт 22:13, Мт 22:30, Мт 24:51, Мт 25:13, Лк 13:28

+ 8:13 Мт 9:29, Ин 4:53

• 8:14 Мк 1:29-34, Лк 4:38-41

+ 8:14 1 Кор 9:5

+ 8:15 Мк 5:41, Мк 9:27, Хэр 3:7, Хэр 9:41

+ 8:17 Иса 53:4

• 8:18 Лк 9:57-62

+ 8:18 Мк 4:35, Лк 8:22

• 8:23 Мк 4:35-41, Лк 8:22-25

+ 8:26 Мт 6:30, Псал 64:8, Псал 88:10, Псал 103:7

• 8:28 Мк 5:1-20, Лк 8:26-39

+ 8:29 Мк 1:23-24, Лк 4:34

+ 8:34 Лк 5:8, Хэр 16:39

• 9:1 Мк 2:1-12, Лк 5:17-26

+ 9:1 Мт 4:13

+ 9:2 Мк 6:55, Мт 8:10, Мк 10:52, Лк 7:48

+ 9:3 Лев 24:16, Мт 26:65, Ин 10:33

• 9:9 Мк 2:13-17, Лк 5:27-32

+ 9:11 Мт 11:19, Лк 15:2

+ 9:13 Һош 6:6, Лк 15:7, 1 Тим 1:15

• 9:14 Мк 2:18-22, Лк 5:33-39

+ 9:14 Мт 11:2, Мт 14:12, Лк 11:1, Ин 1:35, Лк 18:12

+ 9:15 Мт 25:1-13, Ин 3:29, Гэр 19:7, Гэр 21:2, Мк 14:7, Лк 17:22, Ин 16:20

• 9:18 Мк 5:21-43, Лк 8:40-56

+ 9:20 Лев 15:25

+ 9:21 Мк 3:10

+ 9:22 Мк 10:52, Лк 7:50, Эф 2:8

+ 9:24 Ин 11:11

+ 9:25 Хэр 9:40, Мк 1:31, Мк 9:27, Хэр 3:7, Хэр 9:41

+ 9:27 2 Хаан 7:12-16, Мт 22:42, Лк 1:32, Мт 20:29-34

+ 9:29 Мт 8:13

+ 9:30 Мт 8:4, Мт 12:16, Мт 17:9, Мк 1:44

+ 9:31 Мк 1:45, Мк 7:36

+ 9:34 Мт 10:25, Мт 12:24

+ 9:36 Мк 8:2, Тоо 27:17, 3 Хаан 22:17, Эзэк 34:5, Зах 10:2, Мк 6:34

+ 9:38 Лк 10:2, Ин 4:35

• 10:1 Мк 3:13-19, Мк 6:7-13, Лк 6:12-16, Лк 9:1-6, Лк 10:1-12

* 10:4 Эхэ бэшэгтэ «Кананит» гэжэ нэрлээтэй байдаг. Тиигэжэ римэй дарлалтын урдаһаа эсэрэгүүсэн тэмсэжэ байһан еврей бүлгэмэй гэшүүдые нэрлэдэг байгаа.

