# Библь

Институт перевода Библии

## Йов • Цецн Ухана Багш • Соломона хамгин сән дун


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

## Нүр үг


НҮР ҮГ


Күндтә умшачнр!

Израилин хуучн цага һурвн дегтрлә хальмг келн-улсин умшачнр ода таньлдҗ чадҗана. Эннь: «Йов», «Цецн Ухана Багш» болн «Соломона хамгин сән дун» гидг нертә. Эн дегтрмүд нарт-делкәд хамгин икәр умшгддг, хамгин олн тооһар барлгддг «Библь» нертә хураңһуд орна.

«Библь» кезән-кезәнә бичгдсн болвчн, энүнд мөңк төрмүдин тускар бичәтә: байрин болн һундлын, кишг-хөвин болн зовлңгин, дурна болн дурго боллһна, җирһлин учр-утхин тускар бичәтә.

Йудья улс болн христианмуд Библиг әрүн чинртә дегтрт тоолна. Бурхн эврән эн дегтрәр дамҗад олн-әмтнлә күүндҗәнә гиҗ зәрмснь иткнә. Тегәд «иткл», «килнц», «гемән эрх» болн «аврлт» гисн тоотыг иим дегтрмүдәс күн медҗ авна.

Йовин дегтрт күүнә мөңкинд бәәдг зовлңгин тускар бичәтә. Йов йир цаһан седклтә болн Бурхиг дегд тевчдг бәәҗ. Эврә цагтан бәәсн һазртан тер алдр күн гиҗ тоолгдҗаҗ. Генткн терүг олн зовлң ээрнә: бәәсн зөөрән геенә, үрдән геенә. Дарунь эврән күнд гемәр гемннә. Йовала учрсн зовлңгин тускар һурвн нәәҗнь соңсна. Тедн Йовиг төвкнүлхәр ирцхәнә. Эн дегтрин ик зууднь Йовин болн терүнә нәәҗнрин күүндвр орҗ. Тернь икнкдән зүтклдән: нәәҗнр Йовин зовлң гин учринь цәәлһхәр седцхәнә. Зовлң килнц һарһад бәәснәс һарчах гиҗ тедн келцхәв. Зуг Йов бийдән учринь эс олҗ чадад, нәәҗнртәһән зөвшәрлго бәәв.

Тегәд нәәҗнрин чилгч уга зүтклдәг Бурхн Эврән төгсәнә. Бурхн Бийләнь зарһцхар седҗәсн буруһинь Йовд тәвҗ өгв. Терүнә нәәҗнриг Бурхн гемшәв, яһад гихлә тедн худлахар келҗәҗ. Бурхн Йовиг эдгәһәд, урднь бәәснәснь икәр зөөринь хәрү өгв.

«Цецн Ухана Багш» гидг нертә дегтр җирһлин чинриг медхәр седсн күүнә седвәр болҗана. Цецн Ухана Багш алдр хан Соломона нерн деерәс келҗәнә. Соломон хан кезәңк Израилин әмтн үүдхин өмнк Х-гч зун җилд залҗ йовҗ. Җирһлин зүсн-зүүл бәәдлинь тер хәләнә. «Шар нарн» дор күн юуни төлә бәәдгинь медхәр седнә. Болв күүнә җирһлин чинрнь медгдхш: җирһл дегд ахр, тегәд чик бишәр һарна. Тиигв чигн Цецн Ухана Багш күүнә җирһлд зәрмнь сән, зәрмнь му гиҗ лавлҗана. Үлгүрлхд һәргтә болсн дорхнь, цецн болсн деер. Зуг җирһләс тус уга болв чигн, Бурхн күүнд байр болн үнниг олх, көдлмшт, хот-холд, иньгллтд, өрк-бүлд бәәхиг медүлнә. Аштнь эннь цугтан Бурх на заавр күцәлһн болҗана.

«Соломона хамгин сән дун» гидг нертә дегтр хуучн цага израилин келн-улсин поэм эс гихлә дурна туск дун болҗана. Тер дун ик зуудан Дорд үзгт бәәх әмтнә дурна поэмсин бәәдлтә. «Соломона хамгин сән дун» күүндвр олзлад бичгдҗ, деернь ахр шүлгүдәс тогтҗ. Терүнәс бидн залу болн күүкд күүнә хоорндк дурна тускар, теднә кеермҗтә хамцу бәәдлин тускар медҗ авнавидн. Салу бәәһәд нег-негән санад уйдад, итклтә дуран күргәд харһх седкл хойр иньгт бәәхиг үзүлҗәнә. Эн дегтрт хамгин түрүнд күүнә җирһлд учрдг дурна тускар келгдҗәнә. Терүнәс даву нег чигн саамд «Бурхн» гисн үг уга. Бурхна тускар мел далд учр-утхта. Эн дегтр ик зуудан тиигҗ олзлгддг бәәсмн кевтә: Йудьян улс Бурхна дурн эврәннь келн-улст нерәдгдҗәнә гиҗ сандг, христианмуд Христосин болн Терүнә Чонҗин хоорндк дурна тускар гиҗ сандг бәәҗ. Еврей келн-улсин авъясар болхла, эн дегтр Соломон хаана нернлә залһлдата.

XXI-гч зун җилин эклцәр түрүн болҗ өдгә хальмг келнд орчулгдсн эн һурвн дегтр шүлгләнә авцта, цецн уха бәрсн Библин янзтаһар бичгдҗ. Библин дегтрмүд орчуллһна Институт дааврта нәрн көдлмш күцәһәд, ухан седклән тәвәд, дуран өгч шунад орчулсн орчулачд, редактормудт, эн дегтр барас һарһлһнд дөң-тусан күргсн улст ик ханлтан өргҗәнә. Урднь чигн мана Институт барлсн дегтрмүд Хальмг Таңһчин келн-улст күрч серглң бәәлһнднь, тогт унар җирһлән эдлхднь тусан күргҗәлә. Цаарандан чигн оньдин кишгән эдлхнь маһдуга.

Библь орчуллһна Институт

## Йов

### Йов

Йов


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]


### 1


Йов


Эклц

1Уц гидг һазрт Йов гидг нертә күн бәәҗ. Тер цеврцер болн чик седклтә, Бурхнас әәдг, хамг хар саната йовдлас зулдг бәәҗ[+]. 2Терүнәс долан көвүн, һурвн күүкн һарна. 3Терүнд 7000 яман болн хөн бәәҗ, 3000 темән, 1000 бух, 500 элҗгн болн тоолҗ болшго олн ялч бәәҗ. Тер күн Дорд үзгин улсас хамгин алдрнь бәәҗ.

4Йовин көвүд эврәннь герт селгәдәр нәр кеһәд, хамдан идәд уутха гиһәд эгчнрән тедн дууддг бәәҗ. 5Кемр нәәрин өдрмүд төгсхлә, Йов тедниг цеврллһнә мөргүлд дууддмн. Өрүн өрлә көвүн болһнаннь төлә Йов тәкл тәкдг бәәҗ. Юңгад гихлә Йов иигҗ келдмн: «Мини көвүд килнц чигн һарһсн болх, зүркндән Бурхиг му келсн чигн болх». Йов тиигҗ оньдин кедг бәәҗ[+].


Йовин негдгч сөрлт

6Нег дәкҗ Бурхна теңгрин элчнр[*] Деед Эзнә өмн үзгдхәр ирнә. Тедн дунд эрлг бас йовҗ[+]. 7Деед Эзн эрлгәс сурна:

– Альдас чи ирвч?

Эрлг Деед Эзнд хәрү өгнә:

– Би һазр эргәд, зуульчлҗ йовлав[+].

8Деед Эзн эрлгәс сурна:

– Чи мини зарц Йовиг үзсн болвзач? Терүнлә әдл күн һазр деер мел уга, цеврцер, чик седклтә, Бурхнас әәнә, хорта юмнас зулна.

9Эрлг Деед Эзнд келнә:

– Йов Бурхиг хара тевчдг болхий? 10Та терүг болн терүнә өркбүлиг, терүнә эдлахуг эргмднь халхлвт эсий? Та терүнә күчкөлсинь йөрәвт, ода терүнә малмуднь һазр дүүргәд өсәд йовна[+]. 11Болв Та һарарн терүнә эдлахуһинь көндәхлә, маһдл уга, тер Тана чирә хәләҗәһәд, Таниг му келх[+].

12Тиигхлә Деед Эзн эрлгд келнә:

– Оданас авн терүнә эдлаху цугтан чини һарт орҗана, зуг терүг бичә көндә.

Тегәд эрлг Деед Эзнәс салад йовна.

13Нег өдр Йовин көвүд болн күүкд ахиннь герт хурад хот идәд, чаһр ууна. 14Генткн Йов тал зәңгч ирәд келнә:

15– Чини цармудар һазр хаһлҗала, хаҗуднь элҗгнс идшлҗәлә. Генткн Шебә гидг һазрин деермчнр дәврәд, тедниг көөһәд авад йовҗ одв, чини ялчнриг үлдәр чавчад хайчкв. Би чамд зәңг өгхәр һанцарн әмд үлдв.

16Терүнд тиим зәңг келтл, талдан зәңгч ирәд иигҗ келнә:

– Теңгрәс Бурхна һал унад, хөөдиг болн ялчнриг шатаһад алчкв. Би чамд зәңг өгхин төлә һанцарн әмд үлдв.

17Терүг келәд чиләтл, бас нег зәңгч ирәд иигҗ келнә:

– Һурвн үзгәс халдеймүд[*] дәврв, тедн темәд көөһәд авад йовҗ одв. Чини көдләчнриг үлдәр чавчад хайчкв. Чамд зәңг күргхин төлә, би һанцарн әмд һарв.

18Тиигҗ терүг келм цацу, бас нег зәңгч ирәд келнә:

– Чини көвүд болн күүкд ахиннь герт хот идәд, чаһр уулдв. 19Генткн аюлта салькн көдә һазрас көдләд герин дөрвн эрсинь нурачкв. Гер чини үрд деер унв, тедн үкҗ одв. Би чамд зәңг өгхәр һанцарн әмд үлдв.

20Йов босад, деерк хувцан татад шуулна, үсән хәәчләд, һазр деер түргүл унад, Бурхнд мөргнә[+]. 21Тер иигҗ келнә:

– Экиннь геснәс нүцкәр һарлав, нүцкәр эн орнас йовхув. Деед Эзн өглә, Деед Эзн авв: Деед Эзнә нерн тууртха![+]

22Тер кевәрн Йов килнц һарһсн уга, Бурхна нериг му келсн уга.

### 2


Йовин хойрдгч сөрлт

1Бурхна теңгрин элчнр дәкн Деед Эзнә өмн һарч ирцхәнә. Тедн дунд эрлг бас бәәҗ. Терүг Деед Эзнә өмн һарч ирхлә,[+] 2Деед Эзн сурна:

– Чи альдас ирвч?

Эрлг Деед Эзнд келнә:

– Би һазр эргәд зуульчлҗ йовлав.

3Деед Эзн эрлгәс сурна:

– Чи Мини ялч Йовиг үзвчи? Терүнлә әдл күн һазр деер дәкҗ уга. Тер цеврцер, чик седклтә, Бурхнас әәнә, хорта йовдлас зулна. Гем уга терүг алтха гиһәд чи Намаг түкрәд бәәсн бийнь, ода чигн тер цеврцеерәрн бәәһә.

4Эрлг Деед Эзнд келнә:

– Арсан өгх! Эврән әмд бәәхин төлә бәәсән кевтнь күн өгх. 5Болв Та һарарн терүнә ясинь, терүнә цогцинь көндәхлә, маһдл уга, тер Тана чирәд Таниг му келх!

6Деед Эзн эрлгт келнә:

– Эн кемлә тер чини һарт орҗана, зуг әминь хәәрл.

7Деед Эзнәс салад эрлг йовна. Йовиг тер толһаһаснь көлин тавг күртл өвдкүртә хавдрар дүүргнә[+]. 8Йов өөртә хавдран хусхар, хамхрсн буһшин тасрха авад овалһата үмсн деер сууна[+].

9Гергнь Йовд келнә:

– Чи ода күртл цеврцеерән иткҗ бәнч? Бурхиг му кел – үкхич!

10Тернь иигҗ хәрү өгнә:

– Чи седкл уга күн кевтә келҗәнәч! Бидн Бурхнас зуг сәәнинь авад, мууһинь авшгой?

Тер кевәрн Йов келсн үгдән килнц һарһсн уга[+].


Йов тал һурвн нәәҗ ирнә

11Йовин зовлңгин тускар һурвн нәәҗнь соңсад, күн болһн эврәннь бәәсн нутгасн һарад йовцхана: Элипаз Теманас, Билдад Шуахас болн Цофар Наамас. Тедн Йов тал хамдан йовад, терүнә зовлңгинь хувалцад, төвкнүлхин төлә йовцхана[+]. 12Йовиг тедн холас үзәд, таньсн уга. Нәәҗнр үзн һашудад уульцхав, хувцан таслҗ шуулад, толһа деерән тоорм цацад, теңгрүр хайцхав[+]. 13Йовиг икәр зовҗах бәәдлинь үзәд, тедн долан өдр, долан сө терүнә хаҗуд һазр деер нег чигн үг келл уга сууцхав.

### 3


Йовин энлһн

1Дарунь Йов үг келәд, һарсн өдрән харав. 2Йов иигҗ келнә:

3– Тер мини һарсн өдр,
тер «көвүн тогтва» гисн сө
билрәд уга болтха!
4Тер өдр харңһуд хүвртхә,
Теңгрт Бурхн терүнә тускар бичә сантха,
Терүнд герл бичә тустха.
5Тер харңһуд ортха,
Таг харңһу терүг бүслтхә,
Үүлн бүркг, араха бәрг.
6Тер сө харңһуһар даргдг,
Тернь җилин өдрт бичә ортха,
Тернь сарин тоод бичә ортха.
7Тер сө хусрң болтха,
Байрлх ду бичә медтхә.
8Теңгсин адус серүлҗ чадх
Өдр харадг бөөтә әмтн,
Тер сөөг бас харатха.
9Терүнә одд бүрүллә унтртха,
Болв киидән өр цәәхиг күләх,
Түрүн толинь чигн үзш уга.
10Юңгад гихлә мини экин омаг хаасн уга,
Намаг зовлңгас бултулсн уга.
11Юңгад би гесн дотр үксн угав,
Геснәс һарн эс үксмб[+]?
12Юңгад намаг өвдг деерән авсмб?
Юңгад көкән көкүлсмб?
13Би тогтун кевтх бәәсн,
Би ода амрчах биләв.
14Тосхсн тоотнь нурҗ одсн һазрин хаадудла
Болн теднә сөөвңгүдлә,
15Цаһан мөңгәр герән дүүргсн
Болн алт хурасн зәәсңгүдтә
Хамдан кевтх биләв.
16Әмн угаһар һарсн нилхс дунд,
Герл эс үзсн нилхс дунд
Намаг оршасн болхнь[+].
17Тенд цеврцер биш әмтнә үүмән тогтнна,
Тенд дегд цуцрсн әмтнд амрлт ирнә.
18Тенд бәрәнә әмтиг гиигн бәәдл күләҗәнә,
Тенд маначнрин дун соңсгдхш.
19Тенд тоомср угань чигн,
Алдрнь чигн хамдан,
Тенд ялч нойнасн сул.
20Юуни төлә зовҗахднь – герл,
Дааҗ чадшгоднь – җирһл өгдв?
21Үклән тедн күләҗ ядҗана,
зөөр мет терүгән хәәҗәнә[+].
22Үкәрин амнд тедн җирһнә,
байрлна, нәәрлнә[+].
23Тиим күүнә хаалһнь харңһу,
Терүнд Бурхн альд чигн боомтг кенә[+].
24Ода әмсхл мини өдмг болв,
Нульмсм усн мет асхрҗана.
25Әәҗәсн юмн ода учрв,
Әәҗәсн юмн нанд ирв[+].
26Зуг нанд эвтә чигн,
Амулң чигн бәәдл уга,
Амрлт чигн уга – зуг үүмән.

### 4


Негдгч күүндвр


Элипазин келсн үг

1Темана Элипаз иигҗ хәрү өгнә:

2– Мини үгмүд чамаг шавтадг болвза,
Болв яһҗ тагчг бәәхмб?
3Олн әмтиг чи лавтаһар иткүлдг биләч,
Сулдад одсн һарт чидл орулдг биләч.
4Чинән уга күүг чини үг дөңндг билә,
Бүдрәд ирсн күүнд түшгнь биләч.
5Ода чамла зовлң харһв – чи үрүдвч,
Чамаг көндәхлә, чи үүмәд бәәвч.
6Бурхнас әәлһн чамд урмд өгчәвзә,
Чини цеврцер хаалһ нәәлвр өгчәвзә[+]?
7Ухаллч: буру угаһар кен үксмб?
Чик седклтә әмтн альд геедрлә[+]?
8Би үзләв: һазрин килнцтә хаһларт зовлң цацснь,
Эврән терүнә темсинь цуглулх[+].
9Бурхна әмсхләс тер үкх,
Терүнә уурин үләснәс билрх[+].
10Арслң аңгуд чаңһар хәәкрнә,
Болв кичгүдиннь шүднь хамхрха.
11Олвр угаһар арслң үкнә,
Олн кичгүднь салад гүүцхәнә.
12-13Олнәмтн бат нөөртән орсн кемлә,
Сөөһин үүмәтә үзгдл дотр
Нуувч үг нанд медгдв,
Мини чикн шимндлһ соңсв[+].
14Бийим чичрүләд болн
Әәмшг ясндм күрв[+].
15Сүмсн чирәдм үләһәд,
Үсм дардаһад босв.
16Тер хаҗудм үзгдвә, болв би
Дүринь йилһҗ чадсн угав –
Зуг тер өмнм эрвлзәд үзгдв.
Әчимән уга. Би дун һарсинь соңсв:
17«Бурхна өмн күн зөвтә болдви?
Үүдәгчин өмн кен цеврви[+]?
18Нам зарцнртан Тер иткхш,
Бурхна элчнрст чигн дуту олна[+].
19Теднәс даву – элсн деер зогсҗах
Шавр гермүдт бәәх әмтиг
Гүүрәс амрар цокҗ болх.
20Өрүн бәәлә, асхнд уга болҗ одна –
Мөңкинд әрлсинь медш угач;
21Теднә герин өркин һол деесинь татад авхла –
Цецн бәәдлд орлго үкх»[+].

### 5

1Дууд, кен чамд хәрү өгх?

Бурхна элчнрәс кенинь сурхмбч[+]?
2Һәргиг тесвр уга бәәдл алх.
Йирин күүг үлү үзлһн үкәрт орулх[+].
3Би үзләв: һәргтәнь уңгарн батртл,
Генткн терүнә гер харагдв.
4Терүнә үрд дөң күләҗ чадшго.
Тедниг балһсна үүднд – олна нүүрт – цокх.
Тедниг күн харсҗ авшго.
5Терүнә тәрәһинь харһнҗах күн идх,
Нам буг өвсн дотр урһҗахинь таслад авх,
Авлһч күн теднә зөөринь булаһад авх.
6Тегәд му йовдл һазрас һарчахш,
Зовлң тәрәнд урһҗахш –
7Күн зовлңгин төлә төрсмн,
Тегәд һалын очн мет деегшән өсрнә.
8Би болхла – Бурхнд келх биләв,
Бурхнд эврәннь кергән бәрүлх биләв.
9Терүнә кергнь алдр, күцәҗ болшго.
Терүнә өвәрц юмнд тотоомҗ уга[+].
10Һазрт Тер хур белглнә,
Тәрәнд ус илгәнә[+].
11Дорацулгдсн әмтиг деегшән өргнә,
Уульҗасинь харсад авна.
12Хар саната әмтнә седвәриг эвднә,
Тегәд теднә һарнь күцәмҗд күрхш.
13Му ухатаһинь мекднь бәрҗ авна,
Шулуншудрмгин тооцаһинь эвднә:[+]
14Һал өдрәр тедниг харңһу бүслх,
Һал үдлә, сөөһәр мет, темтрәд йовцхах[+].
15Түрүзүдү күүг Тер үлдәс,
хорта келнәс,
чаңһ һарас аврх[+].
16Тегәд угатя күүнд нәәлвр бәәнә,
Хар санатань аман хаах[+].
17Бурхна сурһсн күн буйнкишгтә,
Хамгин Күчтәһин засглһинь бичә һол:[+]
18Шавтав чигн Тер Эврән боох,
Цокв чигн Терүнә һар эдгәх[+].
19Зурһан мууляс Тер харсх,
Болв доладгчнь чамаг көндәшго:[+]
20Харһнсн цагт чамаг үкләс хулдҗ авх,
Дәәнә цагт – үлдәс татҗ авх[+].
21Чи хорта келнәс алдрхич,
Иргчдән хоосрх бәәдләс әәшгоч;[+]
22Зуг хоосрад тарснд болн харһнлһнд инәхич,
Чамд зерлг аңгуд әәмшгтә болшго;
23Чи тәрәнд бәәх чолудта бооцатач,
Чамта көдән аңгуд эвтә бәәх;
24Чини бәәрнд тогтун җирһл бәәсиг медхич,
Герән шинҗләд хәләхләг, цугтан ормдан.
25Чи тооһарн олн үрдән үзхич,
Хөөт үйнрнь тәрәнә өвсн мет олн болх[+].
26Цагтан хадгдх буудян толһа мет,
Күцх насндан үкәрт күрхич[+].
27Иим юм бидн илднь цәәлһвидн –
Тернь тиим болҗана!
Терүг соңсад, кевтнь тодлҗ ав.

### 6


Йовин өгсн хәрү

1Йов иигҗ хәрү өгнә:

2– Кемр мини зовлң чиңнүрдсмн болхла,
Чиңнүр деер мини дуту хөвим тәвхлә –
3Теңгсин элснәс күнд болх билә,
Тер учрар би халад келв[+].
4Хамгин Күчтән саадг махмудтм,
Мини сәкүсн терүнә хорар ивтрв,
Бурхнас икәр әәлһлһн намаг ээрвә[+].
5Зерлг элҗгн элвг өвснд оркрҗахмб,
Идх хот бәәһә бәәтл цар мөөрчәхмб?
6Амтн уга хотыг давсн угаһар идҗәнү?
Таргин шар уснд амтн бәәнү?
7Би тиим хот көндәхәсн җигшнәв,
минь эннь муульта цагтм идхуух хотнь болв.
8Кемр сурсм күцсн болхла,
Бурхн нанд нәәлвр белглсн болхнь –
9Намаг алад уга кехәр шиидх билә,
Намаг цокад уңһахар һаран өргх бәәсмн[+].
10Чилшго муульта бәәдлин дунд
Тер нанд дүрклһн, таалмҗ болх бәәсмн.
Би Әрүн Бурхна үгмүд һазалсн угав.
11Цаарандан тесҗ бәәхин төлә
Альдас чидл авхмб,
Ямаран чилгч күләхмб?
12Мини чидл болхла – чолунла әдлий?
Мини цогц болхла – күрл төмрлә әдлий?
13Нег чигн юмнд нанд күцәмҗ уга,
Эврән бийдән дөң хәәхмб?
14Нәәҗдән буйнч седклән эс күртәснь,
Хамгин Күчтән өмн әәмшгән геесмн.
15Мини нәәҗнр
Һооҗур мет тогтун биш,
Һолас һооҗҗах усн мет хүврнә[+].
16Тедн хәәлсн мөснә бутьхагта
болн цасна хәәллһнәс шуугата.
17Болв цагтан тагчград, баһрад,
халунд һооҗур хагсна.
18Тиигхлә зуульч әмтн хаалһасн хаҗинә,
Көдә һазр тал йовна, тенд үкнә.
19Теман һазра зуульчнр усна урсхул хәәнә,
Шебә гидг һазрас йовсн күн ус хәәҗ мәәртнә[+].
20Болв теднә нәәлвр худл болна:
Хагссн һуурһлд күрәд цөкрнә.
21Тадн ода бас нанд теднлә әдл болвт:
Зовлң үзн әәцхәвт.
22Би таднд «өгтн» гиҗ үг келлү?
Эврәннь зөөрәс хувалцтн гиҗ келлү?
23«Намаг дәәснәсн харстн,
Зовадг әмтнд авлһ өгтн», – гиҗ келлү?
24Намаг дасхтн, би тагчгрсув;
Нанд цәәлһҗ өгтн – мини эндү юундв.
25Үнәр келсиг даахд күнд,
Болв тана сурһмҗ ю дасхҗана?
26Тадн келсн үгд татлднат,
Хөв уга күүнә келн
Таднд – салькна шууган![+]
27Тадн өнчн күүг дәврәд,
Эврәннь нәәҗдән хорта йовдл һарһнат.
28Чирәһән нанд үзүләд эргхнтә –
Би танд худл келхий?
29Ухалтн, хорта йовдл һарһшгон төлә,
Мини чикәр келсиг соңстн!
30Мини келнд хаҗһр юмн бәәнү,
Үклиг би эс медҗәнү?

### 7

1Күүг һазр деер

күнд көдлмш эс күләҗәнү?
Терүнә өдрмүднь – нәәмәдллһәр көдлдг күүнә өдрмүд эсий[+]?
2Тер мухла мет сүүдр хәәҗ күсл кенә,
Нәәмәдллһәр көдлдг күн мет
өгх мөңгән күләнә[+].
3Тиигҗ нанд хоосн цаг күртв,
Мини хөв – муульта олн сө.
4Әрә кевтн – кезә босхан күләнәв,
Болв сө мел чилхш.
Өр цәәтл нанд амрлт уга[+].
5Мини цогц өтәр бүркгдв,
Дардасн бальчг мини хувцн болв,
Арсм хатурад хагзлва.
6Мини өдрмүд эд некдг
эрәснәс түргәр эрвлзнә,
Чилгчдән күрәд,
нәәлврин утцн кевтә тасрна[+].
7О, Бурхн, ухалтн:
мини җирһл – салькна үләлһн,
Кишг нанд дәкҗ үзгдшго.
8Эндр үзҗәх Бурхн намаг олшго:
Хәләхлә – би уга болҗ одхв[+].
9Үүлн тарна, уга болна,
Үклин һазрт орснь – хәрү иршго;
10Эврә герт дәкҗ иршго,
Төрскнднь терүг дәкҗ үзшго[+].
11Тегәд би келх үгән бәршгов,
Мини әмсхл түүрчҗәхиг келсв,
Мини седкл һашудҗахиг зарһ бәрсв.
12Би теңгс болвзав,
эс гихлә теңгсин әәмшгтә адусмб?
Та нан деер яһад харул тәввт?
13Би ухалсув: «Нөр намаг тогтнах,
Орнд орхла, мини һундл уга болх».
14Болв Та намаг
Нөөртм чигн әәлһҗәнәт,
Үзгдл үзүләд чочаһад бәәнәт.
15Мини әмсхл таслгдсн болхла,
Сән болх билә:
Тиим келкәтә ясн болсн дорхнь,
үкл деер.
16Җирһлдән дурго болҗанав,
Болв би мөңк бәәшголм!
Намаг үлдәтн!
Мини өдрмүд салькна үләлһн[+].
17Күн гисн юмб?
Яһснднь күүг деегшән өргҗәхмбт?
Юңгад терүнд оньган өгчәнәт[+]?
18Ю хәәҗ өрүн болһн терүн тал однат?
Терүг мел агчм болһнд шалһад бәәнәт[+]?
19Кезә Та нанас хәрү эргнәт?
Нег агчмд шүлсән зальгтл эс сулдхнат[+]?
20Би килнц һарһв?
Олна Харулч,
Танд би ю кеҗ өгхмб?
Та нан тал яһад төвлнәт? Танд би юңгад ацан болҗахмб[*][+]?
21Та мини килнц юңгад эс тәвҗ өгнәт,
Нанас мини эндүһим эс авч хайнат?
Удлго би һазр дор даргдхв;
Та намаг хәәхит, би уга болхв!

### 8


Билдадын келсн үг

1Шуахас ирсн Билдад иигҗ хәрү өгнә:[+]

2– Кедү цагтан тиигҗ келхмбч?
Чини үгмүд – шуугата хү салькн.
3Бурхн үнн юмиг муурулдви,
Хамгин Күчтә үнниг муурулдви[+]?
4Кемр чини үрд Терүнә өмн
килнц һарһсн болхла,
Тедниг Тер бийиннь йосн угаднь орулҗ.
5Кемр чи Бурхиг хәәхлә,
Хамгин Күчтәг ээрхлә,
6Кемр чи цевр болн
чик седклтә болхла,
Чам тал Тер агчмд өөрдәд,
Чини йоста гериг шинәс босхх[+].
7Эклцәсн ямаран күчн уга болсн бийнь,
Болв аштнь алдр болхич.
8Давсн өвкнрәс сурад хәләлч,
Теднә эцкнрт юн үзгдсинь медҗ авлч;[+]
9Бидн өцклдүр төрсндән юм медхшвидн,
Һазр деегәр сүүдр мет давнавидн[+].
10Маһд уга тедн чамаг сурһх, келҗ өгх,
Келәрн зүркән секх.
11Улм уга һазрт папирус урһдви?
Усн угаһар бура урһмл өсдви?
12Тер шимтә, керчгдәд уга
Болв талдан өвснәс эрт хагсх[+].
13Бурхиг мартсн цуг әмтнә
хаалһнь тиим;
Эс шүтдг күүнә нәәлвр унтрх[+].
14Терүнә итклнь аралҗна гүлмнәс бат биш;
Терүнә әмнь үснә үзүрт торчана.
15Эврә герән түшхләрн, зогсҗ чадшго.
Кедү татлдад бәәсн бийнь босҗ чадшго[+].
16Тер эврән нарн дор шүүсәр дүүрәд,
Сад дотраһар терүнә ацнь өстхә;
17Терүнә уңгнь овалһата чолун дор ортха,
Чолун эрс оратха, –
18Болв кемр урдк ормаснь таслад авхла,
Тер ормнь терүг һәәлх.
Келх: «Би чамаг мел үзсн уга биләв!»[+]
19Терүнә җирһлин цуг байрнь эн!
Зуг һазр деер талдан хар саната күн һарна.
20Болв Бурхн цеврцер күүг һазалшго,
Хар саната күүнә һар бәршго.
21Бурхн чамаг дәкн байрар дүүргх,
чи хәәкрәд байрлад бәәхич[+].
22Чини дәәсдт му нерн ирх,
Хар саната әмтнә бәәсн сегнь уга болх[+].

