# Библиялъул

Институт перевода Библии

## Сулайман аварагасул гӀакъилал рагӀаби


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

## ЦеберагӀи


СУЛАЙМАН АВАРАГАСУЛ ГӀАКЪИЛАЛ РАГӀАБИ


Библия таржама гьабиялъул институт


Москва


2005

Сулайман аварагасул гӀакъилал рагӀаби

Авар мацӀалде таржама

ISBN 5-93943-053-8

ISBN 91-89122-97-6

© Библия таржама гьабиялъул институт, 2005


ЦеберагӀи

Хирияв цӀалдохъан!

Гьале дуца цӀализехъин буго «Сулайман аварагасул гӀакъилал рагӀаби» абураб тӀехь. Гьелда жанир руго гӀемерал гӀакъилал кицабиги инсанасе пайдаял гӀакълабиги. ЖугьутӀазул ва христианазул хирияб тӀехь Библиялъул цо бутӀалъун ккола гьеб. ЖугьутӀ мацӀалда хъвараб гьеб тӀехь буссинабун буго батӀи-батӀиял халкъазул нус-нус мацӀазде. МагӀарул мацӀалде буссинабураб гьеб хӀикматаб тӀехь рагьун цебе лъун буго дуцаги.

Израилалъул халкъалда гьоркьоса рахъарал гӀакъилал гӀадамаз гӀакълабазулги кицабазулги гьаб тӀехь данде гьабизе байбихьана гьанжеялдаса кӀиазаралда щунусгоялдасаги цӀикӀкӀун соналъ цебе. Гьанир ругел гӀемерисел гӀакъилал рагӀабазул авторлъун рикӀкӀунев вукӀана Давуд аварагасул вас Сулайман. Сулайман авараг Израилалъул парччахӀлъун вукӀана нилъер эраялде щвелалде X гӀасруялда. Сулайман машгьурлъун вукӀана цӀакъго гӀакъилав чийилан, гьаб тӀехьги кидагоги гьесул цӀаралда бухьараб букӀана.

Библиялда бицен гьабулеб буго, дуе бокьарабщинаб кьелилан Сулайман аварагасда Аллагьас абураб мехалда, гьес Аллагьасда гьарун бугин, дур халкъалъе ритӀухъаб диван къотӀизеги квешаб-лъикӀаб батӀа гьабизе лъазеги гӀакъилаб бетӀер кьейин дурго лагъасеян. Аллагьас Сулайман аварагасда абун буго: «Халатаб гӀумру гьаричӀого, бечелъи гьаричӀого, тушбабазда тӀад бергьенлъи гьаричӀого, дуца гьарулеб бугелъул диван къотӀизе гӀакъиллъи, – гьеб дур гьари къабул гьабун, гьале дица дуе кьолеб буго гӀакъилаб бетӀер. Дуде щвезегӀанги вижичӀо мун гӀадинав гӀакъил, дудаса хадувги вижиларо». Аллагьасдасан гӀакъиллъи щун хадуб, Сулайман авараг лъугьана гьаб дуниялалда рижаразда гьоркьов бищунго гӀакъилав чилъун.

Гьаб тӀехь гӀуцӀун буго чанго гӀасруялъул заманаялда данде ракӀарарал ва цоцаздасан хъварал мажмугӀаздасан (масала, Агурил ва Лемуэл парччахӀасул мажмугӀал). ТӀехьалда цо-цо бакӀал такрарлъиялъе гӀиллабазул цояблъунги ккола гьеб батӀи-батӀиял гӀисинал тӀахьаздасан гӀуцӀун букӀин.

«Сулайман аварагасул гӀакъилал рагӀаби» абураб гьаб тӀехь магӀарул мацӀалде буссинабуна Библия таржама гьабиялъул институталъул хӀалтӀухъабазулги Дагъистаналъул гӀалимзабазулги гӀахьалаб хӀаракатчилъиялдалъун. ТӀехь басмаялде бахъаразул хьул буго гьаб таржамаялъ цо бегьулеб бакӀ кквелин авар халкъалъул маданияб гӀумруялда жаниб.

Библия таржама гьабиялъул институт

## ГӀакъилал рагӀаби

### ГӀакъилал рагӀаби

ГӀакъилал рагӀаби


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]


### БЕТӀЕР 1


Сулайман аварагасул гӀакъилал рагӀаби


Байбихьи

1Давудил вас Сулайманил –
Израилалъул парччахӀасул гӀакъилал рагӀаби руго гьал[+].

2Гьел хъван руго гӀадамазда гӀакълу щвезе,
цӀодорго ва гӀадлу-тадбиралда гьел хьвадизе,
гӀакъилал рагӀабазул магӀна гьезда бичӀчӀизе.
3Гьел хъван руго гӀадамазулъ гӀадлу-тадбир цӀикӀкӀине,
хӀакъабщинабги, ритӀухъабщинабги, бацӀцӀадабщинабги гьезул рекӀелъе лъугьине[+].
4Жагьилчиясе гӀакълу щвезе,
гӀолохъанчиясе гӀелму-лъайги бичӀчӀиги щвезе[+].
5Гьел рагӀаби гӀадахъ росани, гӀакъиласулги лъай цӀикӀкӀина,
цӀодорасулги цӀодорлъи-гӀакъиллъи камиллъила.
6Кици-биценалъул магӀнаги гӀужилаб каламги бичӀчӀизе,
гӀакъилазул рагӀабазулъ бахчараб балъголъиги лъазе хъван руго гьал гӀакълаби.


Инсул малъа-хъваялъухъ гӀенекке!

7Аллагьасукьа хӀинкъи – гьеб буго гӀелму-лъаялъул авал.
ГӀабдалзабазни гӀад-хочӀ гьабула гӀакъиллъиги гӀадлу-тадбирги[+].
8Мун гӀенекке, дир вас, инсул малъа-хъваялъухъ,
эбелалъ малъарабги рехун тоге[+].
9Дур бетӀералъе бищунго гьайбатаб таж букӀина гьеб,
гарбида базе берцинаб рахаслъунги лъугьина[+].
10Я дир вас, мунагь-хӀакъалъул агьлуялъ къосинавулев вугони,
мун гьезда нахъвилълъунге[+].
11Гьез дуда гьадин абила:
«ГъоркьчӀел гьабун, пуланав чи чӀвазе вилълъа нижеда цадахъ.
Багьана-гӀайибго гьечӀев чиясе нух кквезе вилълъа.
12Кквезеги ккун гьел гӀадамал нилъеца,
жужахӀалъ кинигин, тӀубанго къулчӀила,
хобалъ кинигин, цадахъго ракьулъе тӀерхьинарила[+].
13Нилъее щвела батӀи-батӀияб хазина,
нилъерго рукъзалги бечедаб давлаялъ кьабун цӀезарила.
14Дуцаги нижеда цадахъ можоро рехила,
щвараб давлаги нилъер гӀахьалаб букӀина!»
15Воре, мун гьезул нухдасан унге, дир вас,
гьезул нухдаса рикӀкӀад гьабе дуца дурго хӀетӀ[+].
16Гьезул хӀатӀал квешлъиялде рекерулел руго,
би гӀодобе тӀезе гӀедегӀулел руго гьел[+].
17ХӀанчӀазда бихьулеб бакӀалда
гьезие гьин гъеялъул пайда букӀунаро.
18Жидерго би гӀодобе тӀезейин доз гъоркьчӀел гьабулеб бугеб,
жидерго рухӀ паналъизабулебин доз бугеб.
19ХӀарамаб давлаялъухъ гӀашикълъаравщинасул нух гьединаб букӀуна,
гьеб давла кодобе щваравги хвезавула гьелъ[+].


ГӀакъиллъи буго гӀадан гӀадин кӀалъалеб

20ГӀакъиллъиялъ къотӀноб ахӀи балеб буго,
годекӀанибе бахъун гьелъ гьаракь гьабулеб буго,[+]
21гьаракь-хъуй гьарзаял бакӀазда ахӀдолеб буго,
шагьаралъул кавабахъ чӀун, гӀакъиллъиялъ гьадинал рагӀаби абулел руго:
22«Ле, жагьилзаби,
кидалъагӀан нужее гьеб жагьиллъи хиралъизе бугеб?
Ле, яхӀ-намус гьечӀел гӀадамал,
хириябщинаб гӀад-хочӀ гьабиялдаса
кидалъагӀан нужеца кеп босизе бугеб?
Ле, гӀабдалзаби,
кидалъагӀан нужеда гӀелму-лъай рихине бугеб[+]?
23Дир рагӀаби гӀадахъ росун, нуж кантӀани,
дица нужеде чвахизабила дир рекӀелъ бугебщинаб,
дирго рагӀабиги гьурщила нужеде.
24Дица ахӀи бана – нужеца гӀинтӀамичӀо,
дица квербакъана – лъицаниги гьеб къабул гьабичӀо.
25Нужеца жолъунго рикӀкӀинчӀо киналго дир гӀакълаби,
дир малъа-хъваялги нужее рекӀее гӀечӀо.
26Гьединлъидал дунги белъанхъила
нужеде балагь бачӀараб мехалъ,
дицаги кеп босила
нужеда тӀаде гӀасияб хӀинкъи рещтӀараб мехалъ.
27Зобалазул горо-цӀер гӀадин,
гӀасияб хӀинкъи тӀаде рещтӀараб,
гьалагаб гьури гӀадин,
балагь тӀаде гӀунтӀараб,
гӀакъуба-къварилъиялъ къахӀан ккураб мехалда,
28гьел диде ахӀдезе лъугьаниги,
дица гӀинтӀамиларо,
дун балагьизе лъугьаниги,
гьезда дун батиларо, –[+]
29гӀелму-лъайги гьезда рихиндал,
БетӀергьанасукьа хӀинкъиги гьез тӀаса бищичӀелъул,
30дир гӀакълу-насихӀат гӀадахъ босичӀелъул,
дир малъа-хъвайги сан гьабичӀелъул.
31Жидерго квешал ишазул гъотӀода бижараб пихъ кванала гьез,
жидерго квешал къасдаз гӀорцӀила гьел.
32ТӀирунчӀеялъин жагьилзаби хвезарулел,
пикру гьечӀолъиялъин гӀабдалзаби паналъизарулел.
33Амма дихъ гӀинтӀамулев чи сах-саламатго хутӀила,
балагьалдаса хӀинкъичӀого хӀалхьун вукӀина гьев».

### БЕТӀЕР 2


ХӀакъабщиналде, ритӀухъабщиналде ва бацӀцӀадабщиналде рачунел нухал

1Я дир вас, дир рагӀаби гӀадахъ росани
ва дир амруялги дуца рекӀелъ цӀунани,[+]
2гӀакъиллъиялъухъ гӀенеккизе гӀинги ругьунлъани,
гӀакълу бичӀчӀиялде ракӀги гьетӀани,
3гӀакълу-насихӀатги дуца духъего ахӀани,
бичӀчӀи-лъайги духъего гьарани,
4гӀарцул тӀагӀел гӀадин дуца гьебги балагьани,
ракьулъ бахчараб хазинаялда гӀадин, мун гьелда хадувги лъугьани,[+]
5БетӀергьанасукьа хӀинкъи щиб жояли лъала дуда,
Аллагь вичӀчӀиялъул гӀелмуялдеги вагьила[+].
6БетӀергьанасин гӀакъиллъи кьолеб,
Гьесдасанин цӀодорлъиги лъайги щолеб[+].
7РакӀбацӀцӀадал гӀадамазе квербакъизе кидаго хӀадур вуго Гьев,
хӀалаллъиялда хьвадулезе хъалхъанлъунги чӀола Гьев[+].
8РитӀухъго хьвадулесул нухалги цӀунула Гьес,
муъминчиясул сухъмахъалги хӀинкъи гьечӀеллъун лъугьинарула[+].
9Гьеб мехалда дуда лъала хӀакъабщиналде,
ритӀухъабщиналде ва бацӀцӀадабщиналде рачунел киналго нухал[+].
10Дур рекӀелъе гӀакъиллъи лъугьина,
гӀелму-лъаялъ рухӀалъе разилъи-лазат босун бачӀина.
11Квешаб-лъикӀаб бичӀчӀиялъ цӀунила мун,
цӀодорлъиялъ хвасарги гьавила.
12Квешал гӀадамазул нухалдаса мун гӀакъиллъиялъ цӀунила,
мекъаб-тӀекъаб бицунездасаги хвасар гьавила.
13БецӀал сухъмахъаздасан ине бокьун,
битӀараб нух рехун тола гьез.
14Квешлъи гьабиялдаса рохула гьел,
квешаб пасалъиялдасаги разилъула[+].
15Гьезул сухъмахъалги кӀичӀ-кӀичӀарал руго,
гьенисан аралги нух къосун хутӀула[+].
16ГӀакъиллъиялъ цӀунула мун чияр лъадудаса,
кӀал бахьинай чияр лъадудаса[+].
17ГӀолохъанаб мехалъ вукӀарав гьудулги рехун тарав гьелъ,
жиндирго Аллагьасул амруги кӀочон тараб гьелда.
18Гьелъул къайи-свериялъ мун хвалде вачуна,
гьелъул нухги хваразухъе унеб нух буго[+].
19Гьелда аскӀове арав цониги чи нахъвуссунаро,
цӀидасан гӀумруялъул нухги гьезие щоларо.
20Гьединлъидал мун лъикӀазул нухдасан хьваде,
муъминзабазул нухги ккве дуца.
21РакӀбацӀцӀадал гӀадамал гьаб ракьалда рукӀине руго,
мунагь гьечӀелалги ракьалда тӀад хутӀизе руго[+].
22РакӀхъубал гӀадамал ракьалдаса лъухъан рехизе руго,
хиянатчагӀиги гьениса лъугӀизаризе руго[+].

### БЕТӀЕР 3


Дир малъа-хъваял кӀочене риччаге

1Я дир вас, дир малъа-хъваял дуца кӀочене риччаге,
дир амруялги рекӀелъ цӀуне[+].
2Гьез дур гӀумру халалъизабила,
дуе сах-саламалъиги насиблъизабила[+].
3ГурхӀел-цӀобги божилъиги рехун тоге,
гарбида маххаллъун жеме дуца гьел,
рекӀел тӀанчазда хъванги те[+].
4Гьебмехалда Аллагьги гӀадамалги разилъила дудаса,
лъикӀаб цӀарги чӀвала дуда.
5РакӀ-ракӀалъго БетӀергьанасда божа мун,
дурго бичӀчӀи-лъаялда божун хьвадуге.
6Кинаб нух ккун гьабуниги,
Аллагь вичӀчӀизе тӀалаб гьабе дуца –
дуе нух битӀизабила Гьес[+].
7Дудаго мунго гӀакъилав чийилан ккоге.
БетӀергьанасукьа хӀинкъа, квешлъиялдаса рикӀкӀалъе;[+]
8Дур чорхое дарулъун лъугьина гьеб,
дур рукьбиги къвакӀизарила гьелъ.
9БоцӀи-рикъзиялъул бутӀаги
ва хуриб-ахикь гӀезабурабщиналъул тӀоцебесеб бачӀинги
дуца БетӀергьанасе назру гьабе[+].
10Гьеб мехалда дур царгъал хӀалухъадул цӀела,
чаназухъ цӀияб чагъирги кидаго тӀасан чвахулеб букӀина[+].
11БетӀергьанасул гӀадлу-тамихӀалдаса мун рекӀекълъуге, дир вас,
Гьес дуда гӀайиб чӀвараб мехалъги, мун данде чӀоге.
12Жиндиего вокьулев чиясе гьабула БетӀергьанас гӀадлу;
инсуца васасул гӀадин, гьесул тӀалабги гьабула[+].
13Гьардарав гурищ гӀакъиллъи жинда батарав чи
ва жиндие бичӀчӀи-лъай щварав чи!
14ГӀакъиллъи щвей лъикӀаб буго
гӀарцул тӀагӀел щвеялдаса,
бацӀцӀадаб меседалдаса лъикӀаб буго
гӀакъиллъиялдасан бачӀунеб хайирги[+].
15Жавгьар-якъуталдасаги багьаяб буго гьеб,
дуца анищ гьабулебщинабги гьелда дандеккун бажаруларо[+].
16Гьелъул кваранаб хъатикь буго гӀумру халалъи,
квегӀаб хъатикь буго бечелъиги къадру-къиматги[+].
17РакӀ рази гьабулел нухал руго гьелъул,
киналгоги гьел нухаз ракълиде рачуна.
18ГӀакъиллъиялда рекъон хьвадулезе
гӀумруялъул гъветӀ буго гьеб,
гьелде мугъчӀваралги гьардарал гурищ[+].
19ГӀакъиллъиялдалъунин БетӀергьанас
гьаб ракьалъе кьучӀ лъураб,
гӀакълуялдалъунин зоб къвакӀизабураб[+].
20Гьесул лъаялдалъунин ракьулъан лъадал иххал чвахизарурал,
накӀкӀилъан ракьалде цӀад базабураб[+].
21Я дир вас, кӀиго жо берзукьа биччаге дуца –
гӀакълуялда нахъгӀунтӀиги ва квешаб-лъикӀаб бичӀчӀиги.
22Гьеб букӀина дур рухӀалъе чӀаголъилъун
ва гарбида балеб берцинаб рахаслъун.
23Гьебмехалда мун щибго хӀинкъи гьечӀого ина дурго нухдасан,
хӀетӀеги гӀодоб тункиларо[+].
24Кьижизе вегараб мехалъги дуда хӀинкъи лъаларо,
вегун щвараб макьуги гьуинаб букӀина.
25Нагагьаб балагьалдасаги хӀинкъуге,
мунагь цӀикӀкӀаразде бачӀунеб къварилъиялдасаги хӀинкъуге.
26БетӀергьан вукӀина дуе мугъ чӀвазе ва ракӀ гъезе,
дур хӀетӀе кӀичӀикье ккезе биччаларо Гьес.
27Духъа бажарулеб бугони,
воре, рес къотӀарасе лъикӀлъи гьабичӀого тоге[+].
28Гьесие къваригӀараб-хӀажатаб жо духъ бугони,
гӀагарав чиясдаги абуге дуца,
гьанже нахъе айин, цинги вачӀайин, метер кьелин[+].
29Божа-рокьигун дуда аскӀов вугев мадугьаласе
квешлъиялъеги ургъуге.
30Дуе квешлъи гьабичӀев чигун гӀадада дагӀбадуге.
31Зулмучиясдаги мун бахиллъуге,
гьесул киналго нухазул цонигияб тӀаса бищуге[+].
32Зулмучи БетӀергьанасеги рихарав вуго,
вализаби Гьес жиндего гӀагар гьарула.
33Квешасул рукъалде БетӀергьанасул нагӀана рещтӀуна,
муъминзабазул къайи-свериялде Гьес баркат рещтӀинабула[+].
34ЯхӀ-намус гьечӀезда тӀад Гьев велъанхъулев ватани,
мутӀигӀаздаса Гьев разилъула[+].
35ГӀакъилазе ирсалъе къадру-къимат щола,
гӀабдалзабаз жидедаго тӀаде хӀакъирлъи-къабихӀлъи чвахизабула.

### БЕТӀЕР 4


ГӀакъиллъиялъул пайда

1Инсул малъа-хъваялъухъ гӀенекке, васал,
лъикӀго гӀинтӀаме, нужеего гӀакълу щвезе[+].
2ЛъикӀаб гӀакълуйин дица нужее кьолеб бугеб.
Дир амруги рехун тоге нужеца.
3Дунги вукӀана дирго инсул васлъун
ва дирго эбелалъул хӀеренав-недегьав
ва цохӀо вугев рижилъун.
4Дие гӀакълу кьун, гьес дида абулаан:
Дир рагӀаби рекӀелъе риччай;
дир амруялда рекъон хьвадани, чӀаго хутӀила мун[+].
5ГӀакъиллъи тӀалаб гьабе, гӀакълу-насихӀат тӀалаб гьабе.
Дир кӀалдисан рачӀарал рагӀаби кӀочон тоге,
дица малъаралдаса кьуруге.
6ГӀакъиллъи рехун тоге, гьелъ цӀунила мун;
гьеб бокьа дуе, гьелъ тӀалаб-агъаз гьабила дур.
7ГӀакъиллъиялъул аслу сундулъ бугеб?
ГӀакъиллъи тӀалаб гьабун, дурго бечелъиги кьун,
бичун босе дуца гӀакълу-насихӀат.
8ГӀакъиллъи дуца кӀодо гьабе, гьелъ мунги кӀодо гьавила,
дуца гьелда къвал бай, гьелъ дур къадру-къимат борхизабила[+].
9Дур бетӀералда тӀад берцинал тӀугьдузул гор лъела гьелъ,
гьайбатаб тажги щвезабила дуе[+].
10Я дир вас, дихъ гӀенекке мун, дир рагӀабиги гӀадахъ росе –
гьелдалъун дур гӀумру халалъила[+].
11Дица дуда бихьизабулеб буго гӀакъилаб нух,
битӀараб шагьраялдасанги вачунев вуго дица мун.
12Вилълъун унаго, гали бахъизе захӀмалъиларо дуе,
векерун унагоги, хӀетӀе гӀодоб чӀваларо[+].
13Малъа-хъвай щулаго ккве, ккун чӀезабе,
рекӀелъ цӀуне – дур чӀаголъийин гьеб кколеб[+].
14Пасикъал гӀадамазул нухде лъугьунге мун,
квешазул шагьраялдасанги хьвадуге[+].
15Гьеб нух рикӀкӀад гьабе, гьеб нухдасан унге,
гьебги жибго тун, хьибилалдасан а.
16Квешлъи гьабичӀого гьезул бер данде унаро,
цо щивниги кӀалагъоркье речӀчӀизавичӀони,
гьезул макьу тӀурула!
17Гьез хӀарамлъи-пасалъи гьабула, чед кваналеб гӀадин,
Гьез зулму-хӀалги гьабула, чагъир гьекъолеб гӀадин.
18Муъминзабазул нух релълъуна баккудасаго бакъул кунчӀиялда,
цинги къалъуде щвезегӀан гвангъулебго гвангъулеб букӀуна гьеб[+].
19Квешал гӀадамазул нух бецӀаб букӀуна,
киб хӀетӀе хъущтӀилебали лъаларо гьезда[+].
20Я дир вас, дир рагӀабиги гӀадахъ росе,
дир каламалда гъоркье гӀинги ккве.
21Дуца берзукьа риччаге гьел, рекӀел тӀинда цӀуне.
22Гьел рагӀаби жидеда ратаразе чӀаголъи щола,
гьезул чорхое дарулъунги лъугьуна[+].
23Дурго хазинаялдаса цӀикӀкӀун цӀуне дурго ракӀ,
гьенисанлъидал чвахулел чӀаголъиялъул иццал.
24Дурго кӀалзул макру-гьереси аскӀоса бачахъе,
мацӀалзул хӀилла-рекӀкӀги рикӀкӀад гьабе[+].
25Дур берал ритӀун ралагьизе те,
дур балагьиги дудаго цебе буссинабе.
26БитӀараб нух тӀаса бищани,
киве аниги хӀинкъи букӀинаро дуе[+].
27Я квараниса, яги квегӀиса сверуге мун;
дурго хӀетӀги квешлъиялдаса рикӀкӀад гьабе[+].

