# Библия

Институт перевода Библии

## Сулайба буралаби • Кахелет


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules


ГЬАЛАГЪАЙ


ХӀурматла гьалмагъ!

ЖявхӀейчибад адамли пасихӀти дугьбас ва буралабас халаси кьадри бедлугусири, сенкӀун илдани илала дагьри гьаладяхӀ дикутири ва гӀямрулизир кадиркути гьар секӀал иргъахъес илис имканбикӀахъусири. ЦахӀнарли адамтала гӀямру чедиахъули, пасихӀдешла жузани жявхӀелла Востокла халкьанала культурала гӀямрулизиб уббяхъес хӀейруси мер бурцусири. Илбагьандан илдигъунти жузи дебали кьиматладирути сари, даршдусмала бухъяндешлизиб букуси кьацӀлаван, илдалара хӀурматбируси саби.

«ПасихӀдешла жуз» бикӀуси иш жузлизир нушани кӀел жуз дарх дурайулра. Илди сари «Сулайба буралабала жуз» ва «Кахелетла жуз».

«Сулайба буралабала жуз». Бурабала жузлизир хӀуни чедиути гӀердугьути дугьбазирад имцӀатигъунти Дауд идбагла урши Сулайбай дурибтази халдирути сари. Ил нушала манзиллис гьалабси вецӀъибил даршдуслизив Израил пачалихъла пачали вирусири. Дурхъаси белкӀли бикьридешдирули сари Аллагьли Сулайбайзи Набзибад хӀед се касес дигахъади или хьарбаибхӀели, пачани тиладибарибсири ХӀекьиллизи сунес дагьри ва пасихӀдеш савгъатдарахъес, гӀяхӀси ва вайси декӀардирес балес бурсиварахъес, сунела халкь бархьси гьуйчи бяхӀчииэс багьандан. Сулайбай ХӀекьиллизирад дунъяла лигӀматунира давлара тиладихӀедарили, Сунечи уркӀигьаргли дугьаизни багьандан, Аллагьли ил чевяхӀвирули, илис гьалаб адамтазибад чилалра хӀебуибси гӀякьлу бедиб ва секӀулти иргъес имкан ва илкьяйдали секӀал гьалахили балусили ва пасихӀсили ветаахъур.

ХӀуни аргъиливан, хӀурматла гьалмагъ, «Буралабази» дучили сари маслигӀятуни ва насихӀятуни, пасихӀти гӀякьлуми, сарира гьар бархӀилати гӀямрулизир адамтас икьаладиэс дирути. Амма илди насихӀятунала мурхьдеш ва жагадеш аргъес багьандан, пасихӀдеш сархес багьандан вегӀ АкӀахъубсиличи бирхаудибирхьес гӀягӀниси саби. Левси Аллагьли адам Сунечи мешусили ветаахъурси сай, илбагьандан бирхауди ва адаб-хӀяя жузлизир адамла гӀямрула цахӀнабик сарливан хӀердирули сари: ХӀекьиллизибад урехи – пасихӀдешла бехӀбихьуд саби (буралаби, 1:7). Чили «Буралабазиб» бухӀнабуцибси пасихӀдеш чебаэс вираллира, ил бархьси, талихӀ бихуси гьуйчи кайзурли сай (буралаби, 3:13-18).

«Буралабазир» назмуртала биркӀунтира хӀясибдарес вирули сай. Селисалра гьалаб, ил секӀал хӀулбау биркули саби кӀел къяйлизирад цаладикибти назмула жураби дучӀухӀели. ГӀядатлибиубли, илгъуна кӀел тугъла назмула цаибил къяй кӀиибилличи къаршили кабилзули саби, яра цалис гӀеларад итил кадизурти къяяни цали итил чедирцӀахъули сари ва цали итилла мягӀна баянбирули саби. Назмурти къантӀли ва мурхьси мягӀналичил каргьурли сари, илини биалли иш жузли нушази багьахъес дигуси хӀекьдеш имцӀали аргъесили бетарахъули саби.

Нушани шурбатурси иш белкӀра имканбикӀуцад илгъунали бетаахъурси саби, цазаманализиб жявхӀелла жугьутӀ мезла къелра калахъи, ва «буралабала» къалипла хасдешунира калахъи, илхӀелира ил дарган мезлира аргъес виэсли. Нушани умутбирхьулра, иш жуз бучӀусили яра лехӀихъусили илала мягӀна иргъниличи, жузли селичила бурулил багьес вирниличи.

«Кахелетла жуз». Кахелет жузла жугьутӀ у. Ил дев жуз белкӀунсили сунела у бетаахъурли сай. Ил жугьутӀ мезла кахал «халкьла цалабик» ибси девлизибад акӀубси саби, цархӀилван буралли, ил «халкьла цалабикла гьалав гъайулхъуси адам» сай. Иш жузлизив Кахелет машгьурси пача-пасихӀкар Сулайба шайзивад гъайикӀули сай.

Сунела жузлизир Кахелетли гӀямрула декӀар-декӀарти шалуби хӀердирули сай, адамла гӀямрулизиб сегъуна-биалра мягӀна яра мурад даргес кьасбирули сай. Ил ишгъуна пикриличи лявкьули сай – адамтазиб гӀямрула мягӀна багьес ахъри агара, гӀямру бахъ дебали къантӀти сари ва ухънадешличил ахирличидиркули сари, илхӀейс адамли гьалар дирули калунти кеп-чекличи иштяхӀ бетихъахъули сай, цӀакьлизивад улхъули сай ва дунъялизирти сунела гӀямрула ахирличи хӀерли сай, илгъуна ахир биалли чевяхӀси пачачибад бехӀбихьили бегӀла къарцинничи бикайчи, хӀербирули калунти лебтачилра хӀерли саби. Амма гӀямрула лебил бацӀдешличи ва виргӀяирниличи хӀерхӀеили, Аллагьли адамтас гьалмагъдешла бархбасуназиб яра гьардизурти хъалицӀализиб разидеш бургахъес имкан гили сай, илдазибад адамтани Аллагьла хъарбаркьунала дазурбала бухӀнаб тӀягӀям кайсес биресли. Ва бегӀлара бекӀлибиубси – лерилра илди гӀяхӀдешуни лугуси Аллагьлис мардеш дихӀни саби.

«Сулайба буралаби» ва «Кахелетла жуз» дунъяла дахъал мезаначи шурдатурли жявлил лерти сари, дарган мезли илди гьанна бегӀ гьалар сари дурайути.

Жуз шурбалтухӀели мягӀна аргъес къиянбулхъути дугьби ва дугьбала цалабяхъуни, белкӀла бяхӀянала хьарличи дурасили, аргъесли баяндарибти сари.

Гьалар дурадухъунтири дарган мезличи декӀар-декӀарли шурдатурти жузи: Лукаличибадси Инжилла бутӀа 2:1-20 (2000); Маркличибадси Инжил (2002); Маркличибадси Инжил (2007); Югьанничибадси Инжилла бутӀа 1:1-17 (2008); Лукаличибадси Инжил (2010); Матфейличибадси Инжил (2013). 2020 ибил дуслизирра Библияла хӀябал жуз – «Рут», «Эстер», «Юнус» дарх дарган мезли дураибтири.

Библия шурбалтуси Институтлис дарган мезли бучӀантас Дурхъаси БелкӀлизирадти «Сулайба буралабала жуз» ва «Кахелетла жуз» гьаладихьес дигесли саби.

Иш жуз шурбалтули бузули калунти тилмажлис, гӀилмула хӀянчизартас, редактортас ва жуз балкьаахъурли бучӀантачи баахъес бузули калунти лебилра хӀянчизартас халаси баркалла балахъулра.

Библия шурбалтуси Институт

## Сулайба буралаби

### Сулайба буралаби

Сулайба буралаби


БухӀнабуц

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]


Сулайба буралабала жуз

### БухӀнабуц


БухӀнабуц

Чузир ахъдуцибти темаби хӀясибли жузлизирти буралаби чумал кьукьяличи дутӀибти сари:

1. Гьалагъай: жузла мурадличила ва пасихӀдешла бехӀбихьудличила (1:2-7). Уршилис насихӀятуни: бегӀтачи лехӀихъахъес жиирни (1:8-33). УчӀахъес ва пасихӀдешлигӀив умцӀахъес маслигӀятуни, пасихӀдешла гӀяхӀдешуни (2:1-15). УрхӀла хьунуйчил вархиркнилизибад мяхӀкамдеш бирахъес махирни (2:16-22). Уршилис маслигӀятуни – Аллагьличирад ляркьути пасихӀдеш кайсахъес (3–4 ибти бутӀни). УрхӀла хьунуйчил вархиркнилизибад мяхӀкамдеш бирни ва вегӀла гӀулухъахӀелила хьунуйчила гап (5-ибил бекӀ). УрхӀ багьанданти жавабкардеш чейснилизивад мяхӀкамикӀахъес махирни (6:1-5). Имиала бузери дигнилис мисалван; азгъиндеш датӀни (6:6-11). Вайнукьа сипатварни (6:12-15). ЛугӀурбала бурала: Аллагьлис хӀейгахъути верхӀел секӀал (6:16-19). БегӀтачи лехӀихъахъес ва урхӀла хьунрачил варххӀеркахъес жи (6:20–7:27).
2. ПасихӀдешли хӀекьдеш ва гӀямру гьаладирхьули сари (8:1-36). ПасихӀдешли юрт тӀашбалтули саби ва сяхӀбатличи гӀяхӀли жибирули саби (9:1-6). ПасихӀдешлис ва гӀилмуличи вегӀирнилис гап, бекӀбяхъдеш далтӀни (9:7-12). Ахмахдешли адамти сунечи жибирули саби ва хӀялалдеш агарли хӀербирахъес бурсибирули саби (9:13-18).
3. Сулайба пасихӀти буралаби (10:1–22:16). ПасихӀдеш ва гӀяхӀбаркьуни машгьурдирути ва ахмахдешра вайти шикьатӀалара далтӀути гӀяхӀцад пасихӀти гъай.
4. Баркьудилати насихӀятунала къяй (22:17–24:34).
5. Иудеяла пача Езекийла адамта мяхӀкамдарибти Сулайба цархӀилти буралаби (25:1–29:27).
6. Хъарарахъуси бутӀа (30–31 ибти букӀри). Аллагьла ва гӀямрула дигӀяндешуни дагьес хӀейрниличила, гьар секӀайзиб баибдешличила, бугьтанти, бегӀтала хӀурматхӀебирни, гъаргъдеш далтӀниличила (30:1–31:9).
7. ГӀяхӀбулган хьунуйс деза (31:10-31).

### 1

1Израилла пача Даудла урши Сулайба буралаби:[+]

2ПасихӀдеш дагьахъес, бяркъличи дикахъес
ва гӀякьлула гъай аргъахъес багьандан;
3духули вяшикӀес, хӀялалли виэс, гӀядлу-зегъа дузахъес,
вархьсивиэс бурсивиэс багьандан;[+]
4дахъал хӀедагьуртас пикри-аргъала дедес,
жагьилтас – багьуди ва пикричебдеш[+].
5ПасихӀсили, лехӀахъили, сунела багьуди имцӀабиахъаб,
иргъусили бархьси бяхӀчибиз касаб,
6буралабира, багьирабира, пасихӀтала гъайра,
аргъес къиянти гъайра илини дагьаб.
7ХалавегӀиллизибад урехи – багьудила бехӀбихьуд.
Ахмахуна биалли пасихӀдешра бяркъра мучлаагардиру[+].


Бунагькартачил вархмаркуд

8Дила урши, хӀела дудешла бяркъла гъайличи лехӀихъен
ва хӀела нешла насихӀятуназивад гӀелуммалзад[+].
9Илдала гъай хӀела бекӀлис пергер таж
ва хъяблис баки сари[+].
10Дила урши, эгер бунагькартани хӀу селичи-биалра гьирирахъули виадли,
хӀу илдачи кьабулмаркуд[+].
11Илди бикӀули биалли: «Ваши нушачил,
хӀи картӀес укадиэс аркьехӀе,
сабаб агаркъира сунечиб гӀяйиб агарси виркахъехӀе,
12илди мицӀир-мицӀирли кьяриэхӀе,
удунъялизи, цахӀнаб цӀяб хӀяблизи бурхьехӀе.
13Гьар журала дурхъати секӀал хъям-кьацӀдирехӀе,
нушала хъулри гъарала масли дирцӀахъехӀе.
14Нушачил барх чӀала игьа,
цахӀнабси бирар нушала арцла тавра».
15Дила урши, хӀу илдачил вархмаркуд,
илдала гьуйчи катмалзад[+].
16Илдала кьяшмикӀун вайбарес дуцӀли сари,
илди хӀи картӀес гьалакбикӀули саби[+].
17Лерилра арцанти хӀердикӀахъули
илдас бул кадатни дугӀла саби,
18илкьяйда бунагькартира чули саби заябарес
укабирули саби!
19Гъарала мас бикахъес гъаргъти лебталалра гьундурира илдигъунти сари,
гъарала масли ил бикахъибтала гӀямру керисули сари[+].


ПасихӀдешла жи

20ПасихӀдешли кьакьурбазир тӀамадирули саби,
илала тӀама майдунтачиб зайбикӀули саби,[+]
21тӀама-гьамали дицӀибти кьакьурбала хӀябкьяйтачиб ахъли жибикӀули саби,
ва шагьарла къапулизивад[*] ухӀнаулхъухӀелира ил гъайбикӀули саби:
22«СецадхӀи кавлутираяв, дахъал хӀедагьурти,
хӀуша селра хӀебалудеш дигахъули,
чебдукаркӀути – хӀяяагарли дукаркӀули,
ахмахуни биалли – багьудиличи гьимичебли[+]?
23Шурдяхъирая дила уркъубяхъличи,
хӀушаб пикруми гьаргдирисра
ва хӀушази дила дугьби далахъисра.
24Нуни, пасихӀдешли, жидарира, амма хӀуша шурхӀядяхъира;
някъ гьабатурра – ил чебаэси атхӀехъиб.
25ХӀуша лерилра дила насихӀятуназирад гӀелумдизуррая,
нуни бурибси уркъубяхъ хӀушани кьабулхӀебарира.
26ХӀуша балагьлизи дикибхӀели, нура дукаркӀус
ва кахдешли дуцибхӀели, – нура къугънабиркьус!
27Ва кахдеш хӀушачибад шившитӀанван чедиберхурхӀели,
ва балагьли бурямливан дяхъибхӀели,
хӀуша децӀлира дардлира дячӀунхӀели.
28ИлхӀели набзи, пасихӀдешлизи, жибикӀескабирар, амма нуни жаваб хӀелугас,
ну баргес умцӀар, амма хӀебургура.
29Илдани багьуди хӀейгибарни багьандан,
ХалавегӀиллизибадси урехи уббатни багьандан,
30дила маслигӀят кьабулхӀебарни багьандан,
ва дила уркъубяхъ мучлахӀебарни багьандан,
31илхӀели илди чула баркьудлумала цӀедешли букар,
ва чула пикридарибтани лукъан,
32сенкӀун дахъал хӀедагьуртикӀун чула чахусандешли кабуршу,
ва ахмахуни чула авараагардешли къирбиру.
33Амма набчи лехӀихъуси биалли, сегъуналра балагьлизивад урехиагарли,
паргъатли, хӀерирар».

### 2


ПасихӀдешла къулайдешуни

1Дила урши, хӀуни дила гъай кьабулдарадли
ва дила хъарбаркьуни хӀезир дихӀядли,[+]
2хӀела лихӀи пасихӀдешличи лехӀахъахъили
ва хӀела уркӀи иргъниличи бяхӀчиаадли,
3ва дагьри жидирадли,
ва аргъни ахъли тиладибирадли,
4ил баргес цӀуб арц даргесван умцӀадли
ва дигӀянбарибси давла баргесван умцӀадли,[+]
5илхӀели хӀуни ХалавегӀиллизибадси урехи иргъид,
ва хӀуни Аллагь валад[+].
6СенкӀун ХалавегӀилли саби пасихӀдеш лугуси,
ва Илала мухӀлилизирад сари багьудира иргънира.
7Ил бархьтас берцуди сай,
кабизалачебли хӀербирутас Ил къакъбяхъ сай[+].
8Илини бархьдешла дукьби дихӀули сай,
ва Сунес мартала гьуни балтахъули сай.
9ИлхӀели хӀуни иргъид се сарил хӀялалдеш,
бархьдеш ва уркӀила умудеш – гӀяхӀличи аркьуси гьарил гьуни[+].
10СенкӀун хӀела уркӀилизи пасихӀдеш абицӀур,
ва багьуди хӀела рухӀлизиб гӀяхӀсили бирар.
11ПикриикӀес балнили хӀед къараулбиру
ва иргънили вихӀури.

12ПасихӀдешли хӀу вайдешла гьуйзивад вихӀури,
макрула дугьбала бегӀтазивад валтахъари,
13цӀябси дякьличибад башес бархьси гьуни балтутазивад
пасихӀдешли хӀу уцахъури.
14Вайси бирухӀелира саби разили бирутазивад
ва вайдешла жяргадешличи разибирутазивад,[+]
15далкӀунти гьундурала бегӀтазивад
ва чула дукьбачиб чеббулкӀутазивад пасихӀдешли хӀу уцахъури[+].
16Илкьяйда хӀу урхӀла хьунуйзивад,
лявдикӀути дугьбала регӀ марсиахӀенси хьунуйзивад мяхӀкамирури,[+]
17суненира жагьхӀелла вархкья вархьватурли,
Аллагьличил барибси вягӀда хъумартурси.
18лала юртли бебкӀаличи аркули сай
ва илала гьундурани биалли – бебкӀибтала рухӀличи[+].
19Иличи аркьутазивад я чилра чарулхъули ахӀен,
ва гӀямрула гьуйчи гӀур дураулхъули ахӀен.

20Илбагьандан хӀу гӀяхӀтала дякьличивад вашен
ва хӀялалтала гьуни буца,
21сенкӀун бархьти ванзаличиб хӀербирули кавлан,
ва кабизалачебти иличиб кавлан[+].
22Гьимичебти ванзаличибад агарбарили бирар,
вершабира иличибад уббяхъили бирар[+].

### 3


ПасихӀдешла цархӀилти къулайдешуни

1Дила урши! Хъуммартид дила насихӀятуни,
дила хъарбаркьуни хӀела уркӀилар калаб,[+]
2илдани хӀела гӀямрула бурхӀнира дусмира духъяндилтӀахъу,
ва хӀед саламатдеш лебху[+].
3Дигилира мардешлира хӀу вархьматаби:
илди хӀуни хъяб-алав дигьен
ва хӀела уркӀилизи делкӀен[+].
4ИлхӀели Аллагьла ва адамтала гьалар
гӀяхӀси хӀерра уркӀиаргъибдешра дургид.

5УркӀи-уркӀилавад ХалавегӀилличи вирхен,
хӀела дагьриличи хъармайхъудну,
6лерилра хӀела гьундурачив Ил вален,
Илини хӀу вашути дукьби дархьдиру[+].

7ХӀед хӀуни пасихӀсила мадирид,
ХалавегӀиллизивад урухкӀен ва вайсиличивад гьарахъиркен[+].
8Илини хӀела чарх сагъбирахъу,
илини хӀела лигубира чӀумадирахъу.

9ХӀела лебдешлизибад ва хӀела лебилра сабухъла цаибти цӀедешлизибад[*] ХалавегӀилла хӀурматбирен.
10ИлхӀели хӀела усурби дицӀили дирар,
тӀутӀидялч сагати чягъирли чяхӀбикӀар.

11Дила урши, ХалавегӀилла бяркълизивад гӀелуммалзад,
Илини уркъбяхъибхӀелира гьиммаркӀуд,
12сенкӀун ХалавегӀилли сунес дигахъуси сай танбихӀлаируси,
дудешли сунес дигахъуси дурхӀяван[+].

13ТалихӀкар сай пасихӀдеш даргибси
ва дагьриличи вегӀиубси адам,
14сенкӀун пасихӀдешличи вегӀиъни цӀуб арц тӀалабдарниличиб къулайси саби,
ва иличибли сархуси хайри мургьилайчиб халаси саби[+].
15Ил дурхъати къаркъубачибра кьиматчебси саби,
ва хӀед диубли дигути секӀайзибад селра пасихӀдешличил цугбикес хӀебирар[+].
16Илала балуй някълизир духъянти гӀямру сари,
алгъай някълизир биалли – давла ва асилдеш[+].
17Илала гьундури – разити гьундури сари,
лерилра илдала дукьби баракатла дирар.
18ПасихӀдеш – саби тӀалаббирутас гӀямрула галга саби,
ва талихӀчебти саби илди чӀумали дуцибти[+].

19ХалавегӀилли пасихӀдешличил ванза кабизахъур,
дагьриличил зубрира дебадариб[+].
20Илала балудешли лутӀиагар мурхьдешла урунжуни гьаргдиахъуб,
ва гъагулти аръа маркали кӀантӀдикӀандариб.

21Дила урши! ХӀела хӀулбаурад илди урмадулхъахъид,
гӀякьлукардеш ва пикрикардеш дихӀен,
22илди хӀела рухӀлис гӀямрули
ва хӀела хъяблис баракатла бакили дирар.
23ИлхӀели хӀела гьуникад урехиагарли вашуд,
ва хӀела кьяш къардхӀебулхъан[+].
24Усес кайхьунхӀелира – урухкӀули хӀейруд,
усаунхӀелира – хӀела гьанкӀ тӀягӀямла бирар.
25Хабарагарли бакӀибси балагьлизивад,
гьимикартала шайзирадти харабдешуназивад урухмакӀуд,
26сенкӀун ХалавегӀил хӀед къакъбяхъли вирар,
ва хӀела кьяшми Илини тӀимкьлизирад уцахъу.

27ХӀела някъбазиб гӀяхӀбаркь барес цӀакь лебхӀели,
хӀяжатдеш лебсилис ил барес гӀелуммалзад.
28ХӀела гьалмагълизи майкӀуд:
«Кьанниван вакӀи, нуни хӀед жягӀял лугасну,
гьанна укьен ва жягӀял вакӀи»,
илини бихабарибси беда, хӀела лебли биалли.
29ХӀела гъамсилис вай барес кьасмабирид,
ил хӀела мякьлав урехи агарли хӀерирули сай.
30Сабаб агарли адамличил къалмакъарли маркьуд,
хӀед илини вайси барили хӀейалли.

31Кьяркьдеш дакӀудирусиличи кьясмайруд
ва илала гьундуразибад хӀуни цалра чебмабиркӀид,[+]
32сенкӀун ХалавегӀиллис макрукья жяргаси сай,
бархьтачи саби Илини бирхауди бирхьуси.
33ХалавегӀилли гьимичевсила юртличи лягӀнатбуршу,
хӀялалтала хъалицӀализи биалли Илини баракат кабирхьу[+].
34ЧебдукаркӀутачив Ил дукаркӀар,
Сунес бушинтачи ряхӀму биру.
35ПасихӀтас асилдеш букьурлидиур,
ахмахунас усалдеш гӀердиур.

### 4


ПасихӀдешла гӀяхӀдешуни

1ДурхӀни, гӀякьлуличидикес багьандан,
дудешли лугуси бяркъличи лехӀдизирая,[+]
2сенкӀун нуни хӀушази кайсахъуси бяркъ гӀяхӀси саби,
дила хъарбаркьуни хӀерудила дурар камалахъидая.
3Нура дудешла хъулив урши сайри,
ва нешла левси хӀялимси цайли цаси дурхӀя сайри.
4Дудешли ну руркъусири ва набзи викӀусири:
дила гъай хӀела уркӀилизир дихӀен,
дила хъарбаркьуни тамандирен, ва хӀерирен.
5ПасихӀдеш тӀалаббирен, дагьри тӀалабдирен,
вари дила гъай хъуммартид ва дила мухӀлила гъайличивад чевмалкӀад.
6ХӀуни пасихӀдеш бархьмабалтад ва илини хӀу валтахъари,
ил дигахъен ва илини хӀу мяхӀкамирури.
7ПасихӀдешла бехӀбихьуд –
ил пасихӀдеш тӀалаббарни саби,
лерти лерилра имкантачил
иргъни тӀалаббирен.
8ХӀуни пасихӀдеш чебяхӀли кьиматлабирен
ва илини хӀу чевяхӀирури,
илини хӀу машгьурирахъури,
хӀуни ил кӀапӀбуцадли.
9ПасихӀдешли хӀела бекӀличи пергер таж кабиру,
илдани хӀед ахӀмакь вавнала хала луга[+].

10ЛехӀизи, дила урши, кьабулдара дила гъай, –
ва хӀела гӀямрула дусми духъяндилтӀан[+].
11ПасихӀдешла гьуни сабри нуни хӀези чебиахъуси,
нуни хӀу бархьси гьуникад викулри.
12ВашухӀелира хӀу кьакьаирули хӀейруд,
я дуцӀухъи хьалли, хӀу къардхӀелхъад[+].
13Бяркъла дазурбази чӀумали атӀен, илди дархьмадалтад;
илди дихӀен, сенкӀун илди хӀела гӀямру сари[+].
14Гьимичебтала гьуйчи камалзад,
гӀясикартала гьуникад машуд[+].
15ХӀуни ил гьуни бархьбати, иличивад машуд,
иличивад шайчииркен ва шалгӀевулхъен.
16СенкӀун вай барес хӀебикалли, гьимичебти бусхӀелан,
эгер чис-биалра зарал хӀебаралли, илдала гьанкӀ бумцӀар.
17СенкӀун илди гӀясидешли кьацӀливан букули саби,
ва гуж-зулмули чягъирливан бужули саби.

18ХӀялалтала гьуни – шалали ухуси зубаригъуна саби,
тамай шаладикайчи гьачамличиб гьачам шалабикӀуси[+].
19ГӀясикартала гьуни биалли – цӀябдешгъуна саби,
ва илдани балули ахӀен илабад башухӀели сели къардбулхъахъулил[+].
20Дила урши! ХӀу дила гъайличи лехӀихъен,
нуни дурути гъай иргъес хӀела лихӀи гъамбирен,
21илди хӀела хӀулбала гьалар дираб,
илди хӀела уркӀила духӀнар дихӀен.
22СенкӀун илди сари даргибсилис гӀямру сари,
ва илала лебилра кьаркьайс арадеш сари[+].
23ХӀуни бихӀусиличибра имцӀали мяхӀкамбирен хӀела уркӀи,
сенкӀун илизир сари гӀямрула лерилра гӀинзурби.
24ХӀела мухӀлиличирад къунби тяйдидара,
лезмиличирад гӀямулти гьарахъдара[+].
25ХӀела хӀулби дархьли хӀердикӀаб,
ва хӀела хӀер гьалабяхӀ бяхӀчиаили бираб.
26ХӀела кьяшлис дякь диркьбирен,
ва хӀела лерилра гьундури чӀуматили дирар.
27Я балуй, я алгъай шайчивяхӀ шурмалхъад
ва хӀела кьяш вайдешличибад гьарахъбара.

