Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-08-31T23:40:24.365579+00:00

Muxaddes Kitap: Shıǵıw

Muxaddes Kitap: Shıǵıw

1. Alǵí sóz

1. Shıǵıw

1. Qosímsha Materiallar

MUXADDES

KITAP

Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutı

2022

MUXADDES KITAP

Qaraqalpak tilindegi Muxaddes Kitaptıń elektron hám audio nusqaların Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutınıń saytınan júklep alıwǵa boladı: https:
ibt.org.ru/media?id=KRK/latn

Sózliktegi súwretlemeler:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Sızılmalar hám súwretlemeler:

Muxaddes shatır; Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

© ÓzMKJ, 2006

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Kartalar:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-310-5

© Институт перевода Библии, 2022

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Alǵí sóz

Alǵí sóz

Sizlerge Muxaddes Kitaptıń qaraqalpaq tiline awdarılǵan barlıq kitabın usınıp atırmız. Muxaddes Kitap 66 kitaptan ibarat bolıp, grek tilinde Bibliya dep ataladı hám bul «kitaplar» degen mánini bildiredi. Usı kitaplardıń bazıları «Tawrat», «Zabur» hám «Injil» atamaları menen xalqımız arasında keńnen tanılǵan.

Muxaddes Kitap – bul insan tariyxındaǵı eń ullı kitaplardıń biri bolıp, áyyemgi xalıqlardıń ómiri haqqında ayrıqsha túsinik beredi. Sonday-aq, bul tariyxıy bahalı dokumentten de joqarı, óytkeni Muxaddes Kitap Qudaydıń insanlar menen bolǵan qarım-qatnası, Qudaydıń Ózi haqqında ashıp beriwi hám Óziniń erkin bildiriwi tuwrısındaǵı jazıwlar. Bul Kitap adam bolıp tuwılǵan Qudaydıń Sóziniń ómiri hám tálimi haqqında gúwalıqtı usınadı. Muxaddes Jazıwdıń tolıq mánisi tariyxıy yadnama sıpatında yamasa ádebiylik usılına baha beriw ushın oqıytuǵınlarǵa ashılmaydı, al onı Jaratıwshımız Óz xalqına ne aytatuǵının biliwdi qálep oqıǵanlar ushın ashıladı.

Muxaddes Kitap eki bólimnen: Eski Kelisimnen hám Jańa Kelisimnen ibarat.

Eski Kelisim 39 kitaptan ibarat bolıp, áyyemgi evrey hám aramey tillerinde jazılǵan. Kóplegen alımlardıń pikiri boyınsha, Eski Kelisim kitapları b. e. sh. dáwirde, yaǵnıy Iysa tuwılmastan aldınǵı dáwirde bir yarım mıń jıl dawamında jazılǵan. Eski Kelisimniń áyyemgi evreyshe teksti bizlerdiń dáwirimizge deyin jetip kelgen, sebebi áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgen.

Eski Kelisim – bul áyyemgi kitaplardıń jıynaǵı bolıp, tek ǵana diniy kitaplar emes, al mádeniyat hám tariyxtı óz ishine alıp, Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan qarım-qatnasın sáwlelendiredi. Bular yahudiyler ushın da, masiyxıylar ushın da muxaddes kitaplar bolıp esaplanadı. Birinshi bes kitap «Tawrat», al bazıda «Muwsanıń bes kitabı» dep ataladı, sebebi Quday Ózi tańlaǵan Izrail xalqına Muwsa arqalı Óz nızamların jiberedi. Tawrattıń birinshi kitabında Qudaydıń dúnyanı hám ondaǵı barlıqtı jaratqanı haqqında hám Qudaydıń buyrıǵın buzıp, adamzattı gúnaǵa batırǵan Adam-ata menen Hawa-eneni jaratqanı haqqında sóz etiledi. Tawrattıń keyingi tórt kitabında Izrail xalqınıń Mısır jerinde 400 jıl dawamında qullıqta azap shegiwi, qullıqtan azat bolıwı, Quday wáde qılǵan Qanan jerine qaray jol júriwi hám Qudaydıń Muwsa arqalı bergen Muxaddes Nızamları menen baslı buyrıqları haqqında aytıladı. Usıdan keyingi kitaplarda izraillılardıń ózlerine wáde qılınǵan Qanan jerin basıp alıwı, ol jerdegi izraillılardıń ómiri, Izrail patshalarınıń alıp barǵan urısları, olardıń tabısları hám jeńilisleri haqqında sóz etiledi.

Eski Kelisimde biyler, Izrail patshalıǵındaǵı payǵambarlar, basqa xalıqlar menen baylanıslı waqıyalar haqqında aytılǵan tariyxıy kitaplar menen birge, násiyat, poema hám keleshek haqqında jazılǵan payǵambarshılıq kitapları da bar. Payǵambarshılıq kitaplarında Qudaydıń Óz sózine sadıqlıǵı aytıladı. Izrail xalqı Qudaydan alıslaǵanda eskertilip, keleshekte bolatuǵın tań qalarlıq hám qorqınıshlı waqıyalar haqqında aldın ala sóz etiledi. Jáne de, bul kitaplarda Qudaydıń Óz xalqın qayta tiklew ushın bergen wádesi hám xalıqtıń keleshektegi úmiti haqqında da aytıladı.

Eski Kelisim jáne de, Zabur kitabın óz ishine aladı. Bul kitap Qudaydı alǵıslaw jırlarınan, qosıq qatarlarınan, duwa hám jalbarınıwlardan ibarat. Sonıń menen birge, Ayup, Sulaymannıń hikmetleri, Wazshı kitapları tereń filosofiyalıq pikirlerden, danalıq hám aforizm, yaǵnıy ótkir sózlerden, aqıl hám násiyatlardan ibarat.

Jańa Kelisim, yaǵnıy Injil 27 kitaptan ibarat bolıp, bular áyyemgi grek tilinde Iysa Masiyx tuwılǵannan keyingi dáwirde, b. e. I ásiriniń aqırına deyin jazılǵan. Áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgenlikten, házirgi dáwirge jetip kelgen. Jańa Kelisimniń birinshi tórt kitabı Xosh Xabardan ibarat bolıp, onda dúnyanıń Qutqarıwshısı Iysa Masiyxtıń ómiri, tálimi, ólimi, qayta tiriliwi hám aspanǵa kóteriliwi haqqında sóz etiledi. Keyin Elshilerdiń isleri kitabında Iysa aspanǵa kóterilgennen soń masiyxıy jámáátleriniń birinshi jılları hám Onıń shákirtleriniń Xosh Xabardı Rim imperiyası boylap qalay járiyalap baslaǵanı haqqında aytıladı. Bunnan soń Masiyxtıń elshileri tárepinen masiyxıylar jámáátlerine hám ayırım adamlarǵa qarata jazılǵan xatlar orın alǵan. Xatlarda elshiler iseniwshilerdi isenimde bekkem bolıwǵa jigerlendiredi hám Qudayǵa ılayıqlı ómirde jasawdıń jol-jorıqların kórsetip, úgit-násiyatlar beredi. Jańa Kelisimniń aqırǵı kitabı – bul Yuxanǵa Quday tárepinen kórsetilgen Ayan. Bunda Quday Ózine qarsı turǵan kúshti jeńip shıǵıwı, Masiyxtıń aqırette jer júzine qayta keliwi, dúnyanıń húkim etiliwi hám dúnyanıń aqırı haqqında astarlı sózler menen bayan etiledi.

Muxaddes Kitapta bayan etilgen kóp waqıyalar batıs Aziyada bolıp ótken bolsa da, ondaǵı biybaha hikmetler dúnya boylap jayılıp, kóp xalıqlardıń mádeniyatın bayıttı. Adamzat tariyxında basqa kitaplarǵa qaraǵanda Muxaddes Kitap kóp tillerge awdarılǵan. Tolıq Muxaddes Kitap búgingi kúnge deyin 700 den aslam tillerge, al ishindegi bazı kitaplar shama menen 3500 tilge awdarılǵan.

Qolıńızǵa uslap turǵan bul awdarma Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) menen awqamlas toparı tárepinen awdarılıp, tekseriwden ótkerildi. Bul úlken isti ámelge asırıw ushın jıllar dawamında kóplegen adamlar óz waqıtların ayamay, tınımsız miynet qıldı. Tek ǵana awdarıwshılar emes, al redaktorlar, filolog hám bir neshe til mamanları jazıwlardıń sapalı bolıwı ushın járdem berdi.

Jańa Kelisim, Jaratılıs, Rut, Ester, hám Yunus kitapları aldın da basıp shıǵarılǵan edi. Tolıq Muxaddes Kitapqa kirgiziw ushın bul kitaplar qayta kórip shıǵıldı.

Muxaddes Jazıwdı túsiniwge járdem beriw ushın, Muxaddes Kitaptıń artqı bóliminde sózlik, súwretlemeler, kartalar, diagrammalar hám taǵı da basqa qosımsha materiallar berilgen. Solardıń ishinde áyyemgi qoljazbalardaǵı ayırmashılıqlardı kórsetetuǵın dizim de bar. Muxaddes Kitaptıń tekstlerinde berilgen juldızshalar (*) usı dizimge silteme beredi.

Jáne de, elektron túrindegi Muxaddes Kitaptı internettegi https:
ibtrussia.org/en/media?id=KRK/cyrl saytınan taba alasız. Bul elektron oqıw quralların kompyuter hám uyalı telefon sıyaqlı úskenelerge júklep alıp, olardan paydalanıwıńızǵa boladı.

Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) Kitaplar Kitabın qaraqalpaq tilinde baspaǵa tayarlaw ushın qatnasqanlardıń hámmesine óz minnetdarshılıǵın bildiredi.

Bizlerdiń úmitimiz hám duwamız mınadan ibarat: bul awdarma qaraqalpaq xalqına Qudaydıń dawısın, Qudaydıń Xosh Xabarınıń tolıqlıǵın jetkerip, adamlardıń Oǵan iseniwine hám usı Xosh Xabar boyınsha ómir súriwine járdem beredi.

Quday Taalaǵa shúkirler aytamız hám minnetdarshılıǵımızdı bildiremiz. Jalǵız Qudayǵa alǵıs-maqtawlar bolsın!

Shıǵıw

Shıǵıw

1. Alǵí sóz

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

Alǵí sóz

Shıǵıw kitabı

Kitap haqqında maǵlıwmat

Shıǵıw kitabı Tawrattıń ekinshi kitabı. Bul kitapta Qudaydıń Óz xalqı Izraildı Mısırdaǵı qullıqtan azat etip, ol jerden alıp shıqqanı haqqında sóz etiledi. Sonıń ushın, kitap «Shıǵıw» dep atalǵan. Jaratılıs kitabınıń aqırında sóz etilgen waqıyalardan usı kitapta sóz etilgen waqıyalarǵa deyin aradan 400 jıl ótedi. Izrail xalqı shama menen b. e. sh. 1440-jılı Mısırdan shıǵadı (3Pat 6:1).

Shıǵıw kitabında Qudaydıń atı hám Onıń kim ekeni kórsetilip: Jaratqan Iye jalǵız, haqıyqıy Quday, Ol barlıq jaratılǵanlardıń Húkimdarı, dep tanıstırıladı (3:13-15).

Shıǵıw kitabın úsh bólimge bóliwge boladı. Birinshi bólimde kóp waqıyalar Mısır elinde júz beredi (1–13 baplar). Izrail xalqı sol jerde faraonǵa qul bolıp xızmet etedi. Quday Óz xalqınıń dad-páriyadın esitedi. Olardı qullıqtan azat qılıw ushın, Muwsanı tańlap aladı.

Muwsa faraonnan, Izrail xalqın jiber, dep talap qılǵanda, faraon ruxsat bermeydi. Sonıń ushın, Quday Mısırǵa on apat jiberetuǵını haqqında Muwsaǵa aytadı. Bul apatlar kóbinese «on jaza» dep te ataladı. Onınshı jaza kelgende, ilajsız qalǵan faraon Izrail xalqına Mısırdan shıǵıp ketiwge ruxsat beredi. Quday sol kúndi eslep turıwı ushın, Izrail xalqına Qutqarılıw bayramın bayramlawdı buyıradı.

Kitaptıń ekinshi bóliminde (14–18 baplar) Izrail xalqı Qudaydıń muxaddes tawı – Sinayǵa ketip baratırǵanda baslarınan keshirgen waqıyalar sóz etiledi. Mısır faraonı Izrail xalqın azat etiw pikirinen dárhal qaytıp, láshkerlerine olardı tutıp keliwdi buyıradı. Degen menen, Quday Izraildı qorǵap, Mısır láshkerlerin qırıp taslaydı. Keyin Izrail xalqı shól arqalı júrgende, Quday olardı azıq-awqat hám suw menen támiyinleydi.

Kitaptıń sońǵı bólimindegi waqıyalar (19–40 baplar) Sinay tawında júz beredi. Quday bul tawda Muwsaǵa kórinip, oǵan on buyrıqtı, jáne de, kúndelikli turmıs, tárbiya hám sıyınıw máresimleri tuwrısındaǵı nızam-qaǵıydalardı beredi. Quday Izrail xalqınıń arasında bolıw ushın Muwsaǵa Muxaddes shatır qurıwdı buyıradı. Shatır hám onıń úskeneleri haqqında tolıq kórsetpeler beredi. Muxaddes shatır Qudaydıń Óz xalqı arasındaǵı turar mákanı bolıp, xalıq ol jerde Qudayǵa hár túrli sadaqa hám qurbanlıqlardı alıp keliwi kerek edi.

1

Izraillılardıń Mısırda azap shegiwi

1^1Yaqıp penen birge xojalıqları menen Mısırǵa kelgen Izrail[*] ullarınıń atları mınalar edi: 2Ruben, Shimon, Lebiy, Yahuda,
3Issaxar, Zebulon, Benyamin, 4Dan, Naftaliy, Gad hám Asher+. 5Yaqıptıń urpaǵınan shıqqanlar barlıǵı bolıp jetpis adam edi. Al Yusup álle qashan Mısırda edi+.

6Waqtı kelip, Yusup, onıń tuwısqanları hám sol áwladtıń hámmesi dúnyadan ótti. 7Biraq Izrail urpaqları ósip-ónip, barǵan sayın oǵada kóbeyip, kúsheygeni sonshelli, Mısır eli olarǵa tolıp ketti.

8Sol waqıtta Mısır taxtına Yusupti tanımaytuǵın jańa patsha otırdı+. 9Patsha óz xalqına: «Minekey, Izrail xalqınıń sanı júdá kóbeyip, kúshli bolıp baratır. 10Kelińler, kóbeyip ketpewi ushın olarǵa qarsı hiyle qollanayıq. Bolmasa, urıs bolǵan jaǵdayda, olar dushpanlarımızǵa qosılıp ketiwi hám bizlerge qarsı urısıp, elimizden ketip qalıwı múmkin», – dedi.

11Solay etip, mısırlılar izraillılarǵa awır jumıslardı isletip, eziw ushın, olardıń ústinen qul jumsaytuǵın basshılardı tayınladı. Izraillılar faraon ushın Pitom hám Ramses degen telekleri bar qalalardı saldı+. 12Degen menen, mısırlılar izraillılardı qanshelli ezgen sayın, olar sonshelli kóbeyip, artıp bardı. Sonda mısırlılar qorqınıshqa túsip, 13izraillılardı ayawsız túrde jumıs islewge májbúrledi. 14Olardı hár túrli atız jumısların, ılay soǵıw hám gerbish quyıwday awır jumıslardı islewge ayawsız májbúrlep, turmısın qıyınlastırdı.

15Mısır patshası Shifra hám Puwa degen evreylerdiń kindik sheshelerine buyırıp:

16– Evrey hayalların tuwdırıp atırǵanıńızda, dıqqatlı bolıń: eger ul tuwılsa, óltiriń, al eger qız tuwılsa, tiri qaldırıń, – dedi. 17Biraq kindik shesheler Qudaydan qorqatuǵın edi. Sonlıqtan olar Mısır patshasınıń aytqanın islemey, ul balalardı tiri qaldırdı. 18Sonda Mısır patshası kindik sheshelerdi shaqırtıp alıp:

– Nege bulay islep atırsızlar? Nege ul balalardı tiri qaldırıp atırsızlar? – dep soradı. 19Kindik shesheler oǵan juwap berip:

– Evrey hayalları mısırlı hayallarǵa uqsamaydı. Olar júdá qarıwlı bolıp, bizler barmastan aldın-aq, tuwıp aladı, – dedi.

20Bul isi ushın Quday kindik sheshelerge jaqsılıq isledi. Al Izrail xalqı kóbeyip, barǵan sayın kúshi artıp bardı. 21Ózinen qorqqanı ushın, Quday kindik sheshelerge urpaq berdi.

22Sonnan keyin, faraon óziniń pútkil xalqına: «Evreylerdiń tuwılǵan hár bir ul balasın Nil dáryasına taslańlar, al qız balaların tiri qaldırıńlar», – dep buyırdı.

2

Muwsanıń tuwılıwı

2^1Lebiy urıwınan bolǵan bir adam urıwlas qızına úylendi+. 2Hayal hámiledar bolıp, ul tuwdı hám balasınıń sonday súykimli ekenin kórip, onı úsh ay jasırıp júrdi. 3Biraq hayal balasın bunnan bılay jasırıp júre almaytuǵın bolǵanlıqtan, qamıstan islengen bir sebetti alıp, oǵan shayır hám qara may jaǵıp shıqtı. Keyin ishine balanı saldı da, Nil dáryasınıń jaǵasındaǵı qamıslıqqa qoydı. 4Al balanıń ájapası úkesine ne bolatuǵının kóriw ushın, uzaqtan baqlap turdı.

5Sonda faraonnıń qızı shomılıw ushın dáryaǵa keldi. Al onıń shorıları dárya jaǵasında júrgen edi. Faraonnıń qızı qamıslıqtıń arasında turǵan sebetti kórip qalıp, onı ákeliw ushın shorısın jiberdi. 6Ol sebetti ashıp, jılap atırǵan balanı kórdi hám oǵan janı ashıp:

– Bul – bir evrey balası-ǵo, – dedi.

7Sol waqıtta balanıń ájapası faraonnıń qızına:

– Sizge balanı emizip beriwi ushın, men barıp, evreylerden emiziwli bir hayaldı shaqırıp keleyin be? – dedi.

8Faraonnıń qızı oǵan:

– Yaqshı, bar, – dep juwap berdi.

Qız barıp, balanıń anasın shaqırıp keldi. 9Faraonnıń qızı hayalǵa:

– Mına balanı alıp, maǵan emizip ber, xızmet haqıńdı tóleymen, – dedi.

Hayal balanı alıp, emizdi. 10Bala az-maz óskennen keyin, hayal onı faraonnıń qızına alıp keldi. Faraonnıń qızı balanı asırap aldı hám «Onı suwdan shıǵarıp aldım», – dep, balanıń atın Muwsa[*] qoydı.

11Muwsa erjetkennen soń, bir kúni óz xalqına barıp, olardıń awır jumıs islep atırǵanın kórdi. Sonda óz xalqınan bolǵan bir evreydi bir mısırlınıń urıp atırǵanına kózi túsip ketti. 12Muwsa átirapına názer taslap, hesh kimniń joq ekenin kórgende, mısırlını óltirip, onı qumǵa kómip jasırdı. 13Erteńine ol jáne shıqqanda, eki evreydiń tóbelesip atırǵanın kórdi. Sonda Muwsa nahaq bolǵan adamnan:

– Nege tuwısqanıńdı urıp atırsań? – dep soradı. 14Sol adam Muwsaǵa:

– Kim seni bizlerdiń ústimizden basshı hám qazı qılıp qoydı? Mısırlını óltirgenińdey, meni de óltirmekshimiseń? – dedi.

Sonda Muwsa qorqıp ketip: «Írasında da, bul is áshkara bolıp qalǵan eken-ǵo», – dep oyladı. 15Bul is haqqında faraon da esitip, Muwsanı óltirmekshi boldı. Biraq Muwsa onnan qashıp, Midyan jerine barıp jasadı.

Bir kúni ol bir qudıqtıń qasında otırǵanda, 16Midyan ruwxaniyiniń jeti qızı kelip, ákesiniń qoyların qudıqtan suwǵarıw ushın, nawalardı toltıra basladı. 17Biraq ayırım shopanlar kelip, olardı quwıp jiberdi. Sonda Muwsa kelip qızlardı qorǵadı hám olardıń qoyların suwǵarıp berdi. 18Qızlar ákesi Reueldiń janına qaytıp barǵanda, ákesi olardan:

– Nege búgin bunsha tez keldińiz? – dep soradı+. 19Qızları ákesine:

– Mısırlı bir adam bizlerdi shopanlardan qorǵadı. Bunıń ústine, ol suw alıp, qoylarımızdı da suwǵarıp berdi, – dep juwap berdi.

20Ákesi olarǵa:

– Sol adam qay jerde? Onı nege taslap kettińiz? Barıńlar, onı awqatqa shaqırıp kelińler, – dedi.

21Muwsa Reueldiń mirátin qabıl etip, onıń úyinde jasap qalıwdı sheshti. Reuel oǵan qızı Sipporanı hayallıqqa berdi. 22Sippora ul tuwdı hám Muwsa: «Men jat elde kelgindi adam boldım», – dep, balaǵa Gershom[*] dep at qoydı.

23Aradan uzaq waqıt ótkennen soń, Mısır patshası óldi. Izraillılar ele qulshılıqtan nala shegip, dad salıp atırǵan edi. Olardıń qulshılıq sebepli salǵan dadı Qudayǵa jetip bardı. 24Quday olardıń nalaların esitip, Óziniń Ibrayım, Ísaq hám Yaqıp penen dúzgen kelisimin[*] eske túsirdi+. 25Quday izraillılardıń awhalın kórip, olardı ayadı+.

3

Qudaydıń Muwsanı shaqırıwı

3^1Muwsa qáyin atası, Midyan ruwxaniyi Itronıń[*] qoyların baǵatuǵın edi. Bir kúni ol súriwdi shóldiń túpkirine jayıp júrip, Qudaydıń tawı Xorebke kelip qaldı+. 2Sonda Jaratqan Iyeniń perishtesi oǵan sheńgel putası arasında janıp turǵan ottıń jalını ishinde kórindi. Muwsa putanıń janıp turǵanın, biraq janıp joq bolıp ketpegenin kórdi. 3Muwsa: «Barıp, bul tań qalarlıq nárseni kóreyin. Puta nege janıp, joq bolıp ketpey tur eken?» – dep oyladı. 4Jaratqan Iye Muwsanıń qaraw ushın jaqınlap kiyatırǵanın kórgende, putanıń ishinen:

– Muwsa, Muwsa! – dep shaqırdı.

– Lábbáy! – dep juwap berdi ol.

5Quday oǵan:

– Bunnan artıq jaqınlaspa. Ayaq kiyimińdi shesh, sebebi sen turǵan jer – muxaddes.+
6Men seniń ákeńniń Qudayıman, Ibrayımnıń Qudayı, Ísaqtıń Qudayı hám Yaqıptıń Qudayıman, – dedi.

Muwsa Qudayǵa qarawǵa qorqqanlıqtan, júzin japtı+.

7Sonda Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Men xalqımnıń Mısırda jábir shegip atırǵanın kórdim hám qul jumsawshıları sebepli dad salıp atırǵanın esittim. Men olardıń azap shegip atırǵanın da bilemen. 8Sonlıqtan Men olardı mısırlılardıń qolınan qutqarıw ushın keldim. Olardı sol elden shıǵarıp, keń hám ónimdar bolǵan jerge, sút hám pal aǵıp turǵan jerge – qanan, xet, amor, periz, xiw hám ebus xalıqlarınıń ellerine aparaman+. 9Mine, izraillılardıń dadı Maǵan jetip keldi hám mısırlılardıń olardı qalay ezip atırǵanın Ózim de kórdim+. 10Endi Men seni xalqım bolǵan izraillılardı Mısırdan alıp shıǵıw ushın, faraonǵa jiberemen.

11Biraq Muwsa Qudayǵa:

– Faraonǵa barıp, izraillılardı Mısırdan alıp shıǵatuǵınday, men kim bolıppan, – dep juwap berdi.

12Al Quday oǵan:

– Men seniń menen birge bolaman. Seni Meniń jibergenimniń belgisi mınaw boladı: xalıqtı Mısırdan alıp shıqqanıńnan soń, usı tawda Maǵan sıyınasızlar, – dedi+.