+ 10:6 Псал 118:176, Иса 53:6, Ер 50:6, Зах 10:2, Мт 15:24, 1 Пёт 2:25

+ 10:7 Мт 3:2, Мт 4:17

+ 10:8 Лев 13:3, Мт 8:2, Хэр 20:35

+ 10:10 1 Тим 5:18

+ 10:14 Хэр 13:51

+ 10:15 Эх 18:20, Эх 19:24, Ер 23:14, Эзэк 16:48

• 10:16 Мк 13:9-13, Лк 12:2-12, Лк 21:12-17

+ 10:16 Лк 10:3, Эх 3:1

+ 10:18 Хэр 17:6, Хэр 18:12, Хэр 24:1, Хэр 25:6, Псал 118:46

+ 10:20 Һур 16:1

+ 10:21 Мт 24:10

+ 10:22 Мт 24:9, Ин 15:18, Як 5:11, Гал 6:9, Гэр 2:10

+ 10:23 Хэр 8:1, Хэр 14:6

+ 10:24 Лк 6:40, Ин 13:16

+ 10:25 4 Хаан 1:2, Мт 9:34, Мт 12:24

+ 10:26 Мк 4:21, Лк 8:17, Лк 12:2

+ 10:28 Псал 55:5, Псал 117:6, Һур 29:25, Иса 51:7, Иса 51:12

+ 10:31 Мт 6:26, Мт 12:12

+ 10:32 Рим 10:9, Гэр 3:5

+ 10:33 Мт 25:12, 1 Ин 2:23, 2 Тим 2:12

• 10:34 Лк 12:51-53, Лк 14:26-27

+ 10:34 Хэр 14:4

+ 10:36 Мих 7:6

+ 10:38 Мт 16:24-25, Мк 8:34-35, Лк 9:23

+ 10:39 Ин 12:25

+ 10:40 Мт 25:40, Лк 10:16, Ин 12:44, Ин 13:20, Гал 4:14

+ 10:41 3 Хаан 17:10-15, 4 Хаан 4:8

+ 10:42 Мк 9:41, Евр 6:10

• 11:1 Лк 7:18-35

+ 11:2 Мт 14:3, Лк 3:19-20, Ин 3:24, Ин 4:25, Ин 6:14, Ин 11:27

+ 11:5 Иса 35:5, Иса 61:1

+ 11:6 Ин 6:61, Ин 16:1

+ 11:7 Мт 3:1

+ 11:9 Мт 14:5, Мт 21:26

+ 11:10 Гар 23:20, Мал 3:1, Мк 1:2

+ 11:11 Лк 1:15

+ 11:12 Лк 16:16

+ 11:14 Мал 4:5, Мт 17:12-13, Лк 1:17

+ 11:15 Гэр 2:7

+ 11:18 Мт 3:4, Лк 1:15

+ 11:19 Ин 2:1, Ин 12:2, Мт 9:10-11

• 11:20 Лк 10:13-15

+ 11:21 Мк 6:45, Мк 8:21, Мк 3:7

+ 11:22 Иса 23:1, Ер 47:4, Эзэк 26:2, Ёһ 3:4, Ам 1:9, Зах 9:2, Мт 15:21

+ 11:23 Иса 14:13, Иса 14:15

+ 11:24 Эзэк 16:48

• 11:25 Лк 10:21-22

+ 11:25 Иоов 37:24, Иса 29:14

+ 11:27 Ин 13:3, Ин 17:2, Ин 6:46, Ин 7:29, Ин 8:19, Ин 10:15

+ 11:28 Псал 54:23, Псал 67:20, Ин 7:37

+ 11:29 Ер 28:10-14, Һош 10:11, Зах 9:9, Ер 6:16

+ 11:30 1 Ин 5:3

• 12:1 Мк 2:23-28, Лк 6:1-5

* 12:1 Еврейнүүдэй ажал хэхэ ёһогүй үдэр.