### 5


Мурул-хьунул ургарти мардешличила

1Дила урши! Дила пасихӀдешличи лехӀизи,
нуни буруси гӀякьлу аргъес лихӀи гъамбара,[+]
2пикриикӀес бални калахъесли
ва багьуди хӀела мухӀлили бихӀесли.
3УрхӀла хьуна мухӀлиларадти гъай варъагъунти дирар,
ва илини дурути гъай гӀявадешван дашар[+].
4Амма илдала ахир шуркьван кьутӀкьуси бирар,
турван бугаси бирар[+].
5Илала кьяшми бебкӀаличи уди аркьули сари,
лутӀи кьяшми биалли удунъялизи диули сари[+].
6Ил гӀямрула бархьси гьуйчирад рашули ахӀен,
илала дукьби даим дирхули сари,
ва иличила сунени балули ахӀен.

7Илкьяйда, дила дурхӀни, лехӀихъеная набчи
ва дила мухӀлиларад дурадулхъути дугьбачирад чермадулхъадая.
8ХӀела гьуни иличибад тяйдили бихӀен
ва илала юртла унзаличи гъаммайруд,
9хӀела кьуват цархӀилтас хӀебедес
ва хӀела дусми хӀу инжитирусилис хӀедедес багьандан;
10хӀела цӀакьличил урхӀ пайдалахӀебирахъес,
ва хӀела къиян урхӀла юртлис кабирхьуси бетхӀеахъес багьандан.
11ГӀур хӀела уркӀи-дулекӀ ва чарх хӀялагардиубхӀели,
хӀу гӀямрула ахирличив цӀумикӀескайруд.
12Ва викӀуд: «Сен танбихӀличи дила гьимидухъуна,
сен дила уркӀи уркъубяхълизибад гӀелумбизура,
13сен ну учӀахъутала гъайличи лехӀхӀейзурра,
сен дила маслигӀятчибачи дила лихӀи гъамхӀебарира?
14Бара хӀилхӀи калунрагу ну вайсилизи гъудурирули,
ва лебилра жамигӀятлира иличила балули саби».

15ХӀела кьуллализивад шинни ужен
ва хӀела къуюлизирад гӀяйхъен.
16ХӀела гӀинзурби кьакьализи чяхӀмадикӀаб,
шинна хӀуркӀби майдунтикад катмадухъаб.
17Илди чӀянкӀли хӀела вегӀдешлизир калаб,
хӀечил дарх урхӀлисра хӀедиубли.
18ХӀела гӀиниз мурталра баракат лебсили калаб.
ХӀела жагьхӀелила хьунуйчи хӀелили вирен,
19малхӀямси гьинтали ва пергер жайранни ретааб ил хӀед,
илала михъирта гьар замана лявираби хӀу,
даим илала дигайла хӀяйкатлизив вирен.
20Селис гӀягӀнили хӀед, дила урши, урхӀла хьунуйчи гӀяшикьирес
ва шерирси райсарурцес?

21Адамла гьундурикӀун ХалавегӀилла хӀулбала гьалар сари
ва адамла лерил дукьби Илини далути сари.
22ГӀясикар адам сай вегӀти бунагьунала ясирли ветаруси сай
ва сунела бунагьунала кьацӀдурцлизив кавлуси сай:
23ил насихӀят кахӀесили убкӀуси сай
ва сунела ахмахдешла дахъдешличивли гьуйчив чевулкӀули сай.

### 6


Ахмахдешлизибад мяхӀкамдеш бирни

1Дила урши! Эгер хӀела унра багьанданти жавабкардеш хъяблаасили виадли,
ва цархӀил багьандан хӀуни някъ бедили виадли,
2илхӀели хӀела мухӀлила гъайли уцилри,
хӀу хӀела гъайла тӀимкьлизи викилри.
3ХӀела унрала някъбази викили виадли,
верцес багьандан, хӀуни, дила урши, ишгъуна бара:
укьенну, илала кьяшмала гьала кайкен
ва илизи бусравикӀен,
4хӀела хӀулбас дусаахъес имкан малугад
ва кьяпӀикӀлумала чӀимичӀули чемадирхьид,
5гӀяяркьянала някълизивад гьинтаван
ва арцанти дурцанна буллизивад арцанван верци.


Азгъиндешлизибад мяхӀкамдеш бирни

6Баркьагар! Имиайчи укьен,
ил сели биркьулил чебаа ва пасихӀкарли вии[+].
7Илала хӀяким агара, иличи хӀеруди биранра агара,
агара илис бекӀдеш дирусира,
8амма илини дуцӀрумлизибал сунес кьацӀ кабирхьули саби,
сабухъ бурчуси замана сунес напакьа цалабирхъули саби[+].

9Баркьагар, сецадхӀи уусирив хӀу усули?
ГьанкӀлизивад чеваргъили, хӀу мурт алзусири[+]?
10Цакамси усули кавлад, цакамси гьанкӀикӀуд,
някъбира кадихьили, цакамси кайхьира ууд:
11хӀед къяйцӀусван мискиндеш гӀердиур,
хӀу къарциндешли къачагъван ургури[+].

12ХӀяжар ва гӀясикар адам
къунбар мухӀлиличил къунзикӀули сай,[+]
13сунела хӀулба линкӀикӀули сай,
кьяшма ларикӀули сай, тӀулба лишанти дирули сай,[+]
14ламарт саби илала уркӀилизиб:
ил гьар замана вайдешлигӀив умцӀули сай, бижгурдеш делгӀули сай.
15Илбагьандан иличи хабарагарли балагь лябкьян,
ил хапли талапирар, илис я верцес хӀебиркур.

16Урегал секӀайчи ХалавегӀилла гьимидулхъути сари,
хӀятта верхӀел секӀал Илис жяргати сари:[+]
17хамти хӀулби, къунбар лезми ва гӀяйибагарти хӀи кертӀути някъби,[+]
18вайти кьасани дихӀуси уркӀи,
вайбарес гьалакли дуцӀдикӀути кьяшми,[+]
19бугьтанти чедирхьуси бикьри
ва узбала ургар бижгурдеш делгӀан.


Мурул-хьуна мардешла хӀекьлизиб

20Дила урши! ХӀела дудешла хъарбаркьуни мяхӀкамли дихӀен
ва хӀела нешла насихӀятуни урмадалтад[+].
21Илди даимлис хӀела уркӀилизи дигьен,
илди хӀела хъяб-алав ласдарили дихен[+].
22ХӀу вашухӀели, илдани вархьли викури;
усес кайхьунхӀели, хӀед къараулбиру;
хӀу чеваргъибхӀели биалли, илди хӀечил ихтилатдикӀар.
23СенкӀун хъарбаркь – чирагъ,
насихӀят – шала,
чӀумаси бяркъ – гӀямрулизи гьуни сари[+].
24Илдани хӀу хӀиллакар хьунул адамлизивадра
урхӀла хьуна лявла гъайлизивадра мяхӀкамирури[+].
25ХӀела уркӀилис ил жагамарилзахъад,
я илала хӀулбала линкӀлис гӀелавадмаркуд,[+]
26сенкӀун къехӀба хьуна багьа кьацӀла бутӀа саби,
урхӀла хьунул багьандан биалли хӀела дурхъати гӀямру дедлугад.
27Вирару гьатӀи чили-биалра, палтар хӀедигахъубли,
шалкӀуб цӀа дигӀянбарес?
28Чи вирара, сунела кьяшми хӀедигахъубли,
адалкунти гантурачивад вашес?
29Тяп илгъуна бетарар, урхӀла хьунуйчи вашусилисра:
иличи гачикибси танбихӀагарли кахӀевлан.

30Гаша кьакьаварибхӀели, кани белкъахъес багьандан
билгӀуси хъулкиличи гьимбуркӀули хӀебирар,
31амма ил уцалли, верхӀнали имцӀали чебахъес чевкъули бирар,
сунела хъулиб лебси лебилра лебдеш бедили.
32УрхӀла хьунуйчил зина бирули виаллира, илалара гӀякьлу хӀебирар;
ил барибсили сунела рухӀ къирдирули сай:
33сунес дяхърира цӀахдешра дургу илини
ва барибси усалдеш чебахъес хӀейрар,
34сенкӀун халисдешли мурул – гьимила хӀяйзи виркахъу,
ва чеббирцӀуси бархӀи илини уркӀецӀихӀебиру,[+]
35хӀезибад багьа сахӀейсу
ва сецад лугули хьалли савгъатуни кьабулхӀедиру.

### 7


КъехӀба хьунул адамлизибад мяхӀкамдеш

1Дила урши! Хъуммартид дила гъай
ва уркӀилизир дихӀен дила хъарбаркьуни[+].
2Дила хъарбаркьуни тамандирен ва хӀерирен;
нана хӀуливан дихӀен дила насихӀятуни,[+]
3Илди хӀела тӀулбази дигьен,
хӀела уркӀилизи делкӀен[+].
4ПасихӀдешлизи бура – «ХӀу дила рузи сарри» или,
иргънилизира бура тухум сабри или.
5ЦархӀилла хьунуйзивад илдани хӀу мяхӀкамирури,
урхӀла хьуна лявла гъайлизивад уцахъури[+].

6Гьачам ну дила юртла улкьайла гьалав тӀашизурра
ва илизивад дура хӀеризурра,
7дахъал хӀедагьурти-ургав,
жагьил адамтала ургав
дагьриагар жагьил хӀясибварира[+].
8Ил илала юртла мякьлабси кьакьакад шалгӀевулхъулри,
илала юртличибяхӀ гьуни буцили,
9бархӀехъла гъагдешлизив,
дуги сабаибхӀели, цӀябдешлизив шалгӀевулхъулри.
10Ва хӀера – къехӀба хьуна палтарличил,
ламартла уркӀиличил иличи ряхӀчили хьунул адам ляркьули.
11ТӀама-гьамала регӀ ва рарскъа сари ил,
кьяшмара хъулир рихӀули ахӀен –
12кьакьурбазир яра майдунтачир,
гьар гӀямзилар укариили хӀерли сари[+].
13КъехӀбани ил уциб ва уммайвариб,
урезиагар дяхӀличил илизи иб:

14«Баришдешла кьурбан[*] барилра нуни,
Аллагьла гьалар чесибти нуни тамандарилра;
15хӀед гьунираэс сарри ну дурарухъунси,
хӀу варгес ну умцӀира – хӀу варгра варгири!
16Нуни тахличи кьалтин убушира ва
ранг-рангла Мисрила чӀянкӀили
кӀапӀбарира дила буруш;
17бизити тӀеманани ва дурхъати мискӀли тӀембикӀар
ну карилхьуси тах.
18Ваши, шаладикайчи лявла кепла хӀязтазиб
тӀягӀям кайсехӀе, лукъехӀену дигайли.
19Мурул хъулив агара –
гьарахъ архӀяличив сай.
20Сунечил барх илини арцла киса касиб,
бац журугбиайчи ил я гӀелавяхӀ чархӀелхъан».
21Илини вирхаахъес цадахъал гъайра дуриб,
сунела лявла гъайли ил шавкьлизиушиб[+].
22Белгьес аркуси унцван,
тӀимкьлизи биркул барткелван,
итмадан ил сайра илис гӀелавадикиб,[+]
23сунела дулекӀлизи гъуцли тӀярхъи батайчи.
Илкьяйда чяка бирар буллизи урцули,
илизиб бебкӀа бургни сунени хӀебалули.

24Илкьяйда, дила дурхӀни, набчи лехӀдизирая,
дила кӀунтӀуба дуриб гъай аргъая.
25Илала дякьличи уркӀи шурмабулхъахъад,
илала дукьбикад хӀу чармайкӀуд.
26СенкӀун илини бахъал бяхъибти геркаиб,
лугӀилашал бахъал адамти илини кабушиб.
27Илала юрт – гьуни саб удунъялизи,
илини удивяхӀ, бебкӀибтала хъули арку[+].

### 8


Адамтази пасихӀдешла жи

1ПасихӀдешла ахӀену ил жи?
Илала ахӀену гӀякьлукар тӀама бикьуси[+]?
2ПасихӀдеш ахъти мераначиб, гьундурала шалубачиб, тӀашбилзули саби,
ил хӀябкьяйтачиб тӀашбилзан,
3шагьарлизи аркути къапула гьалаб,
унзурбази айцӀуйхӀиб ахъли вявбикӀар:
4«ХӀушази, гьей адамти, жибикӀулра ну,
Дила жи – адамтала уршбачи саби!
5Дахъал хӀедагьурти, паркьличидикирая,
ахмахуни, иргъутили детаирая[+].
6ЛехӀдизирая пасихӀдешличи, сенкӀун нуни мягӀничебси бурулра,
нуни бархьдеш бурес мухӀли ибхьулра.
7Дила мухӀлили буруси – хӀекьдеш саби,
сенкӀун вайдеш – дила мухӀлилис жяргаси саби.
8Дила мухӀлиларад дурадулхъути лерилра дугьби дархьти сари;
илдазиб сегъуналра балкӀдеш яра макру агара;
9лерилра илди дагьри лерсилис ашкарти сари,
ва багьуди касибтас дархьти сари.
10ЦӀуб арцличиб дила бяркъ гьалаб чебаая,
багьуди черикӀла мургьиличибра гӀяхӀси саби;[+]
11сенкӀун пасихӀдеш жавгьар духуриличибра гьалаб саби,
вегӀлис диубли дигутазибад иличил селра цугбикес хӀебирар[+].

12Ну, пасихӀдеш, дагьриличил барх хӀербирулра,
нуни багьуди ва пикрила бугадеш сархулра.
13ХалавегӀиллизибадси урехи – вайдешличи гьимичевли виъни саби.
Хамдешра халаурхнира,
вайдешла гьунира ламартла мухӀлира
наб бекӀлил хӀейгути сари[+].
14Дила сари маслигӀят ва гӀякьлукардеш,
дила сари дагьри ва кьуват[+].
15Дила гӀяхӀдешли пачна бекӀдеш дирули саби
ва гьунар лебта бархьдеш кабилзахъули саби,
16дила кумекличил талхъунтира, даражачебтира,
лебил бархьти судьябира буйрухъбикӀули саби.
17Ну дигахъути набра бигахъулра,
ну баргес умцӀутани ну бургура[+].
18Дила лер давлара асилдешра,
дила лер кахӀебурхуси хазнара бархьдешра,[+]
19дила цӀедеш мургьиличир, умуси мургьиличир, гӀяхӀти сари,
набзибад пайда цӀуб арцличибра халаси саби[+].
20Ну хӀялалдешла гьуйчибад башулра,
дархьти хӀукмурти дурайсуси гьуйчибад башулра,
21ну дигахъутас букьурдеш дедес багьандан,
нуни илдала хазнаби дирцӀахъулра.

22ХалавегӀилли ну Сунела гьунила бехӀбихьудли барира,
Сунела баркьудилисра жявли гьалаб[+].
23Ну, пасихӀдеш, бекӀ бархӀиличибадал кабизахъурсира,
дунъяла бехӀбихьудличибра жявли гьалабал лебсира.
24Ну багьарбиубсира мурхьти урхьни агархӀелил,
шинни парчдикӀути гӀинзурби агархӀелил,
25Ну дубурти тӀашдатес гьалабал,
музурбасра гьалаб акӀубсира.
26ИтхӀели Илини я ванза, я авлахъуни,
иш лебил дунъяла бегӀ гьаларти хяса-пусулалра акӀахъубли ахӀенри.
27Илини зубрас хьулчи кабирхьухӀелира ну илаб лебри.
Илини мурхьти урхьнала дяхӀкад мява бируси къел кайухӀелира,[+]
28чедир гъагулти мерладирухӀелира, мурхьдешла гӀинзурби дебадирухӀелира,
29урхьнас чула шин кадизахъурти дазурбала дура хӀедашахъес хъарбирухӀелира,
ванзала хьулчи кабирхьухӀелира ну, пасихӀдеш, илаб лебри.
30ИтхӀели ну Илала мякьлаб уста сабри,
гьар бархӀи ну Илала разидеш сабри,
гьар замана Илала гьалаб хӀулбуркӀира.
31Дила хӀели хӀердируси ванзаличи сабри,
дила разидеш адамтала уршбачи сабри.
32Гьанна биалли, дурхӀни, лехӀдизирая набчи:
ТалихӀчебти саби дила гьундури дихӀути!
33Бяркъличи лехӀдизирая, пасихӀтили диирая
ва илдазирад гӀелуммадилзадая!
34ТалихӀчевси сай набчи, пасихӀдешличи, лехӀихъуси,
гьар бархӀи дила къапула гьалав усхӀевсули тӀашси,
дила унзала унабурхӀличив набчи хӀерси!
35СенкӀун ну баргибсили – гӀямру дургу,
ва илини ХалавегӀилла гӀяхӀбалг кайсу[+].
36Набчи къаршили бунагь бирусили биалли сунела рухӀлис зарал бирули сай,
набчи гьимичебти лебтасалра бебкӀа дигахъули саби».

### 9


ПасихӀдешли сяхӀбатличи жибирули саби

1ПасихӀдешли сунес юрт белшун,
илис дирсибти верхӀел тӀал тӀашдатур.
2Илини хӀяйванра белгьун,
чягъирлизи тӀягӀямла ва бизитӀемла кьар гъудурдариб
ва кьумур баршиб.
3ПасихӀдешли сунела къуллукъчи хьунул адамти жибикӀахъес бархьиб,
сабира шагьарла ахъти мераначибад жибикӀескабииб:[+]
4«Дахъал хӀедагьурси иша шурухъаб!» –
камли иргъусилизи бикӀар ил, –
5«Даширая, беркеная дила хурег
ва нуни тӀемдарибти чягъир держая[+].
6Дархьдатирая хӀебалудеш – хӀердиирая,
дагьрила гьуйчирад дашеная».

7ЧевдукаркӀусилис насихӀятуни дурусили асилдешагри сарху,
гьимичевси пужирусили сунечи цӀахдеш лябкьяхъу.
8ХӀечи гьими хӀебихӀяхъес чевдукаркӀуси пужмайрид;
пужирен пасихӀси, илис хӀу дигахъуси ветаруд.
9ПасихӀсилис насихӀят бура – ил гьатӀира пасихӀкар ветарар,
хӀялалси бурсивара – илала багьуди имцӀабирар[+].

10ХалавегӀиллизибад урехи – пасихӀдешла бехӀбихьуд саби,
Дурхъаси аргъни биалли – дагьри саби[+].
11Нушачил, пасихӀдешличил, варххӀеликӀун хӀела бурхӀни дахъдиур,
хӀела гӀямрула дусми духъяндилтӀан[+].
12ХӀу пасихӀкар виадли, хӀед хӀу сайри пасихӀкар;
чевдукаркӀан виадли, илхӀели лерилра балагь-кьадар хӀечицун ляркьян.


Ахмахдешли жибирули саби

13Ахмахдеш – тӀама-гьамали риркьуси хьунул адам сари,
ил багьуди камси, селра хӀебалуси адам сари[+].
14Шагьарла ахъси мерличибси
сунела хъа гьалар уталичи кариили сари,
15ил мякьлабад аркьутази ва
чула гьуни буцили аркьутази жирикӀули сари:
16«Дахъал хӀедагьурси иша шурухъаб!» –
камли иргъусилизи илини иб:
17«ДигӀунти шин мурити сари,
ва дигӀянбарибси кьацӀ бизиси саби!»[+]
18Амма шалгӀевулхъусили балули ахӀен илабти бебкӀибти биъни,
ва ахмахдешла гӀяхӀли удунъяла мурхьдешлизиб биъни.

### 10


Сулайбан пачала буралабала цаибил цахӀнабяхъ

1Сулайба буралаби:

ПасихӀси уршили дудеш разииру,
ахмах урши – сунела нешлис децӀ[+].

2ХӀярамли сархибти давлумани пайда хӀеху,
хӀялалдешли биалли бебкӀализивад уцахъу[+].

3ХалавегӀилли хӀялалси гушли хӀелта,
ва гӀясикартас дигути Илини урдирхъу[+].

4Азгъинти някъба мискиндеш гӀердиахъу,
садерхурти някъба биалли давлачевирахъу[+].

5ДуцӀрум цӀедеш дурчуси – духуси урши сай,
сабухъ бурчухӀели усуси – цӀахдеш сай.

6ХӀялалти адамтала бургачиб баракат бирар,
гӀясикартала мухӀлуби биалли зулмули гӀейкӀу.

7ХӀялалси адам баркаллаличил гьаниркахъу,
гьимикартала уми булан дерхӀили детихъур.

8ПасихӀсили хъарбаркьуни уркӀили кьабулдиру,
ахмахла гъайли биалли балагьличи арку.

9Кабизалачевли ватихьибси, урехиагарли вашар;
сунела гьуни булкӀахъуси виалли – пужварили вирар[+].

10Макруличил линкӀикӀусили пашмандеш лебху,
ахмахла гъайли биалли балагьличи арку[+].

11ХӀялалси адамла мухӀли – гӀямрула гӀиниз саби,
гӀясикартала мухӀлуба биалли – зулму лебху[+].

12Гьимили къалмакъар адилкьа,
дигили биалли лерилра бунагьуни кӀапӀкадиру.

13Духусила мухӀлилизир пасихӀдеш дирар,
амма дагьриагарла къакъличиб – тӀерхьа[+].

14ПасихӀтани багьудлуми мяхӀкамдиру,
ахмахунала мухӀлубани – бебкӀа гъамбиру[+].

15Давлачевла лебдеш – дебабарибси къала,
мискинтала къарциндеш – гъятӀбиълуми[+].

16ХӀялалсила бузери – гӀямру багьандан,
гӀясикарла напакьа – бунагьлис[+].

17Хъарбаркьуни дихӀуси – гӀямрула гьуйчив сай,
уркъубяхъ кьабулхӀебируси биалли – гьуйчивад чевулкӀули сай[+].

18Чили гьими дигӀянбирули виалра, илала мухӀлира къунбар саби;
чили бугьтан тӀинтӀбирули виалра – ил ахмах сай.

19Дахъал гъай дирухӀели, бунагьлизи хӀейкес хӀейрар,
мухӀли буцибси биалли – ил духуси сай[+].

20ХӀялалсила мухӀли – черикӀла цӀуб арц саби,
ГӀясикарла уркӀи биалли – къарапул.

21ХӀялалтала мухӀлуба бахъал балха,
ахмахуни биалли дагьри хӀедиули бубкӀар.

22ХалавегӀилли гӀяхӀдеш балгнили – давлачевиру
ва илини сунечил барх пашмандеш хӀебиху.

23МехӀурлис такьсирла баркьуди – хӀязгъуна бирар,
духуси адамличи биалли пасихӀдеш хасси саби[+].

24Гьимикарси селизивад урухкӀули виаллира, иличи ил лябкьра лябкьян,
хӀялалтас дигути диалли детерхурли дирар.

25Бурям бухъуну, гӀясикар пяхӀли ветихъур,
хӀялалти биалли даимси хьулчиличиб кавлан[+].

26Цулбас кьанцӀгъуна ва хӀулбас гавгъуна вирар,
азгъин адамра сунечил бархбикибтас[+].

27ХалавегӀиллизибадси урехили гӀямрула бурхӀни имцӀадиру,
гӀясикартала дусми биалли къантӀкадиру[+].

28ХӀялалтала умутли разидешличи арку,
гьимикартала хьулани биалли детхӀедурхар[+].

29ХалавегӀилла гьуни – кабизалачевсилис урехиагарси мер саби,
вайдеш бирантас биалли алхни саби.

30ХӀялалси даимлис чӀумали калзан,
гӀясикартас биалли ванзаличиб мер лебси ахӀен[+].

31ХӀялалсила мухӀлили пасихӀдеш буру,
Пасадси лезми биалли чеббяхъили бирар[+].

32ХӀялалсила кӀунтӀба гӀяхӀси бурес бала,
гӀясикартала лезми – пасадси саби.

### 11

1Къалпти умцанти – ХалавегӀиллис жяргадеш сари,
бархьси битӀакӀ Илис кьабулси саби[+].

2Хамдешлис гӀергъи цӀахдешра лябкьян,
мутӀигӀдешлис гӀергъи биалли – пасихӀдеш[+].

3Кабизалачевси адам бархьдешли вяхӀчииу,
макрули биалли верша сай убкӀахъу[+].

4ТанбихӀла бархӀи давлали кумекхӀебиру,
хӀялалдешли биалли бебкӀализивад уцахъу[+].

5Кабизалачевси адамла хӀялалдешли илала гьуни бархьбиру,
гӀясикар биалли сунела вайбаркьуна каркахъу[+].

6ХӀялалдешли бархьти уцахъу,
ламартчиби биалли чула хьуланала тӀимкьли бурцу[+].

7Бунагькар вебкӀниличил илала умутра бубкӀар,
ва цӀакьличи умутра бетхӀебурхар[+].

8ХӀялалси балагьлизивад уцар,
гӀясикар илизи виркур[+].

9Аллагьагартала мухӀлуба гъамсира убкӀахъу,
хӀялалти биалли чула багьудили уцахъу.

10ХӀялалти аваданхӀели, шагьар разили саби,
бунагькарти агарбиалли – харидешли бирцӀули саби[+].

11Бархьтала баракатли шагьар чебяхӀбиру,
гьимикартала мухӀлуба ил гъятӀиу[+].

12Дагьриагарли сунела гъамсиличиб гьими чебихъу;
амма иргъуси адам мухӀли буцили уули сай.

13Чевугьанни урхӀла дигӀяндеш гьаргкабиру,
умутбихьеси адамли биалли иличила дубхӀейхъу[+].

14Гьуни чебиахъути пасихӀти хӀебиухӀели, халкь улхан,
бахъал насихӀятчибани биалли чедибдеш сарху[+].

15УрхӀ багьандан жавабкардеш хъяблаасибсили сунес вайдеш биру;
чейсес хӀейгусилис биалли урехи хӀебирар.

16ГӀяхӀти хӀял-тӀабигӀятла регӀ хьунул адамли хӀурмат сарху,
зулмукар мурул адамта биалли давла цалабирхъу.

17РяхӀмучевси адамли сунес гӀяхӀдеш биру,
кьяркьсили биалли сунес вай биру.

18ГӀясикар умутагарси багьалис узар,
хӀялалдешла гье делгӀусилис биалли гьарли-марси шабагъат бирар.

19ХӀялалдешли гӀямруличи арку,
вай барес гьуцӀикӀуси биалли – сунела бебкӀаличи[+].

20ХалавегӀиллис ламартла уркӀбала бегӀти жяргати саби,
амма кабизалачебси гьунила вегӀ Илис кьабулси сай.

21Вирхес вирар, вайси бируси танбихӀ агарли кахӀевлан,
хӀялалтала наслу биалли уцар[+].

22Жагаси, амма дагьриагарси хьунул адам
цурала къянкъличиб мургьила мявагъуна сари.

23ХӀялалтала хьулани гӀяхӀдешлисцун дирар,
гӀясикартала умутуни – гьимилис дирар.