### БЕТӀЕР 5


ХъахӀбаяй чӀужугӀадамалда аскӀове къаге

1Я дир вас, дир гӀакълу гӀадахъ босе,
дица бицунелда гъоркье гӀинги ккве[+].
2Гьелдалъун дуе гӀакъиллъи щвела,
дур кӀалзул каламалъулъ гӀелму-лъайги букӀина.
3Чияр лъадул кӀалдисан гьоцӀо бецӀцӀула,
нахалдаса хӀеренаб букӀуна гьелъ бицунеб хабарги[+].
4Амма гьей сабаблъун кколеб жо рикӀкӀгӀан кьогӀаб букӀуна,
кӀибалаб ханжаргӀан рекӀараб букӀуна.
5Гьелъул бохдуз хвалде рачуна,
жужахӀалде унел руго гьелъул хӀатӀалги[+].
6Жиндирго гӀумруялъул нухлул пикруцин гьабуларо гьелъ,
кӀичӀ-кӀичӀарал сухъмахъаздасан уней йиго гьей,
жиндагоцин лъачӀого.
7Гьанжеги дихъ гӀенекке, дир васал,
дир кӀалдисан рачӀарал рагӀабиги рехун тоге.
8Гьей чӀужугӀадамалдаса рикӀкӀад гьабе дурго нух,
гьелъул нуцӀил кӀалтӀеги къаге,
9дурго къуват чидае кьечӀого хутӀизе,
гурхӀел гьечӀесе дурго гӀумруялъул соналги кьечӀого хутӀизе;
10дур боцӀи-рикъзиялъ чияр чагӀи гӀорцӀизаричӀого хутӀизе,
дуда захӀмат бихьун гьабурабги чияр рокъобе инчӀого хутӀизе.
11Гурони – мун нахъа зигардизе вуго,
къуватги лъугӀараб черхги загӀиплъараб мехалъ.
12Ва дуца абила: «Малъа-хъвайги гӀакълуги
дида рихун рукӀарал куц,
кантӀизавулеб хабарги
дица сан гьабичӀеб куц!
13Дие малъа-хъвай гьабулезул калам гӀадахъ босичӀо дица,
гӀакълу-насихӀат кьолезда гъоркье гӀинги кквечӀо.
14КӀудияб балагьалде гъоркье ккезе вахъана дун
халкъалдаги жамагӀаталдаги цеве».
15Дурго иццдасан чвахулеб
ва дурго гъуялъусан бецӀцӀулеб лъим гьекъе.
16Дур иццул лъим къватӀаздасан чвахизе кколаро,
байдабаздасан иххал рахъун инеги кколаро гьеб.
17ГӀицӀго мун бетӀергьанаб букӀине ккола дур иццул лъим,
чияе гӀахьал гьабизе бегьуларо.
18-19Дур иццалда баркат лъеги,
гӀолохъанаб мехалдаго ячарай лъадуца вохизавеги.
Дуе хирияб ритӀучӀги гьей, гьайбатаб жайранги гьей!
Гьелъул берцинлъиялъ кидаго гӀорцӀизавеги мун,
гьелъул рокьуе мутӀигӀлъун хутӀаги мун даимго[+].
20Дуе щай, дир вас, чияр чӀужуялдехун женжедизе,
чияр лъади каранде къазе.
21БетӀергьанасул берда цебе буго инсанасул гӀумру,
инсанасул киналго нухалги лъала гьесда.
22Мунапикъ жиндирго квешал ишаз къахӀан кквела,
жиндирго мунагьаз гарацӀ бан вухьина гьев.
23Малъараб босичӀелъул, паналъила гьев,
жиндирго ахӀмакълъиялъ къосинеги гьавила.

### БЕТӀЕР 6


ХӀалихьатав-къадарав чи довегӀан те

1Я дир вас, мунго гӀадав чиясе гӀоло мун гъоркье чӀани,
чияр чиясе гӀоло къотӀи гьабун, къан кверги бачани,
2дур кӀалдисан бачӀараб рагӀуца мун къорикье ккезавула,
дуца кьураб рагӀуцаги къахӀан ккола мун.
3Мунго гӀадав чиясул кверзукье ккун вугелъул,
щиб гьабунги гьелдаса ворчӀизе гӀамал гьабе, дир вас.
Инеги ун, инжитаб хӀалалда гьесда цеве чӀун, гьарде.
4Беразда макьу хурхине биччаге,
макьие берзул тӀелхалги данде рачунге.
5Чанахъанасдаса борчӀизе
жайраналъ гьабулеб гӀадин,
хӀанчӀи кколев чиясул кверзукьа борчӀизе
хӀанчӀица гьабулеб гӀадин,
мунго хвасарлъизе гӀамал гьабе.
6Ле кӀвахӀалав чи, дуего гӀакълу щвезе, мун
цӀунцӀраялъухъе а,
гьеб хьвадулеб куцалъухъ валагье[+].
7Гьелъул я хӀаким гьечӀо,
я тӀад хъаравуллъун тарав чи гьечӀо, я хан гьечӀо.
8Амма риидал жиндиего нахърателги гьабула гьелъ,
хур лъилъулеб заманалда квинежоги бакӀарула[+].
9Ле кӀвахӀалав чи, кидалъагӀан мун кьижун вукӀинев?
Кида мун макьидаса вигьинев[+]?
10Цодагьалъги кьижила, цодагьалъги бер данде бачина,
тӀатӀала квералги лъун цодагьалъги вегун чӀела мун.
11Гьебмехалъ, хъачагъ гӀадин, бачӀина духъе мискинлъи,
талавурчи гӀадин, бачӀина духъе ресукълъиги[+].
12РекӀкӀал рагӀабазул кӀалги цӀезабун хьвадула
хӀалихьатав-къадарав чи[+].
13Гьес бер къинкӀула, хӀатӀаз наку бачуна,
килщаца ишанал гьарула[+].
14Гьесул рекӀелъ хӀилла-рекӀкӀ буго;
кидаго квешлъиялъе ургъулев вукӀуна гьев
ва гӀадамазда гьоркьоб кьал ккезабула.
15Амма тохлъукьего паналъи рещтӀуна гьесда тӀаде,
цойидасанго гьалаглъи насиблъула гьесие –
гьесие кумек щвеларо.
16Гьале БетӀергьанасе бокьулареб анлъго жо
ва Гьев рекӀекълъулеб анкьабилебги:[+]
17беразул чӀухӀараб балагьи, гьереси бицунеб мацӀ,
багьана-гӀайиб гьечӀеб би гӀодобе тӀолел кверал,[+]
18квешаб къасд рещтӀараб ракӀ,
квешлъиялде гӀедерал хӀатӀал,[+]
19гьерсал хъурулев гьересинугӀ
ва вацазда гьоркьоб кьал ккезабулев чиги[+].
20Я дир вас, инсул гьаб амру-насихӀат цӀуне,
эбелалъ малъарабги рехун тоге[+].
21Гьеб кинабго дуца абадиялъего рекӀелъ бухьун те,
гарбида жемун те[+].
22Мун кивениги унелъул, гьелъ нух бихьизабила дуда,
кьижизе вегараб мехалъги гьелъ цӀунила мун,
макьидаса вигьараб мехалъги гьелъ накъит гьабила дургун.
23Гьеб амруги – чирахъ буго, насихӀатги – нур буго,
малъа-хъваялдалъун кантӀизариги – гӀумруялъул нух буго[+].
24Квешай чӀужугӀадамалдасаги,
чияр лъадул бахьинаб кӀалалдасаги цӀунула мун гьез[+].
25Гьелъул берцинлъиялъ ракӀ асир гьабизе биччаге дуца,
гьелъ бер къинкӀунилан, гьелда хадувги унге[+].
26ХъахӀбаяй чӀужугӀадамалъ мун хинкӀ-чедалдаса махӀрум гьавула,
чияр лъадуцайин абуни, дуе хирияб гӀумру хвезабула!
27ЦӀа квенчӀелтӀа лъуни, гурде бухӀичӀого хутӀулищ?
28ЦӀа рекӀарал тӀорччол гӀеркъазда
тӀасан хьвадарасул хӀатӀал рухӀичӀого хутӀулищ?
29Чияр лъадуда аскӀове лъугьарав,
гьелда квер хъварав чиги тамихӀалдаса ворчӀуларо.
30Вакъун хутӀараб мехалъ
живго гӀорцӀизейилан жо бикъарав цӀогьор
гьедигӀанго хӀакъир гьавуларо.
31Амма цӀогьотӀа ккун хадуб,
анкьго нухалъ цӀикӀкӀун бецӀизе ккола гьес,
рокъоб бугебщинабцин кьезе ккола[+].
32ЧӀужугӀадамалъулгун зина гьабулев чи –
гӀакълу гьечӀев чи вуго.
Гьес жиндирго гӀумру хвезабула[+].
33Вухи-кьабиги рогьо-ничги насиблъула гьесие.
ХӀакъирлъиги киданиги тӀаса унаро гьесдаса.
34Росасул щакдари гӀасияб ццидал цӀураб букӀуна,
къисас босулеб къоялъ гьесда гурхӀел-рахӀмуги лъаларо[+].
35КигӀан гӀемераб гӀарац-месед кьуниги,
гьес гьеб къабул гьабуларо,
кигӀан гӀемерал сайигъатал дуца рачӀаниги,
дуда гьев гурхӀуларо.

### БЕТӀЕР 7

1Я дир вас, дир рагӀаби гӀадахъ росе
ва дир амруялги дуца рекӀелъ цӀуне[+].
2Дир амруял дуца рекӀелъ цӀунани, мун чӀаго хутӀила.
Дица малъарабги ясбер гӀадин цӀуне[+].
3Дурго килщазда ххун те гьел,
рекӀел тӀанчазда хъван те гьел[+].
4ГӀакъиллъиялда дуца абе, мун дир яц йигилан,
гӀакълуялдаги абе дир хириябилан,
5чияр лъадудаса, кӀал бахьинай чияр чӀужугӀадамалдаса
мунго цӀунизе[+].


Жагьилав гӀолохъанчиги хъахӀбаяй чӀужугӀаданги

6Щаяли бицинин: горда бигъараб гьиналда гьоркьосан
дун дирго рукъалъул гордухъа къватӀиве ваккана.
7Дида вихьана жагьилал гӀадамазда гьоркьов,
гӀолохъабазда гьоркьов цо гӀакълу гьечӀев гӀолохъанчи[+].
8Цо гӀадамалъул бакӀалде
къватӀ къотӀун унев вукӀана гьев.
9Бакъ тӀерхьана, маркӀачӀумех щвана,
сордо бачӀана.
10Гьале гьесда данде къватӀие ячӀуней йиго
хъахӀбабазул ретӀел ретӀарай, макруяб ракӀалъул чӀужугӀадан[+].
11АхӀи-хӀур гӀемерай ва кквезе квелъ-чангит гьечӀей гӀадан йиго гьей.
Рокъойги гьей къанагӀатги йикӀунаро.
12Цин къотӀное яхъун, цин годекӀание ячӀун,
щибаб бокӀнилъ гъоркьчӀел гьабун чӀола гьей[+].
13Гьале къан ккуна гьелъ гьев гӀолохъанчи,
гьесда къочаризе лъугьана,
гьурмада нич гьечӀого, абула гьелъ:
14«Дица жакъа къурбан хъвезабуна,
гьелъул гьанги буго рокъоб.
Гьедин дирго назру тӀубазабуна жакъа дица.
15Гьедин яхъана дун дуда данде, мун валагьизе.
Гьале ватана гурищ дида мун.
16Халичаби тӀамун,
Мисриялдаса рачӀарал чӀухӀарал шаршаваз
къачӀан буго дица дирго бусен.
17Мирраялъул, алоэялъул ва дарчиналъул махӀал
гьарун руго дица бусада.
18Жаниве вилълъа, сордо рогьинегӀан
нилъецаго рокьул лазат босизе,
рокьул рохалилъ нилъго лъедезе.
19Дир росги рокъов гьечӀо.
РикӀкӀадаб сапаралъ ана гьев.
20ГӀарцул цӀураб киса ана цадахъ босун,
моцӀ рещалъизегӀан вуссунаро гьев».
21Жиндирго кӀалдир ругьунал гьединал рагӀабаз
сагьвил гьавуна гьелъ гьев,
хӀеренаб каламалъ
кодове восана гьев[+].
22ГъобсагӀатго гьелда хадув ана гӀолохъанчи.
Ана, хъвезе бачун унеб оц гӀадин.
Ана, жиб кквезе рехараб кӀичӀида данде ритӀучӀ гӀадин.
23РечӀчӀун бачӀараб чӀоралъ тӀул борлъула гьеб ритӀучӀалъул.
Хвалил кӀичӀ букӀин лъачӀого,
жиндиего гьин гъураб бакӀалде
гӀедегӀараб хӀинчӀ гӀадин ана гьев.
24Гьанже, дир васал, нуж дихъ гӀенекке,
дир кӀалдисан рачӀунел рагӀабазухъ гӀин тӀаме.
25Нужер ракӀал гьелъул нухдехун цӀагегиха,
гьелъул нухаздасан хьвадуге нуж.
26Чанги чи хвезавидалха гьелъ,
гьелъ чӀваралги цӀакъго гӀемер ругелъулха!
27Гьелъул рокъосан буго жужахӀалде рачунеб нух,
гьеб нухалъ рачуна хваразул агьлу бугеб бакӀалде[+].

### БЕТӀЕР 8


ГӀакъиллъиялъе рецц!

1ГӀакъиллъи гуродай ахӀдолеб бугеб,
гӀакълуялъ гуродай ахӀи балеб бугеб[+]?
2Нухал рорхатал бакӀазда
ва нухал рикьулел бакӀазда чӀун буго гьеб гӀакъиллъи.
3Шагьаралъул кавудухъ чӀунги,
щибаб рукъалъул нуцӀикӀалтӀа чӀунги
ахӀи балеб буго гьеб:
4«Нужедейин, гӀадамал, дун ахӀдолеб бугеб,
кинабго халкъалдейин дица гьаракь гьабулеб бугеб!
5Ле жагьилал гӀадамал,
нужеего гӀелму-лъай тӀалаб гьабе!
Ле гӀабдалзаби,
гӀакълу гӀадахъ босе![+]
6Дихъ гӀенекке нуж, пайдаяб жойин дица бицинехъин бугеб,
битӀараб бицинейин дица кӀал бичӀизехъин бугеб.
7ХӀакъаб гуреб рагӀи бачӀунаро дир мацӀалде,
гьересиги буго дир кӀутӀбузе сурукъаб-къабихӀаб жо.
8Дир кӀалдисан бачӀараб щибаб рагӀи битӀараб букӀуна,
хӀилла-рекӀкӀги мекълъи-тӀекълъиги букӀунаро гьезулъ.
9БичӀчӀулев чиясе хӀакъал рагӀаби руго гьел,
лъай бугесе ритӀухъалги руго.
10ГӀарац-месед балагьичӀого,
дир малъа-хъвай босе,
багӀараб месед тӀалаб гьабичӀого,
гӀелму-лъай тӀалаб гьабе[+].
11Маргъал-якъуталдасаги лъикӀаб буго дун,
ва дуе бокьулебщинаб жоги дида данде кквезе бажаруларо[+].
12Дилъ – гӀакъиллъиялъулъ буго сундаго нахъгӀунтӀи
ва дида батула пикру камиллъулеб гӀелму-лъайги.
13БетӀергьанасукьа хӀинкъи –
гьеб ккола квешабщиналде рокьукълъи.
Дие рихараб буго чӀухӀи-пахрулъи,
ва квешлъиялде нух,
ва гьереси бицунеб кӀал[+].
14ГӀакълу кьезеги лъала дида,
кумек гьабизеги кӀола дида.
Дилъ гӀакълу-насихӀат буго,
дилъ къуват-гуч буго.
15Дидалъунин парччахӀзабаз парччахӀлъи хӀалтӀизабулеб,
хӀакимзабаз битӀараб диванги къотӀулеб.
16Дидалъунин ханзабаз ханлъи гьабулеб,
киналго къиралзабаз ритӀухъго хӀукмуги гьабулеб.
17Дун бокьулел диеги рокьула,
балагьизе лъугьаразда батулебха дун![+]
18Дидасан буго бечелъи ва къадру-къимат,
тӀасаго унареб боцӀи-рикъзи ва лъикӀаб бетӀербахъи[+].
19Дидасан щолеб жо
лъикӀаб буго багӀараб меседалдаса,
дидасан лъугьунеб жоги
лъикӀаб буго хъахӀаб гӀарацалдаса[+].
20Дун уна ритӀухълъиялъул нухдасан,
ритӀухъаб хӀукмуялъул нухдасан.
21Дун бокьулезе кьезе бечелъиги буго дир,
гьезул гъансалги хазинадул цӀезарула дица.
22Бищунго цебе бижана дун БетӀергьанас,
цӀакъго некӀсияб заманалдаго букӀана дун[+].
23Сундасаго цебе – авалалдаго бижана дун,
дуниял бижилалдего бижана.
24Дун бижараб мехалъ гъваридал ралъадал рукӀинчӀо,
лъим гьарзаял иццалги рукӀинчӀо.
25МугӀрул рорхизарилалдего,
гохӀал лъугьинарилалдего бижана дун.
26БетӀергьанас жеги ракьги, гьенир хурзалги,
ракьул тӀоцересел гӀеркъалги рижилалдего букӀана дун.
27Гьес зобал къачӀалеб мехалъ, дун гьениб букӀана.
НекӀсияб ралъдатӀа гьаб дуниял бижизе бакӀ тӀаса бищун,
гор лъугьинабун Гьес хӀучч цӀалеб мехалдаго букӀана дун[+].
28Гьес зобалазда накӀкӀал чӀезарулеб мехалдаго,
некӀсияб ралъадалдасан
лъарал-гӀорал чвахизарулеб мехалдаго букӀана дун[+].
29Жиндир амру хвезабун,
ралъдал лъим къватӀибе чвахунгутӀизе,
Гьес гӀурхъи чӀезабураб
ва ракьалъе кьучӀ лъолеб мехалдаго букӀана дун[+].
30Гьебмехалда дун букӀана
Гьесие хӀалтӀулеб устарлъун,
щибаб къоялъ Гьесие рохеллъун.
Кидаго Гьесдаса бохун букӀунаан дунги.
31Бохун букӀунаан гьаб дуниялалдаса,
дуниялалда Гьес бижараб гӀаламалдаса
разиго букӀунаан.
32Ворея, гӀадамал, гӀенекке гьанжеги дихъ:
гьардарал гурищха дир нухал цӀунарал чагӀи.
33ГӀенекке дир малъа-хъваязухъ,
гӀакъилаллъун рукӀа, гьел рехун тоге.
34Гьардарав гурищ щибаб къоялъ дир кавудухъ ворчӀуда чӀун
ва дир нуцӀил рагьумахӀуялда цеве хъаравуллъуда чӀун,
дихъ гӀенеккулев чи.
35Дун жиндие щварав чиясе чӀаголъиги щола,
БетӀергьанги разилъула гьесдаса[+].
36Дида хьолбохъан арас жиндиего зарал гьабула;
дун бокьуларелщиназе хвел бокьула».

### БЕТӀЕР 9


ГӀакъиллъиги гӀантлъиги

1ГӀакъиллъиялъ жиндиего рукъ бана,
гьелъие анкьго хӀуби къачӀана,
2гьениб къурбан хъуна, чагъир тӀуна,
столалда тӀад квен лъуна.
3Гьелъ гъаравашал ритӀана,
шагьаралъул бищунго борхатаб бакӀалде рахун:[+]
4«Жагьилав чи гьанивехун свере», – ян ахӀдезе.
ГӀакълу гьечӀездехун гӀакъиллъиялъ абуна:
5«Гьанире рачӀун, дир столалдаса чедги кванай
дица тӀураб чагъирги гьекъе[+].
6Жагьиллъиги рехун тун, гьабе нужеца гӀумру.
ГӀакълу-насихӀаталъул нухдасан хьваде нуж!»
7ЯхӀ-намус гьечӀесе бадибчӀвай гьабулев чи
гьес гӀад-хочӀ гьавула,
квешав чи кантӀизавизе лъугьарасеги
гьесдасан квешаб рагӀи насиблъула.
8ЯхӀ-намус гьечӀев чи кантӀизавуге –
гьесие мун рихина;
гӀакъилав чи кантӀизаве –
гьесие мун вокьила.
9ГӀакъиласе кье гӀакълу –
гьев дагьавги гӀакъиллъила;
муъминчиги цӀодор гьаве –
гьесул лъай цӀикӀкӀина[+].
10Аллагьасукьа хӀинкъи –
гьеб буго гӀакъиллъиялъул авал,
ТӀадегӀанав вичӀчӀиялъул гӀелму
тӀалаб гьабиги цӀодорлъи буго[+].
11Дидалъун цӀикӀкӀина дур гӀумруялъул къоял,
дур гӀумруги халалъила[+].
12Мун гӀакъилав ватани,
гьеб гӀакъиллъи дуего пайдаялъе буго,
яхӀ-намус гьечӀев чи мун ватани,
гьелъул гӀакъуба-къварилъиги дуего буго.
13ГӀантлъи буго гӀакълу гьечӀей чӀужугӀадан гӀадаб жо,
цӀакъго ахӀи-хӀуралда йикӀуней,
жийго кквезе квелъ-чангит гьечӀей
ва жагьиллъиялда йигей[+].
14Жиндирго кавудал кӀалтӀа кӀусун,
яги шагьаралъул бищунго рорхатал бакӀазде яхун:
15-16«Жагьилав чи гьанивехун свере», – ян
ахӀула гьелъ аскӀосан унездеги
жидерго нухдасан къокъунездеги.
ГӀакълу гьечӀездехун гьелъ абула:
17«Бикъараб лъимги гьуинаб букӀуна,
балъго кваналеб чедги тӀагӀамаб букӀуна», – ян[+].
18ГӀакълу гьечӀезда лъаларо
гьелъул рокъоре лъугьарал гӀадамал хвалде унеллъи,
гьелъул гьалбалги жужахӀалъул тӀинда ругеллъи.

### БЕТӀЕР 10


Сулайманил кицаби

1ЦӀодорав васас эмен вохизавула,
гӀантав васас эбелалъул ракӀ унтизабула[+].
2ХӀарамаб хазинаялъ хайир кьоларо,
ритӀухълъиялъ хвалдаса рорчӀизарула[+].
3Муъминчиясде БетӀергьанас ракъул гӀазаб биччаларо,
пасикъасе бокьарабги Гьес нахъчӀвала[+].
4КӀвахӀалал квераз чи мискинлъизавула,
квалквадулел квераз – бечелъизавула[+].
5Риидал хур бакӀарулев чи – цӀодорав чи вуго,
лъилъарулъ кьижун чӀаравги инжитлъула.
6Муъминчиясул бетӀералде баркат рещтӀуна,
пасикъасул кӀалдиб зулму бахчун букӀуна.
7Муъминчи ракӀалде щвезавуни – баркат лъола,
пасикъасул цӀаргицин кӀочон тола.
8ГӀакъилас лъикӀаб амру ракӀ-ракӀалъго къабул гьабула,
амма гӀантав чӀандачи хъущтӀула-тарула.
9ВацӀцӀадго хьвадулесе хӀинкъи букӀунаро,
мекъаб-тӀекъаб нух тӀаса бищарав ккун вачун уна[+].
10Квешлъиялъе бер къинкӀулес пашманлъизарула,
ракӀрагьун кӀалъалес маслихӀат гьабула[+].
11Муъминчиясул кӀалдисан маулхӀаят бецӀцӀула,
пасикъасул кӀалдиб зулму бахчун букӀуна[+].
12Рокьукълъиялъ кьалде рачуна,
рокьиялъ киналго мунагьал рахчула[+].
13ЦӀодорасул кӀалдиб гӀакъиллъи батула,
гӀакълу гьечӀесул гьодилъ кьабизе хьоп батула[+].
14ГӀакъиласул ракӀалъ гӀелму-лъай цӀунула,
гӀабдаласул кӀалалъ паналъи-пасалъи тӀаде цӀала[+].
15Бечедасул боцӀи-рикъзи – щулияб хъала,
мискинасул язихълъи – чӀобогояб чӀвадан[+].
16Муъминчиясул бетӀербахъиялъ гьесие чӀаголъи кьола,
пасикъасе щвараб хайиралъ гьев тамихӀалде вачуна[+].
17Малъараб гӀадахъ босулев чи гьелъ чӀаголъиялде вачуна,
кантӀизави къабул гьабуларев чи къосуна[+].
18Тушманлъи рекӀелъ бахчарасул кӀалдиб гьереси букӀуна,
мацӀ гьабун гаргадулев чиги гӀабдал вуго.
19РагӀи гӀемералъуб мунагь гьечӀого хутӀуларо,
жиндирго кӀалалда кӀулал раравги цӀодорав чи вуго[+].
20Муъминчиясул кӀалдиб мацӀ – гӀарац-меседалда релълъуна,
пасикъасул ракӀ – щибго гуреб жо ккола.
21Муъминчиясул кӀалалъ чанги чи хьихьула,
гӀабдалзаби жидерго гӀакълу дагьлъиялдалъун хола.
22БетӀергьанасул баркаталъ бечелъизарула,
баркатгун вугев чиясда ургъелги къварилъиги лъаларо.
23ГӀабдал квешаб гӀамалалдаса вохула,
гӀакъилав чи жиндирго цӀодорлъиялдаса вохула[+].
24Пасикъав чи жиндаса хӀинкъараб жо гьесда тӀаде бачӀуна,
муъминчиясул мурад тӀубачӀого хутӀуларо.
25Кутакаб гьури бахъанищ –
пасикъав чи араб бакӀ лъачӀого тӀагӀуна,
муъминчийин абуни щулаго чӀола[+].
26ГӀусазе къанцӀа гӀадаб ва беразе кӀкӀуй гӀадаб жо буго
кӀвахӀалав чи къваригӀелалъ витӀи[+].
27БетӀергьанасукьа хӀинкъиялъ гӀумру халалъизабула,
пасикъазул гӀумру къокълъула[+].
28Муъминчиясул хьул лъуни, рохел насиблъула,
пасикъасул хьул лъуни, балагь насиблъула[+].
29БетӀергьанасул нух – ракӀбацӀцӀадав чиясе щулияб хъала,
квешлъи гьабулевги гьелъ паналъиялде вачуна.
30Муъминчи киданиги хъущтӀиларо-тариларо,
пасикъав чиги ракьалда тӀад хутӀиларо[+].
31Муъминчиясул кӀалдисан гӀакъиллъи бецӀцӀула,
квешлъиялъе кӀалдиб багъарараб мацӀ къотӀун рехула[+].
32Муъминчиясул кӀалалда лъала рекӀелъ рекъолеб рагӀи бицине,
пасикъасул кӀалалъ кинабго кӀалагъоркье чӀвазабула.