+ 12:1 Хуу 23:25

+ 12:2 Гар 20:8-10, Тоо 15:32-36

+ 12:3 1 Хаан 21:1-6

+ 12:4 Гар 25:30, Лев 24:5-9

+ 12:5 Тоо 28:9

+ 12:6 Мт 12:41

+ 12:7 Һош 6:6

• 12:9 Мк 3:1-6, Лк 6:6-11

+ 12:10 Лк 11:54, Лк 20:20

+ 12:12 Мт 6:26, Мт 10:31

+ 12:13 3 Хаан 13:6

+ 12:16 Мт 8:4, Мт 9:30

+ 12:17 Иса 42:1-4

• 12:22 Мк 3:20-30, Лк 11:14-23

+ 12:23 2 Хаан 7:12-16, Мт 9:27

+ 12:24 4 Хаан 1:2, Мт 9:34, Мт 10:25

+ 12:27 Мк 9:38, Хэр 19:13

+ 12:29 Иса 49:24-25

+ 12:30 Мк 9:40

+ 12:31 Мк 3:29, Лк 12:10

+ 12:33 Мт 7:17-20, Лк 6:43-45

+ 12:34 Мт 3:7, Мт 23:33, Эх 6:5, Мт 7:11, Мт 15:18, Як 3:6

+ 12:35 Һур 12:5

+ 12:36 Һур 10:19, Рим 14:12

+ 12:37 Мт 5:22, Як 3:2-12

• 12:38 Мк 8:11-12, Лк 11:29-32

+ 12:38 1 Кор 1:22

+ 12:39 Мт 16:4

+ 12:40 Ион 2:1

+ 12:41 Рим 2:27, Ион 3:5, Мт 12:6

+ 12:42 3 Хаан 10:1-13

• 12:43 Лк 11:24-26

+ 12:45 2 Пёт 2:20

• 12:46 Мк 3:31-35, Лк 8:19-21

+ 12:46 Мт 13:55, Ин 2:12, Ин 7:3, Хэр 1:14, 1 Кор 9:5, Гал 1:19

+ 12:50 Ин 15:14, Евр 2:11

• 13:1 Мк 4:1-9, Лк 8:4-8

+ 13:7 Ер 4:3

+ 13:9 Мт 11:15

• 13:10 Мк 4:10-12, Лк 8:9-10

+ 13:11 Мт 19:11

+ 13:12 Һур 9:9, Мт 25:29

+ 13:13 Иса 42:20, Ер 5:21

+ 13:15 Иса 6:9-10, Ин 12:40, Хэр 28:26-27

+ 13:16 Лк 10:23-24

+ 13:17 Евр 11:13, 1 Пёт 1:10-12

• 13:18 Мк 4:13-20, Лк 8:11-15

+ 13:21 Гал 1:6, Евр 6:4

+ 13:22 Мт 6:25, Мк 10:23, 1 Тим 6:10

+ 13:23 Ин 15:5

+ 13:30 Мт 3:12

• 13:31 Мк 4:30-34, Лк 13:18-21

+ 13:32 Мт 17:20, Лк 17:6, Эзэк 17:23, Эзэк 31:6, Дан 4:9

+ 13:33 1 Кор 5:6, Гал 5:9

+ 13:35 Псал 77:2

+ 13:38 Ин 8:44

+ 13:39 Ёһ 3:13, Гэр 14:15-16

+ 13:41 Мт 24:31

+ 13:42 Дан 3:6, Ин 15:6, Гэр 20:15, Мт 8:12

+ 13:43 Һур 4:18, Дан 12:3, Мт 11:15

+ 13:47 Мт 4:19

+ 13:48 Ин 21:11

+ 13:49 Мт 25:32

+ 13:50 Дан 3:6, Мт 8:12

• 13:53 Мк 6:1-6, Лк 4:16-30

+ 13:54 Мт 2:23, Лк 2:39, Лк 4:23, Мк 1:21

+ 13:55 Ин 6:42, Мт 12:46

+ 13:57 Мт 11:6, Ин 4:44

• 14:1 Мк 6:14-29, Лк 9:7-9

+ 14:2 Мт 16:14

+ 14:3 Мт 4:12, Мт 11:2, Лк 3:19-20, Ин 3:24

+ 14:4 Лев 18:16, Лев 20:21

+ 14:5 Мт 11:9, Мт 21:26

+ 14:7 Эст 5:3, Эст 7:2

+ 14:12 Мт 9:14

• 14:13 Мк 6:30-44, Лк 9:10-17, Ин 6:1-14

+ 14:16 4 Хаан 4:42-44

+ 14:21 Мт 15:38

• 14:22 Мк 6:45-56, Ин 6:15-21

+ 14:23 Мк 1:35, Лк 4:42, Лк 5:16

* 14:25 Һүниин дүрбэдэхи харуулай үедэ.

+ 14:26 Лк 24:37

+ 14:31 Мт 6:30

+ 14:33 Псал 2:7, Лк 1:35

+ 14:34 Тоо 34:11, Мк 6:53, Лк 5:1

• 15:1 Мк 7:1-23

+ 15:2 Лк 11:38

+ 15:3 Гал 1:14

+ 15:4 Гар 20:12, Гар 21:17

+ 15:7 Мт 23:13, Хэр 28:25

+ 15:9 Иса 29:13, Кол 2:22

+ 15:11 Хэр 10:15

+ 15:13 Иса 60:21, Иса 61:3, Иуд 1:12

+ 15:14 Мт 23:16, Лк 6:39

+ 15:18 Мт 12:34, Як 3:6

+ 15:19 Гал 5:19-21, 1 Кор 6:9-10

• 15:21 Мк 7:24-30

+ 15:21 Нүүн 19:28-29, Иса 23

+ 15:22 2 Хаан 7:12-16, Мт 9:27, Лк 1:32

+ 15:24 Псал 118:176, Иса 53:6, Ер 50:6, Зах 10:2, Мт 10:6, 1 Пёт 2:25

+ 15:26 Мт 7:6

• 15:29 Мк 7:31

+ 15:30 Иса 35:5-6

+ 15:32 Мт 9:36

+ 15:33 4 Хаан 4:42-44

+ 15:38 Мт 14:21

• 16:1 Мк 8:11-13, Лк 12:54-56

+ 16:1 Мт 3:7, 1 Кор 1:22

+ 16:4 Ион 2:1, Мт 12:39

• 16:5 Мк 8:14-21

+ 16:6 Лк 12:1, 1 Кор 5:7-8

+ 16:8 Мт 6:30

+ 16:9 Мт 14:13-21

+ 16:10 Мт 15:36-37

• 16:13 Мк 8:27-30, Лк 9:18-21

+ 16:14 Мт 14:2, 3 Хаан 17:1, Мал 4:5, Ер 1:1

+ 16:16 Псал 2:7

+ 16:17 1 Кор 2:13

* 16:18 Энэ нэрэ «шулуун» гэһэн удхатай.