### 9


Йовин өгсн хәрү

1Йов иигҗ хәрү өгнә:

2– Э, би меднәв: тернь мел үнн.
Болв Бурхнд күн яһҗ зөвән медүлхмб[+]?
3Кемр Терүнлә күн зарһцхар седхлә, Миңһн сурврин негнднь чигн хәрү өгч чадшго[+].
4Кемр Бурхнла зөвшәрлго бәәхлә –
Цецн чигн болтха, күчтә чигн болтха –
Кен әмд үлдхмб?
5Тер яһҗ уулмуд көндәдгиг болн
Тедниг яһҗ цухлтан һарһҗ көлврүлдгинь
Кен чигн медҗ чадшго;
6Һазриг Тер дәәвлүлнә,
дәкәд ормаснь көндәнә.
Терүнә улынь чичрүлнә;
7Терүг закхла – нарн һаршго,
Оддын герлд Тер хааһад тамһ тәвнә;
8Тер һанцарн теңгр делгнә,
Теңгсин дольга тулна;[+]
9Тер Долан бурхн, Орион, Плеядс гидг болн
Өмн үзгин одд тогтасмн[+].
10Терүнә кергнь алдр, медҗ болшго,
Терүнә өвәрцнь тоолҗ күцгдшго[+].
11Мини хаҗуһар йовхла,
Терүг би нам үзшгов,
Терүнә ишкдлинь би соңсшгов.
12Тер булаҗ авхла – күн хәрү өгшго.
«Чи ю кеҗәхмбч?» – гиҗ Терүнд кен келхмб?
13Бурхн Эврәннь цухлтан зогсашго, Рахаван[*] сөөвңгүд Терүнә өмн сөгднә[+].
14Тиигхлә Терүнд хәрү өгх би кемб?
Терүнд ямаран үгмүд олҗ келхмб?
15Би зөвтә чигн болсв,
болв хәрү өгч чадшгов –
Зуг чик шиидвр зальврҗ Зарһчасн сурхв[+].
16Болв кемр Тер мини дуудврт хәрү өгхлә,
Намаг цаарандан соңсх гиҗ иткҗәхшв.
17Хү салькар намаг дәврв,
Буру уга бийнь мини шавиг икдүлҗәнә;
18Әмсхлән авдг цол уга,
Һашудлһар намаг дүүргҗәнә.
19Терүнлә, дегд күчтәлә,
чидлән сөрҗ болхий?
Зарһцхмби? –
Болв Терүг зарһд яһҗ дуудхмб?
20Би зөвтә чигн болсв –
Намаг мини келн бурушах,
Цеврцер чигн болтха –
Тер мини кергиг эндүрүлх[+].
21Би цеврцеерв! Нанд йилһл уга.
Би эврәннь җирһлдән дурго болҗанав[+].
22Цугтан нег бәәдлтә! Би иигҗ келнәв:
Цеврцееринь чигн,
хар санатаһинь чигн Тер ална[+].
23Генткн ирсн зовлң үклд күргхлә,
гем уга әмтнә цөкрлһ Тер наад бәрнә;
24Һазр хар саната әмтнә һарт өггдҗ,
зарһчнр чикәр бичә зарһинь кетхә гиһәд,
тегәд Бурхн теднә чирәһинь хаана.
Кемр Тер эс болхла, тегәд кен кедв[+]?
25Мини өдрмүд зәңгч күүнәс шулуһар давҗана,
Сән юм үзлго гүүҗәнә;[+]
26Нимгн модар кесн оңһцмуд эрвлзнә.
Һәрд мет хот деерән унна.
27Кемр бийдән келхлә: «Чирәм байрар герлтәд оддгар
Би уудьврин тускар мартнав»,
28Болв би цуг му юмнас әәҗәнәв.
Меднәв: Та намаг буру уга гиҗ тоолшгот.
29Тер бийнь би бурута болхла,
Тегәд ю хәәҗ киидән шунхмб?
30Кемр цасна усар уһахла,
Кемр савңгар альхан цеврлхлә, –
31Та намаг киртә нүкнд
тер бийнь орулхит.
Нам хувцн нанас җигшх.
32Терүнд би хәрү өгх,
Терүнлә хамдан зарһд орх –
Тертн нанла әдл күн бишлм[+].
33Мадн хоорнд орлцад,
ма хойрин ээм деер һаран тәвәд
эвцүлх күн угалм.
34Нанд дәкҗ әәмшг орулдгоһар,
Терүнә мотриг кен уга кехмб?
35Тегәд би юмнас әәлго
Терүнә өмн келх биләв.
Болв мини бәәдл ода тиим биш.

### 10

1Җирһләсн җигшәд бәәвүв –

Тегәд би һундлан һарһув,
Һашудҗ бәәсн зүркән илдкнәв[+].
2Бурхнд келнәв: Бичә намаг гемшәтн,
нанла юңгад ноолдад бәәсән медүлтн[+].
3Даҗрач боллһн Танд сәний,
Эврәннь һарин кесн тоотыг бурушах,
хар саната әмтнә седвәр дөңнсн сәний?
4Тана нүдн –
цогцмахмудын нүднлә әдлий,
Та эгл әмтнлә әдл хәләдвт?
5Тана өдрмүд –
эгл күүнә өдрмүдлә әдлий,
Тана җилмүд –
йирдән залусин җилмүдлә әдлий?
6Та нанас юңгад гем хәәһәд бәәнәт,
нанас килнц олхар седнәт?
7Намаг буру угаг меднәлмт,
Намаг Тана һарас кенчн салһҗ чадшго[+].
8Тана һар намаг үүдәлә,
Тана һар намаг шавад келә.
Болв ода намаг уга кехәр седҗәнт[+].
9Тодлтн! Та намаг шаврла әдләр шавлат.
Болв ода тооснтоормд хәрү орулҗант[+]?
10Та намаг үснлә әдләр эс асхлт,
Дарунь ээзгәлә әдләр өткрүлвт[+]?
11Махар болн арсар ораввт,
Ясар болн шүрүсәр батлвт.
12Та нанд җирһл болн хәәрлт өгвт,
Тана килмҗ мини седкл хадһлв.
13Болв талдан юмн Тана зүркнд хадһлгдҗаҗ.
Би меднәв, Та тиигхәр седҗәләт:
14Кемр би килнц һарһхла,
Та медәд авчкт.
Кемр би гем һарһхла,
намаг засгллго бәәшгот.
15Кемр би бурута болхла – мини зовлң!
Кемр би зөвтә болхла –
толһаһан өндәх зөв угав:
Би му нернәс цадв,
Би эврәннь зовлңган үзҗәнәв.
16Әрә өндәхлә, арслң аң мет дәврнәт;
Намаг дәкндәкн әәлһнәт;
17Мини өмнәс шин герчс авч ирнәт,
Эврәннь цухлан йир халунар һарһнат.
Мел шин дәәсд йовулад бәәнәт[+].
18Намаг Та яһад гесн дотрас һарһвт?
Би үкҗ одх биләв,
намаг нег чигн күн үзшго билә[+].
19Би нам төрүц уга болх биләв –
Би экин геснәс үкәрт орулгдх биләв.
20Мини өдрмүд удадшго –
тегәд үлдәтн, хооран һартн,
нам әрвҗән уга байрлт өгтн,[+]
21дәкҗ үзгдшгоһар
харңһуһин орнд орхин өмн өргнд тиигтн[+].
22Харңһуһин орнд болн үклин таг харңһуд,
Тенд бәәрнә бәәдл уга,
Герлин ормд таг харңһу.

### 11


Цофарин келсн үг

1Наама һазрас ирсн Цофар иигҗ хәрү өгнә:[+]

2– Олн үгмүдт хәрү уга болхий,
Удандан келҗәхнь зөвтә болхий?
3Кемр чи үлү үг келҗәхлә,
наадкснь тагчг болхий?
Кемр чи му келҗәхлә,
чамаг ичәдгнь уга болхий?
4Чи чикәр келҗәнәв гиҗ шиидвч,
Чи Бурхна өмн цеврв гиҗ келҗәнәч[+].
5О, кемр Бурхн экләд келсн болхла,
Чамд хәрүһинь өгх билә.
6Чамд цецнә нуувчинь Тер секх билә,
Чамд терүнә талдан халхинь үзүлх билә.
Мед, Бурхн чини зәрм килнциг мартв.
7Бурхна хаасн юмиг секҗ чадхвчи?
Хамгин Күчтәг күцц медҗ чадхвчи?
8Теңгрин өндртнь күрч чадхвчи? Үклин һазрас гүн бас юн бәәдгинь яһҗ медхмбч[+]?
9Утарн һазрас юн даву бәәдви,
Өргнәрн – теңгсәс?
10Кемр Тер ирхлә, түүрмд орулхар
Болн зарһ кехәр дуудх –
кен Терүг зогсах[+]?
11Тер худлчнриг меднә: килнц үзхлә,
Тер кевтнь терүг үлдәшго.
12Зерлг элҗгн герин бәәдлд эс иҗлтл,
Терүнәс эрт һәргд ухан оршго.
13Кемр зүркән цеврәр бәрәд,
Бурхн тал һаран суңһхла;[+]
14Кемр килнцән уга кеһәд,
Шатр дотран му йовдл уга бәәхләг –[+]
15Тегәд ичлго хәләхич,
батар һоодан зогсхич, дәкәд әәшгоч.
16Тегәд муульта бәәдлән мартхич,
Терүг чи урссн усн мет тодлхич.
17Чини җирһл үдин цагин бәәдләс герлтә болх,
Тегәд бүрүл цаг өрүһәр сольгдх[+].
18Чи тогтун болхич,
яһад гихлә нәәлвр бәәнә;
Эргмдән хәләһәд – таварн унтхич.
19Амрхар седхлә, күн чамаг әәлһшго;
Кесгнь чамд зуһудх[+].
20Болв хар саната әмтнә нүднь эцх,
Теднә бәәрн уга болх,
Теднә цуг нәәлвр – үклин өмнк әмсхл.

### 12


Йовин өгсн хәрү

1Йов иигҗ хәрү өгнә:

2– Зуг тадн олн әмтн болҗахмбт?
Цецн таднла хамдан үкхий?
3Болв нанд таднла әдл бас ухан бәәнә.
Би таднас юуһарн чигн му бишв,
Тадна келсиг кен эс меднә?
4Би үүрмүдиннь нааднинәдн болв.
Зуг би Бурхиг дуудлав,
Бурхн нанд хәрү өглә!
Болв үннч болн цевр күн
күүнә наадн болдмн![+]
5Бәәхтәнь түрүзүдүг наад бәрнә,
Дәәвлсинь түлкнә.
6Деермчнрин сег тогтун,
Бурхиг уурлулҗах әмтнд әәмшг уга.
Тедниг Бурхн һартан бәрҗәх мет болҗана[+].
7Тиигхлә малмудас сур – тедн цәәлһх,
Теңгрин шовуд чамд келҗ өгх.
8Һазрас медҗ ав – тер цәәлһҗ өгх,
Теңгсин заһсд чамд келҗ өгх.
9Деед Эзн тиигҗ тогтасиг
Теднәс кень эс меддви?
10Терүнә һарт ямаран чигн юмсуд әмд бәәнә
Болн кен чигн күүнә әмсхл бәәнә[+].
11Үгмүдиг чикн эс йилһнү,
Болн келн амт эс амтлну[+]?
12Тиигәд көгшд цецн эс болну?
Ут наста күн ухата эс болну[+]?
13Бурхнд – цецн ухан чигн,
күчн чигн бәәдг;
Терүнд – селвг чигн,
тоолвр чигн бәәх.
14Кемр Тер нурахла –
нег чигн күн босхшго,
Кемр Тер бәрәд хаахла –
хаагдснь һарч чадшго;[+]
15Усна урсхул Тер хаахлаг –
Эргмдән хагсу болх,
Кемр усиг тәвхлә –
цугтаһинь һазр деерәс уга кех.
16Терүнд чидл чигн,
күцәмҗ чигн бәәнә;
Терүнә һардврт меклдг күн чигн,
меклгдснь чигн бәәнә.
17Селвгчнрән Тер көл нүцкәр көөнә.
Зарһчнриг һәргин тоод орулна[+].
18Хаадудас Тер бүсинь таслҗ авна,
Ташаһинь шуурха кенчрәр боона.
19Гелңгүдиг көл нүцкәр көөнә,
көлдән батар зогсҗасиг цокад уңһана.
20Итклтә күүнә келинь бәрнә
Болн медәтнрин ухаһинь ширгәнә.
21Нойдыг му нернд орулна
Болн күчтә әмтнә бүсинь тәәлнә[+].
22Харңһуһин гүүнинь секнә
Болн таг харңһуд герл орулна[+].
23Тер келнулсиг негт өөдлүлнә,
негт тедниг ална.
Тедниг негт тарана,
негт тедниг цуглулна.
24Келнулсин толһачнрин ухаһинь ширгүләд,
Хаалһ уга, эҗго һазрт көөнә[+].
25Тедн герл угаһар,
харңһуд темтрәд йовна,
Деед Эзн тедниг согту мет
дәәвлүләд йовулна[+].

### 13

1Би терүг цугтаһинь нүдәрн үзләв,

Би эврән чикәрн соңслав.
Тегәд цугтаһинь би медүв.
2Тадна медсиг би бас меднәв,
Би таднас баһар медхшлм.
3Болв би Хамгин Күчтәлә күүнднәв,
Би Бурхнд бурушахар седҗәнәв![+]
4Та үнниг бултулхар худл келҗәнәт,
Тадн цугтан тус уга эмчнр бәәҗт.
5О, кемр тадн ода тагчгрсн болхлаг,
Терүнд тадна цецнь медгдх билә![+]
6Тиигхлә, мини цәәлһсиг соңстн,
Мини бурушаҗахиг медҗ автн.
7Бурхнд тадна худл кергтәй?
Терүнә төлә тадн худл келхвтә?
8Терүнә төлә тадн дуран медүлхәр седҗәнт?
Терүг харсхар седҗәнт?
9Тер тадниг сөрхлә – сән болхий?
Эс гихлә, Терүг күн кевтә меклхвт[+]?
10Кемр нуувчар седкләрн дуран медүлхәр бәәхләг,
Тер тадниг догшар илдкх.
11Тегәд тадниг Терүнә алдрнь әәлһх,
Тадн деер Бурхна әәмшг буух.
12Тадна келсн үг үмсн мет тус уга,
Тадна халхц элснәс кегдсмн.
13Тегәд тагчкртн, би келнәв,
Хөөннь нанла болснь болг.
14Би җирһлән хармншгов,
Би әәмшгтә бәәдлд орхдан белмб.
15Нәәлвр уга, Тер намаг алх.
Болв Терүнд зөвтәв гиһәд давтад бәәхв.
16Энүнд мини аврлт!
Бурхнд иткдго күн болхла,
Терүн тал өөрдҗ чадшго.
17Соңстн, соңстн мини үгмүд,
Мини келҗәснд оньган өгтн!
18Би ода эврәннь кергән келҗәнәв,
Би тегәд зөвтә болхан медҗәнәв.
19Кен намаг зүткҗ диилхмб?
Тиигхлә би тагчкрад үкх биләв.
20О, Хәәрхн! Зуг нанд
хойр юм бичә учратн –
Тегәд Танас би бултхшв:
21Тана һар нан тал бичә өөрдтхә,
Тана әәмшг намаг бичә чичрүлтхә![+]
22Намаг дуудтн – би хәрү өгсүв,
Эс гиҗ келх зөв өгтн,
Эврән хәрүһинь келтн[+].
23Кедү нанд килнц,
кедү му йовдл бәәнә?
Мини килнцин тускар,
мини дутуһин тускар келҗ медүлтн.
24Нанас Та Эврәннь чирәһән яһад бултулнат,
Намаг Эврәннь дәәсн гиҗ санҗант[+]?
25Та нисәд унсн хамтхасиг әәлһхвт?
Та хагссн өвсиг көөлдхвт[+]?
26Та намаг һашутаһар гемшәнәт,
Та баахн цага килнцим сергәнәт[+].
27Та мини көлд чөдр тәввт.
Мини хаалһиг кевтнь харнат,
Мини көлин мөриг шинҗлнәт[+].
28Би үмкә юмн кевтә үмкәрнәв, Би гүрмд идгдсн хувцн мет болнав[*][+].

### 14

1Күүкд күүнәс һарсн

күүнә җирһлин наснь
Ахр болн үүмәһәр дүүрң,[+]
2Цецг мет тер бүчрлнә
болн өңгән геенә,
Сүүдрлә әдл эрвлзәд, удан бәәхш[+].
3Та иим күүнә ардас гетҗәнт?
Та нанла зарһцхар седҗәнт?
4Цевр бишәс
кен цевр юм һарһҗ чадхмб?
Нег чигн тиим күн уга[+].
5Күн болһна өдрнь тоота,
Та терүнд болзгинь заавт –
Терүнд давшго меҗәһинь заавт.
6Та терүг хәләдгән уурхнта,
Тегәд невчк амртха.
Тер эврәннь нег чилсн өдрт
нәәмәдлгдсн күн кевтә байрлтха[+].
7Моднд чигн нәәлвр бәәнә:
Терүг чавчсн бийнь – шинәс урһх,
тәрәнә шин бүчр һарч ирәд бәәх.
8Терүнә уңгнь көгшрв чигн,
тәәрсн модна йозурнь
тооснд хумхарв чигн –
9Ус авхларн урһх,
Бичкн моднла әдл экләд ацнь өсх.
10Зуг күн үкнә, уга болҗ одна.
Әмнь һархла тер альдв?
11Нуурт усн хагсна –
Һолын усн татгдх, хагсх.
12Тедү мет күн кевтхләрн дәкҗ босшго.
Теңгр кевтән уга эс болтл тер сершго,
Эврәннь нөөрәс һаршго[+].
13О, кемр Та намаг
үклин һазрт бултулсмн болхнь,
Тана цухл давтл бултулсн болхнь,
Тегәд намаг санх болзг урдаснь заахит![+]
14Болв үкснә хөөн күн
тегәд шинәс әмд бәәхий?
Церглтдм сольх күн эс иртл
цуг өдрмүдин туршарт би күләнәв[+].
15Та дуудхит, би хәрү өгхв,
Тегәд Эврәннь һарин кегдләс Та уйдхит[+].
16Та дәкәд мини ишкдл тоолхит,
Болв мини килнц гетдгән уурхит;[+]
17Мини буру йовдл
кезәңк савд бултулгдх,
Тегәд мини гемиг Та биллхит.
18Болв уул хамхрна, нурна,
Уулын хад ормасн көндрнә.
19Усн чолуг эләнә, дүүрәд асхрна,
һазрин көрсн урсхулд туугдна.
Тиигҗ Та күүнә нәәлвр уга кенәт.
20Терүг чилгч күртлнь цокад
Та диилхит – тер уга болх.
Терүнә чирәзүсинь оңдарулхит,
Та терүг көөхит.
21Терүнә үрднь тевчгдҗәх угаһинь медхш,
Тедниг басгдсн угаһинь тер үзҗәхш[+].
22Зуг эврә өвдкүр
терүнә цогцинь зоваҗана,
Зуг бийиннь бәәдлд
терүнә седкл уульҗана.

### 15


Хойрдгч күүндвр


Элипазин келсн үг

1Теманас ирсн Элипаз иигҗ хәрү өгнә:[+]

2– Цецн күн хоосн үгмүдт хәрү өгхий?
Гесән тер дорд үзгин халун салькар дүүргхмб[+]?
3Тус уга күүндвриг,
олз уга үгмүдиг бурушахий?
4Чи нам Бурхна әәмшг һазалвч,
Чи нам Бурхнас әәдгән уурвч.
5Яһад гихлә эн келнд
чамаг чини килнц дасхв,
Чи мекллһнә кел дасҗ аввч.
6Чамаг би биш, чини амн бурушаҗана.
Чамаг чини келн бәрүлҗәнә[+].
7Эс гихлә чи әмтнәс
түрүңкнь болҗ һарвчи?
Эс гихлә уулмудас
түрүлҗ орчлңд һарч ирвчи[+]?
8Чи Бурхна селвлцәнд орлчи,
Чамд цецн ухан кевтән күртсн болвза?
9Мадна дасад угаһас чи юуһинь дасвч?
Мадна медәд угаһас чи юуһинь медвч[+]?
10Мадн дунд буурл үстәнь бәәнә,
Мадн дунд көгшә бәәнә –
Чини эцкәс кесг ах!
11Бурхнас ирҗәх тогтун бәәдл
чамд баһ болҗану,
җөөлн үгмүд баһий?
12Чини зүркн альдаран дуудҗана,
чини нүдн альдаран хәләҗәнә?
13Чини седкл Бурхна өмнәс яһад сөрҗәнә?
Чини амнас тиим үгмүд яһад һарчахмби?
14Күн цеврцер болҗ чадхий?
Күүкд күүнәс һарсн күн үннч болхий[+]?
15Хәлә, Бурхн элчнртән иткҗәхш,
Нам теңгр Терүнә нүднд
чилгр биш болҗ үзгднә[+].
16Тиигхлә күн кемб –
җигшүртә болн килнцтә,
Ус ууҗаснла әдләр хоран күргнә[+].
17Би чамд цәәлһсүв, чи соңс.
Би эврән үзсән чамд келҗ өгсүв.
18Цецн әмтнә келснә тускар,
Теднә өвкнрәс эс нуугдсна тускар келсв:[+]
19һанцхн теднд һазр өггдлә.
Тедн дунд талын күн ордго.
20Килнцтә күн җирһлиннь цуг өдрмүдт зовна,
Деермч күн тоота нас наслна.
21Терүнә чикнд әәмшг соңсгдна,
Амрчасн цагт терүн тал алач ирнә.
22Терүнд харңһуһас алдрҗ һарх арһ уга,
Терүг удандан үлд күләҗәнә.
23Тер – йовц күн, махч шовуна хот.
Харңһуһин өдр өөрдсинь тер медҗәнә.
24Терүг күнд болн түрү бәәдл әәлһнә.
Терүг дә эклхәр белдсн хаанла әдләр ээрнә,
25Юңгад гихлә тер Бурхн тал һаран өргснд,
Хамгин Күчтән өмнәс буцснд.
26Терүнә өмнәс деегүр бәәдләр һарснд,
Төмрәр орасн күнд халхцта йовснд.
27Юңгад гихлә, чирәнь өөкәр дүүрч,
Ташань тонтаһад тарһлҗ[+].
28Хамхлад тарасн балһсд тер бәәрлҗ бәәх,
Әмтнә эҗго гермүдт бәәх,
Хамхрад болн нурад унх гермүдт бәәх.
29Төрүц тер дәкҗ байҗшго,
Төрүц көл деерән зогсҗ чадшго,
Терүнә эдлахунь һазр деерәһәр делгршго.
30Харңһуһас тер бултҗ чадшго.
Терүнә бүчрмүдиг һал хагсах,
Терүнә цецгүдинь салькн таслад хайх[+].
31Ки нәәлвртән бичә итктхә,
Тернь хоосн ицлт болх.
32Цагаснь өмн тер хумхарх,
Терүнә ацмуднь көкрш уга[+].
33Болад уга темсән бүчрлә әдл уңһах,
Өңгән тер олив моднла әдл геех –
34юңгад гихлә Бурхнд иткдго әмтн
үрнсадн уга болх.
Дәкәд авлһч му авъяста күүнә бәәринь һал авх[+].
35Тедн зовлң һарһхар седнә,
Хар сана үзүлнә,
Зүркнь мекәр дүүрң[+].

### 16


Йовин өгсн хәрү

1Йов иигҗ хәрү өгнә:

2– Тиим юм би олар соңслав.
Тадна тогтнулснас зуг зовлң.
3Хоосн үгд чилгч бәәхий?
Чамаг тиигҗ хәрү өгдгәр, юн зоваҗахмб[+]?
4Тадн мини ормд бәәсн болхла,
Би бас тиигҗ келх биләв.
Тадна өмнәс зогслго келәд бәәх биләв,
Дәкәд гемшәһәд толһаһан зәәлх биләв.
5Би тадниг келәрн батлх биләв,
Хоосн үгмүдәр эвлх биләв.
6Күүндхлә, мини өвдкүр зогсшго,
Болв тагчг бәәхлә – тер баһршго.
7Бурхн мини сүл чидлим авчкв,
Дәкәд мини өөрхн әмтиг тарав[+].
8Тер намаг базһва,
Тиим бәәдл мини өмнәс герчнь болв.
Дәкәд мини эццн бәәдл герчм болҗана.
9Цухлтдан бәргдәд Тер ууртан бүтҗәнә,
Нанд шүдән хәврҗәнә;
Дәәсн намаг хәләцәрн цольгҗана[+].
10Тедн нан тал аман аңһаҗана,
Тедн җигшүртәһәр халхарм ташҗана.
Цугтан нег кемлә намаг дәврҗәнә[+].
11Бурхн намаг килнцтә әмтнд бәрүлв,
Хар саната әмтнә һарт хайҗ өгв.
12Би таварн бәәләв,
Тер намаг үүмәнд орулв,
Тер күзүнәсм бәрәд сегсрв,
Намаг пуган кеһәд зогсав[+].
13Терүнә сумар хадг әмтн намаг бүслв.
Тер хәәрлт угаһар мини бөөриг цумлна.
Тер цөсим һазр деер асхна[+].
14Махмудт бүтн орм үлдәсн уга,
Намаг күчтә дәәч мет дәврҗәнә.
15Би бийдән шүрүн эдәр хувц уйҗ авув,
Би маңнаһарн һазрт күрч сөгдв;
16Нульмснас мини чирә улаҗана,
Нүдим харңһу таг хаав.
17Зуг мини һар килнц уга,
Мини зальврлһн цевр.
18О, һазр! Мини цусиг бичә бултул!
Мини хәәкрсн дун бичә тагчгртха!
19Болв теңгрт нанд Герч бәәнә,
Деерәс намаг Харсдгнь бәәнә[+].
20Үүрмүд намаг наад бәрҗәнә,
Зуг мини нульмсн Бурхна өмн асхрҗана.
21Хойр күн хоорндан күүндҗәх мет
Күүг кен Бурхнта хамднь келҗ шалһх?
22Тегәд тоота җилмүд давх,
Зуг би хәрү эргдго хаалһдан орхв.

### 17

1Мини седкл һундлар дүүрң,

Мини өдрмүд чилҗ йовна,
Мини үкәр белн күләҗәнә.
2Эргмдән зуг наад бәрлһн,
Әмтнә зоогас нүдән аньҗ чадҗанав[+].
3Та мини Харсач болтн.
Мини төлә бас кен даавр авхмб[+]?
4Та теднә зүркиг тоолврас хаавт,
Тегәд Та тедниг деегшән өргшгот.
5Кемр кен чигн мөңг авхар
үүрмүдиннь тускар ховлхла,
Терүнә бичкдүдин нүднь эцх.
6Әмтн мини чирәд нульмдгар,
Тер нанар цугтаннь зог кев[+].
7Зовлңгас нүдм сохрв,
Цогцм сүүдр мет болв.
8Чик седклтә күн энүнәс йир әәмнә,
Буру уга күн Бурхнд иткдго улст уурлна.
9Үннч күн хаалһасн хаҗишго,
Цевр һартань чидләрн батрх.
10Тадн цугтан хәрү наартн,
Тадн дунд цецн кү олҗ чадҗанав!
11Мини җирһл давв,
Зүркнәнм күсл болҗасн
Мини зурас күцсн уга[+].
12Тедн харңһу сөөг өдрт тоолҗана:
«Герл өөрхн гинә», –
болв эргмдән харңһу.
13Кемр мини гер – үклин һазр,
Харңһуд бийдән кевтр белдхлә,[+]
14Орад кевтх үкәрән би эврәннь эцк гиҗ келхлә,
Өтиг болхла – экән, эгчән гихлә,
15Мини нәәлвр тиигхлә яһсмб?
Мини нәәлвриг кен үзсмб?
16Үклин һазрин үүднд тер буухий?
Нанла хамдан тооснд кевтхий?