24Сахаватли уртӀуси давлачевикӀули сай;
кьиркьир биалли, мискиникӀули сай[+].

25Баракатла адам велкъи вирар,
цархӀил ши валхуси сайра милигхӀейрар.

26Ризкьи дигӀяндирусиличи халкьли лягӀнатбуршу,
илди дирцусилис баракат бирар.

27ГӀяхӀдеш баргес дигусиличила гапбикӀар,
вайдеш барес умцӀусиличи ил сабил лябкьян[+].

28Сунела давлаличи хъарихъуси каркур,
хӀялалти биалли салхӀути кӀинчӀбигъунти бирар.

29Сунела юртличи балагь лябкьяхъуси дягӀлис букьур ветарар;
ва ахмах пасихӀси уркӀила вегӀла лагъ ветарар.

30ХӀялалси адамла цӀедеш – гӀямрула галга,
ва пасихӀсили сунечи адамти битӀикӀу[+].

31ХӀялалсилис шабагъат ванзаличиб луга,
гьимикарлисра бунагькарлисра – жявлил хӀекь бирар.

### 12

1НасихӀят дигахъусилис багьудира дигахъу;
уркъубяхъ хӀейгахъуси биалли ил ахмах сай[+].

2МалхӀямсиличи ХалавегӀил разили вирар,
ламартла адам Илини танбихӀлаиру.

3Вайдешличил адамли сай дебахӀейру;
хӀялалтала мякь вяшбулхъуси ахӀен[+].

4ГӀяхӀси хьунул – сунела муруйс таж сари;
цӀахдешагар – лигализир шахагъуна сари[+].

5ХӀялалтала кьасанира хӀялалти дирар,
гьимикартала биалли – ламартла[+].

6Гьимикартала дугьби – хӀи картӀес укабиъни сари,
бархьтала гъайли илди саби уцахъули бирар[+].

7Гьимикар увяхӀушибу – ил агарирар,
хӀялалтала юрт биалли тӀашли кавлан.

8ГӀякьлучерти гъайли адам машгьуриру,
уркӀи берхӀибси биалли – цӀахиру.

9КьацӀла къидикъ агарли уктемли калесичиб,
мучлаагарли биалра, къуллукъчи левни гьалаб саби.

10ХӀялалси сунела хӀяйвантачира кьакьаикӀур,
Гьимикарла уркӀецӀи кьяркьдешличирра вайти дирар.

11Сунела ванза бузахъуси велкъайчи кьацӀли укар,
дацӀ хьуланас гӀергъи вашуси – духуси ахӀен[+].

12Гьимикарли сунес вай бурцу,
хӀялалсила мякьли биалли хъими дурадуршу.

13Гьимикар сунела мухӀлили тӀимкьлизи иркахъу,
хӀялалси биалли балагьлизивад дураулхъан[+].

14Адам сунела мухӀлила гъайли гӀяхӀдешли вирцӀахъу,
узуси адамли сунела багьа сайсу[+].

15Ахмахли сунела гьуни бархьсилизи халбиру,
пасихӀси биалли насихӀятуначи лехӀихъур[+].

16Ахмахли гьимукӀни итмадан чебиахъу,
духусили биалли децӀагахънира чехӀебаили балта[+].

17Вархьси бикьрили бархьдеш буру,
къалпси бикьрили къяна буру[+].

18ДацӀти гъайли турливан вирхъу,
пасихӀтала дугьба – сагъирахъу[+].

19Бархьси мухӀли даимлис кавлан,
къунбар лезми – камси заманалисцун[+].

20Вай бирантала уркӀбазиб – ламарт,
даршудеш кабилзахъантала биалли – разидеш.

21ХӀялалси адам балагьлизи хӀеркур,
гьимичебтала гӀямру биалли балагь-кьадарлизир дирар.

22Къунбар мухӀлуби ХалавегӀиллисра жяргати сари,
умутчебти адамта Илис разидеш биху[+].

23Духуси адамли багьуди сунезиб бихӀу,
ахмахла уркӀили биалли мехӀурти дуру[+].

24Саберхуртала някъба бекӀдеш диру,
азгъинтала някъба – гужли узахъниличи виркахъу.

25УркӀилизибси кьакьадешли адам инжитиру,
малхӀямси девли биалли ил разииру.

26ХӀялалси адамли сунела гъамсилис гьуни чебиахъу,
гьимикарли биалли илди чеббулкӀахъа.

27Азгъиннис напакьа хӀебиркур,
серхурсили давла ва лебдеш бурчу.

28ХӀялалдешла гьуйчир – гӀямру сари,
илдала дукьбикад вашадли, бебкӀалис къаршихӀеркуд.

### 13

1ПасихӀси урши сунела дудешла насихӀятуначи лехӀихъур,
чевдукаркӀан биалли уркъубяхъуначира лехӀхӀейхъур[+].

2Адамли сунела мухӀлила гъайлизибад гӀяхӀдеш кайсу,
ламартчиби биалли зулмукардешличи бетулхъан[+].

3Сунела мухӀлилис къараул бирусили гӀямру мяхӀкамдиру,
мухӀли бурдибсили биалли балагь бургу[+].

4Азгъин хӀерли вирар, амма селра сатхӀерху,
чекайзурсила биалли гьар секӀал детурхар[+].

5ХӀялалсилис къяна хӀейгахъу,
гьимикарли цӀахдешра асилдешагрира сарху.

6ХӀялалдешли кабизалачебли башути мяхӀкамбиру,
гӀясидешли бунагькар гьуйчивад чевулкӀахъу[+].

7Цали, сунела селра агаркъира, давлачевла дирули сай,
цархӀилли, сай дебали давлачевси виаллира, мискинна гӀердирули сай[+].

8Давлаличил адамла гӀямру дерцахъес вирар,
мискиннис биалли селра урехила ахӀен.

9ХӀялалтала шала разили ухар,
гьимикартала чирагъ биалли билшан.

10Халаурхнили бижгурдеш алкӀахъа,
насихӀятличи лехӀихъуси биалли пасихӀси вирар[+].

11Къалабали бучибси давла кабурхар,
кам-камли цалабирхъуси биалли – халабиур.

12ГьархӀебилзуси умутли уркӀи бумсахъу,
гьарбизурси хьул – гӀямрула галга саби[+].

13МаслигӀят кьабулхӀебирусили сунес сунени балагь бургу,
хъарбаркь кьабулбируси биалли шабагъатлаварили вирар.

14ПасихӀтала белчӀуди гӀямрула гӀиниз саби,
илини бебкӀала кьялшубазивад мяхӀкамиру[+].

15Сагъси гӀякьлули гӀяхӀбалг алкӀахъу,
ламартчиби – чула гьуйчиб кавлан.

16ГӀякьлучевсини балули биру,
ахмахли биалли сунела мехӀурдеш тӀинтӀдиру[+].

17Вайси чехьрукья вайдешлизи иркур,
марси вархьибсини сагъварни лебху[+].
18НасихӀятличи лехӀхӀейхъусилис мискиндешра цӀахдешра дирар,
уркъубяхъличи лехӀихъусила биалли хӀурматбиру[+].

19Бетерхурси хьул рухӀлис муриси бирар,
ахмахунас биалли вайлизибад гӀелумбизес хӀейгахъу.

20ПасихӀтачил вархикибси, сайра пасихӀси ветарар,
ахмахунала вархкья биалли балагьлизи иркур.

21Бунагькарлис балагь гӀелабадкабиркур,
хӀялалтас биалли гӀяхӀдеш шабагъатли бирар.

22ГӀяхӀси адамли сунела дурхӀнала дурхӀнасра букьурдеш балта,
бунагькартала давла биалли хӀялалтас цахӀнабирхъуси саби[+].

23Дахъал ризкьи мискинна хъучирра дакӀес дирар,
амма бархьагардешли илала сабухъ кебисули саби.

24Сунела урши цӀиркӀси мурчӀлахӀейрусилис урши хӀейгахъули сай,
дигахъусили биалли, илис бяркъ бедлугули сай[+].

25ХӀялалси адам велкъайчи укули вирар,
гьимикар биалли – кани гушли[+].

### 14

1ПасихӀси хьунул адамли сунела хъали балбуршу,
ахмахли биалли ил сунела някъба гъятӀиу.

2Бархьси гьуйчивад вашуси ХалавегӀиллизивад урухкӀар,
далкӀа гьундурачибти биалли Иличи гьимичебли бирар[+].

3Ахмахла мухӀлилизир хамдешла хъими духъар,
пасихӀтала кӀунтӀба биалли илди далтахъа[+].

4Унци агарихӀиб – тӀенира бацӀли,
цӀакьти бугъни лерихӀиб – сабухъра тухъли.

5Вархьси бикьрили къяна хӀебуру,
къалпси бикьрила мухӀлилабад къянацун дурабулхъан[+].

6ЧевдукаркӀан пасихӀдешлигӀив умцӀар, амма хӀебургу,
дагьричевсили биалли багьуди гьамадли кайсу[+].

7Ахмахличивад гьарахъливан уэн,
илизибад селра пасихӀси хӀергъид.

8Дагьричебтала пасихӀдеш – вегӀла гьуни бални саби,
виргӀяиргни биалли – ахмахунала мехӀурдеш саби.

9Ахмахуни чебихъуси кьурбайчиб дукаркӀули саби,
бархьтани биалли ХалавегӀилличибад гӀяхӀбаркь кайсули саби.

10УркӀили сунечи бакӀибси балагь бала,
ва илала разидешуни цархӀилли хӀедуртӀу.

11Гьимикартала юрт бехъубли бирар,
бархьтала хъалицӀа биалли вавалидирхъур[+].

12Адамлис бархьси саби или гьанбиркуси гьунира бирар,
амма ахирличиб ил бебкӀала сабли уббулхъан[+].

13ХӀятта дукаркӀухӀелира уркӀи бисули биэс бирар,
ва разидеш дардличил таманбиэс бирар[+].

14Пасадсили сунела гьундурачи лайикьси сарху,
гӀяхӀси адамли биалли – сунела баркьудлуми хӀясибли.

15Дахъал хӀедагьурси гьар бурибсиличи вирхарар,
дагьричевсили биалли кайцӀуси гьарил ганз пикрибиру.

16ПасихӀкар вайдешлизивад мяхӀкамикӀар ва илизивад гьарахъли уар,
ахмах биалли, сунес сай ваили, гьандикибта виркьур.

17ТерсикӀуси адамли ахмахдеш диру,
макрула кьасанала вегӀра хӀейгахъу.

18Дахъал хӀедагьурти ахмахунили кавлан,
дагьричебтани биалли багьуди кайсу.

19Зулмукартани малхӀямтала гьалар бурги къухӀдурцу,
гьимичебтани биалли – хӀялалсила къапула гьалар.

20Мискинти чула унрубас булан хӀебигахъу,
давлачебтала биалли бахъал гьалмагъуни бирар[+].

21Гъамси мучлахӀейрусили – бунагь бирули сай,
пакьиртачи къайгъи дакӀубиран биалли талихӀчевси сай[+].

22Вай барес кьасбарибси – гьуйчив къардулхъан,
дигира мардешра диалли гӀяхӀдеш биранничил сари.

23Ибкьси бузерили мурталра хайри луга,
дацӀти гъайли биалли къарциндеш гӀердиахъу[+].

24ПасихӀтала сархибдеш – илдала давла,
ахмахунала сархибдеш – илдала мехӀурдеш.

25Марси бикьрили жанани уцахъу,
къалпси бикьрили биалли виргӀякаргу.

26ХалавегӀиллизибад урехи – чӀумаси умут саби,
хӀедра хӀела дурхӀнасра – уцахъуси мер саби.

27ХалавегӀиллизибад урехи – гӀямрула гӀиниз саби,
илини бебкӀала кьялшубазивад мяхӀкамиру[+].

28Пачала асилдеш – халкьла бахъдешлизиб,
халкь камли биъни – пачас бебкӀа саби.

29Сабурла вегӀла дагьри халати дирар,
терсикӀусили биалли ахмахдеш чедиахъу[+].

30УркӀи паргъатлив – кьаркьала сагъли бирар,
кьясдешли биалли лигубира духӀехъу[+].

31Мискинтачи зулму бирусили илди АкӀахъубси валтӀули сай,
къарцинтачи уркӀецӀичевсили – илала хӀурматбирули сай[+].

32ГӀясикарти чула зулмукардешли балагьлизи биркахъу,
хӀялалси биалли убкӀухӀелира берцудиличи умутчевли сай.

33ПасихӀдеш духутала уркӀбазиб бируси саби,
ахмахунала ургабра ил багьарбулхъули бирар.

34ХӀялалдешли халкь чебяхӀбиру,
бунагь биалли – илдас цӀахдеш саби.

35Духуси лагълис пача ряхӀмучевли вирар,
амма цӀахдеш бирутачи ил гьимичевли вирар.

### 15

1КӀантӀиси жавабли гӀясидеш чебарку,
кьяркьси девли биалли гӀясидеш алкӀахъа.

2ПасихӀтала лезмили багьуди къулайбиру,
ахмахунала мухӀлубани биалли мехӀур гъай дуру[+].

3ХалавегӀилла хӀулба гьар секӀал чедиу,
илди гьимикартачира малхӀямтачира хӀердикӀар.

4Дармандирути гъай – гӀямрула галга сари,
амма палакатси лезмили рухӀ пашиу[+].

5Дудешла насихӀят кьабулхӀебируси – ахмах сай,
амма уркъубяхъуни кьабулдируси – дагьричевси сай.

6ХӀялалси адамла хъулиб халаси давла бирар,
гьимикарлис хайрилира балагь лебху.

7ПасихӀтала мухӀлуба багьуди тӀинтӀбиру,
ахмахунала уркӀби биалли илдигъунти хӀедирар.

8Гьимикартала кьурбунти ХалавегӀиллис жяргати сари,
бархьтала балга биалли Илис дигахъу[+].

9Гьимикарла гьуни ХалавегӀиллис жяргаси саби,
хӀялалдешлигӀив умцӀуси биалли Илис дигахъу.

10Гьуни бархьбалтусиличи чӀумаси танбихӀ хӀерли бирар,
уркъубяхъ хӀейгахъуси биалли убкӀар[+].

11Удунъя ва Аваддон[*] ХалавегӀилла гьалар гьаргти сари,
гьатӀира имцӀали – адамтала уркӀби![+]

12ЧевдукаркӀаннис сай пужирули хӀейгахъу,
пасихӀтачил илини пикри цалахӀебирхъу.

13УркӀи разихӀели – дяхӀ шаладирар,
дардлизибси уркӀили – рухӀ пашиу[+].

14Духуси уркӀи багьудлумагӀиб умцӀар,
ахмахунала мухӀлубас биалли абдал гъай хурег сари[+].

15Гъариб адамла лерилра бурхӀни дардлизир дирар,
уркӀи разисила биалли – мурталра сяхӀбат бирар.

16Камси лебдешличил ХалавегӀиллизивад урухли гьалаб саби,
халаси хазналичил зигаръалализив виэсван ахӀи[+].

17Диги лерихӀиб хъалтала хурег гьалаб саби,
гьими-кьяс лерихӀиб цӀерхьси къачайчиб[+].

18ГьимуркӀусили къавгъа адилкьа,
сабурла вегӀли биалли бижгурдеш билшахъа[+].

19Азгъинна гьуни занзба бакӀиб,
бархьтала гьуни – диркьси саби[+].

20ПасихӀси уршили дудеш разииру,
ахмахли биалли неш цӀахриру[+].

21Ахмахдеш – дагьриагартас разидеш,
гӀякьлучевси биалли вархьли вашар[+].

22НасихӀят агархӀели, далдуцибти детхӀедурхар,
насихӀятчиби бахъалхӀели, илди детурхар[+].

23Жаваб бедес вирадли, разидеш саби,
севан гӀяхӀси бирарал балбикибси дев![+]

24ГӀямрула гьуй духути лагбяхӀ бику,
удибси бебкӀибтала дунъялизибад илди берцахъес багьандан.

25ХалавегӀилли хамтала юртани гъятӀиу,
амма гамъабала мулканала дазурби мяхӀкамдиру.

26Гьимичерти кьасани ХалавегӀиллис жяргати сари,
малхӀямти дугьби биалли Илис умути сари[+].

27ХӀярамси хайриличи гъаргъсини сунела хъалибаргличи балагь лябкьяхъу,
рушбатуначи къаршиси биалли хӀерирули кавлан[+].

28Бархьси уркӀили жаваб гӀеббуру,
Гьимикартала мухӀлуба вайдеш рабчбиру[+].

29ХалавегӀил гӀясикартачивад гьарахъли вирар,
хӀялалтала балгначи биалли лехӀихъур.

30Шаласи хӀерли уркӀи разибиру,
ва разити хабурта – чархлис арадеш биху[+].

31ГӀямрула уркъубяхъуначи лехӀихъуси лихӀила вегӀ,
пасихӀтала ургав ил хъуливван вирар.

32НасихӀятуни мучлахӀедирусини сунела рухӀличи къайгъибирули ахӀен,
уркъбяхъличи пикри бяхӀчииуси уркӀи иргъуси ветарар[+].

33ХалавегӀиллизибадси урехили пасихӀдешличи вегӀиру,
мутӀигӀдеш асилдешлис гьалаб башар[+].

### 16

1УркӀила кьасани адамла сари,
амма илала мухӀлила жаваб ХалавегӀилла саби[+].

2Гьарилли сунела гьуни бархьсилизи халбиру,
амма ХалавегӀилли рухӀани дитӀкайкӀу[+].

3ХӀела баркьудлуми ХалавегӀилличи хъардара,
ва хӀуни далдуцибти детурхар.

4Гьар секӀал ХалавегӀилли сунела мурадлис дарибти сари,
гьимикар булан – балагьла бархӀилис.

5Хамси уркӀи ХалавегӀиллис жяргаси саби
ва ил танбихӀ агарли кахӀевлан[+].

6Дигили ва мардешли бунагьуни черихъу,
ХалавегӀиллизибадси урехили балагь чебарку[+].

7ХалавегӀиллис адамла гьундури гӀяхӀдилзули диалли,
иличил душманти булан даршубирахъу.

8ХӀялалли сархибси камси гьалаб саби,
бархьагарли сархибси халаси давлаличиб[+].

9Адамли сунела гьуни белгибиру,
амма илала гунзрас чӀумадеш ХалавегӀилли бедлуга[+].

10Пачани буруси чедибад гӀеббурибси саби,
ил сунени дурайсуси хӀукмулизив хатӀахӀеркур.

11Дурусти умцанти – ХалавегӀилличирад сари,
тавраларти гилавкабира – Иличирад сари[+].

12Вайбаркьуни пачнас жяргати сари,
пачала тахра бархьдешличил дебаси саби[+].

13Пачнас дигахъу бархьдеш бурути мухӀлуби,
уркӀигьаргли гъайикӀусира илдас дигахъу[+].

14Пачала гӀясидеш – бебкӀала малаикгъунти сар,
амма пасихӀси адамли илала гӀясидеш паргъатдиру[+].

15Пачала разиси хӀерлизир – гӀямру дирар,
илала гӀяхӀбалг биалли хӀебла забгъуна бирар.

16Мургьи цахӀнадирхъниличиб багьудлуми тӀалабдирни гьалаб саби,
цӀуб арц дурчниличиб гӀякьлу касни гьалаб саби[+].

17Бархьтала гьуни вайличибад тяйдили бирар,
чи гьуйчив чевхӀелкӀалра, илини гӀямру мяхӀкамдиру.

18Хамдеш панадешлис гьалар дашар,
халаурхни биалли – каркнилис[+].

19Мискинтачил мутӀигӀли хӀерирни гьалаб саби,
хъям-кьацӀбарибси хамтачил буртӀесичиб.

20Дагьричевсили гӀяхӀдеш тӀалаббиру,
ХалавегӀилличи хъарихъуси биалли талихӀчевси сай[+].

21ПасихӀси уркӀила вегӀ иргъусиван вала,
гӀяхӀси гъайли бирхауди имцӀабиру.

22ГӀякьлу – ил лебсилис гӀямрула гӀиниз саби,
мехӀурлис танбихӀ биалли – илала ахмахдеш[+].

23ПасихӀсила гӀякьлули илис дугьби гӀердуру,
ва илала гъайличи бирхауди имцӀабиру.

24МалхӀямти гъай – варъала шалигъунти:
рухӀлис мурити дирар, чархлисра дармандирар[+].

25Леб гьуни адамлис бархьси саби или гьанбиркуси,
амма илала ахирли бебкӀаличи арку[+].

26ХӀянчизарли сунес сунени акьудеш лугули ахӀен,
эгер ил гаша гьалакирули виалли[+].

27УвяхӀси адам вайтавиркьес уста сай,
илала мухӀлилабад цӀала лами лагьбикӀули саби[+].

28Ламартчили къавгъа делгӀули сай,
ва бугьтанчили гьалмагъуни бижгахъули сай[+].

29Вайнукьяни гьуйчив гъамси чевулкӀахъули сай
ва ил гӀяхӀагарси гьуйчи къужирули сай[+].

30ЦӀивизурсини пасаддеш барес кьасбирули сай,
мухӀли балкӀахъунсили – вайти шикь дирули сай.

31ХӀяндеш – рурхӀуси таж сари,
илди хӀялалси гьуйчир сархути сари[+].

32Гьандурцни багьадурла кьуватличиб гьалаб саби,
вегӀли вегӀ вихӀуси биалли шагьурти мутӀигӀдиранничив цӀакьси сай[+].

33ЧӀала шалкӀубад дурайсули бирар,
гьарил суал биалли ХалавегӀилли ирзу[+].

### 17

1Берубси кьацӀ ва ряхӀятдеш гьалар сари,
диъба бицӀибси, амма къалмакъарличилси юртличир[+].

2Духуси лагъли хужаимла пасадси урши арилизи урцу
ва букьур мас илала узбачил буртӀу[+].

3ЦӀуб арц цӀали бицӀахъу, мургьилис пушни гӀягӀнидиркур,
ХалавегӀилли биалли уркӀбала хӀялумцӀу[+].

4Вайнукья макрула гъайличи лехӀихъур,
къунбарли панати дугьбачи лихӀи бяхӀчиу.

5Мискинничив чевдукарирхӀусини ил АкӀахъубси валтӀули сай,
децӀличи разиируси танбихӀлахӀерили хӀелта[+].

6Тямадабас таж – дурхӀнала дурхӀни,
дурхӀнала асилдеш – илдала дудешуни.

7Ахмахличи мягӀничерти гъай далхӀедиркур,
даражачевсиличи – далкӀа гъай[+].

8Бедлугусилис рушбат – сихӀрула гьайкарван билзули саби:
се барес вализалра бетурхар[+].

9Дигиличи гьуцӀсини такьсирра хъумурту,
амма ил гьанбиркахъусини гьалмагъра ветихъахъу.

10Уркъубяхъли духусиличи халал асар биру,
ахмахлис даршал тӀерхьа дяхъниличиб.

11Вайнукья къавгъа даргес умцӀар,
ряхӀмуагар малаик иличи къаршили вархьили вирар.

12ДурхӀни детахъиб неш-синкачи вяхӀагни гьалаб саби,
мехӀуртаиркьуси ахмахличил къаршиикниличиб!

13Сунес гӀяхӀ барибсилис вай бирули виалли,
илала юрт вайдешунани бархьхӀебалта.

14Къалмакъар дехӀдихьни – шара гьабберднигъуна саби,
паргъатии, душмандеш хӀедемжурли лералли[+].

15Вайнукья марварни ва хӀялалси гӀяйиблаварни –
ХалавегӀиллис илди кӀелра жяргати сари[+].

16Ахмахлис арцла кьачӀа се бирусив,
эгер илала пасихӀдеш сархес дагьри агарли диалли?

17Гьалмагъла диги – лерилра замунтас,
узи алкӀуси сай балагьлизиб икьалабарес[+].

18Дагьриагар сай цархӀил багьандан жавабкардеш хъяблаисуси,
ва сунела унрас кьадин дихьа лугуси.

19Къавгъа дигусилис такьсирти дигули сай,
сунечила гапикӀуси кайкес умцӀули сай[+].

20Къунба бугьуси уркӀили гӀяхӀдеш чехӀебиу,
макрукь лезмили балагьличи арку.

21Ахмах варкьахъибсилис балагь саби,
уршила ахмахдешли дудеш разихӀейру[+].

22БегӀлара гӀяхӀси дарман – уркӀилизиб разидеш,
инжитдиубти рухӀли кьаркьала буръахъу[+].

23Гьимикар адамли бархьдеш буэс багьандан
шалкӀубад рушбат сайсу[+].

24СекӀал иргъуси адамли сунела гьалар пасихӀдеш чедиу,
ахмахла хӀер биалли – дунъяла дубличи.

25МехӀур дурхӀя – дудешлис дард
ва нешлис децӀ[+].

26ГӀяхӀси ахӀен хӀялалси адам танбихӀлаирни
яра даражачевсилис бархьдеш багьандан дирхъни.

27СекӀал балуси мяхӀкамли гъайикӀар,
багьудичевси адамли сунела хӀял хӀебалахъа[+].

28Ахмах лехӀкахъили уалли, пасихӀсилизи халарес асубирар,
мухӀли гӀекӀили бихӀуси – духусилизи вейгӀес.

### 18

1Сунела мурадунала къайгъилизивси адам цархӀилтазивад декӀаркаркули сай,
сагъти насихӀятуначира гӀясиикӀули сай.

2Ахмахлис иргъес декӀар хӀейгахъу,
амма илини сай вегӀси пикри буру.

3Вайси адам вакӀалли, гьими-кьяс ляркьян,
цӀахдешлис гӀергъи уркъубяхъуни дашар.

4Адамла дугьби – мурхьти шин сари,
пасихӀдешла гӀиниз биалли – кабухъунси хӀеркӀ[+].

5Вайнукья гӀевуцни гӀяхӀси ахӀен,
ХӀялалси – бархьдешлизивад мяхӀрумварнира[+].

6Ахмахла лезмили къалмакъар адилкьа,
илала мухӀлили дяхъри жидирули сари[+].

7Ахмахла гъайлизиб сунес бебкӀа бирар,
Илала мухӀли – сай урцуси тӀимкь саби[+].

8Бугьтантала гъай – бизи-муридешуни,
илди адамла варглизи диур[+].

9ХӀянчилизир азгъиндеш дакӀудируси адам –
ил гъятӀианна узи сай.

10ХалавегӀилла у – дебаси къала:
хӀялалси илизи ваибу – верцили вирар.

11Давлачевсилис лебдеш – бару лебси шагьар,
давла илис уцахъуси лацван кабилзан[+].

12Каркнилис хамдеш гьардашар,
асилдешлис биалли – мутӀигӀдеш[+].

13Бурусиличи тамай лехӀхӀейзурли бедибси жаваб –
мехӀурдеш ва цӀахдеш саби.

14ЗягӀипси адам рухӀли гӀевурцу,
рухӀ дячӀи диалли, ил чили гӀевурцу[+]?