+ 16:18 Мк 3:16, Ин 1:42, Эф 2:20

+ 16:19 Иса 22:22

+ 16:20 Мт 9:30

• 16:21 Мк 8:31, Лк 9:22-27

+ 16:21 Лк 17:25, Мк 9:31, Мк 10:34, Ин 2:19

+ 16:23 Мт 4:10, Флп 3:19

* 16:24 Зоболон туйлахадашье, үхэлэй саазада хүртэхэдэшье бэлэн байха гэһэн удхатай.

+ 16:24 Мт 10:38-39

+ 16:25 Мт 19:29

+ 16:26 Псал 48:8

+ 16:27 Хуу 33:2, Дан 7:13, Зах 14:5, Мт 24:30, Мт 25:31, 1 Фес 4:16, Экк 3:17, Гэр 2:23

+ 16:28 Мт 24:34, Ин 21:22

• 17:1 Мк 9:2-13, Лк 9:28-36

+ 17:1 Мк 5:37, Мк 14:33

+ 17:2 Дан 7:9, Гэр 1:16

+ 17:3 Мал 4:5

+ 17:5 Иса 42:1, Мт 3:17, Хуу 18:15, 2 Пёт 1:17

+ 17:9 Мт 8:4, Мт 9:30, Мк 1:44

+ 17:11 Мал 4:5

+ 17:12 Иса 53:7

+ 17:13 Мт 11:14, Лк 1:17

• 17:14 Мк 9:14-29, Лк 9:37-43

+ 17:18 Мк 1:26, Хэр 8:7

* 17:20 Зарим эртын грек эхэ бэшэгүүдтэ энэ хэһэг үгы байдаг: 21 Эдэ мэтын ада шүдхэрнүүдые имагтал зальбаралаар, масаг сахин даража болохо юм.

+ 17:20 Мт 13:31, Лк 17:6, Мк 11:23

• 17:22 Мк 9:30-32, Лк 9:43-45

+ 17:23 Мт 16:21, Мт 20:19

+ 17:24 Мк 9:33, Гар 30:13, Гар 38:26, Мт 22:17

* 17:27 Тэрэнь хоёр хүнэй алба татабари түлэхэдэ хүрэхэ статир гэжэ нэрэтэй мүнгэ һэн.

+ 17:27 Рим 13:7

• 18:1 Мк 9:33-37, Мк 9:42-48, Лк 9:46-48, Лк 17:1-2

+ 18:3 1 Кор 14:20, Мт 19:16

+ 18:5 Мт 10:40, Лк 10:16, Ин 13:20

+ 18:7 Мт 26:24

+ 18:8 Мт 5:30, Мт 25:41, Гэр 20:10

+ 18:9 Иса 66:24, Мт 5:29

• 18:10 Лк 15:3-7

* 18:10 Зарим эхэ бэшэгүүдтэ иимэ хэһэгээр үргэлжэлэгдэдэг: 11 Ушарынь хэлэбэл, Хүн түрэлхитэнэй Хүбүүн хосорогшодые оложо абархаяа ерээ.

+ 18:14 Ин 6:39

• 18:15 Лк 17:3

+ 18:15 Лев 19:17, Як 5:19, Гал 6:1

+ 18:16 Хуу 19:15, 2 Кор 13:1

+ 18:17 Мт 5:46-47, Тит 3:10

+ 18:19 Мт 7:7-8

+ 18:21 Лк 17:4

* 18:24 Нэгэ талаант мүнгэ жиирэй хүдэлмэришэн арбан табан жэл соо ажаллажа олодог байгаа.

+ 18:25 Лев 25:39-41, 4 Хаан 4:1, Нэх 5:5

* 18:28 Динари – римэй жэжэ мүнгэн, хүлһэншэ хүдэлмэришэнэй нэгэ үдэрэй ажалай салин болодог байгаа.

+ 18:30 Һур 28:3

+ 18:35 Мт 6:15, Як 2:13

• 19:1 Мк 10:1-12

+ 19:4 Эх 1:27

+ 19:5 Эх 2:24, Эф 5:31

+ 19:6 1 Кор 6:16, Мал 2:16, 1 Кор 7:10

+ 19:7 Хуу 24:1

+ 19:9 Мт 5:32, 1 Кор 7:10

+ 19:11 Мк 4:11, 1 Кор 7:7, 1 Тим 5:14

• 19:13 Мк 10:13-16, Лк 18:15-17

+ 19:14 Мт 18:3

• 19:16 Мк 10:17-31, Лк 18:18-30

+ 19:16 Лк 10:25

+ 19:17 Псал 105:1, Псал 118:68, Лев 18:5, Нэх 9:29, Эзэк 20:11, Рим 10:5, Гал 3:12