13Sonda Muwsa Oǵan:

– Men Izrail xalqına barıp: «Meni sizlerge ata-babalarıńızdıń Qudayı jiberdi», – desem, olar mennen: «Onıń atı kim?» – dep sorasa, men olarǵa ne deymen? – dedi.

14Quday Muwsaǵa:

– Men máńgige bar Bolıwshıman. Sen izraillılarǵa: «Meni sizlerge máńgige bar Bolıwshı jiberdi», – dep ayt, – dedi+. 15Quday Muwsaǵa jáne bılay dedi:

– Sen izraillılarǵa taǵı: «Meni sizlerge ata-babalarıńızdıń Qudayı Jaratqan Iye: Ibrayımnıń Qudayı, Ísaqtıń Qudayı hám Yaqıptıń Qudayı máńgige bar Bolıwshı[*] jiberdi», – dep ayt. Meniń atım máńgige usı boladı. Áwladtan-áwladqa Meniń atımdı usılay shaqırsın. 16Sen bar da, Izrail aqsaqalların jıynap, olarǵa bılay de: «Ata-babalarıńız Ibrayımnıń, Ísaqtıń hám Yaqıptıń Qudayı bolǵan máńgige bar Bolıwshı maǵan kórinip, mınalardı ayttı: „Mısırda sizlerge neler islenip atırǵanın kórip, sizlerge názerimdi túsirdim. 17Sizlerdi Mısırdaǵı eziwshilikten qutqarıp, qanan, xet, amor, periz, xiw hám ebus xalıqlarınıń jerlerine, sút hám pal aǵıp turǵan jerge aparıwdı sheshtim“». 18Izraildıń aqsaqalları saǵan qulaq asadı. Sen olar menen birge Mısır patshasına barıp, oǵan bılay deńler: «Evreylerdiń Qudayı Jaratqan Iye bizlerge kórindi. Endi shólde úsh kúnlik jol júrip barıp, Qudayımız Jaratqan Iyege qurbanlıq beriwge ruxsat ber». 19Biraq Men bilemen, kúshli bir qol májbúrlemegenshe, Mısır patshası ketiwińizge ruxsat bermeydi. 20Sonlıqtan Men qolımdı sozaman hám olardıń arasında káramatlar islep, Mısırdı jazalayman. Sonnan keyin, ol sizlerdi azat qıladı+. 21Xalıqtı mısırlılarǵa unamlı qılıp kórsetemen. Sizler ketken waqtıńızda, qurı qol ketpeysiz+. 22Hár bir hayal mısırlı qońsılarınan hám olardıń úyinde jasaytuǵın mısırlı hayaldan gúmis hám altın bezeniw buyımların, kiyim-kenshekler sorap aladı. Ul-qızlarıńızdı olar menen bezendiresizler hám sol tárizde mısırlılardı tonap ketesizler.

4

Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa káramat kórsetiw biyligin beriwi

4^1Sonda Muwsa Qudayǵa:

– Olar maǵan isenbese hám sózlerime qulaq salmay: «Jaratqan Iye saǵan kórinbedi», – dese, ne qılaman? – dedi.

2Jaratqan Iye onnan:

– Qolıńdaǵı ne? – dep soradı.

– Tayaq, – dep juwap berdi Muwsa.

3Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Onı jerge tasla, – dedi.

Muwsa tayaqtı jerge taslaǵanda, tayaq jılanǵa aylandı. Muwsa onnan qashtı. 4Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Qolıńdı sozıp, onıń quyrıǵınan uslap al, – dedi.

Muwsa qolın sozıp, jılannıń quyrıǵınan uslap alǵanda, ol jáne tayaqqa aylandı. 5Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Ata-babalarınıń Qudayı, Ibrayım, Ísaq hám Yaqıptıń Qudayı bolǵan Jaratqan Iyeniń saǵan kóringenine olardıń iseniwi ushın, sen olarǵa usını kórset, – dedi.

6Sońınan Jaratqan Iye Muwsaǵa jáne:

– Qolıńdı qoynıńa tıq, – dedi.

Muwsa qolın qoynına tıǵıp, onı qaytıp shıǵarıp alǵanda, qolında teri keselligi payda bolıp, eti qar sıyaqlı túlep ketken edi.

7Jaratqan Iye oǵan taǵı:

– Qolıńdı jáne qoynıńa tıq, – dedi.

Muwsa jáne qolın qoynına tıǵıp, onı qaytıp shıǵarǵanda, qolı burınǵı halına qayttı. 8Sonda Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Eger olar saǵan isenbese hám birinshi káramatlı belgige itibar awdarmasa, onda ekinshisine isenedi. 9Al eger bul eki belgige de isenbese hám sózińdi tıńlamasa, onda Nil dáryasınan suw alıp, jerge tók. Dáryadan alǵan suwıń jerde qanǵa aylanadı.

10Muwsa Jaratqan Iyege:

– O, Iyem! Qulıń bolǵan men burın da, Óziń meniń menen sóylese baslaǵannan beri de sheshen adam emespen. Men maylı tilli de, sózge sheber de emespen, – dedi+.

11Sonda Jaratqan Iye oǵan bılay dedi:

– Adamǵa til berip qoyǵan kim? Adamdı gúńelek, gereń, kóretuǵın yamasa soqır qılatuǵın kim? Jaratqan Iye bolǵan Men emespen be+? 12Endi bar! Sóylegenińde Ózim saǵan járdem berip, ne aytıw kerekligin úyretip turaman.

13Muwsa Jaratqan Iyege:

– O, Iyem! Ótinemen, meniń ornıma basqa birewdi jibere gór! – dedi.

14Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa qáhári kelip bılay dedi:

– Lebiy urıwınan bolǵan ájaǵań Xaron bar emes pe? Bilemen, ol sózge sheshen. Mine, ol tap házir seni qarsı alıwǵa kiyatır. Seni kórgende, ol quwanadı. 15Sen onıń menen sóylesip, ne aytıw kerekligin oǵan bildir. Sóylegenińizde, Ózim sizlerge járdem berip, ne isleytuǵınıńızdı úyretemen. 16Seniń ornıńa xalıqqa Xaron sóyleydi. Ol seniń awzıń boladı, al sen ol ushın Quday ornında bolasań. 17Mına tayaǵıńdı al, sen onıń menen káramatlı belgiler kórseteseń.

Muwsanıń Mısırǵa qaytıwı

18Muwsa qáyin atası Itroǵa qaytıp kelip, oǵan:

– Mısırdaǵı tuwısqanlarımnıń qasına qaytıwǵa ruxsat beriń. Barıp, olardıń amanlıǵın bileyin, – dedi.

Itro oǵan:

– Aman-saw barǵaysań, – dedi.

19Jaratqan Iye Muwsaǵa Midyan elinde: «Mısırǵa qayt, sebebi janıńa qaslıq etpekshi bolǵanlardıń hámmesi óldi», – degen edi+. 20Solay etip, Muwsa hayalın hám ulların eshekke mindirip, Qudaydıń ózine alıwdı buyırǵan tayaǵın alıp, Mısırǵa qaray jolǵa shıqtı.

21Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Mısırǵa qaytıp barǵanıńda, Men saǵan bergen kúsh penen faraonnıń aldında barlıq káramatlardı kórset. Biraq Men onıń júregin qatal qılaman hám ol xalqımnıń ketiwine ruxsat etpeydi+. 22Keyin sen faraonǵa bılay dep ayt: «Jaratqan Iye bılay deydi: „Izrail Meniń ulım, tuńǵısh ulım.+
23Maǵan sıyınıwı ushın, ulımdı jiber, dep saǵan aytqan edim. Biraq sen onı jiberiwden bas tarttıń. Sonlıqtan Men seniń ulıńdı, tuńǵısh ulıńdı óltiremen“».

Sipporanıń ulın súnnet etiwi

24Jolda, olar túnegen jerde, Jaratqan Iye Muwsanıń qasına kelip, onı óltirmekshi boldı. 25Sonda Sippora dárhal bir tas pıshaqtı aldı da, ulın súnnet etti. Ol kesip alınǵan etti Muwsanıń ayaǵına tiygizip:

– Haqıyqattan da, sen usı qan arqalı meniń kúyewimseń, – dedi. 26Sonda Jaratqan Iye Muwsanı aman qaldırdı. Al Sippora Muwsaǵa: «Sen qan arqalı meniń kúyewimseń», – dep súnnetke baylanıslı aytqan edi.

Xaronnıń Muwsa menen ushırasıwı

27Sońınan Jaratqan Iye Xaronǵa:

– Muwsanı qarsı alıw ushın, dalańlıqqa bar, – dedi. Xaron ketip, Muwsa menen Qudaydıń tawında ushırastı hám onı súydi. 28Muwsa Jaratqan Iyeniń aytıw ushın jibergen hámme sózleri hám islewdi buyırǵan barlıq káramatlı belgileri haqqında Xaronǵa aytıp berdi.

29Muwsa menen Xaron barıp, Izraildıń barlıq aqsaqalların jıynadı. 30Xaron Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa aytqan hámme sózlerin olarǵa aytıp berdi. Muwsa da xalıq aldında káramatlı belgiler kórsetti. 31Xalıq isendi hám Jaratqan Iyeniń ózlerine názer salıp, shegip atırǵan azapların kórgenin esitkende, Oǵan tájim etip, sıyındı.

5

Muwsa hám Xaron faraonnıń aldında

5^1Sońınan Muwsa menen Xaron faraonǵa barıp, oǵan:

– Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: «Shólge barıp, Maǵan arnap bayram qılıwı ushın, xalqımdı jiber», – dedi.

2Biraq faraon olarǵa:

– Men aytqanın tıńlap, Izrail xalqın jiberetuǵınday, Jaratqan Iye kim bolıptı? Men Jaratqan Iyeni tanımayman, izraillılardıń ketiwine de ruxsat bermeymen, – dedi+.

3Sonda Muwsa menen Xaron:

– Evreylerdiń Qudayı bizler menen ushırastı. Úsh kúnlik jol júrip, shólde Qudayımız Jaratqan Iyege qurbanlıq berip qaytıwǵa ruxsat etseńiz. Bolmasa, Ol bizlerdi illet penen yamasa qılısh penen jazalaydı, – dedi.

4Al Mısır patshası olarǵa:

– Háy, Muwsa hám Xaron! Nege xalıqtı jumısınan alaǵada qılıp atırsız? Barıń, jumısıńızǵa qaytıń. 5Sonshelli kóp puqaralardı ne ushın jumısınan qaldırajaqsız? – dedi.

6Sol kúni faraon qul jumsawshılarına hám izraillı baqlawshılarǵa buyrıq berip bılay dedi:

7– Bunnan bılay, gerbish islew ushın xalıqqa burınǵıday saban bermeń. Barıp, sabandı ózleri jıynap alsın. 8Biraq burın qansha gerbish quyǵan bolsa, endigiden bılay da, sonsha gerbish quyıwdı talap etiń. Gerbish sanın azaytpań. Óytkeni olar erinshek adamlar bolǵanlıqtan: «Barıp, Qudayımızǵa qurbanlıq beremiz», – dep baqırmaqta. 9Jumısların sonshelli dárejede awırlastırıń, olar is penen bánt bolıp, jalǵan sózlerge qulaq aspasın.

10Solay etip, qul jumsawshılar hám izraillı baqlawshılar barıp, izraillılarǵa bılay dedi:

– Faraon bılay demekte: «Endi sizlerge saban bermeymen. 11Sabandı qay jerden tapsańız, sol jerden tabıńlar. Biraq quyatuǵın gerbishińizdiń muǵdarı azaytılmaydı».

12Solay etip, xalıq atızlardan saban jıynaw ushın pútkil Mısır boylap tarap ketti. 13Qul jumsawshılar olardı qısqıǵa alıp: «Kúndelik jumısıńızdı saban berilgen kúnlerdegidey tolıq orınlań», – dedi. 14Sońınan olar: «Nege sizler keshe hám búgin burınǵıday muǵdarda gerbish quydırmadıńız?» – dep ózleri qoyǵan izraillı baqlawshılardı urdı.

15Sonlıqtan izraillı baqlawshılar faraonǵa barıp, oǵan bılay dep nala shekti:

– Nege qullarıńızǵa bunday qatnas jasap atırsız? 16Bizlerge saban bermese de, gerbish quyıwdı talap etedi. Minekey, qullarıńız bolǵan bizler tayaq jep atırmız. Al buǵan ayıplı – siziń adamlarıńız.

17Biraq faraon olarǵa:

– Sizler erinsheksizler, erinshek! Sol sebepten: «Barıp, Jaratqan Iyege qurbanlıq beremiz», – dep atırsızlar. 18Qánekey, barıńlar jumıslarıńızǵa! Sizlerge saban berilmeydi. Al gerbishti belgilengen muǵdarda jetkizesizler, – dedi.

19«Kúndelikli jetkiziletuǵın gerbishtiń muǵdarın azaytpaysızlar», – degen sózlerdi esitkende, izraillı baqlawshılar ózleriniń qıyın awhalda ekenin túsindi. 20Olar faraonnıń aldınan shıqqannan keyin, ózlerin kútip turǵan Muwsa menen Xaronǵa duslasıp, 21olarǵa:

– Sizler bizlerdi faraonǵa hám onıń xızmetshilerine jaman atlı qıldıńız. Bizlerdi óltiriw ushın, olardıń qollarına qılısh uslattıńız. Bul isińizdi kórip, Jaratqan Iye sizlerdi jazalasın, – dedi.

Jaratqan Iyeniń qutqarıwdı wáde etiwi

22Sonda Muwsa ol jerden ketti hám Jaratqan Iyeniń aldına barıp, bılay dedi:

– Iyem! Ne ushın bul xalıqtı bálege duwshar qıldıń? Meni ne ushın jiberdiń+? 23Faraonǵa barıp, Seniń atıń menen sóylegen kúnimnen beri, faraon bul xalıqtı bálege duwshar qılmaqta. Al Sen Óz xalqıńdı qutqarıw ushın hesh nárse islemediń.

6

6^1Sonda Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Endi sen faraonǵa ne isleytuǵınımdı kóreseń. Ol Meniń qúdiretli qolım sebepli Izrail xalqın azat etedi, hátte, qúdiretli qolım sebepli olardı ózi elinen quwıp shıǵaradı, – dedi.

Qudaydıń Muwsanı jáne shaqırıwı

2Quday Muwsaǵa jáne bılay dedi:

– Men – Jaratqan Iyemen.
3Ibrayımǵa, Ísaqqa hám Yaqıpqa Qúdireti kúshli Quday bolıp kórindim.[*] Biraq Men olarǵa Ózimdi Jaratqan Iye degen atım menen tanıtpadım+. 4Ózleri kelgindi bolıp jasaǵan Qanan jerin olarǵa beriw ushın, Men olar menen kelisim dúzdim. 5Endi bolsa, mısırlılar qul qılǵan izraillılardıń nalaların esitip, kelisimimdi eske aldım. 6Solay etip, izraillılarǵa bılay de: «Men – Jaratqan Iyemen. Sizlerdi mısırlılardıń awır jumısınan azat etip, olardıń qullıǵınan alıp shıǵaman. Olardı qatań jazalayman, sizlerdi kúshli qolımdı sozıp, qutqarıp alaman. 7Sizlerdi Óz xalqım qılaman hám Ózim sizlerdiń Qudayıńız bolaman. Sonda sizler Meniń ózlerińizdi mısırlılardıń awır jumısınan azat qılǵan Qudayıńız Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasızlar+. 8Sizlerdi Ibrayım, Ísaq hám Yaqıpqa beremen dep Ózim ant ishken jerge aparaman. Ol jerdi sizlerge múlik etip beremen. Men – Jaratqan Iyemen»+.

9Muwsa bul sózlerdi izraillılarǵa aytıp berdi. Biraq olar ruwxıy túskinlikte bolıp, awır qulshılıqta júrgenlikten, Muwsanı tıńlamadı. 10Sonda Jaratqan Iye Muwsaǵa:

11– Mısır patshası faraonǵa barıp: «Izraillılardıń jerińnen ketiwine ruxsat ber», – dep ayt, – dedi. 12Biraq Muwsa Jaratqan Iyege:

– Men sózge sheshen emespen. Sózimdi izraillılar tıńlamaǵanda, faraon qalay tıńlasın? – dedi.

13Degen menen, Jaratqan Iye Muwsa hám Xaron menen sóylesip, izraillılardı Mısır jerinen alıp shıǵıw ushın, izraillılarǵa hám Mısır patshası faraonǵa baylanıslı buyrıqlar berdi.

Muwsa hám Xaronnıń shejiresi

14Izraillılardıń áwlad basshıları mınalar edi: Izraildıń tuńǵısh ulı Rubenniń ulları: Xanox, Pallu, Xesron, Karmiy. Bular Rubenniń tiyreleri edi+.

15Shimonnıń ulları: Emuel, Yamin, Ohad, Yaxin, Soxar hám qananlı bir hayaldan tuwılǵan ulı Shaul. Bular Shimonnıń tiyreleri edi+.

16Urpaqları boyınsha, Lebiydiń ullarınıń atları mınalar edi: Gershon, Qohat hám Merariy. Lebiy bir júz otız jeti jıl ómir súrdi+. 17Gershonnıń ulları: hár biri tiyre basshısı bolǵan Libniy menen Shimey. 18Qohattıń ulları: Amram, Ishar, Xebron hám Uzziel. Qohat bir júz otız úsh jıl ómir súrdi. 19Merariydiń ulları: Maxliy hám Mushiy. Shejiresi boyınsha, Lebiydiń tiyreleri usılar edi+.

20Amram ákesiniń qarındası Ioxebedke úylenip, Ioxebed oǵan Xaron menen Muwsanı tuwıp berdi. Amram bir júz otız jeti jıl ómir súrdi+. 21Ishardıń ulları: Qorax, Nefeg hám Zixriy+. 22Uzzieldiń ulları: Mishael, Elsafan hám Sitriy+.

23Xaron Naxshonnıń qarındası, Amminadabtıń qızı Elishebaǵa úylendi. Elisheba oǵan Nadab, Abihu, Elazar hám Itamardı tuwıp berdi+. 24Qoraxtıń ulları: Assir, Elqana hám Abiasaf. Bular Qoraxtıń úrim-putaǵı edi+. 25Xaronnıń ulı Elazar Putieldiń qızlarınıń birine úylendi. Hayalı onnan Pinexastı tuwdı. Tiyrelerge bólingen Lebiy urıwınıń áwlad basshıları usılar edi+.

26Usı Muwsa menen Xaronǵa Jaratqan Iye: «Izraillılardı top-tobı menen Mısırdan alıp shıǵıńlar», – degen edi. 27Izraillılardı Mısırdan alıp shıǵıw ushın, Mısır patshası faraon menen sóyleskenler de usı Muwsa menen Xaron edi.

Jaratqan Iyeniń Muwsa menen Xaronǵa bergen buyrıǵı

28Jaratqan Iye Mısırda Muwsa menen sóyleskeninde, 29oǵan: «Men – Jaratqan Iyemen. Saǵan aytatuǵınlarımnıń hámmesin Mısır patshası faraonǵa jetkiz», – degen edi. 30Sonda Muwsa Jaratqan Iyeniń aldında Oǵan: «Men sózge sheshen emespen. Meni faraon tıńlaytuǵın ba edi?» – dep juwap bergen edi.

7

7^1Biraq Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Minekey, Men seni faraon ushın Quday sıyaqlı qıldım, al ájaǵań Xaron seniń payǵambarıń boladı. 2Saǵan buyırǵanlarımnıń hámmesin ájaǵańa ayt. Ol faraon menen sóylesip: «Izraillılardıń Mısır jerinen ketiwine ruxsat ber», – dep aytsın. 3Degen menen, Men faraonnıń júregin qatal qılaman. Mısırda kóp belgilerimdi hám káramatlarımdı kórsetsem de, 4faraon sizlerdi tıńlamaydı. Men qolımdı Mısırǵa sozıp, olardı qatań jazalayman hám xalqım Izraildı top-tobı menen Mısır jerinen alıp shıǵaman. 5Mısırǵa qarsı qolımdı kóterip, izraillılardı olardıń arasınan alıp shıqqanımda, mısırlılar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı.

6Muwsa menen Xaron Jaratqan Iyeniń buyırǵanınday isledi. 7Faraon menen sóyleskende, Muwsa seksen, al Xaron seksen úsh jasta edi.

Xaronnıń tayaǵınıń jılanǵa aylanıwı

8Jaratqan Iye Muwsa menen Xaronǵa bılay dedi:

9– Faraon sizlerge: «Meni isendiriw ushın bir káramat kórsetińler», – degende, sen Xaronǵa: «Tayaǵıńdı faraonnıń aldına tasla», – dep ayt. Sonda tayaq jılanǵa aylanadı.

10Solay etip, Muwsa menen Xaron faraonǵa barıp, Jaratqan Iyeniń buyırǵanınday isledi. Xaron tayaǵın faraonnıń hám onıń xızmetkerleriniń aldına tasladı. Tayaq jılanǵa aylandı. 11Sonda faraon óz danıshpanların hám sıyqırshıların shaqırdı. Olar da óz sıyqırshılıǵı menen anıq solay isledi. 12Olardıń hár biri tayaǵın taslap jibergende, tayaqlar jılanǵa aylandı. Biraq Xaronnıń tayaǵı olardıń tayaqların jutıp jiberdi. 13Jaratqan Iyeniń aytqanınday, faraonnıń júregi qatal bolıp, Muwsa menen Xarondı tıńlamadı.

Birinshi jaza: suwdıń qanǵa aylanıwı

14Sońınan Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Faraonnıń júregi qatal bolıp tur. Ol xalıqtı jiberiwden bas tartıp atır. 15Erteńine azanda bar da, faraon Nil dáryasına qaray shıqqanda, jılanǵa aylanǵan tayaǵıńdı alıp, dárya jaǵasında onıń jolın tosıp tur. 16Keyin faraonǵa bılay de: «Evreylerdiń Qudayı Jaratqan Iyeniń: „Shólde Maǵan sıyınıwı ushın, xalqımdı jiber“, – dep aytqan sózin jetkeriwim ushın, meni saǵan jiberdi. Biraq sen usı waqıtqa shekem qulaq aspadıń. 17Sonlıqtan Jaratqan Iye: „Meniń Jaratqan Iye ekenimdi endi bilip alasań“, – deydi. Minekey, men qolımdaǵı tayaq penen dáryanıń suwına ursam, suw qanǵa aylanadı. 18Dáryadaǵı balıqlar ólip, dárya sasıp ketedi hám mısırlılar dáryanıń suwın ishe almay qaladı».

19Keyin Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Xaronǵa ayt, ol tayaǵın alıp, onı Mısırdıń suwları ústine – dáryaları, ózekleri, kólleri hám barlıq háwizleri ústine sozsın. Olardaǵı, hátte, pútkil Mısırdaǵı aǵash hám tas ıdıslardaǵı suwlar da qanǵa aylanadı.

20Muwsa menen Xaron Jaratqan Iyeniń buyırǵanınday isledi. Xaron faraon hám onıń xızmetshileriniń kóz aldında tayaqtı kóterip, Nil dáryasınıń suwına urıp jibergende, ondaǵı barlıq suwlar qanǵa aylandı. 21Dáryadaǵı balıqlar ólip, dárya sasıy basladı. Mısırlılar dáryanıń suwın ishe almay qaldı. Mısırdıń hámme jerin qan jaylap ketti. 22Biraq mısırlı sıyqırshılar da óz sıyqırshılıǵı menen anıq usılay isledi. Jaratqan Iyeniń aytqanınday, faraonnıń júregi qatal bolıp, Muwsa menen Xarondı tıńlamadı. 23Faraon artına burılıp, sarayına qaytıp ketti. Bul waqıya da oǵan tásir etpedi. 24Pútkil mısırlılar ishetuǵın suw tabıw ushın, dárya boyın qazıwǵa kiristi. Óytkeni olar dáryanıń suwın ishe almaytuǵın edi.

25Jaratqan Iye Nil dáryasınıń suwın qanǵa aylandırǵannan keyin, aradan jeti kún ótti.

8

Ekinshi jaza: qurbaqalar

8^1Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Faraonǵa barıp, Meniń mına sózlerimdi jetkiz: «Jaratqan Iye bılay deydi: Maǵan sıyınıwı ushın, xalqımdı jiber. 2Eger xalqımdı jiberiwden waz keshseń, pútkil elińdi qurbaqalarǵa toltırıp, jazalayman. 3Nil dáryası qurbaqalarǵa tolıp tasıp ketedi. Qurbaqalar dáryadan shıǵıp, sarayıńa, uyıqlaytuǵın bólmeńe, tósegińe, xızmetkerlerińniń hám xalqıńnıń úylerine, hátte, tandırlarıń menen qamır tabaqlarıńa da kirip aladı. 4Olar seniń, xalqıńnıń hám pútkil xızmetshilerińniń ústinde sekirip júredi».