### БЕТӀЕР 11

1ХӀилла-рекӀкӀ гьабурал цӀадираби БетӀергьанасе рихарал руго,
битӀун цӀалел гираби Гьесие рокьула[+].
2ГӀамалкӀодолъиялда цадахъ инжитлъи-къабихӀлъи букӀуна,
хӀеренлъи-хӀалимлъиялда цадахъ гӀакъиллъи букӀуна[+].
3РитӀухъазул ракӀбацӀцӀалъиялъ гьел нухда рачуна,
божизе бегьуларезул хиянаталъ жалго гьалаглъизарула[+].
4БетӀергьанасул ццин бахъараб къоялъ
бечелъиялъ кумек гьабуларо,
ритӀухълъиялъ хвалдаса хвасар гьавула[+].
5РакӀбацӀцӀадав чиясул ритӀухълъиялъ гьесул нух битӀизабула,
квешалги жидерго квешлъиялъ хвезарула[+].
6Муъминчиясул ритӀухълъиялъ гьев хвасар гьавула,
хиянатчагӀи жидерго рекӀел гьаваялъул гьиналъ ккун руго[+].
7Квешав чи хвараб мехалъ
гьесул букӀараб хьул-къасд гӀадада ккола,
жиндирго къуват-жаналдалъун щвезе
ракӀалда букӀарабги лъугӀун уна[+].
8Муъминчи балагьалдаса хвасарлъула,
яхӀ-намус гьечӀев чи гьесул бакӀалда балагьалда гъоркье ккола[+].
9ЯхӀ-намус гьечӀесул кӀалалъ мадугьал паналъизавула,
Аллагь вичӀчӀиялъул гӀелмуялъ муъминчи хвасар гьавула.
10Муъминчиясде гьарзалъи-баркат рещтӀараб мехалъ,
шагьарго бохула,
яхӀ-намус гьечӀев чи паналъараб мехалъ,
киназго рохел лъазабула[+].
11Муъминзабазул баркаталдалъун шагьаралъул цӀар борхизабула,
пасикъазул кӀалалъ гьеб щущазабула[+].
12ГӀакълу гьечӀев чи мадугьаласда тӀад велъанхъула,
гӀакъилас кӀал данде бачун тола.
13МацӀихъанас чияр балъголъи къватӀибе загьир гьабула,
гӀакъилав чияс балъголъи цӀунула[+].
14НасихӀатал гьечӀони, халкъ паналъула,
гӀакълучагӀи цӀикӀкӀанагӀан бергьенлъиги хӀакълъула[+].
15Чияе гӀоло гъоркье чӀарав чияс жиндиего квешлъи гьабула,
квер бачун рагӀи кьей рихарасе хӀинкъи букӀунаро.
16РакӀ лъикӀай чӀужугӀадамалъ лъикӀаб цӀар-рецц балагьула,
ракӀ квешав бихьинчияс гӀицӀго бечелъи балагьула.
17РакӀ лъикӀасе пайда-хайир насиблъула,
ракӀ квешас жиндаго тӀаде балагь бачуна.
18Квешлъиялъухъ щолеб хайир рекӀкӀаб букӀуна,
ритӀухълъи бекьулесул хур цӀун бачӀиналда божизе бегьула[+].
19Унго-унголъун ритӀухъав чи чӀаго хутӀула,
квешлъиялда хадув лъугьарасде хвел тӀаде гӀунтӀула[+].
20РекӀелъ хӀилла-рекӀкӀ бугев чи БетӀергьанасе рихарав вуго,
ракӀбацӀцӀадго хьвадулесдаса Гьев разилъула.
21РакӀчӀун абизе бегьула
квешав чи тамихӀалдаса ворчӀиларилан,
амма муъминчи хвасарлъила[+].
22Берцинай, амма цӀодорлъи гьабуларей чӀужугӀадан релълъуна
болъонил магӀарзукъалазда бараб меседил кӀиликӀалда.
23Муъминзабаз хӀаракат бахъула гӀицӀго лъикӀлъи гьабизе,
пасикъазул хӀаракаталъ БетӀергьанасул ццин бахъиналде рачуна.
24Цояс сахаватго чвахизабула садакъаде кьолеб жо,
ва гьесул бечелъи жеги цӀикӀкӀуна,
цогидас къан ккун тола –
жиндиего заралалъе[+].
25Сахаватав чиясул лъикӀаб гӀумру букӀуна,
цогидазул хӀалхьезабулев чи хӀалхьиялда хутӀула.
26Жиндиего чед нахъе цӀунарав чиясе халкъалъ нагӀана кьола,
амма гьеб бичулесул надалда баркаталъул мугьру букӀуна[+].
27ЛъикӀлъи гьабизе гӀедегӀулев чи ккола
Аллагьасдасан баркат балагьулев чи,
амма квешлъи балагьулев чиясда тӀаде
квешлъи рещтӀуна[+].
28Бечелъиялде мугъ чӀварав чи гӀодов ккола,
муъминчиясул хуриб тӀор цӀубараб букӀуна.
29Жиндирго хъизан биххизабурасе гьури насиблъула,
гӀабдаласни гӀакъиласе лагълъи гьабизе ккола.
30Муъминчиясул гӀамал – гӀумруялъул гъветӀ,
гӀакъилав чияс гӀадамазул ракӀ жиндехунго цӀала[+].
31Муъминчиясе дуниялалда щола шапакъат,
пасикъазеги мунагьал гьарулезеги щолеб гӀазаб-гӀакъуба
гӀемерго цӀикӀкӀараб букӀуна[+].

### БЕТӀЕР 12

1НасихӀат бокьулесе гӀелму-лъайги бокьула,
кантӀизе бокьуларев чиги гӀабдал вуго[+].
2ЛъикӀасдаса БетӀергьан разилъула,
макруяв чиясени Гьес тамихӀ гьабула.
3Пасикъасул гъотӀоца кьалбал риччаларо,
муъминзабазул гъотӀол кьалбал щулиял рукӀуна[+].
4ГӀамал лъикӀай лъади –
росасул бетӀералда лъолеб таж ккола,
инжитай лъади –
гьесул рукьбузда чӀвалеб ккал буго[+].
5Муъминчиясул къасд-ният ритӀухълъиялде буссараб букӀуна,
пасикъазул ишазулъ хӀилла-макру букӀуна[+].
6Пасикъазул кӀалзул калам ккола
гӀадамазул би гӀодобе тӀезе гьабулеб гъоркьчӀел,
муъминзабазул кӀалалъ гӀадамал хвасар гьарула[+].
7Пасикъав чи кӀалагъоркье речӀчӀула,
гьесул иш лъугӀула,
муъминчиясул рукъалъул кьучӀ щулияб букӀуна.
8Инсан веццула гьесул цӀодорлъи бихьун,
рекӀелъ хӀилла-рекӀкӀги хиянатги бугев халкъалъе инжитлъула.
9ЦохӀо лагъасул бетӀергьанлъун вукӀун,
живго гӀодовегӀанлъун вихьи лъикӀ,
чадил мочӀу гьечӀеб мехалъги гӀамал кӀодолъун вукӀиналдаса.
10Муъминчиясда лъала жиндирго хӀайваназе хӀажатаб жо,
пасикъасул ракӀ бицатаб букӀуна[+].
11Хур бекьулев чи чадица гӀорцӀула,
гьодорал анищазда гӀумру тӀамулевги гӀакълу гьечӀев чи вуго[+].
12Пасикъазул хъала – чвахун унеб сали,
муъминзабазул гъотӀол кьибил къвакӀараб ракьулъ букӀуна.
13Пасикъасе жиндирго мунагьаб кӀалалъ къор гъола,
муъминчи балагьалдаса ворчӀула[+].
14Кверал квалквадун щолебго гӀадин,
кӀалзул каламалдалъунги щола инсанасе боцӀи-рикъзи[+].
15ГӀабдаласда ккола жиндир нух битӀараб бугилан,
цӀодорав чи цогидасул гӀакълуялъухъ гӀенеккула[+].
16ГӀабдалас гъобсагӀатго тӀатинабула жиндирго рекӀекълъи,
цӀодорас пикруцин гьабуларо жиндир ракӀ лъукъиялъул[+].
17РитӀухъав нугӀас битӀараб бицуна,
гьересинугӀас гьерсал рицуна[+].
18УргъичӀого рехараб рагӀуца хвалчаца гӀадин лъукъула,
гӀакъилазул мацӀалдасан дару бецӀцӀула[+].
19БитӀараб рагӀи абадиялъего хутӀула,
гьереси цохӀо лахӀзаталда тӀатуна[+].
20Квешлъиялъе ургъулез жидеего хӀилла-рекӀкӀ гьабула,
маслихӀатчагӀазул рекӀелъ рохел букӀуна.
21Муъминчиясде балагь бачӀунаро,
пасикъал гӀадамал балагьалъулъ къан рукӀуна.
22Гьереси бицунеб кӀал БетӀергьанасе рихараб буго,
ритӀухъал чагӀаздаса Гьев разилъула[+].
23ЦӀодорас жиндирго гӀелму-лъай бахчула,
гӀабдаласул рекӀелъан гӀантлъи гьулчун бачӀуна[+].
24Квалквадулеб квер ханлъуда букӀина,
кӀвахӀалъ лагълъиялде ккезарула.
25РакӀкъварилъиялъ чи чурхъула,
лъикӀаб рагӀуца вохизавула.
26Муъминчияс мадугьаласе нух бихьизабула,
пасикъазул гӀамал-хасияталъ жалго къосинарула.
27КӀвахӀалав чияс жиндирго чанил гьан бежуларо,
кӀвахӀ гьечӀесе боцӀи-рикъзи камуларо.
28РитӀухълъиялъул нух – чӀаголъиялъул нух,
мекъаб-тӀекъаб нухалъ хвалде рачуна.

### БЕТӀЕР 13

1ЦӀодорав васас инсуца малъараб босула,
яхӀ-намус гьечӀев чи кантӀизавиялъухъ гӀенеккуларо[+].
2КӀалзул каламалдалъун инсанасе лъикӀлъи щола,
хиянатчиясул рекӀелъ квешлъи букӀуна[+].
3КӀал цӀунарас рухӀги цӀунула,
ургъичӀого кӀалъалесде балагь бачӀуна[+].
4КӀвахӀаласул рекӀее гӀемераб жо бокьула – щибниги щоларо,
кӀвахӀ гьечӀезейин абуни, рекӀее бокьарабщинаб щола[+].
5Муъминчиясе гьереси рихараб буго,
пасикъав чи инжитго ва къабихӀго хьвадула.
6РакӀбацӀцӀадав инсан ритӀухълъиялъ сапаралдаги цӀунула,
пасикъав чи мунагьалъ гӀодов ккезавула[+].
7Цояв жив бечедав вугилан чӀола,
жиндир щибниги гьечӀониги,
цогидавин абуни, кигӀан кӀудияб бечелъи жиндир бугониги,
щибниги гьечӀилан чӀола[+].
8Инсанасул бечелъи – гьесул гӀумруялъухъ бахъулеб магъало,
мискинчиясе гьелъул хӀинкъи букӀунаро.
9Муъминчиясда тӀад нур чӀун букӀуна,
пасикъазул чирахъ сун уна.
10ГӀамалкӀодолъиялдалъун гӀицӀго дагӀба-рагӀи ккола,
гӀакълу дандбалезулъ гӀакъиллъи букӀуна[+].
11ГӀедегӀун данде бакӀарараб бечелъи
хехго лълъаранибе уна,
дагьа-дагьабккун данде бакӀарараб –
цӀикӀкӀунебго цӀикӀкӀунеб букӀуна.
12Хьул хӀорлъани – ракӀ чӀунтула,
анищ тӀубайги гӀумруялъул иццлъун рикӀкӀуна[+].
13НасихӀат гӀадахъ босуларесе гӀазаб хӀакълъула,
амруял тӀуразарулесе кири хъвала.
14ГӀакъиласул насихӀат – маулхӀаяталъул ицц,
хвалил кӀичӀикьа гьелъин рорчӀизарулел[+].
15ГӀакълу камиллъиялъ ракӀ рази гьабула,
хиянатчиясул нух цӀакъ захӀматаб букӀуна.
16ЦӀодорав чи гӀелму-лъаялда нахъвилълъуна,
гӀабдалас жиндирго гӀантлъи тӀатинабула.
17Намус гьечӀев чапарас балагьалде рачуна,
божи бугев вакил унтуе дару гӀадин вукӀуна[+].
18Малъараб босуларесда тӀаде ресукълъиги хӀакъирлъиги бачӀуна,
малъухъе хьвадулесул хӀурмат гьабула[+].
19Мурадалде щвеялъ ракӀ бохизабула, гӀабдалзабазин абуни,
квешлъиялдаса инкар гьаби балагьлъун рикӀкӀуна.
20ГӀакъиласулгун гьоркьоблъи ккурасе гӀакълу щола,
гӀабдаласулгун гьудуллъи гьабурасе зарал ккола.
21Мунагь гьабурасда хадубчӀун балагь букӀуна,
муъминчиясе шапакъаталъе лъикӀлъи щола.
22ЛъикӀав чияс лъималазул лъималазеги ирс нахъе тола,
мунагьчияс данде гьабураб боцӀи-рикъзи муъминзабазе хутӀула[+].
23Мискинасулги хур цӀун бачӀине бегьула,
хӀилла-рекӀкӀалъ хурул бачӀин хӀурудахъ инабула.
24Хьопалда гурхӀарав чи – жиндирго вас рихарав чи,
вас вокьулес гьесие гӀадлу гьабичӀого толаро[+].
25Муъминзаби гӀорцӀизегӀан кванала,
пасикъазул чехь бакъун хутӀула[+].

### БЕТӀЕР 14

1ГӀакъилай лъадуца рукъ гӀуцӀула,
гӀанталъ гьеб жиндирго квераз биххизабула.
2БитӀараб нухдасан унев чи БетӀергьанасукьа хӀинкъула,
кӀичӀ-кӀичӀараб нухдасан унес Гьев сан гьавуларо[+].
3ГӀабдаласул кӀалалъе жиндирго гьодилъ кьабизе хьоп хайирлъула,
гӀакъиласул кӀалалъ живго цӀунула[+].
4Оцал гьечӀесул руссун чӀобого букӀуна,
оцал хӀалтӀизарулесул хур цӀун бачӀуна.
5РитӀухъав нугӀас гьереси бицунаро,
гьересинугӀас гьерсал хъурула[+].
6ЯхӀ-намус гьечӀесе, кигӀан балагьаниги, гӀакъиллъи щоларо,
цӀодорасе гӀелму-лъай бигьаго щола[+].
7ГӀантав чиясдаса рикӀкӀалъе,
гьесул рагӀулъ гӀакъиллъи батуларин дуда.
8ГӀакъиласул цӀодорлъи –
жиндирго нух лъай,
гӀабдалзабазул гӀакълу гьечӀолъи –
хӀилла-макруялъул нух тӀаса бищи.
9ГӀабдалзаби – мунагьалдаса лъутулезда тӀад релъанхъула,
лъикӀал гӀадамазул рукъалда баркат лъола.
10РекӀеда лъала жиндилъго бугеб пашманлъи-къварилъи,
рекӀелъ бугеб рохалилъе чияр чи лъугьунаро.
11Пасикъав чиясул рукъзал риххула,
муъминчиясул чадир берцинлъула[+].
12Буго нух инсанасда битӀарабилан кколеб,
амма ахиралда гьелъ хвалде рачуна[+].
13Велъанхъулеб мехалъгицин унтизе бегьула инсанасул ракӀ,
рохелги пашманлъиялде сверизе бегьула[+].
14Пасикъазе – жидерго ишазухъ жаза насиблъула,
лъикӀазе – жидерго ишазухъ кири насиблъула.
15Жагьилав чи сундаго божула,
цӀодорав чи щибаб гали тӀамизе ургъула.
16ГӀакъилав чи, квешлъиялдаса хӀинкъун,
гьелдаса рикӀкӀад чӀола,
гӀабдал сункьаниги хӀинкъуларо,
ва лъиданиги кӀоларо гьесда квелъ базе.
17Ццин хехас гӀантал жал гьарула,
квешлъиялъе ургъулев чи халкъалда рихуна.
18Жагьилал гӀадамазе гӀантлъи насиблъула,
цӀодорал гӀадамазе гӀелму-лъаялъул таж щола.
19Квешаз лъикӀазда цебе бетӀер къулизе буго,
пасикъазги муъминзабазул кавудухъ бетӀер къулизе буго[+].
20Мискинчиясдаса мадугьалгицин лъутула,
бечедасул гьудулзаби гӀемер рукӀуна[+].
21Мискинав мадугьал сан гьавуларесе мунагь букӀуна,
гьардарав гурищ мискинзабазда гурхӀулев чи![+]
22Квешлъиялъе ургъулел чагӀи къосун ккун гьечӀелищха?
Амма лъикӀлъиялъе ургъулев чи гӀадамазе вокьула
ва гьесде божилъиги букӀуна.
23Щибаб хӀалтӀи-пишаялъулъ пайда-хайир букӀуна,
гӀадада кӀалъалеб кӀалалдасан зарал гуреб жо букӀунаро[+].
24ГӀакъилазул бечелъи – жидерго бетӀералда лъолеб таж,
гӀакълу гьечӀелалги жидерго гӀантлъиялдалъун лъала.
25БитӀараб бицунев нугӀас гӀадамал хвасар гьарула,
гьересинугӀас хиянат гьабула.
26Аллагьасукьа хӀинкъи – бахъизе кӀолареб хъала,
Гьесукьа хӀинкъулесул лъималазеги
гьеб хъалаялъуб хӀинкъи букӀунаро.
27Аллагьасукьа хӀинкъи – маулхӀаяталъул ицц,
хвалил кӀичӀикьаги гьелъин рорчӀизарулел[+].
28Халкъ гӀемерлъани – хан тӀадегӀанлъула,
гӀадамал дагьлъани – пача паналъула.
29Сабру кӀудияв чи жиндирго гӀакълуялдалъун тӀадегӀанлъула,
ццин хехас жиндирго гӀантлъи тӀатинабула[+].
30РекӀел сабруялъ чорхое чӀаголъи кьола,
бербахиллъиялъ рукьби туризарула[+].
31Мискиназе зулму гьабулес гьел рижарав Аллагь какула,
хӀажатасда гурхӀулес Гьесие рецц гьабула[+].
32Пасикъал чагӀи жидерго квешлъиялъулъ гъанкъула,
муъминзаби жидерго лъикӀлъиялъ хвасар гьарула.
33ЦӀодорасул ракӀ гӀакъиллъиялъе рекъон ккола,
гӀабдалзабазда гьеб бугеблъигицин лъаларо.
34РитӀухълъиялъ халкъ кӀодо гьабула,
мунагьалъ щибаб къавмалъе рогьо-нич гьабула.
35ЦӀодорав лагъас хан вохизавула,
инжитав лагъас гьесул ццин бахъинабула.

### БЕТӀЕР 15

1ХӀеренаб жавабалъ ццин гӀодоцинабула,
хъачӀаб рагӀуца ццин гьалаглъизабула[+].
2ГӀакъилазул мацӀалдасан гӀелму-лъай бецӀцӀула,
гӀабдалзабазул кӀалдисан гӀантаб рагӀи бурула.
3БетӀергьанасул бер щолареб бакӀ гьечӀо:
квешалги рихьула, лъикӀалги рихьула.
4КӀалзул хӀеренлъи – чӀаголъиялъул гъветӀ,
кӀалзул гьересиялъ ракӀ чӀунтизабула[+].
5ГӀабдалас инсул малъа-хъвай гӀад-хочӀ гьабула,
кантӀизави къабул гьабурасе гӀакълу щола.
6Муъминчиясул рукъ хазинадул цӀун букӀуна,
пасикъасул боцӀи-рикъзиялъ балагь тӀаде цӀала.
7ЦӀодоразул кӀалалъ гӀелму-лъай тӀибитӀизабула,
гӀабдалзабазул ракӀал гьелдаса рикӀкӀад рукӀуна.
8Пасикъазул къурбан БетӀергьанасе рихараб буго,
муъминзабазул гьари-дугӀаялдаса Гьев разилъула[+].
9Пасикъасул нух БетӀергьанасе рихараб буго,
витӀун хьвадулев чи Гьесие вокьула.
10Нухдаса тарарасе тамихӀ кӀудияб букӀуна,
малъараб гьабуларевги хвалде уна[+].
11ЖужахӀги Жагьандаманги БетӀергьанасул берда цебе буго,
гӀадамазул рекӀелъ бугеб Гьесда дагьабги лъикӀ бихьиларищха![+]
12ЯхӀ-намус гьечӀесе бокьуларо живго кантӀизавизе,
гӀакъилазда аскӀовеги унаро гьев.
13РекӀелъ рохел бугони, гьумерги бохун букӀуна,
рекӀелъе рещтӀараб ургъелалъ ракӀ чӀунтизабула[+].
14ЦӀодорасул рекӀеца гӀелму-лъай тӀалаб гьабула,
гӀабдалзабазул кӀалалъ кунеб жо гӀантлъи букӀуна[+].
15Мискин-пакъирасе киналго къоял квешал рукӀуна,
ракӀ бохун вугесе кидаго бертин букӀуна.
16БетӀергьанасукьа хӀинкъун щвараб дагьаб лъикӀ,
гӀемераб бечелъиги щун,
гьелъул хӀинкъиялда гъоркь рукӀиналдаса[+].
17Рохалида кванараб чӀахӀил квен лъикӀ,
мачӀадалъе хьихьараб оцол гьан ццин къулчӀун кванаялдаса[+].
18Ццин хехас кьалул цӀа рекӀинабула,
сабру бугес дагӀба-рагӀи свинабула[+].
19КӀвахӀаласул нух зазил цӀун букӀуна,
муъминчиясул нух цӀан битӀараб букӀуна[+].
20ЦӀодорав васас эмен вохизавула,
гӀантас эбел сан гьаюларо[+].
21ГӀабдал жиндирго гӀантлъиялдаса вохун вукӀуна,
цӀодорав чи битӀараб нухдасан уна[+].
22ГӀакълу-насихӀат гьечӀони, мурадалде щоларо,
гӀакълу кьолел гӀемерлъани, мурад тӀубала[+].
23Жиндирго кӀалзул берцинаб жавабалъ инсан вохизавула,
абизе кколелъуб абураб рагӀул лъикӀлъиха![+]
24ЦӀодорав чиясул нухалъ борхалъуде рачуна,
ахада бугеб жужахӀалдаса гьев хвасарлъизе[+].
25ЧӀухӀарав чиясул рукъ БетӀергьанас кӀалагъоркье чӀвазабула,
къоролалъул хурул гӀурхъи-ссан Гьес букӀаралъубго чӀезабула.
26Квешасул ният-къасд БетӀергьанасе рихараб буго,
лъикӀасул каламалдаса Гьев разилъула[+].
27ХӀарамаб боцӀи-рикъзиялда хъантӀарас рукъ чӀунтизабула,
ришват рихаравги чӀаго хутӀула[+].
28Муъминчияс рагӀи ургъун бицуна,
пасикъасул кӀалалъ квешлъи лагӀула[+].
29Пасикъав чиясдаса рикӀкӀад вуго БетӀергьан,
муъминчиясул гьари-дугӀа Гьесда рагӀула.
30РакӀ аваданго бугесул балагьиялъ чи вохизавула,
лъикӀаб ругьелалъ ракьа щулалъизабула[+].
31ГӀакъилзабазда гьоркьов ватула гӀумру-яшав лъикӀлъулеб
насихӀаталъухъ гӀенеккулев чи.
32Малъараб гӀадахъ босуларес жиндирго гӀумру инжит-хӀакъир гьабула,
насихӀаталъухъ гӀенеккарасе гӀакълу щола[+].
33Аллагьасукьа хӀинкъи – гӀакъиллъи-цӀодорлъи ккола,
хӀурмат-къадруялъул цебехъан – хӀалимлъи-хӀеренлъи буго[+].