+ 19:19 Гар 20:12-16, Лев 19:18

+ 19:20 Флп 3:6

+ 19:21 Мт 5:48, Лк 12:33, Мт 6:20, 1 Пёт 1:4

+ 19:23 Псал 48:7-8

+ 19:26 Эх 18:14, Иоов 42:2, Ер 32:17, Мк 14:36

+ 19:27 Мт 4:20-22

+ 19:28 Мт 16:27, Мт 25:31, Дан 7:9, Лк 22:30, 1 Кор 6:2, Гэр 3:21

+ 19:29 Мт 16:25

+ 19:30 Мт 20:16, Лк 13:30

+ 20:8 Лев 19:13, Хуу 24:15

+ 20:16 Мт 19:30, Лк 13:30

• 20:17 Мк 10:32-34, Лк 18:31-34

+ 20:19 Мт 16:21, Мт 17:23

• 20:20 Мк 10:35-45

+ 20:20 Мт 10:2, Мк 1:19

+ 20:21 Мт 19:28

+ 20:22 Мт 26:39, Ин 18:11

+ 20:26 1 Пёт 5:3, Мт 23:11, Мк 9:35

+ 20:28 Ин 13:4-5, Иса 53:10-11, Ин 11:51, 1 Пёт 1:18-19, Рим 4:25, Гал 1:4, 1 Тим 2:6, Тит 2:14

• 20:29 Мк 10:46-52, Лк 18:35-43

+ 20:29 Нүүн 6:1, 3 Хаан 16:34

+ 20:30 2 Хаан 7:12-16, Мт 9:27-31

+ 20:34 Лк 7:13

• 21:1 Мк 11:1-11, Лк 19:28-38, Ин 12:12-19

+ 21:1 2 Хаан 15:30, Зах 14:4, Хэр 1:12

+ 21:4 Иса 62:11, Зах 9:9, Ин 12:15, Мт 1:23, Мт 26:56, Ин 19:36

* 21:5 Иерусалим хото тухай хэлэгдэнэ.

+ 21:8 4 Хаан 9:13

+ 21:9 2 Хаан 7:12-16, Мт 9:27, Псал 117:25-26, Псал 148:1, Мт 23:39

+ 21:11 Лк 7:16

• 21:12 Мк 11:15-19, Лк 19:45-48, Ин 2:13-22

+ 21:12 Лев 1:14, Лев 5:7, Лев 12:8, Лк 2:24

+ 21:13 Иса 56:7, Ер 7:11

+ 21:15 2 Хаан 7:12-16, Мт 9:27

+ 21:16 Лк 19:39, Псал 8:2-3

+ 21:17 Лк 19:29, Лк 24:50, Ин 11:18

• 21:18 Мк 11:12-14, Мк 11:20-24

+ 21:18 Мт 4:2

+ 21:19 Ер 24:8, Ер 29:16-17, Һош 9:10, Мих 7:1, Мт 24:32, Лк 13:6

+ 21:21 Мт 17:20, Як 1:6, 1 Кор 13:2

+ 21:22 Мт 7:8, Мт 17:20, 1 Кор 13:2

• 21:23 Мк 11:27-33, Лк 20:1-8

+ 21:23 Хэр 4:7

+ 21:25 Мт 3:6, Лк 7:30

+ 21:26 Мт 11:9, Мт 14:5

+ 21:32 Лк 7:29

• 21:33 Мк 12:1-12, Лк 20:9-19

+ 21:33 Псал 79:9, Иса 5:1, Дуун 8:11, Мк 13:34

+ 21:35 Мт 22:6, Мт 23:34, Евр 11:36-37

+ 21:37 Мт 3:17, Евр 1:1

+ 21:38 Евр 1:2

+ 21:39 Евр 13:12

+ 21:41 Хэр 13:46

+ 21:42 Псал 117:22-23, Хэр 4:11, 1 Пёт 2:7

* 21:43 Зарим эхэ бэшэгүүдтэ иимэ хэһэгээр үргэлжэлэгдэдэг: 44 Тэрэ шулуу мүргэжэ унаһан хүн хаха бута унаха; тэрэ шулуун хүнэй дээрэ унаа һаа, тэрэниие низа дараха.