5Sońınan Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Xaronǵa ayt, ol qolındaǵı tayaǵın dáryalar, ózekler hám kóllerge qaray sozıp, qurbaqalardı shıǵarsın hám Mısırdı qurbaqalarǵa toltırsın, – dedi.

6Solay etip, Xaron qolındaǵı tayaǵın Mısırdaǵı suwlarǵa qaray sozdı. Sonda qurbaqalar shıǵıp, Mısırdı jaylap ketti. 7Degen menen, sıyqırshılar da óz sıyqırshılıǵı menen anıq usılay islep, Mısır eline qurbaqalardı shıǵardı.

8Faraon Muwsa menen Xarondı shaqırtıp alıp:

– Jaratqan Iyege duwa etińler, Ol mennen hám xalqımnan qurbaqalardı alıp taslasın. Sonda men de Jaratqan Iyege qurbanlıq beriwi ushın, xalqıńızdı jiberemen, – dedi+.

9Muwsa oǵan:

– Ájep boladı, waqıttı ózińiz belgileń. Qurbaqalar tek Nil dáryasında qalıp, ózińiz de, úyińiz de qurbaqalardan qutılıwıńız ushın, men siz, xızmetkerlerińiz hám xalqıńız ushın qashan duwa eteyin? – dedi.

10Faraon Muwsaǵa:

– Erteń, – dedi.

Muwsa oǵan bılay dep juwap berdi:

– Yaqshı, aytqanıńızday bolsın. Usılayınsha, siz Qudayımız Jaratqan Iyege teń keletuǵını joq ekenin bilip alasız. 11Qurbaqalar sizden, úylerińizden, xızmetkerlerińiz benen xalqıńızdan ketip, tek dáryada ǵana qaladı.

12Solay etip, Muwsa menen Xaron faraonnıń aldınan ketti. Muwsa Jaratqan Iyege duwa etip, Onıń faraonǵa jibergen qurbaqa bálesi ushın jalbarındı. 13Jaratqan Iye Muwsanıń tilegin orınladı: úylerdegi, háwlilerdegi hám atızlardaǵı qurbaqalar qırılıp qaldı. 14Qurbaqalardı jıynap, úyin-úyin etip qoydı. Sasıq iyis eldi jaylap ketti. 15Degen menen, faraon jaǵdaydıń jeńilleskenin kórgende, Jaratqan Iyeniń aytqanınday júregin qatal etip, Muwsa menen Xarondı tıńlamadı.

Úshinshi jaza: shirkeyler

16Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Xaronǵa ayt, ol tayaǵı menen jerdi ursın. Sonda jerdiń shańı shirkeyge aylanıp, pútkil Mısırdı qaplaydı, – dedi.

17Olar solay isledi. Xaron tayaǵı menen jerdiń shańın urıp jibergende, pútkil Mısır jerindegi shań shirkeyge aylandı. Adamlar menen mallardıń ústin shirkeyler basıp ketti. 18Sıyqırshılar da óz sıyqırshılıǵı menen shirkeyler payda etpekshi boldı, biraq qollarınan kelmedi. Adamlardıń hám mallardıń ústin shirkey qaplaǵan edi.

19Sonda sıyqırshılar faraonǵa:

– Bul iste Qudaydıń qolı bar, – dedi. Biraq Jaratqan Iyeniń aytqanınday, faraon júregin qatal qılıp, Muwsa menen Xarondı tıńlamadı.

Tórtinshi jaza: iytshıbınlar

20Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Tań azannan tur da, faraon dáryaǵa qaray baratırǵanda, onıń aldınan shıǵıp tur hám oǵan Jaratqan Iyeniń, yaǵnıy Meniń mına sózlerimdi jetkiz: «Maǵan sıyınıwı ushın, xalqımdı jiber. 21Eger jibermeseń, seniń, xızmetshilerińniń, xalqıńnıń hám úylerińniń ústine iytshıbın jawdıraman. Mısırlılardıń úyleri hám olar jasap atırǵan jer iytshıbınǵa tolıp ketedi. 22Biraq sol kúni xalqım jasaytuǵın Goshen jerin ayırıp qoyaman. Ol jerde iytshıbın bolmaydı. Usılay etip, sen Mısır jerinde Jaratqan Iyeniń, yaǵnıy Meniń bar ekenimdi bilip alasań. 23Men Óz xalqım menen seniń xalqıńnıń arasına ayırmashılıq qoyaman. Erteń usı káramat ámelge asadı».

24Jaratqan Iye aytqanın isledi. Faraonnıń sarayına, xızmetkerleriniń úylerine hám pútkil Mısır eline bıjnaǵan iytshıbınlar ushıp keldi. El iytshıbınnıń kesirinen wayran boldı.

25Sonda faraon Muwsa menen Xarondı shaqırtıp alıp, olarǵa:

– Barıńlar, Qudayıńızǵa usı elde qurbanlıq berińler, – dedi.

26Biraq Muwsa oǵan bılay dep juwap berdi:

– Bulay islesek, tuwrı bolmaydı. Óytkeni mısırlılar Qudayımız Jaratqan Iyege qurbanlıq beriwimizdi jerkenishli dep sanaydı. Eger olar jerkenishli dep sanaǵan nárseni kóz aldında islesek, olar bizlerdi tas boran qılıp óltirmey me+? 27Qudayımız Jaratqan Iyege qurbanlıq beriw ushın, bizler shólde úsh kúnlik jol júrip barıwımız kerek.

28Sonda faraon:

– Shólde Qudayıńız Jaratqan Iyege qurbanlıq beriwińiz ushın, sizlerdi jiberemen. Tek júdá uzaqlap ketpeńler. Endi men ushın duwa etińler, – dedi.

29Muwsa oǵan:

– Erteń sizden, xızmetkerlerińizden hám xalqıńızdan iytshıbınlar ketsin dep, siziń aldıńızdan shıǵıwdan-aq, Jaratqan Iyege duwa etemen. Tek siz Jaratqan Iyege qurbanlıq beriw ushın xalıqtı jibermey qalıp, bizlerdi jáne aldamań, – dedi.

30Solay etip, Muwsa faraonnıń aldınan shıǵıp, Jaratqan Iyege duwa etti. 31Jaratqan Iye Muwsanıń tilegin orınlap, iytshıbınlardı faraonnan, onıń xızmetkerlerinen hám xalqınan alıp tasladı. Birde bir iytshıbın qalmadı. 32Solay bolsa da, faraon bul ret te júregin qatal qılıp, xalıqtı jibermedi.

9

Besinshi jaza: mallardıń qırılıwı

9^1Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Faraonǵa barıp, oǵan evreylerdiń Qudayı Jaratqan Iyeniń, yaǵnıy Meniń mına sózlerimdi jetkiz: «Maǵan sıyınıwı ushın, xalqımdı jiber. 2Eger jiberiwden bas tartıp, olardı irkip tura berseń, 3onda Jaratqan Iye, yaǵnıy Men qolımdı sozıp, daladaǵı mallarıńa: atlarıńa, esheklerińe, túyelerińe, iri hám mayda mallarıńa kúshli illet jiberemen. 4Biraq izraillılardıń malları menen mısırlılardıń mallarınıń arasına ayırmashılıq qoyaman. Izraillılardıń mallarınıń hesh biri ólmeydi». 5Jaratqan Iye waqıttı da belgilep, erteńine Óziniń aytqanların Mısır jerinde isleytuǵının ayttı.

6Erteńine Jaratqan Iye aytqanın isledi: mısırlılardıń barlıq malları qırılıp qaldı. Biraq izraillılardıń hesh bir malı ólmedi. 7Faraon adam jiberip, izraillılardıń birde bir malınıń ólmegenin bildi. Solay bolsa da, ol júregin qatal qılıp, xalıqtı jibermedi.

Altınshı jaza: shıyqanlar

8Jaratqan Iye Muwsa menen Xaronǵa bılay dedi:

– Peshten qosuwıslap kúl alıńlar, Muwsa sol kúldi faraonnıń kóz aldında aspanǵa qaray shashıp jibersin. 9Kúl shańǵa aylanıp, pútkil Mısır eli boylap kóteriledi. Eldiń hámme jerindegi adamlardıń hám mallardıń ústilerine irińli shıyqanlar shıǵadı.

10Solay etip, Muwsa menen Xaron peshten kúl alıp, faraonnıń kóz aldında turdı. Muwsa kúldi aspanǵa qaray shashıp jibergende, adamlarda hám mallarda irińli shıyqanlar payda boldı. 11Sıyqırshılar da shıyqannıń kesirinen Muwsanıń aldına kele almadı. Sebebi pútkil mısırlılar menen birge olarǵa da shıyqan shıqqan edi. 12Biraq Jaratqan Iye faraonnıń júregin qatal qıldı. Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa aytqanınday, faraon Muwsa menen Xarondı tıńlamadı+.

Jetinshi jaza: burshaq

13Keyin Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Tań azanda faraonnıń qarsı aldına shıǵıp tur hám oǵan evreylerdiń Qudayı Jaratqan Iyeniń, yaǵnıy Meniń mına sózlerimdi jetkiz: «Maǵan sıyınıwı ushın, xalqımdı jiber. 14Bolmasa, bul ret seniń ózińe, xızmetkerlerińniń hám xalqıńnıń ústine barlıq bálelerimdi jawdıraman. Solay etip, sen bul dúnyada Maǵan teń keletuǵını joq ekenin bilip alasań. 15Óytkeni Men qolımdı kóterip, seni hám xalqıńdı illetke duwshar qılsam, jer júzinen joq bolıp ketken bolar ediń. 16Biraq Óz qúdiretimdi saǵan kórsetiw ushın hám atımdı pútkil dúnyaǵa jayıw ushın, Men seni tiri saqladım+. 17Sen ele de xalqıma qarsılıq kórsetip, olardı jibermey atırsań. 18Sonlıqtan erteń usınday waqıtta Mısır payda bolǵannan baslap, házirge deyin hesh qashan bolıp kórmegen kúshli burshaq jawdıraman. 19Endi mallarıńdı hám dalada bolǵan hámme nárseńdi pana jerlerge jıynawdı buyır. Burshaq jawǵanda ishke kirgizilmey dalada qalǵan barlıq adamlar hám mallar óledi».

20Faraonnıń xızmetkerleri arasında Jaratqan Iyeniń aytqan sózinen qorqqanlar qulların hám malların tezlik penen úylerine alıp keldi. 21Al Jaratqan Iyeniń aytqan sózin pisent etpegenler qulların hám malların dalada qaldırdı.

22Sonda Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Qolıńdı aspanǵa qaray soz. Sonda Mısırdıń hámme jerine, adamlardıń, mallardıń hám daladaǵı barlıq ósimliklerdiń ústine burshaq jawadı, – dedi. 23Muwsa tayaǵın aspanǵa qaray sozǵanda, Jaratqan Iye gúldirmama hám burshaq jiberdi hám jerge jasın tústi. Solay etip, Jaratqan Iye Mısırǵa burshaq jawdırdı+. 24Usılayınsha, kúshli burshaq quyıp, úzliksiz jarqıraǵan shaqmaq shaǵıp turdı. Mısır Mısır bolǵalı, bunday burshaq jawıp kórmegen edi. 25Burshaq Mısırda dalada bolǵannıń hámmesin: adamlardı, mallardı hám pútkil ósimliklerdi nabıt qılıp, barlıq tereklerdi sındırdı. 26Tek izraillılar jasaǵan Goshen jerine burshaq jawmadı.

27Sońınan faraon Muwsa menen Xarondı shaqırtıp alıp, olarǵa bılay dedi:

– Bul ret men ayıp isledim. Jaratqan Iye haq, al men hám meniń xalqım nahaqpız+. 28Jaratqan Iyege duwa etińler. Gúldirmama menen burshaqtıń usı jawǵanı da jeter. Men sizlerdi jiberemen, artıq uslap turmayman+.

29Muwsa oǵan bılay dedi:

– Qaladan shıǵa sala, qollarımdı jayıp, Jaratqan Iyege duwa etemen. Sonda gúldirmama toqtap, burshaq ta jawmaytuǵın boladı. Bul arqalı siz bul dúnyanıń Jaratqan Iyege tiyisli ekenin bilip alasız+. 30Biraq men siziń hám xızmetkerlerińizdiń Quday Iyeden ele de qorqpay atırǵanıńızdı bilemen.

31Solay etip, zıǵır hám arpa nabıt bolǵan edi. Sebebi sol waqıtta arpa masaq baylap, zıǵır gúllep qalǵan edi. 32Biraq biydaydıń túrleri kesh pisetuǵın bolǵanlıqtan, zıyan kórmedi.

33Muwsa faraonnıń aldınan ketip, qaladan shıqtı. Ol qolların jayıp, Jaratqan Iyege duwa etkende, gúldirmama hám burshaq toqtap, jawın tındı. 34Faraon jawınnıń, burshaqtıń hám gúldirmamanıń toqtaǵanın kórgende, jáne gúna islewin dawam etti. Onıń ózi de, xızmetkerleri de júreklerin qatal qıldı. 35Jaratqan Iyeniń Muwsa arqalı aytqanınday, faraon júregin qatal qılıp, izraillılardı jibermedi.

10

Segizinshi jaza: shegirtkeler

10^1Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Faraonǵa bar. Olardıń arasında káramatlı belgilerimdi kórsetiw ushın, Men faraonnıń hám onıń xızmetkerleriniń júregin qatal qılıp qoydım. 2Al sizler bolsańız, Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip alıwıńız ushın, mısırlılardı qalay masqara etkenim hám olardıń arasında kórsetken káramatlarım haqqında balalarıńa hám balalarıńnıń balalarına aytıp beriń.

3Muwsa menen Xaron faraonǵa barıp, oǵan bılay dedi:

– Evreylerdiń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: «Qashanǵa deyin Maǵan bas iymeyjaqsań? Maǵan sıyınıwı ushın, xalqımdı jiber. 4Xalqımdı jiberiwden bas tartsań, erteń elińe shegirtkelerdi jiberemen+. 5Olardıń jer betin qaplaytuǵını sonshelli, jer beti kórinbey qaladı. Olar burshaqtan aman qalǵan ónimlerińizdi hám daladaǵı barlıq tereklerińizdiń qalǵan japıraqların jep qoyadı. 6Seniń úyleriń, barlıq xızmetkerlerińniń hám pútkil mısırlılardıń úyleri shegirtkege tolıp ketedi. Ata-babalarıń usı jerge qonıs basqan kúnnen búginge deyin, hesh qashan bunday nárseni kórgen emes». Keyin Muwsa burılıp, faraonnıń qasınan shıǵıp ketti.

7Sonda xızmetkerleri faraonǵa:

– Bul adam qashanǵa deyin bizlerdi qıynaydı? Olardı jiberiń. Barıp, Qudayı Jaratqan Iyege sıyınsın. Mısırdıń nabıt bolıp atırǵanın ele túsinbey atırsız ba? – dedi.

8Solay etip, olar Muwsa menen Xarondı faraonnıń aldına jáne shaqırtıp aldı. Faraon olarǵa:

– Barıńlar, Qudayıńız Jaratqan Iyege sıyınıńlar. Biraq, kimler barajaq? – dedi.

9Muwsa oǵan:

– Bizler jas hám ǵarrımız, ullarımız, qızlarımız, mayda hám iri mallarımız, hámmemiz birge ketemiz. Óytkeni Jaratqan Iyege arnap bayram qılıwımız kerek, – dedi.

10Faraon olarǵa:

– Awa, sizlerge Jaratqan Iye yar bolsın dep, bala-shaǵalarıńız benen birge jibereyin be? Áne, niyetińiz qara ekeni kórinip tur! 11Bul bolmaydı. Tek er adamlar ketip, Jaratqan Iyege sıyınsın. Sizlerdiń soraǵanıńız da sol emes pe? – dedi.

Soń Muwsa menen Xaron faraonnıń aldınan quwıp shıǵarıldı.

12Sonda Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Qolıńdı Mısır eline qaray soz. Eldi shegirtke qaplasın hám burshaqtan aman qalǵan barlıq ósimliklerdi jep qoysın, – dedi. 13Solay etip, Muwsa tayaǵın Mısır eline qaray sozdı. Jaratqan Iye sol kúni kúndiz-túni udayına elde shıǵıs samalın estirdi. Azan bolǵanda, shıǵıs samalı shegirtkelerdi alıp keldi. 14Shegirtkeler Mısırǵa hújim jasap, onıń hámme jerin jaylap ketti. Olardıń kóp bolǵanı sonshelli, bunday esap-sansız shegirtke burın bolmaǵan da, bunnan bılay bolmaydı da. 15Shegirtkeler jer betin basıp ketkenlikten, jer qap-qara bolıp qaldı. Olar barlıq ósimliklerdi, burshaqtan aman qalǵan tereklerdegi miywelerdiń hámmesin jep qoydı. Mısırdıń hesh bir jerinde, ya tereklerde bolıp, ya daladaǵı ósimliklerde bolıp, jasıl japıraq qalmadı.

16Faraon tezlik penen Muwsa menen Xarondı shaqırttı da, olarǵa bılay dedi:

– Men Qudayıńız Jaratqan Iyege hám sizlerge qarsı gúna isledim+. 17Ótinemen, jáne bir mártebe gúnamdı keshirip, Qudayıńız Jaratqan Iyege duwa etińler. Ol meni bul ólim ákeletuǵın apattan qutqarsın+.

18Muwsa faraonnıń aldınan shıǵıp, Jaratqan Iyege duwa etti. 19Sonda Jaratqan Iye samaldıń baǵıtın ózgertip, batıs jaqtan kúshli samal estirdi. Samal shegirtkelerdi kóterip aparıp, Qızıl teńizge tókti. Pútkil Mısır elinde birde bir shegirtke qalmadı. 20Degen menen, Jaratqan Iye faraonnıń júregin qatal etip qoyǵanlıqtan, ol izraillılardı jibermedi.

Toǵızınshı jaza: qara túnek

21Bunnan soń, Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Qolıńdı aspanǵa qaray soz, Mısır elin tas túnek qarańǵılıq qaplaydı, – dedi. 22Muwsa qolın aspanǵa qaray sozǵanda, Mısırdı úsh kún boyı qoyıw qarańǵılıq qapladı. 23Úsh kún dawamında adamlar bir-birewin kóre almay qalıp, hesh kim ornınan qozǵala almadı. Biraq izraillılar jasaǵan jer ǵana jaqtı boldı.

24Sonda faraon Muwsanı shaqırtıp alıp, oǵan:

– Barıńlar, Jaratqan Iyege sıyınıńlar. Bala-shaǵańız sizler menen kete bersin. Tek mayda hám iri mallarıńız qalsın, – dedi.

25Degen menen, Muwsa oǵan bılay dedi:

– Bolmaydı! Mallarımızdı da alıp ketiwimizge ruxsat beriwińiz kerek. Sebebi Qudayımız Jaratqan Iyege jandırılatuǵın qurbanlıqlar hám basqa qurbanlıqlar beremiz. 26Mallarımızdı da birge alıp ketemiz. Bul jerde birde bir tuyaq qalmawı tiyis. Sebebi Qudayımız Jaratqan Iyege sıyınıwımız ushın, shalınatuǵın maldı olardıń ishinen alamız. Ol jerge barǵanımızsha, Jaratqan Iyege qaysı mallardı beriwimiz kerekligin bilmeymiz.

27Biraq Jaratqan Iye faraonnıń júregin qatal qılıp qoyǵanlıqtan, ol izraillılardı jibergisi kelmedi. 28Faraon Muwsaǵa:

– Qarańdı batır. Endi qaytıp kózime kórinbe. Kózime kóringen kúni-aq, óleseń, – dedi.

29Muwsa oǵan:

– Aytqanıńızday bolsın. Endi qaytıp, kózińizge kórinbeymen, – dedi.

11

Onınshı jaza: tuńǵıshlardıń óltiriliwi

11^1Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Faraonnıń basına hám Mısır eline jáne bir bále jawdıraman. Sonnan keyin, ol ketiwińizge ruxsat etedi, hátte, sizlerdi bul jerden pútkilley quwıp shıǵaradı. 2Sen izraillılarǵa ayt, hár bir er adam hám hár bir hayal qońsısınan gúmis hám altın buyımlardı sorap alsın.

3Jaratqan Iye Izrail xalqın mısırlılarǵa unamlı etip kórsetti. Muwsa da Mısırda faraonnıń xızmetkerleriniń hám xalqınıń aldında mártebeli edi.

4Solay etip, Muwsa faraonǵa:

– Jaratqan Iye bılay deydi: «Túnniń yarımında Mısırdı aralap ótemen. 5Sonda Mısırdaǵı hámme tuńǵısh ullar: taxtında otırǵan faraonnıń balasınan, digirman tartatuǵın shorı hayaldıń balasına deyin, sonday-aq barlıq mallardıń tuńǵısh tólleri óledi. 6Pútkil Mısır eli burın bolmaǵan hám endi qaytıp bolmaytuǵın dad salıp way-waylasqan dawıslarǵa tolıp ketedi. 7Al izraillılardıń hesh bir adamına, ya malına hesh qanday zıyan tiymeydi. Usı arqalı sizler Meniń, Jaratqan Iyeniń izraillılar menen mısırlılar arasına qanday ayırmashılıq qoyǵanımdı bilip alasız»+. 8Sonda mına xızmetkerlerińniń hámmesi kelip, maǵan tájim etip: «Sen de ket, seniń izińe ergen pútkil xalıq ta ketsin», – deysizler. Sonnan soń, men ketemen, – dedi. Muwsa faraonnıń aldınan qattı qáhárlenip shıǵıp ketti.

9Keyin Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Mısırda Meniń káramatlarım kóbeyiwi ushın, faraon sizlerdi tıńlamaydı, – dedi. 10Solay etip, Muwsa menen Xaron faraonnıń aldında usı barlıq káramatlardı isledi. Biraq Jaratqan Iye faraonnıń júregin qatal qılıp qoyǵanlıqtan, ol izraillılardı óz jerinen jibermedi.

12

Qutqarılıw ası

12^1•Jaratqan Iye Mısır jerinde Muwsa menen Xaronǵa bılay dedi:

2– Bul ay sizler ushın birinshi ay, jıldıń birinshi ayı boladı. 3Pútkil Izrail jámiyetine aytıńlar: usı aydıń onında hár bir xojalıq basshısı óz xojalıǵı ushın bir qoy yamasa eshki tańlap alsın. 4Eger bir xojalıqtaǵı adamlar sanı usı janlıqtıń góshin jep tawısa almaytuǵınday az bolsa, onda onı jaqın qońsısı menen bólissin. Janlıqtıń úlken-kishiligine qarap, onı qansha adamnıń jey alatuǵının anıqlawıńız kerek. 5Sizler tańlap alǵan qoy yamasa eshki minsiz, bir jıllıq erkek janlıq bolsın. 6Janlıqtı usı aydıń on tórtine deyin baǵıp, sol kúni keshte Izrail jámiyetiniń hár bir shańaraǵı óz janlıqların soyıwı tiyis+. 7Olar qandı alıp, ózleri góshti jeytuǵın úyleriniń qapısınıń jaqlawlarına hám kese aǵashına jaqsın. 8Sol kúni keshte góshti otqa pisirip, onı ashıtqısız nan hám ashshı shópler menen jesin. 9Góshti shiykiley yamasa suwǵa pisirip emes, al bas-sıyraǵı hám ishek-qarnı menen birge otqa pisirip jeńler. 10Gósh azanǵa deyin qalmawı tiyis. Eger onnan awısıp qalsa, onı otta órtep jiberińler. 11Sizler góshti jep atırǵan waqtıńızda, bellerińiz buwıwlı, ayaq kiyimińiz kiyiwli, tayaǵıńız qolıńızda bolsın. Góshti tez jeńler. Bul – Jaratqan Iyege arnalǵan Qutqarılıw ası.