### 18


Билдадын келсн үг

1Шуахас ирсн Билдад иигҗ келв:[+]

2– Тадн кезә күүндлһән чиләхмт?
Ухалтн, тегәд хөөннь күүндхмн.
3Ю хәәҗ бидн малмудла әдлцхмб,
Чини нүднд муңхган үзүлхмб[+]?
4Чи уурлхларн седкләрн зовҗанач –
Чамас көлтә һазр хоосрхмби?
Эс гихлә хад чолун ормасн көндрхмби?
5Хар саната күүнд герл унтрх,
Терүнә һалас очн чигн үлдшго[+].
6Терүнә сегд герл унтрх,
Шамнь унтрх.
7Терүнә ишкдл күчән геех,
Терүнә седвәрнь бийднь харш болх[+].
8Терүг көлнь эврән бәрәнд күргнә,
Тегәд тустан гөлмд орна[+].
9Терүнә көлднь бүтү тусх,
Терүг хавх бәрх –
10Һазр деер терүг нуувчар хавх күләҗәнә,
Хаалһднь терүг урх күләҗәнә.
11Эргмдән әәмшг бүсләд өөрдҗәнә,
Мөрәрнь хәәҗ йовна[+].
12Харһнад терүнә чидлнь чилҗәнә,
Бүдрхләнь зовлң күләҗәнә.
13Терүнә арсн гемд даргдҗана, Цогцинь арсна гем[*] бәрҗәнә.
14Терүг шатрин тогтун бәәдләс чирҗ һарһх. Тегәд Әәмшгин Хан[*] тал авч одх.
15Терүнә шатрт талдан күн бәәрлх,
Гернь күкрәр булгдх[+].
16Дораснь терүнә уңгнь хагсх.
Деерәснь терүнә ацмуд хумхарх.
17Терүнә туск тодлвр һазр деерәс биллгдх.
Терүнә нериг уульнцд күн тодлшго[+].
18Терүг һазр деерк бәәдләс салһад,
Герләс харңһуд көөҗ орулх.
19Терүнә бичкдүд чигн,
хөөт үйнр чигн,
улс дунднь чигн уга болх.
Гертнь нег чигн күн әмд үлдш уга[+].
20Терүнә тускар барун үзгт соңсхла – чичрәд одцхах,
Зүн үзгт соңсхларн – әәһәд одцхах.
21Хар саната әмтнә бәәрнлә тиим болдмн.
Бурхиг медшго нутгт тиим болдмн[+].

### 19


Йовин өгсн хәрү

1Йов иигҗ хәрү өгнә:

2– Кедү цагтан намаг зовахмбт,
Келсн үгмүдәрн бийим салвлхмбт?
3Тадн намаг арв дәкҗ му келвт,
Догшн бәәдләс ичсн угат.
4Кемр би йосндан төөрсн болхла –
Терм нанла үлдх билә.
5Кемр тадн үнндән нанд деерлкчәхлә,
Му нертәдм шоодҗахла –
6Медҗ автн: энтн Бурхн нанд хоран күргв,
Терүнә гөлм намаг бәрв.
7«Намаг алҗана!» – гиһәд би хәәкрүв,
болв хәрү уга.
Дөң сурнав,
болв харсдгнь уга[+].
8Бурхн мини хаалһ хаав –
йовҗ болшго болв.
Мини хаалһиг харңһуһар хаав;[+]
9Күндлһиг нанас холдулв,
Мини толһаһас титм шүүрҗ хайв[+].
10Бурхн намаг эргмдән тасҗад авчана –
би үкҗәнәв!
Нәәлвриг моднла әдләр уңгарнь таслв.
11Намаг Тер цухларн дәврв,
Намаг бийиннь дәәснә тоод орулв[+].
12Хаалһ һарһад Терүнә дәәсн намаг дәврҗәнә,
Мини сегд орад ирҗәнә[+].
13Тер нанас мини ахнрдүүнрим хольҗулв,
Таньдг әмтн нанас зулдг болв[+].
14Өөрхн әмтн намаг үлдәв,
Таньдг әмтн намаг мартв.
15Эврәннь герт бәәлһсн әмтн,
зарц күүкд улс намаг талын күүнд тоолҗана.
Теднд би күүнә күн болв.
16Зарцан дууднав – тер хәрү өгхш,
Ода терүг сурҗэрхмн болҗанав.
17Мини әмсхләс гергм зулна,
төрлсадндан би җигшүртә болҗанав[+].
18Нанд нам бичкн көвүд дурго:
Намаг һарч ирхлә – наад бәрнә.
19Би өөрхн нәәҗнртән һә болҗанав,
Мини дурлҗасн әмтн өмнәсм сөрцхәв.
20Би арсн ясн хойр болад үлдв,
Зуг бүүлм бүрнбүтн.
21Хәәрлтн! Үүрмүд, намаг хәәрлтн,
Намаг Бурхна һар цокв![+]
22Яһад тадн намаг Бурхнла әдл мөрдҗәнәт,
Мини махмудар цадҗахшта?
23О, кемр мини үгмүд бичҗ авсмн болхлаг,
Тедниг дегтрт бичсмн болхлаг,
24Хорһлҗн деегүр төмрәр хаһлад,
Чолунд мөңкинд үлдәхнь!
25Болв би меднәв – мини Харсач әмд,
Аштнь Тер һазр деер зогсх![+]
26Мини цогцин арсн унв чигн,
әмм һартл би Бурхиг үзхв[+].
27Би эврәннь нүдәр Терүг үзхв,
Би эврән – талдан күн биш!
Нам мини зүркн цокдган чигн ууртха.
28Тадн болхла намаг көөлдхәр седҗәнт,
Намаг цугтаднь гемшәҗәнт.
29Тиигхлә селмәс әәтн,
Юңгад гихлә догшн йовдл селмәр засглгдмн.
Тадн медхит: ик зарһ бәәдмн![+]

### 20


Цофарин келсн үг

1Наамас ирсн Цофар иигҗ хәрү өгнә:[+]

2– Эн учрар мини седклин зовлң
Намаг хәрү өгтхә гиҗәнә,
Тегәд би үүмәтә бәәнәв.
3Би һундлта гемшәлһ соңсв –
Би ода медсәрн хәрү өгнәв.
4Эклцәснь күүг һазр деер
бәәлһснәс нааран чи медвчи:[+]
5Хар саната күүнә җирһлнь агчм,
Бурхнд иткдго күүнә байрнь – цаг зуура.
6Теңгрт тер күртхә,
Толһаһарн үүл көндәдтхә –
7Бааснлаһан әдл тер мөңкинд уга болх.
Терүг урднь үзсн күн келх: «Тер яһла?»[+]
8Зүүдн мет тер нисх, күн олҗ чадшго,
Сөөһин үзгдл мет тер билрх.
9Терүг үзҗәсн әмтн дәкҗ харһшго,
Төрскн һазрт дәкҗ терүг үзшго[+].
10Терүнә үрд угатя әмтнә өмн сөгдх,
Терүнә һарнь зөөринь хәрү түгәҗ өгх.
11Тегәд баахн наснла әдләр
терүнә цогцнь цецгәрв чигн,
тер һазрт орх.
12Келн дорнь торчах хар санан
әмтәхн болҗ терүнд медгдтхә[+].
13Дегд хәәртәһәр терүгән тер хадһлҗана,
Сулдхлго амндан бәрҗәнә –
14Терүнә геснднь бәәх тиим хот
моһан хорт хүврх.
15Зальгсн зөөрәрн бөөлҗх –
Бурхн терүнә геснәс зөөринь һарһулх.
16Тертн моһан хор көкх,
Терүг моһа хатхад алх.
17Усна урсхул тер үзшго,
Өрмтә болн балта һолмуд, һооҗур үзшго.
18Килмҗтәһәр цуглулҗасан эдллго кевтнь хәрү өгх,
Орҗах орунь терүг байрлулшго,
19Яһад гихлә тер угатя әмтиг даҗрла, дурго болла,
Эврән эс бәрсн гермүдиг бийдән авчала,
20Яһад гихлә терүнә дотркнь хандго бәәҗ,
Седвәрнь чилдго бәәҗ.
21Юн чигн юмн терүнә ховдгас алдрдго бәәҗ!
Тегәд терүнә бәәхтә бәәдл удандан бәәшго:
22Даланала болад бәәҗәтл зовлң үзгдх,
Нег кемлә тер му бәәдлд тусх.
23Терүнә гесн тагяг чикәтә,
Болв терүн деер Бурхна цухл буух,
Тернь цогцмахмуд деер ик хур асхрсн мет болх.
24Кемр төмр чашкас зулад гүүхлә,
Күрл сумн терүг цумлх.
25Терүг цумлад, нурһнаснь һарх,
Үзүрнь цөсинь хаһлх –
Тегәд одҗ тер йоста әәмшг медх![+]
26Харңһу таг терүг күләҗәнә,
Бөкшго һал терүг зальгх,
Шатрт үлдсн тоотынь цугтаһинь шатах[+].
27Теңгр терүнә хорта йовдлынь секх,
Һазр терүнә өмнәс сөрлт кех.
28Гертнь бәәх зөөрнь кевтән уга болх,
Бурхна цухлын өдрәр тернь усн мет урсх.
29Бурхнас тиим хөв хар саната күүнд ирх.
Бурхна шиидвр терүнд тиим болх![+]

### 21


Йовин өгсн хәрү

1Йов иигҗ хәрү өгнә:

2– Соңстн, соңстн мини үгмүд,
Эннь чигн таднас нанд төвкнүллһн болтха!
3Намаг келтл тесҗәтн,
Келснә хөөн наад бәртн[+].
4Би күүнд һундҗану?
Эс гихлә уурлх төр нанд угай?
5Хәләтн намаг – менрхит,
Аман һарарн хаахит[+].
6Эврән санхларн – әәһәд однав,
Тер дарунь чичрәд однав:
7Яһад хар саната әмтн һазр деер бәәдви,
Яһад көгшрх дутм теднә күчнь икдәд бәәдви[+]?
8Батрад одсн хөөт үйнр теднлә хамдан,
Теднә нүдн хөөт үрдән үзнә.
9Тедн эвтәһәр гермүдтән бәәнә, әәмшг медхш,
Тедн деер Бурхна мотр өрггдәд уга.
10Теднә үкрмүдиг кезә чигн бух үзнә:
Цугтан туһлна, зуурмар һарсн туһл уга.
11Теднә бичкдүд хөд мет альвлна,
Бичкдүднь нинегәр тогльна,
12Кеңкрг болн ятх цокад дуулна,
Бүшкүр татад байран кенә.
13Эврәннь өдрмүдән сәнсәәхн давулна.
Тедн үклин һазрт амрар күрнә.
14Зуг Бурхнд тедн келнә: «Маднас йов цааран,
Чини хаалһ медхәр седҗәхшвидн![+]
15Бидн Терүнд церглх – Хамгин Күчтәнь кен болҗахмб?
Терүнд мөргснәс юн олз болҗана?»[+]
16Болв амулңменднь теднә һарт биш!
Хар саната әмтнә селвгәс хол бәәнәв![+]
17Хар саната әмтнә герлнь шулун унтрну,
Теднд му бәәдл үзгднү?
Бурхн уурлхларн тедниг зовлңд орулну[+]?
18Тедн салькнд цокгдад, хагсу өвснлә әдл болхнь,
Хүүд цокгдсн буудян хайгла әдл болхнь![+]
19Эс гихлә терүнә көвүдт цааҗ белдсн болхий?
Хар саната күн эврән меддгәр
терүнд Бурхн икәр күртәтхә[+].
20Эврәннь нүдәрн үкл үзтхә,
Хамгин Күчтәһин цухлынь медҗ автха![+]
21Хар саната күүнә җирһлин болзг чилхлә,
Үкснә хөөн терүнд өркбүл юмб?
22Болв Бурхнд медрл сурһхмби?
Тер нам Бурхна теңгрин элчнрин зарһ кенә[+].
23Негнь амр цадхлң бәәдлдән,
цецгәрҗәх чидлтә цагтан өңгрнә.
24Терүнә цогцмахмуднь тарһн,
Терүнә яснь чимгәр дүүрң.
25Талдан күн седклин һашудснас өңгрнә,
Сән җирһл нам үзлго өңгрнә.
26Тедн хоюрн һазрт кевтх,
Хоюрн өтәр даргдх.
27Нанд хоран күргхәр бәәх тадна седклиг
Болн аалиг медҗәнәв.
28Келхд: «Нойдын гермүд ода альд?
Хар саната әмтнә бәәсн сегмүд альд?»
29Зуульчлҗ йовх әмтнәс тадн сурсн угавт,
Теднә герчлһиг ухалсн угавт?
30Зовлң ирсн өдрлә хар саната күн харсгдна,
Цухлын өдр тер даҗрлһнас сулдхгдна[+].
31Кен терүнә чирәд йовдлынь үннәр келхмб?
Кен терүнә һарһсн тоотынь илдкҗ засглхмб[+]?
32Терүг тоомсртаһар үкәр тал авч одх,
Тер һазртнь харул зогсагдх.
33Тиньгр һазр терүнд бул болх,
Әмтнь цугтан терүнә ардас йовх,
Өмннь йовсн әмтиг тоолҗ болшго олн болх.
34Тадна хоосн саатуллһн нанд юмб?
Тадна келсн үг – мел худл!

### 22


Һурвдгч күүндвр


Элипазин келсн үг

1Теманас ирсн Элипаз иигҗ хәрү өгнә:[+]

2– Бурхнд күүнәс тус бәәнү?
Нам хамгин ухатань зуг бийдән тусан күргнә.
3Чини үннәс Хамгин Күчтәд ямаран байр болҗахмб? Чини цеврцер бәәдләс Терүнд ямаран олз орҗана[+]?
4Бурхнас әәснд Тер чамаг керлдхий,
Энүнәс көлтә – зарһд орулхий?
5Мел уга! Чини хорта йовдл дегд ик,
Йос эвдлһән чи чиләшгоч!
6Керг уга болв чигн
чи ахнрдүүнрәсн алв сурҗавч,
Әмтнәс бәәсн хувцинь тәәлҗ аввч[+].
7Мәәрҗ йовсн күүнд ус өгсн угач
Болн харһнҗ йовсн күүнәс өдмг хармнвч[+].
8Чидлтә әмтнд чи һазр өгвч,
Деермч әмтн терүн деер бәәцхәв.
9Чи белвсн гергдиг хоосар йовулвч,
Өнчн бичкдүдин сүүлңк түшгинь булаввч[+].
10Тегәд чини эргнд хавхс тәвәтә,
Генткн әәмшг әәлһҗәнә:[+]
11Тегәд эн харңһуд чи юм үзҗәхшич,
Чамаг усна аюл бүркв[+].
12Бурхн теңгр деер эсий?
Деегшән одд хәлә, тедн ямаран өндр![+]
13Чи келхич: «Бурхн – ю меддв?
Таг харңһуһас Тер ю үзҗ келхмб[+]?
14Хәләхд Терүг үүлн хааҗана,
Теңгрин ораһар йовад Тер мадниг үзҗәхш».
15Кезәнә килнцтә әмтнә һарһсн хаалһар
Чи цаарандан йовхар бәнчи?
16Теднь болзгасн урд җирһләсн хаһцла,
Гермүдинь усна урсхул уга келә[+].
17Тедн Бурхнд келлә: «Маднас йов цааран!
Хамгин Күчтә маднд ю кеҗ чадхмб?»[+]
18Бурхн болхла, гермүдинь зөөрәр дүүргҗәлә!
Болв хар саната әмтнә селвгәс би холв![+]
19Үннч күн хәләһәд байрлх,
Буру уга күн терүг наад бәрх:[+]
20«Тегәд мана дәәсн уга болв,
Юм үлдәлго һал тедниг зальгчкв!»
21Терүнлә бичә өшәрк, эвц –
Тегәд чамд сән бәәдл ирх.
22Терүнә амнас һарчах сурһмҗ ав,
Терүнә келсн үгмүдиг зүркндән орул[+].
23Хамгин Күчтә тал хәрү эрг – күцәмҗтә болх,
Зуг килнцән эврәннь сегәс көөһәд һарһ![+]
24Эврәннь алтан тоосн гиҗ санхла,
Офирәс авсн зөөрән – һолын чолун гихлә,[+]
25Кемр ова цаһан мөңгнә ормд
Хамгин Күчтәнь чини алтн болхлаг –
26Тегәд чи Хамгин Күчтәд байран олхич,
Чи Бурхн тал хәләхич[+].
27Терүнд тегәд мөргхич,
Тер чамаг соңсх.
Чи эврәннь андһаран күцәхич[+].
28Ямаран чигн керг күцәхәр седхлә – диилвртә болх.
Чини хаалһд герл һарх[+].
29Кемр кен чигн басгдсн болхлаг,
чи «Деегшән өөдлүлтн!» – гиҗ келхлә
Бурхн хәләцнь бөксн күүг аврна.
30Нам бурута әмтиг Тер харсч авна,
Чини цевр бәәдләр харсх[+].

### 23


Йовин өгсн хәрү

1Йов иигҗ хәрү өгнә:

2– Мини һундл урдк кевтән һашута,
Терүнә күнд һарас би әмсхҗәнәв.
3Терүг альд олхинь,
Терүнә бәәрнд яһҗ күрхинь медсн болхнь,
4Би Терүнә өмн эврәннь кергин тускар келх биләв,
Һундлан кевтнь келҗ өгх биләв[+].
5Би ямаран хәрү өгхинь медх бәәҗв,
Би ю келхинь медҗ авх бәәҗв.
6Тер нанла эврәннь цуг күчәрн зарһцх билү?
Уга, Тер намаг соңсх билә!
7Тенд чик седклтә күн
Терүнлә зүткҗ чадх билә, Би эврәннь Зарһчас мөңкинд сулдхвр авх биләв.
8Болв зүн үзг тал йовнав –
Тер тенд уга,
барун үзгт чигн Терүг олҗ чадшгов,
9Ар үзгт Бурхн ю кеҗ йовхинь би үзҗәхшв,
Өмн үзг тал эргҗ одвчн – би медшгов.
10Болв Тер мини хаалһ меднә.
Намаг һалд орулад сөрхлә,
алтнла әдләр һархв[+].
11Терүнә мөрәр көлм чикәр йовла,
Терүнә хаалһар хаҗил уга йовлав.
12Терүнә заквр алдл уга күцәләв,
Терүнә үгмүдиг алдл уга хадһллав.
13Тер һанцарн шииднә – кен зүткхмб?
Тер седкл туссарн кенә[+].
14Нанд нерәдсән Бурхн күцәх –
Терүнд тиимнь олар хадһлгдҗана.
15Тегәд би Терүнәс әәҗәнәв,
Ухалсн цагтан – әәһәд чичрәд однав.
16Бурхн мини зүркиг әәмтхә кев,
Хамгин Күчтә намаг әәлһнә.
17Би таг харңһуд уга болсн болхнь,
Харңһу мини нүднд туссн болхнь!

### 24

1Хамгин Күчтән зарһин болзгнь

яһад эс темдглгдсмб?
Нам Бурхиг меддг әмтн –
Тедн чигн Терүнә өдрмүд үзҗәхш!
2Әмтн меҗән чолусиг көндәнә
Болн хулхалҗ авсн малан хәрүлнә,[+]
3Өнчн күүнә элҗгинь хулхална,
Белвсн күүнә царинь бәрүллһнд авна,
4Һуульһнчнриг хаалһас түлкнә,
Тегәд угатя әмтн нег цагла бултна[+].
5Зерлг элҗгнс мет
Угатя әмтн теегт һарад,
Хот хәәҗ гүүцхәнә,
Көдә һазр теднә болн теднә үрдин теҗәл.
6Тедн теегин тәрәг таслна,
Хар саната әмтнә уста үзмин үлдл цуглулна.
7Теднд хувцн уга, нүцкәр унтна,
Киитнд теднд хуча уга[+].
8Хур орхла уулд дунд
тедн норад чиигтәһәр бәәнә,
Хорһдх орм уга болад,
хад чолунд шахлдна.
9Хорта йовдл һарһдг әмтн
Өнчн күүкдиг көкнәс татҗ салһна,
Угатя күүнәс ялын ормд
үринь булаҗ авна.
10Угатя улс нүцкәр йовцхана,
угатяд хувцн уга;
Ова өвс зөөнә – бийснь харһнна;
11Чолуһар тос шахҗ һарһна
Болн уста үзм ишкәд шахсн бийнь ундасцхана.
12Балһснд үкҗәх әмтнә зовҗах түүрчллһн ик,
Шавта әмтн дөңг сурҗацхана.
Зуг Бурхн хорта әмтнә йос эвдлһиг оньһҗахш!
13Теднь болхла, герлин өмнәс буцҗана,
Терүнә хаалһ медхш,
Терүнә мөрәр йовхш:[+]
14алач өрин харңһула сернә,
Һуульһнчиг болн угатяг ална,
Сөөһәр хулхач болна.
15Аля кедг күн бүрүл цаг күләҗ келнә:
«Намаг кен чигн күн үзшго!» –
Чирәһән бултулна[+].
16Сөөһәр герин эрст нүк һарһна,
Өдрт болхла тендән бултцхана –
герл уга бәәцхәнә.
17Өрүн цаг теднд – таг харңһу,
Болв үклин сүүдрин әәмшглә тедн иҗлдҗ.
18Усн деер тедн торч чадшго,
һазр деер теднә бәәрн харалта,
уста үзм талнь күн йовхш.
19Хагсу болн халун цаг
цасна усиг уга кенә,
Тедү мет килнцтә әмтиг – үклин һазр.
20Теднә тускар экин гесн мартх,
Өтн тедниг идх,
Теднә тускар дәкҗ саншго –
Хар санан моднла әдләр хуһлгдх[+].
21Хусрң гергдт үр һарһдго гиһәд тедн шахна,
Белвсн гергдт сән юм үзүлхш.
22Бурхн болхла Бийиннь күчәрн чидлтәһинь диилнә,
Тедн босна, болв әмд үлдх угань медгдҗәхш.
23Тер теднд әәмшг уга бәәдл болн дөң өгнә,
Теднә хаалһас нүдән хаахш.
24Әрә өөдлҗ йовад – уга болцхана,
Цугтан дегц унцхана,
Буудян толһа мет керчгднә[+].
25Тиим эс болхлаг,
кен намаг худлд илдкх?
Кен мини үгмүд бурушах?

### 25


Билдадын келсн үг

1Шуахас ирсн Билдад иигҗ хәрү өгнә:[+]

2– Терүнд йосн чигн, әәмшг чигн бәәнә;
Эврәннь өөдмдән Тер төвкнүн бәәдл белглнә.
3Терүнә цергиг тоолҗ болдви?
Терүнә герл кен деер эс герлтнә[+]?
4Яһҗ күн Бурхна өмн гем угаһан медүлхмб?
Күүкд күүнә һарһснь цевр болхий[+]?
5Хәләлч, нам сар герл уга
Болн Терүнә нүднд одд чигн герл уга.
6Күн болхла өтн,
Күүнә отг – хорхас болҗана![+]

### 26


Йовин өгсн хәрү

1Йов иигҗ хәрү өгнә:

2– Чидл угад чи юуһарн дөң болвч?
Сулдсн һариг – чаңһавчи?
3Ухаһан гееснд – ямаран селвг өгвч?
Туста болхин икәснь келҗ өгвчи?
4Кен чамд тиим кел дасхв?
Кен чамд тиим уха орулв?

5Үксн күүнә сүмсн сүрднә,
Йоралын усн болн терүн дотр бәәхнь сүрднә.
6Үклин һазр болн Эвдрлһнә һазр[*]
Бурхна өмн мел ил[+].
7Бурхн Ар үзгиг көдә деегүр татв,
Тертн һазриг сулар өлгв,[+]
8Бийиннь үүлнд ус цуглулна
Болн үүлн күндрсндән шууршго[+].
9Бийиннь ширәг Тер хаана,
Терүг Бийиннь үүләр бүркнә.
10Усна төвшүн бәәдл деер
герл болн харңһуһин
Меҗәһәр төөнг зурна[+].
11Теңгриг түшҗәх юмс чичрнә,
Терүнә күчтә дуунас сүрднә[+].
12Бийиннь сүркә чидләрн теңгс көдлгнә,
Рахаваг ухаһарн ална[+].
13Терүг үләхлә, теңгр чилгр болна,
Терүнә һар мөлкҗ йовх моһаг цумлна.
14Эннь терүнә кергин чимкнь! Терүнә тускар бидн зуг әрә шимлдлһ соңснавидн!
Терүнә күчтә оһтрһун дууг – кен медхмб?

### 27

1Йов цаарандан иигҗ келнә:

2– Мини зарһ эс кесн
әмд Бурхар андһар тәвҗәнәв!
Намаг һундасн
әмд Хамгин Күчтәһәр андһар тәвҗәнәв –[+]
3Мини әмсхл чилтл,
Бурхна әмн дотрм бәәтл,[+]
4мини амнас хаҗһр юмн һаршго
болн келм худл келшго.
5Би тадниг зөвтә гиҗ тоолхас холв,
Әмд деерән эврәннь цевр бәәдләс салшгов.
6Эврәннь зөвән бәрҗәнәв,
терүнәс хоцршгов;
Давсн җирһләсн би ичҗәхшв.
7Мини дәәсн хар саната әмтнә тоод ортха,
Нанд дурго күн хорта әмтнә тоод ортха!
8Бурхн терүг һәәлснә хөөн,
Терүнә әминь таслсна хөөн
Бурхнд шүтдго күүнд нәәлх юмн уга[+].
9Терүг зовлң дәврхлә,
Бурхн терүнә хәәкрсиг соңсхий[+]?
10Хамгин Күчтәд тер хәәрлт олхий?
Ямаран цагт чигн тер Бурхиг дуудхий?

11Би таднд Бурхна кергин тускар келсв,
Хамгин Күчтән седвәриг бултулхшв.
12Тадн бийстн үзвт.
Тегәд хоосн күүндвр юуна төлә кегдҗәхмб?

13Бурхнас хар саната күүнд күртх хөвнь тиим болдг,
Хамгин Күчтәһәс деермч күн тиим юм авх:[+]
14Терүнә үрд олн болтха,
Теднь хурц үлдлә харһх,
Терүнә үрд цадтлан өдмг идшго.
15Терүнәс әмд үлдсинь күнд гемәс үкәрт орулх, Тедниг белвсн гергднь хармнад һундрхҗ уульшго[+].
16Цаһан мөңгиг элснлә әдләр тер хоршатха,
Хувцнь бальчгшавр болтха.
17Терүнә хадһлҗасиг үннч күн өмсх,
Буру угань терүнә цаһан мөңгинь авх[+].
18Терүнә гер – аралҗна гүлмн,
Тәрәнә маначин сег[+].
19Тер байн күн кевтә унтх, болв:
Өрүнднь нүдән секхлә – бәәсн юмнь уга[+].
20Усна аюл мет терүг әәмшг бәрх,
Сөөһәр терүг хү салькн хулхалх.
21Дорд үзгин көдәһәс терүг
хү салькн өргәд авч йовх,
Ормаснь уга кех[+].
22Терүг хармнл уга дәврх, Терүнә күчнәс хар саната күн ардан хәләлго гүүх!
23Тегәд әмтн наад бәрәд альхан ташцхах
Болн ардаснь ишкрх.

### 28


Берк Цецнә туск дун

1– Тегәд цаһан мөңгн һардг орм бәәнә,

Алт цеврлдг беш бәәнә.
2Төмриг һазрас авна,
Улан мөңгиг чолунас хәәлҗ авна.
3Харңһуг әмтн уурулҗана,
Хамгин гүүнднь күрч йовна.
Тенднь зуг чолун болн таг харңһу.
4Әмтн уга һазрт көндә орм һарһна,
Кен чигн күүнә көл ишкәд уга тенднь.
Дәкәд тиигән деесәр бууҗах әмтн
һазр дор цугтаһаснь холд өлгәтә болна.
5Өдмг өгчәх һазрнь,
Гүүндән һалар шатагдҗах мет.
6Терүнә ова чолун дотр сапфир бәәнә
болн алтна умш бултҗ.
7Тиигән һардг җим хаалһиг
һәрд шовун чигн медәд уга,
Начн шовуна нүдн чигн үзәд уга;
8Зерлг аң терүгәр ишкәд уга,
Арслң аң йовад уга.
9Әмтн хад көндәнә,
Уулыг уңгарнь сөңглнә;
10Чолун дотркиг малтна,
Зүснзүүл үнтә зөөр нүднд үзгднә.
11Тедн һолын экнд күрнә,
Бултулгдсн юмиг секнә.

12Болв цецн ухан альдас авгдв,
Альд тоолвр бәәдви[+]?
13Терүнә үниг күн медәд уга,
Эн делкәд терүг олҗ болшго[+].
14Йорал уга орм келх: «Нанд тер уга».
Теңгс бас келнә: «Нанд бас уга».
15Цевр алтар терүг хулдҗ авч болшго,
Цаһан мөңг терүнә төлә өгч болшго[+].
16Терүг Офирин алтар чигн хулдҗ авч болшго,
Ониксәр чигн, сапфирәр чигн[+].
17Терүнлә алтн чигн,
үнтә шил чигн әдлцшго.
Үнтә алтн савас терүг сольҗ авч болшго.
18Молрин тускар,
шурин тускар ухалад керг уга.
Цецн уха олҗ авхд
сувсн чолу олҗ авснас күнд[+].
19Кушин һазра топаз терүнлә әдлцшго
болн цевр алтар хулдҗ авч болшго.
20Тегәд альдас цецн ухан ирдви,
Серл ухан альд бәәдви?
21Әмд тоотын нүднәс тер далд бәәнә,
Нам теңгрин шовудас тер бултулгдҗана.
22Терүнә тускар Эвдрлһнә һазр болн Үклин һазр медүлнә:
«Зуг зәңг маднд күрв».
23Болв Бурхн терүн талк хаалһиг меднә,
Зуг Тер бәәх орминь меднә:
24Терүнә хәләц һазрин захд күрнә,
Теңгр дор бәәхиг кевтнь Тер үзнә.
25Тер салькна күчиг тогтаҗахдан,
Усна меҗә тогтаҗахдан,
26Хурт дигдара һарһҗахтан,
оһтурһута аюлд хаалһинь зааҗахдан –[+]
27Тиигхд Бурхн цецн уха үзлә,
Терүг йилһҗ авла, тегәд сөрәд тогтала[+].
28Күүнд Тер келв:
«Деед Эзнәс әәлһн –
энүнд цецн ухан болҗана,
Хорта йовдлас зуллһн –
энүнд серлухан болҗана»[+].