15Дагьричевсила уркӀили багьудлуми дурчу,
пасихӀсила лихӀбира илдагӀир умцӀар.

16Савгъатли адамлис гьуни гьаргбиру,
ва хӀякимтачи виахъу[+].

17Жаллизив гъалав гъайухъунси вархьсиван калзан,
илини дурути цархӀилли урдяхъяйчи.

18ЧӀалали жалани гьунчидуршу,
ва кьуватти къаршикарти декӀарбиру.

19ГьимукӀибси узи – буцес хӀейруси къала,
жал биалли – къапуличибси герг.

20Сунела гъайла цӀедешли лукъуси сай адам:
лезмили се сархалра, ил илини велкъира вирар[+].

21ГӀямру ва бебкӀа – лезмила арилизир,
дахъал гъай дигусини лезмила цӀедешра халдиру.

22Хьунул раргибсини – гӀяхӀдеш баргили сай,
ва ХалавегӀилла гӀяхӀбалг сархили сай[+].

23Мискинна гъайлизиб – тилади,
давлачевла жаваблизиб – кьяркьдеш.

24Балагьличи виахъути гьалмагъунира бирар,
амма узичив гъамси гьалмагъра вирар[+].

### 19

1Кабизалачевли хӀерируси мискин гьалав сай,
къунбар гъайличилси ахмахличив[+].

2Багьни агарси адамлис гӀяхӀси ахӀен,
ва гьалакдикӀути кьяшми къарддулхъан[+].

3Ахмахдешли адам сунела гьуйчив чевулкӀахъа,
илала уркӀира ХалавегӀилличи гӀясили бирар[+].

4Давлали гьалмагъунала лугӀи имцӀабирахъу,
мискиндешли биалли гьалмагълизира вархьвалтахъа[+].

5Къянала бикьри танбихӀагарли кахӀевлан,
ва къунба парчикӀуси – уцхӀевцар[+].

6Даражачебтас бахъал лявбикӀар,
ва савгъатуни лугуси гьариллис гьалмагъ сай[+].

7Мискин сунела лебилра узбас булан хӀейгахъу,
ва гьалмагъунира иличил къаршихӀебиркур,
гъай бурес дигулихьалли,
илди баргес хӀейрар[+].

8Иргъни сархусилис сунес сай дигахъу,
гӀякьлу бихӀули, илини гӀяхӀдеш бургу[+].

9Къянала бикьри танбихӀлизивад хӀевцар
къунба гьигьикӀуси биалли убкӀар.

10Ахмахлис эркинни хӀерирес балбикили хӀебирар,
ва гьатӀира лагълис – хӀякимтас буйрухъикӀес[+].

11Дагьрили гӀясихӀейрахъес икьалабиру,
чевяхӀдешли биалли – хатӀабачивад чевурхахъес[+].

12Пачала гӀясидеш – арсланна гъугъгъуна,
пачала ряхӀму биалли – кьарличиб аръагъуна[+].

13Ахмах урши – дудешлис балагь,
кьижрикӀуси хьунул биалли – дукӀари[+].

14Юрт ва давла – дудешуна батур букьурдеш,
духуси хьунул риалли – ХалавегӀилла савгъат[+].

15Азгъиндешли гьанкӀлизи утахъу,
хӀянкруждешли – гаши гӀердиахъу[+].

16Хъарбаркь бихӀусини гӀямру уцахъу,
сунела гьуйчи кьакьахӀейкӀуси – убкӀар[+].

17Къарциннис лугусини ХалавегӀиллис чеблалис лугули сай,
ва ХалавегӀилли илис чеимцӀали чарбиру[+].

18Умут лебалли, урши бяркъличиикахъа,
амма хӀела къайгъначивли ил камаршид[+].

19Багьируси адам танбихӀ агарли камалаб,
калалли, илхӀели гӀурра танбихӀбарес чевкъар.

20МаслигӀятуначи лехӀихъен, насихӀятуни кьабулдирен,
илхӀели гӀямрула ахирличив хӀу пасихӀси ветаруд.

21Адамла уркӀилизир дахъал кьасани дирар,
амма ХалавегӀилли пикридарибтицун детурхар[+].

22Адамлизир мардеш дигести дирар,
ва къунбаричив мискин гьалав сай.

23ХалавегӀиллизибадси урехили гӀямру лугути сари,
урехи лебси кьабулси сай,
ил паргъатли усар ва балагь иличи гъамхӀебирар[+].

24ХӀянкружли някъ кьямлизи кабалтули сай,
амма ил мухӀлиличи баахъес вирули ахӀен[+].

25ЧевдукаркӀуси витадли, дахъал хӀедагьурта гӀякьлу кайсу;
духусилис уркъубяхъя – илини хӀела дарс иргъу[+].

26Дудешличил кьяркьси ва неш дугӀиуси урши –
ил пучадеш ва цӀахдеш дихан сай!

27Дила урши! НасихӀятуначи лехӀхӀейхъули виадли,
духути гъай агарли, чевулкӀад.

28Лайикьагарси бикьри бархьдешличив чевдукаркӀули сай,
гьимикартала мухӀлуба вайбаркьуни кьяриули сари.

29ЧевдукаркӀусиличи танбихӀ хӀерли саби,
мехӀурла къакълис биалли – дяхъри[+].

### 20

1Чягъирли дукаркӀахъу, гӀярякьили уркӀяхӀирахъу,
чи илдачи мусаллаткайалра, ил пасихӀси ветхӀерар[+].

2Пачала гӀясидеш – арсланна гъугъгъуна,
ил гьимукӀахъибси гӀямрулизивад улхъан[+].

3Къалмакъарлизивад тяйдили ууси адам – асилси сай,
Ахмах вирар илдази гъудуриэс гьалакси.

4Азгъин сай заманаличив хӀелцуси,
сабухъ бурчухӀели умцӀалра – селра хӀебургу[+].

5Адамла уркӀила кьасани – мурхьти шин,
амма дагьричевсили илад гӀяхъес вирар[+].

6Чула мардешличила вявбикӀути бахъал бирар,
амма чили сая умутбихьеси ургуси?

7ХӀялалси адам кабизалачевли хӀерирули сай,
талихӀчебти саби иличибад кавлути дурхӀни!

8Пача судла тахличи кайалли,
илала хӀерлиуб вайдеш гьаргбирар.

9Чили эс вирара: «Нуни уркӀи умубарилра,
ну бунагьлизивад умуиублира»[+]?

10БитӀкакӀибгу, камбиахъуб; умцургу, хӀебаахъиб –
итра ишра ХалавегӀиллис жяргати сари[+].

11Жагьли левалли адам илини дирути хӀясибли вагьес вируси сай,
умути ва дархьти сарил илала баркьудлуми.

12Бикьуси лихӀира чебиуси хӀулира –
илди кӀелра ХалавегӀилли акӀахъубти сари.

13Усес дигахъадли – къарциндеш гӀердиур,
хӀули чехӀебурцадли – велкъи вируд[+].

14«Пайдаагар мас саби!» – викӀар мас исан,
бара тяйдииубмад – ил гапбирес вехӀирхьур.

15Дунъяличир мургьи ва дахъал дурхъати къаркъуби лер,
ва багьудлуми дуруси мухӀлира дурхъадеш саби.

16Чили урхӀла жавабкардеш хъяблаасалра,
илини дихьалис палтар булан дедлуга,
ва илгъуна дихьа бедлуга урхӀла хьунул багьанданра[+].

17ГӀямултачил бикахъибси кьацӀ муриси саби,
амма гӀур ил кьаклизиб къаркъубачи шурбулхъан[+].

18Кьасани цархӀилтачил пикридирухӀели дилкьути сари:
дяв бирули виадли, пасихӀти гӀякьлумачи лехӀихъен[+].

19Бугьтанти тӀинтӀдирусили дигӀяндешунира гьаргдиру,
илбагьандан пӀягъичил вархмаркуд[+].

20Дудешлисра нешлисра лягӀнатикӀалли,
илала чирагъ бегӀлара цӀябдешлизиб билшан[+].

21Къалабали бикахъибси букьурдеш
я бехӀбихьудлизиб я ахирличиб баракатличи шурхӀебулхъан[+].

22МайкӀуд: «Вай барнилис чеббирцӀис!»
ХалавегӀилличи умутбихьа, ва Илини хӀу валтахъари[+].

23ДалкӀти гилавкаби ХалавегӀиллис жяргадешуни сари,
дурусли ахӀенти умцантира Илис кьабулти ахӀен[+].

24Адамла гунзри ХалавегӀилли дяхӀчииути сари.
Севан вируси адамли сунела гьуни аргъес[+]?

25Адамлис тӀимкь саби се-биалра гьалакли Аллагьлис багъишлабарни,
ва илала гӀергъицун сунела хъя пикрибирни[+].

26ПасихӀси пачани бунагькарти негван дягӀкабалта,
илдачивад иргмиван чедиурхар.

27Адамлизирти рухӀ – ХалавегӀилла чирагъ сари,
илдани адамла лебилра бухӀнала хӀялумцӀу.

28Дигили ва мардешли пача мяхӀкамиру,
Дигили дебабируси саби илала тах.

29ГӀулухъабала асилдеш илдала цӀакьлизир сари,
тямадабала жагадеш – хӀяндеш сари[+].

30Дяхъурба ва хӀянба вайдешлизивад умувиру,
дяхъибта биалли адамла уркӀи умуиру.

### 21

1Пачала уркӀира ХалавегӀилла някълизиб шинна хӀеркӀ саби:
Илини ил Сунес дигна бяхӀчииу.

2Сунела хӀясибли, адам мурталра вархьси сай,
амма ХалавегӀилли уркӀби дитӀкайкӀу[+].

3ХӀялалти ва дархьти баркьудлуми
ХалавегӀиллис кьурбунтачирра кьабулти сари.

4Уктемси хӀер, хамси уркӀи –
гӀясикартала чирагъ, амма илди бунагь сари[+].

5Къайгъичевси адамла кьасана давла лебху,
къалабаикӀуси адамлис – мискиндеш гӀердиур[+].

6Къунбар лезмили сархуси давла –
ил дягӀли архуси дирихь, бебкӀаличи гьуцӀ саби[+].

7ГӀясикартала вайбаркьуна саби бубкӀахъу,
сенкӀун илди бархьдешлизибад гӀелумбилзули саби.

8ГӀямултарла гьуни кьячӀикӀунар бирар,
бунагьагарла баркьудлуми биалли дархьти дирар.

9Хъалчла дубхъиличив хӀерирули гьалаб саби,
рарскъа хьунуйчил хъали бутӀесичиб[+].

10Гьимикар вайбарес гъаргъли вирар,
илини гъамсиличира уркӀецӀихӀебиру.

11ЧевдукарирхӀусилис танбихӀ барадли – дахъал хӀедагьурти духубирар,
пасихӀсилис насихӀят бурадли, илала дагьри имцӀадирар[+].

12ХӀялалси Аллагьли гьимикарла юртлизирти чедиу,
ва гӀясикарти чула вайдешлизи лайбикӀу.

13Мискинтала цӀумла хӀергъес лихӀби гӀекайкӀусини,
сунени ахъли вяв дурабушибхӀели, илис жаваб хӀелуга.

14ДигӀянали бедибси савгъатли гӀясидеш билшахъа,
шалкӀубадси рушбатли – рурхъуси гьими[+].

15Бархьдеш кабилзахънили хӀялалси разииру,
вай биран – урухиру.

16Чи дагьрила гьуйчивад чевухъалра,
ил бебкӀибтала дунъялизив вагьарирар.

17ХӀяз-хӀуз дигуси – кутурирар,
чягъир ва тӀемла гӀявадешуни дигуси давлачевхӀейрар.

18ХӀялалси ваткаахъес гьимикар ведлуга,
вархьси ваткаахъес – ламартчи[+].

19БацӀ авлахъличив хӀерирес гьалаб саби,
кьижрикӀуси ва гӀясикар хьунуйчилван ахӀи[+].

20ПасихӀсила хъулир кьиматчерти давлумира зайтунна гӀявадешра камхӀедирар,
ахмахли биалли лерилра хъярхъли тамандиру.

21ХӀялалдешличи ва мардешличи гьуцӀикӀусини
гӀямрура, хӀялалдешра, хӀурматра дургу.

22ПасихӀсини багьадуртала шагьар мутӀигӀбиру,
ва илдала хъарихъуси къала гъятӀиу[+].

23Чили мухӀли буцалра, лезмилизи ари хӀебедалра,
илини сай балагьуназивад мяхӀкамиру[+].

24Хамси ва пахрумар адам, сунесра чевдукаркӀан бикӀуси,
ил сунела халати хамдешли вирар вяшикӀахъуси[+].

25ХӀянкружла кьасана ил сай каршу,
сенкӀун илала някъбас дузес дигули ахӀен;[+]
26бархӀиличи бархӀи кьасана ил инжитирули сай,
хӀялалси биалли мяштӀагарли уртӀули сай[+].

27Гьимикартала кьурбунти – жяргадеш сари,
гьатӀира жяргати сари – вайси кьасличил дирути диалли[+].

28Къалпси бикьри убкӀар,
лерилра дакьибси – марли гъайикӀар[+].

29ГӀясикарли чӀумати дяхӀ кадурцу,
вархьсини биалли ганз чӀумаси кайцӀу ва сунела гьуни пикрибиру.

30ПасихӀдеш, дагьри ва насихӀят –
ХалавегӀилла гьалар селра ахӀен.

31Урчи хӀядурбиру дявла бархӀиличи,
чедибдеш биалли – ХалавегӀиллизибад.

### 22

1ХӀурматла у давлайчиб гӀяхӀси саби,
адамтала диги – мургьи-арцличиб[+].

2Давлачевра мискинра мякьлаб къаршибиркули бирар,
кӀелракӀун ХалавегӀилли акӀахъубти саби[+].

3Балагь чебаалли, духуси дигӀяниркур,
дахъал хӀедагьуртани гьуни даимбиру ва палакатбирар[+].

4МукӀурдешлис ва ХалавегӀиллизибад урехилис гӀергъи
давла, хӀурмат ва гӀямру ляркьян[+].

5Ламартчибала гьуйчир – занзбира тӀимкьанира,
гӀямру ахӀерадируси илдачи гъамхӀейрар[+].

6ГӀулухъа бархьси гьуйчи дураа –
ил ухънаваибхӀелира иличивад чевхӀелхъан.

7Давлачевли мискиннис бекӀдешдиру,
чеблалиувси – илис чеблалис бедибсила лагъ сай.

8Бархьагардеш белгӀусини балагь сарху,
илала гьимила тӀерхьа агарбирар.

9ГӀяхӀси уркӀила вегӀ баракатла сай –
сенкӀун мискинничил сунела кьацӀ буртӀули сай[+].

10ЧевдукаркӀуси дугӀаа – душмандеш детихъур,
къалмакъарра диргалара хӀярхӀдирар[+].

11УркӀила умудеш дигуси ва ряхӀятти гъайла вегӀ
гӀяхӀси вирар – ил пачачи гъамли вирар[+].

12ХалавегӀилли багьудила адам валтахъа,
Илини вершала баркьудлуми урдирхъу.

13Азгъин викӀули сай: «Азбарлизиб арслан хеб!
Азбарлизи дуравхъасли, дила анцӀбукь абикиб!»[+]

14УрхӀла хьуна мухӀли – мурхьси кур,
ХалавегӀил гьимукӀахъибси илизи каркур[+].

15ГӀулухъала уркӀилизи мехӀурдеш хьурадиалли,
руркъуси мурчӀли илди дугӀиу[+].

16Давлачевиэс багьандан мискинти кьакьабикӀахъусира
давлачевсилис савгъатуни лугусира – къарцинбирар[+].


ПасихӀтала насихӀятунира маслигӀятунира

17ХӀела лихӀи гъамбара ва пасихӀтала гъайличи лехӀизи,
дила багьудиличи уркӀи шурбухъахъен:[+]
18илди дугьби уркӀилизир дихӀес тӀягӀямли бирар,
илди мурталра хӀела мухӀлилизир дираб;
19хӀу ХалавегӀилличи хъарихъес вирахъес,
ишбархӀи нуни хӀези илди далахъулра.

20Нуни хӀед хӀябцӀали бурала делкӀунра,
илдазир хӀуни насихӀятунира гӀякьлумира дургид,
21илди гъай хӀекьти ва марти диъни багьахъес,
ва хӀу вархьибтази жаваб бедес виахъес.

22Мискин малутӀад, сенкӀун ил пакьир сай,
шагьарла къапула гьалав гъариб гьиммаркӀахъид,
23сенкӀун ХалавегӀилли илдала гӀярза хӀербиру,
илди белтӀни багьандан хӀу гӀямрулизивад мяхӀрумирури[+].

24ГӀясикартачил гьалмагъмаркуд,
багьбиубтачил вархмаркуд,
25яра хӀу илдала къелкад аркьяд,
ва хӀед хӀуни тӀимкь кадалтад.

26Жавабкардеш дихантазивад цали ветмаруд,
ва урхӀла чеблуми хъябламайсид,
27багьалис бедеси агара биалли,
хӀела удибад буруш булан дурайсу[+].

28БитӀбетмайкӀид жявхӀелла дазу,
сабира дудешуна кабизахъурси[+].

29ХӀянчилизив пагьмукар адам чеирив?
Илини пачас къуллукъбиру, гӀядатла адамтас ахӀенну.

### 23

1ХӀякимличил кьацӀли укес кайибхӀели,
хӀела гьалабсиличи чекайзурли хӀерикӀен.
2ХӀу хурегличи гъаргъли виадли,
хӀела сурсличи дис чебуца.
3Илала бизити хурегуначи иштяхӀмадулхъахъад,
сенкӀун илди виргӀякаргести сари.

4Давлалис гӀергъиухъи инжитмайруд,
тӀашизес дагьри адаахъа[+].
5Давлаличи ца хӀеризи – илкӀун гьанна агара:
чӀакала дуклуми даршили,
арцурли заклизи арбякьун[+].

6Вайси хӀерла вегӀличил кьацӀ мабукад,
илала хурегуначира хӀязмадулхъахъад,
7сенкӀун илини сунела бекӀлизир харжани дуйгӀули сай,
хӀези икӀар: «Укен ва ужен»,
уркӀи биалли хӀечил барх ахӀен.
8Кьяраибси кесек рабчбирид,
гӀяхӀти дугьби дугӀла харждирид.

9Ахмахлизи селра мабурид –
гӀякьлучерти гъайличи ил дукарцунирхӀур.

10ЖявхӀелла дазу битӀбетмайкӀид,
цӀуръабала хъучи ухӀнамалхъад;[+]
11илдала кьуватси Балтахъан лев,
Ил хӀечи къаршиси жаллизи калзан[+].

12ХӀела уркӀи махла гъайличи бяхӀчиаа
ва багьудила гъайличи лехӀизи.

13МаххӀерили урши малтад,
илис мурчӀли дяхъя – убкӀхӀебкӀарну:[+]
14хӀуни ил мурчӀли витадли –
бебкӀализивад уцахъид.

15Урши, хӀела уркӀилизир пасихӀдеш лерли диалли,
илхӀели дилайзибра разидеш бирар,
16хӀу вархьли гъайикӀадли,
дила уркӀи-дулекӀ булан хӀулдуркӀар.

17ХӀела уркӀи бунагькартачи кьясмабираб,
ил мурталра ХалавегӀиллизибад урухкӀаб,[+]
18сенкӀун челябкьла сабиур
ва хӀела умут хӀебубкӀар[+].

19ЛехӀихъен, дила урши, ва пасихӀси ветаи,
бархьси гьуйчи уркӀира бяхӀчиаа.
20Кепбиайчи бужутачил ва
белкъайчи диъба букутачил варх майруд,[+]
21сенкӀун держлукьра канихъусра къарцинбирар,
азгъиндешли биалли зибкьни челгьахъа.

22Дудешличи лехӀихъен, иличивадригу хӀу акӀубси,
рухънараибхӀели нешра хӀейгимаририд[+].
23Бархьдеш тӀалаббирен ва ил мабирцид,
пасихӀдешра, бяркъра, гӀякьлура детмайхъахъид.
24ХӀялалсила дудеш хӀилнаиркьур,
пасихӀси урши акӀубсила разидешла ахир хӀебирар.
25ХӀулбуркӀаб хӀела дудешра нешра,
хӀулбуркӀаб хӀела бегӀти!

26Дила урши! ХӀела уркӀи набчил биахъа,
ва хӀела хӀер дила гьундурачи бяхӀчиаа.
27СенкӀун къехӀба – мурхьси кур,
урхӀла хьунул – кьакьаси къую,[+]
28ил – укариибси къачагъгъуна сари,
такьсиртала лугӀи халабиахъули сари[+].

29Чила сари угьани ва адалтул гьигьани?
Чила сари къавгъара гӀярзабира?
Чила сари сенал диубти дяхъи-хъас?
Чила саби хӀулбазибси бамкьурдеш?
30– Чягъирличил бахъхӀи кабирутала,
бизили тӀемдикӀути чягъир халдарес бакӀибтала.
31ХӀермайкӀуд чягъирличи, илди севан хӀунтӀендирулил;
севан пигьайзир чӀуждикӀулил,
севан кункли дужулил;[+]
32гӀуркӀун илди чӀичӀалаван кьацӀдилкан,
агъула чӀичӀалаван алтӀан;
33ИлхӀели хӀерикӀуд хӀу урхӀла хьунрачи,
хӀела уркӀили пасадти пикруми дуру;
34хӀу урхьула дайлав кайхьунхӀеливан,
ялкан бигьунси тӀалла хъарличи кайхьунхӀеливан вируд.
35«ПяхъбикӀи набчи, – викӀуд, – наб селра ахӀенри,
хункӀара бирхъи – амма наб изарули ахӀенри;
чевсаргъибмад гӀурра
урла аварализи ихъус».

### 24

1ГӀясикар адамтачи кьясмайруд,
илдазивад ца ветаэс гьуцӀмайкӀуд[+].
2Илдала уркӀбазир вайти кьасани сари,
илдала мухӀлуба балагь хӀядурбирули саби.

3ПасихӀдешли саби хъали лушуси,
иргъниличибли ил дебаси саби,
4багьудили дицӀили сари илизирти хъулри,
дурхъаси ва дигуси давлали[+].

5ПасихӀси адам – ил цӀакьси сай,
багьудила вегӀ кьуватси сай[+].
6Дяв бетурхухӀели, насихӀятуначи лехӀихъен,
чедибдеш насихӀятчиби бахъал лебихӀиб бирар[+].

7ПасихӀдеш ахмахлизир диэс хӀедирар,
шагьарла къапула гьалаб илини мухӀли абхьес хӀейрар.

8Вай барес кьасбарибсилис
адамти ламартчи бикӀар.
9Ахмахли далдурцути – бунагьла сари,
адамтас жярга сай чевдукаркӀусира[+].

10Балагьла бархӀи кӀантӀивакӀирив,
цӀакьлизивра хӀу мискин сайри.

11БебкӀаличи аркути уцахъен,
бебкӀала кьялшубази бетаибтазивад гӀелуммалзад.
12ХӀу викӀуду: «НушаникӀун иличила балули ахӀенри?»
УркӀби ДитӀкайкӀусили иличила хӀебалулив?
ХӀела гӀямрула Къараулли лерилра дала –
Илини гьариллис къуллукъуни хӀясибли дедлуга[+].

13Дила урши, варъа халбара, ил дебали гӀяхӀси саби,
сенкӀун мурити сари варъала шалуби хӀела мухӀлилис.
14ХӀела рухӀлис пасихӀдешра илгъуна саби,
хӀуни ил баргадли – хӀела челябкьла бирар,
ва хӀела хьулани хӀедубкӀар[+].

15Гьимикар, хӀялалси адамла юртла мякьлав укатмайруд,
илала хъалицӀа харабмадирид:
16хӀялалси верхӀна каркур – амма алзан,
хӀялалдешагарти къардбухъуну – илдас балагь саби!

17ХӀела душман кайкибхӀелира – разимайруд,
ил къардухъунхӀелира – хӀела уркӀи хӀилнамабиркьаб,
18сенкӀун ХалавегӀилли ил чебиу, вайлизи халбиру
ва Сунела гьими хӀела душмайчибад чебарку[+].

19Вайнукьябачи кьясмайруд,
кьясмайруд гьимикартачи,[+]
20сенкӀун вайдешла челябкьла бируси ахӀен,
ва гӀясикартала чирагъ билшан[+].

21ХалавегӀиллизивад урухкӀен, дила урши, пачазивад урухкӀен,
пунтчибачил вархмаркуд,
22сенкӀун балагь хабарагарли лябкьян.
Чили балуси ХалавегӀиллира пачанира илдас сегъуна харабдеш лебхул?


ПасихӀтала буралаби

23ХӀера пасихӀтала цархӀилти гъай.
Цашаликарси хӀукму – гӀяхӀси баркьуди ахӀен[+].
24Чили зулмукар марваралра –
адамта иличи лягӀнатбуршу,
халкьани иличибад гӀелумбилзан;[+]
25амма ил танбихӀлаирутас гӀяхӀдеш саби,
гӀяхӀси баракат илдачи кабицӀур.

26Бархьси жаваб –
мухӀлилизи уммайгъуна саби.

27Гьала-гьала узес вехӀихьи,
хӀела хъулизи ахъи,
илала гӀергъи хӀед хъали белшен.

28Гъамсиличи къаршили къалпти бикьридеш мадирид –
хӀела мухӀлилизиб шилтахъ мабиаб[+].
29МайкӀуд: «Илини наб се барибал,
нуни сунесра ил бирис,
барибсиличи хӀеръили, илис чеббирцӀис!»[+]

30Гьачам ну азгъинна хъула мякьлавад шалгӀевулхъулри,
дагьриагар хужаимла тӀутӀила анхъла мякьлавад,
31се чебаира: чинаралра занзби дерхъилри,
гьар секӀал низба дакӀилри,
къаркъала лац гъятӀкабиилри.
32ХӀеризурра ну, пикриухъунра,
хӀера нуни се аргъирал:
33камси гьатӀи усадли, гьанкӀкавхъадли,
гьатӀира някъби даткаили кайадли –
34хӀечи къяйцӀуван мискиндеш ляркьян,
хъямчиван къарциндеш гӀердиур[+].

### 25


Сулайбан пачала буралабала кӀиибил цахӀнабяхъ

1Иудеяла пача Езекийла адамта черделкӀунти

Сулайбан пачала цархӀилти буралаби ишди сари[+].

2Аллагьла асилдеш – баркьудлуми дигӀяндирес,
пачала асилдеш – баркьудлуми хӀялумцӀес.
3Закла ахъдеш, ванзала мурхьдеш
ва пачала уркӀи – багьес хӀейрар.

4ЦӀуб арцлизибси гъудурмай убасалли,
устала вакъ бетарар;
5гӀясикар адам пачачивад гьарахъвара,
хӀялалдешли илала тах дебабиру[+].