+ 21:44 Иса 8:14-15, Иса 28:16

+ 21:46 Мк 11:18, Мк 11:32

• 22:1 Лк 14:15-24

+ 22:1 Мт 13:34

+ 22:2 Мт 25:10, Гэр 19:7, Гэр 21:2

+ 22:6 Мт 21:35, Мт 23:34, Евр 11:36-37

+ 22:7 Мт 21:41

+ 22:8 Мт 10:11, Хэр 13:46, Гэр 3:4

+ 22:13 Мт 8:12

• 22:15 Мк 12:13-17, Лк 20:20-26

+ 22:15 Лк 11:54

+ 22:16 Хуу 10:17, Кол 3:25

+ 22:17 Мт 17:24-25

+ 22:18 Мк 7:6, Лк 12:1

+ 22:21 Рим 13:7

• 22:23 Мк 12:18-27, Лк 20:27-40

+ 22:23 Хэр 4:1, Хэр 23:8

+ 22:24 Эх 38:8, Хуу 25:5

+ 22:32 Гар 3:2, Гар 3:6

• 22:34 Мк 12:28-34, Лк 10:25-28

+ 22:37 Хуу 6:5, Хуу 11:13, Нүүн 22:5

+ 22:39 Лев 19:18, Мт 19:19

+ 22:40 Мт 7:12, Гал 5:14

• 22:41 Мк 12:35-37, Лк 20:41-44

+ 22:42 2 Хаан 7:12-16, Мт 9:27

+ 22:44 Псал 109:1, Хэр 2:34-35

+ 22:46 Лк 20:40

• 23:1 Мк 12:38-40, Лк 11:37-52, Лк 20:45-47

+ 23:3 Рим 2:17-23

+ 23:5 Гар 13:9, Хуу 6:8, Хуу 11:18, Тоо 15:38

+ 23:6 Лк 14:7-8

+ 23:8 Як 3:1, Лк 22:32, Флм 1:16

+ 23:9 Гар 4:22, Ер 31:9, Һош 11:1, Мал 1:6

+ 23:11 Мт 20:26, Мк 9:35, Мк 10:43

+ 23:12 Лк 14:11, Лк 18:14

* 23:13 Зарим эхэ бэшэгүүдтэ иимэ хэһэгээр үргэлжэлэгдэдэг: 14 Хуули заадаг багшанар, фарисейнүүд, таанад гашуудал зоболон үзэхэт! Хоёр нюурта таанад! Бэлбэһэн эхэнэрнүүдэй гэр хооһолдогта, хүнэй харахада ехэ удаан мүргөөшэ болодогта. Энээнэйнгээ түлөө аймшагтайгаар хэһээлгэхэт.

+ 23:13 Мт 15:7

+ 23:16 Мт 15:14

+ 23:17 Гар 30:29

+ 23:19 Гар 29:37

+ 23:21 Псал 25:8, Псал 131:14

+ 23:22 Иса 66:1

+ 23:23 Хуу 14:22, Псал 32:5, Мих 6:8, Зах 7:9

+ 23:27 Хэр 23:1, Һур 26:23

+ 23:30 Хэр 7:52

+ 23:33 Мт 3:7, Мт 12:34

+ 23:34 Мт 21:35, Мт 22:6, Евр 11:36-37, Мт 10:17, Мк 13:9, Лк 21:12

+ 23:35 Эх 4:8, 1 Ин 3:12, Евр 11:4, 2 Уг 24:21, Зах 1:1, Нэх 9:26, Гэр 18:24

• 23:37 Лк 13:34-35

+ 23:37 2 Уг 24:21, Нэх 9:26, Хэр 7:52, Хуу 32:11-12, Рүүт 2:12, Псал 146:2

+ 23:39 Псал 117:26, Мт 21:9

• 24:1 Мк 13:1-13, Лк 21:5-19

+ 24:2 Лк 19:44

+ 24:4 1 Ин 3:7, Кол 2:8, 2 Фес 2:3

+ 24:5 Ер 14:14

+ 24:6 Ер 51:46

+ 24:7 2 Уг 15:6, Гэр 6:4, Хэр 11:28, Гэр 6:8, Гэр 6:12

+ 24:9 Мт 10:22, Ин 15:18

+ 24:10 Мт 10:21

+ 24:11 Мт 7:15

+ 24:13 Як 5:11, Гэр 2:10

+ 24:14 Мт 28:19, Рим 10:18, Кол 1:6, Кол 1:23

• 24:15 Мк 13:14-23, Лк 21:20-24

+ 24:15 Дан 9:27, Дан 11:31, Дан 12:11

+ 24:17 Лк 17:31

+ 24:19 Лк 23:29

+ 24:21 Ер 30:7, Дан 12:1, Гэр 16:18

+ 24:22 Иса 65:8, Лк 18:7

+ 24:23 Лк 17:23

+ 24:24 Хуу 13:1, 2 Фес 2:9, Гэр 13:13, Гэр 16:14

+ 24:25 Ин 13:19, Ин 14:29

+ 24:27 Лк 17:24

+ 24:28 Лк 17:37

• 24:29 Мк 13:24-27, Лк 21:25-28

+ 24:29 Ам 8:9, Иса 13:10, Иса 13:13, Иса 34:4, Ёһ 2:31, Хаг 2:6, Хэр 2:20, Гэр 6:13