### 29


Йовин келсн үг

1Йов цаарандан иигҗ келнә:

2– О, кен нанд давсн цагим хәрү эргүлхмб:
Намаг Бурхна хәләҗәсн тер өдрмүдиг,
3Терүнә гегән герл мини толһа деер өгчәсн цагиг,
Терүнә герләр би таг харңһу дотраһар йовсиг[+]?
4Бурхна иньгллт мини сег деер бәәхд
Хамгин сән өдрмүдм тиим болдмн.
5Хамгин Күчтә нанла бәәхд тииглә
болн нанла мини герин әмтн хаҗудм бәәхд;[+]
6Мини хаалһ үсәр уһагдҗала,
Уулын хад нанд сән тос һарһҗала[+].
7Тер цагт би балһсна үүднд оддг биләв,
Талвң деер эврәннь ормд суухин төлә –
8Баахн көвүд намаг үзхләрн, хооран һардмн,
Көгшд бослдад зогсцхадмн.
9Һардачнр үг келхәсн эмәдмн,
һарарн аман хаадмн,
10Сәәчүдин дунь тасрдмн,
Таңнаднь келнь наалддмн[+].
11Намаг соңссн күн
нам бийим хөвтәд тоолдмн.
Намаг үзсн күн бийим буульдмн:
12Угатя күүнд кергтә дөңгинь өгснд
болн харсдг күн уга өнчиг аврдгт[+].
13Үкләс татҗ авгдсн күүнә йөрәл нанд буудмн,
Белвсн күүнә зүркнд
би байр орулдг биләв.
14Би үннәр хувцар мет
бийән орадг биләв,
Зөвйосн нанд махлакүлт болдмн[+].
15Сохр күүнд би нүднь болдг биләв
болн доһлң күүнд – көлнь;
16Хөв уга әмтнд би эцкнь болҗ йовлав
болн таньдго күүнә түрүкүндинь йилһдг биләв;[+]
17Хар саната күүнә шүдинь күүлдг биләв,
Терүнә амнаснь олсн зөөринь буладг биләв[+].
18Би эврәннь гертән үкхнь гиҗ санҗалав,
Мини өдрмүд, элснлә әдл, то уга болһлав:
19Мини уңг уснд күрчәнә,
Мини ац деер чиг хонҗана.
20Мини туурмҗ бөкшго,
Мини һарт саадг батар бәрәтә.
21Әмтн намаг соңсдмн,
Тедн мини селвг тагчгар күләдмн.
22Намаг келснә хөөн
теднд немдг юмн уга болдмн.
Тедниг мини үгмүд таалдмн.
23Тедн мини келхиг хур мет күләв,
Хаврин усн мет амарн хавлв[+].
24Кемр намаг инәхләг, иткдго билә,
Мини җөөлн хәләц хәәдг билә.
25Эврәннь баг дунд бәәх хан мет
теднд би хаалһинь заалав,
теднд толһачнь боллав. Һундлд бәргдсн әмтиг тогтнулҗах күүнлә әдл би биләв.

### 30

1Ода болхла нанас баахнь намаг наад бәрҗәнә,

Нам мини мал хәләҗәсн нохас тал
Теднә эцкнриг би өөрдүлшго биләв[+].
2Теднә чидлнь баһрҗ одсн болхла,
Һариннь күчн нанд юмб?
3Түрү бәәдләрн болн харһнлһарн зовҗана, Тедн хагссн һазр әмн уга теегт харңһуд мөлҗҗәнә;
4Нигт урһмл дотрас һашун өвс таслна,
Бура модна уңг теднә хот.
5Тедн әмтн дундас көөгдв,
Тедниг хулхачнр гиһәд хәәкрнә.
6Һолын хагссн һуурһлд тедн бәәх,
Чолун дотр, һазрт һарһсн нүкнд бәәх;
7Бура модн дотр мал мет
тедн уульцхана,
Буг өвсн дотр цугтан хамдан баглгдҗана:
8Нернусн уга, күүнд керго,
Һазрасн көөгдсн әмтн.
9Теднд би бас наадн болв,
Теднд нам зоогта үлгүр болв![+]
10Нанд дурго болна, нанас зулна,
Намаг үзхләрн нульмлго бәәхш[+].
11Харм төрхд, мини саадгин көвч тер сулдхва –
Тегәд тедн мини өмн хазаран хайв.
12Эн кишго әмтс барун талас дәврнә,
Тедн намаг көл деерәсм уңһала.
Намаг алхар эврәннь мөрән нан тал һарһна,[+]
13Мини хаалһиг кевтнь хаацхав,
Тедн мини үкләс олз һарһҗ авхар белдҗәнә –
Тедниг кен чигн күн зогсаҗ чадшго!
14Эрс хамхлад, өргн ормар нан тал аашцхана,
Аюл салькнла әдл дәврнә.
15Нан деер әәмшг буув –
Күндллһиг салькнла әдләр тарав,
Сән бәәдл үүлнлә әдләр нүүһәд давв[+].
16Мини чееҗин әмсхл чилв,
Һашута өдрмүд намаг бәрв.
17Сөөд ясн яарна,
Өвдкүр намаг зогсл уга шимҗәнә.
18Өмссн хувцм ик чидләр таслҗ тәәлгднә,
Киилгин зах мет намаг шахна.
19Намаг бальчгт Бурхн хайв,
Би тоосн болн үмсн болв.
20Таниг би дууднав,
Та зуг хәрү өгхшит.
Тана өмн зогсҗанав –
Та намаг нам хәләхшит,
21Та нанд догшрхвт,
Та эврәннь догшн һарарн
мини өмнәс дәәлдҗәнәт;
22Та намаг өргәд
ик хү салькнд бәрүлвт,
Эргүлҗ цокулвт –[+]
23Би меднәв: Та намаг үклд дахулҗ йовнат, Ода әмд бәәх улс цугтан орх орм тал дахулҗанат!
24Хөв дуту күн тал үкҗәх кемлә
дөң сурҗахла һаран өргдви?!
25Би зовлңгта күүнә төлә уульдг эс билү?
Угатя әмтнә төлә седклм зовдг эс билү?
26Хөвкишг күләләв,
болв хар санан һарв;
Герл күләвүв,
болв харңһу болв:
27Мини дотрк буслад тогтнҗахш,
Муульта өдрмүд мини өмнәс аашна.
28Би харлад йовҗ йовнав, нарнас биш;
Әмтн хурсн һазрт босад хәәкрнәв, дөң сурнав.
29Би ода шаһл чонд төрл болҗанав,
Страус шовуна иньг болв.
30Мини арсн харлад унҗана,
Мини ясиг халун хатаҗана[+].
31Ода мини ятх уульҗана,
Мини бүшкүр уульдг гергн мет түңшҗәнә.

### 31

1Нүднләһән би бооца келәв,

Күүкдиг би хәләшго боллав[+].
2Бурхнас ода ямаран хөв
нанд деерәс ирҗәхмб?
Хамгин Күчтәһәс ода ямаран заян
нанд деерәс ирҗәхмб[+]?
3Хар саната күүнд зовлң эс илгәгдҗәнү,
Килнц һарһдг күүг муульта бәәдл эс күләҗәнү?
4Эс гихлә Тер мини мөриг үзҗәхший,
Мини ишкдлиг тоолҗахший[+]?
5Мекәр би бәәсн болвзав,
Эс гихлә хорта йовдл һарһхар адһвий?
6Намаг Бурхн төв чиңнүрт чиңнүрдтхә –
Намаг килнц угаг Тер медх!
7Кемр мини ишкдл мөрәсн хаҗисн болхла,
Кемр мини зүркн хәләцим дахсн болхла,
Кемр мини альхнд бузр юмн наалдсн болхла –
8Тиигхлә мини тәрсиг талдан күн идтхә, Тиигхлә экләд урһҗах мини тәрән уңгарн таслгдтха[+].
9Кемр мини зүркн күүкд күүнд авлгдҗасн болхла
Болн хоша бәәх күүнә үүднд гетҗәсн болхла –[+]
10Тиигхлә талдан күүнә төлә мини авсн гергн теермдтхә,
Терүнлә талдан күн кевттхә![+]
11Яһад гихлә эннь аля йовдл,
Зарһд орх му йовдл.
12Эннь – үмс һарһдг һал,
Эвдрлтд күргәд шатана,
Мини олсн олзиг уңгарнь уга кенә[+].
13Кемр ялчнр нанд һундхла,
Би теднә зарһинь эс соңссн болхла, –
14Кемр Бурхн харсхар босхла, ю кех биләв?
Кемр нан тал ирхлә ю келхүв?
15Намаг геснд үүдәсн Бурхн –
тедниг чигн эс үүдәв?
Мадниг Тер Эврән эс үүдәв![+]
16Угатя күүнд сурсинь «уга» гиҗ келвү,
Эс гихлә нанас көлтә
белвсн күүнә нүдинь эс цуцрави?
17Эврәннь зүсм хотан би һанцарн идвү,
Өнчнөвүлә эс хувалцву[+]?
18Уга, би баһ наснасн өнчн күүнд эцкләнь әдл боллав,
Бичкнәсн белвсн әмтнд түшг боллав![+]
19Кемр би йилһән уга бәәдләр
хувцн уга күн яһҗ көрчәхиг хәләҗәсн болхла,
Угатяд хучдг юмн угаг хәләҗәсн болхла,
20Кемр тер намаг эс әдслсн болхла,
Мини хөөдин ноосн терүг эс дуладхсн болхла,[+]
21Кемр балһсна ик үүднд
намаг дөңнхиг медәд бәәҗ,
би өнчнөвү күн тал һаран өргсн болхла –[+]
22Тиигхлә мини һар хагсад унтха,
Тиигхлә һарм тохаһарн хуһртха!
23Болв Бурхнас нанд зуг
әәмшг болн дәврлһн,
Нанд Терүнә алдриг дааҗ болшго!
24Кемр би алтнд нәәлсн болхла,
Нухмл алтна тускар:
«Мини харсач эн!» – гиҗ келсн болхла,[+]
25Кемр би эврәннь зөөрт
ямаран ик гиҗ байрлсн болхла
Болн яһҗ һарм ик юм авсмн болхла,[+]
26Кемр би нарна герл
Болн сарин гилвксн йовдл үзәд,
27Би зүркәрн нуувчар авлгдсн болхла,
Би теднд мөргәд бийинь һаран үмссн болхла –[+]
28Эннь зарһд орулх керг болх билә.
Тегәд Хамгин Деерк Бурхн керго гиһәд
би зарлх биләв!
29Би дәәснәннь зовлңд байрлх билү,
Терүнд хорта йовдл учрхла,
би дүрклх билү[+]?
30Уга, би келәрн килнц һарһсн угав,
Үкүлх харал терүнә җирһлд тәвсн угав![+]
31Мини сег дотр әмтн иигҗ келсн угай:
«Мадниг цугтаһинь цадтлнь махар тоох».
32Йовцн талын күн һаза хонсн уга:
Терүнә төлә мини үүдн секәтә билә.
33Би талдан әмтнлә әдл
Эврәннь му йовдлан бултулсн болвзав,
Эврәннь хар санаһан өвртән бултулсн болвзав[+]?
34Олнәмтнәс әәһәд,
Төрлмүдин дурго боллһнас әәһәд –
Тагчград гертәсн һазаран һарлго бәәви?
35О, кемр тадн намаг соңссн болхлаг!
Мини сүүлңк үг эн – Хамгин Күчтә хәрү өгтхә!
Мини Бурушагч нанд цаас бичтхә –[+]
36Тер бичвриг ээм деерән авч йовх биләв,
Бий деерән титмлә әдләр тәвх биләв.
37Бурхнд Би бийиннь җирһлән келҗ өгх биләв.
Терүн тал нойн мет өөрдх биләв.
38Кемр мини килнцин тускар һазрм уульҗахла,
Тәрәнд хаһлсн меҗәс цугтан уульҗахла,
39Кемр би өңгәр терүнә темс идҗәсн болхла,
Тәрәчнрин әминь таслсн болхлаг –
40Тиигхлә буудян ормд хатханчг өвсн урһтха,
Ичмәнә ормд – буг өвсн.

Энүгәрн Йов үгән төгсәв[+].

### 32


Элигун келсн үг

1Тегәд Йовин һурвн үүрмүд терүнлә зүткдгән уурцхав. Йов эврән бийән зөвтәд тоолҗав. 2Болв Барахелан көвүн Элигу, Раман отгин Бузан хөөт үй, дегд уурлв. Бурхиг биш, бийән зөв гиҗәснд тер Йовд уурлв[+]. 3Элигу терүнә һурвн үүрмүдт бас уурлв, юңгад гихлә тедн хәрү өгч чадсн уга, теднәһәр болхла Йоваг буру гиҗ тоолҗана. 4Болв Элигу Йовата күүндхәсн болһаҗав, юңгад гихлә тедн һурвулн ах бәәҗ[+]. 5Зуг теднд келдг хәрү уга болхла, дегд уурлв.

6Бузан хөөт үй, Барахелан көвүн Элигу иигҗ келнә:

– Би насарн баахн биләв,
Тадн болхла – көгшд;
Тегәд би ичдг, әәдг биләв.
Зуг медсән таднд келҗ өглго бәәләв.
7Болв би шиидләв: көгшнь келтхә,
Медәтә насн цецн уханд дасхтха[+].
8Тегәд күүнд сүмсн бәәнәлм,
Хамгин Күчтәһин үләснь серл орулна![+]
9Һанцхн көгшд цецн болдгнь үнн биш,
Зуг медәтәнь чикәр тәәлх гиснь бас үнн биш.
10Ода би тегәд келсв, тадн соңстн,
Би медснәсн келҗ өгсв!
11Би тадниг келәд дуустл күләләв,
Үгән төвләд автл,
Тадна цәәлһвртд оньган өгдг биләв.
12Би тадна келсиг оньган өгч соңслав –
Болв таднас нег чигн күн Йоваг бурушасн уга,
Нег чигн күн терүнд хәрү өгсн уга.
13Тегәд цецн ухата болвидн гиҗ бичә келтн –
Күн биш, зуг Бурхн терүг илдкх гисәт!
14Терүнә үг нанд нерәдгдҗәхш,
Би терүнд таднла әдләр хәрү өгшгов.
15Тедн әәҗәнә, дәкҗ юм келҗәхш –
Теднд келх үг үлдсн уга.
16Кемр тедн тагчг бәәхлә, тегәд би ю күләхмб,
Мел юм келлго зогсҗацхану?
17Эврәннь саамдан би бас хәрү өгсүв,
Би медсән бас келҗ өгнәв.
18Мини үгмүд деврҗәнә,
Мини седкл нанд амрлт өгчәхш.
19Дотрм чаһр хаагдсн мет болҗана
болн шин бортхла әдләр хаһрҗанав.
20Келҗ өгнәв – нанд амр болх,
Тегәд хәрү өгнәв![+]
21Өмнән кен бәәхинь хәләшгов,
Кенднь чигн таасгдхар бәәхшв,
22Би таасгдҗ чаддгов,
Эс гиҗ Үүдәч намаг уга кетхә!

### 33

1Тегәд Йов, мини келсиг соңс,

Үг болһиг тодлад ав!
2Ода би аман секҗәнәв!
Мини келн экләд келҗәнә.
3Мини зүркн үннәр келҗәнә,
Амнасм цевр үнн һарчана.
4Намаг Бурхна Сәкүсн үүдәлә,
Хамгин Күчтән әмсхл нанд әм орулла[+].
5Кемр чадхла – чи нанд хәрүһинь өг,
Ноолданд ор, өмнм һарад зогс!
6Бурхна өмн би чамла әдл болҗанав,
Би бас шаврар кегдләв![+]
7Би чамаг әәлһҗәхшв,
Мини даҗрлһн чамд күнд болшго[+].

8Чамаг мини чикнд келсн
Үгмүдин әәһинь би соңслав:
9«Би цеврв, һаң угав
болн килнцд орсн угав,
Нанд буру уга![+]
10Бурхн намаг Эврәннь дәәсн гихәр,
Мел бурушахар хәәһәд бәәнә,[+]
11Мини көлд чөдр өлгнә,
Хаалһим кевтнь хәләнә»[+].

12Хәрүднь би келх биләв:
чи зөвтә бишич,
Бурхн күүнәс иклм!
13Яһад чи Терүг гемшәҗәнәч:
Тер чамд хәрү өгчәхш гиһәдий[+]?
14Бурхн нег дәкҗ келнә,
Эс медхлә хойрдад келнә.
15Орндан орад әмтн нөөртән сөөһин үзгдл үзнә[+].
16Тегәд Тер теднә чикнднь келнә,
Керлдлһәрн тедниг әәлһнә:[+]
17Күүг му кергәснь татҗ авхин төлә,
Терүнәс деерлклһ салһхин төлә,
18Йорал уга һазрт терүг унхаснь бәрхин төлә,
терүнә җирһл үкләс саглна.
19Эс гихлә Бурхн күүг кевтртнь гемәр засглна,
Терүнә яснд агчмд чигн амрлт уга[+].
20Тиигхлә терүнә геснд өдмг орхш,
дурта хотнь җигшүртә болна[+].
21Цогцнь шүүрәд, ода тернь үзгдҗәхш,
Махар бәргдсн урднь эс үзгдҗәсн яснь һарчана.
22Тер күн үкәрин амнд,
Үклдән өөрдҗ ирв.
23Болв хаҗуднь Бурхна элчхарсач – миңһнә негнь – зогсҗахла,
тер зовҗах күүг чик хаалһд орулдг,[+]
24Терүг хармнад келх:
«Сулдх терүг, үкәрт бичә орул,
Би терүнә төлә алв өгнәв», –[+]
25Терүнә цогц баһ настаһан әдл шинрх,
Тертн тегәд баһрад одх.
26Бурхнд тер зальврад орулҗ авгдх.
Байрлхларн Бурхна чирә үзх,
Бурхн терүнд үнн бәәдлинь хәрүлх[+].
27Әмтн тал хәләһәд тер келх:
«Би килнцтәв, үнниг хаҗилһв, Болв Тер кеснкүцәсим шоодад нанд засглһ кесн уга.
28Тер мини әмиг үкәрәс хулдҗ авв,
Би герл үзхв!»[+]

29Энүг кевтнь Бурхн күүнә төлә кенә –
Хойр, һурв дәкҗ кенә.
30Терүг үкәрәс харсҗ авхин төлә,
Җирһлин герл терүнә төлә гилвкүлдгәр тиигнә[+].

31Оньган өг, соңс Йов,
Тагчгр – би келнәв!
32Кемр нанд хәрү өгх үг бәәхлә кел,
Би байртаһар чамаг зөвтә гисүв.
33Кемр уга гихлә – намаг соңс,
Тагчгр, би чамд цецн уха заасув.

### 34

1Элигу иигҗ цаарандан келнә:

2– Цецн әмтн, намаг соңстн,
Меддг әмтн нанд оньган өгтн,
3Яһад гихлә чикн үгмүд келсиг таньна,
Келн хотын амт медснлә әдл[+].
4Чикәр шүүҗ авхмн,
Юн сәнсәәхн болҗахинь
Хоорндан медҗ авхмн.
5Йов иигҗ келв: «Мини зөв,
Бурхн нанд зарһ кехәр бәәхш[+].
6Би зөвтә болв чигн – худлчнрин тоод орулгдв,
Буру уга бийнь эдгдшгоһар шавтулгдув».
7Йовла әдл күн бәәдви?
Даҗрлһиг тер ус ууҗах мет келнә[+].
8Хорта әмтнлә тер негднә,
Хар сана һарһҗах әмтн дунд тер йовна[+].
9Тер келлүс: «Бурхнд таасгдхар седсн күүнд олз уга»[+].
10Тегәд – ухата залус соңстн намаг:
Бурхн му йовдл һарһшго,
Хамгин Күчтә хорта йовдлас хол![+]
11Әмтиг Тер кесн кергәрнь ашлна:
Күн болһн эврәннь күцәмҗәрн авчана[+].
12Бурхн үнндән хорта йовдл һарһҗахш,
Хамгин Күчтә зарһин зөвиг хаҗилһҗәхш[+].
13Терүг һазриг һардтха гиҗ кен тәвв?
Терүнд кен цуг делкәг өгв?
14Кемр Тер Эврәннь зүркән хааһад,
Эврәннь әмсхлән Бийдән авсн болхла –
15Әмтәкиитә кевтән тер дарунь үкх билә,
Тегәд күн дәкн тооснд хүврх билә[+].
16Кемр чамд ухан бәәхлә – соңс,
Мини келснд чикән өг!
17Үнн юмнд дурго күн һардҗ чадхий?
Үннч болн Күчтә Бурхиг зарһд орулхийч?
18Хаанд «кишго күнч!» – гиҗ келдгинь, Эркшилтә байн күүг «хар саната!» – гиҗ нерәддви?
19Болв Бурхн һардачнрт таасгдхар седдгонь,
Байн күүг, угатя күүг деегшән тоолхш. Юңгад гихлә тедн цугтан – Терүнә һарар үүдәгдсмн[+].
20Тедн сөөһәр генткн үкцхәнә,
Келнулсиг үүмүләд уга болцхана,
Күчтәнь хольвлгдна, зуг күүнә һарар биш.
21Бурхн күүг мөрдәд хәләнә,
Терүнә ишкдлиг кевтнь үзнә[+].
22Хорта йовдл һарһдг әмтнд бултдг
Таг харңһу болн бүрңк цаг уга[+].
23Яһад гихлә күүнд Бурхн тал
зарһд одх болзг һарһад керг уга.
24Бурхн күчтә әмтиг сурлго цокад уңһана,
Теднә ормд талдан улсиг тәвнә[+].
25Яһад гихлә Тер теднә керг меднә,
Дәкәд нег сө цугтаһинь каалад күүлнә!
26Цугтаннь нүүрт тедниг хар саната әмтнлә әдләр алх.
27Яһад гихлә Бурхна мөрин тускар эс ухалснд
Тедн Терүнәс буру хәләнә.
28Тегәд угатя улсин дун Терүнд күрч,
Дорацулгдсн әмтнә түңшлһ Тер соңсв[+].
29Кемр Тер тагчг бәәхлә –
Терүг кен гемшәхмб?
Кемр Эврәннь чирәһән бултулхла –
Терүг кен үзхмб?
Тиим йовдл олнәмтнлә
болн күүнлә болдмн,
30Яһад гихлә Бурхнд иткдго күн
әмтнд хавх тәвәд бичә нойрхтха гинә.
31Бурхнд иигҗ келсн сән болвза:
«Намаг засглв – дәкҗ би килнц һарһшгов.
32Мини меддгог нанд дасх,
Кемр му юм һарһсн болхла –
дәкҗ кешгов».
33Кемр чи буруһан эс һарһсн болҗахла
Ю күләҗәнч?
Би бишв, чи эврән шиидвр авх зөвтәч.
Юм меддг болхла – келҗ өг!
34Тоолврта әмтн келх,
Намаг соңсҗах цецн күн келх:
35«Йов меддго юман келҗәнә,
Терүнә үгнь чинр уга»[+].
36Йов хар саната әмтнлә әдл келҗәхлә,
Терүг кевтнь сөртхә.
37Яһад гихлә килнц деерән тер деегүр бәәдл немҗәнә,
Альхан ташад, маднд дөөглнә
болн Бурхна өмнәс эврәннь келән икдүлҗәнә[+].

### 35

1Элигу цаарандан иигҗ келнә:

2– Чи зөвтәв гиҗ санҗанчи?
Чи келҗәнәч: «Бурхн биш, би зөвтәв»,
3«Нанд юн олз болҗана? Килнц һарһлго бәәхд – юн олзв?» – гиҗ келҗәнәч[+].
4Терүнд би чамд хәрү өгсүв,
Чамд болн чини нәәҗнрт:
5Теңгр тал хәлә – оньган өг,
Чини деер олн үүлн ямаран өндрт бәәнә![+]
6Кемр килнц һарһсн болхлаг –
Бурхнд ю кеввч?
Му йовдл икдүләд –
Терүнд ю үзүлҗәнәч?
7Кемр чи үннч болхлаг –
Терүнд ю өгчәнәч,
Тер ю чини һарас авхмб[+]?
8Чини му йовдл,
Чини үннч бәәдл зуг әмтнд күрх.
9Олн даҗрлһнас әмтн түңшҗәнә,
Чидлтә күүнә һарас сулдхар сурҗана[+].
10Болв нег чигн күн келшго:
«Сөөһәр маднд ду белглдг Бурхн –
Мини Үүдәч альдв[+]?
11Һазр деерк аңгудас мадниг ухаһар болн цецн белгәр теңгрин шовудас йилһсн Терий?»
12Кемр тедн хәәкрхлә –
теднә хар сананас болн деерклһнәс көлтә
Тер хәрү өгчәхш[+].
13Бурхн хоосар эрәд сурсиг соңсхш,
Хамгин Күчтә терүг эс үзсәр бәәнә.
14Терүнәс даву Терүг үзҗәхшв гиһәд,
Терүг зарһд күләҗәнәв гиҗ чи келҗәнәч[+].
15Дәкәд бас – Терүнә цухл адһҗахш гиһәд,
Дутудундынь Тер икәр үзҗәхш гиһәд?!
16Уга, Йов киидән келҗәнә,
юм ухаллго олн үг келҗәнә[+].

### 36

1Элигу бас иигҗ немнә:

2– Невчк тесҗә – би чамд үзүлсүв.
Бурхна тускар талдан юм чигн келсүв.
3Би эврәннь Үүдәчин зөвинь үзүлхин төлә,
Келхәр бәәхән холас эклсүв.
4Йосндан мини үгмүд худл биш,
Чини өмн – күцц медрлтә күн[+].
5Бурхн күчтә! Тер кенд чигн дурго болҗахш.
Тер ухата болн чидлтә.
6Хар саната күүг Тер әмд үлдәшго,
Даҗргдснднь – чикәр һарһҗ өгх[+].
7Тер үннч күүнәс хәләцән бултулшго,
Тедниг хаана ширәд мөңкинд суулһх,
Тегәд тедниг өөдлүлх[+].
8Кемр тедн чөдрт бәрәтә бәәхләг,
Муульта бәәдлин цевд бәргдсн болхлаг –[+]
9Эннь Тер теднд кергинь,
хорта йовдлынь болн деерклһинь зааҗана,
10Чикнднь соңсхад, уха орулҗана,
Йоснд уга йовдлан хайтха гиҗәнә[+].
11Кемр тедн соңсад, Терүнд церглхлә,
Тегәд теднә җирһл өлзәтәһәр чилх,
Үлдсн җилмүднь сән болх.
12Кемр эс соңсхлаг – зерзевәр шаагдх,
Тоолвр угадан үкцхәх[+].
13Хар саната әмтнә зүркнь цухлар дүүрң,
Тедниг Тер цевәр орав чигн тедн зальвршго.
14Тедн баахн насндан үкцхәнә,
Җирһлән аля әмтнлә чиләнә.
15Болв угатяг зовлңгас Тер һарһна,
Дорацулгдсн әмтнә чикинь сонр кенә.
16Тер чамаг бас шаху ормас сарул,
Харшлт уга һазрт һарһх билә;
Чини ширәг йир сән хотар дүүргх билә[+].
17Болв чи хар саната әмтнд
зарһ келгүлхәр седҗәнәч,
Чини санан – зарһ болн цааҗ.
18Даланала бәәдләс сагл,
чамаг бичә авлтха,
Авлһ чамаг бичә үрәтхә.
19Байн бәәсндән зовлңгас авргдҗ болхий,
Нам бәәсн чидләрн агсв чигн[+]?
20Келнулс кевтән уга болх гиҗ
Киидән чи тиим сөөһин тускар ухалҗанач!
21Хорта йовдлд орхасн сагл –
Чамд хара биш сөрлт илгәгдҗ.
22Хәләлч, Бурхн Эврәннь чидләрн алдр!
Терүнлә әдл сурһмҗлач бәәнү?
23Терүнд кен хаалһинь заахмб?
Кен келхмб: «Чи чик бишәр кеҗч?»
24Олна буульсн Терүнә кергиг
Кезә чигн өөдлүлхиг бичә март:
25Терүг әмтн цугтан хәләнә,
Терүг холас һәәхнә.
26Ээ, Бурхн алдр, мана ухалснас өөдән,
Терүнә насна тонь күцгдҗ медгдшго[+].
27Усна дусал Тер цуглулна,
Тернь хурт хүврәд икәр һооҗна,[+]
28Үүлнәс асхрна,
Әмтиг ик хур норһна.
29Тер үүлиг яһҗ делгсиг кен медхмб,
Терүнә гер оһтрһун дууһар яһҗ күрҗңнҗәхиг?
30Герләрн терүн деер Бийиннь төлән тархана,
Теңгсин йоралыг харңһуһар хаана.
31Тиигҗ Тер келнулсин зарһ кенә,
Элвгәр теднд хотынь өгнә.
32Һартан Тер һал цәклһ бәрҗәнә,
Терүнә заасн талнь тернь цокна.
33Терүнә тускар оһтрһу зәңглнә,
Малмуд юн болҗахинь бас меднә.