6Пачала гьалав халамархуд,
хӀякимтачил ца тугълизи камалзад;[+]
7«ГӀурра чедивяхӀ ахъии», – хӀези бикӀалли гӀяхӀси саби,
хӀела хӀулба чеибси талхъа гьалав хӀу увяхӀварниличиб.

8Жаллизи кайзес гьалакмайкӀуд;
чили бала – гӀур се бирарал,
гъамсили хӀу цӀахварибхӀели?

9ХӀу вегӀси къуллукъ хӀясиблицун гъамсиличил жаллизи калзен,
амма урхӀла дигӀяндеш гьаргмабирид,
10бурадли рахли – хӀу цӀахра вирури,
илхӀели хӀу багьаагарируд.

11Заманаличир дурибти дугьби –
цӀуб арцла кьямлизир мургьила гӀинцбигъунти сари[+].
12Мургьила урцӀери, мургьила гьалайхъан –
илгъуна саби сахъси лихӀилис пасихӀси уркъубяхъ.

13Арши иршухӀели дяхӀила тяхӀудеш –
илгъуна сай хужаимлис марси чяпарра,
илини сунела хужаимла рухӀ гӀердурцу[+].

14Гъагултира дягӀра лер, заб биалли агара –
илгъуна сай дугӀли савгъатуни чейсанра.

15Халаси сабурли хӀякимра вирхарахъу,
лявла гъайли лига бялчули бирар.

16Варъа баргирив – укен велкъайчи,
амма мавкуд уркӀи гъудурдикӀесли;[+]
17гьалмагъличира зумали машуд,
хӀу илис анцӀукьес вирудрану, илини хӀейгиирурину.

18Чихъя, тур, бугаси урги –
илгъуна вирар гъамсилис къалпси бикьри[+].
19БерхӀибси цулализибадгъуна, балкӀа кьяшлизибадгъуна –
бирар балагьла бархӀи мардешагар адамлизибад пайдара.
20БугӀярси бархӀи палтар чердатнигъуна,
дяхъиличи кьанцӀ кертӀнигъуна
саби балагьлизивикибсилис далай бучӀнира.

21ХӀела душман гушли виалли – илис кьацӀ беда,
милигли виалли – шинни вахен:[+]
22илкьяйда хӀуни илала бекӀличи адалкун гантури калкьад,
хӀу биалли ХалавегӀилли шабагъатлаирури.

23Северла дягӀли сунечил заб-марка диху,
бугьтанчила лезмили биалли – гьимичебси хӀер.

24Хъалчла дубхъиличив хӀерирули гьалаб саби,
рарскъа хьунуйчил хъали бутӀесичиб[+].

25Милигдешли гӀяжизварибси адамлис дяргӀиб шингъуна саби,
гьарахълабад бакӀибси гӀяхӀси хабарра[+].
26Нясбарибси гӀинизгъуна, жяргабарибси кьуллагъуна сай
гьимикарла гьалав руржуси хӀялалси адамра.

27ГӀяхӀси ахӀен велкъайчи варъали укни
яра гапарахъес къайгъилизиикни.

28Бару агарси, бехъубси шагьаргъуна сай,
сунени сунела адуцала дихӀес хӀейруси адамра.

### 26

1ДуцӀрум дяхӀиван, арши иршухӀели забван,
илкьяйда ахмахличи хӀурматра балхӀебиркур[+].
2Чяка пархбулхъуливан, чатӀа сунела пукьала урцуливан,
сабабагар лягӀнатра саби бурибсиличи чарбулхъан.
3ГӀярчумаг – урчилис, мухта – эмхӀелис,
тӀерхьа биалли – ахмахла къакълис[+].
4Ахмахлис илала ахмахдеш хӀясибли жаваб малугад,
хӀура иличи мешухӀейкес багьандан.
5Ахмахлис илала ахмахдеш хӀясибли жаваб луген,
ил сунес сай пасихӀсиван кахӀейзахъес[+].
6Сунела къуллукъуни ахмахличи хъардирусини,
ил сунени сай гериу ва дард сегъунал халбиру.
7ВалкӀани кьяшми дархьли кацӀес хӀейрар,
илгъуна саби ахмахла мухӀлилизиб буралара.
8Иргьуси къаркъа билгьхӀебилгьа,
илгъуна саби ахмахла хӀурматбарнира[+].
9Кепсила някълизиб занзбар кьялигъуна саби
ахмахла мухӀлилизиб буралара.
10ЛишанкахӀесили урги иргьангъуна сай[*],
ахмах яра гьарил къаршиикибси хӀянчиличи урцанра.
11Хя сунени рабчдарибтачи чарбулхъуливан,
илкьяйда ахмахлира сунела мехӀурдеш тикрардирули сай.
12Сунени сай пасихӀсилизи халируси адам чеирив?
Ахмахла умут имцӀали бирар, илалаван ахӀи[+].

13ХӀянкруж викӀули сай: «Гьуйчиб арслан теб!
Жанивар кьакьурбикад дуцӀбикӀули саби!»[+]
14Унза кьяликӀуначиб севан пялхъярбикӀарал,
хӀянкружра илкьяйда бурушлав ласикӀар.
15ХӀянкружли някъ кьямличи биахъу,
амма ил дубша баахъайчи – умсар[+].
16Духули гъайбикӀути верхӀел адамличив
хӀянкружлис сай гӀякьлучевси сайра или гьанбиркур.

17Мякьлавад шалгӀевулхъухӀели, урхӀла къалмакъарлизи гъудуриъни,
хяла лихӀби дитӀакӀнигъуна саби.

18Багьиубсини адалкунти ургни иргьу
ва бебкӀа тӀинтӀбиру,
19илгъуна сай сунела гъамси виргӀякаргили,
«Масхара сабри нуни барибси!» – викӀусира.

20Урцул керхуру – цӀа бишун,
мезлукья агарав – къавгъа тамандиуб[+].
21Гантуразибад – буцӀардеш, урцуйзибад – цӀа,
мезлукьяла гъайлизирад биалли – душмандеш.
22Мезлукьяла гъай – бизиси хуреггъунти,
адамла духӀна мурхьли кадиур[+].

23Гьимичебси уркӀиличил малхӀямси мухӀли
цӀуб арц чеартӀибси къаркъала хъабагъуна бирар[+].
24Вай диганна гъай лявла дирар,
илала уркӀилизир биалли макру дирар.
25Илала тӀама малхӀямси биалра – вирхмаруд,
илала уркӀилизир верхӀел нясдеш сари;
26ВиргӀяваргнила гӀелаб гьими дигӀянбикили саби,
амма адамтала гьалаб илала вайдеш гьаргбирар.
27Кур икъуси – сай илизи каркур;
къаркъа гербируси – сай илини вялчӀа[+].
28Къунбар лезмилис сунени зарал барибси адам хӀейгахъу,
лявбикӀуси мухӀлили харабдеш лебху.

### 27

1ЖагӀялла бархӀиличила гапмайкӀуд,
хӀуникӀун балули ахӀенри илини се лебхул[+].

2ХӀечила цархӀил гапикӀаб, хӀела мухӀли ахӀенну,
хӀела лезми ахӀенну, урхӀла лезми.

3Къаркъа декӀси бирар, гъумра кункти хӀедирар,
ахмахла вижгни гьатӀира декӀси бирар.

4ГӀясидеш кьяркьти дирар, гьими тӀашаэс хӀейрар,
чили гьандурцути кьясдешла гьалар[+]?

5Гьаргси уркъубяхъ гьалаб саби,
дигӀянти дигайличиб[+].

6Дигахъули дарибти дяхъурби гьарли-марти сари,
гьимичевсила уммай биалли – вирххӀеэсти сари.

7Чевухъи велкъунсини варъала шалуби булан ганзкадиру,
гушиубсилис биалли кьутӀкьусира мурисиван кабилзан[+].

8Пукьализибад мяхӀрумбиубси арцангъуна сай
вегӀла мер-муса дархьдатурси адамра.

9БизитӀемла гӀявадешли ва мискӀли уркӀи разибиру,
гьалмагъла малхӀямси гъай гьатӀира тӀягӀямла бирар.

10Я хӀела, я дудешла гьалмагъуни хъуммартид;
балагь бакӀибхӀели – узичи армякьяд:
мякьлавси унра гӀяхӀси сай, гьарахълавси узичив[+].

11ПасихӀсили вии, дила урши, разибирен дила уркӀи,
илхӀели нунира балас ну гьимрукӀахъибтази жаваблис буреси.

12Духусини балагь чебаибу – дигӀяниркур.
дахъал хӀедагьурти биалли бархьли аркьян – ва танбихӀлабарили бирар[+].

13УрхӀ багьандан хъяблаасибсили дихьалис палтар дедлуга,
урхӀла хьунул багьандан – лебдеш[+].

14Савлиличивад унрас ахъли гӀяхӀбалгуна угьни –
лягӀнатикӀнигъуна саби.

15Бамкьурси бархӀи тӀашхӀедилзути забра
рарскъа хьунулра цагъунти бирар;[+]
16ил мугьлатриахъес вализни – дягӀ тӀашаэс
яра нерх кьялшилизиб гъяжбарес вализнигъуна саби.

17Мегьли мегь бугабируси саби,
адам биалли – цархӀил адамли.
18Инжир дашахъусини – илала цӀедеш дука,
сунела хужаимла къайгъилизивсини – хӀурмат сарху.

19Шинна дяхӀли дяхӀ чедиахъуливан,
тяп илкьяйда адамла уркӀили – адам.

20Лукъути ахӀен удунъяра Аваддонра,
делкъахъес хӀейрар адамла хӀулбира[+].

21ЦӀуб арц – цӀали бицӀахъу, мургьира илкьяйда,
адам биалли гапли валахъа[+].

22Ахмах ризкьиличил варх динглизив виталра,
илизирти мехӀурдеш декӀархӀедиркур.

23Дурзамлизирти хӀела лерилра маза дален,
хӀела хӀункьрас гӀяхӀси къуллукъ бирен,
24сенкӀун давла мурталра бируси ахӀен,
тажра наслуличибад наслуличи гӀеббашули хӀебирар[+].
25Кьар детахъиб – амма гӀурра дакӀиб,
дубурла катругуначирад гӀурра кьар дурчу;
26мукьри – хӀед палтарлис,
гежбуни – ургубалис багьалис.
27ХӀед хуреглис даари гӀежала ниъ дирар,
хӀела хъалибарглис хуреглисра,
къуллукъчи хьунул адамти белкъесра диур.

### 28

1Сунес гӀергъиикибси агарли виалра, гӀясикар вебшили сай,
хӀялалси биалли арслангъуна гъабза сай.

2Улкализиб гъурумпӀузхӀели, улкала бекӀличибти бахъал бирар,
амма дагьричевси ва багьудичевси бекӀличилси улка кавлан.

3Къарцинти кьакьабикӀахъуси зулмукар –
дегӀнуби заядирути чяхӀ-забгъуна сай[+].

4Зегъа хъумартурси – гьимикартас гапикӀар,
Зегъа бихӀуси виалли, илдачи къаршили ургъар.

5Гьимикар адамта бархьдеш хӀебала,
ХалавегӀил варгес умцӀута биалли, ил иргъули бирар.

6Кабизалачевли хӀерируси мискин гьалав сай,
далкӀа гьундурала вегӀ давлачевличив[+].

7Дагьричевси уршили Зегъа бузахъу,
пасадтачил вархикибсини – дудеш цӀахиру.

8ГӀегуди лугули давлачевирусини
мискинтачи ряхӀмучевсилис давла бурчули сай[+].

9Зегъала дугьбачи лехӀахъес хӀейгули виалли,
илала балга булан – нясдеш саби[+].

10Бархьти адамти вайдешла гьуйчи битӀикӀуси биалли,
ил сунени буркъибси курлизи каркур,
кабизалачебтас биалли – гӀяхӀдеш букьурли биур[+].

11Давлачевли сай пасихӀсилизи халиру,
амма дагьричевси мискинни илала хӀялумцӀес вирар[+].

12ХӀялалти чебяхӀбиубхӀели, халаси разидеш бирар;
гьимикарти ахъбиалли – адамти дигӀянбиркур[+].

13Сунела бунагь дигӀянбируси – сархибдешличи хӀейур;
иличи мукӀурвакӀили, гьарахъбарибсили ряхӀму бургу.

14ХалавегӀиллизивад урухкӀуси адам мурталра талихӀчевси вирар,
кьяркьси уркӀила вегӀ биалли – балагьлизииркур.

15ГъугъбикӀуси арслан, гӀясибиубси синка –
илгъуна сай мискин адамтас улкала вайси бекӀ[+].

16Дагьриагар улкала бекӀли дахъал зулмурти диру;
хӀярамли бикахъибси хӀейгахъусила гӀямру духъяндиур.

17ХӀи картӀнилис гӀяйибла вегӀ адам
хӀяблизи ветаайчи убшули калалра,
ил чилилра гӀевхӀерцу.

18Кабизалачевли хӀерируси адам верцили вирар,
далкӀа гьундурачивад вашуси биалли хабарагарли каркур[+].

19Ванза бузахъуси адам велкъи вирар,
дацӀ хьуланас гӀергъи вашусилис биалли къарциндеш гӀердиур[+].

20Марси адам даршнали баракатла сай,
давлаличи гьуцӀикӀуси биалли танбихӀ агарли кахӀевлан[+].

21ГӀяхӀъулавирни – гӀяхӀси баркьуди ахӀен:
кьацӀла бутӀа багьандан адамли бунагь биру[+].

22Гъаргъси адам давлачевиэс гьалакли вирар,
илис гӀергъи къарциндешра дашути диъниличила илини хӀебала[+].

23Уркъубяхъуни дурусила кьанни хӀурматбиру,
лявла гъай дурусилайчиб[+].

24«Илизиб бунагь агара» викӀули,
дудешра нешра лутӀуси адам
къачагъунала вархкья сай.

25Гъаргъси адамли къавгъа адилкьули сай,
ХалавегӀилличи хъарихъуси биалли саламатли вирар[+].

26Сунечи сай хъарихъуси адам – ахмах сай,
пасихӀдешла гьундурачивад вашуси биалли уцар.

27Мискин бутӀалаируси адамли агруми хӀедала,
ил чехӀеэс хӀулби гӀейкӀусини сунес лягӀнатуни дахъдиахъу[+].

28Гьимичебти ахъбикӀулив – адамти дигӀянбиркур,
илди бубкӀулив – хӀялалти бахъбиур[+].

### 29

1Уркъубяхъуначи гьимуркӀуси адам
хапли панаварили вирар, гӀур сагъхӀейэсли[+].

2ХӀялалти цӀакьлизиб биалли – халкь разили бирар;
хӀукумат гьимикартазиб биалли – халкь цӀумбикӀар[+].

3ПасихӀдеш дигуси адамли сунела дудеш разииру,
къехӀбуначи вашусили – лебси давлара харжбиру[+].

4Пачала бархьдешли улка дебабирахъу,
рушбатуна биалли – гъятӀбирахъу.

5Гъамсилис лявикӀуси адамли
илала кьяшмау тӀимкь кадирхьули сай[+].

6Бунагь – гьимикарлис тӀимкь сари,
хӀялалси биалли хӀилнаиркьули, разили сай.

7ХӀялалсини мискинтала хӀял-гӀямал дала,
Гьимикарлис илдачила бакьесра хӀейгахъу.

8Пасадти адамта шагьар анар-ханарбирахъу,
пасихӀтани биалли гӀясидеш дилшахъу[+].

9Эгер пасихӀси ахмахличил жаллизи кайзурли виалли –
гӀясидешра дукелцӀира камхӀедирар.

10ХӀиличи гъаргътас кабизалачебти хӀейгахъу
ва вархьси веркьахъес къайгъилизиб бирар.

11Ахмахли гьимилизи ари бедлуга,
пасихӀси биалли ил бишахъес узар[+].

12Улкала бекӀ къунбачи лехӀихъули виалли,
илала къуллукъчибира гьимикартили бирар.

13ХӀера сели бархбирхъулил мискинра зулмукарра:
кӀилалра хӀулбала шала – ХалавегӀиллизибад саби[+].

14Пачани мискинтас бархьси суд бирули виалли,
илала тах муртлисалра дебъали кавлан[+].

15МурчӀли ва уркъубяхъли пасихӀдеш луга,
хӀеруди агарли ватурси виштӀасини – неш цӀахкариру[+].

16Гьимикарти цӀакьли биалли, бунагьра цӀакьли бирар,
амма хӀялалтани илди кабиркулира чебиу.

17Уршилис бяркъ бедлуген, хӀу ил багьандан паргъатли вируд,
ил хӀела уркӀилис разидеш бихан ветарар[+].

18ЧевяхӀсила гьаргбаркьуни агарли диалли,
халкь ургьурлизибад батбулхъан,
амма Зегъа бузахъан талихӀчевли вирар.

19Гъайли лагъ духуварес хӀейрар,
аргъили виалра, пикри бяхӀчихӀеили валта.

20ХӀуни гъайлис гьалакси адам чеирив?
Ахмахла умут имцӀали бирар, илалаван ахӀи[+].

21ВиштӀахӀейчивад лагъ лявиралли,
ил гӀяхӀличи архӀякьян.

22ГӀясикарли къавгъа думжахъу,
хӀял гьалаксини вайбаркьуни дахъдиахъу[+].

23Хамси увяхӀварили вирар,
мутӀигӀсини хӀурмат сарху[+].

24Хъулкила гьалмагъ – ил сунес сай душман сай:
хъулкили лягӀнатбикӀули иргъули сай, амма лехӀкахъили уули сай.

25Адамтазибад урехи – даршибти тӀимкь сари,
ХалавегӀилличи вирхусилис – ил урехила ахӀен[+].

26Пачала гӀяхӀбалг сархес умцӀути бахъал бирар,
амма бархьдеш – ХалавегӀилличибад[+].

27БиргӀябурган хӀялалти адамтас жяргаси сай,
гьимикартас вархьси адамра жяргаси сай.

### 30


Агурла буралаби

1Якехла урши Агурла, идбагла гъай.

Ил адамли Итиеллизи, Итиеллизи ва Ухаллизи иб:

2«Гьайгьай, лебилра адамтачив ну цӀябси сайра,
инсайзир дирути дагьрира набзир агара,
3пасихӀдешличира ну вегӀиубси ахӀенра
ва Дурхъасиличила дила багьудира агара.
4Чи заклизи ацӀиба ва илад кацӀиба?
Чили сунела някъбазиб дягӀ бихӀес виуба?
Чили шин гӀябализи дергура?
Ванзала дазурби чили кадизахъура?
Сегъуна сабив илала у? Илала уршилис чи бикӀара?»
– далулрив хӀуни[+]?

5Аллагьла лерилра гъай умути сари;
Ил – Сунечиб берцуди баргес умцӀутас гьалабиз сай[+].
6Илала гъайличи имцӀаси чемабирхьид,
Илизи хӀу пужхӀерахъес багьандан,
илхӀеликӀун хӀу къунбар ветаруд[+].


ПасихӀтала айтуби

7ХӀези кӀел секӀал тиладидирулра, дила Аллагь,
ну мицӀирли левалцадхӀи, илди гес гӀелуммалзад:
8дугӀла авара ва шилтахъ гьарахъдара набчирад,
ну я мискиниахъес, я давлачевиахъес малтаба,
амма наб дила кьацӀла пайра луген,[+]
9ну велкъи, хӀезивад гӀелумхӀейзахъес,
«Чи сая ил – ХалавегӀил?» – набзи хӀеахъес,
яра, мискиниубли, вилгӀяс вехӀихьайчи,
нясбирули дила Аллагьла у.

10Хужаимлизи илала къуллукъчилис бугьтанта мавгьуд,
хӀечи лягӀнат хӀебушахъес,
сенкӀун хӀечибси гӀяйиб багьандан жаваб лугад[+].

11Бирар илдигъунти адамти, чула дудешуначи лягӀнатбуршути
ва нешанас гӀяхӀбалг хӀебурути;[+]
12бирар илдигъунти адамти, чули умутала гӀердирути,
чула деклизибад умухӀебиубти;[+]
13бирар илдигъунти адамти, хамли кабизурли хӀербикӀути,
хӀеранира ахъли дяхӀчииути;
14бирар илдигъунти адамти, чула цулби – турван дугати,
ва хъяйхъуби – къасапчила дисгъунти,
адамтала ургаб мискинти кьяриэс
ва ахъриагарти дунъяличибад лякӀбирес хӀядурти.

15Бухълухъла – кӀел рурси бирар: «Биха! Биха!» – бикӀути.

ХӀябал секӀал хӀелукъути,
хӀятта авал «диур!» хӀедикӀар:
16бебкӀибтала дунъя, жугъан кани,
ши белкъес хӀебируси ванза,
ва «диур!» хӀебикӀуси цӀа.

17Дудешличиб чебдукаркӀуси
ва неш селизилра хӀерируси хӀули
къярдлизиб къянали абилтӀа,
къаллиргъай ил кьяриу[+].

18ХӀябал секӀай ну хӀяйранварилра,
ва авал секӀал аргъес вирули ахӀенра:[+]
19зубразибси чӀакала гьуни,
шурмала лесличибси чӀичӀа гьуни,
урхьула дайлабси гамила гьуни,
ва мурул адамла жагьил рурсиличи гьуни.

20КъехӀба хьунул адамла гьуни ишгъуна саби:
рукар, кӀунтӀуби ушку ва
«Нуни селра вайси хӀебарира» рикӀар.

21ХӀябал секӀайчибли ванза гардарбикӀули саби
ва авал – чекасес бирули ахӀен:
22пача ветаурси лагъра,
велкъайчи укуси ахмахра,[+]
23шери аркьуси хӀеригахъуси хьунул адамра,
сунела хужаим хьунул адамла мер буцибси къаравашра.

24Ванзаличир авал диштӀати секӀал лер,
амма илди – пасихӀтачирра пасихӀти сари:
25имиули – цӀакьти халкь кьалли ахӀен,
амма дуцӀрумлизибал чус бергала кабирхьу;[+]
26диштӀати мицӀираг-даманти[*] – халкьван кьуватти ахӀен,
хъулри биалли лусентазир лушули сари;
27цӀурцӀбала пача агара,
амма дарх дурадулхъули сари;
28шуршутӀан някъли буцес вирар,
амма пачала кӀялгӀназибра бирар.

29Илди хӀяблалра – кегӀебла баша бирар,
ва авлалра – ганз чӀумаси бирар:
30жанивартала ургаб кьуватси арслай
чилалра гьалаб гьуни убхӀебалта;
31гьалаб башуси дагъала, гӀежала,
ва гӀяскарлис бекӀдеш дируси пачала
– ганз чӀумаси бирар.

32Эгер хӀела мехӀурдешли, хӀуни хӀу чевяхӀварили виадли,
эгер вай барес кьасбарили виадли –
хъатли хӀела мухӀли буца,
33сенкӀун ниъ дяхъялли гӀявадеш бетарар,
къянкълизи бяхъялли – хӀи чяхӀдулхъан,
гьими алкахъалли – душмандеш алкӀан.

### 31


Пача Лемуэллис нешла насихӀятуни

1Пача Лемуэлла гъай, идбагла гъай, сарира илизи нешли дурибти.

2Дила урши, хӀези се буриша? Се буриша, дила канилав акӀубси урши?
Се буриша, дила балгнала урши?
3ХӀела цӀакь хьунул адамтас малугад,
хӀела гьундури – пачни кутурбирутази[+].

4Пачна ахӀен, Лемуэл, пачна ахӀен чягъир дужути,
кепирахъути держличи хӀяздулхъути ханани ахӀен;[+]
5кепкабиэс асубирар ва хӀукмурти хъумурту,
ва ахъриагарти бархьдешлизибад булхъахъу.
6УбкӀусилис дедая кепирахъути держ,
чягъирра – кьутӀкьуси уркӀила вегӀлис:
7бержибхӀели сунела мискиндеш хъумурту,
сунела дард гӀур гьанхӀебиркахъу.

8Чули бурес хӀебирутала шайзивад гъайикӀен,
ахъри агартала ихтиюртачила;
9гъайикӀен бархьдеш балтахъули,
къарцинсила ва талихӀагарла ихтиюрти багьандан.


ГӀяхӀси хьунуйс гап

10Севан рургуси гӀяхӀси хьунул?
Ил дурхъати къаркъубачир дурхъаси сари[+].
11Мура уркӀи иличи умутчебли бирар,
иличил ил хайри агарли кахӀевлан,
12сунела гӀямрула лерилра бурхӀназиб
хьунуй илис гӀяхӀдеш биру, вай ахӀенну.
13Балализи ихъуру, яра гантирлизи –
хӀянчилигӀир умцӀар илала някъби.
14Илини – вачарла гамиливан,
гьарахъларад берк-берж сарху.
15Гьачамлис дуги лебал, ил аризурли сари –
хъалибарг бахеси биахъес или,
къуллукъчи хьунул адамтас хӀянчи сари лугули[+].
16Хъу чеббиркӀули сари, ил исули сари,
тӀутӀила анхъ биру, рузули арц дарили.
17Илала рай гьунарли ригьи сари,
цӀакь – илала някъбазиб.
18Чебиули сар, вачар ункъли башули –
я дугили ахӀен илала чирагъ билшули;
19илала някъби сари чирхали дитӀикӀули,
тӀулба ахӀен я дуруг баткайули;
20илала хъатра саби мискиннис гьаргли,
пакьирличи някъра саб гьабатурли[+].
21Илала хъалибарглис дяхӀи урехила ахӀен –
лебил хъалибарг кӀиркати палтарлизиб;
22ва илини сунес юргъанти дирули сари,
гантирла, хӀунтӀена балала палтарли регӀриубли сари.
23Шагьарла къапула гьалав илала мурулра валули сай,
улкала тямадабала урга ил кайили сай.
24Илини ибули сари дицес или гантирла хӀевнира,
Ханаанна вачрукьябас вайлиу дилгьул хӀябнира.
25ЦӀакь ва кабизала – илала палтар сари,
разили хӀеррикӀар ил жягӀялла бархӀиличи.
26ПасихӀли гъайрикӀар ил,
лезмиличиб илала – насихӀят саби гӀяхӀси.
27Къайгъилизир сари сунела хъалибаргла,
дугӀла букули ахӀен сунела кьацӀра.
28Абилзули саб дурхӀни илис дезабикӀули,
муруйра сари ил хӀекьли гаприрули:
29«Бахъал буибти саби кабизалачеб хьунри,
амма хӀу лебтачирад сарри чедирикили!»

30Куц-кабизли виргӀяиргу, жагадеш селра ахӀен,
амма ХалавегӀиллизирад урухкӀуси хьунул лайикьриркур гапличи.
31Сунела някъба сархибси хӀясибли илала хӀурматбарая,
шагьарла къапула гьалар илала баркьудлуми черяхӀдарая![+]

## Кахелет

### Кахелет

Кахелет


БухӀнабуц

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]


Кахелетла жуз

### БухӀнабуц


БухӀнабуц

Жуз белкӀунсили бурули сай, секьяйда сай гӀямрула мягӀна баргес пасихӀдешлизив (1:12-18), кеп-чеклизив (2:1-11), хӀянчилизив (2:17-26) ва давлализив (5:9–6:12) умцӀибал. Амма илди лерилра секӀал, гьарли-марли дугӀлатили дуили сари, эгер илди Сай Аллагьли гӀяхӀдалгунти хӀедиалли (2:25; 5:17-19). Илкьяйда биаллира, Кахелетли тасдикьбирули сай, гӀямрулизиб се-сабил дебали кьиматчебси – селисалра гьалаб, Аллагьла пасихӀдеш леб или.