### БЕТӀЕР 16

1РекӀел пикру-хиял инсанасдасан буго,
кӀалзул жаваб БетӀергьанасдасан буго[+].
2Инсанасда ракӀалде ккола жиндир ният-къасд бацӀцӀадаб бугилан,
БетӀергьанас борцун-цӀан буго щибаб рухӀалъул пикру-хиял[+].
3Дурго ишал БетӀергьанасде тӀамун тани,
ракӀалда бугебщинаб тӀубала.
4Цо мурад гьечӀого щибниги бижичӀо БетӀергьанас,
пасикъалгицин гьес рижун руго
балагьалъул къоялъ паналъизе[+].
5ГӀамал кӀудиявщинав чи БетӀергьанасе рихарав вуго,
гьев тамихӀалдаса ворчӀунгутӀиялда ракӀчӀараб буго[+].
6ГурхӀел-рахӀмуялъги божилъиялъги мунагьал рахчула,
БетӀергьанасукьа хӀинкъиялъ квешлъи нахъчӀвала[+].
7Инсанасул ишаздаса БетӀергьан разилъун вугони,
гьесул тушманзабазулгунцин рекъел букӀинабула Гьес[+].
8ХӀалалаб-бацӀцӀадаб дагьаб лъикӀ,
хӀилла-рекӀкӀалдалъун щвараб гӀемералдаса[+].
9Инсанас тӀаса бищула живго хьвадизе нух,
гьеб нухдасанги гьев БетӀергьанас вачуна[+].
10Аллагьасул кӀалдисан кӀалъала парччахӀ,
диван къотӀулеб мехалъги гьесул мацӀалца мунагь гьабуларо[+].
11РитӀарал цӀадирабиги
цӀадирабазул суркӀбиги
БетӀергьанасдасан руго,
базарганасул таргьинир ругел гирабиги
Гьесдасан руго[+].
12Квешлъи гьаби парччахӀзабазе рихараб буго,
ритӀухълъиялъин гьесул ханлъи щулалъизабулеб![+]
13Гьереси бицунареб кӀал парччахӀзабазе бокьула,
битӀараб бицунесул къиматги гьабула гьез[+].
14ПарччахӀасул ццин – хвалил чапар,
амма гӀакъилав чиясда кӀола гьев гӀодове виччазавизе[+].
15ПарччахӀасул гьумер роцӀун бугони, рагӀияталъул хӀал хьола,
гьев разилъи релълъуна ихдалил цӀадал накӀкӀалда.
16ГӀакъиллъи щвей – месед щвеялдаса лъикӀ,
гӀакълу-насихӀат щвейги лъикӀ – бацӀцӀадаб гӀарац щвеялдаса[+].
17РацӀцӀадал гӀадамазул нух – квешлъиялдаса лъути;
жиндирго нух цӀунарас рухӀги цӀунула.
18Гьалаглъи-паналъиялъул цебехъан – чӀухӀи,
кӀалагъоркье речӀчӀиялъул цебехъан – гӀамалкӀодолъи[+].
19Мискиназда гьоркьов сабруялда вукӀин лъикӀ,
чӀухӀаразулгун давла бикьулев вукӀиналдаса.
20БетӀергьанасул рагӀи гӀадахъ босарасе лъикӀлъи насиблъула,
гьардарав гурищха Гьесде тӀамун тарав[+].
21БотӀролъ гӀакълу бугесда цӀодоравилан абула,
гьуинаб кӀал кӀалъалесул гӀелму-лъайги цӀикӀкӀуна.
22ЦӀодорасе малъа-хъвай – маулхӀаят ккола,
гӀабдалзабазе тамихӀ-жаза жидерго гӀантлъи буго[+].
23ГӀакъиласул рекӀеда бараб буго гьесул кӀалалъ бицунебги,
гьесул кӀалдисанин гӀакълу-насихӀатги бачӀунеб.
24Гьуинаб калам найил гьоцӀолъун рикӀкӀуна:
рекӀее лазатги кьола гьелъ, рукьбузе сахлъиги кьола[+].
25Буго нух инсанасда битӀарабилан кколеб,
амма ахиралда гьелъ хвалде рачуна[+].
26Гьавудулев чи ракъиялъ хӀалтӀизавула,
гьесул чохьоца квалквадизе тӀамулев вугелъулха гьев.
27ХӀалихьатав-къадарав чияс квешлъи ургъула,
гьесул мацӀалдасан гьелегьараб цӀа бурулеб бугин ккола[+].
28ТӀекъав чияс дагӀба-рагӀи тӀибитӀизабула,
мацӀихъанас гьудулзабиги цоцаздаса ратӀа гьарула[+].
29Хъубаб къасд бугес живго гӀадинав чи къосинавула,
квешаб нухдасан ине гьесизавула гьев[+].
30Берзул ишанал гьарун валагьула макруялъе ургъулев чи,
рекӀелъ квешлъи бугесги кӀал кӀичӀизабула.
31ХъахӀаб рас ккола чӀухӀараб таж,
ритӀухъго гӀумру тӀамурасдайин гьеб баккулеб[+].
32Сабру кӀудияв чи
багьадурасдасаги лъикӀавила,
жиндирго напс квегъизе кӀолевги –
шагьар кверде босарасдаса лъикӀавила[+].
33Можоро квенчӀелтӀе рехула,
амма можороялъул тӀолабго хӀукму БетӀергьанас къотӀула[+].

### БЕТӀЕР 17

1ХӀалхьиялда кваназе бакъвараб чадил мочӀу лъикӀ,
дагӀба-рагӀиялда кваназе бечедаб столалда нахъа гӀодорчӀеялдаса[+].
2ЛъугьинчӀев васасдаса цӀодорав лагъ тӀадегӀанавила,
вацазда гьоркьоб бикьараб ирсалъул бутӀаги щолебила гьесие[+].
3ГӀарцул хӀалбихьула цӀадул гьелегьиналъ,
меседил хӀалбихьула цӀадул кутакалъ.
Инсанасул рекӀел хӀал БетӀергьанас бихьула[+].
4Квешав чи квешаб кӀалалъухъ гӀенеккула,
гьересичиясги гьерсилаб мацӀ гӀадахъ босула.
5Мискинасда тӀад велъанхъулев чи ккола
жив вижизавурасда гӀайиб чӀвалев чи,
чияде балагь бачӀиналдаса вохулев чиги
тамихӀалдаса ворчӀуларо[+].
6Херазе ботӀрода лъезе таж – гьезул лъималазул лъимал,
лъималазе чӀухӀи – жидерго эмен.
7ГӀабдаласул кӀалдир тӀадегӀанал рагӀаби рекъоларо,
къо-асс бугесдаги гьерсилаб мацӀ дагьабги цӀакъ рекъоларо[+].
8Ришват кьолев чиясда ракӀалде ккола
гьелда гьабизе кӀолареб жо гьечӀилан,
киве гьеб босун аниги, мурад тӀубалебилан[+].
9Чияр гӀайиб-хатӀаялда тӀаса лъугьунев чияс божа-рокьи цӀикӀкӀинабула,
амма гьеб тӀатинабулес гьудулзаби цоцаздаса ратӀа гьарула.
10БадибчӀваялъ гӀакъиласе гьабулеб асар цӀикӀкӀараб букӀуна,
нусго тӀил кьабиялъ гӀабдаласе гьабулеб асаралдаса.
11Квешав чи питна балагьулев вукӀуна,
амма малакулмавт рещтӀуневха гьесухъе.
12ТӀанчӀи кодоса рахъараб цигун дандчӀвай лъикӀ,
гӀантлъиялъ квелъ барав гӀабдал дандчӀваялдаса[+].
13ЛъикӀлъиялъухъ квешлъи гьабурасул рокъоса
квешлъи лъугӀизе рес гьечӀо.
14ДагӀба-рагӀи ккезаби релълъуна
лъадада цебеса сангар биххизабиялда;
лъим гьулчун бачӀиналде лъугӀизабе кьал[+].
15БетӀергьанасе рихарал руго –
гӀайиб ккарав ритӀухъ гьавулевги
гӀайиб гьечӀесе тамихӀ гьабулевги[+].
16ГӀабдаласул хъатикь гӀарац щибизе?
ГӀакъиллъи бичун босизейищ?
Гьелъиегицин гӀакълу гӀоларо гьесул.
17Гьудуласул рокьи лъикӀалъулъги квешалъулъги загьирлъула,
къварилъи тӀаде бачӀиндалги ратизейин вацал рукӀунел[+].
18ГӀакълу гьечӀев чияс кьабун квер бачун къотӀи гьабула,
чияр налъи бецӀилилан рагӀи кьола.
19ДагӀба-рагӀи бокьулев чи ккола
мунагь гьабизе бокьулев чи.
ЧӀухӀдаего каву борхат гьабулев чи ккола
жиндиего паналъи балагьулев чи[+].
20РекӀелъ хӀилла-рекӀкӀ бугесде лъикӀаб къо бачӀунаро;
гьерсилаб мацӀ кӀалдиб бугесде балагь бачӀинчӀого хутӀуларо.
21ГӀантав вас къавулъ вугони къварилъи тӀаса унаро,
гӀакълу гьечӀев васасги эмен вохизавуларо[+].
22РакӀ аваданлъи – инсан сахлъулеб дару,
ракӀ бечӀаялъ ракьа бакъвазабула[+].
23Пасикъасе ришват лъороса бахъун кьола,
гьес мекъаб диван къотӀизе гӀоло[+].
24ЦӀодорав чи битӀахъе гӀакъиллъи бугелъуве валагьун вукӀуна,
гӀабдаласул берал рахъ-рахъалде ралагьун рукӀуна.
25ГӀантав вас – инсул рекӀее унти
ва жив гьавурай эбелалъул рекӀее пашманлъи[+].
26ГӀайиб гьечӀесе тамихӀ гьаби
квешаб жо буго,
гьединго квешаб буго
ракӀбацӀцӀалъи сабаблъун саламатал гӀадамал цӀалаца рухи.
27ГӀелму-лъай бугес рагӀи ургъун бицуна,
цӀодорав чиясги жиндаго квелъ бала[+].
28ВуцӀцӀун чӀолев гӀабдалги гӀакъилавлъун рикӀкӀуна,
кӀал данде бачун чӀани, цӀодоравлъунги рикӀкӀуна.

### БЕТӀЕР 18

1БатӀа кӀанцӀун чӀарав чи – жиндиего пайда балагьулев чи;
цогидазул пикру гьес гӀадахъ босуларо.
2БичӀчӀизе-лъазе гуро гӀабдаласе бокьулеб,
гьесие бокьула рекӀелъ бугеб пикру загьир гьабизе.
3Иман гьечӀолъиялда хадуб хӀакъирлъи-къабихӀлъиги букӀуна,
инжитал ишазда хадуб рогьо-ничги букӀуна.
4Инсанасул кӀалдир гӀакъилал рагӀаби гъваридаб ралъадлъун рикӀкӀуна,
гӀакъиллъиги – чвахун унеб лъимлъун рикӀкӀуна[+].
5Диван къотӀулаго, гӀайиб бугев бергьинавун,
гӀайиб гьечӀев къезави лъикӀаб жо гуро[+].
6ГӀабдаласул мацӀалца кьалде рачуна,
кӀал сабаблъун гьесул гьодилъ тӀилал щола[+].
7ГӀабдаласул кӀалдиб мацӀ – гьев паналъизавулеб жо,
гьесул кӀутӀбуздасан бачӀарабги – гьев жаниве вортулеб гвенд[+].
8МацӀихъанасул рагӀаби –
гӀенеккулесе бищунго гьуинаб квен,
лазаталда уна гьел гьесул ургьире[+].
9ТӀаса-масаго мина балев чи ккола гьеб щущазабулесул вац.
10БетӀергьанасул цӀар – щулияб хъала;
муъминчи гьениве векерула,
гьесие щибниги хӀинкъи букӀунаро[+].
11Бечедасул гӀемераб боцӀи-рикъзи – гьесул щулияб хъала,
гьесда ракӀалде ккола жив цӀунулеб сангар бугин гьебилан[+].
12Паналъилалде цебе инсанасул ракӀ кӀодолъула,
машгьурлъилалде цебе гьесул хӀалимлъи-хӀеренлъи цӀикӀкӀуна[+].
13Бицун бахъиналдего дандиясе жаваб кьолев чи гӀабдаллъун рикӀкӀуна,
гӀантлъи сабаблъун хӀакъирлъиги тӀаде бачӀуна гьесде.
14Инсанасул рухӀ-жаналъ гьесул унти къезабула,
амма ракӀбечӀай лъида хӀехьезе кӀолеб[+]?
15ЦӀодорав чиясул рекӀее гӀелму-лъай щола,
гӀакъиласул гӀиналъ гӀакълу тӀалаб гьабула.
16Сайигъатал кьолес жиндиего дуниял гӀатӀид гьабула,
къо-асс бугезул даражаялде вахуна гьев[+].
17Диван къотӀулеб мехалъ цеве кӀалъарав витӀарав вугилан ккола,
вачӀун гьесул дандияс суалал кьезегӀан.
18Можоро тӀамиялъ дагӀба-кьал лъугӀизабула,
рекъеларилан чӀаразда гьоркьоб маслихӀатги гьабула.
19Гуккун вукӀин лъарав вац бахъизе кӀолареб шагьаралда релълъуна,
дагӀба-къецги релълъуна хъалаялъул рахараб кавуялда.
20Инсанасул кӀалалъгийин чохьое
квен балагьулеб,
гьесул кӀутӀбуздасан рачӀарал рагӀабазгийин гьесие
хинкӀ-чед щвезабулеб[+].
21МацӀалца чиги чӀвала, чӀаголъизеги гьавула,
гӀемерго кӀалъалесда лъазе ккола гьеб.
22Лъади щварасе – лъикӀлъи щола,
БетӀергьанасул баркатги щола[+].
23Мискинчияс хӀеренго-хӀалимго гьарула,
амма бечедас жаваб хъачӀго кьола.
24Гьудулин абунщинав чи гьудул вукӀунаро,
амма цо-цо гьудул вукӀуна вацасдасаги лъикӀав[+].

### БЕТӀЕР 19

1ВацӀцӀадго хьвадулев мискинчи лъикӀ,
кӀалдиб мацӀги макирав
ва ботӀролъ гӀакълуги гьечӀев чиясдаса[+].
2ГӀелму-лъаялъе жанибе нух щвечӀеб бетӀерги лъикӀ гуро,
хӀетӀ хех гьабуравги хъущтӀичӀого, таричӀого хутӀуларо[+].
3Инсанасул гӀантлъиялъ гьесул иш мекъса ккезабула,
амма гьесул рекӀелъ БетӀергьанасде ццин бижула[+].
4Бечелъиялъ гьудулзаби гӀемер гьарула,
амма мискинчи цо вукӀарав гьудуласгицин рехун тола[+].
5ГьересинугӀ тамихӀалдаса ворчӀуларо,
гьерсал гӀемер рицунев чи хвасарлъуларо[+].
6ГӀемерисез гурхӀел гьарула къо-асс бугел гӀадамазда цере чӀун,
сайигъатал гьарзаясул гьудуллъун кинавго чи лъугьуна[+].
7Мискинчи гьесул вацазегицин рихуна,
гьудулги гьесдаса дагьавги цӀакъ рикӀкӀалъула.
Гьез кьун рукӀарал, амма киданиги
тӀуразе гьечӀел рагӀабазда хадув лъугьун хутӀула гьев[+].
8Живго вокьулес гӀакълу тӀалаб гьабила,
гӀакъилго-цӀодорго хьвадарасе битӀ ккела[+].
9Гьересиго нугӀлъи гьабурав чи тамихӀалдаса ворчӀуларо,
мекъаб-тӀекъаб рагӀи бицунев чиги паналъула[+].
10ГӀабдаласда гьарзалъи-бечелъи рекъоларо,
дагьабги цӀакъ рекъоларо
къо-асс бугезда тӀад лагъас ханлъи гьаби[+].
11Инсанасул гӀакълуялъ гьесулъ сабру цӀикӀкӀинабула,
гӀайиб-хатӀаялда тӀаса лъугьиналъ гьев машгьурлъизавула[+].
12ПарччахӀасул ццин бахъин релълъуна
гъалбацӀалъул гӀергӀедиялда,
гьесул лъикӀаб бербалагьиги релълъуна
харде ккараб щубалда[+].
13ГӀантав вас лъугьин – инсул талихӀ къосин,
лъадул дагӀба-рагӀи – нахъаса къотӀичӀого гӀекколеб тӀох[+].
14Мина-мулкги бечелъиги – умумузуздасан щолеб ирс,
амма цӀодорай лъади – БетӀергьанасдасан сайигъат[+].
15КӀвахӀаллъиялъ макьилъ къазарула,
гьавудизе бокьуларесул чехь бакъун хутӀула[+].
16БетӀергьанасул амруялда рекъон хьвадулес
жиндирго рухӀ цӀунула,
Гьесул нух къабул гьабичӀевги хола[+].
17Мискинасе кьураб садакъа ккола
БетӀергьанасухъе налъуе кьураб гӀарац,
гьабураб лъикӀлъи Гьес бецӀичӀого толаро[+].
18КӀудияв гӀелалде гьабе васасе гӀадлу, –
гӀадада хвезе гурин гьев[+].
19Ццин бахъунесе тамихӀ гьабизе ккола,
гьесда мун гурхӀани, – квеш ккезе гурин.
20Малъаралъухъ гӀенекке, насихӀатги гӀадахъ босе,
дудаго гӀакълу щвезе.
21Инсанасул рекӀелъе гӀемераб пикру-хиял рещтӀунеб,
амма БетӀергьанас хъвараб гурони лъугьунареб[+].
22ГурхӀел-рахӀмуялъ инсанасул ракӀ бохизабула,
гьерсал рициналдаса мискинлъиго лъикӀ.
23БетӀергьанасукьа хӀинкъулес гӀумру цӀунула,
гӀорцӀунги вукӀуна гьев, квешлъиги хъатӀуларо гьесда[+].
24КӀвахӀалас квер суркӀиде бегьула,
амма нахъбуссун кӀалалде гӀагар гьабуларо[+].
25ЯхӀ-намус гьечӀев чи вухе-кьабе –
жагьиласдаги гӀакълу щола,
гӀакълу бугесда малъе –
гьесие гӀелму-лъай щола[+].
26Инсул адаб гьабуларев
ва эбел къватӀие гъолев вас инжитлъула-къабихӀлъула[+].
27Малъа-хъваялъухъ гӀенеккичӀони,
гӀелму-лъаялдаса рикӀкӀалъила, дир вас, мун.
28ХӀилла-рекӀкӀ бугев нугӀ диван къотӀиялда тӀад велъанхъула,
квешав чиясул кӀал гьерсазул цӀун букӀуна.
29ЯхӀ-намус гьечӀесде тӀаде бачӀине къачӀан
тамихӀ-жаза букӀуна,
гӀабдалзабазул мугъзалъ кьабизе къачӀан тӀил букӀуна[+].

### БЕТӀЕР 20

1Чагъир яхӀ-намус гьечӀеб жо буго, чӀагӀа гьалагаб жо буго.
Гьеб кӀиялъго къосинавурасулги гӀакълу биххула[+].
2ПарччахӀасул ццидахин гъалбацӀалъул гӀергӀедиялда релълъуна;
гьесул ццин бахъинабулев чиясги хвел тӀаде цӀала[+].
3ДагӀба-къецалдаса цӀунун чӀеялъ инсанасул къадру борхула,
амма цониги гӀабдаласда кӀоларо жиндирго квелъ къан вукӀине.
4КӀвахӀалас хур заманалда бекьуларо,
хур лъилъулъ гьев хӀалухъен балагьизе лъугьуна, амма батуларо[+].
5Инсанасул рекӀел ният-къасд – гъваридаб ралъад,
цӀодорав чиясда гьелъул тӀину батула[+].
6Жидеда божизе бегьулин ахӀдолел гӀадамал гӀемер рукӀуна,
амма божизе бегьулев ватизе лъихъаха бажарулеб?
7Муъминчи хӀалаллъиялда хьвадула,
гьардарал гурищ гьесдасан лъугьарал лъимал.
8Диван къотӀизе тахида тӀад гӀодов чӀарав парччахӀас,
бер речӀчӀизабун, кинабго квешлъи цӀалкӀица гӀадин цӀалкӀула.
9Лъидаха абизе кӀолеб дица дирго ракӀ бацӀцӀад цӀунанилан,
дун мунагьалдаса вацӀцӀад вугилан[+].
10БитӀун цӀаларел гирабиги къокълъизабураб натӀги
БетӀергьанасе рихарал руго[+].
11Лъимергицин лъала гӀамалалъухъ балагьун,
гьесул ишал рацӀцӀадал ва ритӀухъал рукӀиналъухъ балагьун.
12РагӀизе гӀинги бихьизе берги БетӀергьанас бижараб буго[+].
13Дуе макьу бокьуге – мунго мискинлъулевин,
берал ричӀун чӀезаре – хинкӀ-чед гьарзалъулебин[+].
14Бичун босулес абула квешаб бугилан, квешаб бугилан,
амма гьебги босун довегӀан араб мехалъ беццизе лъугьуна.
15Меседги буго, маргъал-якъутги гӀемер буго,
амма цӀодораб кӀал къанагӀатаб жо буго.
16Чияе гъоркье чӀарав чиясухъа ретӀелги бахъе,
гьес рахъ ккуразе гӀоло гьесухъа гъоркьлъелалъе жоги босе[+].
17ХӀарамго щвараб чедги чиясе гьуинлъула,
амма хадуб гьесул кӀал чабхил цӀола[+].
18ГӀакълу дандбани, мурадалде щвела;
гӀакълучагӀигун ургъун гурони рагъги гьабуге[+].
19МацӀихъанас божилъи хвезабула;
кӀалгӀемерилгун гӀахьаллъиги гьабуге[+].
20Эбел-инсуе нагӀана кьолесул чирахъ
бищунго бецӀаб бакӀалда свина[+].
21БачӀинахъего хехго щвараб боцӀи-рикъзиялда
ахиралда баркат лъоларо[+].
22«Дуца гьабураб квешлъи дица бецӀила», – ян абуге,
БетӀергьанасде тӀамун те, Гьес кумек гьабила дуе[+].
23БитӀун цӀаларел гираби БетӀергьанасе рихарал руго,
хӀилла-рекӀкӀ гьабурал цӀадирабиги рокьуларо Гьесие[+].
24БетӀергьанасул амру гьечӀого гали бахъуларо инсанас.
Кинха гьесда лъалеб жиндирго нухалъ гьев киве вачуневали[+].
25УргъичӀого цо жо БетӀергьанасе назруги гьабун,
цинги дица гьабураб щибилан абиялъ инсанасе къор гъола.
26ГӀакъилав парччахӀас квешал гӀадамал цӀалкӀица гӀадин цӀалкӀула,
цинги гьезда тӀад лал тӀамула.
27БетӀергьанас инсанасул рухӀ чирахъалъ гӀадин гвангъизабула,
гьесул рекӀел тӀиналда бугелъулги хӀалбихьула[+].
28ГурхӀел-рахӀмуялъ ва божилъиялъ цӀунула парччахӀ,
лъикӀлъиялъин гьесул тахги цӀунулеб.
29ГӀолохъабазе машгьурлъи жидерго къуват-жаналъ щвезабула,
хералги хъахӀаб расалъ берцинлъизарула[+].
30Вухи-кьабиялъ квешав чи лъикӀлъизавула,
ругънацаги гьесул черх бацӀцӀад гьабула.