12Men sol túni Mısır jerinen ótemen. Ondaǵı adamlardıń da, mallardıń da hár bir tuńǵıshın óltiremen hám Mısırdıń pútkil qudayların húkim etemen. Men – Jaratqan Iyemen+. 13Ózlerińiz turǵan úylerdiń esiginiń jaqlawlarına jaǵılǵan qan sizler ushın nıshan boladı. Men qandı kórip, sizlerdi shetlep ótemen. Mısır elin jazalaǵanımda, nabıt qılıwshı apat sizlerge hesh qanday zıyan tiygizbeydi. 14Bul kún sizler ushın eslew kúni bolsın. Onı Jaratqan Iyeniń bayramı sıpatında bayramlańlar. Bul bayramdı bayramlaw keleshek áwladlarıńız ushın máńgi qaǵıyda bolıp qalsın.

Ashıtqısız nan bayramı

15– Jeti kún ashıtqısız nan jeńler. Birinshi kúni-aq úylerińizden ashıtqını joq qılıńlar. Kim de kim usı jeti kún ishinde ashıtqı salınǵan nan jese, ol Izrail xalqı arasınan joq qılınıwı tiyis. 16Birinshi hám jetinshi kúnleri muxaddes jıynalısıńız bolsın. Sol kúnleri tek ózlerińiz ushın awqat tayarlawdan tısqarı, hesh qanday jumıs islemeńler. 17Solay etip, sizler Ashıtqısız nan bayramın bayramlańlar! Óytkeni anıq sol kúni Men sizlerdi top-tobıńız benen Mısır jerinen alıp shıqtım. Keleshek áwladlarıńız bul kúndi máńgi qaǵıyda sıpatında bayramlasın. 18Birinshi aydıń on tórtinshi kúniniń keshinen jigirma birinshi kúniniń keshine deyin ashıtqısız nan jeńler. 19Sol jeti kún dawamında úylerińizde ashıtqı bolmasın. Kim de kim ashıtqı salınǵan bir nárse jese, meyli ol kelgindi bolsın, meyli jergilikli bolsın, ol Izrail jámiyeti arasınan joq qılınadı. 20Ashıtqı salınǵan hesh nárse jemeńler. Qay jerde jasasańız da, ashıtqısız nan jeńler.

Birinshi Qutqarılıw ası

21Sonnan keyin, Muwsa Izraildıń barlıq aqsaqalların shaqırıp alıp, olarǵa bılay dedi:

– Xojalıǵıńız ushın qoy yamasa eshki tańlap alıp, onı Qutqarılıw ası ushın soyıńlar. 22Soń, bir baw mayoran shóbin[*] alıń da, onı qırmadaǵı qurbanlıqtıń qanına batırıp, qandı qapılarıńızdıń jaqlawlarına hám kese aǵashına jaǵıńlar. Azanǵa shekem hesh kim úyinen shıqpasın+. 23Jaratqan Iye mısırlılardı óltiriw ushın elden ótkende, qapılarıńızdıń jaqlawlarındaǵı hám kese aǵashındaǵı qandı kórip, úylerińizdi shetlep ótedi. Ol nabıt qılıwshınıń úylerińizge kirip, sizlerdi óltiriwine jol qoymaydı. 24Ózlerińiz de, sizlerdiń áwladlarıńız da bunı máńgi qaǵıyda qılıp orınlańlar. 25Jaratqan Iye ózlerińizge beremen dep wáde etken jerge kirgenińizden keyin de, bul rásimdi ótkizip barıńlar. 26Balalarıńız sizlerden: «Bul rásimniń mánisi qanday?» – dep soraǵanda,+
27olarǵa: «Bul – Jaratqan Iyege arnalǵan Qutqarılıw bayramınıń ası. Sebebi Jaratqan Iye mısırlılardı óltirgende, úylerimizdi shetlep ótip, bizlerdi aman qaldırdı», – deńler.

Sonda xalıq tájim etip, sıyındı. 28Sońınan izraillılar barıp, Jaratqan Iyeniń Muwsa menen Xaronǵa bergen buyrıǵın tolıq orınladı.

29Túnniń yarımında Jaratqan Iye taxtında otırǵan faraonnıń tuńǵısh balasınan, qamaqta otırǵan tutqınnıń tuńǵısh balasına deyin, Mısır elindegi barlıq tuńǵıshlardı hám mallardıń da tuńǵısh tóllerin óltirdi. 30Sol kúni túnde faraon, onıń xızmetkerleri hám pútkil Mısır ayaqqa turdı. Mısır eli dad salıp, way-waylasqan dawıslarǵa tolıp ketti. Óytkeni óli bolmaǵan birde bir úy joq edi.

Mısırdan shıǵıw

31Sol kúni túnde-aq faraon Muwsa menen Xarondı shaqırıp alıp bılay dedi:

– Barıńlar! Sizler de, izraillılar da xalqımnıń arasınan shıǵıp ketińler. Ózlerińiz aytqanıńızday, Jaratqan Iyege sıyınıńlar. 32Sonday-aq mayda hám iri mallarıńızdı da alıp ketińler. Al maǵan pátiya berińler.

33Izraillılardıń elden tezirek shıǵıp ketiwi ushın, mısırlılar olardı asıqtırdı. «Bolmasa, hámmemiz ólemiz», – desti olar. 34Solay etip, izraillılar ele ashımaǵan qamırların tabaǵı menen kiyimlerine oradı da, iyinlerine kóterip aldı. 35Izraillılar Muwsanıń aytqanı boyınsha, mısırlılardan gúmis hám altın buyımlar menen kiyimler sorap aldı+. 36Jaratqan Iye izraillılardı mısırlılarǵa unamlı qılıp kórsetkenlikten, mısırlılar olarǵa soraǵanın berdi. Solay etip, izraillılar olardı tonap ketti+.

37Izraillılar Ramsesten Sukkotqa qaray jol aldı. Bala-shaǵalardı esaplamaǵanda, shama menen altı júz mıńday er adam piyada jolǵa shıqtı+. 38Jáne de, kóp sanlı basqa millet adamları, esap-sansız mayda hám iri mallar da olar menen birge ketti. 39Xalıq ózleri Mısırdan alıp shıqqan ashımaǵan qamırdan nan pisirdi. Sebebi olar Mısırdan quwıp shıǵarılǵanlıqtan, qamırdı ashıtıwǵa da, jolǵa azıq-awqat tayarlawǵa da úlgere almaǵan edi.

40Izraillılardıń Mısırda jasaǵanına tórt júz otız jıl bolǵan edi+. 41Tórt júz otız jıldıń sońǵı kúni, anıq sol kúni Jaratqan Iyeniń xalqı top-tobı menen Mısır jerinen shıqtı. 42Sol kúni túnde Jaratqan Iye izraillılardı Mısır jerinen alıp shıǵıw ushın sergek boldı. Izraillılar da áwladlar dawamında sol túndi Jaratqan Iyege baǵıshlap, oyaw bolıwı tiyis.

Qutqarılıw asınıń qaǵıydaları

43Sonnan keyin, Jaratqan Iye Muwsa menen Xaronǵa bılay dedi:

– Qutqarılıw asınıń qaǵıydaları mınaday: hesh bir jat jerli adam bayram asınan jemesin. 44Biraq satıp alǵan qullarıńız súnnet etilgennen keyin, onnan jese boladı. 45Waqıtsha qonıs basqanlar hám jallanǵan jumısshılar onnan jemewi tiyis. 46As tayarlanǵan úyde jelinsin. Janlıqtıń góshi úydiń sırtına shıǵarılmasın hám onıń hesh bir súyegi sındırılmasın+. 47Pútkil Izrail jámiyeti Qutqarılıw bayramın bayramlawı tiyis. 48Arańızda jasap atırǵan kelgindi adam Maǵan, Jaratqan Iyege arnalǵan Qutqarılıw bayramın bayramlawdı qálese, onda onıń úyindegi hámme erkekler súnnet etiliwi kerek. Sońınan ol jergilikli xalıq turǵını sıpatında Izrail xalqına qosılıp, bayramdı bayramlay aladı. Biraq súnnetsiz adam Qutqarılıw bayramınıń góshin jemesin. 49Jergilikli adam ushın da, arańızda jasaytuǵın kelgindi adam ushın da bir qaǵıyda qollanıladı+.

50Izraillılar Jaratqan Iyeniń Muwsa menen Xaronǵa bergen buyrıǵın tolıq orınladı. 51Sol kúnniń ózinde Jaratqan Iye izraillılardı top-tobı menen Mısır jerinen alıp shıqtı.

13

Tuńǵısh ullardıń Qudayǵa baǵıshlanıwı

13^1Bunnan soń, Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

2– Barlıq birinshi tuwılǵanlardı Maǵan baǵıshlańlar. Izrail hayallarınıń da, mallarınıń da qarınnan birinshi shıqqanları Meniki, – dedi+.

Tuńǵısh ullardı Qudayǵa baǵıshlaw hám ashıtqısız nan haqqında

3Muwsa xalıqqa bılay dedi:

– Mısırdan, ózlerińiz qul bolǵan elden shıqqan búgingi kúndi este saqlańlar. Óytkeni Jaratqan Iye qúdiretli qolı menen sizlerdi ol jerden alıp shıqtı. Ashıtqı salınǵan hesh nárse jemeńler. 4Búgin abib ayında bul jerden shıǵıp baratırsızlar. 5Jaratqan Iye sizlerdi qanan, xet, amor, xiw hám ebus xalıqlarınıń jerlerine, ata-babalarıńızǵa beremen dep ant ishken, sút hám pal aǵıp turǵan jerge aparǵanda, usı ayda mına rásimdi ótkizińler: 6jeti kún ashıtqısız nan jep, jetinshi kúni Jaratqan Iyege arnap bayram qılıńlar. 7Sol jeti kún ishinde tek ashıtqısız nan jeńler. Ózińizde de, jasap atırǵan pútkil jerińizde de ashıtqı salınǵan nan yamasa ashıtqı bolmasın+. 8Sol kúni balalarıńızǵa: «Mısırdan shıqqanımızda, Jaratqan Iye bizler ushın islegen isleri sebepli bulardı islep atırmız», – dep túsindirińler. 9Bul rásim qolıńızda bir belgi, mańlayıńızda saqlanatuǵın yadnama bolsın. Usılayınsha, Jaratqan Iyeniń nızamı awzıńızda bolsın. Sebebi Jaratqan Iye sizlerdi kúshli qolı menen Mısırdan alıp shıqtı+. 10Sizler de hár jılı belgilengen waqıtta bul qaǵıydanı orınlańlar.

11Jaratqan Iye sizlerge hám ata-babalarıńızǵa ant ishkenindey, sizlerdi Qanan jerine aparıp, sizlerge sol jerdi bergende, 12qarınnan birinshi shıqqanlardıń hámmesin Jaratqan Iyege baǵıshlańlar. Mallarıńızdıń birinshi tuwılǵan barlıq erkek tólleri Jaratqan Iyege tiyisli. 13Eshektiń hár bir birinshi tuwılǵan tóliniń ornına bir qozı berip, satıp alıńlar. Eger olay etpeseńiz, gúrreniń moynın sındırıń. Barlıq tuńǵısh ullarıńızdıń qunın ótewińiz tiyis.

14Keleshekte ullarıńız sizlerden: «Bunıń mánisi qanday?» – dep sorasa, olarǵa bılay dep juwap berińler: «Jaratqan Iye bizlerdi qúdiretli qolı menen Mısırdan, bizler qul bolǵan elden alıp shıqtı+. 15Faraon bizlerdi jibermey, qaysarlıq kórsetkende, Jaratqan Iye Mısırda adamlardıń hám mallardıń barlıq tuńǵıshların óltirdi. Sonlıqtan mallardıń tuńǵısh tóllerin Jaratqan Iyege qurbanlıqqa beremiz, al tuńǵısh ullarımız ushın qun tóleymiz». 16Bul rásim qolıńızda bir belgi, esińizde saqlanatuǵın yadnama bolsın. Sebebi Jaratqan Iye sizlerdi qúdiretli qolı menen Mısırdan alıp shıqtı.

Jaratqan Iyeniń Óz xalqına jol kórsetip barıwı

17Faraon izraillılardı jibergende, Quday: xalıq urısqa duwshar bolatuǵının bilgende ókinip, Mısırǵa qaytıp ketpesin, dep filist xalqınıń jeri arqalı ótetuǵın jol qısqaraq bolsa da, olardı ol jer arqalı alıp júrmedi+. 18Quday xalıqtı Qızıl teńizge shól jolı menen aylandırıp apardı. Izraillılar Mısırdan qarıw-jaraq penen shıqqan edi. 19Muwsa Yusuptiń súyeklerin de ózi menen birge alıp shıqqan edi. Óytkeni Yusup izraillılarǵa ant ishtirip: «Quday sizlerge sózsiz názer saladı. Sonda súyeklerimdi bul jerden alıp ketińler», – dep násiyatlap ketken edi+.

20Izraillılar Sukkottan shıǵıp, shól shetindegi Etamǵa ornalastı+. 21Olardıń kúni-túni jol júriwi ushın, Jaratqan Iye kúndiz minara sıyaqlı bult bolıp jol kórsetip, túnde minara sıyaqlı ot bolıp jollarına jarıq túsirip, olardı baslap júrdi+. 22Kúndiz bult, túnde ot xalıqtıń aldınan bir dem de uzaqlamadı.

14

14^1Sońınan Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

2– Izraillılarǵa ayt, olar izge qaytıp, Piy-Haxirottıń qasına, Migdol menen teńiz arasına, Baal-Sefonnıń qarsısındaǵı teńiz jaǵasına ornalassın+. 3Sonda faraon: «Izraillılar el gezip, adasıp ketti, olar shól qorshawında qaldı», – dep oylaydı. 4Men faraonnıń júregin qatal qılaman hám ol izraillılardıń izinen quwadı. Solay etip, Men faraondı hám onıń pútkil áskerlerin jeńip, Óz saltanatımdı kórsetemen. Sonda mısırlılar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı.

Izraillılar aytılǵandı isledi. 5«Izrail xalqı qashıp ketipti», – degen xabar Mısır patshasına jetkende, ol hám onıń xızmetkerleri izraillılar tuwralı kóz qarasların ózgertip: «Bizler ne islep qoydıq? Izraillılardı jiberemiz dep, qullarımızdan ayırıldıq-ǵo!» – desti. 6Faraon óziniń sawash arbasın jektirip, láshkerlerin tayarladı. 7Ol altı júz saylandı sawash arbasın, Mısırdıń basqa barlıq sawash arbaların hám olardıń basshıların janına aldı. 8Jaratqan Iye Mısır patshası faraonnıń júregin qatal qılıp qoydı. Ol nıq qádem atıp baratırǵan izraillılardıń izinen quwıp ketti+. 9Mısırlılar faraonnıń pútkil áskerleri, atlarǵa jegilgen sawash arbaları hám onıń ústindegi áskerleri menen izraillılardıń izine túsip, teńiz jaǵasına, Piy-Haxirot jaqınına, Baal-Sefonnıń qarsısına ordasın qurǵan izraillılarǵa jetip aldı.

10Faraon jaqınlasıp qaldı. Izraillılar artına burılıp qarasa, mısırlılardıń izlerinen quwıp kiyatırǵanın kórdi. Sonda olardıń zárreleri ushıp, Jaratqan Iyege páriyad etti. 11Olar Muwsaǵa bılay dedi:

– Mısırda qábir joqtay, bizlerdi shólde óliwge alıp keldiń be? Mısırdan alıp shıǵıp, bizlerge ne qılǵanıń? 12Mısırda bolǵanımızda, saǵan: «Bizlerdi tınıshımızǵa qoy, mısırlılarǵa xızmet ete bereyik», – degen joq pa edik? Shólde ólgennen góre, mısırlılarǵa qul bolǵanımız jaqsıraq edi-ǵo!

13Biraq Muwsa olarǵa:

– Qorqpańlar! Ornıńızda bekkem turıp, Jaratqan Iyeniń búgin sizlerdi qalay qutqaratuǵının kórińler. Búgin ózlerińiz kórip turǵan mısırlılardı endi hesh qashan kórmeysizler. 14Jaratqan Iye sizler ushın urısadı. Al sizler tınısh tursańız boldı, – dedi+.

15Sonda Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Nege Maǵan páriyad etip atırsań? Izraillılarǵa ayt, alǵa qaray jıljıy bersin. 16Al sen tayaǵıńdı kóterip, onı teńizdiń ústine qaray soz da, suwdı qaq ayır. Sonda izraillılar teńizdiń ishinen qurǵaq jer arqalı júrip ótedi. 17Men mısırlılardıń júregin qatal qılaman. Olar izraillılardıń izinen quwadı. Men faraondı, onıń barlıq áskerlerin, sawash arbaların hám onıń ústindegi áskerlerin jeńip, Óz saltanatımdı kórsetemen. 18Faraon, onıń sawash arbaları hám onıń ústindegi áskerleri sebepli saltanatqa eriskenimde, mısırlılar Meniń Jaratqan Iye ekenimdi bilip aladı.

19Izrail ordasınıń aldında baratırǵan Qudaydıń perishtesi ornın ózgertip, artqa ótti. Xalıqtıń aldındaǵı minara sıyaqlı bult ta ornın ózgertip, artqa, 20Mısır áskerleriniń hám Izrail xalqınıń ortasına barıp turdı. Bult mısırlılar tárepte qarańǵılıq ornatıp, izraillılar tárepti jaqtı qılıp turdı. Sol sebepten tún boyı eki tárep bir-birine jaqınlasa almadı.

21Muwsa qolın teńizdiń ústine qaray sozdı. Jaratqan Iye pútkil tún boyı shıǵıstan kúshli samal estirip, teńiz suwın izge iyterdi hám teńizdi qurǵaq jerge aylandırdı. Suw ekige bólindi+. 22Izraillılar qurǵaq jerdi basıp, teńizdiń ortasınan ótti. Teńiz suwı oń hám shep tárepte olarǵa diywal bolıp turdı. 23Al mısırlılar olardıń izinen quwdı, faraonnıń barlıq atları, sawash arbaları hám onıń ústindegi áskerleri teńizdiń ishine kirip ketti. 24Tań atarda Jaratqan Iye minara sıyaqlı ot hám bult ishinen Mısır ordasına názerin taslap, olardı albıratıp tasladı. 25Quday olardıń sawash arbalarınıń dóńgeleklerin shıǵarıp taslaǵanda, olar zorǵa qozǵaldı. Sonda mısırlılar: «Izraillılardan qashayıq. Óytkeni olar ushın Jaratqan Iyeniń Ózi bizlerge qarsı urısıp atır», – desti.

26Keyin Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Qolıńdı teńizdiń ústine qaray soz. Suwlar mısırlılardı, olardıń sawash arbaların hám onıń ústindegi áskerlerin basıp ketsin, – dedi. 27Solay etip, Muwsa qolın teńizdiń ústine qaray sozdı hám tańǵa jaqın teńiz óz halına qayttı. Sonda qashıp atırǵan mısırlılar suwǵa duwshar bolıp, Jaratqan Iye olardı teńizdiń ishine batırıp jiberdi. 28Óz halına qaytqan suw sawash arbalardı, onıń ústindegi áskerlerdi, yaǵnıy izraillılardıń izinen teńizge túsken faraonnıń pútkil áskerlerin jutıp ketti. Olardan birde bir adam aman qalmadı.

29Al izraillılar bolsa, teńizdiń ishinen qurǵaq jer arqalı júrip ótken edi. Suwlar oń hám shep tárepte turıp, olarǵa diywal bolǵan edi+. 30Jaratqan Iye sol kúni izraillılardı mısırlılardıń qolınan qutqardı. Izraillılar mısırlılardıń teńiz jaǵasında ólip jatırǵanın kórdi. 31Jaratqan Iyeniń mısırlılarǵa kórsetken ullı qúdiretin kórgen Izrail xalqı Jaratqan Iyeden qorqıp, Oǵan hám Onıń qulı Muwsaǵa isendi.

15

Qutqarılıw jırı

15^1Sonnan soń, Muwsa hám izraillılar Jaratqan Iyege mına jırdı ayttı:

«Jırlayman Jaratqan Iyeni,

Sebebi eristi Ol saltanatlı jeńiske,

Atlardı da, sawash arbadaǵılardı da ılaqtırdı teńizge+.

2Jaratqan Iye kúsh-qúdiretim meniń,
Qutqarıwǵa keldi Ol meni,
Ol meniń Qudayım.
Alǵıslar aytaman Oǵan,
Ol meniń ákemniń Qudayı,
Ullılayman Onı men+.
3Jaratqan Iye jawıngerdur,
Atı Onıń – Jaratqan Iye+.
4Ol faraonnıń sawash arbaların,
Hám láshkerlerin attı teńizge.
Ǵarq boldı Qızıl teńizge,
Onıń saylandı láshkerbasıları da.
5Tereń suwlar qapladı olardı,
Batıp ketti tas sıyaqlı tuńǵıyıqqa.

6Seniń oń qolıń, Jaratqan Iye,
Qúdiretli kúshke iyedur.
Seniń oń qolıń, Jaratqan Iye,
Tas-talqan eter dushpandı+.
7Ájayıp ullılıǵıń menen,
Saǵan qarsı shıqqanlardı,
Jer menen jeksen qılasań,
Jibereseń olarǵa ǵázebińdi,
Saban sıyaqlı kúydirip, kúl qılasań olardı.
8Murnıńnıń deminen,
Jıynaldı suwlar bir jerge.
Diywal sıyaqlı bolıp tolqınlar,
Teńiz qoynında qatıp qaldı+.
9Sonda dushpan bılay dedi:
„Uslayman olardı izinen quwıp,
Oljanı bólemen kewlimdi toq qılıp,
Qıraman olardı qılıshımdı jalańashlap“.
10Demiń menen úplep ediń,
Qapladı teńiz olardı.
Qorǵasınday battı ullı suwlarǵa.

11Jaratqan Iye, qudaylar arasında Saǵan uqsaǵanı bar ma?

Sen sıyaqlı muxaddeslikte ullı, aybatı menen alǵısqa ılayıq bolǵan,

Káramatlar jaratıwshı bar ma+?

12Sozıp ediń oń qolıńdı,

Jutıp ketti jer olardı.

13Óziń qutqarǵan xalqıńdı,

Jetelediń súyispenshiligiń menen,

Alıp bardıń qúdiretiń menen muxaddes mákanıńa.

14Qaltırasar esitip milletler,
Qorqınısh biyledi Filistiya xalqın.
15Húreyleri ushadı Edom biyleriniń,
Dirildi basar Moab kósemlerin,
Pútkil Qanan turǵınlarınıń ruwxı tústi+.
16Júregi suwlar hám qorqıw basar olardı,
Seniń xalqıń ótip ketkenshe, Jaratqan Iye,
Sen iyelik etken xalıq ótip ketkenshe,

Bilegińniń kúshi aldında tas bolıp tilsiz qatıp qalar.

17Jaratqan Iye! Aparasań xalqıńdı Óz tawıńa,
Jaylastırasań Óziń mákan qılıp alǵan jerge,
Qollarıń menen qurǵan muxaddes mákanǵa, Iye!+

18Húkimdarlıq qılar sheksiz hám máńgige Jaratqan Iye»+.

Máriyamnıń jırı

19Faraonnıń atları, sawash arbaları hám onıń ústindegi áskerleri teńiz ishine kirgende, Jaratqan Iye suwlardı olardıń ústine qaytarıp ákeldi. Al izraillılar teńizdiń ishinen qurǵaq jer arqalı júrip ótti.

20Xaronnıń ájapası payǵambar Máriyam qolına dáp aldı. Basqa barlıq hayallar da dáp alıp, oynawı menen onıń izine erdi+. 21Máriyam naqırattı qaytalap bılay dep jırladı:

«Jırlań Jaratqan Iyeni,

Sebebi eristi Ol saltanatlı jeńiske.

Atlardı da, atlılardı da ılaqtırdı teńizge»+.

Ashshı suw

22Muwsa izraillılardı Qızıl teńizden baslap shıqqannan soń, olar Shur shóline bardı hám shólde úsh kún júrse de, suw taba almadı+. 23Sońınan olar Mara degen jerge bardı. Biraq Maranıń suwı ashshı bolǵanlıqtan, olar ishe almadı. Sonlıqtan sol jer Mara[*] dep ataldı. 24Sonda xalıq Muwsaǵa: «Ne ishemiz?» – dep narazı bolıp, tońqılday basladı.

25Muwsa Jaratqan Iyege jalbarındı. Jaratqan Iye oǵan bir aǵashtı kórsetti. Muwsa onı suwǵa ılaqtırıp jibergende, suw dushshı bolıp qaldı.