«Кахелетла жузлизир» ил белкӀунсили мягӀна хӀясибти чумал бяхӀчибиз къелгӀераркули сай:

1. ГӀямрула мягӀна баргес умцӀлаби (1:1–3:15).
2. ПасихӀдеш бархьагардешла ва гӀямрула мягӀниагардешла гьалар (3:16–11:6).
3. ГӀямрулизибад тӀягӀям кайсен, амма хӀу АкӀахъубсира гьаниркахъен. (11:7–12:8).
4. ГӀелагъай (12:9-14).

### 1


Гьар секӀал – дугӀла авара сари

1Ерусалимлизивси пачала, Даудла урши Кахелетла[*] гъай[+]. 2ДугӀла авара сари, – иб Кахелетли, – дугӀла авара сари, гьар секӀал – дугӀла авара сари[+]. 3Заклиув узули дарибти лерилра къиянти хӀянчурбазибад адамлис се пайда леба[+]? 4Наслу аркьули саби ва наслу лябкьули саби, ванза биалли даимлис кавлули саби. 5БерхӀи абулхъули саби, берхӀи гӀелабиркули саби ва саби абулхъуси мерличи баэс гьалакли саби. 6ДягӀ югла шайчибяхӀ бухъи саби, северла шайчибяхӀ жургъбикӀули, жургъбикӀули саби ва сунела ласбикӀуси бетуцличи чарбулхъули саби. 7Лерилра хӀуркӀби урхьуличидяхӀ дуцӀли сари, амма урхьу бирцӀули ахӀен, ва гьалар хӀуркӀби кадухъи калунихӀирад илди сагали кадулхъан. 8Лерилра баркьудлума умсахъули сай – илди лерилра дуресра хӀейрар. ХӀербикӀули я хӀули хӀелукъан, лехӀихъули дикьута я лихӀи хӀебирцӀур[+]. 9Се лебрил, ил гӀурра бирар. Се бирули калун биалра, ил гӀурра бирес даимбирар. Заклиуб селра сагаси агара![+] 10ЦацахӀели бикӀар: «ХӀеризи, ил се сабил сагаси саби!» Амма илра гьаларти замунтазиб бирули калунсири. 11Чисалра гьанбиркули ахӀен гьалаб хӀербирули калунти, гӀур лябкьутанира чус гӀергъи хӀербирути адамтира гьанхӀебиркахъу[+].


Лерилра – дягӀла ласъала сари

12Ну, Кахелет, Ерусалимлизив Израилла пачали калунра. 13Нуни дила уркӀи бяхӀчиаира закла удирти лерилра баркьудлуми дяркъес ва пасихӀдешли хӀялумцӀес. Илди Аллагьли адамтас бузахъес гибти декӀти къайгъни сари[+].

14Нуни чедаира заклиур кадиркути лерилра баркьудлуми, ва лерилра илдира дугӀла авара сари, лерилра – дягӀлис гӀергъиухъни сари.

15БалкӀа бархьбарес хӀейрар, агарси биалли, бейгӀес вирхӀейрар[+].

16Нуни дила уркӀилизи ира: «ХӀера, гьалаб Ерусалимла бургили бирути лебтасалра чявяхӀдешличивли ва пасихӀдешличивли ну гьалавхъунра». Дила уркӀи дахъал пасихӀдешла ва багьудлумала бегӀ бетаур[+].

17Ва нуни дила уркӀи бяхӀчиаира се сарил пасихӀдеш ва се сарил дагьриагардеш ва ахмахдеш аргъес. Нуни багьурра, илра – дягӀлис гӀергъиухъни биъни.

18СенкӀун халати пасихӀдешличил халати пашмандешра ляркьули сари, ва чили багьуди имцӀабиахъаллира – имцӀабирахъули сай дардра[+].

### 2


ДацӀти тӀягӀямти

1Нуни набзи ира: «Ваши хӀу нуни разидешличил хӀялумцӀури, талихӀ се сабил хӀези багьахъес багьандан!» Амма илдира дугӀла авара сари.

2ДукелцӀиличила нуни ира: «МехӀурдеш саби!»,

разидешличила биалли – «Илини се лугулив?»[+]

3Нуни кьасбарира дила чархлизи чягъирла тӀягӀям багьахъес, уркӀилизиб пасихӀдеш бихӀули, ахмахдешлизиахъес, адамтала талихӀ селизиб сабил чебаэс – мицӀирли лебалли закла удиб илдани се барес гӀягӀнисил.

4ЧеряхӀти баркьудлуми дурадеркӀира нуни: наб юртани тӀашдатурра, тӀутӀила унхъри удатурра. 5Унхърира удатурти галгубира дарира, илдази жура-журала цӀедешла галгуби удатурра. 6Удатурти галгуби иркес кӀуври дарира. 7Лугъри мурул адамти ва хьунул адамти асира, хъулиб акӀубти къуллукъчибира лебри дила. Хала хӀяйванти, маза-кьяца дила наб гьалаб Ерусалимлис бекӀдеш дирутазибад чилалрайчир дахъал лерри. 8Лерилра мер-мусаличирад пачала хазнуби, цӀуб арц ва мургьи нуни дучира; далайчиби муйлира далайчиби хьунрира ва муйлала разидеш – бахъал хьунри нуни наб тӀалаббарира.

9Наб гьалабти Ерусалимлис бекӀдешдирути лебтасалра гьалаухъи, ну чевяхӀси ва давлачевси ветаурра; ва дила пасихӀдешра набчил калун[+].

10Дила хӀулбас се дигули ахъаллира, ну илдас селизивадалра гӀелумхӀелзира, ва разидешлисра нуни дила уркӀилис сегъуналра гьабиз тӀашхӀебалтира, гьарли-марли дила уркӀи дила лерилра хӀянчурба разибирусири, ва илгъуна сабри наб дила лерилра къайгъни багьанданси шабагъат.


Селис гӀягӀнити пасихӀдеш?

11ГӀур ну дила някъбала лерилра баркьудлумачи, нуни барибси къиянси хӀянчиличи хӀеризурра ва гьар секӀал дугӀла авара диъни, гьар секӀал – дягӀлис гӀергъиухъни диъни чебаира ва заклиуб селизибадалра пайда агарли буили саби[+].

12Наб дигулиахъиб пасихӀдеш ва илкьяйдали мехӀурдеш ва ахмахдеш чедаэс. ГӀурра се бареса пачала мерличи вакӀибси цархӀилли? ЧӀянкӀли сунес гьалаб бирули калунсицун.

13Ва нуни чебаира, цӀябдешличиб шала къулайли бируливан, ахмахдешличиб пасихӀдеш къулайли биъни.

14ПасихӀсила хӀулби чебиути сари, ахмах биалли цӀябдешлизив чаркайкӀули сай. Амма нуни багьурра лебтачира цагъуна кьисмат хӀерли биъни[+].

15ГӀур нуни набзи ира: «Эгер дила кьисмат ахмахлагъуна бетаралли, илхӀели се дирутив наб дила пасихӀдеш?»

Нуни набзи ира,
ил секӀалра – дугӀла авара саби.
16ПасихӀсиличила ва ахмахличила гьанбик даимлис кахӀевлан,
ва камси заманала гӀергъи лебилра хъумартурли бирар.
ПасихӀсира ахмах кьяйда хӀебкӀару гьатӀи[+]?


Адамла къайгънала дацӀдеш

17Нуни гӀямруличи гьимибихьира, заклиуб гьарил баркьуди наб вайдешли кабизур. Гьар секӀал – дугӀла авара сари, лерилра – дягӀлис гӀергъиухъни сари.

18ХӀейгутили детаур заклиурти дила къайгъни, сенкӀун илди наб гӀелавад лявкьусилис уркавлан. 19Чили саби балуси ил пасихӀсили яра ахмахли вирарал? Амма иш заклиур дила къияйчил ва пасихӀдешличил сархибти лерил секӀа вегӀли ил ветарар. Ва илдира – дугӀла авара сари.

20ИлхӀели заклиуб нуни барибси лебилра къиянси хӀянчи багьандан дила уркӀи хӀялагарбиуб. 21Къаршибиркули бирар пасихӀдешличил, багьудиличил ва устадешличил узули калунси адамли дарибти лерилра секӀал илди алкӀахънилизив узули кахӀелунсилис далтули. Ва илдира дугӀла авара сари, халаси вайдеш сари. 22Се лугули адамлис сари багьандан заклиув узули калунти илала хӀянчили ва уркӀила къайгънани? 23Илала лерилра бурхӀни – дард, бузери – децӀ сари, ва дугурбазиб илала уркӀи паргъатли ахӀен. Илкьяйдали илдира – дугӀла авара сари.

24Адамлис укниличиб ва ужниличиб ва сунела къайгъназиб тӀягӀям бургниличиб имцӀаси гӀяхӀдеш агара. Нуни илкьяйдали аргъира ил лугуси Аллагьла някъли биъни[+]. 25Ну хӀевкӀира виасли, гӀур чили тӀягӀям кайсиба?

26Сунес гӀягӀниси адамлис Илини пасихӀдеш, багьуди ва разидеш лугули сай. Аллагьли Сунес дигусилис давла бурчахъес, цахӀнабирхъяхъес ва бедлугахъес багьандан, бунагькарлис бузери лугули сай. Ва илдира – дугӀла авара сари, илра – дягӀлис гӀергъиухъни саби[+].

### 3


Гьар секӀайс сунела замана

1Гьар секӀайс вахт леб, закла удиб гьар секӀайс сунела замана леб.

2Замана алкӀес ва замана бубкӀес;
замана убалтес ва замана абилтӀес;
3замана кабуршес ва замана сагъбирес;
замана гъятӀиэс ва замана лушес;
4замана висес ва замана дукаркӀес;
замана шишимбикӀес ва замана булхъес;
5къаркъуби лайдикӀуси замана ва илди дурчуси замана;
кӀапӀбурцуси замана ва замана кӀапӀбурцнилизивад гӀелумилзуси;
6замана умцӀес ва замана детихъахъес;
замана дихӀес ва замана лайдикӀес;
7замана гъярудес ва замана чеибес;
замана лехӀихъес ва замана гъайикӀес;
8замана дигахъес ва замана гьимидулхъахъес;
замана дявтас ва замана даршудешлис.


«Лебси гьалабра лебсири, гӀур бирусира лебсири»

9Узуси адамлис сегъуна пайда леба, сай селизив узули виаллира[+]? 10Аллагьли адамтас бузахъес бедибси къайгъи нуни чебаира[+].

11Аллагьли акӀахъубти гьар секӀал чула замана пергерти сари; адамтала уркӀбази даимдеш аргънира кабихьиб, амма адамли Аллагьла баркьудлуми бехӀбихьудличирад ахирличи бикайчи аргъес хӀейрар[+].

12Ва нуни багьурра, саби мицӀирли лебалцадхӀи разили бирес ва гӀяхӀдеш бирес ахӀенси, адамтас цархӀил талихӀ агарси биъни[+]. 13Эгер адам укули ва ужули виалли, эгер сунени бирул гьарил къайгъилизиб илини гӀяхӀдеш чебиули виалли, илхӀели илини бируси – Аллагьла савгъат саби[+].

14Багьурра нуни, Аллагьли дирути гьар секӀал даимлис кавлути диъни: илини барибсиличи селра имцӀабарес ва илизибад селра камбарес хӀейруси виъни. Сунезибад адамти урухкӀахъес, Аллагьли илкьяйда бирули сай.

15Се лебли биалра, ил гьалабра лебсири,
ва гӀур се бирар биалра, илра гьалабал лебсири, –
ва Аллагьли биубсира чарбиру[+].


Дунъяла бархьагардеш

16Нуни гӀурра заклиуб суд бируси мер чебаира – илабра зегъа булъулри, бархьдешла мерличибра – вайдеш сабри.

17Набзи нуни ира: Аллагьли хӀялалсилисра зулмукарлисра суд биру, сенкӀун гьарил анцӀбукьлис ва баркьудилис илаб сунела замана лебси саби[+].

18Набзи нуни ира: Адамтачила буралли, Аллагьли илдала хӀялумцӀули саби, илдази саби хӀяйвантачи мешули биъни чебаахъес багьандан. 19Адамтачира мицӀирагличира цагъуна кьисмат хӀерли саби: кӀибехӀелра бубкӀули саби, кӀибехӀлилра абалтуси цагъуна гьигь саби, ва адам мицӀирагличив селичивлилра къулайси ахӀен, сенкӀун лерил – дугӀла авара сари[+]. 20Гьар секӀал сари дакӀибихӀи аркьули сари: гьар секӀал хясализирад дакӀибтири ва лерилра хясализи чардулхъули сари[+]. 21Чили саби балуси, адамла рухӀ чедидяхӀ ахъдирулил ва мицӀирагла рухӀ ванзаличи удидяхӀ гӀяшдирулил?

22Нуни багьурра, адамлис сунени бирусилизибад тӀягӀям кайсниличиб къулайси селра агарли биъни, ил илала кьадар саби, сенкӀун чили чебиахъув илизи сунес гӀергъи се бирарал[+]?

### 4

1Сагали ну хӀеризурра ва заклиур кадиркути лерилра кьакьадешуни ва инжитбирутала нургъби чедаира, ва илди уркӀичеббируси агара. ЦӀакь биалли гьимбуркӀахъантала шайчиб саби, ва илди уркӀичеббируси агара[+].

2Нуни бебкӀили арбякьунтас гьачамлис мицӀирли лебалтасичиб къулайли биъни халбирулра[+].

3Гьачамлис ахӀекӀубли левалсилис, заклиур кадиркути вайти баркьудлуми чехӀедаибсилис гӀяхӀил саби[+].

4Нуни чебаира, гьарил къайгъили ва баркьудлумала шайчирти устадешли адамтала ургар кьясдеш алкӀахъули диъни. Илди лерилра – дугӀла авара сари, дягӀлис гӀергъиухъни саби.

5Ахмах някъби акьули кайрули сай
ва сунени сунела чарх жанагарбирули сай[+].

6Паргъатдешлизиб бикибси ца кьялши гьалаб саби,
декӀти къияндешуназир ва дягӀлис гӀергъиухъи дикибти кӀел кьялшиличиб[+].

7Сагали хӀеризурра ва заклиур нуни гӀурра дугӀла авара чедаира.

8ХӀера, адам цунни сай, илала мякьлав иличил варх цархӀил агара, агара илала я урши, я узи. Ахир агара илала бузерилис, ва сай вегӀси давла чебиънили ил разиирахъули ахӀен. «Чис сабив гьатӀи нуни къайгъи кабирхьуси ва сен дила рухӀ нуни талихӀлизирад дулхъахъути?» Илдира – дугӀла авара сари, илра – пашманси къайгъи саби[+].

9Цалисичиб кӀилис гӀяхӀил саби, сенкӀун илдала къайгъни шабагъатладарили дирар.

10Эгер кайкалли, цали итил ахъурцу. Эгер цунси кайкалли, чили сая ил ахъурцуси?

11КӀел барх кабихьалли, илдас ванали бирар,

ца виалли, ил секьяйда ванаирусив?

12Цаличивад чедиикес гьамадси саби,

кӀили биалли – гьандуцесра асубирар,

хӀябкаси гьимир гьамадли къябхӀевдар.


Ванзала кьуватла умутагардеш

13НасихӀятуначи лехӀихъес хӀейгуси,

ухъна ва ахмах пачачив,

мискинси, амма духуси гӀулухъа гьалав сай.

14ГӀулухъа туснакълизивад дуравхъун ва пача ветаур, гьалавла пачала замана мискинсили акӀуб виалра.

15Нуни лебилра хӀербирутазивад гьариллис бетаруси чебаира: ил заклиув хӀерирули левалли, илала мер буцеси виштӀал дурхӀя иличил варх вашули сай. 16Илдас гьалабти халкьлара лугӀи агара, илдас гӀергъи акӀубтара ил машгьурхӀейру. Илдира дугӀла авара сари, дягӀлис гӀергъиухъни саби.

17Аллагьла хъули аркьухӀели, сахъли вашен. Илизи вашни ва лехӀихъни гьалаб саби, ахмахунанигъунти кьурбунти дирниличиб. Илди дагьриагарти саби ва чули вайси бирули биъниличила балули ахӀен[+].

### 5


Дахъал дугьбар балгначила ва хъямачила

1ХӀела мухӀли гьалакбикӀахъес мабалтад,
Аллагьла гьалаб гъайбикӀес бехӀбихьес хӀела уркӀи къалабамабикӀаб.
Аллагь заклизив сай,
хӀу биалли – ванзаличив,
илбагьандан хӀела гъай къантӀти диаб[+].

2Дахъал къайгъни лерси муэрта паргъатхӀейру.
ИмцӀати гъай дурути ахмахли дирар[+].
3Аллагьлис гъай бедадли, гӀела армахид, таманбара.
ХӀяжатти ахӀен Илис ахмахуни, таманбара хӀела чеасла.
4Чесили хӀебарниличиб, чехӀесни гьалаб саби[+].
5МухӀлилис имкан малугад,
хӀези бунагь барахъес:
хабар бихайзи майкӀуд,
ит хатӀа хӀела сабри.
Аллагь гъайли гьиммаргахъид,
Илизи хӀела някъба барибси буъхӀебуахъес[+].
6Муэрти дахъал лерихӀир – дахъал дирар дацӀ гъайра,
амма урухкӀен хӀу Аллагьлизивад![+]


Мискинничирти зулмурти, давлачевла кьакьадешуни

7Эгер хӀуни чиди-биалра мер-мусаличив мискин адам инжитирули, бархьдеш ва хӀялалдеш ганзкадирули чедиадли, тамашамайруд иличи, сенкӀун ца хӀякимла чедив цархӀил лев, иличи хӀеруди бирахъес катурси, иличи биалли гьатӀира халаси хӀякимли хӀеруди бирули сай[+]. 8Амма ванзали саби лебтасалра хайри лугуси, сай пачара ургубали сай валхуси.

9ЦӀуб арц дигахъусилис,
илди даим хӀедиур.
Давла дигусира
хайриличи кьабулли хӀейрар.
Илдира дугӀла авара сари.
10Давлуми дахъал леру,
букути бахъал бирар.
Давлала вегӀлис се пайда леба,
ца иличи хӀерикӀни ахӀенси?
11Дахъал деркаб яра камти,
узуси усар мурили,
давлачевси биалли,
велкънили усахъес хӀелта.

12Заклиуб нуни вайси балагь чебаира: давлали адамлис зарал бирули саби[+].

13Бузерилизиб гьархӀебизалли, илала давла бетихъули саби
ва ахӀерси уршилис батеси илала някълизиб селра агара.
14Нешла канилавад адам сегъунали дуравхъунал, илгъунали – чӀянкӀули чарулхъан,
ва някълизиб сунела къайгъили акӀахъубси селра архӀеху.
15Ил вайси балагь саби: ил сегъунали вакӀибал,
илгъунали арра аркьян,
се леба илис дягӀлис узнилизибад[+]?
16Гьар бархӀи ил укуси цӀябдешлизив сайгу,
дахъал балагь-кьадар, излуми ва гьими-кьяс чекайсули.


ТалихӀла назикдеш

17ХӀера нуни се гӀяхӀси чебаирал: къулайси саби адамлис укес, ужес ва сунени кабирхьуси къияйзиб гӀяхӀдеш чебиэс. Аллагьли илис заклиур чедаахъибти бурхӀни дедили сай. Ва ил илала кьадар саби.

18Эгер Аллагьли адамлис лебдеш ва давлуми дедлугули виалли, илдачил пайдалаирахъес, сунела пай касахъес ва къияйзибад тӀягӀям касахъес валтули виалли, илис ил Аллагьла шайзибадси савгъат саби[+]. 19Илбагьандан адам сунела гӀямрула бурхӀначи камли пикриикӀули сай, Аллагьли илала уркӀилис разидеш бурхьули сайну.

### 6

1ГӀурра заклиуб нуни адамлис дебали декӀси балагь чебаира[+]. 2Аллагьли адамлис лебдеш, давла ва хӀурмат лугули сай, ва илала сунела рухӀлис дигути гьар секӀал лер. Амма Аллагьли лерилра илдачил пайдалаирахъес илис ахъри бедлугули ахӀен, ва илди лерилра урхӀлис диркули сари. Илдира – дугӀла авара сари, ва илра – вайси балагь саби[+].

3Адамла даршал дурхӀя лебли биаллира, дахъал дусми деркӀаллира, илала гӀямрула бурхӀни лугӀилашал дахъал саркъира, ил талихӀли хӀелкъун виалли ва хӀярихӀейхьили калун виалли, илхӀели ну викӀус вебкӀили варкьибсилис гӀяхӀил саби[+].

4СенкӀун ил дунъялизи дугӀли вакӀибсири
ва цӀябдешлизи аркьули сай,
цӀябдешли илала у дигӀянбирули саби.

5ВебкӀили варкьибсили берхӀи хӀебали ва чехӀебаиб, ва илис ит адамлисичиб паргъатли саби. 6Эгер ит кӀел азир дус хӀериуб виаллира, амма талихӀ чехӀебаиб виалли, ахирра лебилра аркьуси мерличи илра аркьули ахӀену?

7Адамла бузери – илала мухӀлилис сабигу,
амма илала рухӀ лукъули ахӀен[+].
8ПасихӀси адам селичивли ахмахличив къулайси?
Мискиннис се гӀяхӀдеш леба,
эгер илини гӀямрулизив секьяйда вяшикӀес гӀягӀнисил балули виаллира[+]?

9ХӀела хӀулба чебиуси гӀяхӀси саби, хӀела рухӀлис дигусиличиб. Илдира – дугӀла авара сари, дягӀлис гӀергъиухъни саби.

10Гьар секӀа у леб, адам чи саялра жявлил ашкарси саби. Сунечив цӀакьсиличил ил секьяйда жаллизи кайзес вирусив[+]?

11Дахъал дацӀти дугьби лер – адамлис илдазибад сегъуна пайда леба[+]?

12Чили саби балуси, се гӀяхӀсил адамлис сунела дацӀти гӀямрулизиб, сарира дяхӀцӀиван детихъути? Чили буру адамлизи сунес гӀергъи заклиуб се бирарал?

### 7


ПасихӀдешла насихӀятуни ва гӀякьлуми

1ГӀяхӀси у гьалаб саби, бизиси тӀемла бегӀ гӀявадешличиб,
бебкӀала бархӀи гьалаб саби, акӀубси бархӀиличиб[+].
2Бисути лебси хъули укьес гьалаб саби,
сяхӀбат бирути лебси хъули укьесичиб,
сенкӀун лебтачилра цагъуна ахир хӀерли саби,
ва мицӀирсили иличила хъуммартаб.
3ДукелцӀиличиб децӀ гӀяхӀси саби,
дяхӀличиб пашмандеш – уркӀилис пайда[+].
4ПасихӀсила уркӀи – бисути лебихӀиб саби,
ахмахла уркӀи биалли – хӀилнабиркьуйхӀиб.
5ПасихӀсила уркъубяхъуначи лехӀихъес гьалаб саби,
ахмахунала далуйтачиван ахӀи[+].
6Кьялуби тӀякьярдикӀар шанглиубси цӀализир,
ахмахра тяп илкьяйда дукаркӀар.
Илдира дугӀла авара сари.
7Адамти кьакьабикӀахъуси пасихӀси ахмах ветарахъули сай,
рушбатунанира уркӀи булъули саби[+].
8Баркьудила бехӀбихьудличиб ахир гӀяхӀси бирар,
сабур гӀяхӀси бирар хамдешличиб[+].
9КъалабамайкӀуд гьимуркӀес,
сенкӀун гьими ахмахунала уркӀилизиб саби бируси.
10МайкӀуд, сен гьаларла бурхӀни гӀяхӀти дирутирил.
ПасихӀдешли ахӀен илгъуна суал хьарбиуси.
11ПасихӀдеш букьурдешличир вайти ахӀен,
илдани заклиуб хӀербирутас пайда лебху.
12ПасихӀдешли арцличив ункъли валтахъу.
Багьудила пайда селизиба: пасихӀдешли чула вегӀлис гӀямру дихӀу.
13Аллагьла баркьудлумачи хӀеризи:
Илини балкӀахъунси чили бархьбирусив[+]?
14Гьарбизур бурхӀназиб талихӀлизибад тӀягӀям кайсен,
балагьла бурхӀназиб биалли хӀерикӀен ва пикриикӀен:
илди кӀидехӀалра Аллагьли акӀахъубти сари,
илала гӀергъи се бирарал хӀебагьахъес багьандан.

15Нуни дила дацӀти бурхӀназир гьар секӀал чедаира: бирар, хӀялалси адам хӀялалдешлизив убкӀули, вайнукья биалли сунела вайдешлизив вахъхӀи хӀерирули[+].

16Бахъ дебали хӀялалсилира майруд, чевухъи пасихӀсилира. ВегӀли вегӀ сен агарирусив?

17Бахъ вайнукьялира ветмаруд ва дагьриагарлира майруд, заманалис гьалав хӀебкӀес багьандан[+].

18Ца насихӀятлизи ахъибхӀели, кӀиибил насихӀятличилара хъуммартид: Аллагьлизивад урухкӀуси лерилра балагьуназивад уцар.

19Чи пасихӀси виалра,
шагьарла вецӀал хужаимличивра ил цӀакьси вирар[+].

20Ванзаличив хӀялалси адам агара, суненира чӀянкӀли гӀяхӀдешуни дируси ва бекӀлил бунагь хӀебируси[+].

21Бурибси гьарил гъайличи пикри бяхӀчимайид, хӀела лагъли хӀечила буруси вайдеш хӀергъес багьандан[+].

22ХӀела уркӀили балули саби кьалли, гьачамцунра ахӀи хӀунира цархӀилтачила вайти дурни.

23ПасихӀдешличил нуни гьар секӀа хӀялумцӀурра. ПасихӀдеш тӀалабдирис, викӀира набзи ну, амма набчирад илди секьяйда гьарахъли сарил!

24Гьалаб биубси гьарахъли саби,
ил мурхьли саби, чили саби ил бургуси?


«Хьунул адам бебкӀаличир кьутӀкьуси сари»

25Дила уркӀи бяхӀчиаира пасихӀдеш дагьес, хӀялумцӀес ва секӀултала мягӀна аргъес дигули – селизирал вайнукьябала ахмахдеш ва дагьриагартала мехӀурдеш[+].

26Нуни багьурра, хьунул адам бебкӀаличир кьутӀкьуси риъни:
ил сари – бул, илала уркӀи – тӀимкь,
ва илала някъби – шинжирти сари.
Аллагьли гӀевурцуси адам илизивад уцар,
бунагькар биалли илини урцу[+].