### 37

1Терүнәс мини зүркн чичрнә,

Ормасн өсрәд һархдан белн.
2Терүнә чаңһ ду соңстн, соңстн:
Терүнә амнас күрҗңнсн дун һарчана.
3Цуг теңгрәр дун һарчана,
Һал цәкллһн һазрин захд күрчәнә[+].
4Тегәд ода Терүнә дун һарчана,
Әвртә сәәхнәр күрҗңнҗәнә.
Тер Эврәннь дууһан хааҗахш –
Тернь эргмдән соңсгдҗана[+].
5Бурхн Эврәннь дууһарн өврмҗтәһәр ду һарна,
Маднд медҗ болшго алдр кергән кенә[+].
6Цаснд Тер келх: «Һазр деер ун»,
Хурин уснд: «Чаңһар асхр!»[+]
7Эннь күн болһна һарт Бурхна тәвҗәх тамһ, Терүнә кергин тускар күн болһн меддгәр тиигҗәнә.
8Тегәд аңгуд нүкндән бултна,
Эврәннь ичәндән кевтцхәнә[+].
9Эврәннь хораһас догшн салькн һарна,
Ар үзгәс салькн киит авч ирнә.
10Бурхна үләлһнәс мөсн һарна,
Усн деерк мөстнә[+].
11Чиигәр Тер үүлд дүүргнә,
Тер үүлнәс һал цәклүлнә.
12Тедн эргнә, бәәдлән сольна,
Терүнә седвәриг күцәнә,
Моһлцг һазр деегәр
Терүнә заасиг кенә;[+]
13Бурхна һазрт хәәрлт чигн,
Засглт чигн авч ирнә[+].
14Зогс, соңс Йов,
Бурхна өвәрц юмна тускар ухал!
15Тедниг Тер яһҗ һарддгинь меднч,
Һал цәкллһн яһҗ үүлиг герлтә кедгиг?
16Үүлд яһҗ теңгрт бәргдҗәхиг меднч?
Терүнә медрл күцц,
кергнь сүркә сәәнинь меднч[+]?
17Өмн үзгин салькнд һазр тагчгрхла,
Чи өмссн хувцнасн бүтнәч.
18Чи Терүнлә әдл теңгриг һаңнҗ чадхвч,
Батар, нүр үздг мет цутхад?
19Мадниг дасх, Терүнд ю келхмб,
Бидн белн бишлм, эргмдән харңһу!
20Терүнд мини келсн үгмүд давтҗ келхий?
Терүнлә күүндсн күн – алгдх.
21Салькнд көөгдсн үүлд заагар гилвкәд һарчах герл хәләҗ болхш.
22Ар үзгәс алтн герл ирх,
Бурхна алдр әәлһҗәнә.
23Хамгин Күчтәд бидн күршголм,
Күчәрн болн үннәрн Тер туурмҗта,
Терүнә зөвнь алдр,
Кү Тер басшго.
24Тегәд олнәмтн Терүнәс әәнә,
Тер ямаран чигн цецн ухатаг хәләшго![+]

### 38


Йовд келҗәх Деед Эзнә үг

1Тиигхлә догшн салькнас Деед Эзн Йовд хәрү өгнә:[+]

2– Учрутх уга үгмүд келдгәрн чи кен болҗахмбч,
Мини седвәрт иткҗәхшвч[+]?
3Залу күүнлә әдл хувцан бүслҗ ав!
Би сурсув, чи Нанд хәрүһинь өг:[+]
4Намаг һазр тогтаҗах цагт чи альд йовлач?
Кемр меддг болн тоолврта болхлаг кел[+].
5Терүнә кемҗәһинь кен кесинь меддг болхла
Болн кен терүн деер кемҗәлх деес татсинь кел?
6-7Терүнә ул юн деер зогсҗана?
Өрүни одд гилвдалв гиһәд мандлҗасн цагт,
Бурхна цуг теңгрин элчнрин байрта хәәкрлһнд
Эклц чолуг кен тәвсмб[+]?
8Һазр дорас теңгс һарчахд,
Терүнә үүдиг кен хаав[+]?
9Би терүг үүләр ораһад,
Терүг харңһуд орулад,
10Терүнә меҗәһинь керчәд
Болн төдглдг үүд тәвләв.
11Би келләв: «Энүнд күрхич,
зуг цаарандан биш.
Энд чини күчтә дольгана меҗә».
12Чи нег дәкҗ болв чигн өрүнд заквр өглч,
Өр цәәлһнд орм зааҗ өглч?
13Һазрин захас тер бәрәд,
Хар саната әмтиг уңһав:
14Шаврт тамһ тәвсн мет оңдарулхин төлә,
Хувцна көвән бәәдлтәһәр тегшлүлхин төлә,
15Хар саната әмтнәс герл булаҗ авхин төлә,
Өргсн һаринь хамхлгдхин төлә тиигв[+].
16Теңгсин эклцд чи күрлчи?
Усна йоралын эс меддго ормар чи йовлчи?
17Үклин үүдн чамд үзгдлү,
Таг харңһуһин үүд чи үзлчи?
18Чи һазрин өргниг шинҗлвчи?
Энүнә тускар цугтаһинь меддг болхла, келҗ өг.
19Герлин бәәрнә хаалһ альдв,
Харңһуһин гер альдв?
20Терүг хәрү ормднь күргхийч,
Гер талнь хаалһинь олҗ авхийч?
21Чи цугтаһинь меднәч!
Чи тиигхд төрсн биләч –
Чини насна тонь тиим аһу ик болҗана!
22Чи цасна бәәрнд орлчи?
Чи мөндрин бәәр үзлчи[+]?
23Зовлңта цагт эдлх Мини хадһлсн көрң эн,
Би энүг дәәлдх өдрт белдҗәнәв.
24Герл яһҗ тардви?
Зүн үзгин салькн һазр деегүр яһҗ көөлддви?
25Хурин усн гүүдг орм,
оһтрһу күрҗңнлһнә хаалһ кен һарһв[+]?
26Тернь эҗго һазр
болн күн уга көдәг услна,[+]
27Эмнг һазр деер хур орулна,
Көк ноһа урһана.
28Хурт эцк бәәдви?
Чиигин дусал кен һарһдви[+]?
29Кенә дотрас мөсн һардви
болн кен теңгрин кору теедви[+]?
30Тегәд усн чолунла әдл хатурна,
Тегәд теңгсин деерк көрнә[+].
31Плеяд оддын җолаһинь батлҗ чадхвч?
Ориона оддын боодһаһинь сулдхҗ чадхвч[+]?
32Оддыг цаглань һарһҗ чадхвч?
Долан бурхн гидг оддыг залҗ чадхвч[+]?
33Теңгрин дигдараг меддвч?
Терүнә йосиг һазр деер тогтаҗ чадхвч?
34Усн чамаг элвгәр услдгар
үүлнд күргҗ дууһан һарһҗ чадхвч?
35Һал цәкллһиг илгәҗ чадхвч?
Тедн ирәд чамд келдгәр: «Бидн белн!»
36Кен ибис шовунд цецн уха өгв?
Кен эр такад тоолвр өгв?
37Үүлд тоолх дүңгә кен цецн болҗахмб?
Эс гихлә теңгрин бортх көлврүлх,
38Тоосн бальчг болдгар
болн долда шавр наалддгар?
39Эм арслң бәрҗ авсн тоотыг
чи бәрдг болвзач?
Чи кичгүдинь цадхҗанч[+]?
40Тедн кевтртән тагчг кевтцхәнә,
Тедн бура модн дотр бултад манҗана[+].
41Керәд кен хот белднә?
Терүнә һууҗас хот олҗ чадхш,
Тедн үүмәд Бурхиг дуудна[+].

### 39

1Уулын хад деер

ямад ишклх болзгинь меддвч?
Буһ марл ишклҗәхиг хәләлч[+]?
2Тедниг кедү сардан саата бәәхинь тоолҗ чадхвч?
Кезә тедн хурһдан һарһхиг меддвч?
3Кезә суух, төрх болн геснәс һазаран һарх?
4Теднә хурһд теңгр дор сулдан өсәд батрад,
Теднәс дәкәд салад йовна,
тедн тал хәрү ирцхәхш.

5Зерлг элҗгниг кен сулднь тәвв?
Терүнә чөдринь кен сулдхв?
6Би терүг көдә теегт орулв,
Давста һазрар бәәринь кевүв.
7Балһсна шуугата бәәдлиг тер наад бәрнә,
Мал тууһачин ду элҗгн соңсад уга.
8Довуд эргәд тер малын идг хәәнә,
Өвсн болһниг түүнә.
9Зерлг бух чамд церглхәр седхий,
Хотта чини тевшин хаҗуд хонхий?
10Тиим царар һазр хаһлулхийч?
Чамд тер һазриг тегшлҗ өгхий?
11Терүнә күчтә чидлд иткхийч?
Терүнд эврәннь күнд көдлмшән даалһхвч?
12Чини буудяг тер хәрү өгх гиҗәнч?
Амбарт терүг хурах гиҗ нәәлхвч?

13Страус шовун далваган байрлҗ саҗна, Болв тернь аист шовуна өрвлглә болн булла әдлцшго.
14Эм шовун һазр деер өндгән элснд халтха гиһәд үлдәнә.
15Кен чигн терүг ишкх гиҗ әәҗәхш,
Зерлг аңгуд терүг хамхлх гиҗ әәҗәхш.
16Терүнә һууҗмулмуд бийиннь биш кевтә
экнь теднләһән догшн. Болв терүнә көдлмш киидән давхас тер әәҗәхш,
17Яһад гихлә Бурхн терүнд цецн уха өгсн уга,
Терүнд серл орулсн уга.
18Болв босад гүүхләрн тер –
Мөртә күүг зог кеһәд давх!

19Чи мөрнднь чидл өгсн болвзач?
Терүнә күзүнд дел өмсквчи?
20Царцаха мет һәрәддг дасхвчи?
Терүнә күчтә сүрклһн әәмшгтә!
21Тер байртаһар туруһарн һазр цокна,
Бәәсн чидләрн дәәлдәнд орхар седнә.
22Әәмшгәс әәлго тер инәнә,
Нам селмәс әәҗ зогсшго.
23Терүн деер саадгин сумна герин ә һарна,
Саадг болн җид гилвкнә.
24Тер чичрәд, бизһтәһәр хурдлҗ гүүнә.
Бүшкүрин ә соңсн тер ормдан зогсхш.
25Бүшкүр дуулхла, тер байрлҗ хәәкрнә,
Дәәлдәг тер холас тааҗ меднә,
Нойдын хәәкрлһ болн дәәчнрин дуудвр меднә.

26Җиврән өмн үзг тал деләд,
Чини седвәрәр начн шовун нисҗәнү?
27Чини келсәр һәрд шовун деегшлҗ нисәд,
Уулын орад эврәннь үүрән ясну?
28Тер уулын хадд бәәнә,
Күн күршго хурц үзүртнь хонна.
29Тендәс бийдән теҗәл хәәҗ гетнә.
Терүнә нүдн холд үзнә!
30Һууҗмулмуднь цус ууна,
үксн күш бәәсн ормиг тер эргнә.

31Деед Эзн Йовд бас иигҗ келнә:

32– Эн зүткәч Хамгин Күчтәлә сөрлцҗәхмб?
Бурхиг керлдҗәх күн хәрү өгтхә![+]


Деед Эзнд өгчәх Йовин хәрү

33Деед Эзнд Йов хәрү өгнә:

34– Би һәәлгдсн күмб!
Танд юн гиҗ келхв?
Эврәннь һарарн аман хааҗанав[+].
35Би нег дәкҗ келләв,
болв нанд хәрү уга,
Хойрдад келв – дәкҗ келшгов.

### 40


Деед Эзн Йовд дәкн келҗәнә

1Догшн салькнас Деед Эзн Йовд хәрү өгнә:[+]

2– Залу күүнлә әдл хувцан бүслҗ ав!
Би чамас сурсув, чи цәәлһ:[+]
3Чи мини зарһиг керго гиҗ келхвч,
Бийдән зөв өгхин төлә Намаг гемшәхвчи[+]?
4Чи күчәрн Бурхнла әдл болвзач?
Терүнлә әдл оһтрһун дууһар келҗәвзәч[+]?
5Тиигхлә бийән өөдән ачлврар кеерүл,
Гилвксн туурмҗар ора;
6Дурндан ууран һарһ,
Деермч күн болһиг хәлә – терүг му келәд бас,
7Деермч күн болһиг хәлә – терүг диил,
Хар саната әмтиг дорнь билҗл!
8Тедниг цугтаһинь һазрт бул,
Тедниг харңһу нүкнд орул!
9Би тегәд чамаг Эврән магтсув,
Яһад гихлә чи эврән бийән аврч чадхич[+].

10Һолд бәәдг ик аңгиг[*] хәләлч:
Чамаг чигн, терүг чигн Би үүдәләв!
Өвсиг тер царла әдләр иднә[+].
11Терүнә ташан күчинь хәләлч,
Терүнә дотрк әвртә махмудынь хәләлч;
12Терүнә сүл хошун моднла әдл хату,
Махн таша деернь холвата;
13Терүнә яснь күрл турва мет,
Көлнь – төмр бахн мет.
14Бурхна хаалһин эклцнь мел эн! Зуг терүнә Үүдәч Бийиннь үлдән терүн тал өөрдүлх.
15Өөдмтә һазр терүнд тетквр өгнә,
Тенд теегин аңгуд гүүлднә.
16Улмта һазрин бура дотр бултад,
Бадм цецгүд дунд тер амрна.
17Бадм цецгүд терүнд сүүдрән тусхана,
Эргмднь һолын көвәһәр удн модд бәәнә.
18Терүг урсхул авв чигн – әәшго тер,
Йордан һол амарнь орв чигн – тер тогтун.
19Нүдн секәтә бәәтлнь кен терүг бәрҗ авхмб?
Кен хамраснь бәрхмб?
20Теңгсин адусиг дегәһәр бәрхвч?
Терүнә келиг деесәр бәрҗ чадхвч?
21Терүнә хамр хаһлад деес орулхвч,
Дегәг терүнә өргнд орулхвч?
22Тер чамаг һундрхҗ дуудад,
Дәкн, дәкн җөөлнәр сурхий?
23Тер чамла бооца кехий,
Мөңкинд терүг ялч кехәр авхийч?
24Чи терүнлә шовунла әдләр наадхийч,
Күүкдт зог кеһәд терүг боохийч?
25Күн хулдҗ авхар ирҗ арцлдхий, Канана кувцнрт хулдхин төлә терүг әңгләд таслхий?
26Терүнә арсиг сумар цумлхийч, Заһсчнрин зерзевәр терүнә толһаг цумлхийч?
27Терүнд һаран күрг,
дәәлдәнә тускар ухал –
дәкҗ тиигхәр седшгоч!

### 41

1Күүнә тиим нәәлвр хоосн дими!

Һанцхн терүнә бәәдләс унх[+].
2Кен терүг наад бәрҗ чадхмб?
Кен терүнә өмн нүүрцҗ зогсхмб?
3«Мини хаалһд харшлснд,
Би хәрүһинь өгхв.
Теңгр дор бәәх цуг юмс – мини!»[+]

4Терүнә махмудын әңгин тускар, Терүнә күчнә болн кевтә бәәдлин тускар тагчг бәәшгов.
5Кен терүнә арсинь шуулхмб,
Терүнә хойр дам халхцинь цумлхмб?
6Кен терүнә өргинь секхмб?
Терүнә шүднәс әәмшг һарчана!
7Терүнә нурһнд – халхцин зерглән,
Тернь заг угаһар тамһар мет залһата;
8Негнегнләһән тедн ниилүлгдҗ,
Теднә хоорндаһар ки чигн оршго;
9Негнегндән шахлдата,
Тасрлт угаһар келкәтә.
10Кемр тер нәәтххлә – һал цәклнә,
Терүнә нүдн – һарчах нарн мет;
11Амнаснь һал һарна,
Һалын очн тарна;
12Һал деер буслҗах хәәснәс мет
Терүнә хамрас утан һарна;
13Терүнә әмсхл цог шатана,
Амнаснь шатҗах һалын заль падрна!
14Терүнә күзүнд чидл бәәнә,
Терүнә өмн әәмшг гүүҗәнә.
15Махта әңгнь дегд батар ниилүлгдҗ,
Төрүц көндршго юмн.
16Терүнә зүркн чолун мет хату,
Дор бәәх теермдг чолунла әдл.
17Терүг босч ирхлә, күчтә юмсуд әәцхәнә,
Терүнә дәврлһнәс үүмцхәнә.
18Терүнлә зөрлцхлә, үлд чигн,
Җид чигн, сумн чигн,
талдан зерзев чигн тусшго;
19Төмриг тер хатсн өвсн гиҗ тоолна,
Күрл төмриг – үмкә моднд.
20Саадгин сумн чигн терүг зулҗ гүүлгүлшго, Праща[*] кегдләс хайсн чолун
терүнд өвснә хатсн үлдллә әдл;
21Бүдүн модыг тер нимгн өвснд тоолх,
Җидин ә терүнд инәдтә.
22Терүнә гесн – чолуна хурц хамхрха әңг мет,
Терүгәрн бальчг керчнә.
23Усна урсхулыг, хәәснлә әдләр буслһна,
Теңгсиг чолун савд буслҗах ноһан мет кенә;
24Бийиннь ард гилвкҗәх мөр үлдәнә,
Йорал уга усн цәәҗ одсн болна.
25Терүнлә әдлнь һазр деер уга –
Әәмшг меддгоһар үүдәгдҗ.
26Тер цугтаһинь деерлкҗ хәләнә,
Тер цуг зерлг аңгин хан.

### 42


Йов бийән гемшәҗәнә

1Йов Деед Эзнд иигҗ хәрү өгнә:

2– Би меднәв: цугтаһинь кеҗ чадхит,
Та ю эс седв чигн,
Танд төрүц юмн харшлшго[+].
3Тана седвәриг медлго му келх би кемб?
Би эс медҗәсн юмна тускар келләв,
Мини эс медҗ чадшго өвәрц юмна тускар[+].
4Намаг ю келхинь тегәд соңстн;
Би сурсув, Та нанд цәәлһәд өгтн[+].
5Урднь Тана тускар зуг чикәрн соңслав,
Ода болхла эврәннь нүдәр үзҗәнәв.
6Тегәд би урднь келсән керг уга гиҗәнәв,
Тоосн болн үмсн дунд би бийән гемшәҗәнәв[+].


Деед Эзнд Йовин нәәҗнр таасгдҗахш

7Деед Эзн Йовала күүндснә хөөн Теманас ирсн Элипазд келнә: – Би чамд болн чини хойр нәәҗд йир икәр уурлҗанав, юңгад гихлә тадн Мини тускар, Мини ялч Йовла әдл, мел чикәр келсн угат[+]. 8Тегәд тадн долан бух болн долан хө авад мини ялч Йов тал одтн. Бийиннь ормд тәкл тәкәд, тедниг цугтаһинь шататн, Мини ялч Йов тадна төлә зальврх. Би зуг терүнә зальврлһ соңсхв – Мини тускар мини ялч Йовла әдләр мел чикәр эс келсн бийнь Би тадниг засглшгов[+].

9Тегәд Темана Элипаз, Шуахас ирсн Билдад болн Наамин Цофар йовад Деед Эзнә келсәр кеһәд күцәв, Деед Эзн Йовин зальврлһ авв[+].


Чилгч

10Йов нәәҗнрин төлә мөргхлә, Деед Эзн терүнә һаруһинь даав: Деед Эзн Йовд урднь бәәснәснь хойр дам икәр өгв. 11Терүн тал ахнрдүүнр, эгчнр, урднь үүрлҗ йовсн таньдг әмтн – цугтан хурад ирцхәв: терүнә герт нәәрләд, Деед Эзнә Йовд илгәсн цуг зовлңгин хөөн терүг хармнна, эвлнә. Күн болһн Йовд мөңг өгнә, күн болһн неҗәһәд алтн сиик белглнә[+].

12Деед Эзн Йовин җирһлин үлдсн насинь урдкаснь үлүһәр йөрәв. Ода тер 14000 ямата болн хөөтә, 6000 темәтә, 2000 бухта болн 1000 элҗгнтә болв. 13Терүнәс долан көвүн болн һурвн күүкн һарв:[+] 14негнднь тер – Йемима гидг нер өгв, хойрдгчднь – Кассия, һурвдгчднь – Керена-Гаппух. 15Делкә деер Йовин күүкдлә әдл сәәхләс олдшго билә. Эцкнь теднд зөөрәсн ахнрлань зергләд һарһҗ өгв[+].

16Терүнә хөөн Йов 140 җил бәәв, үрдән үзв, теднә бичкдиг дөрвдгч үйднь күрәд үзв[+]. 17Йов көгшрәд җирһлиг кевтнь үзәд өңгрв.

## Цецн Ухана Багш

### Цецн Ухана Багш

Цецн Ухана Багш


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]


### 1


Цецн Ухана Багш

1Ерусалим балһсна хан Давидин көвүнә – Цецн Ухана Багшин – келсн үг[+].


Цугтан – тус уга

2Тус уга, – гиҗ Багш келнә, – цугтан – тус уга[*][+] .

3Шар нарн дор, кедү көдлв чигн цуг күчкөлснәс тегәд күүнд юн олз болҗана[+]?

4Күүнә отг ирдг, күүнә отг давдг, һазр болхла мөңк үлддг[+].

5Нарн һардг, нарн суудг, эргәд һарсн орм талан адһдг[+].

6Салькн өмн үзг тал үләнә, ар үзг тал эргнә – эргҗэргҗ эврәннь ормдан ирҗ, хәрү эргнә.

7Усна цуг урсхл теңгс тал гүүнә, болв теңгс дүүрч деврхш. Гүүсн ормарн шинәс тедн гүүх[+].

8Цуг көдлмш цуцрана – цугтаһинь келҗ болшго,

Кедү хәләв чигн – нүдн ханшго,

кедү соңсв чигн – чикн дүүршго[+].

9Бәәсн юмн – бәәһәд бәәх,

учрсн юмн – учрад бәәх.

Нарн дор шин юмн төрүц уга[+].

10Зәрмдән келцхәнә: «Эн шин юмн, хәлә!»

Болв эннь давсн зун җилмүдт болсн юмн.

11Өңгрсн юман тодлхш,

хөөннь болх юмиг теднә дару бәәх улс медшго[+].


Цецн Ухана Багшин дамшлт

12Би, Цецн Ухана Багшв, Ерусалимд Израилин хан биләв.

13Теңгр дор бәәх кергүдиг цугтаһинь зүркән тәвҗ, цецнәр дасад медхәр седләв. Тернь әмтн чидлән агсад көдлтхә гиһәд, Бурхна өгсн күнд даалһвр[+].

14Теңгр дор бәәх цуг керг би үзләв, цугтан – тус уга, цугтан – сальк көөлдән[*].

15Матьхр юмиг чиклҗ болдго,
Уга юмиг – тоолҗ болдго[+].

16Би бийдән келүв: «Би алдр кергәрн болн цецн ухаһарн

урднь Ерусалимиг һардҗасн әмтнәс давв.

Мини зүркн ик цецн ухаһар болн номар дүүрв»[+].

17Тегәд би цецн ухан юунд бәәдгинь, адрлһн болн һәргллһн юунд бәәдгинь зүркәрн медхәр седләв. Тернь чигн сальк көөлдлһн болҗахнь медүв.

18Алдр цецн уханд алдр зовлң бәәдг,
Медрл өсксн күн – зовлң өскдг[+].

### 2

1Би бийдән келүв: «Чамаг хөвкишг үздгәр би чамаг нәәрин бәәдләр сөрәд хәләсв». Болв эннь чигн – тус уга.

2Инәднә тускар би иигҗ келүв: «Адрлһн!»
Нәәрин тускар: «Яахмб терүгәр?»[+]

3Би чаһр ууһад, цогцмахмудан сөрәд, тоолвр угаһар бәәһәд, зүркндән цецн ухата болхар седләв. Тиигҗ би әмтнә кишгнь юунд бәәхинь медхәр седләв. Тедн теңгр дор әмд бәәсн деерән ю кехмб?

4Алдр кергүд би күцәвүв:

бийдән гермүд бәрүв,

уста үзмс тәрүв;[+]

5садмуд болн урһа модд урһавув,

тедн дотр зүснзүүл

темсн урһдг модд тәрүв;[+]

6тедниг услх боодгуд бәрүв;

7мухла залус, мухла күүкд улс хулдҗ авув,

гертм һарсн зарцнр бас нанд бәәлә.

Нанас өмн Ерусалим һардсн күүнә малмудас

икәр нанд үкрмүд, хөд болн ямас бәәлә.

8Би цаһан мөңг болн алт цуглулув,

һазр болһнас хаана зөөр хуравув,

дууч залус болн дууч күүкд улс болн залусиг байрлулдг – олн герг[*] авув.

9Ерусалимиг мини өмн һардсн улсас би давад, күчтә болн байн болув.

Би цецн ухаһан геесн угав[+].

10Мини нүдн үзхәр седсинь харшлдго биләв. Нәәрлсн цагт зүркән хөрдго биләв. Тиигәд мини цуг кесн тоотас зүркм байрлдг билә. Тернь мини цуг күчкөлснә тиим ачлвр болдмн.

11Би эврәннь һарарн кесн тоотыг хәләхлә, күцәсн көдлмшән хәләхлә, цугтан тус уга, цугтан – сальк көөлдән болҗана, нарн дор бәәснәс төрүц олз уга[+].

12Цецн уха, адрлһ болн һәргллһ үзхәр би седләв. Эс гиҗ хаана хөөн ирсн күн ю кехмб? Урднь кеҗ йовснас икәр кехий?

13Тегәд би цецн ухан һәргллһнәс сән, тедү мет герл харңһуһас сәәнинь үзүв.

14Цецн күүнә нүднь хурц, һәргтә күн харңһуд бәәснлә әдләр бәәнә.

Болв би цугтаһинь нег бәәдл күләҗәхинь медүв[+].

15Би бийдән келҗәнәв: «Һәрглә харһсн юмн, нанла чигн харһх.

Тегәд би юуни төлә цецн болсмб?»

«Эннь чигн тус уга», – гиҗ би бийдән келүв.

16Цецн күүнә болн һәргтә күүнә туск тодлвр мөңкинд хадһлгдшго,

цугтан дарунь мартгдх. Цецн күн һәргтә күүнлә әдл үкшгой[+]?

17Би җирһлд дурго болув, нарн дор бәәх ямаран чигн керг хар зовлң болҗ медгдв. Цугтан – тус уга, цугтан – сальк көөлдән.

18Нарн дор кеҗәх көдлмштән би дурго болув. Эс гиҗ мини хөөн ирх күүнд терм күртх[+].

19Цецн күн эс гихлә, һәргтә күн болхинь кен медхмб?

Болв нарн дор мини күчкөлсәрн болн цецн ухаһарн олсиг тер цугтаһинь эзлх. Тегәд эннь – бас тус уга.

20Тегәд би нарн дор цуг кесн көдлмшәсн цөкрүв.

21Цецн ухаһарн, медрләрн, дамшлтарн кесн көдлмшән

эс кесн әмтнд терүгән үлдәҗәхмн болҗана. Тернь – тус уга, тернь – ик зовлң.

22Шар нарн дор кесн көдлмш, зүркнә зүткән күүнд ю өгчәнә?

23Терүнә цуг өдрмүднь – һашудлһн, көдлмшнь – үүмән, терүнә зүркнд сөөни дуусн амрлт уга. Тегәд эннь чигн – бас тус уга[+].

24Идәд, ууһад, кесн көдлмштән седкләрн кишгән медснд, күүнә хөв бәәдг болвза? Тегәд терүг Бурхна һар өгчәхиг би медүв[+].

25Идәд, бахан хаңһасн нанас талдан күн бәәхий?

26Бурхнд таасгдсн күүнд Тер цецн уха, медрл болн байр илгәнә.

Килнцтә күүнд Бурхн күнд көдлмш өгнә. Тиим күн хадһлсн, цуглулсн тоотан Бурхнд тааста күүнд өгтхә гиҗәнә.

Эннь чигн – бас тус уга, эннь чигн – сальк көөлдән[+].

### 3


Юн чигн юмн эврә цагта

1Теңгр дор юн чигн юмнд болзг бәәдг, цаг бәәдг.

2Төрх цаг
болн үкх цаг;
тәрх цаг
болн уңгинь таслх цаг;[+]
3алх цаг
болн эмнүлх цаг;
хамхлх цаг
болн тосхх цаг;
4уульх цаг
болн инәх цаг;
орклх цаг
болн биилх цаг;[+]
5чолу цацх
болн терүг цуглулх цаг;
теврх цаг
болн теврлһнәс зулх цаг;
6хәәх цаг
болн геех цаг;
хадһлх цаг
болн һарһад хайх цаг;
7шуулх цаг
болн уйх цаг;
тагчг бәәх цаг
болн келх цаг;[+]
8дурлх цаг
болн һәәлх цаг;
дәәлх цаг
болн эвцх цаг.


Әмтнд өгсн Бурхна килмҗ

9Күүнә кесн көдлмшәс юн олз болҗана[+]?

10Күн чидлән агсад көдлтхә гиһәд, Бурхна өгсн даалһвр би үзләв[+].

11Бурхна тогтасн тоот эврә цагтан сәәхн. Кезәңк өңгрсн цага бәәдлин болн иргчин бәәдлин тускар күүнә зүркнд Тер сана чигн орулла. Болв эклцәснь чилгч күртл Бурхна кергиг күн медҗ чадш уга[+].