### БЕТӀЕР 21

1ПарччахӀасул ракӀ БетӀергьанасул ихтияралда буго.
Бокьаралъуре лъарал чвахизарулел гӀадин,
Гьес парччахӀги жиндие бокьухъе хьвадизавула.
2Щивав чиясда ккола жиндир нух битӀараб бугилан,
амма БетӀергьанас борцуна гьесул рекӀелъ бугеб жо[+].
3Къурбан хъвеялдаса хирияб буго БетӀергьанасда цебе
ритӀухълъи цӀуниги вацӀцӀадго хьвадиги[+].
4Берзул чӀухӀиги рекӀел пахрулъиги –
гьеле пасикъазул чирахъ, мунагьги ккола гьеб[+].
5КӀвахӀ гьечӀесул пикрабаз-къасдаз пайда-хайиралде рачуна,
хехдариялъ мискинлъиялде рачуна[+].
6Гьересиялдалъун данде гьабураб хазина –
гьороца хъамун унеб хӀухьел.
Гьединаб хазинаялъ хвел тӀаде цӀала[+].
7Пасикъал гӀадамал зулму-хӀалалъ паналъизарула,
битӀараб нухдасан унарелъулха гьел.
8ГӀайиб бугесул нух кӀичӀ-кӀичӀараб букӀуна,
гӀайиб гьечӀесул ишал ритӀарал рукӀуна.
9ТӀохил рагӀалда гӀумру гьаби лъикӀ,
кӀалквешай лъадуда цадахъ цо рокъов чӀеялдаса[+].
10Пасикъасул рекӀелъ квешал къасдал рукӀуна,
мадугьаласдаги бихьиларо гьесдасан гурхӀел-рахӀму.
11ЯхӀ-намус гьечӀесе тамихӀ гьабулеб бихьани,
жагьилчиги цӀодорлъула.
ЦӀодорасул малъа-хъваялъухъ гӀенеккани, гӀелму-лъай щола[+].
12Пасикъасул рокъоб кколебщинаб бихьулев
ритӀухъав БетӀергьанас гьев паналъизавула.
13Мискинасул ахӀи рагӀичӀого букӀине гӀин бацулев чи
ахирги живго ахӀдезе ккола,
амма лъицаниги гьесие жаваб гьабуларо[+].
14Балъго кьураб сайигъаталъ ццин гӀодоцинабула,
лъороб лъун бачӀаралъ ццидал цӀа свинабула[+].
15БитӀараб диван къотӀиялъ муъминзаби рохизарула,
квешлъи гьабулесде хӀинкъи рещтӀинабула.
16ГӀакъиллъиялъул нухдаса тарарас
хӀухьбахъи гьабула хваразул агьлуялда гьоркьоб.
17Кеп-ихтилат хирияв чи язихълъиялде ккола,
чагъирги тӀагӀамаб квенги бокьулев чи бечелъуларо.
18Пасикъав чи муъминчиясе аманатлъун вукӀуна,
хиянатчиги ритӀухъасе аманатлъун вукӀуна[+].
19ГӀицӀаб авлахъалда гӀумру гьаби лъикӀ,
кӀалквешай ва ццидалай лъадуда аскӀов чӀеялдаса[+].
20ГӀакъиласул рокъоб гьарзаяб нахърател букӀуна,
гӀабдалас рокъоб бугебщинабги гьородахъ биччала.
21РитӀухъавлъун ва гурхӀулевлъун вукӀине
хӀаракат бахъулев чиясул бетӀербахъи лъикӀлъула,
къадру-къимат борхула.
22ГӀакъилас гьужум гьабун бахъула гучал тушбабазул шагьар,
дозда щулиябин кколеб хъалаги кӀалагъоркье чӀвазабула.
23Жиндирго кӀалги кӀалдиб мацӀги цӀунарав чияс
жиндирго рухӀги балагьаздаса цӀунула[+].
24ГӀамал кӀудияв ва нич гьечӀев инсанасдайин абулеб
яхӀ-намус гьечӀев чийилан,
хӀаталдаса араб чӀухӀи-пахрулъи букӀунелъулха гьесул рекӀелъ[+].
25Анищилан ккарабщиналъин кӀвахӀалав чи паналъизавулев,
квалквадиларилан чӀолелъулха гьесул кверал[+].
26Бер хъантӀарабщинаб щвелародайилан
анищазда вукӀуна гьев тӀубараб къоялъ,
муъминчи жиндиего щварабги
щибго барахщичӀого кьезе къачӀан вукӀуна[+].
27Пасикъазул къурбан – сурукъаб-къабихӀаб жо,
хасго гьеб къурбан рекӀелъ квешаб къасдгун хъолеб бугони[+].
28Гьересиго нугӀлъи гьабулев чи паналъула,
нугӀзабазухъ гӀенеккун, къадияс къотӀараб хӀукму нахъе хутӀула[+].
29Пасикъав чиясул гьурмада нич букӀунаро,
ритӀухъав чияс ургъун гурони гали тӀамуларо.
30БетӀергьанасдаса бергьунеб гӀакъиллъиги гьечӀо,
цӀодорлъиги гьечӀо, ният-къасдги гьечӀо[+].
31Рагъде рачине чуял къачӀала,
амма бергьенлъи БетӀергьанасдасан букӀуна.

### БЕТӀЕР 22

1ЛъикӀаб цӀар-рецц кӀудияб бечелъиялдаса къиматаб букӀуна,
гӀадамал рази гьариги дуе гӀарац-меседалдасаги лъикӀ.
2Бечедалги мискиналги релълъарал руго:
гьел киналго БетӀергьанас рижарал руго[+].
3ЦӀодорав чиясе хӀинкъи бугони, гьев вахчун чӀола,
амма жагьилав чи лъалхъичӀого цеве уна
ва балагьалда дандчӀвала[+].
4ХӀалимлъи-хӀеренлъиялъги БетӀергьанасукьа хӀинкъиялъги
дуе насиблъула бечелъиги, хӀурмат-хъатирги ва чӀаголъиги[+].
5Пасикъасул нухазда зазги букӀуна,
гьесие гъураб къорги букӀуна;
жиндирго рухӀ цӀунизе бокьарав гьездаса рикӀкӀад чӀела[+].
6ГӀолохъанчи нухда витӀун ккезавуни,
херлъараб мехалъги рехун толаро гьес гьеб[+].
7Бечедас мискинзабазда тӀад ханлъи гьабула,
налъулавги ккола гьесухъе налъуда гӀарац кьурасул лагълъун.
8Квешлъи бекьулес балагь-гӀазаб лъилъула,
гьесул ццидал цӀалги бекун уна[+].
9Сахаватав чиясда баркат лъола,
гьес мискиназе хинкӀ-чед кьолелъулха[+].
10ЯхӀ-намус гьечӀев чи аскӀоса вачахъе –
питна-рагӀиги рикӀкӀалъила, дагӀба-къецги лъугӀила[+].
11ПарччахӀасгицин гьудуллъи ккола
ракӀбацӀцӀалъи бокьулев ва кӀалзул калам гьуинав чиясулгун[+].
12ГӀелму-лъай бугезул тӀалаб гьабула БетӀергьанас,
божизе бегьуларезул гьерсал къватӀир чӀвазарула Гьес.
13КӀвахӀалас абула доба къватӀиб гъалбацӀ бугин,
яги къотӀнов жив чӀвалин[+].
14Чияр лъадул кӀалги мацӀги – гъваридаб кӀкӀалила,
БетӀергьанасул ццин бахъарав гьениве вортулевила[+].
15ГӀолохъанчиясул рекӀелъе гӀантлъи лъугьун буго,
гӀакълу-насихӀаталъул хьопоца бачахъила гьеб[+].
16БоцӀи-рикъзи цӀикӀкӀине бокьун, мискинасда зулму гьабулев,
яги бечедасе сайигъатал кьолев чи мискинлъула[+].


Лъеберго кици

17ГӀин гъоркье ккун гӀенекке мун гӀакъилазул рагӀабазухъ,
дица малъулеб бугелдехун ракӀги буссинабе[+].
18Гьел рекӀелъ цӀунарав разилъила,
хӀажалъани – кӀалалдеги рачӀина гьел.
19БетӀергьанасде дур мугъчӀвай букӀине,
жакъаги кьолеб буго дица дуе гӀакълу.
20Дуе гӀакълу-насихӀаталъе
лъеберго кици хъван букӀинчӀищ дица.
21Дурго хӀакимасе гӀакъилаб ва битӀараб жаваб кьезе
духъа бажарулел кицаби рукӀана гьел.


Кици 1

22Мискинав вугилан мискинчи тала гьавуге,
кавудухъе вачӀарав гьардухъанги къварид гьавуге[+].
23БетӀергьанас гьезул рахъ кколелъулха,
гьезухъа жо бахъаразул рухӀалги Гьеслъидал рахъулел[+].


Кици 2

24Ццин бахъунесулгун гьудуллъиги ккоге,
манзил къокъасулгун гьоркьоблъиги гьабуге.
25Гьесул гӀамалги босун, дуего къор гъезе гурин.


Кици 3

26Кьабун квер бачун къотӀи гьабулел
ва къарзалъе гъоркье чӀолел чагӀазда релълъунги хьвадуге.
27Налъи бецӀизе дур рес гьечӀони,
дуда гъоркьа бусенгицин бахъила[+].


Кици 4

28Умумуца чӀезабураб гӀорхъи-ссан хисизабуге[+].


Кици 5

29Жиндирго махщел лъикӀ лъалев чи вихьулищ дуда?
ЧӀегӀерхалкъалъе гуребха гьес хъулухъ гьабулеб – парччахӀзабазейин.

### БЕТӀЕР 23


Кици 6

1Ханасда цадахъ кваналеб мехалъ,
дуца лъикӀаб хӀалалъ хал гьабе дуда цебе щиб лъун бугебали.
2Чехь квешав чи мун ватани,
дурго мукъулукъалда нус цвизабе.
3Гьесул тӀотӀода ругел тӀагӀамал нигӀматазде хьулхьудуге,
мун гуккулеб квенин гьеб.


Кици 7

4Бечелъизейиланги чӀвачӀвадуге мун,
гӀорхъулъа ворчӀичӀого чӀезе гӀакълу гӀезе кколебин[+].
5Дур бер чӀварабго, бечелъи цебеса тӀагӀуна –
куркьбал рижизарула гьелъ жиндаго
ва цӀумлъун зодихъе боржун уна[+].


Кици 8

6Бер хъантӀарав чиясул чед кванаге,
гьесул нигӀматаздеги хьулхьудуге.
7Жиндаго тӀаса унеб харжалъул пикрабаздайин кидаго гьев вукӀунев.
Кванайилан, гьекъейилан абула, амма гьесул ракӀ дудаса рикӀкӀад букӀуна.
8Кванараб чадил мочӀуги лагӀун къватӀибе бачӀина,
гьесие рицарал дурго хӀеренал рагӀабиги гӀадада ккела.


Кици 9

9ГӀабдалгун гаргадуге, – дур гӀакъилал рагӀаби
гьес инжит-хӀакъир гьарила.


Кици 10

10Цебего чӀезабун батараб гӀорхъи-ссан хисизабуге,
бесдалазул хурзабахъеги лъугьунге[+].
11Гьезул рахъ кколевав къудратав вугевин,
дуда данде диваналъеги вахъуневин Гьев[+].


Кици 11

12ГӀакълу-насихӀаталде ракӀ гӀедегӀизабе,
гӀакъилал рагӀабазде гӀундулги гӀедегӀизаре.


Кици 12

13Васасе гӀадлу гьабичӀого тоге,
дуца хьопоца вухунилан гьев холаревин[+].
14Дуца гьев хьопоца вухила, –
гьесул рухӀги жужахӀалдаса хвасарлъила.


Кици 13

15Я дир вас! Дур ботӀролъе гӀакълу-цӀодорлъи лъугьани,
дир рекӀелъе рохелги лъугьина.
16Дур кӀалалъ битӀараб бицунеб мехалъ,
дир нусабго логолъ рохел цӀикӀкӀина.


Кици 14

17Мунагьал гьарулезда дур ракӀ бахиллъуге;
кидаго БетӀергьанасукьа хӀинкъун вукӀине хӀаракат бахъе[+].
18Цо къо бачӀунеблъи хӀакъаб бугелъул,
гьелде бугеб дур хьул гӀадада хвеларо[+].


Кици 15

19Дихъ гӀенекке, дир вас, цӀодорго хьваде,
дурго рекӀее бокьун, битӀараб нухги тӀаса бище.

20МехтизегӀан чагъир гьекъолезда гьоркьовги вукӀунге,
гьанаца чехь цӀезабулезда цадахъги вукӀунге[+].
21Гьекъолдухъанги чохьохъанги мискинлъула,
макьу хиралъиялъги дуда тӀад тӀутӀу-хъухъураб ретӀел ретӀуна.


Кици 16

22Дурго инсухъ гӀенекке:
гьесдасан лъугьарав васин мун,
херлъараб мехалъ эбелги рехун тоге[+].
23Божилъи дуца бичун босе,
гӀакъиллъиги, гӀелму-лъайги, гӀакълу-насихӀатги бичизе лъугьунге мун.
24Муъминчияс эмен цӀакъ вохизавула,
цӀодорав вас лъугьаравги гьесдаса разилъун вукӀуна.
25Эбел-эмен рохаги дудаса,
мун гьавуралги разилъаги.


Кици 17

26Дуца дурго ракӀ дидехун буссинабе, дир вас,
дица бихьизабураб нухде ралагьун хутӀагийин дур берал.
27Дуда лъай:
хъахӀба ккола гъваридаб гвенд,
чияр лъадиги ккола къваридаб гъуй[+].
28Гьелъ, хъачагъас гӀадин, гъоркьчӀел гьабула
ва гӀадамазда гъорлъ мунапикъалги цӀикӀкӀинарула[+].


Кици 18

29Огь-агьилан щив зигардулев?
Пайда щибхайилан лъица абулеб?
ДагӀба-рагӀи лъил букӀунеб?
ГӀодун магӀу лъица тӀолеб?
ГӀададаго ругънал лъун лъида рукӀунел?
Берал багӀарлъун лъил рукӀунел?
30Гьеб букӀуна къаси сордо кватӀизегӀан
гӀодор чӀун чагъир гьекъолезул,
цӀияб чагъир кинаб бугебали
хал гьабизе рачӀаразул.
31Чагъир дуда берцин бихьуге,
гьеб багӀараб букӀаниги,
лълъаралъуб гьеб кенчӀелеб букӀаниги
ва бигьаго гьекъон унеб букӀаниги[+].
32Хадуб гьелъ борхьица гӀадин хӀанчӀула,
чӀегӀераб борхьица гӀадин загьруги лагӀула гьелъ.
33Дур беразда цере тамашаял церетӀамиял лъугьуна,
ботӀролъеги рикьа-риххарал пикраби рачӀуна.
34Мун вукӀина ралъдал бакьулъ,
гамил рулалда тӀад кьижарав гӀадин.
35«Дун вухун вуго – унти лъалеб гьечӀо,
дида кьабун буго – ругъун лъураб бакӀ лъалеб гьечӀо.
Вигьаравго гьекъезе жо кисадай дие щвелеб?»

### БЕТӀЕР 24


Кици 19

1Квешал гӀадамазда бахиллъуге,
гьезулгун гьудуллъиги гьабуге[+].
2Гьезул рекӀелъ зулму гурони гьечӀебин,
гьезул кӀалалъги чияе квешлъи гьабиялъул гурони бицунаребин.


Кици 20

3ГӀакъиллъиялъ рукъ бала,
цӀодорлъиялъги гьелъие кьучӀ лъола.
4ГӀелму-лъаялъ гьеб батӀи-батӀияб къиматабщиналъулги
къанагӀатабщиналъулги цӀезабула[+].


Кици 21

5ГӀакъилав чи къуватав вукӀуна,
гӀелму-лъай бугесул гуч цӀикӀкӀуна[+].
6Рагъде вахъине ккани, гӀакъилазухъ гӀенеккизе ккола,
гӀакълучагӀи цӀикӀкӀанагӀан бергьенлъиги хӀакълъула[+].


Кици 22

7ГӀакъиллъиялде гӀабдаласул квер гӀунтӀуларо,
годекӀаниб бицине хабарги гьесул букӀунаро.


Кици 23

8Квешлъи гьабизе ракӀалде ккарав чиясда
питна бекьулев чийилан абула.
9ГӀантлъиялъ бижизабураб пикруялъ мунагьалде цӀала,
яхӀ-намус гьечӀев чи гӀадамазе сурула[+].


Кици 24

10КӀудияб къварилъи-балагь бачӀараб къоялъ чучулев вугони,
цӀакъ мукъсанаб гурони къуват букӀун гьечӀо дулъ[+].


Кици 25

11ЧӀвазе рачун унел гӀадамал хвасар гьаре,
чӀвазе къотӀаралги хвалдаса рорчӀизаре.
12Гьеб нижеда лъалеб букӀинчӀилан дуца абуниги,
дур РекӀел хӀал бихьулесда лъаларебищ гьеб,
дур РухӀ цӀунулесда бихьуларебищ?
Щивасул ишазда рекъон гурищ
Гьес диван къотӀизе бугеб[+]?


Кици 26

13Дуца, дир вас, гьоцӀо кванай, –
найил гьацӀуца щекъер-мукъулукъ гьуинлъизабула.
14Гьелдаго релълъуна дур напсалъе гӀакъиллъи.
Дуе гьеб щвани, метерисеб къоялде хьул насиблъила дуе,
гьеб дур хьулги гӀадада хвеларо[+].


Кици 27

15Хъачагъ гӀадин, муъминчиясул къавулъе цӀогьохъего унге мун,
рахӀаталда гьев вугеб бакӀги дуца щущазабуге.
16Анкьго нухалъ гӀодов кканиги, муъминчи тӀаде вахъуна,
пасикъазде балагь бачӀуна.


Кици 28

17Дурго тушман гӀодов ккани, мун вохуге,
гьесул хӀетӀе хъущтӀани, гьелдасаги дур ракӀ разилъуге.
18Цинги БетӀергьанасда гьеб бихьула, Гьесие рекӀее гӀоларо
ва дур тушманасде Гьесул букӀараб ццинги гӀодобе буссуна[+].


Кици 29

19Квешлъи гьабулезухъ балагьун ццин бахъунге,
хӀакъирлъи рекӀелъ бугездаги бахиллъуге[+].
20Квешасе метерисеб къоялде хьул насиблъуларо,
пасикъазул чирахъ сун уна[+].


Кици 30

21БетӀергьанасукьа хӀинкъа, дир вас,
парччахӀасукьаги хӀинкъа,
питначагӀазулгун хурхенги гьабуге[+].
22РакӀалдаго гьечӀогойин питначагӀазде паналъи щолеб,
тохлъукьегойин гьезде БетӀергьанасги парччахӀасги балагь рещтӀинабулеб.


ГӀакъилазул цогиги гӀакълаби

23Гьале гӀакъилазул цогиги гӀакълаби:
диван къотӀулеб мехалъ гьурмахъ балагьун
хӀукму гьаби лъикӀаб жо гуро[+].
24ГӀайиб бугесда мун витӀарав вугилан абулесе
халкъаз нагӀана кьола,
къавмазги абула гьесие нагӀана батагийилан[+].
25ГӀайиб ккарасе битӀун хӀукму къотӀулесул иш лъикӀ букӀуна,
лъикӀго баркатги лъола гьесда.
26БитӀараб бицун кьолеб жаваб – кӀалалда гьабулеб убач.
27КъватӀиб хӀалтӀиги лъугӀизабун,
хурги бекьун хадуб тӀаме минаялъе кьучӀ.
28Мадугьаласе гьересиго нугӀлъи гьабуге,
дурго рагӀабаз гӀадамал гуккуге[+].
29Гъос дие гьабураб дица гъосиеги гьабилилан,
гъос гьабуралъухъ къисас босилилан абуге[+].
30Дун унев вукӀана кӀвахӀалав чиясул хурда аскӀосан
ва гӀакълу гьечӀев чиясул цӀолбол ахида аскӀосан.
31Гьале гьениб мичӀчӀил рохь лъугьун буго,
киса-кибего чӀахӀица бацун буго,
сверун къараб ганчӀил къедги биххун буго.
32Гьезухъ валагьун – рекӀее асар лъугьана,
хал гьабидал – дие гьеб дарслъун лъугьана.
33Цодагьалъги кьижила, цодагьалъги бер данде бачина,
тӀатӀала квералги лъун цодагьалъги вегун чӀела мун.
34Гьебмехалъ, хъачагъ гӀадин, бачӀина духъе мискинлъи,
талавурчи гӀадин, бачӀина духъе ресукълъиги[+].

### БЕТӀЕР 25


Сулайман парччахӀасул гӀакъилал рагӀаби

1Гьале Сулайманил цогиги гӀакъилал рагӀаби,
Ягьудиялъул парччахӀ ХӀизкъиял гӀадамаз хъварал:[+]

2Нилъеца Аллагьасе рецц гьабула,
Гьес балъгоябги бахчун бугелъул,
парччахӀзабазе рецц гьабула,
гьез балъгоябги тӀатинабулелъул[+].
3Зобалазул борхалъиги, ракьалъул гъварилъиги,
парччахӀзабазда ракӀалда бугебги лъазе кӀоларо.
4БацӀцӀадаб гӀарацалдаса хъублъи батӀа гьабуни,
устарас гьелъул сурахӀи лъугьинабула.
5Квешав гӀакълучи парччахӀасдаса рикӀкӀад гьавуни,
ритӀухълъи бергьуна ва гьесул тах щулалъула[+].
6ПарччахӀасда цебе дурго кӀодолъи бихьизабуге,
чӀахӀиял чагӀи чӀолеб бакӀалдаги чӀоге[+].
7Гьаниве тӀаде вачӀайилан гьес аби лъикӀ дуе,
дудаса къо-асс бугел гӀадамал гӀодор чӀезе риччайилан,
гьес инжит-хӀакъир гьавизегӀан.
8Питна гьабизе гӀедегӀуге,
дурго дандияс намуслъизавуни, щиб дуца гьабилеб?
9Мадугьаласулгун дагӀба ккедал,
балъголъи къватӀибе загьир гьабуге;
10духъ гӀенеккарас мунго инжит-хӀакъир гьавулевин,
лъикӀаб цӀарги духъе тӀокӀаб тӀад буссунаребин.