Sol jerde Jaratqan Iye xalıq ushın qaǵıyda hám nızam berdi hám olardı sınadı. 26Jaratqan Iye olarǵa bılay dedi:

– Eger sizler Qudayıńız Jaratqan Iyeniń, yaǵnıy Meniń sózimdi dıqqat penen tıńlap, názerimde tuwrı bolǵan islerdi isleseńler, buyrıqlarıma qulaq asıp, hámme qaǵıydalarımdı orınlasańlar, mısırlılarǵa bergen keselliktiń hesh birin sizlerge bermeymen. Sebebi Men – sizlerge shıpa beriwshi Jaratqan Iyemen+.

27Sonnan keyin, olar Elimge keldi. Sol jerde on eki bulaq hám jetpis palma aǵashı bar edi. Solay etip, olar suw jaǵasına ornalastı+.

16

Manna hám bódeneler

16^1Izrail xalqınıń pútkil jámiyeti Elimnen shıqtı. Olar Mısırdan shıqqanınan keyingi ekinshi aydıń on besinshi kúni Elim hám Sinay arasında jaylasqan Sin shóline keldi+. 2Shólde hámmesi Muwsa menen Xaronǵa narazı bolıp, 3olarǵa bılay dep tońqıldadı:

– Qánekey, Mısırda-aq Jaratqan Iyeniń qolınan ólip qoya qoyǵanda bolar edi. Hesh bolmasa, ol jerde gósh salınǵan qazanlardıń qasında otırıp, toyǵanımızsha nan jer edik. Biraq sizler pútkil xalıqtı ashlıqtan óltiriw ushın, bizlerdi usı shólge alıp keldińiz+.

4Sonda Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Mine, Men sizlerge aspannan nan jawdıraman. Xalıq hár kúni shıǵıp, bir kúnlik nanın jıynap alsın. Usılayınsha Men olardı sınap, olardıń Meniń kórsetpelerim boyınsha jasaytuǵının yamasa jasamaytuǵının kórejaqpan. 5Al altınshı kúni[*] olar hár kúni jıynaǵanınan eki ese artıq qılıp toplap, tayarlap qoysın.

6Muwsa menen Xaron pútkil izraillılarǵa bılay dedi:

– Sizlerdi Mısırdan Jaratqan Iyeniń Ózi alıp shıqqanın búgin keshte bilip alasızlar. 7Al erteń azanda Jaratqan Iyeniń saltanatın kóresizler. Sebebi Ol sizlerdiń Ózine narazı bolıp, tońqıldaǵanıńızdı esitti. Biraq bizlerge narazı bolatuǵınday, bizler kim bolıppız+?

8Keyin Muwsa bılay dedi:

– Keshqurın sizlerge jew ushın gósh, azanda toyǵanıńızsha nan berilgende, sizler Jaratqan Iyeniń saltanatın kóresizler. Óytkeni Jaratqan Iye sizlerdiń Ózine qarsı narazılıq bildirgenińizdi esitti. Al bizler kim bolıppız? Sizler bizlerge emes, al Jaratqan Iyege narazılıq bildirip atırsızlar.

9Keyin Muwsa Xaronǵa:

– Izrail xalqınıń pútkil jámiyetine ayt, Jaratqan Iyeniń aldına kelsin. Sebebi Jaratqan Iye olardıń tońqıldıların esitti, – dedi.

10Xaron Izrail xalqınıń pútkil jámiyetine usılardı aytıp turǵanda, olar shólge qaradı. Sonda Jaratqan Iyeniń saltanatı bult ishinde kórindi.

11Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

12– Men izraillılardıń tońqıldıların esittim. Olarǵa mınaday dep ayt: «Keshqurın gósh jep, azanda nanǵa toyatuǵın bolasızlar. Sonda sizler Meniń – Qudayıńız Jaratqan Iye ekenimdi bilip alasızlar».

13Keshqurın bódeneler ushıp kelip, ordanı basıp ketti. Al azanda ordanıń átirapın shıq qapladı+. 14Shıq kepkende, shóldegi jerdiń betinde qırawǵa uqsaǵan, mayda dán sıyaqlı bir nárse kórindi. 15Bunı kórgende, izraillılar bir-birinen: «Bul ne?» – dep sorastı. Sebebi olar bunıń ne ekenin bilmeytuǵın edi.

Muwsa olarǵa:

– Bul – Jaratqan Iyeniń sizlerge jew ushın bergen nanı. 16Jaratqan Iye bılay dep buyıradı: «Hár bir adam jey alǵandayın jıynap alsın. Shatırıńızdaǵı hár bir adam ushın bir omerden[*] alıńlar»+.

17Izraillılar solay islep, kimisi kóp, kimisi az jıynadı. 18Omer menen ólshegende, kóp jıynaǵannıń artıǵı, az jıynaǵannıń kemisi bolmadı. Hár bir adam jey alatuǵın muǵdarda jıynaǵan edi+.

19Muwsa olarǵa:

– Hesh kim onnan azanǵa deyin bir túyir qaldırmasın, – dedi.

20Degen menen, ayırımlar Muwsanı tıńlamay, azanǵa deyin qaldırǵanda, ol qurtlap, sasıy basladı hám Muwsanıń olarǵa ǵázebi keldi.

21Hár kúni azanda hár bir adam ózi jey alatuǵın muǵdarda jıynaytuǵın edi. Al quyash qızǵan waqıtta jerde qalǵanları erip ketetuǵın edi. 22Altınshı kúni adam basına eki omerden, yaǵnıy eki ese jıynaytuǵın edi. Jámiyet basshıları kelip, awhaldı Muwsaǵa bildirdi. 23Muwsa olarǵa bılay dedi:

– Jaratqan Iyeniń buyrıǵı mınaw: erteń Jaratqan Iyege arnalǵan tolıq dem alatuǵın muxaddes Shabbat kúni. Sonıń ushın, búgin pisiretuǵınıńızdı pisirip, qaynatatuǵınıńızdı qaynatıp alıńlar. Al awısıp qalǵanın azanǵa deyin saqlap qoyıńlar+.

24Muwsanıń buyırǵanınday, xalıq awısıp qalǵandı azanǵa deyin saqlap qoyǵanda, ol sasımadı da, qurtlap ta ketpedi. 25Sonda Muwsa olarǵa bılay dedi:

– Awısıp qalǵandı búgin jeńler. Sebebi búgin Jaratqan Iye ushın Shabbat kúni. Búgin daladan manna taba almaysızlar. 26Sizler onı altı kún jıynańlar. Biraq jetinshi kúni bolǵan Shabbat kúni ol ulıwma bolmaydı.

27Jetinshi kúni ayırımlar nan jıynaw ushın sırtqa shıqqanda, hesh nárse taba almadı. 28Sonda Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Qashanǵa shekem buyrıqlarım hám kórsetpelerimdi orınlawdan moyın tawlaysızlar? 29Minekey, Men sizlerge Shabbat kúnin berdim. Sonlıqtan altınshı kúni sizlerge eki kúnlik nan berip atırman. Jetinshi kúni hár bir adam qay jerde jasap atırǵan bolsa, sol jerde qalsın, sırtqa shıqpasın.

30Solay etip, xalıq jetinshi kúni dem aldı.

31Izraillılar sol nandı manna[*] dep atadı. Onıń kórinisi kinza tuqımı sıyaqlı bolıp, dámi pal qosılǵan shórekke uqsaytuǵın edi. 32Muwsa xalıqqa bılay dedi:

– Jaratqan Iye bılay dep buyıradı: «Sizlerdi Mısırdan alıp shıqqanımda, Meniń sizlerge shólde bergen nanımdı keleshek áwladlardıń kóriwi ushın, onıń bir omerin saqlap qoyıńlar».

33Muwsa Xaronǵa:

– Bir ıdıstı alıp, ishine bir omer manna sal. Keleshek áwladlarǵa saqlanıp qalıwı ushın, onı Jaratqan Iyeniń aldına qoy, – dedi.

34Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵanınday, Xaron mannanı saqlap qoyıw ushın, onı Kelisim sandıǵınıń aldına qoydı.

35Izraillılar mákan etilgen Qanan jerine jetip barǵansha, qırıq jıl manna jedi+. 36Bir omer efanıń[*] onnan bir bólegine tuwrı keletuǵın edi.

17

Jartastan aqqan suw

17^1Sońınan Izrail xalqınıń pútkil jámiyeti Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha Sin shólinen shıqtı da, bir jerden ekinshi jerge kóship-qonıp júrip, Refidimge ornalastı. Degen menen, ol jerde ishetuǵın suw joq edi+. 2Olar Muwsaǵa:

– Bizlerge ishetuǵın suw ber, – dep urıstı.

– Nege maǵan urısıp atırsızlar? Nege Jaratqan Iyeni sınap atırsızlar? – dedi olarǵa Muwsa+.

3Biraq xalıq shóllegenlikten, Muwsaǵa narazı bolıp:

– Bizlerdi ne ushın Mısırdan alıp shıqtıń? Bizlerdi, balalarımızdı hám mallarımızdı shólden óltiriw ushın ba? – dep tońqıldadı.

4Muwsa Jaratqan Iyege dad salıp:

– Bul xalıqqa ne isleyin? Birazdan soń, olar meni tas boran qılıp óltiredi-ǵo! – dedi+.

5Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Xalıqtıń aldına ót. Nil dáryasın urǵan tayaǵıńdı al da, Izrail aqsaqallarınıń ayırımların izińe ertip, alǵa qaray júr. 6Mine, Men Xoreb tawındaǵı bir jartastıń ústinde, seniń aldıńda turaman. Sen jartastı urǵanıńda, suw atlıǵıp shıǵadı hám xalıq suw ishedi.

Muwsa Izrail aqsaqallarınıń kóz aldında solay isledi+.

7Solay etip, ol sol jerdi Massa[*] hám Meriba[*] dep atadı. Sebebi izraillılar sol jerde Muwsa menen urısıp: «Aramızda Jaratqan Iye bar ma eken, ya joq pa eken?» – dep Jaratqan Iyeni sınaǵan edi.

Amaleklerdiń jeńiliske ushırawı

8Amalekler kelip, Refidimde izraillılarǵa urıs ashtı+. 9Sonda Muwsa Eshuaǵa:

– Xalıq ishinen adamlardı saylap al da, barıp, amalekler menen urıs. Erteń men qolıma Qudaydıń tayaǵın uslap, tóbeshiktiń basında turaman, – dedi.

10Eshua Muwsanıń aytqanın islep, amalekler menen urıstı. Sol waqıtta Muwsa, Xaron hám Xur tóbeshiktiń basına shıqtı. 11Muwsa qolın kótergende izraillılar, al túsirgende amalekler ústin kele berdi. 12Biraq Muwsanıń qolları sharshap qaldı. Sonda olar bir tas ákelip, Muwsanıń astına qoydı. Muwsa tastıń ústine otırdı. Bir jaǵında Xaron, ekinshi jaǵında Xur Muwsanıń qolların joqarı kóterip turdı. Quyash batqansha, Muwsanıń qolları bekkem kóterilip turdı. 13Solay etip, Eshua amaleklerdi qılıshtan ótkizip, olardı jeńdi.

14Sońınan Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Estelik bolıp qalıwı ushın, bunı kitapqa jazıp qoy. Eshuanıń qulaǵına quyıp qoy, Men amaleklerdiń atın jer júzinen pútkilley joq qılaman, – dedi+.

15Muwsa bir qurbanlıq orın qurıp, onıń atın «Jaratqan Iye meniń bayraǵım» dep qoydı. 16Keyin ol bılay dedi: «Jaratqan Iyeniń taxtına qarsı qol kótergeni ushın, Ol áwladlar dawamında amaleklerge qarsı urısadı».

18

Itronıń Muwsaǵa keliwi

18^1Muwsanıń qáyin atası midyanlı ruwxaniy Itro Qudaydıń Muwsa ushın hám Óz xalqı Izrail ushın islegen hámme islerin, Jaratqan Iyeniń izraillılardı Mısırdan qalay alıp shıqqanın esitti+.

2-3Burın Muwsa hayalı Sipporanı eki ulı menen tórkinine qaytarıp jibergende, Itro olardı qabıl etken edi. Muwsa: «Men – jat elde kelgindi adam edim», – dep, ullarınıń birin Gershom dep ataǵan edi. 4Al ekinshi ulına: «Ata-babalarımnıń Qudayı maǵan járdem etip, meni faraonnıń qılıshınan qutqardı», – dep, Eliezer[*] dep at qoyǵan edi.

5Sonda Muwsanıń hayalın hám ulların ertken qáyin atası Itro Qudaydıń tawına, Muwsa qonıs basqan shólge keldi. 6Ol Muwsaǵa: «Men – qáyin atań Itroman, hayalıń menen eki ulıńdı alıp saǵan kiyatırman», – dep xabar jiberdi.

7Muwsa qáyin atasın kútip alıp, onıń aldında tájim etti hám onı súydi. Olar bir-birinen hal-awhal sorasıp bolıp, shatırǵa kirdi. 8Muwsa qáyin atasına Jaratqan Iyeniń Izrail xalqı ushın faraon menen mısırlılarǵa neler islegenin, ózleriniń jolda kórgen qıyınshılıqların hám Jaratqan Iyeniń olardı qalay qutqarǵanın birme-bir aytıp berdi.

9Itro Jaratqan Iyeniń izraillılarǵa islegen jaqsılıqlarına hám olardı mısırlılardıń qolınan qutqarǵanına quwandı. 10Itro bılay dedi:

– Sizlerdi mısırlılardıń hám faraonnıń qolınan qutqarıp, xalıqtı mısırlılardıń moyıntırıǵınan azat qılǵan Jaratqan Iyege alǵıslar bolsın. 11Endi men Jaratqan Iyeniń barlıq qudaylardan ullı ekenin bildim. Óytkeni Ol izraillılarǵa menmenlik qatnasta bolǵan mısırlılardan ústin shıqtı+.

12Itro Qudayǵa jandırılatuǵın qurbanlıq hám basqa qurbanlıqlar ákelip berdi. Xaron hám Izraildıń pútkil aqsaqalları Muwsanıń qáyin atası menen Qudaydıń aldında awqatlanıw ushın keldi.

Itronıń keńesi

13Erteńine Muwsa xalıqqa qazılıq etiw ushın óz ornına otırdı. Xalıq azannan keshke shekem onıń aldında tik ayaqta turdı.

14Qáyin atası Muwsanıń xalıqqa qılǵan bul isin kórip:

– Xalıqqa bul ne islegeniń? Nege jalǵız óziń qazılıq etip otırsań? Nege hámme azannan keshke shekem seniń aldıńda tur? – dedi.

15Muwsa oǵan bılay dedi:

– Óytkeni xalıq Qudaydıń erkin biliw ushın, maǵan keledi. 16Qashan aralarında bir daw shıqsa, olar maǵan keledi. Men eki tárep arasında qazılıq qılıp, olarǵa Qudaydıń qaǵıydaların hám kórsetpelerin málim etemen.

17Qáyin atası oǵan bılay dedi:

– Bul isiń jaqsı emes. 18Sen ózińdi de, janıńdaǵı xalıqtı da sharshatıp taslaysań. Bul is sen ushın júdá awırlıq etedi, ol bir ózińniń qolıńnan kelmeydi+. 19Endi maǵan qulaq sal. Eger sen meniń keńesime ámel qılsań, Quday saǵan yar boladı. Sen Quday aldında xalıq ushın wákil bolıp, olardıń dawlı islerin Qudayǵa jetkizip turıwıń kerek. 20Al xalıqqa Qudaydıń qaǵıydaların hám kórsetpelerin úyret. Qanday jol menen júrip, ne islew kerekligin olarǵa kórset. 21Bularǵa qosımsha, xalıq arasınan Qudaydan qorqqan, uqıplı, haram paydanı jek kóretuǵın isenimli adamlardı saylap al. Olardı xalıq ústinen mıńbasılar, júzbasılar, eliwbasılar hám onbasılar qılıp tayınla+. 22Olar bárqulla xalıqqa qazılıq etsin. Úlken dawlardı saǵan ákelsin, al kishilerin ózleri sheshsin. Usılay etip, olar awırmanlıqtı seniń menen bólisse, saǵan jeńil boladı. 23Eger sen Qudaydıń buyırǵanınday etip, usılay isleseń, onda shıday alasań hám hámme tınıshlıq penen úylerine qaytadı.

24Muwsa qáyin atasınıń sózin tıńlap, onıń aytqanlarınıń hámmesin orınladı. 25Ol izraillılar arasınan uqıplı adamlardı saylap alıp, olardı mıńbasılar, júzbasılar, eliwbasılar hám onbasılar qılıp, xalıqqa basshı etip tayınladı+. 26Olar xalıqqa bárqulla qazılıq etip, qıyın máselelerdi Muwsaǵa alıp keldi. Al kishigirim islerdi ózleri sheshti+. 27Keyin Muwsa qáyin atasın jolǵa shıǵarıp saldı. Itro óz eline qaytıp ketti.

19

Izrail xalqı Sinay tawında

19^1Izraillılar Mısırdan shıqqannan keyingi úshinshi aydıń birinshi kúni Sinay shóline jetip keldi. 2Olar Refidimnen jolǵa shıqqan bolıp, Sinay shóline jetip kelgen edi. Olar sol jerde, Sinay tawınıń qarsısına shatırların tikti+.

3Sonda Muwsa tawǵa, Qudaydıń dárgayına shıqtı. Jaratqan Iye oǵan tawdan bılay dedi:

– Yaqıp násiline, Izrail xalqına bılay de: 4«Mısırlılarǵa ne islegenimdi hám palapanların qanatları menen tasıǵan búrkit sıyaqlı, sizlerdi janıma ákelgenimdi kórdińler+. 5Al endi sózlerimdi dıqqat penen tıńlap, kelisimime ámel qılsańlar, sizler barlıq xalıqlar ishinde Meniń ǵáziynem bolasızlar. Sebebi pútkil jer júzi Maǵan tiyisli+. 6Sizler Meniń ushın ruwxaniyler patshalıǵı hám muxaddes xalıq bolasızlar». Seniń izraillılarǵa aytatuǵın sózleriń usılar+.

7Muwsa kelip, xalıq aqsaqalların shaqırıp aldı da, ózine Jaratqan Iyeniń buyırǵan barlıq sózlerin olarǵa bildirdi. 8Pútkil xalıq bir awızdan: «Jaratqan Iyeniń aytqanlarınıń hámmesin orınlaymız», – dep juwap berdi. Muwsa xalıqtıń juwabın Jaratqan Iyege jetkizdi+.

9Sonda Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Seniń menen sóyleskenimdi xalıqtıń esitiwi hám saǵan máńgige iseniwi ushın, Men saǵan bir qalıń bult ishinde kelemen, – dedi. Muwsa xalıqtıń sózlerin Jaratqan Iyege jetkizgende, 10Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Bar, búgin hám erteń xalıq páklensin. Olar kiyimlerin juwıp,+
11úshinshi kúni tayar bolsın. Óytkeni úshinshi kúni Men, Jaratqan Iye pútkil xalıqtıń kóz aldında Sinay tawına túsemen. 12Xalıq ushın tawdıń átirapına shegara sızıp, belgile hám olarǵa: «Abaylańlar, tawǵa shıǵıwshı bolmańlar, tawdıń etegine de jaqınlamańlar! Tawǵa bir jerin tiygizgen hár bir adam sózsiz óltiriledi. 13Sol adamǵa qol tiygizilmey, tas boran qılınıp, ya bolmasa oq jay menen óltiriledi. Haywan bolsa da, adam bolsa da, ol tiri qalmaydı», – dep ayt. Tek kárnay uzaq shertilgende ǵana, olar tawǵa kóterile aladı+.

14Sońınan Muwsa tawdan xalıqtıń qasına túsip, olarǵa pákleniwdi buyırdı. Hár bir adam kiyimlerin juwdı. 15Muwsa xalıqqa:

– Úshinshi kúni tayar bolıńlar. Bul waqıt ishinde hayallarıńızǵa jaqınlamańlar, – dedi.

16Úshinshi kúni tań atıwdan gúldirmama gúrkirep, shaqmaq shaqtı. Tawdıń ústin qalıń bult qaplap, bálent, kúshli dawıslı kárnay sesti esitildi. Ordadaǵı pútkil xalıq titirey basladı. 17Muwsa xalıqtı Quday menen ushırastırıw ushın, ordadan baslap shıqtı. Olar tawdıń etegine kelip turdı. 18Quday Sinay tawına ot ishinde túskenlikten, pútkil taw tútep turǵan edi. Tawdan peshten shıqqanday tútin shıǵıp, pútkil taw qattı silkinip turǵan edi. 19Kárnay sesti barǵan sayın kúsheye berdi. Muwsa Qudayǵa sóyledi hám Quday da oǵan dawıslap juwap berdi. 20Jaratqan Iye Sinay tawınıń tóbesine túsip, Muwsanı tawdıń tóbesine shaqırdı. Muwsa sol jerge shıqtı. 21Jaratqan Iye oǵan bılay dedi:

– Tómen túsip, xalıqtı eskert. Meni kóriw ushın, shegaradan shıǵıp ketpesin. Bolmasa, kóbisi ólip qaladı+. 22Maǵan jaqınlasatuǵın ruwxaniyler de ózlerin páklesin. Bolmasa, olardı qırıp taslayman+.

23Muwsa Jaratqan Iyege:

– Xalıq Sinay tawına shıǵa almaydı. Óytkeni Sen: «Tawdıń átirapına shegara sızıp, belgile hám tawdı muxaddes qıl», – dep eskertken ediń, – dedi.

24Jaratqan Iye oǵan:

– Tómen túsip, Xarondı óziń menen birge alıp kel. Biraq ruwxaniyler menen xalıq aldıma keliw ushın, shegaradan ótpesin. Bolmasa, olardı qırıp taslayman, – dedi. 25Solay etip, Muwsa tómen tústi de, xalıqqa usılardı aytıp berdi.

20

On buyrıq

(Nzm 5:1-21)

20^1•Sonda Quday mına sózlerdi ayttı:

2– Men – seni Mısırdan, qul bolǵan jerińnen alıp shıqqan Qudayıń Jaratqan Iyemen.+

3Seniń Mennen basqa qudaylarıń bolmasın+.

4Joqarıdaǵı aspanda, tómendegi jer júzinde hám jer astındaǵı suwlarda bolǵan hesh bir nárseniń kórinisin soǵıp, ózińe but jasama+. 5Olarǵa tabınba hám xızmet qılma. Sebebi Men – seniń Qudayıń Jaratqan Iye, qızǵanıwshı Qudayman. Meni jek kórgenlerdi ákesiniń gúnası ushın balaların, olardıń úshinshi, tórtinshi áwladına shekem jazalayman+. 6Biraq Meni súygenlerge hám buyrıqlarımdı orınlaǵanlarǵa mıńınshı urpaǵına deyin jaqsılıq qılaman+.

7Qudayıń Jaratqan Iyeniń atın jónsiz tilińe alma. Óytkeni Jaratqan Iye Óziniń atın bosqa tilge alǵanlardı jazasız qaldırmaydı+.

8Shabbat kúnin muxaddes tutıwdı este saqla+. 9Altı kún jumıs islep, barlıq islerińdi isle. 10Al jetinshi kún Maǵan, Qudayıń Jaratqan Iyege arnalǵan Shabbat kúni. Sol kúni hesh qanday is qılma. Ulıń da, qızıń da, qulıń da, shorıń da, mallarıń da, arańızdaǵı kelgindi adam da hesh qanday is qılmasın. 11Sebebi Men, Jaratqan Iye altı kún ishinde aspandı, jerdi, teńizdi hám olardaǵı pútkil barlıqtı jaratıp, jetinshi kúni dem aldım. Sonlıqtan Men Shabbat kúnin jarılqap, onı muxaddes qılıp ayırdım.

12Ata-anańdı húrmetle. Sonda Qudayıń Jaratqan Iyeniń saǵan beretuǵın jerinde ómiriń uzaq boladı+.

13Adam óltirme+.

14Neke hadallıǵın buzba+.

15Urlıq isleme+.

16Hesh kimge qarsı jalǵan gúwalıq berme+.

17Hesh bir adamnıń úyin kúseme. Onıń hayalın, qulın, shorısın, ógizin, eshegin, hesh bir nársesin kúseme+.

18Pútkil xalıq gúldirmamanı hám kárnay sestin esitip, shaqmaqtı hám tawdıń basındaǵı tútindi kórgende, qorqqanınan qaltıray basladı. Olar uzaqta turıp, 19Muwsaǵa:

– Bizler menen óziń sóyles. Bizler seni tıńlaymız. Biraq Quday bizlerge sóylemesin. Bolmasa, ólip qalamız, – dedi+.