12Әмтнд әмд деерән нәәрллһнәс болн сән керг күцәлһнәс талдан кишг угаһинь би медүв[+].

13Кемр күн идәд, ууһад, көдлмштән кишгән олсн болхла, терүгинь Бурхн өгчәхмн болҗана[+].

14Бурхна цуг кергнь цаг һатлад бәәхинь би медүв: терүн деернь немҗ болшго, терүнәс хасҗ болшго. Бурхн кеһәд күцәхләрн, Терүнәс әәтхә гиҗ кенә.

15Бәәсн юмн, урднь бәәсмн, болх юмн, урднь болла. Бурхн давсн юмиг хәрү илгәх[+].


Делкән чик биш бәәдл

16Шар нарн дор би зарһин орм үзләв. Терүнд бас йоснд уга

йовдл һарна. Үнн юмна ормд тенд хар саната йовдл болна.

17Бийдән би келүв: «Үннч күүнә болн хар саната күүнә зарһинь Бурхн кех.

Яһад гихлә ямаран чигн кергт болн йовдлд эврә болзг бәәдмн»[+].

18Бийдән би келүв: «Әмтнә тускар болхла, Бурхн тедниг сөрәд хәләҗәнә: бәәсн кевәрн тедн – малмуд болҗахиг үзүлхәр седҗәнә[+].

19Әмтиг болн малмудыг күләҗәх хүвнь негн: теднь чигн, эднь чигн үкнә.

Теднә чигн, эднә чигн әмсхлнь әдл. Күн малас юуһарн чигн деер биш, яһад гихлә цугтан – тус уга[+].

20Цугтан нег ормд орх: һазрин тооснас цугтан тогтла, цугтан хәрү тоосн болх[+].

21Күүнә сүмсн деегшән һардгиг, аль малын сүмсн һазр дор ордгиг кен меддв?»

22Тегәд би медүв, эврәннь кергәр байрбахмҗ кеснәс күүнд сәнь уга.

Эннь терүнә хөв эс гиҗ терүнә хөөн юн болхинь кен үзүлҗ чадхмб[+]?

### 4


Буру бәәдлин болн залхуһин тускар

1Тегәд шар нарн дор болҗах даҗрлһ кевтнь би үзүв.

Даҗргдсн улсин нульмс үзүв, теднд эвлдг күн угаг үзүв.

Һундаҗах улс – чидлтә, эвлдг күн уга[+].

2Тегәд би медүв, үксн күн әмд бәәснәс деер[+].

3Төрәд уга нилх болхд хамгин сән, шар нарн дор болҗах зовлңгта юм тер үзәд уга[+].

4Би медләв, ямаран чигн көдлмшт болн кергин күцәмҗд әмтн үлү үзнә.

Эннь чигн – бас тус уга, эннь – сальк көөлдән.

5Һәргтә күн һаран теврәд,
эврәннь цогцан барна[+].
6Күнд көдлмшт хойр атхм
олснас болн сальк көөлдснәс
амр бәәдлд нег атхм олсн деер[+].


Һанцар бәәлһнә тускар

7Дәкәд би шар нарн дор тус уга юм үзүв.

8Күн һанцхн, хаҗуднь талдан күн уга. Терүнд көвүн чигн, ахдү чигн уга.

Терүнә көдлмшт чилгч уга, эврә зөөриннь бәәдл чигн терүг байрлулҗахш.

«Кенә төлә би көдлҗәхмб, дәкәд эврәннь седклд кишгинь өглго?»

Эннь – бас тус уга, эннь – күнд даалһвр[+].

9Хойр күн негнәс деер, яһад гихлә теднә күчкөлсн ачлгдх.

10Кемр унхла, негнь хойрдгчан татад босхх. Кемр һанц күн унхла, терүг босхдг күн уга.

11Хойр күн кевтхлә, теднд дулан болх, негхн күн яһҗ дуладхмб?

12Нег күүг диилхд амр, хойр күн хәрүцҗ чадх.

Һурвн давхр боодһа шулун тасршго.


Өсәд өөдллһн тус уга

13Угатя болчкад, болв тоолврта көвүн, селвг авхар седдго көгшн болн һәргтә хаанас деер.

14Терүнә һардҗах цагт һарсн угатя көвүн бәрәнәс һарн хан болв[+].

15Тегәд би үзүв: шар нарн дор әмд йовх күн болһна хаҗуд, терүнә ормд орх нилх йовдгинь.

16Келнулс то уга, урднь бәәсн улсиг тоолҗ болшго, болв хөөт үйнр тедниг магтшго. Эннь чигн – бас тус уга, эннь – сальк көөлдлһн.


Бурхнас әәлһн

17Бурхна гер тал йовхларн, саглҗ ишк.

Һәргтә күн кевтә бәрц авч ирсн дорхнь, тиигәрән ирәд соңсснь деер.

Тедн ухан уга, тегәд хорта йовдл һарһҗана[+].

### 5

1Бурхна өмн үг келхләрн бичә адһ, зүркәрн чигн бичә адһ.

Бурхн теңгр деер, чи болхла һазр деер, тиигәд келх үгчнь ахр болтха[+].

2Олн килмҗин тускар ухалснас зүүдн ордгар, тиигҗ олн үг һәргәс һардг[+].

3Бурхнд андһар өгсн болхла, бичә хооран са, күцә.

Һәргтә кү Тер таасхш, чи эврәннь андһаран күцә[+].

4Андһаран өгчкәд, терүг эс күцәсн дорхнь, үгән өглго бәәсн деер[+].

5Амн үгәрн бийән килнцд бичә орул. «Энтн эндү», – гиҗ бичә Бурхна элчд кел.

Чини һарин кергиг үрәдгоһар Бурхиг бичә келәрн уурлул[+].

6Олн зүүд зүүдлһнәс чигн, келсн олн үгмүдәс чигн тус уга, болв чи Бурхнас ә![+]


Зөөрәс тус уга

7Кемр угатя күүг ямаран чигн орннутгт даҗрҗахиг үзхләрн, терүнә зарһнь болн шиидврнь чикәр эс кегдҗәхлә, бичә алң бол.

Яһад гихлә ахлач деер талдан ахлач бәәдмн, зәрмснь тер хойрас деегшән шиидгдсмн[+].

8Һазрин көрңгәс цугтан авна, хаана бийнь тәрәнә һазрас олз авна.

9Цаһан мөңгнд дурта күүнд, кезәд чигн тернь дуту болад бәәх; элвгделвгт дурта күн терүг төрүц күцҗ чадшго юмн.

Эннь чигн – бас тус уга.

10Зөөр ик болхла, эдлх улснь чигн олн.

Энүг хәләхәс биш эзнд ямаран тус болҗахмб?

11Икәр идв, аль баһар идв – көдлмшч күн санамр унтна.

Болв цадхлң бәәдл байн күүнә нөөринь хатана.

12Шар нарн дор би хорта зовлң үзләв:

байн бәәдл күүнд хоран күргнә[+].

13Кергән күцәҗ чадлго, тер зөөрән геенә, тегәд һарсн көвүндән нег чигн юм үлдәҗ чадхш.

14Экин геснәс һарсн бәәдләрн тер хәрү нүцкн бийәрн хәрх, эврәннь күчкөлснәсн нег чигн юм һартан авч йовшго[+].

15Эннь һашута зовлң: ямаран бәәдлтәһәр ирсн болна, тиим кевәрн хәрх.

Тегәд юуни төлә сальк көөлдәд көдлсмн болҗана[+]?

16Җирһлиннь туршарт күн харңһуд бәрәтә.

Олн зовлң, гем болн уурта бәәдл тер үзнә.

17Тегәд би медүв, хамгин сәнь – Бурхна заясн җирһлд күн хотан идәд, ууһад, шар нарн дор хөвтәкишгтә болснь деер. Тернь күүнә хөв.

18Кемр Бурхн күүнд өлгэд болн зөөр эдлтхә гиһәд өгснь эврәннь хөвән олад, күчкөлсәрн байрта бәәснь – тернь Бурхна белг[+].

19Кемр Бурхн күүнә зүркнд байр илгәхлә, тегәд тер эврәннь җирһлин өдрмүдин тооһин тускар ухалшго.

### 6

1Шар нарн дор би зовлң үзләв, күүнд тернь күнд[+].

2Бурхна өгсн өлгэдиг, зөөриг болн күндллһиг аль сансарн бәәдг күүнд зәрмдән эдниг цугтаһинь Бурхн эдлүлхш. Тернь кевтән талдан күүнд күртнә. Тегәд эннь – тус уга, тегәд эннь – хорта зовлң[+].

3Кемр кен чигн күн зун үртә болад, удандан бәәһәд, ут нас наслад, болв кишгән күцц эдллго, нам оршадг күн уга болсн болхла, би келхв – зуурм һарсн үрн терүнәс хөвтә,[+]

4юңгад гихлә, керг уга ирн харңһуд орна,
тегәд терүнә нернь бийләнь хамдан харңһуд үкнә.

5Зуурм һарсн үрн нариг медсн чигн, үзсн чигн уга, тегәд эн терүнәс амр бәәдлтә.

6Кемр тер хойр миңһн җил бәәһәд, болв кишгән эс эдлсн болхла – цугтан тиигән орна эсий?

7Күүнә күчкөлсн – терүг цадххин төлә, зуг терүнә седвәрнь ханҗахш[+].

8Цецн күн һәргтә күүнәс юуһарн деер? Кемр угатя күн җирһлдән яһҗ бәәхән меддг болхла, терүнд ямаран тус[+]?

9Һарт бәргдсн көквш шовун, теңгрдк богшурһаһас деер. Эннь – тус уга, эннь – сальк көөлдән.

10Цугтад нерн бәәнә, күн гисн юн болҗахнь темдгтә. Бийәсн чидлтә күүнлә яһҗ тер зарһцхмб[+]?

11Чинр уга үгмүд олн – терүнәс күүнд ямаран тус болҗана[+]?

12Терүнә сүүдр мет давҗах тус уга җирһлд юнь сән болҗахинь кен медхмб? Терүнә хөөн шар нарн дор юн болхинь күүнд кен келҗ өгхмб[+]?

### 7


Цецн ухан болн һәргллһн

1Сән нерн каңкнсн үнртә тоснас деер,

өңгрсн өдр һарсн өдрәс деер[+].

2Әмтн нәәрлҗәх герт орхин ормд

күн уульҗах герт орсн деер,

яһад гихлә цугтаһинь нег чилгч күләҗәнә.

Тегәд әмд бәәснь терүг тодлад автха[+].

3Һашудсн бәәдл инәснәс деер,

чирәд бәәх һундл зүркнд туста[+].

4Цецн күүнә зүркн уульҗах улст тусна,

һәргтә күүнә зүркн нәәрлҗәх улст тусна.

5Һәргтә күүнә ду соңсхар,

цецн күүнә шоодвр соңссн деер[+].

6Хәәснә дор бәәх һалд модн тачкнҗ шатна – тиигҗ һәрг инәнә.

Эн бас тус уга.

7Һундл һарһҗах

цецн күн ухаһан геех;

авлһ күүг үрәнә[+].

8Чилгч эклцәс деер,

тесвр карагллһнас деер[+].

9Уурлхар бичә адһ

яһад гихлә ур һәргтә күүнә чееҗд бәәдмн.

10«Урдк өдрмүд сән билә», – гиҗ бичә сур.

Иим сурвр цецн уханас биш.

11Цецн ухан зөөрәс дор биш, нарн дор бәәх әмтнд тер туста болна.

12Цецн ухан цаһан мөңгнәс дор бишәр харсна.

Медрлин туснь эн: цецн ухан җирһл хадһлна.

13Бурхна керг хәлә: Терүнә матилһсиг кен чиклх[+]?

14Кишгтә өдрт кишгән эдл, зовлңгта өдрт тодлад авчк: энүгинь чигн, терүгинь чигн Бурхн үүдәсмн, яһад гихлә иргчдән терүнә хөөн юн болхинь күн медҗ чадшгоһар.

15Эврәннь тус уга җирһлд би ю болв чигн үзләв: үннч күн чик бәәдләрн бәәсн бийнь үкнә. Хар саната күн болхла, хорта йовдл һарһад йовсн бийнь ут нас наслна[+].

16Бийән баршгон төлә дегд үннч, дегд цецн бичә бол.

17Цагасн урд үкдгоһар хорта йовдл һарһдг күн бичә бол, дәкәд һәргтә бичә бол[+].

18Негинь дах, болв талданинь бичә хай: Бурхнас әәснь, цуг зовлңгас һарх.

19Балһсна арвн һардачнрас цецн күн күчтә[+].

20Һазр деер зуг буйнч керг күцәһәд, зуг килнц төрүц һарһдго үннч күн уга[+].

21Келсн үг болһиг бичә соңс, эс гиҗ чини мухла чамаг му келҗәсиг соңсад чигн бәәхич[+].

22Эврән кесг дәкҗ талдан әмтиг му келсиг чини зүркн меднәлм.

23Цецн ухаһар би цугтаһинь сөрләв. «Цецн уха зүүнәв», – гиҗ би бийдән келдг биләв. Болв тернь нанас ямаран хол!

24Давсн юмн холд болн гүүнд бәәнә, күцгдшго, кен терүг олхмб[+]?

25Би зүркәрн цецн уха болн цәәлһлһ медхәр, хәәхәр олҗ авхар седләв. Хорта йовдл һарһдг әмтнә һәргнь болн ухань тату әмтнә адрлһн юунд бәәдв[+].

26Би медүв: минь тиим гергн үкләс һашун,

тер хавхла әдл,

терүнә зүркнь – гөлм,

терүнә һарнь – төмр чөдр.

Бурхна хәләсн күн терүнәс мөлтрх,

килнцтә күн терүнд бәргдх[+].

27Мини олҗ авсн юмн эн, – гиҗ Цецн Ухана Багш келв. –

Негинь негн деер немәд би тәәлвринь олҗ авдг болв.

28Зуг мини седкл хәәсән олҗ чадсн уга:

миңһн әмтн дундас би

негхн чик седклтә залу олҗ авув,

зуг нег чигн күүкд күн олдсн уга.

29Шиңкн би медүв:

Бурхн күүг чик седклтәһәр үүдәҗ,

зуг әмтн дегд олн юм хәәҗәнә[+].

### 8

1Цецн ухата күүнлә кен әдлцхмб?

Кен цугтаһинь цәәлһҗ өгхмб?
Цецн ухан чирәд герл орулна,
терүнә дүринь җөөлдүлнә.


Хаана үлмәд бәәлһн

2Хаана үг болн Бурхнд өгсн андһаран тодлад ав.

3Хаанас бичә адһҗ һар,

дәкәд чик биш кергәр зүткә бичә ке.

Яһад гихлә хан седсн тоотан күцәх[+].

4Хаана үгин дару – йос һардх зөв;

терүнд нег чигн күн:

«Чи ю кеҗәнәч?» – гиҗ келшго[+].

5Заквр күцәхлә,
зовлңла харһшгоч;
цецн күн цагин тускар
болн зарһин тускар ухална.
6Юн чигн юмнд болзг болн зарһ бәәнә,
яһад гихлә әмтнә һарһсн хорта йовдл теднд күнд.
7Цааранднь юн болхинь күн медхш –
энүгинь кен терүнд келхмб?

8Салькиг[*] күн бәрҗ чадшго,

бийиннь үкх өдр зогсаҗ чадшго.
Дәәнәс мөлтрҗ һарч болшго,
хар саната күн хорта йовдларн авргдшго.


Хар саната болн чик седклтә күн

9Шар нарн дор бәәсн керг медҗ авчахдан, би цугтаһинь үзләв.

Тегәд күн күүнд нойрхад,

зәрмдән терүнд хорта бәәдл үзүлнә[+].

10Хорта йовдл һарһдг әмтиг яһҗ оршадгинь би бас үзләв. Тедн әмд цагтан мел һол сүмд[*] ирдг билә.

Хөөннь балһсна әмтн теднә кесиг мартдг билә.

Тегәд эннь – тус уга.

11Хорта йовдл адһҗ эс засглсн әмтнә зүркн хар санаһан күргхдән чигн өөрхн.

12Килнцтә күн зу дәкҗ килнц һарһсн бийнь удандан бәәнә.

Болв би меднәв: Бурхнас әәсн әмтн кишгтә болх.

13Хар саната күн кишгтә болшго:

тер күн сүүдрлә әдл, удандан бәәшго,

яһад гихлә Бурхнас әәдго бәәҗ[+].

14Тегәд һазр деер һарһҗах

бас тус уга юмн бәәнә:

үннч әмтн

хар саната әмтнә бәәдл авна,

хар саната әмтн

үннч әмтнә бәәдл авна.

Би келдүв, эннь чигн – бас тус уга[+].

15Тегәд би нәәриг буульв:

нарн дор идәд, ууһад,

нәәрин кевәр бәәснәс сән кишг күүнд уга.

Тернь терүнә шар нарн дор кесн көдлмшин ашнь,

терүг Бурхн белглҗәнә[+].


Бурхна керг медҗ болшго

16Би зүркәрн цецн уха медхәр,

һазр деер бәәх көдлмш хәләхәр зүткүв,

яһад гихлә терүнәс көлтә әмтн

өдрсө уга нүдән аньҗ унтхш[+].

17Би Бурхна күцәдг кергиг кевтнь үзүв, болв шар нарн дор болҗах тоотыг күн күццднь медҗ чадшго. Яһҗ эс зүткв чигн терүг медҗ чадшго, цецн күн бийән цугинь меддгт тоолсн бийнь – Бурхна кергиг бас медҗ чадшго[+].

### 9

1Би цугинь шинҗләд терүг зүркндән бәрләв.

Бурхна йоснд үннчнь чигн, цецн ухатань чигн,

теднә күцәх кергнь чигн бәәнә.

Күүг дурн эс гихлә, дурго боллһн күләҗәхиг

тер төрүц медхш.

2Цугталань – нег йовдл:

чик седклтә күүнлә болн хар санаталань учрхнь – негн,

цаһан саната болн цеврцер күүнлә болн му санаталань,

тәкл тәкдг күүнлә болн тәкл тәкдго күүнлә,

буйнч күүнлә болн килнцтәләнь,

андһар өгдг күүнлә болн андһар өгхдән әәдг күүнлә

нег йовдл харһдг[+].

3Иим хорта бәәдл шар нарн дор альд чигн харһдг: цугтаннь хүв негн.

Әмд цагт күүнә зүркн хорар болн һәргллһәр дүүрң, хөөннь тер бас үкнә.

4Болв әмд бәәснь итклтә: үксн арслң дорхнь, әмд нохад сән.

5Әмд улс үкхән меднә,

үксн улс төрүц юм медхш –

теднд һазр деер ачлвр өгшго,

яһад гихлә теднә тускар тодлвр уга[+].

6Теднә дурн, теднә дурго боллһн,

шунлт давҗ одв.

Мөңкинд тедн нарн дорк җирһлд орлцшго.

7Байртаһар өдмгән ид,

байртаһар чаһр у,

юңгад гихлә чини кеҗәх керг Бурхнд тааста![+]

8Оньдинд цаһан нәәрин хувц өмс, олив тосар чирәһән арч.

9Тус уга җирһлдән шар нарн дор

дурта гергтәһән бәәсндән җирһлдән байрл,

яһад гихлә шар нарн дор

чини кесн көдлмшин ашар

тус уга җирһлин чини хөв тиим.

10Чидләрн кеҗ чадх тоотан ке,

яһад гихлә үклин һазрт, чини орх һазрт,

йовдл чигн, цәәлһвр чигн, цецн ухан чигн, медрл чигн уга[+].

11Дәкәд би шар нарн дор үзләв:

гүүлһнд – шулун гүүснь диилхш,

дәәнд – күчтәнь диилхш,

өдмг – цецн әмтнд күртхш,

байн зөөр – ухата әмтнд

болн туслмҗ меддг әмтнд күртхш.

Күн болһнд эврә болзг, эврә хөв бәәдмн.

12Бийиннь болзган күн медхш, тегәд заһснла әдләр хорта гөлмд бәргднә, шовудла әдләр бәрәнд оралдад бәргднә. Тиигҗ генткн ирсн му цагт әмтн бәргднә[+].


Цецн ухана болн һәргллһнә туск тоолвр

13Шар нарн дор би оңдан цецн уха үзләв – терүг би алдр гиҗ тооллав.

14Баахн балһсн бәәлә,

бүүрлсн әмтнь олн биш;

терүн тал күчтә хан өөрдәд,

терүг бүсләд хашална.

15Болв тер балһснд угатя цецн ухата күн олдна, эврәннь цецн ухаһарн балһсан харсна. Хөөннь балһсна әмтнәс нег чигн күн тер угатя күүнә тускар сансн уга.

16Тегәд би келүв,

цецн ухан чидләс деер,

болв угатя күүнә цецниг басад,

терүнә үгинь соңсхш[+].

17Цецн күүнә арһул келснь,

һәргтә әмтнд ахлачин

хәәкрлһнәс сәәнәр соңсгдна.

18Цецн ухан зерзевәс деер,

болв нег һәргтә эндү һарһсн күн

олн сән юм эвдхмн болҗана.

### 10

1Үксн батхнас һарсн му үнр сән үнр дарна, бичкн һәргтә юмн цецн ухаг болн ачлвриг үрәнә.

2Цецн күүнә зүркн барун тал татна,

болв һәргтә күүнә зүркн – зүн талагшан.

3Кемр һәргтә күн хаалһар йирдән йовхла,

терүнд ухань күрхш,

терүнә һәргтә бәәдл цугтад үзгднә.

4Кемр һардач чамд уурлсн болхла,

бичә зулад гү:

бийән бәрҗ чаддг күүнд икәр тәвҗ өгдмн[+].

5Шар нарн дор би хорта йовдл чигн үзләв,

терүг эндүһәр нойн һарһҗасиг:

6Һәргтә әмтн деегшән өрггдв,

болв күндтә байн әмтн басгдв.

7Ялчнр мөр унҗ йовсиг би үзләв,

нойд болхла ялчнрла әдл,

йовһар йовсиг би үзләв[+].

8Нүк малтсн күн эврән терүнд унх;

эрс нурасн күүг моһа хатхх[+].

9Чолу тәәрдг күн бийән шавтах,

мод хамхлхд бас әәмшгтә[+].

10Кемр мука төмриг чи эс бүлүдхлә,

чидлән һарһхмн болҗанач,

зуг цецн ухаг олзлад, толһаһарн ухалхмн билә.

11Кемр тәрндәд уга бәәтл моһа хатххла,

тиигхлә тәрнддг күн керг уга.

12Цецн күүнә үгнь – бал,

һәргтә күүг бийиннь келн барх[+].

13Һәргтә күүнә келнә эклцнь ухата биш,

чилгчнь болхла – хорта һәргллһн.

14Ухан уга күн олн үгтә.

Болв күүнә хөөн юн болхинь күн медҗ чадшго.

Кен терүнд энүнә тускар келхмб[+]?

15Һәргтә күүг көдлмш цуцрана –

нам балһснд яһҗ күрхән тер медхш.


Хаадудын болн нойдудын тускар

16Зарцас[*] өөдлсн хан бәәх орннутгт зовлң,

теднә нойднь өрүнәс авн нәәрлнә!

17Тоомсрта тохмта күүнәс өөдлсн хаана орннутг кишгтә, теднә нойд кемҗәтә цагтан хотан эдлцхәнә, болв әркдхш![+]

18Хуурмг күүнә герт орань суугддг;

хуурмг һарта күүнә герин ораһарнь усн һооҗх.

19Нәр – байрин төлә,

чаһр – нәрнаадна төлә,

цаһан мөңгн уга болхла,

ю чигн күцәҗ болшго[+].

20Дотран санҗ хааг бичә му кел,

нам унтдг хорадан байн күүнә тускар бичә му кел:

юңгад гихлә теңгрин шовуд чигн чини үгиг күргәд келх,

җивртнр чини келсиг тараһад соңсхах[+].

### 11


Тааҗ медгдшго иргч

1Эврәннь өдмгән уснд тәвәд гүүлг –

кесг хонад терүгән олҗ авхич.
2Бәәснәсн түгәһәд өг,
долан күн болну, нәәмн болну:
ямаран зовлң һазр деер ирхинь медхшич.

3Кемр үүлн хурар дүүрхлә,
терүгән һазрт асхх;
модн өмн үзг хәләҗ,
эс гихлә ар үзг хәләҗ унв чигн –
унсн ормдан тиигәд кевтх.
4Сальк хәләсн күн – тәрә тәрдго,
үүл хәләсн күн – хадлһ кедго.

5Салькна хаалһ чи медхшич,

саата гергнә геснд ясн альдас бүртдгинь медхшич –

тиигҗ чи Бурхна күцәҗәх цуг кергүдиг медҗ чадшгоч[+].

6Өрүнд һарад тәрәһән тәр,

асхнд чигн һартан амрлт бичә өг,

яһад гихлә юн туслхнь чи медхшич –

тернь, аль эннь,

эс гихлә, тернь чигн, эннь чигн сән.

7Герл тааста, нар үзхлә – нүднд сән.

8Күн кедү җилдән эс бәәв чигн,

оньдинд нәәрлҗ йовтха.

Зуг харңһу өдрмүдин тускар сантха.

Яһад гихлә тиим өдрмүд баһ биш болх;

учрх тоот – цугтан тус уга.


Баһчудт өгчәх селвг

9Көвүн, баһ наста деерән нәәрлҗ йов;

баһ цага өдрмүд чамаг, чини зүркиг байрлултха;

зүркән дуудсн тал од, нүдән хәләсн тал йов.

Болв тодлад авчк: цуг эн тоотар Бурхн чамаг зарһд орулх[+].

10Зүркнәсн һундл көөһәд һарһ,

цогцасн зовлңгта бәәдл уга ке;

бичкндк болн баһ цаг – тус уга.

### 12


Көгшрлһнә болн үклин тускар

1Хар саната өдрмүд болн җилмүд уга деер

баһ настаһасн авн эврәннь Үүдәчиг сан,

тер цагин тускар «Терүнәс би бахан хаңһаҗахшв», – гиҗ келхич.

2Нарн болн герл,

сар болн одд эс харңһуртл,

әрә хур орад эс давтл,

дәкн үүлн бүтәх.

3Маначнр чичрдг болхла, чидлтәнь бөгдиһәд ирхлә, теермддг улс эс теермддҗ чадхла –

тедн дегд тооһарн баһрх,

терзәр хәләҗәхнь төрүц юм үзҗ чадшго.

4Һазаран һардг үүдн хаагдх,

теермин әнь тагчгрх;

шовуна түрүн дуунас күн серх,

дуулдгнь цугтан тагчгрх[+].

5Өндр юмнас әәх

болв хаалһ деер – әәмшг;

миндаль цецгәлх,

царцахас әрә көндрх,

каперс буран намчнь унх.

Күн эврәннь мөңк герт орҗана,

терүг оршахла, уульдг әмтн

уульнцар эргәд йовна[+].

6Цаһан мөңгн боодһа шуурад уга деер,

алтн ааһ хамхрад уга деер,

булгин хаҗуд буһш хамхрад уга деер,

худг деерк төгә нурад уга деер –

7күүнә цогц, урднь бәәснлә әдләр

һазрин тоосн болх,

күүнә сүмсн әм өгсн Бурхнд хәрү одх[+].

8Тус уга, – гиҗ Цецн Ухана Багш келв, – цугтан тус уга[+].


Аштнь

9Тер Багш цецн бәәҗ, әмт сурһдг бәәҗ;

ухалад, шинҗләд, цецн селвгүд олар тер цуглулҗ авв[+].

10Цецн Ухана Багш төв үгмүд хәәв,

үннә үгмүдиг тер чикәр бичв.

11Цецн әмтнә үг – хурц шор мет, цуглулсн үлгүрмүд – нег хөөчин[*] хадсн олн һасн мет[+].

12Көвүн минь, күүнә кехкүцәх тоотас даву бәәхәс сагл:

олн дегтрмүд бичхлә – чилдмн биш,

чидл күршго сурһуль чамаг муурулх[+].

13Аштнь соңсхмн: Бурхнас ә,

Терүнә заквр бәр,

яһад гихлә энүг цугтаһинь күн кех йоста[+].

14Ямаран чигн кергиг Бурхн зарһд орулна,

цугтан нуувчта – сәнь чигн, хар санатань чигн[+].

## Соломона хамгин сән дун

### Соломона хамгин сән дун

Соломона хамгин сән дун


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]


### 1


Соломона хамгин сән дун

1Соломона хамгин сән дун.


Негдгч дун

[Күүкн:][*]
– Үмс намаг, үмс!
Чини тааллһн чаһрас әмтәхн[+].
2Чини каңкнсн үнр әмтәхн,
Чини нерн каңкнснла әдл,
Тегәд чамд күүкд дурта[+].
3Намаг авлад ардасн дууд – хамдан гүүхмн!
Хан намаг эврәннь бәәрнд авч ирв.
Чини төлә бидн нәәрләд байрлхмн,
Чини хәәрлтиг чаһрас үлүһәр туурулхмн –
Чамд күүкд хара биш йир дурта.

[Күүкн:][+]
4– Ерусалимин күүкд!
Би харвр өңгтәв – болв йир сәәхмб,
Кедар улсин[*] сег мет,
Соломон хаана шатр мет[+].
5Намаг харвр гиҗ бичә хәләтн:
Нарн намаг шатав.
Нанд ахнр уурлв,
Тедн намаг уста үзмин тәрә
хәләтхә гилә,
Болв би эврәннь уста үзмән
хәләсн угав!