11ГӀужилаб рагӀи релълъуна гӀарцул тӀагӀелалда нагӀлиялъе лъураб
меседил гороялда[+].
12ГӀакъиласул насихӀаталъухъ гӀенеккулесе
гьесул гӀакълу релълъуна меседил баргъичалда
ва бацӀцӀадаб меседил рахасалда.
13Хур лъилъулеб къоялъ гӀаздалаб гьогьеналда релълъуна
жив цо ишалъ витӀаразе божарав чапар.
Жиндирго бетӀергьанасул ракӀ бохизабула гьес[+].
14НакӀкӀал рачӀана, гьури пуна, амма цӀад бачӀо –
гьелда релълъуна кьезе ракӀалда гьечӀел
сайигъатал кьелилан гаргадулев чи[+].
15Сабруяб каламалъ хӀакимгицин хӀеккинавулев,
бахьинаб кӀалалъ ракьаги бекулеб.
16Дуе гьоцӀо щвани, гӀурабгӀан кванай гьеб,
гурони – мун гьелъ гӀуризавила, лагӀизавила[+].
17Мадугьаласухъе гӀемерго хьвадиялдаса хӀетӀ цӀуне дуца,
гурони – мун гӀемерав вачӀун «гӀорцӀила» гьев ва мунги рихина.
18ГӀарчӀтӀилги, хвалченги ва бегӀераб чӀорги –
гьезда релълъуна мадугьаласда данде гьересиго нугӀлъи гьабулев чи[+].
19Унтараб гӀусги бекараб бохги –
гьезда релълъуна къварилъи ккараб къоялъ ватуларев чиясда божи.
20Квачараб къоялъ чиядаса ретӀел бахъулев чиясда
ва содаялда гьоркьобе тӀураб къанцӀаялда релълъуна
ракӀ къваридго вугесе кечӀ ахӀулев чи.
21Дур тушман вакъун вугони,
чед кьун кваназаве,
гьев къечон вугони,
лъим кьун гьекъезаве[+].
22Гьелдалъун гьесул бетӀералда тӀаде
цӀа рекӀарал тӀорччол гӀеркъалин дуца ралел ругел.
Ва БетӀергьанас дуе гьелъул кири хъвала[+].
23Шималалдасан пулеб гьороца цӀад босун бачӀуна,
мацӀихъанасул мацӀалъ гӀадамазул гьурмал кьерхинарула.
24ТӀохил рагӀалда гӀумру гьаби лъикӀ,
кӀалквешай лъадуда цадахъ цо рокъов чӀеялдаса[+].
25Къечалъ бухӀулеб бугеб щекъер-мукъулукъалъе
цӀорораб лъим гӀадаб жо буго
рикӀкӀадасан бачӀунеб лъикӀаб ругьел[+].
26Хъублъараб иццалда, чӀунтараб къулгӀаялда релълъуна
пасикъав чиясда цебе яхӀ рехарав муъминчи.
27ГӀемераб гьоцӀо кванайги лъикӀаб жо гуро,
гӀемераб рецц-бакъ тӀалаб гьабиги цӀакъаб жо гуро.
28Сверун къарал сангарал риххизарураб шагьаралда релълъуна
жиндирго напсалда кверщел гьабизе кӀоларев чи.

### БЕТӀЕР 26

1Риидал бараб гӀазуялда
ва хур лъилъулеб къоялъ бараб цӀадалда релълъуна
гӀабдаласул къадру-къимат гьаби[+].
2ХӀинчӀ пархун уна, къадако боржун уна, –
гӀайиб-хатӀа гьечӀев чиясе кьураб нагӀанаги, гьесда тӀад чӀоларо[+].
3Чое – цӀал, хӀамие – чангит,
гӀабдаласул гьодие – гьеб бухизе хьоп[+].
4ГӀабдаласе гьесул гӀантлъиялда рекъараб жаваб гьабуге,
мунгоги гьесда релълъине гурин.
5ГӀабдаласе гьесул гӀантлъиялда рекъараб жаваб гьабе,
гурони – гьесда ракӀалде ккола живги цӀодорав чи вугилан[+].
6ГӀабдаласухъ ругьел битӀарав чи релълъуна
жиндирго хӀатӀал къотӀарав ва балагь тӀаде босарав чиясда.
7Бох бекарав чи рекълъичӀого хутӀуларо,
гӀабдаласул кӀалдиб гӀакъилаб кициги рекъон кколаро.
8РечӀчӀулеб чӀор бутӀалда бухьунев чиясда релълъуна
гӀабдаласул хӀурмат гьабулев чи[+].
9Мехтарасул хъатикь бугеб зазил тӀилалда релълъуна
гӀабдаласул кӀалдиб гӀакъилаб кици.
10Цебе ккаралъубе чӀор речӀчӀулев чиясда релълъуна
цеве ккарав гӀабдал хӀалтӀизе вачунев чи.
11Жинцаго лагӀараб жо кваназе гьве тӀадбуссунеб гӀадин,
гӀабдалги жиндирго гӀантлъиялде тӀадвуссуна[+].
12Живго жиндаго гӀакъилав-цӀодоравилан кколев чи вихьанищ дуда?
Гьесиеялдаса лъикӀ букӀина гӀабдаласе[+].
13КӀвахӀалас абула къватӀиб гъалбацӀ бугилан,
къотӀноб гӀасияб жанавар бугилан[+].
14НуцӀа некьалда тӀад сверула,
кӀвахӀалав чи бусада тӀад сверула.
15КӀвахӀалас квер суркӀиде бегьула,
кӀалалда аскӀобе гьеб босизе захӀмалъула[+].
16КӀвахӀаласда ракӀалде ккола
гӀакълу кьезе лъалев анкьго чиясдасаги цӀодорав вугин живилан.
17Чияр дагӀба-рагӀиялде гьоркьове лъугьунев чи релълъуна
аскӀосан бекерун унеб гьойдул
кӀиябго гӀин кколев чиясда.
18ГӀадамазде цӀаги хвалил чӀоралги рехулев гӀабдаласда релълъуна
19мадугьал гуккулев
ва цинги гьеб махсара букӀанилан абулев чи.
20ЦӀул гьечӀони цӀа суна,
гьоркьоб мацӀ гьечӀони, дагӀба-рагӀи лъугӀула[+].
21ЦӀул – цӀа рекӀинабизе,
тӀурччи – цӀа гьелегьинабизе,
кӀалквешав чи – дагӀба-рагӀи ккезабизе.
22МацӀихъанасул рагӀаби – гӀенеккулесе бищунго гьуинаб квен,
лазаталда уна гьел гьесул ургьире[+].
23ГӀарац тӀаде биччараб щагӀил хъабаялда релълъуна кӀал бахьинав, махьа чӀегӀерав чи[+].
24ХӀалихьатас жиндирго квешлъи кӀалзуца бахчула,
квешлъи жаниб хӀебтӀараб ракӀги букӀуна гьесул.
25Гьесул каламалъ хӀайранлъизавуниги, гьесда божуге.
Анкьго къабихӀлъи-къадарлъийин гьесул рекӀелъ букӀунеб.
26Бадибе реццалъ ццин бахчун бугониги,
гьесул рекӀелъ бугеб квешлъи
жамагӀаталда цебе тӀатинчӀого хутӀуларо.
27Чияе гвенд бухъани, живго жаниве ккола,
гьорчо эхеде гирани, гирун бачӀун, жиндаго щола[+].
28Гьерсилаб мацӀалъе рокьуларо
жиндалъун зарал кколел гӀадамал.
Бадибе рецц гьабулеб кӀалалъ инсан гъоркье рехула.

### БЕТӀЕР 27

1Метерисеб къоялъул бицун веццаруге,
метер къо кинаб бачӀинебали лъаларин[+].
2Мунго дуцаго веццуге – цогидас веццизе виччай,
дурго кӀалалъ гуреб, чияр кӀалалъ веццеян абе.
3ГамачӀ бакӀаб жо буго, салиги баччизе захӀмалъула,
амма гӀабдаласдасан балагь – бищунго бакӀаб гьир.
4Ццин – гьалагаб жо, гьалаглъиги – щвараб гӀор гӀадаб жо,
амма щакдариялда данде чӀезе кӀолев чи щив вукӀунев[+]?
5Рагьун гӀайиб чӀвай лъикӀ,
къватӀибе загьирлъулареб рокьиялдаса[+].
6Гьудуласдасан ругъун щваниги, божилъи холаро,
тушманас убачал гьаруниги, гьесда божизе бегьуларо.
7ГӀорцӀарав чиясе найил гьоцӀоги рихуна,
вакъарасе кьогӀабщинабги гьуинлъула[+].
8Бусен рехун тун унеб хӀанчӀида релълъуна
жиндирго рукъ рехун тун унев чи.
9МахӀберцинал хурдуцаги
махӀгьуинаб нахуцаги
ракӀ авадан гьабула,
гьудуласул гьуинлъи –
гьес кьураб гӀакълуялъулъ загьирлъула.
10Дурго гьудулги ва инсул гьудулги рехун тоге,
дуде къварилъи бачӀараб къоялъ вацасул къавулъе унге:
рикӀкӀада вугев вацасдаса гӀагарда вугев мадугьал лъикӀ[+].
11Я дир вас, гӀакъилавлъун вукӀа мун
ва дир ракӀ бохизабе.
Дун гӀодовегӀанлъизавулезе жаваб кьезе
кӀолебин дида гьебмехалъ.
12ЦӀодорав чиясе хӀинкъи бугони, гьев вахчун чӀола,
амма жагьилав чи лъалхъичӀого цеве уна
ва балагьалда дандчӀвала[+].
13Чияе гъоркье чӀарав чиясухъа ретӀелги бахъе,
гьес рахъ ккуразе гӀоло гьесухъа гъоркьлъелалъе жоги босе[+].
14Радал хехго вахъун, мадугьаласул рахӀат хвезабун, баркат лъегиян ахӀдей рикӀкӀуна досие нагӀана кьейлъун.
15КӀалквешай лъади релълъуна
цӀадал къоялъ нахъаса къотӀичӀого гӀекколеб тӀохалда[+].
16Гьей лъади чӀезайизе лъугьарав чи релълъуна
гьури чӀезабизе
яги лъамияб нах кодобе босизе лъугьарав чиясда.
17Махх маххуца бегӀер гьабула,
инсанги инсанас бегӀер гьавула.
18Инжиралъул гъотӀое хъулухъ гьабулес
гьелда тӀаса пихъ кванала,
жиндирго бетӀергьанасе хъулухъалъе чӀарав лагъасулги
хӀурмат гьабула[+].
19Лъим – инсанасул гьумер жанисан бихьулеб матӀу,
ракӀги – инсанасул гӀамал-хасияталъул матӀу.
20ЖужахӀги Жагьандаманги гӀорцӀи-цӀей гьечӀел жал руго,
инсанасул берги гӀорцӀуларо[+].
21ГӀарцул хӀалбихьула цӀадул гьелегьиналъ,
меседил хӀалбихьула цӀадул кутакалъ,
инсанасул хӀалбихьула гьесие гьабулеб цӀар-реццалъ[+].
22Ражихоялъуве рехун ханица чухӀаниги,
гьоцӀиве вачун тӀад лал тӀамуниги,
гӀабдаласдаса гӀантлъи батӀалъуларо.
23Дурго чахъабазе хъулухъ лъикӀ гьабе,
дурго рехъабазул тӀалабги гьабе.
24Бечелъи абадиялъе хутӀулеб жо гурин,
парччахӀлъиялъул тажги
киналго наслабазе ирсалъе щолеб жо гурин[+].
25МихӀи баккила, гӀурччинхер бижила,
мугӀрузул хер бецун нахъе лъела дуца.
26Чахъабаз ратӀлие квас кьела,
дугӀби ричун, хурзал росила.
27ЦӀцӀаназул рахьги гӀела дуе квание,
рукъалъул агьлуялъе кваниеги ва гъаравашал хьихьизеги.

### БЕТӀЕР 28

1Хадув лъугьунев чи гьечӀониги, пасикъав чи лъутун унев вуго,
муъминчиясе гъалбацӀалъегӀанги хӀинкъи гьечӀо[+].
2Улкаялда мунагь гӀемерлъани, хӀакимзабиги гӀемерлъула,
амма гӀакъилав-цӀодорав чияс гӀадлу-низам букӀинабула[+].
3Язихъазе зулму гьабулев мискинчи релълъуна
хуриб бугебщинаб чучазабулеб
ва хӀалухъен бижизе биччалареб чвахунцӀадалда[+].
4Къанун рехун толес пасикъав чи веццула,
Къануналда рекъон хьвадулев чи пасикъасда данде къеркьола.
5Квешал гӀадамазда лъаларо щиб битӀараб бугебали,
жидеца БетӀергьан валагьулезда кинабго бичӀчӀула.
6ВацӀцӀадго хьвадулев мискинчи лъикӀ,
мекъаб-тӀекъаб нухдасан хьвадулев бечедав чиясдаса[+].
7ЦӀодорав вас Къануналъ малъухъе хьвадула,
чехьквешазул гьудулас инсуе рогьо-нич гьабула.
8Налъуда кьуралдаги тӀаде гӀарац бахъулев рибачияс данде бакӀарула
ахирги мискинзабазда гурхӀулев чиясе щвезе бугеб бечелъи[+].
9Къануналъухъ гӀенеккиларилан гӀин добехун буссинабулев чиясул гьари-дугӀаги
БетӀергьанасда цебе сурукъаб-къабихӀаб жо буго[+].
10Муъминчи квешлъиялъул нухде вуссинавурав чи
жинцаго бухъараб гвандиниве ккола,
амма ракӀбацӀцӀадав чиясе лъикӀлъи насиблъула[+].
11Бечедав чиясда ккола жив гӀакъилавилан,
цӀодорав мискинчиясдани гьесда гьоркьосан канлъи бихьула[+].
12Муъминзабазе бергьенлъи щведал, кӀудияб рохел тӀаде рещтӀуна,
амма пасикъал тӀаде ккедал, гӀадамаз рахчизе бакӀ балагьула[+].
13Жиндирго мунагь бахчулесе талихӀ кьоларо,
мунагьазда мукӀурлъун, квешлъи тарасда баркат лъола[+].
14Гьардарав гурищ кидаго БетӀергьанасукьа хӀинкъун вугев чи,
жиндирго ракӀ бицалъизе биччарасде балагь бачӀуна.
15ГӀергӀедулеб гъалбацӀалдаги хъантӀараб циялдаги релълъуна
загӀипаб халкъалда тӀад тарав пасикъав хӀаким[+].
16ГӀакълу гьечӀев хӀаким кӀудияв зулмучи ккола,
хӀарамаб боцӀи-рикъзи рихарасул гӀумру халалъула.
17Чи чӀвай сабаблъун валагьулев вугев бидулав
хабал мицӀиралде щвезегӀан векерула,
лъихъениги кквезе щунгутӀизе[+].
18РакӀбацӀцӀадго хьвадарасе хӀинкъи букӀунаро,
мекъал-тӀекъал нухаздасан хьвадулев чи
ракӀалдаго гьечӀого гӀодов ккола[+].
19Хур бекьулев чи чадица гӀорцӀула,
гӀададисел анищазул хур бекьарасе тӀубанго мискинлъи щола[+].
20РитӀухъав чиясда баркат лъола, бечелъиги щола,
бечелъизе гӀедегӀаравги тамихӀ-жаза гьечӀого хутӀуларо[+].
21Гьурмахъ балагьун диван къотӀи лъикӀаб жо гуро,
чадил мочӀу сабаблъунги чи мунагь-хӀакъалда гъоркье ккола[+].
22Барахщарав чи бечелъиялъухъ хъантӀун вукӀуна,
ва гьесда лъаларо жинда тӀаде мискинлъи бачӀине букӀин[+].
23Бадибе рецц гьабун гаргадарасдаса ахирги цӀикӀкӀун рекӀее гӀола инсанасе,
жив кантӀизе гӀоло, какун кӀалъарав чи[+].
24Жиндирго эбел-эмен тала гьарулев ва гьелъул мунагь букӀунарин абулев чи ккола
гьалаглъи-пасалъи гьабулесул гьалмагъ[+].
25ХъантӀиялъ дагӀба-рагӀи ккезабула,
БетӀергьанасде тӀамун тарасда баркат лъола[+].
26Жиндаго ракӀалде ккараб гьабулев чи гӀабдал вуго,
гӀакълуялда рекъон хьвадарав хвасарлъула.
27Мискинасе кьолев чи гьечӀолъигун хутӀуларо,
кьезе бокьичӀого, берал къанщарасе щолеб нагӀана гӀемерлъула[+].
28Пасикъал тӀаде ккедал, гӀадамаз рахчизе бакӀ балагьула,
пасикъал паналъараб мехалъ, муъминзаби тӀадегӀанлъула[+].

### БЕТӀЕР 29

1КигӀан гӀемер кантӀизавуниги,
тӀирун чӀун, габур кьуризабуларев чи тохлъукьего гьалаглъила,
гьесие кумек щвеларо[+].
2Муъминзаби тӀадегӀанлъараб мехалъ, халкъ бохула,
пасикъаз ханлъи гьабулеб мехалъ, халкъ зигардула[+].
3ГӀакъиллъи бокьулев васас эмен вохизавула,
хъахӀбабазул гьудулас инсул бечелъи пасат гьабула[+].
4РитӀухъаб диван къотӀулев парччахӀас
улка щулалъизабула,
халкъалда тӀад лъураб магъало цӀикӀкӀинабулес
улка чӀунтизабула.
5Мадугьаласе бадибе рецц гьабулев чи ккола
досул хӀатӀазда цебе гьин гъолев чи[+].
6Квешав чиясе жиндирго мунагьалъ къор гъола,
муъминчи ахӀулев-абулев вукӀуна.
7Муъминчияс хӀаракат бахъула
мискинчиясе ритӀухъаб диван къотӀизе,
пасикъав чиясе гьелъул ургъелцин кколаро.
8ЯхӀ-намус гьечӀез шагьаралда питна багъаризабула,
амма гӀакъилаз гӀадамазул ццин гӀодоцинабула[+].
9ГӀакъилас гӀабдал диваналде ахӀани,
гӀабдалас гьениб гъалмагъир гьабула,
яги гӀагӀадун велъанхъула, – гьезул рахӀат хвезабула.
10Бидухъ гӀашикъасе ритӀухъав чи рихуна,
муъминзаби чӀвазе хӀаракат бахъула[+].
11ГӀабдалас жиндирго кинабго ццин къватӀибе гьулчула,
гӀакъиласда кӀола жиндаго квелъ базе[+].
12ХӀакимас гьерсазухъ гӀинтӀамулеб бугони,
гьесул киналго хъулухъчагӀи квешлъула.
13Мискинчиги зулмучиги релълъарал руго,
гьел кӀиязулгоги беразе БетӀергьанаслъидалха канлъи кьолеб[+].
14ПарччахӀас мискинзабазе битӀараб диван къотӀулеб бугони,
гьесул парччахӀлъи киданиги биххун унаро[+].
15НасихӀаталъул хьопоца гӀакълу щвезабула,
тӀалаб гьабичӀого тараб лъимаца эбелалъе рогьо-нич гьабула[+].
16Пасикъал кӀодолъиялде рахараб мехалъ,
мунагьалги кӀодолъула,
амма муъминзабазда бихьила
гьел кӀалагъоркье речӀчӀараб заман.
17Дурго васасе гӀадлу гьабе, – гьес мун вохизавила
ва дур рекӀел хӀалхьезабила[+].
18Аллагьасул калам рехун тараб халкъ пасалъула,
гьардарав гурищха Къануналда рекъон хьвадулев чи[+].
19Малъунилан лагъасул гӀамал хисуларо, –
дуца абураб гьесда бичӀчӀаниги, гьес гӀадахъ босуларо.
20КӀалъазе гӀедегӀулев чи вихьанищ дуда?
Гьесиеялдаса лъикӀ букӀина гӀабдаласе[+].
21ГьитӀинаб мехалдасаго лагъ гогьдаризавуни, –
хадуб гьес балагь бачӀинабула.
22Ццидалав чияс питна багъаризабула,
ццин хехасулги мунагьал гӀемерлъула[+].
23ГӀамалкӀодолъиялъ инсан гӀодовегӀанлъизавула,
рекӀелъ хӀеренлъи-хӀалимлъи бугес хӀурмат-хъатир тӀаде цӀала[+].
24ЦӀогьорасулгун гьудуллъи гьабулев чи
живго жиндиего рихарав чи ккола.
Диванбегзабазда цебе гьа гьеданиги, гьес битӀараб бицунаро[+].
25Инсанасукьа хӀинкъиялъ къор гъола,
БетӀергьанасде тӀамун тарасе хӀинкъи букӀунаро[+].
26ГӀемерисезе бокьула дагӀба-рагӀиялъулъ
хӀакимзабаз жидер рахъ кквезе,
амма ритӀухъаб диван БетӀергьанасул хъатикь буго[+].
27Муъминзабазе квешал чагӀи рихуна,
пасикъазе иман бугелги рихуна.

### БЕТӀЕР 30


Агурил гӀакъилал рагӀаби

1Якъейил вас Агурил – Массаъ къавмалъул чиясул рагӀаби,
гьес Итиэлидехун, гьединго Итиэлидехунги Ухалидехунги гьабураб калам.

2ГӀадамазда гьоркьов бищунго жагьилав чи вуго дун,
гӀадамазулъ букӀунеб бичӀчӀи-лъайги гьечӀо дилъ.
3ГӀакъиллъиги дие щвечӀо,
ТӀадегӀанав дида лъаялъул гӀелмуги насиблъичӀо.
4Зодиве щив вахарав
ва нахъ вуссун щив рещтӀарав,
дангъураялъ гьури лъица данде бакӀарараб,
гурдел квенчӀелалъ буххун ралъад лъугӀизабизе лъида кӀвараб?
Дуниялалъул рагӀал лъица чӀезабураб?
Гьединав чиясда цӀар щиб,
гьесул васасда цӀар щиб?
Дуда лъалеб батилаха гьеб[+]?
5Аллагьасул щибаб рагӀи бацӀцӀадаб буго.
РакӀчӀун жинде хьул лъуразе хъалхъанлъунги вуго Гьев[+].
6Аллагьасул рагӀабазде тӀаде дуца щибго жубаге,
Гьес мун къватӀив чӀвазавулевин
ва мун гьерсихъан вукӀинги загьирлъулебин[+].
7Я БетӀергьан, кӀиго жо гьарила дица Дуда,
дун хвезегӀан тӀубазабе Дуца гьеб:
8пайда гьечӀеб чӀандаги гьересиги дидаса рикӀкӀад гьабе;
я мискинлъи, я бечелъи кьоге дие.
БетӀербахъиялъе чара гьечӀеб хинкӀ-чед гурони кьоге Дуца дие[+].
9Дун гӀорцӀараб мехалъ, дица Дудаса инкар гьабунгутӀизе,
БетӀергьан щивали дида лъазего лъаларилан абунгутӀизе.
Мискинлъараб мехалъги, цӀогьодизе байбихьун,
дица дирго Аллагьасул цӀар хъублъизабунгутӀизеги[+].
10Лагъ какун, гьесул бетӀергьанасде мацӀ гьабуге, –
гьев лагъас дуе нагӀана кьела ва гьеб нагӀанаги дудего буссина.
11Вай, жидерго инсуе нагӀана кьолеб,
баркат лъегиян жидерго эбелалда абулареб наслу![+]
12Вай, жидедаго жалго рацӀцӀадалин кколеб,
амма жидер хъублъи-чороклъи чурун тӀаса унареб наслу![+]
13Гьезул беразулъ чӀухӀи-пахрулъи буго,
берзул балагьиялъулъ гӀамалкӀодолъиги буго.
14Ракьалда ругел мискинзабазул рикъзиги
гӀаламалда гьоркьор ругел язихъалщиназул хинкӀ-чедги кваназе
цаби хвалчабазда релълъараб
ва гӀусалги нусазда релълъараб наслу!
15Гуренжалъул кӀиго яс йиго,
кӀиялдаго цӀарги «кье», «кье» буго.
ГӀорцӀиго лъалареб лъабго жо буго,
гӀелилан киданиги абулареб ункъабилебги буго:
16жужахӀ, къинлъулареб чехь,
регьелалъ гӀорцӀулареб ракь
ва цӀул гӀелилан киданиги абулареб цӀаги.
17Инсуда тӀад велъанхъулесул
ва эбелги сан гьаюларесул берал
авлахъалъул гъудуца рахъула
ва гьесул гьанги чудкаца кванала![+]
18Лъабго жо буго дие балъгояб,
ункъабилебги буго – дида лъалареб:[+]
19зодисан боржунеб цӀудул нухги,
тӀалтӀасан шурулеб борхьил нухги,
ралъдадасан лъедолеб гамил нухги
ва гӀолохъанай ясалъухъе унев бихьинчиясул нухги.
20ХъахӀбалъи гьабулей гӀадамалъул гӀамал кинаб букӀунеб?
Кванала, кӀал бацӀцӀуна
ва щибниги квешаб жо гьабичӀилан абула гьелъ.
21Лъабго жо буго жинда гъоркь ракь гьаргьадулеб,
ункъабилебги буго – гьелда баччизе кӀолареб:
22парччахӀлъун вахъарав лагъги,
гӀорцӀизегӀан кваназе хинкӀ-чед щварав гӀабдалги,[+]
23гӀадамазе инжитлъун росасе арай чӀужугӀаданги
ва жиндирго бетӀергьаналъул бакӀ ккурай гъаравашги.
24Гьаб ракьалда бищунго гӀисинал,
амма цӀакъаб цӀодорлъи-гӀакъиллъи щварал рухӀчӀаголъаби ункъо руго:
25цӀунцӀраби – гьел руго загӀипал жал,
амма риидал жидеего кванил нахърател гьабула гьез;[+]
26мугӀрузул гӀункӀкӀалги кутакаб агьлу гуро,
амма кьурабазда гьоркьоб жидеего картӀал рахъула гьез;
27ракъул гарцӀал – цебехъанлъи гьабизе хан гьечӀониги,
амма рагъде унезул гӀадаб кьер букӀуна гьезул;
28кьинчӀборхьалги дуда квералъ кквезе кӀола,
амма парччахӀзабазул кӀалгӀабазухъги рукӀуна гьел.
29Лъабго жо буго ракьалдасан чӀухӀун хьвадулеб,
ункъабилебги – рилълъин берцинаб:
30гъалбацӀ – киналго жанавараздаса къуватаб буго гьеб
ва сундасаниги нахъе къаларо,
31цинги хӀелекоги, рехъадул цебехъан – чанил дегӀенги
ва кӀудияб бодул цевехъан – парччахӀги.
32ГӀамалкӀодолъиялдалъун дур цо гӀантлъи ккани,
яги духъа хӀилла-рекӀкӀ ккани,
гъобсагӀатго дурго кӀалалда хъат чӀвай.
33Щар чӀвани – нах лъугьуна,
къалазулъ зар бани – би бачӀуна,
ццин гьалаглъани – дагӀба-рагӀи ккола.