20Muwsa xalıqqa:

– Qorqpańlar! Sebebi Quday sizlerdi sınaw ushın hám Onnan qorqıp, gúna islemewińiz ushın keldi, – dedi.

21Xalıq uzaqta tura berdi, al Muwsa Quday turǵan tas túnek qarańǵılıqqa jaqınlastı.

Qurbanlıq orın haqqında

22Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Izraillılarǵa bılay dep ayt: «Meniń sizlerge aspannan sóylegenimdi esittińler. 23Mennen basqa qudaylarıń bolmasın. Ózlerińizge gúmisten bolsa da, altınnan bolsa da, hesh qanday butlar soǵıp almańlar. 24Meniń ushın topıraqtan qurbanlıq orın isleńler. Ol jerde qoy hám buǵalarıńızdı jandırılatuǵın qurbanlıq hám tatıwlıq qurbanlıǵı etip berińler. Maǵan sıyınıwıńız ushın Ózim tańlaǵan hár bir jerge barıp, sizlerdi jarılqayman. 25Eger Maǵan tastan qurbanlıq orın qurajaq bolsańız, jonılmaǵan taslardı qollanıńlar. Óytkeni tasqa qashaw tiygizseńiz, onı haramlaysızlar+. 26Jáne de, Maǵan arnalǵan qurbanlıq orınǵa tekshe arqalı shıqpańlar, bolmasa kóterilgenińizde jalańash jerińiz kórinip qalıwı múmkin».

21

Qullar haqqında

21^1– Sen xalıqqa járiyalawıń kerek bolǵan nızamlar mınalar: 2eger sen evrey qul satıp alsań, ol altı jıl xızmet etip, jetinshi jılı esheyin azat etilsin+. 3Eger ol kelgende boydaq bolsa, jalǵız ketsin. Al úylengen bolsa, onda onıń hayalı da birge ketsin. 4Eger xojayını sol quldı úylendirgen hám hayalı oǵan ul-qız tuwıp bergen bolsa, onda hayalı hám balaları xojayınında qalıp, quldıń bir ózi ketsin.

5Biraq qul: «Men xojayınımdı, hayalımdı hám balalarımdı jaqsı kóremen, azatlıqqa shıqpayman», – dese, 6onda xojayını onı qazılardıń aldına alıp kelsin hám onı qapınıń yamasa qapınıń jaqlawına qoyıp, qulaǵın biz benen tessin. Sonda ol ómir boyı xojayınına qul bolıp qaladı+.

7Eger kim de kim qızın shorılıqqa satsa, qız erkek qullar sıyaqlı azatlıqqa shıǵa almaydı. 8Eger xojayını sol qızdı hayallıqqa alıwdı niyet qılıp bolıp, onı jaqtırmay qalsa, onda qızdıń ákesi tárepinen qunı tólenip, qızdıń azat bolıwına ruxsat etsin. Biraq ózi aldaǵanı ushın, jat adamlarǵa satıwǵa haqısı joq. 9Eger ol qızdı ulına nekelese, onı óz qızınday kórsin. 10Al eger xojayını shorısına úylenip bolıp, jáne basqa hayal alsa, onda shorı hayalın azıq-awqattan, kiyim-kenshekten hám erli-zayıplılıq huqıqlarınan mahrum etpesin+. 11Eger ol usı úsh nárseden shorını mahrum qılsa, shorı qunı tólenbesten azat qılınsın.

Zorlıqqa qarsı nızamlar

12– Kim de kim birewdi urıp óltirse, onıń ózi de sózsiz óltirilsin+. 13Biraq eger ol bunı abaysızda islegen bolsa, Qudayıńız bolǵan Men usıǵan jol qoyǵan bolsam, onda sol adamnıń qashıp barıp, panalaytuǵın jerin Ózim belgilep beremen+. 14Al eger kim de kim janındaǵı adamdı qastan óltirip, Meniń qurbanlıq ornıma qashıp barsa da, onı sol jerden shıǵarıp alıp, óltirińler+.

15Kim de kim anasın yamasa ákesin ursa, ol sózsiz óltirilsin.

16Kim de kim birewdi urlap, onı satsa yamasa uslap tursa, ol sózsiz óltirilsin+.

17Kim de kim anasın yamasa ákesin ǵarǵasa, ol sózsiz óltirilsin+.

18Eki adam jánjellesip, birewi ekinshisin tas yamasa mush penen ursa, ol ólmegeni menen, tósek tartıp jatıp qalsa, 19keyin ornınan turıp, dalaǵa tayaq penen shıǵa alatuǵın bolsa, onda urǵan adam ayıpsız bolıp esaplanadı. Tek ol jaraqat alǵan adamǵa onı jumısınan qaldırǵanı ushın hám tolıq emleniwi ushın pul tólesin.

20Eger kim de kim qulın yamasa shorısın tayaq penen urıp óltirse, ol jazalansın. 21Biraq eger qul dárhal ólmey, al bir-eki kúnnen soń ólse, quldıń xojayını jazalanbasın. Sebebi qul onıń óz menshigi.

22Birewler tóbelesip atırıp, bir hámiledar hayaldı urıp alsa hám hayal shala tuwıp qoysa, biraq basqa zıyan kórmese, onda zıyan jetkizgen adam hayaldıń kúyewi talap qılǵan hám qazılar belgilegen muǵdarda qun tólesin. 23Al eger basqa zıyan jetkizilgen bolsa, janǵa jan, 24kózge kóz, tiske tis, qolǵa qol, ayaqqa ayaq alınıp, 25kúyik ushın kúydirilip, jaraqat ushın jaraqat salınıp, kógergen ushın kógertilsin+.

26Eger kim de kim qulınıń yamasa shorısınıń kózine urıp, soqır qılsa, kózi ushın onı azatlıqqa shıǵarsın. 27Al eger qulınıń yamasa shorısınıń tisin sındırsa, tisi ushın onı azatlıqqa shıǵarsın.

28Eger bir er adamdı yamasa bir hayaldı ógiz súzip óltirse, ógiz tas penen urıp óltirilsin, al góshi jelinbesin. Ógizdiń iyesi ayıpsız bolıp esaplansın+. 29Biraq ógiz burınnan-aq súzewik bolıp, bul tuwralı eskertilgenine qaramay, iyesi ógizine kózqulaq bolmaǵan bolsa, ógiz bir er adamdı yamasa bir hayaldı óltirse, onda ógiz tas penen urıp óltirilsin. Ógizdiń iyesi de óltirilsin. 30Eger ógizdiń iyesine óz janın saqlap qalıwı ushın qun tólewine ruxsat etilse, ol talap qılınǵan qundı tolıǵı menen tólewi tiyis+. 31Eger ógiz ul balanı yamasa qız balanı súzip óltirse, onda da usı nızam qollanılsın. 32Eger ógiz bir quldı yamasa bir shorını súzip óltirse, onda olardıń xojayınına otız shekel[*] gúmis berilip, ógiz tas penen urıp óltirilsin.

33Eger kim de kim suw saqlanatuǵın shuqırdı ashıq qaldırsa yamasa taza shuqır qazıp, onıń awzın jappay ketse hám sol shuqırǵa bir ógiz yamasa eshek túsip ketse, 34onda shuqırdıń iyesi maldıń qunın tólewi tiyis. Ol maldıń iyesine pul tólesin, al maldıń denesin ózine alsın+.

35Eger bir adamnıń ógizi qońsısınıń ógizin súzip óltirip qoysa, onda olar tiri qalǵan ógizdi satıp, aqshasın hám óli ógizdiń góshin teń bólisip alsın. 36Eger ógizdiń súzewik ekeni burınnan-aq belgili bolsa da, iyesi oǵan kózqulaq bolmaǵan bolsa, onda ol ógizdiń ornına ógiz berip, ólgen maldı ózine alsın.

22

Mal-múlik haqqında nızamlar

22^1– Eger kim de kim iri mal yamasa mayda mal urlap, onı soysa yamasa satıp jiberse, bir ógizdiń ornına bes ógiz, bir qoydıń ornına tórt qoy tólesin+.

2Kim de kim túnde úyge urlıqqa túsip atırǵan urıǵa tap bolıp, onı urıp óltirse, tógilgen qan onıń moynına júklenbesin. 3Biraq eger waqıya quyash shıqqannan keyin bolsa, onda qan tókken adam ayıplı boladı. Urı urlaǵan nársesiniń qunın tolıq tólesin. Eger urınıń tóleytuǵın hesh nársesi bolmasa, urlaǵanların tólewi ushın, ol qul qılıp satılsın. 4Qara mal ma, eshek pe yamasa mayda mal ma, ne bolsa da, urlanǵan mal urınıń qolınan tiriley tabılsa, onda ol mal ushın eki ese qun tólesin+.

5Eger kim de kim malların óz atızına yamasa júzim baǵına otlatıp qoyıp, mallarınıń basqa birewdiń atızına túsiwine jol qoysa, onda ol óz atızınıń yamasa baǵınıń eń jaqsı ónimlerinen tólesin.

6Eger birew ot jaǵıp, bul ottan tikenler alısıp ketip, bawlanǵan eginlerdi, atızdaǵı zúráátti yamasa pútkil egislikti jandırıp jiberse, onda ot jaqqan adam shıǵındı tolıq tólesin.

7Kim de kim qońsısına aqshasın yamasa zatların amanat etip berse, biraq sol nárseler qońsısınıń úyinen urlanıp, urı tabılsa, urı urlaǵan zatların eki ese etip tólesin. 8Al eger urı tabılmasa, úy iyesi qazılardıń aldına barıp, amanatqa qıyanet etpegenin aytıp ant ishsin. 9Qanday da bir dawlı nárse: iri mal, eshek, mayda mal, kiyim-kenshek, hár qanday joytılǵan nárse boyınsha: «Bul – meniki» degen talas bolsa, onda eki tárep máseleni qazılarǵa jetkizsin. Qazılar ayıplı dep tapqan adam qońsısına eki ese tólesin.

10Kim de kim qońsısına eshegin, iri malın, mayda malın yamasa qanday da bir malın amanat etip berse, sol mal ólip qalsa yamasa jaraqat alsa, ya bolmasa urlanıp, buǵan gúwa bolmasa, 11onda maldı amanatqa alǵan adam qońsısınıń malına qol tiygizbegenin aytıp, Jaratqan Iyeniń atı menen ant ishsin. Maldıń iyesi bunı qabıl etsin hám qońsısı hesh nárse tólemesin+. 12Biraq alǵan adamnan sol mal urlanǵan bolsa, onda ol maldıń iyesine qun tólesin. 13Eger maldı bir jırtqısh haywan tilkimlep taslaǵan bolsa, onda baqqan adam tilkimlengen maldı dálil etip kórsetiwi tiyis hám sol mal ushın hesh nárse tólemesin.

14Eger kim de kim qońsısınan bir mal sorap alıp tursa, iyesi joqta mal jaraqat alsa yamasa ólip qalsa, alǵan adam mal ushın tolıq qun tólewi tiyis. 15Biraq iyesi maldıń qasında bolǵan bolsa, qarızǵa mal alǵan adam hesh nárse tólemesin. Al eger mal jallap alınǵan bolsa, onda jallanǵan bahası tóleniwi tiyis.

Jámiyetlik juwapkershilikler

16– Eger kim de kim atastırılmaǵan bir qızdı aldap, onıń menen jatsa, qız ushın qalıń mal berip, oǵan úyleniwi tiyis+. 17Eger ákesi qızın sol adamǵa beriwge ırazı bolmasa, onda ol qızlarǵa beriletuǵın qalıń mal muǵdarın tólesin.

18Sıyqırshı hayaldı tiri qaldırmańlar+.

19Haywan menen jınısıy qatnas jasaytuǵın adam sózsiz óltirilsin+.

20Jaratqan Iyeden basqa qudaylarǵa qurbanlıq bergen adam joq qılınsın.

21Kelgindi adamǵa jábir berip, eziwshi bolmańlar. Sebebi sizler de Mısırda kelgindi boldıńlar+.

22Jesirler menen jetimlerge jábir bermeńler+. 23Eger jábir berseńiz, olar Maǵan jalbarınsa, olardıń nalaların sózsiz esitemen. 24Sonda Meniń ǵázebim lawlap, sizlerdi qılısh penen óltiremen. Aqıbetinde hayallarıńız jesir, al balalarıńız jetim bolıp qaladı+.

25Meniń xalqımnan bir kámbaǵalǵa qarızǵa aqsha berseń, ósimge pul beriwshi sıyaqlı payız mindirme+. 26Eger qońsıńnıń shapanın girewge alsań, onı quyash batpastan burın qaytarıp ber+. 27Óytkeni sol shapan onıń jalǵız jamılatuǵın nársesi. Shapanı bolmasa, ol neni jamılıp uyıqlaydı? Solay etip, ol Maǵan jalbarınsa, onı esitemen. Sebebi Men miyrim-shápáátlimen.

28Qudayǵa til tiygizbeńler. Xalqıńızdıń basshıların ǵarǵamańlar+.

29Qırmanıńızdıń hám juwazlarıńızdıń zúráátin Mennen ayap, Maǵan alıp keliwdi keshiktirmeńler. Tuńǵısh ullarıńızdı da Maǵan baǵıshlańlar+. 30Iri mal hám mayda mallarıńız benen de solay isleńler. Olar jeti kún anasınıń janında qalsın, al segizinshi kúni olardı Maǵan berińler+.

31Sizler Meniń muxaddes xalqım bolasızlar. Sonlıqtan dalada tilkimlenip taslanǵan haywandı jemeńler, onı iytlerge taslańlar+.

23

Ádillik haqqında

23^1– Mısh-mısh gáp tarqatpań. Jalǵan gúwalıq beriw arqalı, jaman adamǵa qol bermeń+.

2Kópshilik jawızlıq islegende, olarǵa qosılmań. Dawlı iste gúwalıq bergenińizde kópshilikti jaqlap, ádillikti burmalamań. 3Kámbaǵal bolsa da, dawda onı jaqlamań+.

4Eger dushpanıńızdıń joytılıp ketken ógizin yamasa eshegin tawıp alsańız, onı iyesine qaytarıp beriń+. 5Eger dushpanıńızdıń esheginiń júktiń awırlıǵınan jıǵılıp qalǵanın kórseńiz, onı sol halında taslap ketpey, oǵan járdem beriwińiz tiyis.

6Dawda kámbaǵaldıń isin sheshiwde ádillikti burmalamań+. 7Jala jabıwdan awlaq bolıń, ayıpsız hám haq adamdı ólimge húkim qılmań. Óytkeni Men nahaq adamdı aqlamayman+.

8Para almań. Sebebi para kóretuǵın adamdı soqır etip, haq adamdı nahaqqa shıǵaradı+.

9Kelgindi adamǵa jábir bermeń. Ózlerińiz de Mısır jerinde kelgindi bolǵanıńız sebepli, kelgindi adamnıń jaǵdayınıń qanday ekenin bilesizler+.

Jetinshi kún hám jetinshi jıl haqqında

10– Altı jıl boyı jerińizge tuqım sewip, zúráát jıynań. 11Al jetinshi jılı jerge dem beriń. Xalqıńız arasındaǵı kámbaǵallar ol jerden azıq tawıp jesin, olardan awısqanın jabayı haywanlar jesin. Júzim baǵıńız benen záytúnzarıńızǵa da solay isleń+.

12Altı kún jumısıńızdı islep, jetinshi kúni dem alıń. Usılayınsha ógizińiz hám eshegińiz dem alıp, shorıńızdıń ulı da, kelgindi adamıńız da hállenip alsın+.

13Meniń sizlerge aytqanlarımnıń hámmesin orınlań. Basqa qudaylardıń atın aytıp shaqırmań, olardı tilińizge de almań+.

Úsh bayram

14– Jılına úsh márte Meniń aldıma kelip bayram qılıń+. 15Sizlerge buyırǵanımday, abib ayınıń belgilengen kúnlerinde jeti kún ashıtqısız nan jep, Ashıtqısız nan bayramın bayramlań. Sebebi sizler Mısırdan sol ayda shıqtıńlar.

Hesh kim aldıma qurı qol kelmesin+.

16Atızǵa ekken biydaylarıńızdı jıynap baslaǵanıńızda, Zúráát bayramın belgileń.

Al gúzde atızdan barlıq eginlerińizdi jıynap bolǵanıńızda, Jıyın-terim bayramın[*] belgileń+.

17Barlıq erkeklerińiz jılına úsh márte Iyeń bolǵan Meniń, yaǵnıy Jaratqan Iyeniń aldına keliwi kerek+.

18Maǵan berilgen qurbanlıqtıń qanın ashıtqı salınǵan nan menen bermeń.

Bayramda Maǵan arnap berilgen qurbanlıqtıń mayı azanǵa deyin qaldırılmasın.

19Jerińizdiń dáslepki óniminiń eń jaqsısın Qudayıńız Jaratqan Iyeniń Úyine alıp keliń.

Ílaqtıń góshin óz anasınıń sútine pisirmeń+.

Wáde hám eskertiwler

20– Mine, jolda sizlerdi qorǵawı hám sizlerdi Men tayarlap qoyǵan jerge aparıwı ushın, aldıńızdan bir perishte jiberip atırman+. 21Oǵan dıqqatlı bolıp, sózine qulaq salıń. Oǵan qarsı shıqpań. Sebebi Ol Meniń atımnan háreket etkenlikten, qarsılıq kórsetkenińizge sabır etpeydi. 22Biraq onıń sózin dıqqat penen tıńlap, aytqanlarımnıń hámmesin orınlasańız, Men dushpanlarıńızǵa dushpan bolıp, sizlerge qarsı shıqqanlarǵa qarsı turaman+. 23Perishtem aldıńızda júrip, sizlerdi amor, xet, periz, qanan, xiw hám ebuslardıń jerlerine alıp barǵanda, Men olardı joq etemen+. 24Sizler olardıń qudaylarına tabınıp, xızmet qılmań. Olardıń ádetlerin de úyrenbeń. Kerisinshe, olardıń qudayların qulatıp, kiyeli tasların sındırıp taslań+. 25Sizler Qudayıńız Jaratqan Iyege, yaǵnıy Maǵan sıyınıń. Sonda Men sizlerdiń nan-suwlarıńızdı jarılqap, arańızdaǵı keselliklerdi joq etemen+. 26Elińizde túsik túsiretuǵın hám biyperzent hayal bolmaydı. Men sizlerge uzaq ómir beremen+.

27Sizlerge qarsı shıqqan xalıqlardı Mennen qorqatuǵın qılaman hám olardı albıratıp taslayman. Dushpanlarıńız aldıńızdan qashatuǵın boladı+. 28Xiw, qanan hám xet xalıqların aldıńızdan quwıw ushın, eshek hárre jiberemen+. 29El qańırap qalıp, sizlerge zıyan beretuǵın jabayı haywanlardıń sanı kóbeyip ketpewi ushın, olardı bir jıl ishinde quwıp jibermeymen+. 30Sizler kóbeyip, sol eldi iyelik etemen degenshe, olardı az-azdan quwıp shıǵaraman.

31Shegarańızdı Qızıl teńizden filistler mákan basqan teńizge deyin, qubladaǵı shólden Evfrat dáryasına deyin ornataman. Sol eldiń adamların sizlerge táslim etemen, sizler olardı aldıńızdan quwıp shıǵasızlar+. 32Olar hám olardıń qudayları menen kelisim dúzbeń. 33Olardıń jerińizde jasawına jol qoymań. Bolmasa olar sizlerdi óz qudaylarına sıyındırıp, Maǵan qarsı gúna islewge baslaydı hám sizlerdi duzaqqa túsiredi+.

24

Kelisimniń tastıyıqlanıwı

24^1Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Sen, jáne de, Xaron, Nadab, Abihu hám Izrail aqsaqallarınan jetpis adam tawǵa kóterilip, Meniń aldıma kelińler hám uzaqta turıp tájim etińler+. 2Tek sen ǵana Maǵan jaqınla, basqa hesh kim jaqın kelmesin. Xalıq seniń menen birge tawǵa shıqpasın.

3Muwsa barıp, Jaratqan Iyeniń barlıq sózlerin hám nızamların xalıqqa bildirdi. Hámme bir awızdan:

– Jaratqan Iyeniń aytqanlarınıń hámmesin isleymiz, – dep juwap berdi+. 4Sonnan keyin Muwsa Jaratqan Iyeniń barlıq sózlerin jazıp qoydı.

Ol erteńine azanda tawdıń etegine qurbanlıq orın qurdı. Izraildıń on eki urıwınıń belgisi retinde on eki tas ornattı. 5Sońınan ol Jaratqan Iyege arnap, jandırılatuǵın qurbanlıqlar berip, tatıwlıq qurbanlıǵı ushın buǵalardı soyıwǵa Izraildıń jas jigitlerin jiberdi. 6Muwsa qannıń yarımın lágenlerge quydı. Al qalǵan yarımın qurbanlıq orınǵa serpip jiberdi. 7Keyin kelisim kitabın[*] alıp, xalıqqa oqıp berdi. Xalıq: «Jaratqan Iyeniń aytqanlarınıń hámmesin isleymiz, Oǵan qulaq asamız», – dedi.

8Sonda Muwsa lágenlerdegi qandı xalıqqa sewip: «Bul – usı aytılǵan hámme sózlerge tiykarlanıp, Jaratqan Iyeniń sizler menen dúzgen kelisiminiń qanı», – dedi+.

9Sonnan soń, Muwsa, Xaron, Nadab, Abihu hám Izrail aqsaqallarınan jetpisi tawǵa shıǵıp, 10Izraildıń Qudayın kórdi. Qudaydıń ayaqları astına lazurit tasına uqsas, aspan sıyaqlı tınıq bir nárse tóselgen edi+. 11Izrail basshıları Qudaydı kórse de, Quday olarǵa zıyan tiygizbedi. Olar sol jerde iship-jedi.

Muwsa Sinay tawında

12Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Tawǵa, Meniń janıma kelip, usı jerde kútip tur. Xalıqqa úyretiw ushın, tegis eki tasqa jazılǵan nızam hám buyrıqlardı beremen, – dedi+.

13Solay etip, Muwsa hám onıń járdemshisi Eshua jolǵa atlandı. Muwsa Qudaydıń tawına shıǵıp baratırıp,+
14aqsaqallarǵa:

– Bizler qaytıp kelgenshe, usı jerde kútip turıńlar. Xaron menen Xur sizler menen birge boladı. Kimniń qanday isi bolsa, solarǵa aytsın, – dedi.

15Muwsa tawǵa shıqqanda, tawdı bult qapladı. 16Sonda Jaratqan Iyeniń saltanatı Sinay tawına tústi. Bult tawdı altı kún qaplap turdı. Jetinshi kúni Jaratqan Iye bulttıń ishinen Muwsanı shaqırdı. 17Izraillılarǵa Jaratqan Iyeniń saltanatı tawdıń tóbesinde jalmap jutatuǵın ot sıyaqlı bolıp kórindi+. 18Muwsa bult ishine kirip, tawǵa shıqtı. Ol qırıq kún hám qırıq tún tawda qaldı+.

25

Muxaddes shatır ushın beriletuǵın qurbanlıqlar

25^1•Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

2– Izraillılarǵa ayt, Maǵan názir alıp kelsin. Shın júregi menen bergen hár bir adamnıń názirin qabıl etińler. 3Olardan qabıl etetuǵın názirlerińiz mınalar: altın, gúmis, qola, 4júnnen iyirilgen qızǵısh kók, shım qızıl, qırmızı jipler hám hasıl zıǵır jibi, eshkiniń júni, 5qızılǵa boyalǵan qoshqar terisi, jumsaq teri hám akaciya aǵashı, 6shıralar ushın záytún mayı, maylaw rásimine arnalǵan may hám xosh iyisli tútetki ushın xosh iyisli zatlar, 7bas ruwxaniydiń efodına[*] hám qaltalı óńirshesine taǵılatuǵın oniks hám qımbatbaha taslar.

8Arasında jasawım ushın, izraillılar Maǵan arnap, Muxaddes mákan tayarlasın+. 9Muxaddes shatırdı hám onıń buyımların Men saǵan kórsetken úlgige say qılıp isleńler.