[Күүкн:]
6– Дурта иньгм, келич,
Альд малан көөҗ хәрүлдвч?
Альд үдлә теднләһән амрдвч?
Эс гихлә би аюдан эндүрәд,
Чини нәәҗ малчнрин сүрг тал одвзав!

[Көвүн:][+]
7– Хамгин сәәхн күүкн,
Йовх хаалһан эс медхлә,
Хөөдин мөрәр йов,
Хәрнь ямана ишксән дахул,
Хөөчнрин хошт күрхич!

[Көвүн:][+]
8– Эңкр күүкн чамаһан, египетин хаана
тергнд зүүлһгдсн гүн мөрнлә дүңцүлнәв!
9Чини халх кеерүләд – сиик өлгхнь,
Чини күзү кеерүләд – келкәтә сувс өлгхнь!
10Чамд алтн сиик кеҗ өгнәвидн,
Терүг цаһан мөңгәр кеерүлнәвидн.

[Күүкн:]
11– Кемр хан нәәрлхлә, Каңкнна мини нард[*][+].
12Мини седкл авлсн күн нандан –
Сөөни дуусн чееҗ деерм
Санамр амрад кевтдг,
Сән үнртә мирртә[*], түңгрцг мет[+].
13Мини седкл авлсн күн нандан –
Минь Эн-Геди гидг һазрин
уста үзмин тәрән дунд цецгәлдг хна мет.

[Көвүн:][+]
14– Чи ямаран сәәхнч, эңкр күүкн!
Чини нүдн йир таалта.

[Күүкн:][+]
15– Чи ямаран сәәхнч, иньг минь,
Чи нанд таасгдҗанач!
Мадна орндг – ноһан өвсн,
16Мадна деевр – хошун модн,
Мадна ора – саңгин идәнә модн.

### 2

[Күүкн:]

1– Би Шарона[*] һазрин цецгв,
Би тиньгр һазрин лилия.

[Көвүн:][+]
2– Хатханчг дунд лилия цецг мет –
хәәртә иньгм күүкд дунд.

[Күүкн:]
3– Ода седклим авлсн көвүм
Ө-шуһу модд дунд –
Ор һанцхн альмна моднла әдл,
Олн көвүд дунд тиим;
Терүнә сүүдрт суухдан дуртав,
Терүнә темсн әмтәхн амтта.

[Күүкн:]
4– Намаг тер бийләһән авв,
Намаг тер чаһрар тоодг герт орулв,
Дурна туган деерм өргв.
5Намаг уста үзмәр тоотн,
Нанд альм өгәд сергәтн:
Намаг дурн авлҗана![+]
6Терүнә зүн һарнь –
мини толһа дор бәәтхә.
Терүнә барун һарнь –
минь ода намаг тевртхә![+]
7Ерусалимин күүкд, тадниг
Йир эрҗ сурҗанав,
Зерлг буһ өңгтә адусар,
Зүстә сәәхн адусар андһар өгтн:
Дуриг бичә серүлтн.
Дурн эврән эс сертл
Дуудад бичә бәәтн!


Хойрдгч дун

[Күүкн:][+]
8– Эннь седклим авлсн иньгм!
Энүг би соңсчанав: өөрхнд йовна,
Давшад уулмудар һәрәдҗ йовна,
Довуд деерәһәр довтлҗ йовна.
9Седклим авлсн иньгм – зерлг буһ мет,
Гөрәснә бәәдлтә хурһн мет.
Тер ода мана эрс һатц зогсҗана,
Терзәр маниг хәләҗәнә,
Терзин хааһул һатц хәләҗәнә[+].
10Седклим авлсн иньгм нанд келв:
«Бос, эңкр күүкм,
Берк сәәхләм, һарад ир!
11Үзҗәнч? Үвл ода давв,
Үүлнәс хур орҗахш, давв.
12Делкәд цецгүд урһҗана,
Дуулх цаг ирвә,
Делкәд көглҗрһнә дун соңсгдҗана.
13Цаачнь инҗр темсн болҗана,
Цецгәлҗәх уста үзмин ацин үнр каңкнҗана.
Бос, эңкр күүкм,
Берк сәәхләм, һарад ир!
14Уулын хад дотр,
Уулын белчрәр бултсн көглҗрһм,
Чамаг үзх зөв нанд өгич!
Чини ду соңсх арһ нанд өгич!
Чини дун җөөлн,
Чини бәәдл авта»[+].
15Аратын кичгүд бәртн,
Бичкн кичгүд бәртн!
Тедн үзмин тәрә үрәнә,
Болв мана үзмин тәрән цецгәлҗәнә!
16Седклим авлсн иньг – мини,
би – терүнәв.
Лилия цецгүд дунд тер бәәнә[+].
17Өдр экләд уга бәәтл,
Өр цәәһәд уга бәәтл,
Уулмуд дотраһар,
довуд дотраһар
Уйн буһ мет,
Гөрәснә бәәдлтә хурһн мет
Гү хәрү, седклим авлсн иньгм![+]

### 3

[Күүкн:]

1– Сө болһн эврәннь орн дотр
Дурта күүһән хәәләв би.
Хәәләв, олҗ чадсн угав[+].
2«Босад балһс эргнәв,
уульнц, талвң болһар
би дурта күүһән хәәнәв!»
Уга! Олдҗ бәәхш.
3Балһс эргдг маначнр харһв,
Би теднәс сурв:
«Мини дурта кү үзвтә?»[+]
4Теднәс салсна дару
Тер ормдан дурта күүһән олв!
«Бәргдвч! Экиннь герт чамла
Би эс ортл, тәвшгов.
Бәргдвч! Экиннь унтдг хорад чамла
Би эс ортл тәвшгов»[+].
5Ерусалимин күүкд, тадниг
Зерлг буһ өңгтә адусдар,
Зүстә сәәхн адусар андһар өгтн гиҗ
йир эрҗ сурҗанав:
Дуриг бичә серүлтн,
Дурн эврән эс сертл
Дуудад бичә бәәтн!


Һурвдгч дун

[Ерусалимин күүкд:][+]
6– Көдә һазрас аашх
Кемб тер?
Нигт утан мет миррин, ладана,
Холын орн-нутгин
Зүсн-зүүл каңкнсн өвснә үнр
Һарһҗ йовхнь кемб[+]?
7Хан Соломон болхла дамҗур деер сууна,
Эргндкинь 60 дәәч хәләнә.
Эдн Израилин күчтә дәәчнр болна.
8Тедн цугтан селмтә,
Тедн дәәлдлһнә медрлтә;
Сөөһин әәмшг дархин төлә
Таша деерән тедн селмтә[+].
9Ливана хошун модар
Соломон хаана дамҗурнь кегдҗ:
10Дамҗурин дөрвн тулгинь цаһан мөңгәр,
Түшдг нурһинь – алтар,
Дернь – улан торһар уйгдҗ,
Дотркинь кевтнь Ерусалимин күүкд
дуртаһар кеерүлҗ.
11Сиона күүкд, наартн!
Соломон хан титм өмссинь хәләтн!
Терүг экнь хүрмин өдрлә,
Терүнә байрин өдрлә кеерүлҗ!

### 4

[Көвүн:]

1– Чи ямаран сәәхнч, эңкр күүкн,
Чи ямаран сәәхнч!
Чини нүдн йир таалта,
Нүднчнь бүркәг һатцас үзгднә.
Чини үсн ямана сүрг мет,
Гилад уулас гүүсн болна[+].
2Чини шүдд сән хөд мет,
Чивәд уснас һарчах бәәдлтә.
Тедн икр хурһд мет,
Тооһан геедго, цугтан хошаһад[+].
3Чини урл – улан тасм,
Чини амн чигн сәәхн.
Чини халх бүркәг һатцас
Гранат темснә өрәлнь мет үзгднә[+].
4Чини күзүн Давидин
өндр башнь мет кевтә.
Миңһн халхц деернь өлгәтә,
Олн дәәчнрин зер-зев өлгәтә.
5Чини көкн – хойр бичкн хурһд,
Эс гихлә икр гөрәсд,
Эдн лилия цецгүд дунд бәәнә[+].
6Өдр экләд угад,
Өр цәәһәд угад,
Би миррар каңкнсн уул тал однав,
Би ладанар каңкнсн довун тал однав![+]
7Чи йир сәәхнч, эңкр күүкн,
Чамд төрүц һаң уга!
8Ливанас, келсн күүкн, ир,
Ливанас ир, орад ир!
Амана уулын ораһас,
Хермона-Сениран ораһас бу,
Тендәс – арслңгин бәәрнәс ир,
Тендәс – ирвсгин уулын җимәс ир[+].
9Келсн күүкн, эңкр минь,
Көркхн түрүн хәләцәрн авлвч,
Күзүндән зүүсн һанцхн цевәрн
Кевтнь мини зүрк авлвч![+]
10Келсн күүкн, эңкр минь,
Чини дурн ямаран сәәхн!
Чини таалмҗ йир әмтәхн:
Чини дурн чаһрас әмтәхн!
Чамас һарчах каңкнсн үнр
цугтаһаснь сәәхн[+].
11Келсн күүкн, чини урл шикр мет,
Чини келн нанд бал, үсн мет.
Чини бүшмүдин үнр –
Ливана моддын үнрлә әдл[+].
12Келсн күүкн, эңкр минь –
мел хаалһата сад,
мел хаалһата худг,
мел тамһлсн булг.
13Чи хадһлҗ хәләдг сад болҗанач:
Тенд гранат болн зүсн-зүүл темсд,
Тенд хна болн нард,[+]
14Тенд өңгтә гүргл, нард,
Тенд аир болн корица,
Тенд ладан, мирр, алой модн –
Хамгин сән үнртә…
15Сад дотр булг,
Серүн уста худг,
Ливана уулас түрглҗәх урсхул…[+]
16Ар үзгин салькн, серич,
Өмн үзгин салькн, ирич!
Мини сад тал үлә,
Каңкнсн үнр тартха!

[Күүкн:]
– Эврәннь садт иньгм иртхә,
Энд әмтәхн темсд идтхә![+]

### 5

[Көвүн:]

1– Келсн күүкн, эңкр минь,
Эврәннь садт би ирүв.
Энд мирр, каңкнсн өвс цуглулув,
Балан идәд хәләвүв,
Бас чаһран болн үсән уувув.

[Ерусалимин күүкд:]
– Үүрмүд, эдлтн, уутн!
Дурнасн согттн, иньгүд!


Дөрвдгч дун

[Күүкн:][+]
2– Би унтв – зүркм унтҗахш…
Би соңсҗанав – эңкр иньгм үүд цокҗана!
«Мини эңкр, иньг минь, мини һууҗа,
Орчлңд әдлцдгнь төрүц уга, секәд орк!
Мини толһа чиигәс норч одв,
Мини үсн сөөһин чиигәс норв!» –
гиҗ тер келдг билә[+].
3«Би ода хувцн угав –
Дәкн бийән хувцлхмби?
Би көлән уһачклав –
Дәкн терүг киртәхмби?»
4Һаран үүднә заагар иньгм орулхла –
Генткн зүркм дольглад одв.
5Би иньгән орулхар һархла,
Мини һарас мирр дусҗав,
Хурһдасм мирр төдг деер дусҗав.
6Иньгтән үүд секҗ өгхлә –
Иньгм йовҗ одсн бәәҗ!
Тер уга болҗ одв –
тегәд би менрәд одв.
Терүг хәәсн бийнь, олдсн уга.
Терүг дуудсн бийнь, хәрү уга[+].
7Балһс эргдг маначнр харһв:
Бийим цокад, гүвдәд,
Деерк бүркәһим шуулад хайв.
Дәкн тедн балһсна маначнр![+]
8Ерусалимин күүкд, тадниг
йир эрҗ сурҗанав!
Таднд кемр иньгм харһхла,
Терүнд ю келхвт?
Дурн намаг авлҗана гитн.

[Ерусалимин күүкд:][+]
9– Сәәхләс дунд хамгин сәәхн күүкн,
Чини иньг юуһарн
талдан көвүдәс сән болҗахмб?
Маднас эн андһар авчахлаг,
Чини иньг юуһарн
талдан көвүдәс сән болҗахмб?

[Күүкн:][+]
10– Мини иньг цаһан, улан нүүртә,
Арвн миңһн әмтнәс темдгтә.
11Терүнә толһань – цевр алтн,
Терүнә үснь отхта,
Тернь керән өңгтә – хар.
12Терүнә нүднь – усна урсхулд
бәәх көглҗрһнслә әдл:
Тедн үснд өөмнә.
Тедн боодгин хаҗуд сууна[+].
13Терүнә хойр халхнь – сәәхн цецгүд,
Теднәс каңкнсн үнр һарна.
Терүнә урлнь лилия цецг мет,
Терүнәснь мирр дусна.
14Терүнә һарнь – алтн шуург модн
Тернь топаз чолуһар сииләтә.
Терүнә геснь – занын яснас кегдҗ,
Тернь сапфир чолуһар кеерүлгдҗ.
15Терүнә көлнь – хаш чолун бахнсин бәәдлтә,
Тернь алтн улта.
Хәләхлә – Ливана бәәдлтә,
Хошун моднла әдл сәәхн!
16Терүнә урлнь – шикр мет әмтәхн,
Тер бийәрн – йир авта,
Седклим авлсн иньгм иим,
Иим мини үр,
О, Ерусалимин күүкд!

### 6

[Ерусалимин күүкд:]
1– О, сәәхләс дунд хамгин сәәхн күүкн,
Чини иньг альдаран йовв?
Чини иньг альдаран йовҗ одв?
Хамдан терүг хәәхмн!

[Күүкн:][+]
2– Мини иньг садтан орв,
Сән үнртә цецгүд дунд йовна:
Тенд тер сад дотр бәәх,
Тенд тер лилия цецгүд цуглулх[+].
3Би – терүнәв,
Иньг – мини,
Тер лилия цецгүд дунд бәәнә.


Тавдгч дун

[Көвүн:][+]
4– Эңкр күүкм, чи
Тирца балһснла әдл сәәхнч,
Мел Ерусалимлә әдл йир сәәхнч,
Мел туг дор зогсҗах дәәчнр мет сүртәч.
5Бичә намаг тиигҗ хәлә:
Би чини хәләцәс үүмҗәнәв!
Чини толһан үсн – ямана сүрг мет,
Гилад уулын ташуһар бууҗах мет[+].
6Чини шүдд – сүрг хөд,
Чивәд тедн уснас һарчах бәәдлтә:
Тедн икр хурһд мет,
тооһан геедго, цугтан хошаһад[+].
7Чини халх гранат темснә өрәлин бәәдлтә,
Тернь бүркәг дорас гилвкнә[+].
8Хаана 60 хатн,
тооһарн 80 хөөт гергн,
То уга күүкд цугтан нанд юмб?
9Ор һанцхн – мини һууҗа,
Орчлңд әдлцдгнь төрүц уга.
Экиннь һанцхн күүкн,
Экиннь дурта күүкн.
Терүг үзсн күүкд магтна,
Терүг хаана аһ,
Хөөт гергчүд буульна:
10«Тер кемб, хәләцнь – солңһ мет,
Тер сар мет йир сәәхн,
Тер нарн мет герлтә,
Тертн туг дор бәәх дәәчнр мет сүртә?»
11Би яңһгин садт орув:
Ташу һазрин ноһа хәләхәр,
Тенд уста үзм урһҗахинь хәләхәр,
Гранат цецгәлҗәхинь үзхәр…

[Күүкн:][+]
12– Энүг медхин өмн мини седкл яһҗ
Мини келн-улсин сәәчүдин
Тергнд күрсинь медҗәхшв!

### 7

[Ерусалимин күүкд:]
1– Хәрү ир, хәрү ир, Шулама күүкн!
Хәрү ир, хәрү ир.
Хәләнәвидн чамаг!

[Күүкн:]
– Намаг ю хәәҗ хәләхмбт,
Намаг Шулама күүкиг,
Маханаимин би биилҗәнә гиһәдий?

[Көвүн:]
2– О, хәәртә күүкн,
чини буршмгта көл ямаран сәәхн!
Чини мах бәрсн таша төөлг мет,
Терүг алт цутхдг эрдмч кеснлә әдл.
3Чини киисн – төгрг ааһ мет:
Терүнәс амтта чаһр бичә чилтхә.
Чини гесн – ова буудя.
Терүг лилия цецгүд бүслҗәнә.
4Чини көкн – хойр бичкн хурһд,
Теднь гөрәснә икр хурһд мет[+].
5Чини күзүн – занын яснас кесн башнь мет,
Чини нүдн – алдр балһсн Хешбона
үүднд бәәсн нуурин бәәдлтә.
Чини хамр – Ливан һазра башнь мет.
Тер Дамаск тал хурцар хәләҗәнә.
6Чини толһа – Кармил уулын бәәдлтә,
Чини толһан үсн – чисм улан өңгәр гилвкнә!
Отхта үснд хан дурлва.
7Дурн ямаран әмтәхнч:
Олн таалмҗсас хамгин сәнч!
8Чини цогц – пальм моднла әдл,
Чини көкн – уста үзмин сала.
9Би пальм деер һарсув, – гиҗ санв. –
Терүнә темстә ацмудас бәрсүв…
Чини көкн уста үзмин сала болтха,
Чини әмсхл – альмна үнр болтха,
10Чини урл – сән чаһр болтха…

[Күүкн:]
– …Мини улан урлас асхрад,
Мини иньгин амнд тустан орҗана.
11Би иньгиннь күүкмб,
Тер намаг авлхар седнә.

[Күүкн:][+]
12– Иньг минь! Тег тал һарий,
Хна урһҗах һазрт бидн
хамдан сөөһән давулхмн.
13Өр цәәҗәх кемлә
Одхмн уста үзмин тәрәнд.
Одад бура көкрҗәхинь хәләхмн.
Тер экләд цецгәлҗәхинь хәләхмн,
Тенд гранат цецгәлҗәхинь хәләхмн.
Тенд би чамаг таалнав[+].
14Мандрагорс[*] урһмл каңкнҗана,
Мана герин үүднд олн темсн бәәнә;
Шин урһмлас зүсн-зүүл, урдк тәрәнәс
чамд, иньгм, үлдәвүв.

### 8

[Күүкн:]

1– Ай, чи мини ах болад,
Мини экин көк көксн болхлаг!
Чамла һаза харһад,
Чамаг би үмсх биләв.
Намаг күн гемшәшго билә.
2Би чамаг дахулад,
Бийим өсксн экиннь герт орулх биләв.
Чамаг би амтта чаһрар тоох биләв,
Чамаг би гранатын шүүсәр тоох биләв[+].
3Терүнә зүн һарнь –
мини толһа дор бәәтхә.
Терүнә барун һарнь –
минь ода намаг тевртхә![+]
4Ерусалимин күүкд, тадниг
Йир сурҗанав:
Дуриг бичә серүлтн,
Дурн эврән эс сертл,
Дуудад бичә бәәтн!


Зурһадгч дун

[Ерусалимин күүкд:][+]
5– Көдә һазрас аашхнь кемб?
Иньгән һараснь бәрҗ йовна.

[Күүкн:]
– Чамаг би альмна модн дор серүлв,
Чамаг экчнь тенд һарһла,
Тенд чамаг тер һарһла[+].
6Намаг зүркндән тамһ мет бәр,
Намаг һартан тамһта билцг мет бәр.
Дурн үкл мет бат.
Дурнд авлгдхла үкллә әдл күчр;
Терүнә сумн – һал мет,
Дурн шатҗах һал мет[+].
7Дуриг буслҗах усн чигн унтрашго,
Дуриг урсхул чигн авшго.
Дурна төлә бәәсн зөөрән өгхәр седсиг
Делкә терүг һәәлх билә.

[Күүкнә ахнр:]
8– Мана дү басл бичкн:
Терүнд көкн чигн уга.
Тегәд худнр болхар седхлә
Бидн тиигәд яахмб?
9Кемр тер бат эрс болсн болхла,
Терүг цаһан мөңгәр кеерүлх биләвидн.
Кемр тер үүдн болсн болхла,
Терүг хошун модар ширх биләвидн.

[Күүкн:]
10– Би бат эрсв,
Мини хойр көкн башнь мет.
Тегәд би терүнд
Насн күцсн болҗ медгднәв!

[Күүкн:]
11– Баал-Гамон гидг һазрт
Соломона уста үзмин тәрән бәәлә.
Терүг тәрәчнрт нәәмәдлҗ өгдмн,
Тегәд күн болһн миңһәд мөңг
Өгх йоста болдмн[+].
12Уста үзмин тәрән нанд бәәнә.
Миңһнь – Танд, Соломон,
хошаһад зунь – тәрәчнрт!

[Көвүн:][+]
13– Тәрәнд бәәдг күүкн,
Чини ду мини үүрмүд соңсҗана,
Чамаг соңсх зөв нанд бас өгич!

[Күүкн:]
14– Баахн буһ-марл кевтә,
Бичкн гөрәснә хурһн кевтә
Каңкнсн үнртә уулмуд дотраһар,
Дурта иньгм, гүүһәд йов![+]

+ 1:1 Эклц 22:21, Яков 5:11, Эклц 6:9, Псалмс 17:22-24

+ 1:5 Эклц 8:20

* 1:6 Бурхна медлд бәәх йиртмҗин йоснд ирлцшго юмсуд гиснь еврей келәр бичгдсн Библьд «Бурхна көвүд» гиҗ бичәтә.

+ 1:6 Йов 2:1, Йов 38:7

+ 1:7 1 Пётр 5:8

+ 1:10 Псалмс 127:2

+ 1:11 Рут 1:13, Йов 19:21

* 1:17 Халдеймүд – ар үзгин йовцн тонулчнр.

+ 1:20 Эклц 37:29, Эклц 37:34

+ 1:21 Эклц 3:19, Цецн Ухана Багш 3:10, Цецн Ухана Багш 5:14, 1 Тимофей 6:7, Псалмс 112:2

+ 2:1 Йов 1:6

+ 2:7 Нүүдл 9:9, Давтх Закан 28:35

+ 2:8 Йона 3:6

+ 2:10 Псалмс 38:2

+ 2:11 Цецн селвгүд 17:17, Эклц 36:15, Эклц 25:2

+ 2:12 Эклц 37:29,

+ 3:11 Йов 10:18-19

+ 3:16 Псалмс 57:8, Цецн Ухана Багш 6:3

+ 3:21 Апокал. 9:6

+ 3:22 Цецн Ухана Багш 3:20

+ 3:23 Йов 19:8

+ 3:25 Цецн селвгүд 10:24,

+ 4:6 Йов 1:1

+ 4:7 Псалмс 33:10-11, Псалмс 36:25, Цецн селвгүд 10:3

+ 4:8 Цецн селвгүд 22:8, Һалатьянхн 6:7-8

+ 4:9 Нүүдл 15:8, Псалмс 17:16, Йов 15:30,

+ 4:13 Эклц 15:12, Йов 33:15

+ 4:14 Псалмс 118:120

+ 4:17 Йов 9:2, Йов 25:4, Псалмс 142:2, Цецн Ухана Багш 7:20

+ 4:18 Йов 15:15

+ 4:21 Йов 36:12

+ 5:1 Йов 15:15, Псалмс 88:6,

+ 5:2 Цецн селвгүд 29:11

+ 5:9 Йов 9:10, Йов 37:5

+ 5:10 Псалмс 64:10, Псалмс 146:8

+ 5:13 Йов 18:7, 1Кор. 3:19

+ 5:14 Давтх Закан 28:29, Йов 12:25,

+ 5:15 Псалмс 34:10

+ 5:16 Псалмс 62:12, Псалмс 106:42

+ 5:17 Псалмс 93:12, Цецн селвгүд 3:11

+ 5:18 Давтх Закан 32:39,

+ 5:19 Псалмс 33:20, Цецн селвгүд 6:16, Цецн селвгүд 30:18

+ 5:20 Псалмс 32:19, Псалмс 36:19

+ 5:21 Псалмс 30:21

+ 5:25 Псалмс 71:16

+ 5:26 Эклц 15:15, Эклц 25:8

+ 6:3 Цецн селвгүд 27:3

+ 6:4 Давтх Закан 32:23, Псалмс 37:3,

+ 6:9 Йона 4:3

+ 6:15 Псалмс 40:10,

+ 6:19 Эклц 25:15,

+ 6:26 Йов 15:2

+ 7:1 Йов 14:6, Йов 14:14

+ 7:2 Левит 19:13

+ 7:4 Давтх Закан 28:67

+ 7:6 Йов 9:25, Йов 17:11

+ 7:8 Йов 20:9

+ 7:10 Псалмс 36:10, Псалмс 102:16

+ 7:16 Йов 9:21, Йов 10:1, Йов 10:20, Цецн Ухана Багш 1:2, Псалмс 38:6-7, Псалмс 61:10, Псалмс 143:4

+ 7:17 Псалмс 8:5, Псалмс 143:3

+ 7:18 Псалмс 10:5

+ 7:19 Йов 14:6, Псалмс 38:14

* 7:20 Талданар болхла: «Юңгад би бийдән ацан болҗахмб?» Еврей улст Йов Бурхнд ацан болҗав гиҗ келлһн му келснлә әдл. Тегәд «Танд» гисн үгиг «бийдән» гиҗ сольгдв.

+ 7:20 Йов 16:12,

+ 8:1 Йов 2:11

+ 8:3 Йов 34:12

+ 8:6 Цецн селвгүд 3:33

+ 8:8 Давтх Закан 32:7

+ 8:9 Псалмс 101:12, Цецн Ухана Багш 6:12

+ 8:12 Псалмс 128:6

+ 8:13 Псалмс 9:18, Йов 27:8, Цецн селвгүд 10:28, Цецн селвгүд 11:7

+ 8:15 Йов 27:18

+ 8:18 Йов 7:10

+ 8:21 Псалмс 125:2

+ 8:22 Псалмс 108:29

+ 9:2 Йов 4:17, Йов 15:14, Йов 25:4

+ 9:3 Йов 10:2

+ 9:8 Йов 26:7, Псалмс 103:2,

+ 9:9 Йов 38:31-32,

+ 9:10 Йов 5:9

* 9:13 Рахав – теңгсин темдг. Терүг теңгсин маңһсла, эс гиҗ Египетлә әдлцүлнә.

+ 9:13 Йов 26:12, Псалмс 88:11,

+ 9:15 1Кор. 4:4

+ 9:20 Йов 15:6

+ 9:21 Йов 1:1, Йов 1:8, Йов 7:16, Йов 10:1

+ 9:22 Цецн Ухана Багш 9:2,

+ 9:24 Йов 12:17

+ 9:25 Йов 7:6

+ 9:32 Йов 33:13, Йов 39:32, Цецн Ухана Багш 6:10, Рим. 9:20

+ 10:1 Йов 7:16, Йов 9:21

+ 10:2 Йов 9:3

+ 10:7 Йов 2:3, Давтх Закан 32:39,

+ 10:8 Псалмс 118:71

+ 10:9 Йов 4:19, Йов 33:6,

+ 10:10 Псалмс 138:13

+ 10:17 Йов 19:12

+ 10:18 Йов 3:11-12,

+ 10:20 Йов 14:1, Йов 7:16

+ 10:21 Псалмс 87:7, Псалмс 87:13, Псалмс 38:14

+ 11:1 Йов 2:11

+ 11:4 Йов 10:7

+ 11:8 Псалмс 138:8

+ 11:10 Йов 9:12, Йов 12:14

+ 11:13 Псалмс 142:6

+ 11:14 Йов 22:23

+ 11:17 Йов 22:28, Цецн селвгүд 4:18,

+ 11:19 Цецн селвгүд 3:24

+ 12:4 Псалмс 90:14, Йов 16:10, Йов 17:2, Йов 30:1

+ 12:6 Йов 21:7

+ 12:10 Числа 16:22, Деян. 17:28

+ 12:11 Йов 34:3

+ 12:12 Йов 32:7

+ 12:14 Цецн Ухана Багш 7:13, Йов 11:10

+ 12:17 Йов 9:24

+ 12:21 Псалмс 106:40,

+ 12:22 Цецн Ухана Багш 12:14, 1Кор. 4:5

+ 12:24 Псалмс 106:40

+ 12:25 Давтх Закан 28:29, Йов 5:14, Псалмс 106:27

+ 13:3 Йов 23:4

+ 13:5 Цецн селвгүд 17:28

+ 13:9 Һалатьянхн 6:7

+ 13:21 Псалмс 38:11, Йов 33:7

+ 13:22 Йов 14:15

+ 13:24 Йов 19:11, Йов 33:10

+ 13:25 Псалмс 82:14

+ 13:26 Псалмс 24:7

+ 13:27 Йов 33:11

* 13:28 Еврей келнә янзар эн зәңгд «тер» гиҗ бичәтә.