+ 24:30 Дан 7:13, Мт 16:27, Зах 12:10-12

+ 24:31 Иса 27:13, 1 Кор 15:52, 1 Фес 4:16, Гэр 11:15, Мт 13:41, 2 Фес 2:1

• 24:32 Мк 13:28-31, Лк 21:29-33

+ 24:34 Мт 16:28

+ 24:35 Псал 101:26-27, Иса 51:6, 2 Пёт 3:10

• 24:36 Мк 13:32-37, Лк 12:38-40, Лк 17:26-30, Лк 17:34-36

+ 24:36 Зах 14:7

+ 24:37 Эх 6:5

+ 24:39 Эх 7:21

+ 24:40 Зах 14:2

+ 24:42 Мт 25:13

+ 24:43 2 Пёт 3:10, 1 Фес 5:2

+ 24:44 Гэр 3:3, Гэр 16:15

• 24:45 Лк 12:42-48

+ 24:46 Мт 25:21, Ин 13:17

+ 24:48 Мт 25:5

+ 24:51 Мт 8:12

+ 25:1 Мт 9:15, Ин 3:29, Гэр 19:7, Гэр 21:2

+ 25:5 Мт 24:48

+ 25:10 Мт 22:2

+ 25:11 Мт 7:22, Лк 6:46, Лк 13:25

+ 25:12 Мт 10:33

+ 25:13 1 Кор 16:13, Мт 24:36, Мт 24:42

• 25:14 Лк 19:12-27

+ 25:19 Рим 14:12

+ 25:21 Лк 16:10, Евр 12:2

+ 25:26 Һур 20:4

+ 25:29 Мт 13:12

+ 25:30 Мт 8:12

+ 25:31 Дан 7:13, Мт 16:27, Мт 19:28

+ 25:32 Ёһ 3:12, 2 Кор 5:10, Эзэк 34:17, Мт 13:49

+ 25:34 Дан 7:18, Гэр 21:7

+ 25:35 Иса 58:7, Лк 3:11, Як 2:15-16

+ 25:36 2 Тим 1:16-18

+ 25:40 Мт 10:40

+ 25:41 Псал 6:9, Мт 7:23, Мк 9:43-44, Иуд 1:7, Гэр 20:10

+ 25:45 Лк 10:16

+ 25:46 Дан 12:2

• 26:1 Мк 14:1-2, Лк 22:1-2, Ин 11:45-53

+ 26:2 Гар 12:1-30

• 26:6 Мк 14:3-9, Лк 7:36-50, Ин 12:1-8

+ 26:6 Мт 21:17, Ин 11:1, Ин 11:18, Лев 13:3

+ 26:11 Хуу 15:11, Мт 9:15, Ин 7:33

+ 26:12 Ин 19:40

+ 26:13 Мт 24:14

• 26:14 Мк 14:10-11, Лк 22:3-6

+ 26:14 Ин 13:2, Хэр 1:16

+ 26:15 Гар 21:32, Зах 11:12

• 26:17 Мк 14:12-21, Лк 22:7-14, Лк 22:21-23, Ин 13:21-30

+ 26:21 Псал 40:10, Ин 13:18

+ 26:24 Иса 53, Мт 18:7

• 26:26 Мк 14:22-26, Лк 22:15-20, 1 Кор 11:23-25

+ 26:26 Ин 6:51, 1 Кор 10:16, Евр 10:10

+ 26:28 Гар 24:8

* 26:29 Энэ үгые «дахин» гэһэн удхатайгаар тайлбарилжа болохо юм.

+ 26:30 Лк 22:39

• 26:31 Мк 14:27-31, Лк 22:31-34, Ин 13:36-38

+ 26:31 Зах 13:7, Ин 16:32

+ 26:32 Мт 28:7

+ 26:35 Ин 11:16, Ин 21:19

• 26:36 Мк 14:32-42, Лк 22:39-46

+ 26:37 Мк 5:37, Мк 9:2

+ 26:38 Ин 12:27

+ 26:39 Евр 5:7, Мк 10:38, Ин 18:11, Ин 5:30, Ин 6:38, Гал 1:4

+ 26:41 Мт 6:13, 1 Пёт 4:7

+ 26:42 Мт 6:10

+ 26:45 Ин 2:4, Мт 16:21, Мт 17:22, Мт 20:18

• 26:47 Мк 14:43-50, Лк 22:47-53, Ин 18:3-12

+ 26:47 Хэр 1:16

* 26:50 Энэ зүйлые «Ши юундэ ерээбши?» гэжэ тайлбарилжа болохо юм.