Kelisim sandıǵına tiyisli kórsetpeler

10•– Akaciya aǵashınan sandıq isleńler. Onıń uzınlıǵı eki yarım shıǵanaq, eni bir yarım shıǵanaq hám biyikligi bir yarım shıǵanaq bolsın+. 11Sandıqtıń ishi-sırtın sap altın menen qaplat. Al ernegine altınnan jiyek saldır. 12Sandıq ushın tórt altın halqa quydırıp, tórt tuyaǵına ornattır: ekewi bir jaǵında, qalǵan ekewi ekinshi jaǵında bolsın. 13Sońınan akaciya aǵashınan sırıqlar isletip, olardı altın menen qaplat. 14Sandıqtı kóterip júriw ushın, sırıqlardı eki tárepindegi halqalardan ótkiz. 15Sırıqlar halqalardan ayırıp alınbay, hámme waqıt halqalarǵa kirgiziwli tursın. 16Men saǵan beretuǵın kelisim buyrıqları jazılǵan eki tastı sandıqtıń ishine salıp qoy.

17Sandıqtıń qaqpaǵın da sap altınnan islet. Qaqpaqtıń uzınlıǵı eki yarım shıǵanaq, eni bir yarım shıǵanaq bolsın. 18Qaqpaqtıń eki shetine altınnan eki kerub[*] shókkishlep soqtır. 19Kerublardıń birewi qaqpaqtıń bir shetinde, al basqası ekinshi shetinde bolıp, olar qaqpaq penen bir tutas qılıp islensin. 20Kerublardıń joqarıǵa jayılǵan qanatları qaqpaqtı jawıp, júzleri bir-birine qarama-qarsı túrde qaqpaqqa qarap tursın. 21Qaqpaqtı sandıqtıń ústine, Men saǵan beretuǵın taslardı bolsa, sandıqtıń ishine qoy+. 22Men seniń menen sol jerde, Kelisim sandıǵınıń ústindegi kerublar arasında, yaǵnıy qaqpaqtıń ústinde ushırasıp, izraillılar ushın saǵan buyrıqlar beremen+.

Usınılǵan nanlar qoyılatuǵın stol

23•– Akaciya aǵashınan bir stol islet. Onıń uzınlıǵı eki shıǵanaq, eni bir shıǵanaq, al biyikligi bir yarım shıǵanaq bolsın. 24Stoldı sap altın menen qaplatıp, ernegine altın jiyek saldır. 25Stoldıń átirapına tórt eli bolǵan qaptal isletip, onı altın jiyek penen qaplat. 26Stol ushın tórt altın halqa isletip, olardı stoldıń tórt múyeshindegi tórt tuyaqqa ornat. 27Stoldı kóterip alıp júriwge arnalǵan sırıqlar ótkiziletuǵın halqalar qaptallarǵa jaqın ornatılsın. 28Sırıqlardı akaciya aǵashınan isletip, olardı sap altın menen qaplat. Stoldı usı sırıqlar járdeminde kóteretuǵın bolsın. 29Jáne de, stol ushın sap altınnan tabaqlar, tútetki salatuǵın tostaǵanlar, ishimlik sadaqaları ushın gúzeler hám keseler islet. 30Meniń aldımdaǵı stolda bárqulla usınılǵan nanlar tursın+.

Shıra qoyǵısh

31•– Sap altınnan shıra qoyǵısh islet. Onıń ultanı, baldaǵı, shaqaları, gúlleri hám onıń gúlkeseleri menen gúltajları ózi menen bir tutas bolıp shókkishlep islensin. 32Shıra qoyǵıshtıń eki qaptalınan úsh-úshten, altı shaqa shıǵıp tursın. 33Shıǵıp turǵan hár bir shaqada badam gúline uqsas úsh gúl hám onıń gúlkeseleri menen gúltajları bolsın. 34Shıra qoyǵıshtıń baldaǵında badam gúline uqsas tórt gúl hám onıń gúlkeseleri menen gúltajları bolsın. 35Shıra qoyǵıshtan shıǵıp turatuǵın altı shaqanıń hár bir jubınıń astında úsh gúlkese izli-izinen dizilip tursın. 36Shıra qoyǵısh gúlkeseleri hám shaqaları menen bir tutas etip, sap altınnan shókkishlep islensin. 37Shıra qoyǵısh ushın jeti shıra islet. Shıralardı shıra qoyǵıshtıń aldı betine jaqtı túsirip turatuǵınday etip ornat. 38Piliklerdi tazalaytuǵın qısqıshlar menen ıdıslar da sap altınnan bolsın. 39Shıra qoyǵısh hám onıń barlıq buyımları bir talant[*] sap altınnan islensin. 40Abaylı bol, bulardıń hámmesin saǵan tawda kórsetilgen úlgiler boyınsha islet+.

26

Muxaddes shatırǵa tiyisli kórsetpeler

26^1•– Al Muxaddes shatırdı on perdeden qur. Perdeler hasıl zıǵır jipten, júnnen iyirilgen qızǵısh kók, shım qızıl hám qırmızı jiplerden islenip, ústine kerublardıń súwretleri sheberlik penen kestelensin. 2Hár bir perdeniń uzınlıǵı jigirma segiz shıǵanaq, eni tórt shıǵanaq bolsın. Hámme perdeniń ólshemi birdey bolsın. 3Perdeler besew-besewden bir-birine qosıp tigilsin. 4Birinshi bes perdeniń shetine qızǵısh kók jipten ilgekler islet. Ekinshi bes perdeniń shetine de solay islet. 5Birinshi bes perdeniń dáslepki perdesine eliw, ekinshi bes perdeniń sońǵı perdesine eliw ilgek tiktir. Ilgekler bir-birine qarama-qarsı jaylasqan bolsın. 6Jáne de, eliw altın ilmek isletip, olar járdeminde perdelerdi bir-birine biriktir. Sonda shatır bir tutas boladı.

7Muxaddes shatırdıń ústin jabıw ushın, eshki júninen on bir perde islet. 8Hár bir perdeniń uzınlıǵı otız shıǵanaq, eni tórt shıǵanaq bolsın. On bir perdeniń ólshemi birdey bolsın. 9Bes perdeni bir bólek, qalǵan altı perdeni bir bólek qılıp, bir-biri menen biriktir. Altınshı perdeni shatırdıń aldı betine eki qabatlap búklep qoyǵız. 10Solay etip, biriktirilgen eki bólek perdelerdi bir-birine qosıw ushın, hár bir bólektiń shetlerine eliw-eliwden ilgek islet. 11Taǵı da, qoladan eliw ilmek islet. Ilgeklerdi ilmekler menen ildirip, shatırdıń perdelerin bir tutas qılıp biriktir. 12Shatırdıń perdelerinen awısqan yarım perde shatırdıń art jaǵına asıp qoyılsın. 13Al perdelerdiń uzınlıǵınan awısqan bir shıǵanaq tawar shatırdıń eki jaǵınan tómen salbırap, shatırdı jawıp tursın. 14Shatır ushın qızılǵa boyalǵan qoshqar terisinen japqısh, onıń ústine jumsaq teriden sırtqı japqısh islet+.

15•Akaciya aǵashınan shatır ushın tikkesine turatuǵın taxtaylar islet. 16Hár bir taxtaydıń uzınlıǵı on shıǵanaq, eni bir yarım shıǵanaq bolsın. 17Hár bir taxtaydıń astına bir-birine qatarlastırıp, eki tuyaqtan ózinen shıǵarıp islet. Shatırdıń hámme taxtayların usılay islet. 18Shatırdıń qubla tárepi ushın jigirma taxtay islet. 19Usı jigirma taxtaydıń astına qoyılatuǵın qırıq gúmis ultan islet. Hár bir taxtaydıń tuyaǵınıń astında bir ultannan bolıwı ushın, hár bir taxtayǵa eki ultannan islet. 20Shatırdıń arqa tárepi ushın jigirma taxtay islet. 21Al hár bir taxtaydıń astına eki ultannan qoyıw ushın, qırıq gúmis ultan islet. 22Shatırdıń batısqa qaraǵan art jaǵı ushın altı taxtay, 23shatırdıń artındaǵı múyeshler ushın eki taxtay islet. 24Bul múyeshlerdegi taxtaylar tómennen joqarıǵa deyin juplasıp, joqarıdaǵı bir halqa menen biriktiriledi. Eki múyesh te usılay islensin. 25Solay etip, segiz taxtay hám hár bir taxtaydıń astına eki ultannan qoyıw ushın, on altı gúmis ultan boladı.

26Akaciya aǵashınan shatırdıń bir tárepindegi taxtaylar ushın bes qada, 27ekinshi tárepindegi taxtaylar ushın bes qada hám artındaǵı, yaǵnıy batıs tárepindegi taxtaylar ushın da bes qada islet. 28Al taxtaylardıń orta belinen ótetuǵın qadalardı shatırdıń bir shetinen ekinshi shetine jetetuǵın qılıp islet. 29Taxtaylardı hám qadalardı altın menen qaplatıp, qadalar ótkeriletuǵın halqalardı altınnan islet.

30Muxaddes shatırdı tawda ózińe kórsetilgen úlgi boyınsha islet.

31•Júnnen iyirilgen qızǵısh kók, shım qızıl, qırmızı jiplerden hám hasıl zıǵır jipten bir perde islet. Onıń ústine kerublardıń súwretlerin sheberlik penen kestelet+. 32Akaciya aǵashınan tórt baqan isletip, olardı tórt gúmis ultanǵa ornat. Baqanlardı altın menen qaplatıp, olarǵa altın ayrı ildirgishler ildir hám usı ildirgishlerge perdeni qıstır. 33Perdeni shatırdıń joqarısındaǵı ilmeklerdiń tómenine, ayrı ilgishlerge ildir hám ishki tárepine Kelisim sandıǵın kirgizip qoy. Bul perde Muxaddes bólme menen Eń muxaddes bólmeni bir-birinen ayırıp turadı+. 34Qaqpaqtı Eń muxaddes bólmede bolǵan Kelisim sandıǵınıń ústine qoy. 35Stoldı perdeniń sırtqı jaǵına, shatırdıń arqaǵa qaraǵan tárepine ornalastır. Shıra qoyǵıshtı stoldıń qarsısına, shatırdıń qubla tárepine qoy.

36Shatırdıń kirer awzına júnnen iyirilgen qızǵısh kók, shım qızıl, qırmızı jiplerden hám hasıl zıǵır jipten naǵıslı perde toqıt. 37Perdeni ildiriw ushın, akaciya aǵashınan bes baqan isletip, olardı altın menen qaplat hám ústine altın ayrı ildirgishler ornat. Baqanlar ushın qoladan islengen bes ultan quydır.

27

Qurbanlıqlar jandırılatuǵın orın

27^1•– Akaciya aǵashınan tórt múyeshli qılıp, qurbanlıq orın dúzet. Orınnıń uzınlıǵı da, eni de bes shıǵanaq, al biyikligi úsh shıǵanaq bolsın. 2Onıń tórt múyeshine ózinen shıǵıp turatuǵın shaqlar islep, orındı hám shaqların qola menen qaplat+. 3Orın ushın kúlge arnalǵan ıdıslar menen belsheler, qan sebetuǵın tabaqlar, shanıshqılar hám shoq salınatuǵın ıdıslar islet. Olardıń hámmesin qoladan islet+. 4Qurbanlıq orınǵa qoladan tor sıyaqlı naǵıs hám onıń tórt múyeshine qoladan tórt halqa islet. 5Tor naǵıstı qurbanlıq orınnıń ortasına jetetuǵınday qılıp, jiyeginiń astınan islet. 6Orın ushın akaciya aǵashınan sırıqlar isletip, olardı qola menen qaplat. 7Qurbanlıq orındı kóterip júriw ushın, orınnıń eki qaptalındaǵı halqalardan usı sırıqlardı ótkizip qoy. 8Orın aǵashtan islenip, ishi bos bolsın. Orındı tawda saǵan kórsetilgendey qılıp islet.

Muxaddes shatırdıń háwlisi

9•– Muxaddes shatırdıń háwlisin qur. Háwliniń qubla tárepine uzınlıǵı júz shıǵanaq bolǵan, hasıl zıǵır jipten toqılǵan perdeler taq. 10Perdeler ushın qoladan islengen jigirma ultanǵa jigirma baqan ornat. Al baqannıń ayrı ildirgishleri menen karnizleri gúmisten bolsın. 11Arqadaǵı uzın tárepi ushın uzınlıǵı júz shıǵanaq bolǵan perdeler, jigirma baqan hám baqanlar ushın qoladan jigirma ultan islensin. Baqanlardıń ayrı ildirgishleri menen karnizleri gúmisten bolsın.

12Háwliniń batıs tárepindegi eni ushın uzınlıǵı eliw shıǵanaq bolǵan perde, on baqan hám oǵan on ultan islensin. 13Háwliniń shıǵısqa qaraǵan aldınǵı tárepiniń eni eliw shıǵanaq bolsın. 14Usı kirer awızdıń bir tárepinde uzınlıǵı on bes shıǵanaq perde, úsh baqan hám úsh ultan bolsın. 15Onıń ekinshi tárepinde de uzınlıǵı on bes shıǵanaq perde, úsh baqan hám úsh ultan bolsın. Kirer awızdıń eki tárepi de usınday bolsın.

16Háwliniń kirer awzına júnnen iyirilgen qızǵısh kók, shım qızıl hám qırmızı jip hám hasıl zıǵır jipten uzınlıǵı jigirma shıǵanaq bolǵan naǵıslı perde toqıt. Oǵan tórt baqan hám tórt ultan islensin. 17Háwliniń átirapındaǵı barlıq baqanlar gúmis karnizler hám gúmis ayrı ildirgishler menen biriktirilsin. Olardıń ultanları qola bolsın. 18Háwliniń uzınlıǵı júz, eni eliw, al átirapındaǵı hasıl zıǵır jibinen toqılǵan perdelerdiń biyikligi bes shıǵanaq bolsın. Ultanlar qoladan bolsın. 19Shatırǵa tiyisli barlıq zatları, shatırdıń hám háwliniń barlıq qazıqları qoladan bolsın.

Shıralar ushın may

20•– Shıralar hár kúni túnde janıp turıwı ushın, Izrail xalqına sapalı záytún mayınan ákeliwdi buyır. 21Xaron hám onıń ulları Ushırasıw shatırında, Kelisim sandıǵınıń aldındaǵı perdeniń sırtında, keshten tańǵa deyin shıralardıń Meniń aldımda janıwın támiyinlesin. Bul izraillılar ushın áwladlar boyı máńgi qaǵıyda bolsın+.

28

Ruwxaniylerdiń kiyimleri

28^1– Ruwxaniy bolıp, Maǵan xızmet etiwi ushın, izraillılar arasınan ájaǵań Xarondı, onıń ulları Nadab, Abihu, Elazar hám Itamardı janıńa al. 2Ájaǵań Xaronnıń mártebeli bolıp, kórkem kóriniwi ushın, oǵan muxaddes kiyimlerdi tiktirip ber. 3Men ayrıqsha qábilet bergen adamlarǵa ayt, olar Xaronnıń Maǵan baǵıshlanıp, ruwxaniylik etiwi ushın, oǵan kiyim tiksin. 4Olar mına kiyimlerdi tiksin: qaltalı óńirshe, efod, bahalı úst kiyim, naǵıslı uzın kóylek, sálle hám belbew. Ruwxaniy bolıp Maǵan xızmet qılıwı ushın, olar ájaǵań Xaronǵa hám onıń ullarına bul muxaddes kiyimlerdi tiksin. 5Olar altın, jáne júnnen iyirilgen qızǵısh kók, shım qızıl, qırmızı jiplerdi hám hasıl zıǵır jibin qollansın.

Efod

6•– Efodtı[*] altın sabaq, qızǵısh kók, shım qızıl hám qırmızı jipler menen hasıl zıǵır jipten sheberlik penen naǵıslap islesin. 7Onıń aldınǵı hám artqı táreplerin bir-biri menen biriktiriw ushın, iyin arqalı ótetuǵın eki bawı bolsın. 8Efodtıń joqarısına biriktirilgen halda belbew islet. Bul efod sıyaqlı altın sabaq, qızǵısh kók, shım qızıl, qırmızı jipler hám hasıl zıǵır jipten islensin. 9Keyin sen eki oniks tas alıp, olarǵa Izrail ullarınıń atların oyıp jazdır. 10Jasına qarap, altawın birinshi tasqa, qalǵan altawın ekinshi tasqa oyıp jazdır. 11Ustanıń tasqa mórdi oyıp jazǵanınday, Izrail ullarınıń atların da eki tasqa oyıp jazdır hám taslardı órme naǵıslı altın qasnaqqa qondır. 12Sońınan usı taslardı efodtıń iyin bawlarına ornat. Xaron Jaratqan Iyeniń, yaǵnıy Meniń aldıma kirgende, sol taslar Izraildıń on eki urıwın esletip turıw ushın, ol eki iyin bawında bul taslardı alıp júredi.

13Altınnan jáne órme naǵıslı eki qasnaq islet. 14Sap altınnan órilgen shınjırlar isletip, olardı qasnaqlarǵa biriktir.

Óńirshe

15•– Qudaydıń erkin biliwde qollanılatuǵın qaltalı óńirshe islet. Onı da efod sıyaqlı altın sabaq, qızǵısh kók, shım qızıl, qırmızı jipler hám hasıl zıǵır jipten sheberlik penen naǵıslap islet. 16Óńirshe tórt múyeshli hám eki qabatlı bolıp, uzınlıǵı da bir qarıs, eni de bir qarıs bolsın. 17Óńirshege tórt qatar qılıp hasıl taslardı qada. Birinshi qatarda serdolik, xrizolit hám zúmret,+
18ekinshi qatarda periwza, lazurit hám gagat, 19úshinshi qatarda yaqıt, agat hám ametist, 20tórtinshi qatarda sarı yaqıt, oniks hám yashma bolsın. Taslar altın qasnaqlarǵa ornatılıwı tiyis. 21Taslar on eki bolıp, olarǵa mór oyılǵanday qılıp, Izraildıń on eki ulınıń atları birme-bir oyılıp jazılsın. Bul taslar Izraildıń on eki urıwınıń tımsalı bolsın.

22Qaltalı óńirshe ushın sap altınnan órilgen shınjırlar islet. 23Taǵı da, eki altın halqa da isletip, olardı óńirsheniń ústingi eki múyeshine taq. 24Órilgen eki altın shınjırdıń bir ushın óńirshedegi halqalarǵa ildir. 25Al ekinshi ushın iyin bawlardaǵı eki qasnaqqa bekkemlep, efodtıń aldı betine bayla. 26Jáne eki altın halqa islet. Olardı óńirsheniń astınǵı eki shetine, efodqa jaqın bolǵan ishki jiyegine taq. 27Taǵı da, eki altın halqa islet. Olardı efodtıń aldı betindegi iyin bawlardıń astınan, tigiske jaqın qılıp, belbewdiń joqarısınan taq. 28Qaltalı óńirsheniń halqaları menen efodtıń halqaları qızǵısh kók bawlar menen bir-birine baylansın. Sonda óńirshe efodtan ayırılmay, efodtıń belbewiniń joqarısında turadı.

29Solay etip, Xaron hár sapar Muxaddes orınǵa kirgende, Jaratqan Iyeniń aldında máńgige estelik bolıwı ushın, Izrail ullarınıń atları jazılǵan óńirsheni júreginiń tusında kóterip júredi. 30Usı qaltalı óńirshege Urim menen Tummimdi[*] salıp qoy. Xaron Meniń aldıma kelgende, olar Xaronnıń júreginiń tusında bolsın. Xaron izraillılarǵa Meniń erkimdi bildiriw ushın qollanatuǵın Urim menen Tummimdi Jaratqan Iyeniń aldında bárqulla júreginiń tusında alıp júrsin+.

Ruwxaniylerdiń basqa kiyimleri

31•– Efodtıń ishinen kiyiletuǵın bahalı kiyim tolıq qızǵısh kók jipten islensin. 32Onda bas sıyatuǵın orın bolsın. Ol sótilip ketpewi ushın, onıń jiyeklerin aylandırıp toqıt. 33-34Usı kiyimniń etegine qızǵısh kók, shım qızıl hám qırmızı jiplerden islengen anardı hám onıń aralarına kishkene altın qońırawlardı gezekpe-gezek taqtır. 35Xaron xızmet etkende, usı kiyimdi kiysin. Ol Muxaddes orınǵa kirgende hám shıqqanda qońıraw sesti esitilsin, sonda ol ólmey aman qaladı.

36Sap altınnan taj sıyaqlı mańlaysha isletip, oǵan mór oyǵanday qılıp: «Jaratqan Iyege baǵıshlanǵan» dep jazdır+. 37Mańlayshanı qızǵısh kók baw menen sálleniń aldı betine baylap qoy. 38Solay etip, izraillılar Maǵan arnap muxaddes sıyların ákelgende, qátege jol qoysa, olardıń ayıpların Xaron óz moynına aladı. Meniń olardıń qurbanlıqların qabıl alıwım ushın, Xaron mańlayshanı bárqulla mańlayına taǵıp júriwi tiyis+.

39Hasıl zıǵırdan bir uzın kóylek naǵıslap toqıt hám hasıl zıǵırdan bir sálle islet. Jáne de, naǵıslı belbew toqıt+.

40Xaronnıń ulları mártebeli bolıp, kórkem kóriniwi ushın, olarǵa uzın kóylekler, belbewler hám kishigirim sálleler tiktir. 41Bul kiyimlerdi ájaǵań Xaronǵa hám onıń ullarına kiydir. Olardıń baslarına may quyıp, ruwxaniylik wazıypasına tayınla. Usılay etip, olardıń xızmet etiwi ushın, Maǵan baǵıshla.

42Deneniń ashıq jerleri kórinip qalmawı ushın, olarǵa zıǵırdan diz kiyimler tiktir. Bul kiyimler belinen dizesine deyin jawıp tursın. 43Xaron hám onıń ulları Ushırasıw shatırına kirgende yamasa Muxaddes jerde xızmet etiw ushın qurbanlıq orınǵa jaqınlaǵanda, usı kiyimlerdi kiyiwi tiyis. Bolmasa, olar ayıplı bolıp, ólip qaladı. Xaron hám onıń urpaqları ushın bul máńgi qaǵıyda bolsın.

29

Ruwxaniylikke tayınlanıw

29^1•– Xarondı hám onıń ulların ruwxaniy qılıp, Maǵan xızmet etiwge baǵıshlaw ushın mınalardı isle: minsiz bir buǵa hám eki qoshqar al. 2Sapalı biyday unınan ashıtqısız nanlar, záytún mayı qosılǵan ashıtqısız shórekler hám ústine záytún mayı jaǵılǵan pátirler japtır+. 3Olardı bir sebetke salıp, buǵa hám qoylar menen birge Maǵan alıp kel. 4Xaron hám onıń ulların Ushırasıw shatırınıń kirer awzınıń aldına ákelip, olardı suw menen juwınıw rásiminen ótkiz. 5Keyin ruwxaniylik kiyimlerin al da, Xaronǵa uzın kóylek, bahalı úst kiyim hám efodtı kiygizip, qaltalı óńirsheni taq. Efodtıń belbewin beline bayla. 6Xaronnıń basına sálle orap, aldınǵı jaǵına muxaddes tajdı taǵıp qoy. 7Sońınan maylaytuǵın záytún mayın alıp, onıń basına quyıp, onı mayla+. 8Keyin Xaronnıń ulların alıp kelip, olarǵa uzın kóyleklerdi kiygiz. 9Bellerine belbew baylap, baslarına kishigirim sálle ora. Xaron hám onıń urpaqları qaǵıyda boyınsha máńgige ruwxaniyler bolıp qaladı. Usılayınsha, Xaron hám onıń ulların xızmetke tayınla.

10Keyin Ushırasıw shatırınıń aldına buǵanı alıp kelip, Xaron hám onıń ullarınıń qolların buǵanıń basına qoydır. 11Buǵanı Meniń aldımda, Ushırasıw shatırınıń aldında shal. 12Onıń qanın barmaǵıń menen qurbanlıq orınnıń shaqlarına súrt. Qalǵan qannıń hámmesin orınnıń túbine tók+. 13Maldıń isheklerin qaplaǵan sharbı mayların, bawırınıń tómengi ushın, eki bótekesin hám olardıń mayların qurbanlıq orınnıń ústinde tútetip jandır+. 14Al buǵanıń góshin, terisin hám dárisin ordanıń sırtında jaǵıp jiber. Bul – gúna ushın qurbanlıq+.