### БЕТӀЕР 31


Лемуэл парччахӀасе эбелалъ гьарурал насихӀатал

1Массаъ къавмалъул парччахӀ Лемуэлие
эбелалъ гьарурал насихӀатал руго гьал.

2Дуда щибдай, дир вас, дица малъила?
Щибдай малъила, дир чохьол вас?
Щибдай малъила, дир гьари-дугӀа къабуллъун гьавурав вас?
3Дурго рухӀ-жан руччабазул хъатикье кьоге,
парччахӀзабигицин паналъизарулел руччабаз дурго нухал къосинаризе риччаге[+].
4Чагъир парччахӀзабаз гьекъезе рекъараб жо гуро, Лемуэл,
чӀагӀаги къо-асс бугез гьекъезе рекъараб жо гуро[+].
5Мехтараб мехалъ гьезда закон кӀочон толеб,
къварилъиялда бугеб рагӀияталъе диван къотӀизеги гьезухъа бажарулареб.
6ЧӀагӀа дуца кье холев вугев чиясе,
чагъирги тӀе ракӀ къварид бугесе.
7Биччанте гьес гьекъезе ва мискинлъиги кӀочон тезе,
жинда бугеб къварилъиги ракӀалде щунгутӀизе.
8Дуца кӀал ричӀе кӀалъазе лъаларезул рахъ кквезе,
загӀипалщиназул ихтияралги цӀунизе.
9Дуца кӀал ричӀе битӀараб диван къотӀизе,
мискинасулги язихъасулги ихтиярал цӀунизе[+].


ГӀамал лъикӀай лъадул хӀакъалъулъ

10ГӀамал лъикӀай лъади киса щолей?
Маргъал-якъуталдасаги гӀемерго къиматай йикӀуна гьей[+].
11Росги гьелда тӀубанго божула,
зарал-зиянги гьесие букӀунаро.
12ТӀолабго гӀумруялъ гьелъ росасе лъикӀлъи гьабула,
квешлъи гьабуларо.
13Гьелъ квасги самула, лъолъол кунги гьабула,
кӀудияб гъира-цӀаялда квалквадизарула гьелъ кверал.
14Базаргабазул гамица гӀадин,
рикӀкӀадасаги бачӀинабула гьелъ хинкӀ-чед.
15Сардилъго тӀаде яхъун, рукъалъул агьлуялъе квен гьабула
ва гъаравашалги квалквадизе тӀамула[+].
16Хурухъ балагьизе ун, гьеб бичун босула гьелъ.
ХӀалтӀун щвараб гӀарцухъ цӀолбол ах гӀезабула.
17Гьелъ рачел щулаго къала,
кверазда къуватги буго.
18Жиндир даран-базаралда баркат лъун букӀинги лъала гьелда, –
гьелъул чирахъ сардилъги сунаро.
19Квас чӀвалеб гьоркьоялда квалквадулел рукӀуна гьелъул кверал,
гьелъул килщазукь кьурдулеб букӀуна мергу.
20Мискинасе хъат гӀатӀидай йикӀуна,
язихъасе квер гӀатӀидай йикӀуна[+].
21ГӀазу баниги, рукъалъул агьлуялъул ургъел гьелда чӀваларо, –
бицатаб ххамил ретӀел ретӀун букӀунелъулха киназго.
22Гьелъ жиндиего халичаби рессула,
гьелъул ретӀелги лъолъол ххамил ва хирияб ххамил букӀуна.
23Шагьаралъул кавабахъ машгьурлъун буго гьелъул росасул цӀар,
улкаялъулго чӀахӀиял гӀадамазда аскӀов гӀодов чӀола гьев.
24Ричизе хъабалаби рукъула гьелъ,
базаргабазе рачелалги гьарула.
25Чорхолъ къуват-жанги буго гьелъул,
гӀадамазда гьоркьоб къадру-къиматги буго.
Метерисеб къоялъул ургъелги гьечӀо гьелъие.
26ГӀакъилаб рагӀуе гурони кӀалги ричӀуларо,
гьелъул мацӀалдасан бачӀунеб малъа-хъвайги
гурхӀел-цӀобалъул цӀураб букӀуна.
27Жиндирго къавулъ лъугьунебщиналда хадуб букӀуна гьелъул бер,
хӀалтӀичӀого щвараб хинкӀ-чедги гьелъ кваналаро.
28Лъималаз гьей еццула,
росасги гьабула гьелъие рецц-бакъ:
29«Чанги лъикӀай лъади лъугьана гьаб ракьалда, –
гьел киназдасаго мун лъикӀай йиго!»
30Гьайбатлъи – рекӀкӀаб жо буго,
берцинлъиги тӀаса уна,
амма БетӀергьанасукьа хӀинкъулей чӀужугӀадамалъул цӀар тӀибитӀула.
31Жийго мустахӀикълъанщинабги щвезе ккола гьелъие,
шагьаралъул кавабахъ хабарги тӀибитӀизабизе ккола
гьелъул лъикӀал ишазул хӀакъалъулъ[+].

+ 1:1 3 Пач. 4:31, ГӀакъилал рагӀаби 10:1, ГӀакъилал рагӀаби 25:1,

+ 1:3 ГӀакъилал рагӀаби 2:9

+ 1:4 ГӀакъилал рагӀаби 8:5

+ 1:7 ГӀакъилал рагӀаби 8:13, ГӀакъилал рагӀаби 9:10, ГӀакъилал рагӀаби 16:6

+ 1:8 ГӀакъилал рагӀаби 6:20

+ 1:9 ГӀакъилал рагӀаби 4:9

+ 1:10 Къан. 13:8, ГӀакъилал рагӀаби 16:29

+ 1:12 Тар. 16:32-33,

+ 1:15 ГӀакъилал рагӀаби 4:14, ГӀакъилал рагӀаби 24:1

+ 1:16 ГӀакъилал рагӀаби 6:18, Рум. 3:15

+ 1:19 ГӀакъилал рагӀаби 15:27

+ 1:20 ГӀакъилал рагӀаби 8:1, ГӀакъилал рагӀаби 9:3

+ 1:22 ГӀакъилал рагӀаби 8:5, ГӀакъилал рагӀаби 21:24

+ 1:28 1 Пач. 8:18,

+ 2:1 ГӀакъилал рагӀаби 1:8

+ 2:4 ГӀакъилал рагӀаби 3:14

+ 2:5 ГӀакъилал рагӀаби 1:7

+ 2:6 3 Пач. 3:9-12, Якъ. 1:5

+ 2:7 ГӀакъилал рагӀаби 30:5

+ 2:8 1 Пач. 2:9,

+ 2:9 ГӀакъилал рагӀаби 1:3

+ 2:14 ГӀакъилал рагӀаби 10:23, ГӀакъилал рагӀаби 15:21,

+ 2:15 ГӀакъилал рагӀаби 14:2

+ 2:16 ГӀакъилал рагӀаби 6:24, ГӀакъилал рагӀаби 7:5, ГӀакъилал рагӀаби 23:27

+ 2:18 ГӀакъилал рагӀаби 5:5, ГӀакъилал рагӀаби 7:27

+ 2:21 Мат. 5:5

+ 2:22 ГӀакъилал рагӀаби 10:30

+ 3:1 ГӀакъилал рагӀаби 1:8

+ 3:2 ГӀакъилал рагӀаби 3:16, ГӀакъилал рагӀаби 4:10, ГӀакъилал рагӀаби 9:11, ГӀакъилал рагӀаби 10:27

+ 3:3 ГӀакъилал рагӀаби 6:21, ГӀакъилал рагӀаби 7:3

+ 3:6 ГӀакъилал рагӀаби 11:5

+ 3:7 ГӀакъилал рагӀаби 12:15,

+ 3:9 Тархъ. 23:19, Тархъ. 34:26, Къан. 26:2

+ 3:10 Къан. 28:8,

+ 3:12 Къан. 8:5, 1 Кор. 11:32, Жугь. 12:6, Иоанние Аллагьас загьир гьарурал ишал 3:19

+ 3:14 ГӀакъилал рагӀаби 8:19, ГӀакъилал рагӀаби 16:16

+ 3:15 ГӀакъилал рагӀаби 8:11

+ 3:16 ГӀакъилал рагӀаби 3:2, ГӀакъилал рагӀаби 4:10, ГӀакъилал рагӀаби 9:11, ГӀакъилал рагӀаби 10:27, ГӀакъилал рагӀаби 8:18, ГӀакъилал рагӀаби 22:4

+ 3:18 Байб. 2:9, Байб. 3:22, ГӀакъилал рагӀаби 11:30, ГӀакъилал рагӀаби 13:12, ГӀакъилал рагӀаби 15:4

+ 3:19 ГӀакъилал рагӀаби 8:27,

+ 3:20 Байб. 7:11,

+ 3:23 ГӀакъилал рагӀаби 10:9, ГӀакъилал рагӀаби 4:12

+ 3:27 Гал. 6:10

+ 3:28 Лев. 19:13, Къан. 24:14-15

+ 3:31 ГӀакъилал рагӀаби 23:17, ГӀакъилал рагӀаби 24:1, ГӀакъилал рагӀаби 24:19

+ 3:33 ГӀакъилал рагӀаби 14:11

+ 3:34 Якъ. 4:6, 1 Пёт. 5:5

+ 4:1 ГӀакъилал рагӀаби 1:8

+ 4:4 Лев. 18:5,

+ 4:8 1 Пач. 2:30

+ 4:9 ГӀакъилал рагӀаби 1:9

+ 4:10 ГӀакъилал рагӀаби 3:2, ГӀакъилал рагӀаби 3:16, ГӀакъилал рагӀаби 9:11, ГӀакъилал рагӀаби 10:27

+ 4:12 ГӀакъилал рагӀаби 3:23

+ 4:13 ГӀакъилал рагӀаби 3:18

+ 4:14 ГӀакъилал рагӀаби 1:15

+ 4:18 Дан. 12:3, Мат. 13:43

+ 4:19 1 Пач. 2:9, Ин. 12:35

+ 4:22 ГӀакъилал рагӀаби 14:30

+ 4:24 ГӀакъилал рагӀаби 6:12

+ 4:26 Жугь. 12:13

+ 4:27 Къан. 5:32, Къан. 28:14

+ 5:1 ГӀакъилал рагӀаби 4:20

+ 5:3 ГӀакъилал рагӀаби 2:16,

+ 5:5 ГӀакъилал рагӀаби 2:18, ГӀакъилал рагӀаби 7:27

+ 5:18 Къан. 24:5

+ 6:6 ГӀакъилал рагӀаби 10:26, ГӀакъилал рагӀаби 18:9

+ 6:8 ГӀакъилал рагӀаби 30:25

+ 6:9 ГӀакъилал рагӀаби 19:15

+ 6:11 ГӀакъилал рагӀаби 13:4, ГӀакъилал рагӀаби 24:33-34,

+ 6:12 ГӀакъилал рагӀаби 16:27

+ 6:13 ГӀакъилал рагӀаби 10:19

+ 6:16 ГӀакъилал рагӀаби 30:18

+ 6:17 ГӀакъилал рагӀаби 16:5, ГӀакъилал рагӀаби 21:4, ГӀакъилал рагӀаби 12:22, ГӀакъилал рагӀаби 17:7, Къан. 19:10

+ 6:18 Байб. 6:5, ГӀакъилал рагӀаби 15:26, ГӀакъилал рагӀаби 1:16, Рум. 3:15

+ 6:19 Тархъ. 20:16,

+ 6:20 ГӀакъилал рагӀаби 1:8

+ 6:21 ГӀакъилал рагӀаби 3:3

+ 6:23 ГӀакъилал рагӀаби 10:17

+ 6:24 ГӀакъилал рагӀаби 2:16

+ 6:25 Мат. 5:28

+ 6:31 Тархъ. 22:4

+ 6:32 Тархъ. 20:14

+ 6:34 ГӀакъилал рагӀаби 27:4,

+ 7:1 ГӀакъилал рагӀаби 2:1

+ 7:2 Лев. 18:5, ГӀакъилал рагӀаби 4:4

+ 7:3 ГӀакъилал рагӀаби 3:3

+ 7:5 ГӀакъилал рагӀаби 2:16

+ 7:7 ГӀакъилал рагӀаби 1:4

+ 7:10 Байб. 38:14-15

+ 7:12 ГӀакъилал рагӀаби 23:28

+ 7:21 ГӀакъилал рагӀаби 5:3, ГӀакъилал рагӀаби 6:24

+ 7:27 ГӀакъилал рагӀаби 2:18, ГӀакъилал рагӀаби 5:5

+ 8:1 ГӀакъилал рагӀаби 1:20-21, ГӀакъилал рагӀаби 9:3

+ 8:5 ГӀакъилал рагӀаби 1:4, ГӀакъилал рагӀаби 1:22

+ 8:10 ГӀакъилал рагӀаби 3:14

+ 8:11 ГӀакъилал рагӀаби 3:15

+ 8:13 ГӀакъилал рагӀаби 1:7, ГӀакъилал рагӀаби 9:10, ГӀакъилал рагӀаби 16:6, ГӀакъилал рагӀаби 4:24, ГӀакъилал рагӀаби 6:17

+ 8:17 Ин. 14:21, Мат. 7:8

+ 8:18 ГӀакъилал рагӀаби 3:16, ГӀакъилал рагӀаби 22:4

+ 8:19 ГӀакъилал рагӀаби 3:14, ГӀакъилал рагӀаби 16:16

+ 8:22 Иоанние Аллагьас загьир гьарурал ишал 3:14

+ 8:27 ГӀакъилал рагӀаби 3:19

+ 8:28 Байб. 1:6

+ 8:29 Байб. 1:9, Байб. 1:10, 1 Пач. 2:8,

+ 8:35 ГӀакъилал рагӀаби 3:18, ГӀакъилал рагӀаби 4:22, ГӀакъилал рагӀаби 18:22

+ 9:3 ГӀакъилал рагӀаби 1:20, ГӀакъилал рагӀаби 8:1

+ 9:5 Ин. 7:37

+ 9:9 Мат. 13:12, Мар. 4:25

+ 9:10 ГӀакъилал рагӀаби 1:7

+ 9:11 ГӀакъилал рагӀаби 3:2, ГӀакъилал рагӀаби 3:16, ГӀакъилал рагӀаби 4:10, ГӀакъилал рагӀаби 10:27

+ 9:13 ГӀакъилал рагӀаби 7:11

+ 9:17 ГӀакъилал рагӀаби 5:15, ГӀакъилал рагӀаби 20:17

+ 10:1 ГӀакъилал рагӀаби 1:1, ГӀакъилал рагӀаби 25:1, ГӀакъилал рагӀаби 15:20, ГӀакъилал рагӀаби 29:3, ГӀакъилал рагӀаби 17:21, ГӀакъилал рагӀаби 17:25

+ 10:2 ГӀакъилал рагӀаби 11:4, ГӀакъилал рагӀаби 11:6

+ 10:3 ГӀакъилал рагӀаби 13:25

+ 10:4 ГӀакъилал рагӀаби 21:5

+ 10:9 ГӀакъилал рагӀаби 3:23, ГӀакъилал рагӀаби 28:18

+ 10:10 ГӀакъилал рагӀаби 6:13

+ 10:11 ГӀакъилал рагӀаби 13:14, ГӀакъилал рагӀаби 14:27, ГӀакъилал рагӀаби 16:22

+ 10:12 Якъ. 5:20, 1 Пёт. 4:8

+ 10:13 ГӀакъилал рагӀаби 19:29, ГӀакъилал рагӀаби 26:3

+ 10:14 ГӀакъилал рагӀаби 18:7

+ 10:15 ГӀакъилал рагӀаби 18:11

+ 10:16 ГӀакъилал рагӀаби 11:19

+ 10:17 ГӀакъилал рагӀаби 6:23

+ 10:19 Мат. 12:36, ГӀакъилал рагӀаби 17:27,

+ 10:23 ГӀакъилал рагӀаби 2:14,

+ 10:25 Мат. 7:27, ГӀакъилал рагӀаби 12:3

+ 10:26 ГӀакъилал рагӀаби 6:6

+ 10:27 ГӀакъилал рагӀаби 3:2, ГӀакъилал рагӀаби 3:16, ГӀакъилал рагӀаби 4:10, ГӀакъилал рагӀаби 9:11,

+ 10:28 ГӀакъилал рагӀаби 11:7

+ 10:30 ГӀакъилал рагӀаби 2:21-22

+ 10:31 ГӀакъилал рагӀаби 15:28

+ 11:1 Лев. 19:36, Къан. 25:13, ГӀакъилал рагӀаби 16:11, ГӀакъилал рагӀаби 20:10, ГӀакъилал рагӀаби 20:23,

+ 11:2 ГӀакъилал рагӀаби 16:18, ГӀакъилал рагӀаби 18:12, ГӀакъилал рагӀаби 29:23

+ 11:3 ГӀакъилал рагӀаби 13:6

+ 11:4 ГӀакъилал рагӀаби 10:2

+ 11:5 ГӀакъилал рагӀаби 3:6, Эстер 7:9, Дан. 6:24

+ 11:6 ГӀакъилал рагӀаби 13:6

+ 11:7 ГӀакъилал рагӀаби 10:28

+ 11:8 ГӀакъилал рагӀаби 21:18

+ 11:10 Эстер 8:15, ГӀакъилал рагӀаби 29:2

+ 11:11 ГӀакъилал рагӀаби 29:8

+ 11:13 ГӀакъилал рагӀаби 20:19

+ 11:14 ГӀакъилал рагӀаби 15:22, ГӀакъилал рагӀаби 20:18, ГӀакъилал рагӀаби 24:6

+ 11:18 Гал. 6:8

+ 11:19 ГӀакъилал рагӀаби 10:16

+ 11:21 ГӀакъилал рагӀаби 16:5,

+ 11:24 ГӀакъилал рагӀаби 13:7, 2 Кор. 9:6

+ 11:26 Байб. 42:6

+ 11:27 Эстер 7:9, ГӀакъилал рагӀаби 26:27, Дан. 6:24

+ 11:30 Байб. 2:9, Байб. 3:22, ГӀакъилал рагӀаби 3:18, ГӀакъилал рагӀаби 13:12, ГӀакъилал рагӀаби 15:4

+ 11:31 1 Пёт. 4:18

+ 12:1 ГӀакъилал рагӀаби 15:10

+ 12:3 ГӀакъилал рагӀаби 10:25

+ 12:4 Рут 3:11, ГӀакъилал рагӀаби 18:22, ГӀакъилал рагӀаби 31:10, ГӀакъилал рагӀаби 14:30

+ 12:5 Мат. 12:35

+ 12:6 ГӀакъилал рагӀаби 14:3

+ 12:10 Къан. 25:4

+ 12:11 ГӀакъилал рагӀаби 28:19

+ 12:13 ГӀакъилал рагӀаби 18:7, ГӀакъилал рагӀаби 21:23

+ 12:14 ГӀакъилал рагӀаби 13:2, ГӀакъилал рагӀаби 18:20,

+ 12:15 ГӀакъилал рагӀаби 3:7

+ 12:16 ГӀакъилал рагӀаби 29:11

+ 12:17 ГӀакъилал рагӀаби 14:5

+ 12:18 ГӀакъилал рагӀаби 4:22

+ 12:19 ГӀакъилал рагӀаби 19:9

+ 12:22 ГӀакъилал рагӀаби 6:17

+ 12:23 ГӀакъилал рагӀаби 13:16

+ 13:1 ГӀакъилал рагӀаби 1:22,

+ 13:2 ГӀакъилал рагӀаби 12:14, ГӀакъилал рагӀаби 18:20

+ 13:3 ГӀакъилал рагӀаби 12:13, ГӀакъилал рагӀаби 21:23

+ 13:4 ГӀакъилал рагӀаби 6:9-11, ГӀакъилал рагӀаби 21:25

+ 13:6 ГӀакъилал рагӀаби 11:6, ГӀакъилал рагӀаби 11:3, ГӀакъилал рагӀаби 19:3

+ 13:7 ГӀакъилал рагӀаби 11:24

+ 13:10 ГӀакъилал рагӀаби 28:25

+ 13:12 Байб. 2:9, Байб. 3:22, ГӀакъилал рагӀаби 3:18, ГӀакъилал рагӀаби 11:30, ГӀакъилал рагӀаби 15:4

+ 13:14 ГӀакъилал рагӀаби 10:11

+ 13:17 ГӀакъилал рагӀаби 25:13

+ 13:18 ГӀакъилал рагӀаби 15:31-32,

+ 13:22 ГӀакъилал рагӀаби 28:8

+ 13:24 ГӀакъилал рагӀаби 19:18, ГӀакъилал рагӀаби 22:15, ГӀакъилал рагӀаби 23:13, ГӀакъилал рагӀаби 29:17

+ 13:25 ГӀакъилал рагӀаби 10:3

+ 14:2 ГӀакъилал рагӀаби 2:15

+ 14:3 ГӀакъилал рагӀаби 12:6

+ 14:5 Тархъ. 23:1, ГӀакъилал рагӀаби 12:17

+ 14:6 ГӀакъилал рагӀаби 15:14

+ 14:11 ГӀакъилал рагӀаби 3:33

+ 14:12 ГӀакъилал рагӀаби 16:25

+ 14:13 Лук. 6:25

+ 14:19 Байб. 42:6, 1 Пач. 2:36

+ 14:20 ГӀакъилал рагӀаби 19:7, ГӀакъилал рагӀаби 19:4

+ 14:21 ГӀакъилал рагӀаби 29:7

+ 14:23 ГӀакъилал рагӀаби 21:5

+ 14:27 ГӀакъилал рагӀаби 10:11, ГӀакъилал рагӀаби 13:14

+ 14:29 ГӀакъилал рагӀаби 15:18, ГӀакъилал рагӀаби 16:32, ГӀакъилал рагӀаби 19:11,

+ 14:30 ГӀакъилал рагӀаби 4:22, ГӀакъилал рагӀаби 12:4

+ 14:31 ГӀакъилал рагӀаби 17:5

+ 15:1 3 Пач. 12:13-17

+ 15:4 Байб. 2:9, Байб. 3:22, ГӀакъилал рагӀаби 3:18, ГӀакъилал рагӀаби 11:30, ГӀакъилал рагӀаби 13:12

+ 15:8 ГӀакъилал рагӀаби 21:27, ГӀакъилал рагӀаби 28:9,

+ 15:10 ГӀакъилал рагӀаби 12:1

+ 15:11 ГӀакъилал рагӀаби 27:20, Чап. 1:24

+ 15:13 ГӀакъилал рагӀаби 17:22, ГӀакъилал рагӀаби 18:14

+ 15:14 ГӀакъилал рагӀаби 14:6

+ 15:16 ГӀакъилал рагӀаби 16:8,

+ 15:17 ГӀакъилал рагӀаби 17:1

+ 15:18 ГӀакъилал рагӀаби 28:25, ГӀакъилал рагӀаби 29:22, ГӀакъилал рагӀаби 14:29