+ 26:51 Лк 22:38

+ 26:52 Гэр 13:10

+ 26:55 Мт 21:23, Лк 21:37

+ 26:56 Мт 1:22-23, Мт 21:4, Ин 19:36, Мт 26:31, Ин 16:32

• 26:57 Мк 14:53-65, Лк 22:54-55, Лк 22:63-71, Ин 18:13-14, Ин 18:19-24

+ 26:60 Псал 26:12, Псал 34:11

+ 26:61 Мк 15:29, Ин 2:19

+ 26:62 Мт 27:13

+ 26:63 Псал 2:7

+ 26:64 Псал 109:1, Дан 7:13, Мт 16:27, Мт 24:30, Евр 1:13

+ 26:65 Тоо 14:6, Хэр 14:14, Мт 9:3, Ин 10:36

+ 26:66 Лев 24:16

+ 26:67 Иса 50:6

• 26:69 Мк 14:66-72, Лк 22:56-62, Ин 18:15-18, Ин 18:25-27

+ 26:75 Мт 26:34

• 27:1 Мк 15:1, Лк 23:1-2, Ин 18:28-32

* 27:2 Понтий Пилат – Иудейн можодо дүүрэн эрхэтэй Римэй захирагша (26–36 онууд).

+ 27:2 Лк 3:1, Лк 13:1, Хэр 3:13, 1 Тим 6:13

• 27:3 Хэр 1:18-19

+ 27:5 2 Хаан 17:23

+ 27:6 4 Хаан 12:9, Мк 12:41, Ин 8:20

+ 27:9 Мт 2:17

+ 27:10 Ер 18:3, Ер 32:7-9, Зах 11:12-13

• 27:11 Мк 15:2-5, Лк 23:3-5, Ин 18:33-38

+ 27:11 Мт 2:2

+ 27:13 Мт 26:62

• 27:15 Мк 15:6-15, Лк 23:13-25, Ин 18:39

+ 27:18 Ин 12:19

+ 27:20 Хэр 3:14

+ 27:23 Лк 23:41, Евр 4:15

+ 27:24 Хуу 21:6, Псал 25:6, Псал 72:13

+ 27:25 1 Фес 2:16

+ 27:26 Мт 20:19

• 27:27 Мк 15:16-20, Ин 19:2-3

+ 27:30 Иса 50:6, Мт 20:19

• 27:32 Мк 15:21-32, Лк 23:26-43, Ин 19:17-27

+ 27:34 Псал 68:22

+ 27:35 Псал 21:19

+ 27:39 Псал 21:7, Псал 108:25

+ 27:40 Мк 14:58, Ин 2:19, Мт 4:3-6

+ 27:42 Ин 10:18, Ин 1:49, Ин 12:13, Ин 20:29

• 27:45 Мк 15:33-41, Лк 23:44-49, Ин 19:28-30

+ 27:46 Хэр 3:1, Псал 21:2

+ 27:48 Псал 68:22

+ 27:51 Гар 26:33, Лев 16:2

+ 27:52 Иса 26:19, Эзэк 37:12, Дан 12:2, Ин 5:21, Ин 5:25

+ 27:53 Нэх 11:2, Иса 48:2, Иса 52:1

+ 27:56 Лк 8:2, Мт 20:20

• 27:57 Мк 15:42-47, Лк 23:50-56, Ин 19:38-42

+ 27:60 Иса 53:9

+ 27:63 Мт 16:21, Мт 17:23, Мт 20:19

+ 27:66 Дан 6:17, Гэр 20:3

• 28:1 Мк 16:1-8, Лк 24:1-12, Ин 20:1-10

+ 28:1 Лк 8:2, Мт 27:61

+ 28:2 Мт 27:60

+ 28:3 Эзэк 1:14, Дан 7:9, Дан 10:6, Мк 9:3, Хэр 1:10

+ 28:4 Гэр 1:17

+ 28:7 Мт 26:32

+ 28:9 Ин 20:19, Ин 20:21, 4 Хаан 4:27, Мт 28:17, Лк 24:52

+ 28:10 Мт 12:50, Ин 20:17, Рим 8:29, Евр 2:11

• 28:16 Мк 16:14-18, Лк 24:36-49, Ин 20:19-23

+ 28:17 Ин 20:25

+ 28:18 Иса 9:6, Дан 7:13-14, Мт 11:27, Ин 17:2

+ 28:19 2 Кор 13:13, Ин 4:1-2, Хэр 8:13, Кол 1:23

+ 28:20 Ин 14:15, Мт 13:39