27– ХӀера, нуни иш баргира, – буриб Кахелетли, – ца итилличил бархбирхъули, нуни илдала мягӀна балира.

28ХӀера, селигӀиб умцӀули калунал дила уркӀи ва баргес хӀебиубал:
азирлизив нуни ца мурул адам варгира,
хьунул адамтазир – цалра хӀераргира.
29ХӀера, нуни иш баргира:
Аллагьли адам вархьсили акӀахъуб,
амма адамти дахъал гӀямултагӀиб умцӀули саби.

### 8


«…заклиур кадиркути адамли аргъес вирути ахӀен»

1Чи сая пасихӀсиличил цугиркуси?
Чили сари гьар секӀал иргъахъути?
ПасихӀдешли адамла дяхӀ шаладиру
ва кьяркьти дяхӀ малхӀямдиру.

2Пачала гъайличи лехӀихъен, сенкӀун Аллагьла гьалаб хӀуни хъя барибсири.

3Пачачивад арукьес гьалакмайкӀуд ва бархьагарси баркьудигӀевлира камалзад, сенкӀун пачани сунес дигуси се-дигара барес вирар[+].

4Пачала гъай лебихӀиб саби арира, илизи чилилра эс хӀейрар: «ХӀуни се бирулри?»[+]

5Хъарбаркь таманбарадли, балагьлизихӀеркуд,
пасихӀсили заманаличила ва дивайчила хъумхӀерту.
6Гьарил анцӀбукьлис заманара леб, хӀукмура,
сенкӀун адамла вайдешуни сунес дахъал сари.
7ГӀур се бирарал адамли хӀебала.
Ил секьяйда бирарал – илизи чили буреса?
8Адамлизиб дягӀ тӀашаэс ахъри агара,
сунела бебкӀала бархӀилара ил хужаим ахӀен.
Дявтазивадра увверцес вируси ахӀен,
ва зулмурта виркьулира чилра верцес хӀейрар.

9Заклиув лерилра илди баркьудлумачи вегӀирухӀели, илди лерил секӀал нуни чедаира. Бирар замана, адамли цархӀил адам сунела арилизи урцуси ва илис вайдеш бируси[+].

10Нуни чебаира зулмукарти хӀярибирхьули, – сабира дурхъаси мерличи башули ва арбашули калунти. ГӀур шагьарли хъумуртулри илдани дарибти вайдешуни. Илдира – дугӀла авара сари.

11Вайдешлис танбихӀбарес къалабахӀебикӀухӀели, адамтала уркӀби вайдешуни дирес урухкӀули ахӀен. 12Бунагькарли даршна бунагьуни дирули сай ва вахъхӀи хӀерирули сай. Амма нуни балулра: Аллагьлизибад урухкӀутас гӀяхӀил бирар, сенкӀун илди Аллагьла гьалаб урухкӀули саби.

13Вайнукьяс биалли гӀяхӀил хӀебирар, тяп дяхӀцӀиван ил вахъхӀи кахӀевлан, сенкӀун ил Аллагьлизивад урухкӀули ахӀен[+].

14Ванзаличир кадиркути гӀурра дацӀти секӀал лер: хӀялалтасра зулмукартасгъуна бетарули бирар, гьимикартас биалли – хӀялалтасгъуна. Нуни ира, лерилра илдира дугӀла авара сари[+].

15Ва нуни разидеш гапбарира: заклиуб адамлис укес, ужес ва разиирес ахӀенси, гӀур гӀяхӀдеш агара. Аллагьли илис заклиур дедибти лерилра гӀямрула бурхӀназиб илис бузерилизиб разидеш бирар[+].

16Нуни дила уркӀи бяхӀчиаира, сари багьандан адамтани дугелира хӀерилира гьанкӀ хӀейхъути, пасихӀдеш дагьес ва ванзаличибси лебилра бузери хӀербарес. 17Нуни Аллагьла лерилра баркьудлуми чедаира, амма заклиур кадиркути адамли аргъес вирути ахӀен. Сецад къиян кабихьили хьалли, илди адамли дагьес хӀейрар. ХӀятта пасихӀсили, сунени гьар секӀал далути сари или бураллира, илинира илди аргъес хӀейрар[+].

### 9


Лебталалра кьисмат ца саби

1Илди лерилра хӀялумцӀес багьандан нуни гьар секӀайчи дила уркӀи бяхӀчиаира. ХӀялалтира, пасихӀтира, илдала баркьудлумира Аллагьла арилизир сари. Сунечи диги яра гьими хӀерлил адамли селра балули ахӀен.

2Лебталалра кьисмат ца саби – ца саби бируси хӀялалсилисра зулмукарлисра, малхӀямси ва умусилисра жяргасилисра, кьурбанбирусилисра ил бирнилизивад гӀелумилзусилисра, гӀяхӀсилисра бунагькарлисра, хъямаиркьусилисра илди дирнилизивад гӀелумилзусилисра[+].

3ХӀера ил саби вайдеш, заклиуб ил чинабалра леб, лебталалра кьисмат цагъуна саби. МицӀирли лебалцадхӀи адамтала уркӀби вайдешли ва мехӀурдешли дицӀили сари, гӀур илди бебкӀибтачира ардашули сари.

4Амма лебилра хӀербирутала умут леб – мицӀирси хялискӀун къулайли саби, бебкӀибси арсланнисван ахӀи!

5МицӀиртани балули саби саби бубкӀути биъни, бебкӀибтани биалли селра балули ахӀен – гьанна илдас шабагъат хӀебирар, илдачила гьанбикуни булан хъумартурли сари.

6Илдала дигайра, илдала гьимира кьясдешра ардякьун, ва гӀур заклиур кадиркутазиб илдала пай хӀебирар.


Аллагьли хӀед гибти гӀямруличи разили вирен

7ИштяхӀличил хӀела кьацӀ букен ва разили чягъир дужен: хӀела баркьудлумачи Аллагь кьабулли сай![+] 8Мурталра цӀуба палтар дихен ва бекӀла гъез бизитӀемла гӀявадешли дикен. 9Аллагьли хӀед заклиур гибти гӀямрула дацӀти бурхӀназиб хӀед ригуси хьунуйчил тӀягӀям кайсен. Илгъуна саби заклиуб хӀела гӀямрула ва бузерила кьадар. 10ХӀуни вирути гьар секӀал дара, сенкӀун хӀу аркьуси удунъялизир я баркьудлуми, я пикруми, я багьудлуми, я пасихӀдеш агара.


ГӀямру гьалахили дагьес хӀейрар

11Нуни гӀурра заклиуб чебаира:

хъярхъси ахӀен дуцӀлизив чедииркуси,
кьуватла вегӀ ахӀен – дявлизив;
пасихӀтала мурталра декӀар кьацӀ хӀебирар,
духуси ахӀен – давлачевси,
пагьмукар ахӀен – хӀурматла вегӀ,
сенкӀун гьарилла сунела замана леб,
илис чӀала лябкьули саби.

12Адамли сунела сягӀят мурт сабиурал хӀебала,
бялихъуна балагьла турлизи севан диркурал,
яра арцай севан саби буллизи бирхурал,
илкьяйда адамтачира хапли башуси
вайси сягӀят сабиули бирар[+].

13Нуни заклиуб цархӀил пасихӀдешра чебаира – ва ил чебяхӀсилизи халбарира. 14Халали ахӀенси шагьар лебри, илизиб бахъал адамтира аги. Шагьарличи къаршили халаси цӀакьла вегӀ пача дураухъун, ил мутӀигӀбарес гӀянжила гьабизличил алавбуциб.

15Амма шагьарлизив пасихӀси мискин леври, ва илини сунела пасихӀдешличил шагьар берцахъиб. Илала гӀергъи ил мискин адам шагьарлантазивад чилилра гьанхӀейкахъиб.

16ГӀур нуни ира: «ЦӀакьличир пасихӀдеш гӀяхӀти сари»,

амма мискинна пасихӀдеш мучладирули ахӀен
ва илала гъайличи лехӀихъули ахӀен[+].

17ПасихӀсили гӀяшли дурибти гъай гӀяхӀил иргъули сари
ахмахунала ургав вявикӀуси хӀякимлайчир.

18ПасихӀдеш дявила ярагъличир гӀяхӀти сари,
амма ца ахмахлира дахъал гӀяхӀти заядарес вирар.

### 10


ПасихӀти гъай

1ДебкӀиб тӀунтӀрани дулъули ва гягӀдикӀахъули дирар бизитӀемла гӀявадешунира,
илкьяйда биштӀал ахмахдеш пасихӀдешличиб ва хӀурматличиб декӀбирули бирар.
2ПасихӀси адамла уркӀи балуй шайчибяхӀ битӀикӀур,
ахмахла биалли – алгъай шайчибяхӀ.
3Сегъуна гьуйчивад вашаллира ахмахлис дагьри хӀедиур,
ва лебтанилра чебиули бирар ил севан ахмах саял.
4Эгер хӀечи хӀяким гӀясили виалли, хӀу иличивад гьарахъмаркуд,
гьандурцусила дахъал хатӀабачибад чебкабурхули бирар[+].
5Заклиуб нуни гӀурра вайдеш чебаира,
аричини хатӀаличил бируси:
6ахмахуни ахъдешличи кабатурли саби,
давлачебти биалли ванзаличи кабиили саби.
7Нуни чебаира, лугъри урчачи мурдали сабри,
талхъунти биалли, лугъриван, хьурали башулри[+].
8Чили кур укъули виаллира, илизи сай каркур,
лацлизи тӀярхъибатурсиличи чӀичӀала кьацӀбилкан[+].
9Къаркъуби адилтӀаннис дяхъи биэс бирар,
урцул кавдесра урехила саби.
10Барда кьутали биалли,
илала бяхӀ бугахӀебарили саби,
дахъал цӀакьани дяхӀчииэс чевкъар,
пасихӀдешли ил гьарбарес бирар.
11СихӀрула гъай дурайчи чӀичӀала кьацӀбики биалли,
чӀичӀала руркъяннизибад пайда хӀебирар.
12ПасихӀсила мухӀлилизирадти гъай гӀяхӀти дирар,
ахмахла гъайли биалли сунела мухӀлира буга[+].
13Илала гъайла бехӀбихьуд – ахмахдеш,
ахир биалли – вайти мехӀурдеш.
14Ахмахли дахъал дуру,
амма адамли багьес вируси ахӀен сунес гӀергъи се бирарал,
илизи чили буру иличила[+]?
15Ахмах хӀянчили умсахъу
– илиникӀун секьяйда шагьарлизи виусилра балули ахӀен.
16Балагь-кьадар хӀед, улка, эгер пача къуллукъчибазивад виалли,
талхъунти савлиличибад кеп-чеклизиб биалли!
17ТалихӀчебсири, хӀу, улка, эгер пача машгьурси жинслизивад виалли,
хӀякимтира лайикьси замана кьацӀли букули биалли,
кеп-чеклизихӀейхъули, цӀакьани чедирцӀахъалли[+].
18Азгъинна хъулиб бурха кябхӀур,
някъби азгъинихӀиб хъалчра букӀар.
19СяхӀбатуни – разидешлис,
чягъир – разити гӀямрулис,
амма арцли сари илди дирахъути[+].


ГӀякьлучерти насихӀятуни

20Пикрумазибалра пачачила вайси мабурид,
хӀу усес калхьуси хъулибалра давлачевличила вайси мабурид,
закла арцанта хӀела гъай илдачи биахъу,
дуклумартани хӀела гъай бахъличи биахъу.

### 11


Челябкьла гьалахили багьес хӀейрар

1ХӀела кьацӀ шинбачибад бархьа –
дахъал бурхӀни ардякьи гӀергъи, хӀуни ил бургид[*].
2ХӀела лебси верхӀлис яра гехӀлис бутӀа,
сенкӀун хӀуни балули ахӀенри ванзаличи сегъуна балагь бакӀес бирарал.
3Гъагулти забли дицӀили диалли,
илдани зубразирад ванзаличи заб чяхӀдиру.
Галга югла шайчи кабикаб яра северла шайчи кабикаб,
ил чина кабикаллира, илаб кавлан.

4Чи дягӀличи хӀерикӀули виаллира,
ил велгӀули ахӀен,
чи гъагултачи хӀерикӀули виаллира,
ил иршули ахӀен.

5ХӀуни дягӀла гьундури хӀедалад,
хӀедалад виштӀаллис раибсила каниларти лигуби чинарадтил –
илкьяйда хӀуни дагьес хӀейруд,
гьар секӀал дируси Аллагьла баркьудлумира.
6Савли велгӀес дураулхъен, бархӀехъра някъбас акьудеш малугад,
хӀуникӀун балули ахӀенри се баралли гӀяхӀсили уббулхъанал –
ит яра ишил имцӀали балбикили яра кӀелра илди къулайли дирарал.


Жагьли левалцадхӀи разили вирен!

7Муриси саби шала, хӀулбас берхӀи чебиэс тӀягӀямла саби.

8Адамли сецад гӀямру деркӀили виалра, ил мурталра разили вираб, амма цӀябдешла бурхӀначилара хъуммартаб, сенкӀун илди дахъал дирар; лерилра илдира – дугӀла авара сари.

9Разили вирен, гӀулухъа, жагьли левалцадхӀи,
гӀулухъадешла бурхӀназив хӀу хӀела уркӀили разиираби,
хӀела уркӀи жибикӀна вашен,
хӀела хӀулби хӀердикӀна вашен,
амма хъуммартид, лерилра илди секӀал багьандан
хӀу Аллагьли жавабличи витӀикӀури[+].
10Пашманти пикруми уркӀилизирад дугӀиэн,
чархлизибад дард гьарахъбирен,
жагьдешра бекӀла гъезла цӀудардешра – дугӀла авара сари.

### 12


Чарх ванзала хяса бетарар, рухӀ биалли Аллагьличи чардулхъан

1ГӀулухъали вирухӀейчивад гьаниркахъен хӀу АкӀахъубси,
вайти бурхӀни дакӀайчи,
чучила хӀу «Нуни илдазиб тӀягӀям бургули ахӀенра!»
викӀути дусми сатхӀедаили лералли.
2БерхӀира, шалара, бацра, зубартира цӀябдиайчи
ва заблис гӀергъи сагали гъагулти цаладикайчи.
3Сабиур бархӀи, юртлис къараул бирути руржуси,
цӀакьти мурул адамти къухӀбизурси,
ва шинкьанкула хьунул адамтира лукьес хӀебирар,
сенкӀун илдира бахъ камти кали бирар,
улкьайтазибад дура хӀербикӀутанира селра чехӀебиу.
4КьакьализидяхӀти унзурбира гӀекӀили дирар,
урхамтала тӀамара беткайхъур;
арца тӀамализивад чевсаргъули вируд
ва лебилра далайбикӀутира лехӀкайхъур[*].
5Ахъдешуназивадра урухкӀанируд,
гьуйчир биалли кахдешуни хӀерли дирар;
хӀулрухъи вавалибирхъур ва цӀуббирар,
цӀерцӀра хӀялагарбирар,
каперс[*] кабиркур.
СенкӀун адам сунела даимси хъули аркьули сай,
ва ясбиранти кьакьалаб ласбикӀули саби.
6ЦӀубарцла гьимир къяббердайчи,
ва мургьила хъаба хӀябячи лебалли,
ва гӀинзиб гажин бячайчи,
ва къуюла чедибси хӀула кахӀебикили лебалли –
7чарх гӀурра ванзала хяса бетарар, гьалабра ил сабрину,
рухӀ биалли сари сунес дедибси Аллагьличи чардулхъан[+].

8ДугӀла авара сари! – иб Кахелетли, –
лерилра дугӀла авара сари![+]


ГӀелагъай

9Илала дурабад, Кахелет пасихӀси сайри, илини халкьлис багьудлуми лугулри. Илини дахъал буралаби пикрикадариб, хӀялумцӀур, низамличидушиб[+]. 10Кахелет саркъибти дугьби даргес умцӀи, ва хӀекьдешла дугьби илини дархьли делкӀун.

11ПасихӀтала гъай – илди бехӀ бугати тӀерхьубигъунти сари, ва дучибти буралаби – ца хӀенкьулани кадяхъибти къярдубигъунти сари[+].

12Илала дурабад, дахъал жузи цаладирхънилизивад мяхӀкамли уэн, дила урши, жузас ахир хӀебирар, имцӀати дучӀантани хӀу умсахъури[+].


ГӀергъитигъунти насихӀятуни

13ЛехӀдилзехӀе гӀелагъайличи: Аллагьлизивад урухкӀен ва Илала хъарбаркьуни тамандирен, сенкӀун илизив сай левилра адам[+].

14Гьарил баркьудикӀун Аллагьли судличи лебку, дигӀянбарибси бархли, ил вайси яра гӀяхӀси биъниличи хӀерхӀеили[+].

+ 1:1 Сулайба буралаби 10:1, Сулайба буралаби 25:1, Кахелет 12:9

+ 1:3 Сулайба буралаби 2:9

+ 1:4 Сулайба буралаби 8:5

+ 1:7 Сулайба буралаби 8:13, Сулайба буралаби 9:10, Сулайба буралаби 16:6

+ 1:8 Сулайба буралаби 6:20

+ 1:9 Сулайба буралаби 4:9

+ 1:10 Сулайба буралаби 16:29

+ 1:15 Сулайба буралаби 4:14, Сулайба буралаби 24:1

+ 1:16 Сулайба буралаби 6:18,

+ 1:19 Сулайба буралаби 15:27

+ 1:20 Сулайба буралаби 8:1, Сулайба буралаби 9:3

* 1:21 ГӀядатли биубли шагьарла къапула гьалаб хӀурматла адамти цалабиркутири ва жаланира мягӀничерти суалтира ирзутири.

+ 1:22 Сулайба буралаби 8:5, Сулайба буралаби 21:24

+ 2:1 Сулайба буралаби 1:8

+ 2:4 Сулайба буралаби 3:14

+ 2:5 Сулайба буралаби 1:7

+ 2:7 Сулайба буралаби 30:5

+ 2:9 Сулайба буралаби 1:3

+ 2:14 Сулайба буралаби 10:23, Сулайба буралаби 15:21,

+ 2:15 Сулайба буралаби 14:2

+ 2:16 Сулайба буралаби 6:24, Сулайба буралаби 7:5, Сулайба буралаби 23:27

+ 2:18 Сулайба буралаби 5:5, Сулайба буралаби 7:27

+ 2:21 Матфейли 5:5

+ 2:22 Сулайба буралаби 10:30

+ 3:1 Сулайба буралаби 1:8

+ 3:2 Сулайба буралаби 3:16, Сулайба буралаби 4:10, Сулайба буралаби 9:11, Сулайба буралаби 10:27

+ 3:3 Сулайба буралаби 6:21, Сулайба буралаби 7:3

+ 3:6 Сулайба буралаби 11:5

+ 3:7 Сулайба буралаби 12:15,

* 3:9 Израиллантани гьар дус сабухъла цаибти цӀедеш ХалавегӀиллис дихутири. Илини ХалавегӀиллис баркалла багьахъниван иргъусири.

+ 3:12 Гьаргбаркь 3:19

+ 3:14 Сулайба буралаби 8:19, Сулайба буралаби 16:16

+ 3:15 Сулайба буралаби 8:11

+ 3:16 Сулайба буралаби 3:2, Сулайба буралаби 4:10, Сулайба буралаби 9:11, Сулайба буралаби 10:27, Сулайба буралаби 8:18, Сулайба буралаби 22:4

+ 3:18 Сулайба буралаби 11:30, Сулайба буралаби 13:12, Сулайба буралаби 15:4

+ 3:19 Сулайба буралаби 8:27,

+ 3:23 Сулайба буралаби 10:9, Сулайба буралаби 4:12

+ 3:31 Сулайба буралаби 23:17, Сулайба буралаби 24:1, Сулайба буралаби 24:19

+ 3:33 Сулайба буралаби 14:11

+ 4:1 Сулайба буралаби 1:8

+ 4:9 Сулайба буралаби 1:9

+ 4:10 Сулайба буралаби 3:2, Сулайба буралаби 3:16, Сулайба буралаби 9:11, Сулайба буралаби 10:27

+ 4:12 Сулайба буралаби 3:23

+ 4:13 Сулайба буралаби 3:18

+ 4:14 Сулайба буралаби 1:15

+ 4:18 Дан. 12:3, Матфейли 13:43

+ 4:19 Югьанни 12:35

+ 4:22 Сулайба буралаби 14:30

+ 4:24 Сулайба буралаби 6:12

+ 5:1 Сулайба буралаби 4:20

+ 5:3 Сулайба буралаби 2:16,

+ 5:4 Кахелет 7:26

+ 5:5 Сулайба буралаби 2:18, Сулайба буралаби 7:27

+ 6:6 Сулайба буралаби 10:26, Сулайба буралаби 18:9

+ 6:8 Сулайба буралаби 30:25

+ 6:9 Сулайба буралаби 19:15

+ 6:11 Сулайба буралаби 13:4, Сулайба буралаби 24:33-34, Кахелет 4:5

+ 6:12 Сулайба буралаби 16:27

+ 6:13 Сулайба буралаби 10:19

+ 6:16 Сулайба буралаби 30:18

+ 6:17 Сулайба буралаби 16:5, Сулайба буралаби 21:4, Сулайба буралаби 12:22, Сулайба буралаби 17:7,

+ 6:18 Сулайба буралаби 15:26, Сулайба буралаби 1:16,

+ 6:20 Сулайба буралаби 1:8

+ 6:21 Сулайба буралаби 3:3

+ 6:23 Сулайба буралаби 10:17

+ 6:24 Сулайба буралаби 2:16

+ 6:25 Матфейли 5:28

+ 6:34 Сулайба буралаби 27:4,

+ 7:1 Сулайба буралаби 2:1

+ 7:2 Сулайба буралаби 4:4

+ 7:3 Сулайба буралаби 3:3

+ 7:5 Сулайба буралаби 2:16

+ 7:7 Сулайба буралаби 1:4

+ 7:12 Сулайба буралаби 23:28

* 7:14 Ил адамлара Аллагьлара ургабси бархбас ва даршудеш иргъахъуси кьурбан саби. Илгъуна кьурба бутӀа вегӀли букуси саби.

+ 7:21 Сулайба буралаби 5:3, Сулайба буралаби 6:24

+ 7:22 Кахелет 9:12

+ 7:27 Сулайба буралаби 2:18, Сулайба буралаби 5:5

+ 8:1 Сулайба буралаби 1:20-21, Сулайба буралаби 9:3

+ 8:5 Сулайба буралаби 1:4, Сулайба буралаби 1:22

+ 8:10 Сулайба буралаби 3:14

+ 8:11 Сулайба буралаби 3:15

+ 8:13 Сулайба буралаби 1:7, Сулайба буралаби 9:10, Сулайба буралаби 16:6, Сулайба буралаби 4:24, Сулайба буралаби 6:17

+ 8:14 Кахелет 7:19

+ 8:17 Югьанни 14:21, Матфейли 7:8

+ 8:18 Сулайба буралаби 3:16, Сулайба буралаби 22:4

+ 8:19 Сулайба буралаби 3:14, Сулайба буралаби 16:16

+ 8:22 Гьаргбаркь 3:14

+ 8:27 Сулайба буралаби 3:19

+ 8:35 Сулайба буралаби 3:18, Сулайба буралаби 4:22, Сулайба буралаби 18:22

+ 9:3 Сулайба буралаби 1:20, Сулайба буралаби 8:1

+ 9:5 Югьанни 7:37

+ 9:9 Матфейли 13:12, Маркли 4:25

+ 9:10 Сулайба буралаби 1:7

+ 9:11 Сулайба буралаби 3:2, Сулайба буралаби 3:16, Сулайба буралаби 4:10, Сулайба буралаби 10:27

+ 9:13 Сулайба буралаби 7:11

+ 9:17 Сулайба буралаби 5:15, Сулайба буралаби 20:17

+ 10:1 Сулайба буралаби 1:1, Сулайба буралаби 25:1, Сулайба буралаби 15:20, Сулайба буралаби 29:3, Сулайба буралаби 17:21, Сулайба буралаби 17:25

+ 10:2 Сулайба буралаби 11:4, Сулайба буралаби 11:6

+ 10:3 Сулайба буралаби 13:25

+ 10:4 Сулайба буралаби 21:5

+ 10:9 Сулайба буралаби 3:23, Сулайба буралаби 28:18

+ 10:10 Сулайба буралаби 6:13

+ 10:11 Сулайба буралаби 13:14, Сулайба буралаби 14:27, Сулайба буралаби 16:22

+ 10:13 Сулайба буралаби 19:29, Сулайба буралаби 26:3

+ 10:14 Сулайба буралаби 18:7

+ 10:15 Сулайба буралаби 18:11

+ 10:16 Сулайба буралаби 11:19

+ 10:17 Сулайба буралаби 6:23

+ 10:19 Матфейли 12:36, Сулайба буралаби 17:27, Кахелет 5:2

+ 10:23 Сулайба буралаби 2:14,

+ 10:25 Матфейли 7:27, Сулайба буралаби 12:3

+ 10:26 Сулайба буралаби 6:6

+ 10:27 Сулайба буралаби 3:2, Сулайба буралаби 3:16, Сулайба буралаби 4:10, Сулайба буралаби 9:11,

+ 10:28 Сулайба буралаби 11:7

+ 10:30 Сулайба буралаби 2:21-22

+ 10:31 Сулайба буралаби 15:28

+ 11:1 Сулайба буралаби 16:11, Сулайба буралаби 20:10, Сулайба буралаби 20:23,

+ 11:2 Сулайба буралаби 16:18, Сулайба буралаби 18:12, Сулайба буралаби 29:23

+ 11:3 Сулайба буралаби 13:6

+ 11:4 Сулайба буралаби 10:2

+ 11:5 Сулайба буралаби 3:6, Эстер 7:9, Дан. 6:25

+ 11:6 Сулайба буралаби 13:6

+ 11:7 Сулайба буралаби 10:28

+ 11:8 Сулайба буралаби 21:18

+ 11:10 Эстер 8:15, Сулайба буралаби 29:2

+ 11:11 Сулайба буралаби 29:8

+ 11:13 Сулайба буралаби 20:19

+ 11:14 Сулайба буралаби 15:22, Сулайба буралаби 20:18, Сулайба буралаби 24:6

+ 11:19 Сулайба буралаби 10:16

+ 11:21 Сулайба буралаби 16:5,

+ 11:24 Сулайба буралаби 13:7,

+ 11:27 Эстер 7:9, Сулайба буралаби 26:27, Дан. 6:25

+ 11:30 Сулайба буралаби 3:18, Сулайба буралаби 13:12, Сулайба буралаби 15:4

+ 12:1 Сулайба буралаби 15:10

+ 12:3 Сулайба буралаби 10:25

+ 12:4 Рут 3:11, Сулайба буралаби 18:22, Сулайба буралаби 31:10, Сулайба буралаби 14:30

+ 12:5 Матфейли 12:35

+ 12:6 Сулайба буралаби 14:3

+ 12:11 Сулайба буралаби 28:19

+ 12:13 Сулайба буралаби 18:7, Сулайба буралаби 21:23

+ 12:14 Сулайба буралаби 13:2, Сулайба буралаби 18:20,

+ 12:15 Сулайба буралаби 3:7

+ 12:16 Сулайба буралаби 29:11

+ 12:17 Сулайба буралаби 14:5

+ 12:18 Сулайба буралаби 4:22

+ 12:19 Сулайба буралаби 19:9

+ 12:22 Сулайба буралаби 6:17

+ 12:23 Сулайба буралаби 13:16

+ 13:1 Сулайба буралаби 1:22,

+ 13:2 Сулайба буралаби 12:14, Сулайба буралаби 18:20

+ 13:3 Сулайба буралаби 12:13, Сулайба буралаби 21:23

+ 13:4 Сулайба буралаби 6:9-11, Сулайба буралаби 21:25

+ 13:6 Сулайба буралаби 11:6, Сулайба буралаби 11:3, Сулайба буралаби 19:3

+ 13:7 Сулайба буралаби 11:24

+ 13:10 Сулайба буралаби 28:25

+ 13:12 Сулайба буралаби 3:18, Сулайба буралаби 11:30, Сулайба буралаби 15:4

+ 13:14 Сулайба буралаби 10:11

+ 13:16 Кахелет 10:3

+ 13:17 Сулайба буралаби 25:13

+ 13:18 Сулайба буралаби 15:31-32, Кахелет 7:5

+ 13:22 Сулайба буралаби 28:8

+ 13:24 Сулайба буралаби 19:18, Сулайба буралаби 22:15, Сулайба буралаби 23:13, Сулайба буралаби 29:17

+ 13:25 Сулайба буралаби 10:3

+ 14:2 Сулайба буралаби 2:15

+ 14:3 Сулайба буралаби 12:6

+ 14:5 Сулайба буралаби 12:17

+ 14:6 Сулайба буралаби 15:14

+ 14:11 Сулайба буралаби 3:33

+ 14:12 Сулайба буралаби 16:25

+ 14:13 Кахелет 2:2, Лукали 6:25

+ 14:20 Сулайба буралаби 19:7, Сулайба буралаби 19:4

+ 14:21 Сулайба буралаби 29:7

+ 14:23 Сулайба буралаби 21:5

+ 14:27 Сулайба буралаби 10:11, Сулайба буралаби 13:14

+ 14:29 Сулайба буралаби 15:18, Сулайба буралаби 16:32, Сулайба буралаби 19:11, Кахелет 7:8-9

+ 14:30 Сулайба буралаби 4:22, Сулайба буралаби 12:4

+ 14:31 Сулайба буралаби 17:5

+ 15:2 Кахелет 10:13-14

+ 15:4 Сулайба буралаби 3:18, Сулайба буралаби 11:30, Сулайба буралаби 13:12

+ 15:8 Сулайба буралаби 21:27, Сулайба буралаби 28:9, Кахелет 4:17

+ 15:10 Сулайба буралаби 12:1

* 15:11 Аваддон – жугьутӀ мезли гъятӀбиъни, бехъни иргъахъуси саби, ил удунъялизиб саби.