+ 15:19 ГӀакъилал рагӀаби 19:24, ГӀакъилал рагӀаби 22:5, ГӀакъилал рагӀаби 22:13

+ 15:20 ГӀакъилал рагӀаби 10:1, ГӀакъилал рагӀаби 29:3

+ 15:21 ГӀакъилал рагӀаби 2:14, ГӀакъилал рагӀаби 10:23,

+ 15:22 ГӀакъилал рагӀаби 11:14, ГӀакъилал рагӀаби 20:18, ГӀакъилал рагӀаби 24:6

+ 15:23 ГӀакъилал рагӀаби 25:11

+ 15:24 Кол. 3:1-2

+ 15:26 ГӀакъилал рагӀаби 6:18, ГӀакъилал рагӀаби 16:24

+ 15:27 ГӀакъилал рагӀаби 1:19, ГӀакъилал рагӀаби 23:4, 1 Тим. 6:9, ГӀакъилал рагӀаби 17:23

+ 15:28 ГӀакъилал рагӀаби 10:31

+ 15:30 ГӀакъилал рагӀаби 25:25

+ 15:32 ГӀакъилал рагӀаби 13:18,

+ 15:33 ГӀакъилал рагӀаби 18:12, ГӀакъилал рагӀаби 29:23

+ 16:1 ГӀакъилал рагӀаби 16:9, ГӀакъилал рагӀаби 19:21, Мат. 10:19, Лук. 12:12

+ 16:2 ГӀакъилал рагӀаби 21:2, ГӀакъилал рагӀаби 24:12

+ 16:4 Рум. 9:22

+ 16:5 ГӀакъилал рагӀаби 6:17, ГӀакъилал рагӀаби 11:21, ГӀакъилал рагӀаби 28:20

+ 16:6 Дан. 4:24

+ 16:7 Байб. 26:28

+ 16:8 ГӀакъилал рагӀаби 15:16

+ 16:9 ГӀакъилал рагӀаби 16:1, ГӀакъилал рагӀаби 19:21, ГӀакъилал рагӀаби 20:24

+ 16:10 3 Пач. 3:28

+ 16:11 Лев. 19:36, Къан. 25:13, ГӀакъилал рагӀаби 11:1, ГӀакъилал рагӀаби 20:10, ГӀакъилал рагӀаби 20:23,

+ 16:12 2 Пач. 23:3, ГӀакъилал рагӀаби 25:5, ГӀакъилал рагӀаби 29:14

+ 16:13 ГӀакъилал рагӀаби 22:11

+ 16:14 ГӀакъилал рагӀаби 19:12, ГӀакъилал рагӀаби 20:2

+ 16:16 ГӀакъилал рагӀаби 3:14, ГӀакъилал рагӀаби 8:19

+ 16:18 ГӀакъилал рагӀаби 11:2, ГӀакъилал рагӀаби 18:12, ГӀакъилал рагӀаби 29:23

+ 16:20 ГӀакъилал рагӀаби 19:8,

+ 16:22 ГӀакъилал рагӀаби 10:11, ГӀакъилал рагӀаби 13:14, ГӀакъилал рагӀаби 14:27

+ 16:24 ГӀакъилал рагӀаби 15:26

+ 16:25 ГӀакъилал рагӀаби 14:12

+ 16:27 ГӀакъилал рагӀаби 6:12, Якъ. 3:6

+ 16:28 ГӀакъилал рагӀаби 26:20

+ 16:29 ГӀакъилал рагӀаби 1:10

+ 16:31 ГӀакъилал рагӀаби 20:29

+ 16:32 ГӀакъилал рагӀаби 14:29

+ 16:33 Чап. 1:26

+ 17:1 ГӀакъилал рагӀаби 15:17

+ 17:2 ГӀакъилал рагӀаби 19:26

+ 17:3 ГӀакъилал рагӀаби 27:21,

+ 17:5 ГӀакъилал рагӀаби 14:31, ГӀакъилал рагӀаби 24:18

+ 17:7 ГӀакъилал рагӀаби 6:17

+ 17:8 Къан. 16:19, ГӀакъилал рагӀаби 18:16, ГӀакъилал рагӀаби 21:14

+ 17:12 2 Пач. 17:8,

+ 17:14 ГӀакъилал рагӀаби 20:3, ГӀакъилал рагӀаби 25:8, 1 Фес. 4:11

+ 17:15 Тархъ. 23:7, ГӀакъилал рагӀаби 24:24,

+ 17:17 ГӀакъилал рагӀаби 18:24, ГӀакъилал рагӀаби 27:10

+ 17:19 ГӀакъилал рагӀаби 29:23

+ 17:21 ГӀакъилал рагӀаби 10:1, ГӀакъилал рагӀаби 19:13

+ 17:22 ГӀакъилал рагӀаби 15:13

+ 17:23 ГӀакъилал рагӀаби 15:27,

+ 17:25 ГӀакъилал рагӀаби 10:1

+ 17:27 ГӀакъилал рагӀаби 10:19,

+ 18:4 ГӀакъилал рагӀаби 20:5

+ 18:5 ГӀакъилал рагӀаби 24:24, Къан. 1:17

+ 18:6 ГӀакъилал рагӀаби 10:13, ГӀакъилал рагӀаби 19:29, ГӀакъилал рагӀаби 26:3

+ 18:7 ГӀакъилал рагӀаби 10:14, ГӀакъилал рагӀаби 12:13,

+ 18:8 ГӀакъилал рагӀаби 26:22

+ 18:10 Тархъ. 34:5-7,

+ 18:11 ГӀакъилал рагӀаби 10:15

+ 18:12 ГӀакъилал рагӀаби 11:2, ГӀакъилал рагӀаби 16:18, ГӀакъилал рагӀаби 15:33, ГӀакъилал рагӀаби 29:23

+ 18:14 ГӀакъилал рагӀаби 15:13

+ 18:16 ГӀакъилал рагӀаби 17:8

+ 18:20 ГӀакъилал рагӀаби 12:14, ГӀакъилал рагӀаби 13:2

+ 18:22 ГӀакъилал рагӀаби 12:4, ГӀакъилал рагӀаби 19:14, ГӀакъилал рагӀаби 8:35

+ 18:24 ГӀакъилал рагӀаби 17:17

+ 19:1 ГӀакъилал рагӀаби 28:6

+ 19:2 ГӀакъилал рагӀаби 21:5, ГӀакъилал рагӀаби 28:20

+ 19:3 ГӀакъилал рагӀаби 13:6

+ 19:4 ГӀакъилал рагӀаби 14:20

+ 19:5 Тархъ. 20:16, Къан. 19:19, ГӀакъилал рагӀаби 21:28, ГӀакъилал рагӀаби 24:28, ГӀакъилал рагӀаби 25:18

+ 19:6 ГӀакъилал рагӀаби 29:26

+ 19:7 ГӀакъилал рагӀаби 14:20

+ 19:8 ГӀакъилал рагӀаби 16:20

+ 19:9 Тархъ. 20:16

+ 19:10 ГӀакъилал рагӀаби 26:1,

+ 19:11 ГӀакъилал рагӀаби 14:29

+ 19:12 ГӀакъилал рагӀаби 16:14, ГӀакъилал рагӀаби 20:2, ГӀакъилал рагӀаби 28:15

+ 19:13 ГӀакъилал рагӀаби 17:21, ГӀакъилал рагӀаби 21:9, ГӀакъилал рагӀаби 27:15

+ 19:14 ГӀакъилал рагӀаби 12:4, ГӀакъилал рагӀаби 18:22

+ 19:15 ГӀакъилал рагӀаби 6:9, ГӀакъилал рагӀаби 20:4, ГӀакъилал рагӀаби 20:13

+ 19:16 ГӀакъилал рагӀаби 13:13

+ 19:17 Къан. 15:7-8, ГӀакъилал рагӀаби 22:9, ГӀакъилал рагӀаби 28:27, Мат. 5:7

+ 19:18 ГӀакъилал рагӀаби 13:24

+ 19:21 ГӀакъилал рагӀаби 16:1, ГӀакъилал рагӀаби 16:9,

+ 19:23 ГӀакъилал рагӀаби 10:16, ГӀакъилал рагӀаби 11:19

+ 19:24 ГӀакъилал рагӀаби 15:19, ГӀакъилал рагӀаби 22:13, ГӀакъилал рагӀаби 26:15

+ 19:25 ГӀакъилал рагӀаби 21:11

+ 19:26 Тархъ. 20:12

+ 19:29 ГӀакъилал рагӀаби 10:13, ГӀакъилал рагӀаби 18:6, ГӀакъилал рагӀаби 26:3

+ 20:1 Байб. 9:21, ГӀакъилал рагӀаби 23:29-32, ГӀакъилал рагӀаби 31:4, Эф. 5:18

+ 20:2 ГӀакъилал рагӀаби 16:14, ГӀакъилал рагӀаби 19:12

+ 20:4 ГӀакъилал рагӀаби 19:15

+ 20:5 ГӀакъилал рагӀаби 18:4

+ 20:9 3 Пач. 8:46, Якъ. 1:21, 1 Ин. 1:8-10, Рум. 3:23

+ 20:10 Лев. 19:36, Къан. 25:13, ГӀакъилал рагӀаби 11:1, ГӀакъилал рагӀаби 16:11, ГӀакъилал рагӀаби 20:23,

+ 20:12 Тархъ. 4:11,

+ 20:13 ГӀакъилал рагӀаби 19:15

+ 20:16 ГӀакъилал рагӀаби 22:26-27, ГӀакъилал рагӀаби 27:13

+ 20:17 ГӀакъилал рагӀаби 9:17

+ 20:18 ГӀакъилал рагӀаби 11:14, ГӀакъилал рагӀаби 15:22, ГӀакъилал рагӀаби 24:6

+ 20:19 ГӀакъилал рагӀаби 11:13

+ 20:20 Тархъ. 21:17, ГӀакъилал рагӀаби 30:11, ГӀакъилал рагӀаби 30:17

+ 20:21 ГӀакъилал рагӀаби 13:11

+ 20:22 Лев. 19:18, ГӀакъилал рагӀаби 24:29, Рум. 12:19,

+ 20:23 Лев. 19:36, Къан. 25:13, ГӀакъилал рагӀаби 11:1, ГӀакъилал рагӀаби 16:11, ГӀакъилал рагӀаби 20:10,

+ 20:24 ГӀакъилал рагӀаби 16:1, ГӀакъилал рагӀаби 16:9, ГӀакъилал рагӀаби 19:21

+ 20:27 1 Кор. 2:11

+ 20:29 Лев. 19:32, ГӀакъилал рагӀаби 16:31

+ 21:2 ГӀакъилал рагӀаби 16:2, ГӀакъилал рагӀаби 24:12, Лук. 16:15

+ 21:3 1 Пач. 15:22,

+ 21:4 ГӀакъилал рагӀаби 6:17

+ 21:5 ГӀакъилал рагӀаби 14:23, ГӀакъилал рагӀаби 10:4

+ 21:6 ГӀакъилал рагӀаби 20:21

+ 21:9 ГӀакъилал рагӀаби 19:13, ГӀакъилал рагӀаби 21:9, ГӀакъилал рагӀаби 25:24, ГӀакъилал рагӀаби 27:15

+ 21:11 ГӀакъилал рагӀаби 19:25

+ 21:13 1 Ин. 3:17

+ 21:14 ГӀакъилал рагӀаби 17:8

+ 21:18 ГӀакъилал рагӀаби 11:8

+ 21:19 ГӀакъилал рагӀаби 19:13, ГӀакъилал рагӀаби 25:24, ГӀакъилал рагӀаби 27:15

+ 21:23 ГӀакъилал рагӀаби 12:13, ГӀакъилал рагӀаби 13:3

+ 21:24 ГӀакъилал рагӀаби 1:22

+ 21:25 ГӀакъилал рагӀаби 13:4

+ 21:26 Къан. 15:7-8, Мат. 5:42

+ 21:27 ГӀакъилал рагӀаби 15:8,

+ 21:28 Тархъ. 20:16, ГӀакъилал рагӀаби 19:5

+ 21:30 1 Кор. 1:20, 1 Кор. 3:19

+ 22:2 ГӀакъилал рагӀаби 29:13

+ 22:3 ГӀакъилал рагӀаби 27:12

+ 22:4 ГӀакъилал рагӀаби 3:16, ГӀакъилал рагӀаби 8:18

+ 22:5 ГӀакъилал рагӀаби 15:19

+ 22:6 Эф. 6:4

+ 22:8 Гал. 6:7

+ 22:9 ГӀакъилал рагӀаби 19:17

+ 22:10 ГӀакъилал рагӀаби 26:20

+ 22:11 ГӀакъилал рагӀаби 16:13

+ 22:13 ГӀакъилал рагӀаби 15:19, ГӀакъилал рагӀаби 19:24, ГӀакъилал рагӀаби 26:13

+ 22:14 ГӀакъилал рагӀаби 2:16, ГӀакъилал рагӀаби 23:27,

+ 22:15 ГӀакъилал рагӀаби 13:24

+ 22:16 ГӀакъилал рагӀаби 28:22

+ 22:17 ГӀакъилал рагӀаби 5:1, ГӀакъилал рагӀаби 24:23

+ 22:22 Тархъ. 23:6,

+ 22:23 ГӀакъилал рагӀаби 23:11

+ 22:27 ГӀакъилал рагӀаби 20:16

+ 22:28 Къан. 19:14, ГӀакъилал рагӀаби 23:10

+ 23:4 ГӀакъилал рагӀаби 28:20, Мат. 6:19, 1 Тим. 6:9-10, Жугь. 13:5

+ 23:5 ГӀакъилал рагӀаби 27:24, 1 Тим. 6:17

+ 23:10 Къан. 19:14, ГӀакъилал рагӀаби 22:28

+ 23:11 ГӀакъилал рагӀаби 19:25, ГӀакъилал рагӀаби 22:23

+ 23:13 ГӀакъилал рагӀаби 13:24, ГӀакъилал рагӀаби 19:18, ГӀакъилал рагӀаби 22:15

+ 23:17 ГӀакъилал рагӀаби 3:31, ГӀакъилал рагӀаби 24:1

+ 23:18 ГӀакъилал рагӀаби 24:14

+ 23:20 ГӀакъилал рагӀаби 20:1, Эф. 5:18

+ 23:22 Тархъ. 20:12, ГӀакъилал рагӀаби 1:8

+ 23:27 ГӀакъилал рагӀаби 22:14, ГӀакъилал рагӀаби 2:16,

+ 23:28 ГӀакъилал рагӀаби 7:12

+ 23:31 ГӀакъилал рагӀаби 20:1

+ 24:1 ГӀакъилал рагӀаби 1:15, ГӀакъилал рагӀаби 3:31, ГӀакъилал рагӀаби 4:14, ГӀакъилал рагӀаби 23:17, ГӀакъилал рагӀаби 24:19

+ 24:4 Лук. 16:11

+ 24:5 ГӀакъилал рагӀаби 21:22

+ 24:6 ГӀакъилал рагӀаби 11:14, ГӀакъилал рагӀаби 15:22, ГӀакъилал рагӀаби 20:18

+ 24:9 ГӀакъилал рагӀаби 3:34, ГӀакъилал рагӀаби 21:24

+ 24:10 Жугь. 12:3

+ 24:12 ГӀакъилал рагӀаби 16:2, ГӀакъилал рагӀаби 21:2, Рум. 2:6

+ 24:14 ГӀакъилал рагӀаби 23:18

+ 24:18 ГӀакъилал рагӀаби 17:5

+ 24:19 ГӀакъилал рагӀаби 23:17, ГӀакъилал рагӀаби 24:1

+ 24:20 ГӀакъилал рагӀаби 13:9

+ 24:21 1 Пёт. 2:17

+ 24:23 Лев. 19:15, Къан. 1:17, Къан. 16:19, ГӀакъилал рагӀаби 18:5, ГӀакъилал рагӀаби 28:21

+ 24:24 Тархъ. 23:7, ГӀакъилал рагӀаби 17:15,

+ 24:28 Тархъ. 20:16, ГӀакъилал рагӀаби 19:5, ГӀакъилал рагӀаби 25:18

+ 24:29 ГӀакъилал рагӀаби 20:22

+ 24:34 ГӀакъилал рагӀаби 6:10-11,

+ 25:1 ГӀакъилал рагӀаби 1:1, ГӀакъилал рагӀаби 10:1, 4 Пач. 18:5-7

+ 25:2 Къан. 29:29

+ 25:5 3 Пач. 2:44-45, ГӀакъилал рагӀаби 16:12

+ 25:6 Лук. 14:8-11

+ 25:11 ГӀакъилал рагӀаби 15:23

+ 25:13 ГӀакъилал рагӀаби 13:17

+ 25:14 Ягь. 1:12

+ 25:16 ГӀакъилал рагӀаби 27:7

+ 25:18 Тархъ. 20:16, ГӀакъилал рагӀаби 12:18, ГӀакъилал рагӀаби 19:5, ГӀакъилал рагӀаби 24:28

+ 25:21 4 Пач. 6:22, Мат. 5:44

+ 25:22 Рум. 12:20

+ 25:24 ГӀакъилал рагӀаби 19:13, ГӀакъилал рагӀаби 21:9, ГӀакъилал рагӀаби 21:19

+ 25:25 ГӀакъилал рагӀаби 15:30

+ 26:1 ГӀакъилал рагӀаби 17:7, ГӀакъилал рагӀаби 19:10, ГӀакъилал рагӀаби 26:8

+ 26:2 Тар. 23:8, Къан. 23:5

+ 26:3 ГӀакъилал рагӀаби 10:13, ГӀакъилал рагӀаби 19:29

+ 26:5 Мат. 21:24-27

+ 26:8 ГӀакъилал рагӀаби 26:1

+ 26:11 2 Пёт. 2:22

+ 26:12 ГӀакъилал рагӀаби 28:11, ГӀакъилал рагӀаби 29:20

+ 26:13 ГӀакъилал рагӀаби 22:13

+ 26:15 ГӀакъилал рагӀаби 15:19, ГӀакъилал рагӀаби 19:24

+ 26:20 ГӀакъилал рагӀаби 16:28, ГӀакъилал рагӀаби 22:10

+ 26:22 ГӀакъилал рагӀаби 18:8

+ 26:23 Мат. 23:27

+ 26:27 Эстер 7:9, Дан. 6:24

+ 27:1 Лук. 12:19-20, Якъ. 4:13-14

+ 27:4 ГӀакъилал рагӀаби 6:34

+ 27:5 ГӀакъилал рагӀаби 28:23

+ 27:7 ГӀакъилал рагӀаби 25:16

+ 27:10 ГӀакъилал рагӀаби 17:17

+ 27:12 ГӀакъилал рагӀаби 22:3

+ 27:13 ГӀакъилал рагӀаби 20:16

+ 27:15 ГӀакъилал рагӀаби 19:13, ГӀакъилал рагӀаби 21:9, ГӀакъилал рагӀаби 25:24

+ 27:18 1 Кор. 9:7

+ 27:20 ГӀакъилал рагӀаби 15:11,

+ 27:21 ГӀакъилал рагӀаби 17:3

+ 27:24 ГӀакъилал рагӀаби 23:5, 1 Тим. 6:17

+ 28:1 Лев. 26:17, 4 Пач. 7:7, Лев. 26:8, 1 Пач. 17:32

+ 28:2 3 Пач. 16:8-28, 4 Пач. 15:8-15

+ 28:3 Мат. 18:30

+ 28:6 ГӀакъилал рагӀаби 19:1

+ 28:8 Тархъ. 22:25, ГӀакъилал рагӀаби 13:22

+ 28:9 ГӀакъилал рагӀаби 15:8

+ 28:10 ГӀакъилал рагӀаби 26:27

+ 28:11 ГӀакъилал рагӀаби 26:12

+ 28:12 ГӀакъилал рагӀаби 11:10, ГӀакъилал рагӀаби 28:28, ГӀакъилал рагӀаби 29:2

+ 28:13 1 Ин. 1:9

+ 28:15 ГӀакъилал рагӀаби 19:12

+ 28:17 Байб. 4:12, Байб. 9:6

+ 28:18 ГӀакъилал рагӀаби 10:9

+ 28:19 ГӀакъилал рагӀаби 12:11

+ 28:20 ГӀакъилал рагӀаби 19:2, ГӀакъилал рагӀаби 21:5, ГӀакъилал рагӀаби 23:4

+ 28:21 ГӀакъилал рагӀаби 18:5, ГӀакъилал рагӀаби 24:23,

+ 28:22 ГӀакъилал рагӀаби 22:16

+ 28:23 ГӀакъилал рагӀаби 29:5, ГӀакъилал рагӀаби 27:5

+ 28:24 Тархъ. 20:12

+ 28:25 ГӀакъилал рагӀаби 13:10, ГӀакъилал рагӀаби 15:18

+ 28:27 Къан. 15:7-8, ГӀакъилал рагӀаби 19:17

+ 28:28 ГӀакъилал рагӀаби 28:12

+ 29:1 ГӀакъилал рагӀаби 1:25, ГӀакъилал рагӀаби 6:15

+ 29:2 ГӀакъилал рагӀаби 11:10, ГӀакъилал рагӀаби 28:12, ГӀакъилал рагӀаби 28:28

+ 29:3 ГӀакъилал рагӀаби 10:1, ГӀакъилал рагӀаби 15:20, Лук. 15:13, Лук. 15:30

+ 29:5 ГӀакъилал рагӀаби 28:23

+ 29:8 ГӀакъилал рагӀаби 11:11

+ 29:10 Байб. 4:5, Байб. 4:8

+ 29:11 ГӀакъилал рагӀаби 12:16

+ 29:13 ГӀакъилал рагӀаби 22:2

+ 29:14 ГӀакъилал рагӀаби 16:12

+ 29:15 ГӀакъилал рагӀаби 10:1, ГӀакъилал рагӀаби 17:25

+ 29:17 ГӀакъилал рагӀаби 13:24

+ 29:18 1 Пач. 3:1, Тархъ. 32:25

+ 29:20 ГӀакъилал рагӀаби 26:12

+ 29:22 ГӀакъилал рагӀаби 15:18

+ 29:23 ГӀакъилал рагӀаби 11:2, ГӀакъилал рагӀаби 16:18, ГӀакъилал рагӀаби 18:12, ГӀакъилал рагӀаби 15:33, ГӀакъилал рагӀаби 18:12

+ 29:24 Лев. 5:1,

+ 29:25 Лук. 12:4

+ 29:26 ГӀакъилал рагӀаби 19:6

+ 30:4 Ин. 3:13,

+ 30:5 ГӀакъилал рагӀаби 2:7

+ 30:6 Къан. 4:2, Къан. 12:32, Иоанние Аллагьас загьир гьарурал ишал 22:18

+ 30:8 Мат. 6:11, 1 Тим. 6:8

+ 30:9 Къан. 8:12-14, Къан. 31:20,

+ 30:11 Тархъ. 21:17, ГӀакъилал рагӀаби 20:20

+ 30:12 ГӀакъилал рагӀаби 16:2

+ 30:17 Байб. 9:22, ГӀакъилал рагӀаби 20:20

+ 30:18 ГӀакъилал рагӀаби 6:16

+ 30:22 ГӀакъилал рагӀаби 19:10

+ 30:25 ГӀакъилал рагӀаби 6:6-8

+ 31:3 Къан. 17:17, 3 Пач. 11:1-4, ГӀакъилал рагӀаби 7:26

+ 31:4 ГӀакъилал рагӀаби 20:1, Эф. 5:18

+ 31:9 Лев. 19:15, Къан. 1:16, Къан. 16:18-19

+ 31:10 Рут 3:11, ГӀакъилал рагӀаби 12:4, ГӀакъилал рагӀаби 3:15

+ 31:15 ГӀакъилал рагӀаби 20:13

+ 31:20 Къан. 15:7-8, ГӀакъилал рагӀаби 22:9

+ 31:31 ГӀакъилал рагӀаби 11:16