+ 13:28 Яков 5:2

+ 14:1 Йов 15:14, Йов 25:4, Эклц 47:9

+ 14:2 Псалмс 101:12, Псалмс 143:4, Цецн Ухана Багш 6:12, Цецн Ухана Багш 8:13

+ 14:4 Йов 15:14

+ 14:6 Йов 7:19, Йов 7:1-2

+ 14:12 Псалмс 88:30

+ 14:13 Йов 21:13

+ 14:14 Йов 7:1

+ 14:15 Йов 13:22

+ 14:16 Йов 31:4, Йов 34:21

+ 14:21 Цецн Ухана Багш 9:5

+ 15:1 Йов 2:11

+ 15:2 Йов 16:3, Йов 6:26

+ 15:6 Йов 9:20, Лук. 19:22

+ 15:7 Цецн селвгүд 8:25, Псалмс 89:3

+ 15:9 Йов 12:3, Йов 13:2

+ 15:14 Йов 4:17, Йов 9:2, Йов 14:1, Йов 25:4-6, Псалмс 50:7

+ 15:15 Йов 4:18, Йов 5:1, Псалмс 88:6,

+ 15:16 Йов 34:7, Цецн селвгүд 19:28, Йов 25:6

+ 15:18 Псалмс 77:4

+ 15:27 Псалмс 72:7

+ 15:30 Йов 4:9

+ 15:32 Йов 22:16, Псалмс 54:24

+ 15:34 Йов 20:26, Псалмс 20:10

+ 15:35 Псалмс 7:15, Яков 1:15

+ 16:3 Йов 15:2

+ 16:7 Йов 1:15-19

+ 16:9 Псалмс 34:15, Псалмс 36:12

+ 16:10 Йов 12:4, Йов 17:2, Йов 30:1,

+ 16:12 Йов 7:20

+ 16:13 Йов 20:25

+ 16:19 Псалмс 88:38

+ 17:2 Йов 12:4, Йов 16:10, Йов 30:1

+ 17:3 Псалмс 118:122, Цецн селвгүд 22:26

+ 17:6 Давтх Закан 28:37, Йов 30:9

+ 17:11 Йов 7:6

+ 17:13 Цецн Ухана Багш 12:5

+ 18:1 Йов 2:11, Йов 8:1

+ 18:3 Псалмс 72:22

+ 18:5 Йов 21:17, Цецн селвгүд 13:9, Цецн селвгүд 24:20

+ 18:7 Йов 5:13

+ 18:8 Псалмс 9:16, Псалмс 139:6

+ 18:11 Йов 15:21, Йов 20:25, Йов 27:20

* 18:13 Оңгданар келхлә үклин түрүңкнь мөлҗҗәнә.

* 18:14 Эс гихлә үкл.

+ 18:15 Эклц 19:24, Псалмс 10:6,

+ 18:17 Йов 24:20, Псалмс 33:17, Цецн селвгүд 10:7

+ 18:19 Псалмс 20:11

+ 18:21 2 Тесалоникинхн 1:8

+ 19:7 Йов 24:12,

+ 19:8 Йов 3:23,

+ 19:9 Псалмс 88:40

+ 19:11 Йов 13:24, Йов 33:10

+ 19:12 Йов 10:17, Йов 30:12,

+ 19:13 Псалмс 30:12, Псалмс 37:11, Псалмс 68:9, Псалмс 87:9

+ 19:17 Йов 2:9

+ 19:21 Рут 1:13, Йов 1:11

+ 19:25 Цецн селвгүд 23:11,

+ 19:26 Псалмс 16:15, 1Иох. 3:2

+ 19:29 Цецн Ухана Багш 12:14

+ 20:1 Йов 2:11, Йов 11:1

+ 20:4 Эклц 2:7, Давтх Закан 4:32

+ 20:7 Псалмс 82:11

+ 20:9 Йов 7:8, Йов 7:10

+ 20:12 Псалмс 9:28

+ 20:25 Йов 16:13

+ 20:26 Йов 15:34, Псалмс 20:10, Евр. 12:29

+ 20:29 Йов 27:13, Йов 31:2

+ 21:3 Йов 16:20

+ 21:5 Цецн селвгүд 30:32,

+ 21:7 Йов 12:6, Псалмс 72:3-4, Цецн Ухана Багш 8:14,

+ 21:14 Йов 22:17

+ 21:15 Нүүдл 5:2

+ 21:16 Йов 22:18, Псалмс 1:1

+ 21:17 Йов 18:5-6, Цецн селвгүд 13:9, Цецн селвгүд 24:20

+ 21:18 Псалмс 1:4, Псалмс 82:14, Цецн селвгүд 10:25

+ 21:19 Нүүдл 20:5

+ 21:20 Псалмс 74:8, Апокал. 14:10

+ 21:22 Рим. 11:35, 1Кор. 2:16, Йов 4:18, Йов 15:15

+ 21:30 Цецн селвгүд 16:4

+ 21:31 Давтх Закан 7:10

+ 22:1 Йов 2:11, Йов 4:1, Йов 15:1

+ 22:3 Йов 35:7

+ 22:6 Нүүдл 22:6, Давтх Закан 24:13

+ 22:7 Йов 31:17

+ 22:9 Йов 31:21,

+ 22:10 Йов 18:8

+ 22:11 Йона 2:4

+ 22:12 Йов 35:5

+ 22:13 Псалмс 72:11, Псалмс 93:7

+ 22:16 Йов 15:32

+ 22:17 Йов 21:14

+ 22:18 Йов 21:16

+ 22:19 Псалмс 51:8, Псалмс 57:11

+ 22:22 Цецн селвгүд 2:6

+ 22:23 Йов 11:14

+ 22:24 Эклц 10:29,

+ 22:26 Псалмс 36:4,

+ 22:27 Псалмс 49:14, Цецн Ухана Багш 5:3

+ 22:28 Йов 11:17, Цецн селвгүд 4:18,

+ 22:30 Яков 5:15

+ 23:4 Йов 13:3, Йов 16:21

+ 23:10 Псалмс 138:3, Псалмс 65:10, 1 Пётр 1:7

+ 23:13 Цецн селвгүд 19:21,

+ 24:2 Давтх Закан 19:14, Цецн селвгүд 22:28, Цецн селвгүд 23:10

+ 24:4 Цецн селвгүд 28:28

+ 24:7 Нүүдл 22:26-27

+ 24:13 Иох. 3:19-20

+ 24:15 Цецн селвгүд 7:9

+ 24:20 Йов 18:17

+ 24:24 Псалмс 36:10

+ 25:1 Йов 2:11, Йов 8:1, Йов 18:1

+ 25:3 Мат. 5:45

+ 25:4 Йов 4:17, Йов 9:2, Йов 15:14, Псалмс 142:2

+ 25:6 Йов 15:16, Псалмс 21:6,

* 26:6 Еврей келәр Абадон гиҗ келгднә, эс гиҗ Үклин һазр гиснлә әдл.

+ 26:6 Псалмс 138:8, Цецн селвгүд 15:11

+ 26:7 Йов 9:8

+ 26:8 Цецн селвгүд 30:4

+ 26:10 Эклц 1:9, Эклц 1:10, Цецн селвгүд 8:29

+ 26:11 Псалмс 103:7

+ 26:12 Йов 9:13, Псалмс 88:11,

+ 27:2 Йов 34:5

+ 27:3 Йов 33:4

+ 27:8 Йов 8:13

+ 27:9 Псалмс 17:42, Псалмс 65:18, Цецн селвгүд 1:28, Цецн селвгүд 28:9, Иох. 9:31

+ 27:13 Йов 20:29

+ 27:15 Псалмс 77:64

+ 27:17 Псалмс 38:7, Цецн селвгүд 13:22

+ 27:18 Йов 8:15

+ 27:19 Псалмс 48:18

+ 27:21 Йов 30:22

+ 28:12 Цецн селвгүд 16:16, Цецн Ухана Багш 7:24

+ 28:13 Псалмс 26:13,

+ 28:15 Цецн селвгүд 3:14-15

+ 28:16 Эклц 10:29, Йов 22:24

+ 28:18 Цецн селвгүд 8:11

+ 28:26 Йов 38:25

+ 28:27 Цецн селвгүд 8:22

+ 28:28 Псалмс 110:10, Цецн селвгүд 1:7, Цецн селвгүд 9:10, Цецн селвгүд 3:7, Цецн селвгүд 14:16

+ 29:3 Псалмс 17:29, Псалмс 118:105

+ 29:5 Йов 1:2

+ 29:6 Эклц 49:12

+ 29:10 Псалмс 136:6

+ 29:12 Псалмс 81:5, Цецн селвгүд 31:8

+ 29:14 Псалмс 131:9

+ 29:16 Цецн селвгүд 14:21, Цецн селвгүд 29:7

+ 29:17 Псалмс 3:7, Псалмс 13:4, Псалмс 57:7, Цецн селвгүд 30:14

+ 29:23 Псалмс 118:129

+ 30:1 Йов 12:4, Йов 16:10, Йов 17:2

+ 30:9 Давтх Закан 28:37, Йов 17:6

+ 30:10 Псалмс 87:9

+ 30:12 Йов 19:12

+ 30:15 Йов 18:11

+ 30:22 Йов 27:21

+ 30:30 Псалмс 101:3

+ 31:1 Цецн селвгүд 6:25, Мат. 5:28

+ 31:2 Йов 20:29

+ 31:4 Цецн селвгүд 15:3,

+ 31:8 Левит 26:16

+ 31:9 Йов 24:15

+ 31:10 Давтх Закан 28:30,

+ 31:12 Цецн селвгүд 6:27-29

+ 31:15 Цецн селвгүд 22:2

+ 31:17 Йов 22:7

+ 31:18 Яков 1:27

+ 31:20 Йов 29:13

+ 31:21 Йов 22:9

+ 31:24 Марк 10:22, Марк 10:24

+ 31:25 Псалмс 61:11

+ 31:27 Давтх Закан 4:19

+ 31:29 Цецн селвгүд 24:17-18

+ 31:30 Мат. 5:44, Рим. 12:14

+ 31:33 Йов 28:13

+ 31:35 Йов 13:22

+ 31:40 Эклц 3:18

+ 32:2 Эклц 22:21

+ 32:4 Йов 15:10

+ 32:7 Йов 12:12

+ 32:8 Йов 33:4, Псалмс 118:100

+ 32:20 Псалмс 38:4,

+ 33:4 Эклц 2:7, Йов 27:3, Йов 32:8, Псалмс 103:30, Деян. 17:25

+ 33:6 Йов 4:19, Йов 10:9,

+ 33:7 Йов 13:21

+ 33:9 Йов 9:21, Йов 10:7, Йов 12:4, Йов 16:17, Йов 27:5-6, Йов 32:1

+ 33:10 Йов 13:24, Йов 19:11

+ 33:11 Йов 13:27, Йов 14:16

+ 33:13 Йов 9:32, Йов 39:32

+ 33:15 Числа 12:6, Йов 4:13

+ 33:16 Йов 36:10

+ 33:19 Йов 30:17

+ 33:20 Псалмс 101:5, Псалмс 106:18

+ 33:23 Псалмс 33:8

+ 33:24 Псалмс 48:8

+ 33:26 Псалмс 16:15

+ 33:28 Псалмс 15:10,

+ 33:30 Псалмс 55:14

+ 34:3 Йов 12:11

+ 34:5 Йов 27:2, Йов 33:9

+ 34:7 Йов 15:16, Цецн селвгүд 19:28

+ 34:8 Псалмс 1:1

+ 34:9 Йов 9:22, Йов 21:16

+ 34:10 Эклц 18:25, Псалмс 91:16

+ 34:11 Цецн селвгүд 24:12, Псалмс 61:13

+ 34:12 Йов 8:3

+ 34:15 Эклц 3:19, Псалмс 89:4, Псалмс 103:29, Цецн Ухана Багш 3:20, Цецн Ухана Багш 12:7

+ 34:19 Йов 31:15, Цецн селвгүд 22:2

+ 34:21 Йов 14:16, Йов 31:4

+ 34:22 Псалмс 138:12

+ 34:24 Псалмс 2:9

+ 34:28 Йов 35:9

+ 34:35 Йов 35:15

+ 34:37 Йов 27:23,

+ 35:3 Йов 9:22, Йов 21:16

+ 35:5 Йов 22:12

+ 35:7 Йов 22:2-3

+ 35:9 Нүүдл 2:23, Йов 34:28, Цецн Ухана Багш 4:1, Цецн Ухана Багш 5:7

+ 35:10 Псалмс 41:9

+ 35:12 Йов 27:9

+ 35:14 Йов 9:11, Йов 23:9

+ 35:16 Йов 34:35, Йов 34:37, Йов 38:2, Йов 42:3

+ 36:4 Йов 37:16

+ 36:6 Йов 34:28

+ 36:7 Псалмс 33:16,

+ 36:8 Псалмс 106:10

+ 36:10 Йов 33:16

+ 36:12 Йов 4:21

+ 36:16 Псалмс 4:2

+ 36:19 Псалмс 48:8, Цецн селвгүд 11:4

+ 36:26 Псалмс 101:28

+ 36:27 Цецн селвгүд 3:20

+ 37:3 Йов 36:30, Йов 36:32

+ 37:4 Псалмс 17:14, Псалмс 28:3-4

+ 37:5 Йов 5:9

+ 37:6 Псалмс 148:8

+ 37:8 Псалмс 103:22

+ 37:10 Йов 38:29-30

+ 37:12 Псалмс 148:8

+ 37:13 Нүүдл 9:18,

+ 37:16 Йов 36:4

+ 37:24 Цецн селвгүд 15:33

+ 38:1 Йов 40:1,

+ 38:2 Йов 35:16, Йов 42:3

+ 38:3 Йов 40:2

+ 38:4 Псалмс 103:5, Цецн селвгүд 8:29

+ 38:7 Эклц 6:2, Йов 1:6, Йов 2:1

+ 38:8 Эклц 1:9, Псалмс 32:7, Псалмс 103:9,

+ 38:15 Йов 18:5

+ 38:22 Псалмс 134:7

+ 38:25 Йов 28:26

+ 38:26 Псалмс 106:35,

+ 38:28 Йов 5:10

+ 38:29 Йов 37:10, Псалмс 147:5

+ 38:30 Йов 37:10

+ 38:31 Йов 9:9,

+ 38:32 Йов 9:9

+ 38:39 Псалмс 103:21

+ 38:40 Псалмс 16:11

+ 38:41 Псалмс 146:9

+ 39:1 Псалмс 103:18

+ 39:32 Йов 9:32, Йов 33:13

+ 39:34 Йов 42:6

+ 40:1 Йов 38:1

+ 40:2 Йов 38:3

+ 40:3 Йов 32:2

+ 40:4 Йов 37:4

+ 40:9 Псалмс 97:1,

* 40:10 Ик аң – бегемот чигн болх.

+ 40:10 Числа 22:4

+ 41:1 Йов 3:8, Йов 40:20, Псалмс 73:14, Псалмс 103:26,

+ 41:3 Нүүдл 9:29, Псалмс 23:1

* 41:20 Праща – чолу ораһад хайдг ут деесн.

+ 42:2 Эклц 18:14, Мат. 19:26

+ 42:3 Йов 38:2

+ 42:4 Йов 38:3, Йов 40:2

+ 42:6 Йов 2:8

+ 42:7 Йов 2:11

+ 42:8 Числа 23:1, Эклц 20:7, Яков 5:16

+ 42:9 Йов 2:11

+ 42:11 Йов 19:13

+ 42:13 Йов 1:2

+ 42:15 Числа 27:1-8

+ 42:16 Эклц 50:23

+ 1:1 Цецн Ухана Багш 1:12, Цецн Ухана Багш 7:27, Цецн Ухана Багш 12:8-10

* 1:2 «Тус уга» – еврей келәр бичгдсн Библьд «үләлһн» эс гиҗ «гиигн» гидг чинртә.

+ 1:2 Йов 7:6, Псалмс 38:6-7, Псалмс 143:4, Цецн Ухана Багш 8:8, Рим. 8:20

+ 1:3 Цецн Ухана Багш 2:11, Цецн Ухана Багш 3:9, Цецн Ухана Багш 5:15

+ 1:4 Псалмс 103:5, Псалмс 118:90

+ 1:5 Псалмс 18:6

+ 1:7 Псалмс 103:8-9

+ 1:8 Цецн селвгүд 27:20

+ 1:9 Цецн Ухана Багш 3:15

+ 1:11 Цецн Ухана Багш 2:16

+ 1:13 Цецн Ухана Багш 2:26, Цецн Ухана Багш 3:10

* 1:14 Эс гиҗ: «цугтан сальк көөлдән» – еврей келәр «седклин зовлң» гидг чинр бас зүүнә.

+ 1:15 Цецн Ухана Багш 7:13

+ 1:16 Цецн Ухана Багш 2:9

+ 1:18 Цецн Ухана Багш 12:12

+ 2:2 Цецн селвгүд 14:13

+ 2:4 Соломона хамгин сән дун 8:11

+ 2:5 Соломона хамгин сән дун 4:16

* 2:8 Нәрзоогин төлә хаана бәрҗәх гергчүд. Теднлә хаадуд ханьцдго, гермал боллһн угаһар бәәдг бәәҗ.

+ 2:9 Цецн Ухана Багш 1:16

+ 2:11 Цецн Ухана Багш 1:3, Цецн Ухана Багш 3:9, Цецн Ухана Багш 5:15

+ 2:14 Псалмс 48:11, Цецн Ухана Багш 3:19, Цецн Ухана Багш 9:2

+ 2:16 Цецн Ухана Багш 1:11

+ 2:18 Псалмс 38:7, Псалмс 48:11

+ 2:23 Йов 14:1

+ 2:24 Цецн Ухана Багш 3:12-13, Цецн Ухана Багш 5:18, Цецн Ухана Багш 8:15, Цецн Ухана Багш 5:18

+ 2:26 Цецн Ухана Багш 1:13

+ 3:2 Евр. 9:27

+ 3:4 Рим. 12:15

+ 3:7 Эклц 37:29,

+ 3:9 Цецн Ухана Багш 1:3, Цецн Ухана Багш 2:11, Цецн Ухана Багш 5:15

+ 3:10 Эклц 3:19, Цецн Ухана Багш 1:13, Цецн Ухана Багш 2:26

+ 3:11 Цецн Ухана Багш 8:17

+ 3:12 Цецн Ухана Багш 2:24

+ 3:13 Цецн Ухана Багш 2:24, Цецн Ухана Багш 5:19

+ 3:15 Цецн Ухана Багш 1:9

+ 3:17 Мат. 16:27, 2Кор. 5:10

+ 3:18 Псалмс 48:13, Псалмс 48:21, Псалмс 72:22

+ 3:19 Псалмс 48:11, Цецн Ухана Багш 2:14, Цецн Ухана Багш 9:2

+ 3:20 Эклц 3:19, Цецн Ухана Багш 12:7

+ 3:22 Цецн Ухана Багш 2:24

+ 4:1 Цецн Ухана Багш 9:11, Йов 35:9, Цецн Ухана Багш 5:7

+ 4:2 Йов 3:22, Цецн Ухана Багш 7:1

+ 4:3 Йов 3:16, Цецн Ухана Багш 6:3

+ 4:5 Цецн селвгүд 6:10-11, Цецн селвгүд 24:33-34

+ 4:6 Цецн селвгүд 15:16

+ 4:8 Цецн Ухана Багш 1:8

+ 4:14 Эклц 41:14, Эклц 41:41-43

+ 4:17 Цецн селвгүд 15:8

+ 5:1 Мат. 6:7

+ 5:2 Цецн селвгүд 10:19

+ 5:3 Псалмс 49:14

+ 5:4 Левит 5:4, Числа 30:3, Давтх Закан 23:21, Цецн селвгүд 20:25

+ 5:5 Деян. 5:4

+ 5:6 Цецн Ухана Багш 12:13

+ 5:7 Йов 35:9, Цецн Ухана Багш 3:16, Цецн Ухана Багш 4:1

+ 5:12 Цецн Ухана Багш 6:1

+ 5:14 Йов 1:21

+ 5:15 Цецн Ухана Багш 1:3, Цецн Ухана Багш 2:11, Цецн Ухана Багш 3:9

+ 5:18 Цецн Ухана Багш 2:24

+ 6:1 Цецн Ухана Багш 5:12

+ 6:2 Псалмс 16:14, Псалмс 72:7, Лук. 12:20

+ 6:3 Йов 3:16, Цецн Ухана Багш 4:3

+ 6:7 Цецн селвгүд 16:26

+ 6:8 Цецн Ухана Багш 2:15

+ 6:10 Цецн Ухана Багш 1:10, Цецн Ухана Багш 3:15, Йов 9:32, Рим. 9:20

+ 6:11 Цецн Ухана Багш 5:2

+ 6:12 Йов 8:9, Йов 14:2

+ 7:1 Цецн селвгүд 22:1, Цецн Ухана Багш 4:2

+ 7:2 Псалмс 89:12

+ 7:3 Мат. 5:4, Лук. 6:21, 2Кор. 7:10

+ 7:5 Цецн селвгүд 15:31-32

+ 7:7 Давтх Закан 16:19, Цецн селвгүд 17:8

+ 7:8 Цецн селвгүд 14:29

+ 7:13 Йов 12:14, Цецн Ухана Багш 1:15

+ 7:15 Цецн Ухана Багш 8:14

+ 7:17 Цецн селвгүд 10:27

+ 7:19 Цецн селвгүд 21:22, Цецн Ухана Багш 9:16, Цецн Ухана Багш 9:18

+ 7:20 Псалмс 142:2, Цецн селвгүд 20:9, Яков 3:2, 1Иох. 1:8-10, Рим. 3:10

+ 7:21 Цецн селвгүд 30:10

+ 7:24 Йов 28:12

+ 7:25 Цецн Ухана Багш 1:17

+ 7:26 Цецн селвгүд 5:4, Цецн селвгүд 22:14, Цецн селвгүд 23:27

+ 7:29 Эклц 1:27, Эклц 3:6-7

+ 8:3 Цецн Ухана Багш 10:4

+ 8:4 Йов 9:12,

* 8:8 Эс гиҗ сүмсиг.

+ 8:9 Цецн Ухана Багш 3:16, Цецн Ухана Багш 4:1

* 8:10 Һол сүм еврей келәр әрүн һазр.

+ 8:13 Йов 14:2, Цецн Ухана Багш 6:12

+ 8:14 Цецн Ухана Багш 7:15

+ 8:15 Цецн Ухана Багш 2:24

+ 8:16 Псалмс 126:2

+ 8:17 Цецн Ухана Багш 3:11

+ 9:2 Йов 9:22, Псалмс 48:11, Цецн Ухана Багш 2:14, Цецн Ухана Багш 3:19, Йов 9:22

+ 9:5 Йов 14:21, Псалмс 30:13, Псалмс 87:13,

+ 9:7 Цецн Ухана Багш 2:24

+ 9:10 Псалмс 6:6,

+ 9:12 Цецн селвгүд 7:23

+ 9:16 Цецн Ухана Багш 7:19

+ 10:4 Цецн Ухана Багш 8:3

+ 10:7 Цецн селвгүд 19:10

+ 10:8 Псалмс 7:16, Цецн селвгүд 26:27

+ 10:9 Давтх Закан 19:5

+ 10:12 Псалмс 63:8, Цецн селвгүд 18:7

+ 10:14 Цецн селвгүд 15:2

* 10:16 Эс гиҗ: «уйн наста көвүдәс».

+ 10:17 Цецн селвгүд 31:4

+ 10:19 Псалмс 103:15, Цецн Ухана Багш 7:12

+ 10:20 Нүүдл 22:28

+ 11:5 Псалмс 138:15

+ 11:9 Цецн Ухана Багш 2:10, Цецн Ухана Багш 9:7, Йов 31:7, Цецн Ухана Багш 12:14, 2Кор. 5:10

+ 12:4 Псалмс 140:3,

+ 12:5 Йов 17:13,

+ 12:7 Эклц 2:7, Эклц 3:19, Псалмс 89:4, Цецн Ухана Багш 3:20, Числа 16:22, Йов 34:14-15

+ 12:8 Цецн Ухана Багш 1:2

+ 12:9 Цецн селвгүд 1:1

* 12:11 «Хөөч» гисн үг Израилин Хөөч Бурхн гисн чинртә, эс гиҗ эн Цецн Ухана Багш Соломон хан гисн чинртә.

+ 12:11 Псалмс 22:1, Псалмс 79:2, Иох. 10:11

+ 12:12 Цецн Ухана Багш 1:18

+ 12:13 Давтх Закан 6:2, Цецн Ухана Багш 5:6

+ 12:14 1Кор. 4:5, Цецн Ухана Багш 11:9, 2Кор. 5:10, Рим. 2:15-16

* 1:1 [] – иим темдгтә үгмүд евреймүдин бичврт уга. Энүг умшачнрт цәәлһхин төлә немҗ бичгдв.

+ 1:1 Соломона хамгин сән дун 4:10

+ 1:2 Цецн Ухана Багш 7:1

+ 1:3 Псалмс 118:32, Псалмс 44:14-15

* 1:4 Аравийин ар үзгин күчтә отг.

+ 1:4 Соломона хамгин сән дун 2:14, Соломона хамгин сән дун 4:3, Соломона хамгин сән дун 6:4, Псалмс 119:5,

+ 1:6 Псалмс 22:1, Псалмс 79:2, Цецн Ухана Багш 12:11, Иох. 10:11

+ 1:7 Соломона хамгин сән дун 5:9, Соломона хамгин сән дун 6:1

* 1:11 Индийд урһдг өвсн. Энүнә уңгас каңкнсн үнртә тос кенә.

+ 1:11 Соломона хамгин сән дун 4:13-14

* 1:12 Мирр – каңкнсн үнртә салм.

+ 1:12 Псалмс 44:9, Иох. 19:39

+ 1:13 Соломона хамгин сән дун 4:13

+ 1:14 Соломона хамгин сән дун 4:1, Соломона хамгин сән дун 5:12

* 2:1 Шарон – Израилин орн-нутгин барун бийд бәәх тегш һазр.

+ 2:1 Деян. 9:35

+ 2:5 Соломона хамгин сән дун 5:8

+ 2:6 Давтх Закан 33:27, Соломона хамгин сән дун 8:3

+ 2:7 Соломона хамгин сән дун 3:5, Соломона хамгин сән дун 5:8, Соломона хамгин сән дун 8:4

+ 2:9 Соломона хамгин сән дун 8:14

+ 2:14 Псалмс 73:19,

+ 2:16 Соломона хамгин сән дун 7:11, Соломона хамгин сән дун 6:3

+ 2:17 Соломона хамгин сән дун 4:6

+ 3:1 Соломона хамгин сән дун 5:6

+ 3:3 Соломона хамгин сән дун 5:7

+ 3:4 Соломона хамгин сән дун 8:2

+ 3:5 Соломона хамгин сән дун 5:8, Соломона хамгин сән дун 8:4

+ 3:6 Соломона хамгин сән дун 8:5, Соломона хамгин сән дун 4:6, Соломона хамгин сән дун 4:14

+ 3:8 Псалмс 44:4, Псалмс 90:5

+ 4:1 Соломона хамгин сән дун 6:7, Соломона хамгин сән дун 1:14, Соломона хамгин сән дун 5:12, Соломона хамгин сән дун 6:5

+ 4:2 Соломона хамгин сән дун 6:6

+ 4:3 Соломона хамгин сән дун 6:7

+ 4:5 Соломона хамгин сән дун 7:4

+ 4:6 Соломона хамгин сән дун 2:17, Соломона хамгин сән дун 3:6

+ 4:8 Давтх Закан 3:9

+ 4:9 Соломона хамгин сән дун 5:1, Соломона хамгин сән дун 5:2

+ 4:10 Соломона хамгин сән дун 1:1

+ 4:11 Цецн селвгүд 24:13

+ 4:13 Соломона хамгин сән дун 1:11, Соломона хамгин сән дун 1:13

+ 4:15 Цецн селвгүд 5:15-18

+ 4:16 Цецн Ухана Багш 2:5

+ 5:1 Соломона хамгин сән дун 4:9, Соломона хамгин сән дун 4:14, Цецн селвгүд 9:5

+ 5:2 Апокал. 3:20

+ 5:6 Цецн селвгүд 1:28

+ 5:7 Соломона хамгин сән дун 3:3

+ 5:8 Соломона хамгин сән дун 2:5, Соломона хамгин сән дун 2:7, Соломона хамгин сән дун 3:5, Соломона хамгин сән дун 8:4

+ 5:9 Соломона хамгин сән дун 1:7, Соломона хамгин сән дун 6:1

+ 5:12 Соломона хамгин сән дун 1:14, Соломона хамгин сән дун 4:1

+ 6:1 Соломона хамгин сән дун 1:7, Соломона хамгин сән дун 5:9

+ 6:2 Соломона хамгин сән дун 4:16, Соломона хамгин сән дун 5:1

+ 6:3 Соломона хамгин сән дун 7:10, Соломона хамгин сән дун 2:16

+ 6:5 Соломона хамгин сән дун 4:1

+ 6:6 Соломона хамгин сән дун 4:2

+ 6:7 Соломона хамгин сән дун 4:3

+ 6:11 Соломона хамгин сән дун 7:13

+ 7:4 Соломона хамгин сән дун 4:5

+ 7:11 Соломона хамгин сән дун 2:16

+ 7:13 Соломона хамгин сән дун 6:11

* 7:14 Мандрагор – күүг диинрүлдг олн җилд урһдг иш уга өвсн.

+ 8:2 Соломона хамгин сән дун 3:4, Цецн селвгүд 9:2, Соломона хамгин сән дун 5:1

+ 8:3 Соломона хамгин сән дун 2:6

+ 8:4 Соломона хамгин сән дун 2:7, Соломона хамгин сән дун 3:5, Соломона хамгин сән дун 5:8

+ 8:5 Соломона хамгин сән дун 3:6

+ 8:6 Рим. 8:35, Цецн селвгүд 6:34, Давтх Закан 4:24

+ 8:11 Цецн Ухана Багш 2:4

+ 8:12 Цецн селвгүд 27:18

+ 8:14 Соломона хамгин сән дун 2:9, Соломона хамгин сән дун 2:17