+ 15:11 Сулайба буралаби 27:20, Баркьудлуми 1:24

+ 15:13 Сулайба буралаби 17:22, Сулайба буралаби 18:14

+ 15:14 Сулайба буралаби 14:6

+ 15:16 Сулайба буралаби 16:8, Кахелет 4:6

+ 15:17 Сулайба буралаби 17:1

+ 15:18 Сулайба буралаби 28:25, Сулайба буралаби 29:22, Сулайба буралаби 14:29

+ 15:19 Сулайба буралаби 19:24, Сулайба буралаби 22:5, Сулайба буралаби 22:13

+ 15:20 Сулайба буралаби 10:1, Сулайба буралаби 29:3

+ 15:21 Сулайба буралаби 2:14, Сулайба буралаби 10:23,

+ 15:22 Сулайба буралаби 11:14, Сулайба буралаби 20:18, Сулайба буралаби 24:6

+ 15:23 Сулайба буралаби 25:11

+ 15:26 Сулайба буралаби 6:18, Сулайба буралаби 16:24

+ 15:27 Сулайба буралаби 1:19, Сулайба буралаби 23:4, Сулайба буралаби 17:23

+ 15:28 Сулайба буралаби 10:31

+ 15:30 Сулайба буралаби 25:25

+ 15:32 Сулайба буралаби 13:18, Кахелет 7:5

+ 15:33 Сулайба буралаби 18:12, Сулайба буралаби 29:23

+ 16:1 Сулайба буралаби 16:9, Сулайба буралаби 19:21, Матфейли 10:19, Лукали 12:12

+ 16:2 Сулайба буралаби 21:2, Сулайба буралаби 24:12

+ 16:5 Сулайба буралаби 6:17, Сулайба буралаби 11:21, Сулайба буралаби 28:20

+ 16:6 Дан. 4:24

+ 16:8 Сулайба буралаби 15:16

+ 16:9 Сулайба буралаби 16:1, Сулайба буралаби 19:21, Сулайба буралаби 20:24

+ 16:11 Сулайба буралаби 11:1, Сулайба буралаби 20:10, Сулайба буралаби 20:23,

+ 16:12 Сулайба буралаби 25:5, Сулайба буралаби 29:14

+ 16:13 Сулайба буралаби 22:11

+ 16:14 Сулайба буралаби 19:12, Сулайба буралаби 20:2

+ 16:16 Сулайба буралаби 3:14, Сулайба буралаби 8:19

+ 16:18 Сулайба буралаби 11:2, Сулайба буралаби 18:12, Сулайба буралаби 29:23

+ 16:20 Сулайба буралаби 19:8,

+ 16:22 Сулайба буралаби 10:11, Сулайба буралаби 13:14, Сулайба буралаби 14:27

+ 16:24 Сулайба буралаби 15:26

+ 16:25 Сулайба буралаби 14:12

+ 16:26 Кахелет 6:7

+ 16:27 Сулайба буралаби 6:12,

+ 16:28 Сулайба буралаби 26:20

+ 16:29 Сулайба буралаби 1:10

+ 16:31 Сулайба буралаби 20:29

+ 16:32 Сулайба буралаби 14:29

+ 16:33 Баркьудлуми 1:26

+ 17:1 Сулайба буралаби 15:17

+ 17:2 Сулайба буралаби 19:26

+ 17:3 Сулайба буралаби 27:21,

+ 17:5 Сулайба буралаби 14:31, Сулайба буралаби 24:18

+ 17:7 Сулайба буралаби 6:17

+ 17:8 Сулайба буралаби 18:16, Сулайба буралаби 21:14

+ 17:14 Сулайба буралаби 20:3, Сулайба буралаби 25:8,

+ 17:15 Сулайба буралаби 24:24,

+ 17:17 Сулайба буралаби 18:24, Сулайба буралаби 27:10

+ 17:19 Сулайба буралаби 29:23

+ 17:21 Сулайба буралаби 10:1, Сулайба буралаби 19:13

+ 17:22 Сулайба буралаби 15:13

+ 17:23 Сулайба буралаби 15:27,

+ 17:25 Сулайба буралаби 10:1

+ 17:27 Сулайба буралаби 10:19, Кахелет 5:2

+ 18:4 Сулайба буралаби 20:5

+ 18:5 Сулайба буралаби 24:24,

+ 18:6 Сулайба буралаби 10:13, Сулайба буралаби 19:29, Сулайба буралаби 26:3

+ 18:7 Сулайба буралаби 10:14, Сулайба буралаби 12:13, Кахелет 10:12

+ 18:8 Сулайба буралаби 26:22

+ 18:11 Сулайба буралаби 10:15

+ 18:12 Сулайба буралаби 11:2, Сулайба буралаби 16:18, Сулайба буралаби 15:33, Сулайба буралаби 29:23

+ 18:14 Сулайба буралаби 15:13

+ 18:16 Сулайба буралаби 17:8

+ 18:20 Сулайба буралаби 12:14, Сулайба буралаби 13:2

+ 18:22 Сулайба буралаби 12:4, Сулайба буралаби 19:14, Сулайба буралаби 8:35

+ 18:24 Сулайба буралаби 17:17

+ 19:1 Сулайба буралаби 28:6

+ 19:2 Сулайба буралаби 21:5, Сулайба буралаби 28:20

+ 19:3 Сулайба буралаби 13:6

+ 19:4 Сулайба буралаби 14:20

+ 19:5 Сулайба буралаби 21:28, Сулайба буралаби 24:28, Сулайба буралаби 25:18

+ 19:6 Сулайба буралаби 29:26

+ 19:7 Сулайба буралаби 14:20

+ 19:8 Сулайба буралаби 16:20

+ 19:10 Сулайба буралаби 26:1, Кахелет 10:7

+ 19:11 Сулайба буралаби 14:29

+ 19:12 Сулайба буралаби 16:14, Сулайба буралаби 20:2, Сулайба буралаби 28:15

+ 19:13 Сулайба буралаби 17:21, Сулайба буралаби 21:9, Сулайба буралаби 27:15

+ 19:14 Сулайба буралаби 12:4, Сулайба буралаби 18:22

+ 19:15 Сулайба буралаби 6:9, Сулайба буралаби 20:4, Сулайба буралаби 20:13

+ 19:16 Сулайба буралаби 13:13

+ 19:17 Сулайба буралаби 22:9, Сулайба буралаби 28:27, Кахелет 11:1, Матфейли 5:7

+ 19:18 Сулайба буралаби 13:24

+ 19:21 Сулайба буралаби 16:1, Сулайба буралаби 16:9,

+ 19:23 Сулайба буралаби 10:16, Сулайба буралаби 11:19

+ 19:24 Сулайба буралаби 15:19, Сулайба буралаби 22:13, Сулайба буралаби 26:15

+ 19:25 Сулайба буралаби 21:11

+ 19:29 Сулайба буралаби 10:13, Сулайба буралаби 18:6, Сулайба буралаби 26:3

+ 20:1 Сулайба буралаби 23:29-32, Сулайба буралаби 31:4,

+ 20:2 Сулайба буралаби 16:14, Сулайба буралаби 19:12

+ 20:4 Сулайба буралаби 19:15

+ 20:5 Сулайба буралаби 18:4

+ 20:9 Кахелет 7:20,

+ 20:10 Сулайба буралаби 11:1, Сулайба буралаби 16:11, Сулайба буралаби 20:23,

+ 20:13 Сулайба буралаби 19:15

+ 20:16 Сулайба буралаби 22:26-27, Сулайба буралаби 27:13

+ 20:17 Сулайба буралаби 9:17

+ 20:18 Сулайба буралаби 11:14, Сулайба буралаби 15:22, Сулайба буралаби 24:6

+ 20:19 Сулайба буралаби 11:13

+ 20:20 Сулайба буралаби 30:11, Сулайба буралаби 30:17

+ 20:21 Сулайба буралаби 13:11

+ 20:22 Сулайба буралаби 24:29,

+ 20:23 Сулайба буралаби 11:1, Сулайба буралаби 16:11, Сулайба буралаби 20:10,

+ 20:24 Сулайба буралаби 16:1, Сулайба буралаби 16:9, Сулайба буралаби 19:21

+ 20:25 Кахелет 5:4

+ 20:29 Сулайба буралаби 16:31

+ 21:2 Сулайба буралаби 16:2, Сулайба буралаби 24:12, Лукали 16:15

+ 21:4 Сулайба буралаби 6:17

+ 21:5 Сулайба буралаби 14:23, Сулайба буралаби 10:4

+ 21:6 Сулайба буралаби 20:21

+ 21:9 Сулайба буралаби 19:13, Сулайба буралаби 21:9, Сулайба буралаби 25:24, Сулайба буралаби 27:15

+ 21:11 Сулайба буралаби 19:25

+ 21:14 Сулайба буралаби 17:8

+ 21:18 Сулайба буралаби 11:8

+ 21:19 Сулайба буралаби 19:13, Сулайба буралаби 25:24, Сулайба буралаби 27:15

+ 21:22 Кахелет 7:19, Кахелет 9:16, Кахелет 9:18

+ 21:23 Сулайба буралаби 12:13, Сулайба буралаби 13:3

+ 21:24 Сулайба буралаби 1:22

+ 21:25 Сулайба буралаби 13:4

+ 21:26 Матфейли 5:42

+ 21:27 Сулайба буралаби 15:8,

+ 21:28 Сулайба буралаби 19:5

+ 22:1 Кахелет 7:1

+ 22:2 Сулайба буралаби 29:13

+ 22:3 Сулайба буралаби 27:12

+ 22:4 Сулайба буралаби 3:16, Сулайба буралаби 8:18

+ 22:5 Сулайба буралаби 15:19

+ 22:9 Сулайба буралаби 19:17

+ 22:10 Сулайба буралаби 26:20

+ 22:11 Сулайба буралаби 16:13

+ 22:13 Сулайба буралаби 15:19, Сулайба буралаби 19:24, Сулайба буралаби 26:13

+ 22:14 Сулайба буралаби 2:16, Сулайба буралаби 23:27, Кахелет 7:26

+ 22:15 Сулайба буралаби 13:24

+ 22:16 Сулайба буралаби 28:22

+ 22:17 Сулайба буралаби 5:1, Сулайба буралаби 24:23

+ 22:23 Сулайба буралаби 23:11

+ 22:27 Сулайба буралаби 20:16

+ 22:28 Сулайба буралаби 23:10

+ 23:4 Сулайба буралаби 28:20, Матфейли 6:19,

+ 23:5 Сулайба буралаби 27:24,

+ 23:10 Сулайба буралаби 22:28

+ 23:11 Сулайба буралаби 19:25, Сулайба буралаби 22:23

+ 23:13 Сулайба буралаби 13:24, Сулайба буралаби 19:18, Сулайба буралаби 22:15

+ 23:17 Сулайба буралаби 3:31, Сулайба буралаби 24:1

+ 23:18 Сулайба буралаби 24:14

+ 23:20 Сулайба буралаби 20:1,

+ 23:22 Сулайба буралаби 1:8

+ 23:27 Сулайба буралаби 22:14, Сулайба буралаби 2:16, Кахелет 7:26

+ 23:28 Сулайба буралаби 7:12

+ 23:31 Сулайба буралаби 20:1

+ 24:1 Сулайба буралаби 1:15, Сулайба буралаби 3:31, Сулайба буралаби 4:14, Сулайба буралаби 23:17, Сулайба буралаби 24:19

+ 24:4 Лукали 16:11

+ 24:5 Сулайба буралаби 21:22

+ 24:6 Сулайба буралаби 11:14, Сулайба буралаби 15:22, Сулайба буралаби 20:18

+ 24:9 Сулайба буралаби 3:34, Сулайба буралаби 21:24

+ 24:12 Сулайба буралаби 16:2, Сулайба буралаби 21:2,

+ 24:14 Сулайба буралаби 23:18

+ 24:18 Сулайба буралаби 17:5

+ 24:19 Сулайба буралаби 23:17, Сулайба буралаби 24:1

+ 24:20 Сулайба буралаби 13:9

+ 24:23 Сулайба буралаби 18:5, Сулайба буралаби 28:21

+ 24:24 Сулайба буралаби 17:15,

+ 24:28 Сулайба буралаби 19:5, Сулайба буралаби 25:18

+ 24:29 Сулайба буралаби 20:22

+ 24:34 Сулайба буралаби 6:10-11, Кахелет 4:5

+ 25:1 Сулайба буралаби 1:1, Сулайба буралаби 10:1,

+ 25:5 Сулайба буралаби 16:12

+ 25:6 Лукали 14:8-11

+ 25:11 Сулайба буралаби 15:23

+ 25:13 Сулайба буралаби 13:17

+ 25:16 Сулайба буралаби 27:7

+ 25:18 Сулайба буралаби 12:18, Сулайба буралаби 19:5, Сулайба буралаби 24:28

+ 25:21 Матфейли 5:44

+ 25:24 Сулайба буралаби 19:13, Сулайба буралаби 21:9, Сулайба буралаби 21:19

+ 25:25 Сулайба буралаби 15:30

+ 26:1 Сулайба буралаби 17:7, Сулайба буралаби 19:10, Сулайба буралаби 26:8

+ 26:3 Сулайба буралаби 10:13, Сулайба буралаби 19:29

+ 26:5 Матфейли 21:24-27

+ 26:8 Сулайба буралаби 26:1

* 26:10 Ишаб жугьутӀ мезли бурули саби «Гьарил къаршиикибсилизи урги алтӀахъангъуна сай» или.

+ 26:12 Сулайба буралаби 28:11, Сулайба буралаби 29:20

+ 26:13 Сулайба буралаби 22:13

+ 26:15 Сулайба буралаби 15:19, Сулайба буралаби 19:24

+ 26:20 Сулайба буралаби 16:28, Сулайба буралаби 22:10

+ 26:22 Сулайба буралаби 18:8

+ 26:23 Матфейли 23:27

+ 26:27 Эстер 7:9, Кахелет 10:8, Дан. 6:25

+ 27:1 Лукали 12:19-20,

+ 27:4 Сулайба буралаби 6:34

+ 27:5 Сулайба буралаби 28:23

+ 27:7 Сулайба буралаби 25:16

+ 27:10 Сулайба буралаби 17:17

+ 27:12 Сулайба буралаби 22:3

+ 27:13 Сулайба буралаби 20:16

+ 27:15 Сулайба буралаби 19:13, Сулайба буралаби 21:9, Сулайба буралаби 25:24

+ 27:20 Сулайба буралаби 15:11, Кахелет 1:8, Кахелет 4:8

+ 27:21 Сулайба буралаби 17:3

+ 27:24 Сулайба буралаби 23:5,

+ 28:3 Матфейли 18:30

+ 28:6 Сулайба буралаби 19:1

+ 28:8 Сулайба буралаби 13:22

+ 28:9 Сулайба буралаби 15:8

+ 28:10 Сулайба буралаби 26:27

+ 28:11 Сулайба буралаби 26:12

+ 28:12 Сулайба буралаби 11:10, Сулайба буралаби 28:28, Сулайба буралаби 29:2

+ 28:15 Сулайба буралаби 19:12

+ 28:18 Сулайба буралаби 10:9

+ 28:19 Сулайба буралаби 12:11

+ 28:20 Сулайба буралаби 19:2, Сулайба буралаби 21:5, Сулайба буралаби 23:4

+ 28:21 Сулайба буралаби 18:5, Сулайба буралаби 24:23,

+ 28:22 Сулайба буралаби 22:16

+ 28:23 Сулайба буралаби 29:5, Сулайба буралаби 27:5

+ 28:25 Сулайба буралаби 13:10, Сулайба буралаби 15:18

+ 28:27 Сулайба буралаби 19:17

+ 28:28 Сулайба буралаби 28:12

+ 29:1 Сулайба буралаби 1:25, Сулайба буралаби 6:15

+ 29:2 Сулайба буралаби 11:10, Сулайба буралаби 28:12, Сулайба буралаби 28:28

+ 29:3 Сулайба буралаби 10:1, Сулайба буралаби 15:20, Лукали 15:13, Лукали 15:30

+ 29:5 Сулайба буралаби 28:23

+ 29:8 Сулайба буралаби 11:11

+ 29:11 Сулайба буралаби 12:16

+ 29:13 Сулайба буралаби 22:2

+ 29:14 Сулайба буралаби 16:12

+ 29:15 Сулайба буралаби 10:1, Сулайба буралаби 17:25

+ 29:17 Сулайба буралаби 13:24

+ 29:20 Сулайба буралаби 26:12

+ 29:22 Сулайба буралаби 15:18

+ 29:23 Сулайба буралаби 11:2, Сулайба буралаби 16:18, Сулайба буралаби 18:12, Сулайба буралаби 15:33, Сулайба буралаби 18:12

+ 29:25 Лукали 12:4

+ 29:26 Сулайба буралаби 19:6

+ 30:4 Югьанни 3:13,

+ 30:5 Сулайба буралаби 2:7

+ 30:6 Гьаргбаркь 22:18

+ 30:8 Матфейли 6:11,

+ 30:10 Кахелет 7:21

+ 30:11 Сулайба буралаби 20:20

+ 30:12 Сулайба буралаби 16:2

+ 30:17 Сулайба буралаби 20:20

+ 30:18 Сулайба буралаби 6:16

+ 30:22 Сулайба буралаби 19:10

+ 30:25 Сулайба буралаби 6:6-8

* 30:26 Даман – ил гӀярайчиб биштӀаси мицӀираг саби, имцӀали дубуртазиб бируси.

+ 31:3 Сулайба буралаби 7:26

+ 31:4 Сулайба буралаби 20:1, Кахелет 10:17,

+ 31:10 Рут 3:11, Сулайба буралаби 12:4, Сулайба буралаби 3:15

+ 31:15 Сулайба буралаби 20:13

+ 31:20 Сулайба буралаби 22:9

+ 31:31 Сулайба буралаби 11:16

* 1:1 Кахелет – жугъутӀ мезлизиб сай-алав адамти цалабирхъянван, вягӀзачиван иргъуси саби.

+ 1:1 Кахелет 1:12, Кахелет 7:27, Кахелет 12:8-10

+ 1:2 Кахелет 8:8,

+ 1:3 Кахелет 2:11, Кахелет 3:9, Кахелет 5:15

+ 1:8 Сулайба буралаби 27:20

+ 1:9 Кахелет 3:15

+ 1:11 Кахелет 2:16

+ 1:13 Кахелет 2:26, Кахелет 3:10

+ 1:15 Кахелет 7:13

+ 1:16 Кахелет 2:9

+ 1:18 Кахелет 12:12

+ 2:2 Сулайба буралаби 14:13

+ 2:9 Кахелет 1:16

+ 2:11 Кахелет 1:3, Кахелет 3:9, Кахелет 5:15

+ 2:14 Кахелет 3:19, Кахелет 9:2

+ 2:16 Кахелет 1:11

+ 2:24 Кахелет 3:12-13, Кахелет 5:18, Кахелет 8:15, Кахелет 5:18

+ 2:26 Кахелет 1:13

+ 3:9 Кахелет 1:3, Кахелет 2:11, Кахелет 5:15

+ 3:10 Кахелет 1:13, Кахелет 2:26

+ 3:11 Кахелет 8:17

+ 3:12 Кахелет 2:24

+ 3:13 Кахелет 2:24, Кахелет 5:19

+ 3:15 Кахелет 1:9

+ 3:17 Матфейли 16:27,

+ 3:19 Кахелет 2:14, Кахелет 9:2

+ 3:20 Кахелет 12:7

+ 3:22 Кахелет 2:24

+ 4:1 Кахелет 9:11, Кахелет 5:7

+ 4:2 Кахелет 7:1

+ 4:3 Кахелет 6:3

+ 4:5 Сулайба буралаби 6:10-11, Сулайба буралаби 24:33-34

+ 4:6 Сулайба буралаби 15:16

+ 4:8 Кахелет 1:8

+ 4:17 Сулайба буралаби 15:8

+ 5:1 Матфейли 6:7

+ 5:2 Сулайба буралаби 10:19

+ 5:4 Сулайба буралаби 20:25

+ 5:5 Баркьудлуми 5:4

+ 5:6 Кахелет 12:13

+ 5:7 Кахелет 3:16, Кахелет 4:1

+ 5:12 Кахелет 6:1

+ 5:15 Кахелет 1:3, Кахелет 2:11, Кахелет 3:9

+ 5:18 Кахелет 2:24

+ 6:1 Кахелет 5:12

+ 6:2 Лукали 12:20

+ 6:3 Кахелет 4:3

+ 6:7 Сулайба буралаби 16:26

+ 6:8 Кахелет 2:15

+ 6:10 Кахелет 1:10, Кахелет 3:15,

+ 6:11 Кахелет 5:2

+ 7:1 Сулайба буралаби 22:1, Кахелет 4:2

+ 7:3 Матфейли 5:4, Лукали 6:21,

+ 7:5 Сулайба буралаби 15:31-32

+ 7:7 Сулайба буралаби 17:8

+ 7:8 Сулайба буралаби 14:29

+ 7:13 Кахелет 1:15

+ 7:15 Кахелет 8:14

+ 7:17 Сулайба буралаби 10:27

+ 7:19 Сулайба буралаби 21:22, Кахелет 9:16, Кахелет 9:18

+ 7:20 Сулайба буралаби 20:9,

+ 7:21 Сулайба буралаби 30:10

+ 7:25 Кахелет 1:17

+ 7:26 Сулайба буралаби 5:4, Сулайба буралаби 22:14, Сулайба буралаби 23:27

+ 8:3 Кахелет 10:4

+ 8:4 Дан. 4:32

+ 8:9 Кахелет 3:16, Кахелет 4:1

+ 8:13 Кахелет 6:12

+ 8:14 Кахелет 7:15

+ 8:15 Кахелет 2:24

+ 8:17 Кахелет 3:11

+ 9:2 Кахелет 2:14, Кахелет 3:19,

+ 9:7 Кахелет 2:24

+ 9:12 Сулайба буралаби 7:23

+ 9:16 Кахелет 7:19

+ 10:4 Кахелет 8:3

+ 10:7 Сулайба буралаби 19:10

+ 10:8 Сулайба буралаби 26:27

+ 10:12 Сулайба буралаби 18:7

+ 10:14 Сулайба буралаби 15:2

+ 10:17 Сулайба буралаби 31:4

+ 10:19 Кахелет 7:12

* 11:1 Илкьяйда ибси аргъес вирар: Сахаватсили вии, цархӀилтас гӀяхӀдешуни дирен, илдани хӀедра илкьяйда жаваб луга.

+ 11:9 Кахелет 2:10, Кахелет 9:7, Кахелет 12:14,

* 12:3-4 Илди гъайличил адамла ухънадеш сари сипатдирути: хъайс къараулбирути – някъби сари, цӀакьти мурул адамти – кьяшми, лукьути хьунул адамти – цулби, улкьайзи хӀердикӀути – хӀулби, кьакьализи унза – лихӀби дургар, илкьяйдали ишаб ухънас гьанкӀ хӀебашниличила ва гӀянцӀдешличила бурули саби.

* 12:5 Вавалибяхъибси хӀулрухъи – хӀулрухъила цӀуба вавнани хӀяна бекӀ иргъахъуси саби. ХӀялагарбиубси цӀерцӀ – гъай ухънаваибси адам багьлали вяшикӀниличила сари. Каперс – дукути цӀедешла бегӀ кьада саби. Убла замана адамта илала цӀедешли хурегличи иштяхӀ ва шавкь имцӀадирахъу или халбирусири.

+ 12:7 Кахелет 3:20,

+ 12:8 Кахелет 1:2

+ 12:9 Сулайба буралаби 1:1

+ 12:11 Югьанни 10:11

+ 12:12 Кахелет 1:18

+ 12:13 Кахелет 5:6

+ 12:14 Кахелет 11:9,