15Soń bir qoshqar ákelip, Xaron hám onıń ullarınıń qolların qoshqardıń basına qoydır. 16Qoshqardı óziń shalıp, qanın qurbanlıq orınnıń tórt qaptalına serpip jiber. 17Qoshqardı jiliklerge bólip, onıń ishek-qarnın hám tuyaqların juwıp, bulardı jilikler menen bastıń ústine qoy. 18Qoshqardı tolıǵı menen qurbanlıq orınnıń ústinde tútetip jandır. Usı Jaratqan Iyege arnalǵan jandırılatuǵın qurbanlıq, Oǵan xosh iyisli sıy boladı+.

19Keyin ekinshi qoshqardı alıp kel. Xaron hám onıń ulları qoshqardıń basına qolların qoyǵannan soń, 20qoshqardı shalıp, qanın Xaron hám onıń ullarınıń oń qulaqlarınıń sırǵalıǵına, oń qol hám oń ayaǵınıń bas barmaqlarına súrt. Awısqan qandı qurbanlıq orınnıń tórt qaptalına serpip jiber. 21Qurbanlıq orınnıń ústindegi qandı hám maylaytuǵın záytún mayın Xaronǵa, onıń ullarına hám olardıń kiyimlerine sep. Sonda Xaron hám onıń kiyimleri, onıń ulları hám olardıń kiyimleri muxaddes boladı.

22Qoshqardıń mayın, yaǵnıy quyrıq mayın, isheklerin qaplaǵan sharbı mayların, bawırınıń tómengi ushın, eki bótekesin, bóteke mayların hám oń sanın al. Sebebi bul – ruwxaniylikke tayınlaǵanda soyılatuǵın qoshqar. 23Meniń aldımdaǵı sebetten ashıtqısız bir shórek, záytún mayı qosılǵan ashıtqısız bir shórek hám bir pátir al. 24Olardıń hámmesin Xaronnıń hám onıń ullarınıń qollarına sal. Bulardı Meniń aldımda joqarı kóterip usınıńlar. 25Sońınan sol nárselerdi olardıń qollarınan alıp, qurbanlıq orında jandırılatuǵın qurbanlıqqa qosıp, Maǵan xosh iyisli sıy qılıp tútetip jandır. Bul – Jaratqan Iyege, yaǵnıy Maǵan arnalǵan sıy boladı+. 26Qoshqardıń tósin bolsa, Meniń aldımda joqarı kóterip usın. Bul tós seniń payıń boladı.

27Xaron hám onıń ullarınıń tayınlanıwı ushın soyılǵan qoshqardıń joqarı kóterip usınılǵan tósin hám ajıratılǵan sanın Maǵan baǵıshla. 28Bul jilikler sadaqa bolǵanı ushın, izraillılar bulardı Xaronǵa hám onıń ullarına máńgi pay etip bersin. Bul izraillılardıń tatıwlıq qurbanlıqlarınan Jaratqan Iyege, yaǵnıy Maǵan usınǵan sadaqası boladı.

29Xaronnıń muxaddes kiyimleri ózinen keyin urpaqlarına qalsın. Olar may quyılıp, xızmetke tayınlanǵanda, sol kiyimlerdi kiyedi+. 30Muxaddes orında xızmet etiw ushın, Xaronnıń ornına ruwxaniylikke tayınlanatuǵın hám Ushırasıw shatırına kiretuǵın ulı jeti kún dawamında usı kiyimlerdi kiyip júriwi tiyis.

31Ruwxaniylikke tayınlaw rásiminde qurbanlıq etip berilgen qoshqardıń góshin bir muxaddes jerde qaynat. 32Olar sol góshti hám sebettegi nandı Ushırasıw shatırınıń kirer awzınıń aldında jesin. 33Ruwxaniylikke tayınlaw rásiminde páklew ushın usınılǵan nan hám góshti tek ǵana Xaron hám onıń ulları jesin. Bul nárseler muxaddes bolǵanı ushın, olardan basqa adamlardıń jewine bolmaydı+. 34Bul rásimde soyılǵan qurbanlıqtıń góshinen yamasa nannan azanǵa deyin awısıp qalsa, olardı jaǵıp jiber. Olar muxaddes bolǵanlıǵı sebepli, jelinbewi kerek.

35Bulardı Xaron hám onıń ulları ushın Meniń saǵan buyırǵanımday etip orınla. Olardı ruwxaniylikke tayınlaw rásimi jeti kún dawam etsin. 36Gúnalardan pákleniw ushın hár kúni bir buǵa ákel. Qurbanlıq orındı páklew ushın gúna qurbanlıǵın ber hám onı muxaddes qılıw ushın oǵan may serp+. 37Jeti kún dawamında orındı páklep, muxaddes qıl. Sol tárizde qurbanlıq orın júdá muxaddes boladı. Oǵan tiyip ketken hár bir nárse de muxaddes boladı+.

Kúndelikli qurbanlıqlar haqqında

38•– Hár kúni bir jasar eki erkek toqlını qurbanlıq orınnıń ústinde qurbanlıqqa ber. 39Toqlınıń birewin azanda, al ekinshisin keshte ber. 40Birinshi toqlıǵa qosıp, tórtten bir hin[*] sapalı záytún mayına aralastırılǵan onnan bir efa sapalı un hám ishimlik sadaqası ushın tórtten bir hin sharap ber. 41Ekinshi toqlını keshte Maǵan xosh iyisli sıy qılıp, azanǵısınday ǵálle hám ishimlik sadaqaları menen birge usın+. 42Bul jandırılatuǵın qurbanlıq Ushırasıw shatırınıń kirer awzınıń aldında, Jaratqan Iyeniń aldında áwladlar dawamında hár kúni berilip barılsın. Men sol jerde seniń menen ushırasıp, sóylesemen. 43Men izraillılar menen sol jerde ushırasaman, shatır saltanatım menen muxaddes boladı.

44Ushırasıw shatırın hám qurbanlıq orındı muxaddes qılaman. Xaron hám onıń ulların da ruwxaniy bolıp, Maǵan xızmet etiwi ushın muxaddes qılaman. 45Men izraillılar arasında jasap, olardıń Qudayı bolaman+. 46Sonda arasında jasaw ushın, olardı Mısırdan shıǵarǵan Qudayı Jaratqan Iye Men ekenimdi olar bilip aladı. Men – olardıń Qudayı Jaratqan Iyemen.

30

Tútetki tútetiletuǵın orın

30^1•– Tútetki tútetiw ushın, akaciya aǵashınan tútetki tútetiletuǵın orın islet. 2Ol tórt múyeshli, uzınlıǵı bir shıǵanaq, eni bir shıǵanaq, biyikligi eki shıǵanaq bolıp, ózinen shıǵıp turatuǵın shaqları menen bir tutas qılıp islensin+. 3Orınnıń ústin, qaptalların hám shaqların sap altın menen qaplap, átirapına altın jiyek islet. 4Eki qaptalındaǵı jiyektiń astına eki altın halqa ornat. Orındı kóterip júriw ushın, usı halqalardan sırıqlar ótkiziledi. 5Sırıqlardı akaciya aǵashınan isletip, altın menen qaplat. 6Orındı Kelisim sandıǵınıń, yaǵnıy sandıqtıń ústindegi gúnadan páklew qaqpaǵınıń aldındaǵı perdeniń sırtına, Men seniń menen ushırasatuǵın jerdiń sırtına qoy+.

7Xaron hár kúni azanda shıralardı tayarlaǵanda, orınnıń ústinde xosh iyisli tútetki tútetsin. 8Al keshqurın shıralardı jaqqanda, jáne tútetki tútetsin. Solay etip, Meniń aldımda áwladlar boyı tútetki úzliksiz janıp turadı. 9Orınnıń ústinde jat bolǵan tútetki tútetpeń hám bunda jandırılatuǵın qurbanlıq ta, ǵálle sadaqasın da bermeń. Onıń ústine ishimlik sadaqasın da quymań+. 10Xaron jılına bir ret gúnalardıń keshiriliwi ushın berilgen qurbanlıqtıń qanın tútetki tútetiletuǵın orınnıń shaqlarına súrtip, orındı pákleydi. Bul hár jılı, áwladlar boyı dawam etsin. Orın Maǵan, Jaratqan Iyege baǵıshlanǵan bolıp, júdá muxaddesdur.+

Muxaddes shatır ushın tólenetuǵın qun

11Sońınan Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

12– Izraillılardıń esabın alǵanıńda, esaptan ótken hár bir adam óz janı ushın Maǵan qun tólesin. Sonda olardıń esabın alǵanıńda, olarǵa apat keltirmeymen+. 13Esaptan ótetuǵın hár bir adam Maǵan Muxaddes orın ólshemi menen yarım shekel gúmis názir bersin. Bir shekel jigirma geradan[*] ibarat+. 14Jigirma hám onnan joqarı jastaǵı esaptan ótetuǵın adamlar Maǵan názir beriwi tiyis. 15Janıńızdıń qunı sıpatında usı názirdi bergenińizde, bay adam yarım shekelden artıq, al jarlı adam yarım shekelden kem bermewi kerek. 16Izraillılardıń qun sıpatında bergen gúmislerin alıp, Ushırasıw shatırınıń xızmetinde qollan. Bul Jaratqan Iyeniń aldında janlarıńızdıń qunı tólengenin esletip turadı+.

Qoladan islengen úlken lágen

17•Jáne Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

18– Juwınıw ushın, qoladan úlken lágen islet. Onıń tuyaqları da qoladan bolsın. Lágendi Ushırasıw shatırı menen qurbanlıq orınnıń arasına qoyıp, ishine suw quy+. 19Xaron hám onıń ulları ayaq-qolların oǵan juwadı. 20Olar Ushırasıw shatırına kirmesten, yaǵnıy Jaratqan Iyege sıylar tútetip jandırıw ushın qurbanlıq orınǵa jaqınlamastan aldın, ólip qalmawı ushın, suwǵa juwınıp alıwı tiyis. 21Ólip qalmawı ushın olar ayaq-qolların juwsın. Xaron hám onıń urpaqları ushın bul máńgi qaǵıyda bolıp qaladı.

Maylaw rásimine arnalǵan may

22Jaratqan Iye Muwsaǵa taǵı bılay dedi:

23– Mına eń jaqsı xosh iyisli zatlardı al: 500 shekel suyıq mirra[*], usınıń yarımına teń, yaǵnıy 250 shekel korica, 250 shekel iyisli qamıs 24hám 500 shekel kassiya[*]. Hámmesi Muxaddes orın ólshemi menen ólshensin. Bir hin záytún mayın alıp, 25bulardı sheberlik penen aralastırıp, xosh iyisli muxaddes may isle. Ol maylaw rásimine arnalǵan muxaddes may boladı+. 26Bul maydı Ushırasıw shatırına, Kelisim sandıǵına, 27stolǵa, shıra qoyǵıshqa hám olarǵa tiyisli hámme buyımlarǵa, tútetki tútetiletuǵın orınǵa, 28qurbanlıq jandırılatuǵın orınǵa hám onıń hámme buyımlarına, úlken lágenge hám onıń tuyaqlarına serpip shıq+. 29Sol tárizde olardı muxaddes qıl. Sonda olar júdá muxaddes boladı. Olarǵa tiygen hár bir nárse de muxaddes boladı+.

30Soń, ruwxaniy bolıp Maǵan xızmet etiwi ushın, Xaron hám onıń ulların maylap, olardı baǵıshla+. 31Al izraillılarǵa bılay dep ayt: «Bul maylaytuǵın muxaddes may áwladlar dawamında tek Men ushın qollanıladı. 32Onı basqa adamlardıń denesine súrtiwge bolmaydı. Usınday quramdaǵı maydı ózlerińizge tayarlamańlar. Ol muxaddes hám sizler ushın da muxaddes bolıwı kerek. 33Kim de kim usınday maydı tayarlap, onı ruwxaniy bolmaǵan adamǵa jaqsa, ol Izrail xalqı arasınan joq qılınadı».

Xosh iyisli zatlar

34Keyin Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Mına xosh iyisli zatlardı: balzamdı, mollyusk baqanshaǵın, galban shayırın hám taza livan shayırın al. Olardıń hámmesi birdey mólsherde bolsın. 35Bulardı sheberlik penen aralastırıp, tútetki isle. Olar duzlanǵan, sap hám muxaddes boladı+. 36Onıń bir bólegin alıp, maydalap unta hám Meniń sen menen ushırasatuǵın Ushırasıw shatırımdaǵı Kelisim sandıǵınıń aldına qoy. Sizler ushın ol júdá muxaddes boladı. 37Ózlerińiz ushın usınday quramdaǵı tútetki islemeńler. Onı Jaratqan Iyege arnalǵan muxaddes dep sanańlar. 38Kim de kim ózi ushın tútetiwge usınday tútetki islese, ol xalıq arasınan joq qılınıwı tiyis.

31

Muxaddes shatırdı isleytuǵın ustalar

31^1•Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

2– Minekey, Men Yahuda urıwınan bolǵan Xurdıń aqlıǵı, Uriydiń ulı Besaleldi tańladım. 3Onı Qudaydıń Ruwxına toltırıp, oǵan ónermentshiliktiń barlıq tarawlarında qábilet, uqıp hám sheberlik berdim+. 4Ol altın, gúmis hám qoladan kórkem islerin islewge, 5hasıl taslardı jonıp qondırıwǵa, aǵash ustashılıǵı boyınsha hám hár túrli ónermentshilik islerin islewge qábiletli. 6Jáne de, Dan urıwınan bolǵan Axisamaxtıń ulı Oholiabtı oǵan járdemshi qılıp berdim. Saǵan buyırǵan islerimniń hámmesin isley alıwı ushın, Men olarǵa járdem beretuǵın barlıq adamlarǵa ayrıqsha qábilet berdim. 7Olar Ushırasıw shatırın, Kelisim sandıǵın, sandıqtıń ústindegi qaqpaqtı, shatırdaǵı barlıq buyımlardı, 8stol hám onıń buyımların, sap altın shıra qoyǵıshtı hám onıń buyımların, tútetki tútetiletuǵın orındı, 9qurbanlıq jandırılatuǵın orındı hám orınnıń hámme buyımların, úlken lágen hám onıń tuyaqların, 10sonday-aq, ruwxaniy Xaron ushın ájayıp qılıp tigilgen muxaddes kiyimlerdi, onıń ullarınıń ruwxaniylik kiyimlerin, 11maylaytuǵın záytún mayın, Muxaddes orın ushın xosh iyisli tútetkini, ulıwma hámmesin Meniń saǵan buyırǵanımday qılıp islesin.

Shabbat kúni

12•Sońınan Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

13– Izraillılarǵa mınalardı ayt: «Meniń Shabbatıma ámel qılıńlar. Sebebi bul Men hám Izrail xalqı arasındaǵı áwladlar boyı dawam etetuǵın bir nıshan boladı. Solay etip, Jaratqan Iye ekenimdi hám sizlerdi Ózime ajıratıp alıp, muxaddes qılǵanımdı bilip alasızlar.

14Shabbat kúnine ámel qılıńlar. Óytkeni bul sizler ushın muxaddes. Kim de kim onı xorlasa, ol sózsiz óltirilsin. Sol kúni jumıs islegen hár bir adam óz xalqınıń arasınan joq qılınıwı tiyis+. 15Altı kún jumıs isleńler, biraq jetinshi kún Jaratqan Iyege arnalǵan tolıq dem alatuǵın muxaddes Shabbat kúni. Usı kúni jumıs islegen hár bir adam sózsiz óltirilsin. 16Izraillılar máńgi kelisim sıpatında Shabbat kúnin, áwladlar dawamında saqlasın. 17Bul Meniń menen izraillılar arasındaǵı máńgilik bir nıshan boladı. Sebebi Men, Jaratqan Iye aspan hám jerdi altı kúnde jarattım, al jetinshi kúni dem alıp, hállendim»+.

18Solay etip, Quday Sinay tawında Muwsa menen sóylesip bolıp, oǵan buyrıqlar jazılǵan eki tastı berdi. Quday bul buyrıqlardı taslarǵa Óz qolı menen jazǵan edi+.

32

Altın tana

32^1•Xalıq Muwsanıń tawdan túspey, irkilip atırǵanın kórgende, Xaronnıń átirapına jıynaldı da:

– Qáne, bizlerge baslap alıp júretuǵın quday soǵıp ber. Óytkeni bizlerdi Mısır jerinen alıp shıqqan sol Muwsa degen adamǵa ne bolǵanın bilmeymiz, – dedi+.

2Xaron olarǵa:

– Hayallarıńız, ullarıńız hám qızlarıńızdıń qulaqlarındaǵı altın sırǵalardı sheship, maǵan alıp kelińler, – dedi+.

3Sonda pútkil xalıq qulaqlarındaǵı sırǵaların dárhal julıp aldı da, olardı Xaronǵa berdi. 4Xaron sırǵalardı alıp, olardan tananıń músinin soqtı. Sonda xalıq: «Háy, Izrail! Sizlerdi Mısır jerinen alıp shıqqan qudayıńız usı boladı», – dedi+.

5Xaron bunı kórip, tananıń aldına bir qurbanlıq orın qurdı da: «Erteń Jaratqan Iyege arnap bayram boladı», – dep járiyaladı. 6Erteńine azanda xalıq jandırılatuǵın qurbanlıqlar berdi hám tatıwlıq qurbanlıqların usındı. Olar iship-jew ushın otırdı hám keyin orınlarınan turıp, oyınǵa tústi+.

7Sonda Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Tezirek tómen tús. Seniń Mısır jerinen alıp shıqqan xalqıń joldan azdı. 8Olar Men buyırǵan joldan tez shıǵıp ketti. Ózlerine tananıń músinin islep alıp, oǵan sıyındı hám qurbanlıqlar berip: «Háy, Izrail! Sizlerdi Mısır jerinen alıp shıqqan qudayıńız usı boladı», – dedi.

9Jaratqan Iye Muwsaǵa taǵı da:

– Bul xalıqtıń qanshelli qaysar ekenin bilemen+. 10Endi Meni irkpe. Ǵázebim lawlap, olardı joq qılaman hám sennen ullı xalıq dóretemen, – dedi+.

11Sonda Muwsa Qudayı Jaratqan Iyege jalbarınıp bılay dedi:

– Jaratqan Iye! Nege Óz xalqıńa ǵázebiń lawlaydı? Óziń olardı Mısır jerinen ullı qúdiretiń hám kúshli qolıń menen alıp shıqqan ediń-ǵo+. 12Eger solay isleseń, onda mısırlılar: «Quday olardı jaman niyet penen, tawlarda óltirip, jer júzinen joq qılıw ushın alıp shıǵıptı», – dep aytadı. Sonlıqtan Ózińniń lawlaǵan ǵázebińdi basıp, xalqıńdı joq qılıw niyetińnen qayt. 13Qullarıń Ibrayım, Ísaq hám Izraildı esińe túsir. Olarǵa Óziń haqı ant iship: «Urpaqlarıńızdı aspandaǵı juldızlar sıyaqlı kóbeytemen. Sizlerge beremen dep wáde etken usı jerdiń hámmesin urpaqlarıńızǵa beremen. Olar sol jerdi máńgige iyelik etedi», – degen ediń+.

14Solay etip, Jaratqan Iye xalqına jiberemen degen jamanlıqtı jiberiw niyetinen qayttı+.

15Muwsa buyrıqlar jazılǵan eki tastı alıp, tawdan tústi. Taslardıń eki tárepine de: aldına da, artına da jazılǵan edi. 16Taslardı Quday islegen bolıp, taslardaǵı jazıwlardı da Ol oyıp jazǵan edi.

17Eshua xalıqtıń baqırısqan dawısın esitkende, Muwsaǵa:

– Ordadan urıs shawqımı esitilip tur, – dedi.

18Muwsa oǵan bılay dep juwap berdi:

– Bul urısta jeńiske eriskenlerdiń qıshqırıǵına da, jeńiliske ushıraǵanlardıń zarlaǵan dawısına da uqsamaydı. Men olardıń dawıslap qosıq aytıp atırǵanın esitip turıppan.

19Muwsa ordaǵa jaqınlaǵanda, tananı hám oyınǵa túsip atırǵan adamlardı kórdi. Sonda onıń ǵázebi lawladı hám qolındaǵı taslardı ılaqtırıp jiberip, taw eteginde olardı sındırıp tasladı. 20Muwsa xalıq soqqan tananı otqa jaǵıp jiberdi. Onı ezip, untadı da, suwǵa shashıp jiberdi hám suwdı izraillılarǵa ishkizdi+.

21Muwsa Xaronǵa:

– Bunday awır gúnaǵa batırǵanday, bul xalıq saǵan ne islegen edi? – dedi.

22Xaron Muwsaǵa bılay dep juwap berdi:

– Ǵázeplenbe, mırzam! Bul xalıqtıń jamanlıqqa beyim ekenin óziń bileseń. 23Olar maǵan: «Bizlerdi baslap alıp júretuǵın quday soǵıp ber. Óytkeni bizlerdi Mısır jerinen alıp shıqqan sol Muwsa degen adamǵa ne bolǵanın bilmeymiz», – dedi. 24Men olarǵa: «Kimde altın bar bolsa, olardı sheshsin», – degenimde, olar altınların maǵan berdi. Men olardı otqa taslaǵanımda, bul tana shıǵa keldi.

25Muwsa Xaronnıń xalıqtı qadaǵalamay, júwensiz jibergenin hám olardıń dushpanlarǵa masqara bolǵanın kórdi+. 26Sonlıqtan Muwsa ordanıń kirer awzında turıp: «Kim Jaratqan Iye tárepinde bolsa, meniń janıma kelsin», – dedi. Sonda pútkil Lebiy urıwı onıń átirapına jıynaldı.

27Muwsa olarǵa:

– Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: «Hár bir adam qılıshın beline asınsın hám ordanıń arǵı awzınan bergi awzına deyin aralap shıǵıp, tuwısqanın, dostısın hám jaqınların óltirsin», – dedi+. 28Lebiy urıwınıń adamları Muwsanıń buyrıǵın orınladı. Sol kúni xalıqtan úsh mıńǵa jaqın adam óldi.

29Muwsa Lebiy urıwınıń adamlarına:

– Búgin sizlerdiń hár birińiz óz ulıńızdıń hám óz tuwısqanıńızdıń janınıń qunı menen Jaratqan Iyeniń xızmetine baǵıshlandıńızlar. Búgin Jaratqan Iye sizlerge jarılqawın jawdıradı, – dedi.

30Al erteńine Muwsa xalıqqa:

– Sizler awır gúna isledińler. Men házir Jaratqan Iyeniń aldına shıǵajaqpan. Múmkin, sizlerdiń gúnalarıńızǵa keshirim ala alarman, – dedi.

31Sonnan soń, Muwsa Jaratqan Iyeniń aldına qaytıp barıp:

– Átteń, bul xalıq awır gúna isledi. Olar ózlerine altın but soqtı. 32Biraq, Sen olardıń gúnaların keshir. Eger olay islemeseń, Ózińniń jazǵan kitabıńnan meniń atımdı óshirip tasla, – dedi.

33Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Kim Maǵan qarsı gúna islegen bolsa, sonıń atın kitabımnan óshirip taslayman+. 34Endi bar, xalıqtı saǵan aytqan jerime apar. Perishtem seni baslap baradı. Biraq, olar juwapqa tartılatuǵın kúni, Men olardı gúnası ushın jazalayman.

35Solay etip, Jaratqan Iye xalıqtı Xaronǵa soqtırǵan tanası ushın jazaladı.

33

Sinaydan ketiwge tayarlıq

33^1Sońınan Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Barıńlar, óziń de, sen Mısır jerinen alıp shıqqan xalqıń da bul jerdi tárk etip, Men Ibrayımǵa, Ísaqqa hám Yaqıpqa: «Bul jerdi seniń urpaqlarıńa beremen», – dep ant ishken jerime ketińler. 2Men seniń aldıńnan Óz perishtemdi jiberip, qanan, amor, xet, periz, xiw hám ebus xalıqların sol jerden quwıp shıǵaraman+. 3Sút hám pal aǵıp turǵan jerge ketińler. Meniń Ózim sizler menen barmayman, sebebi sizler qaysar xalıqsız. Bolmasa, sizlerdi jolda joq qılıp jiberiwim múmkin+.

4Xalıq bul jaman xabardı esitip, qayǵıǵa tústi hám hesh kim bezeniw buyımların taqpadı. 5Óytkeni Jaratqan Iye Muwsaǵa: «Izraillılarǵa bılay de: „Sizler qaysar xalıqsız. Eger Men bir sát-aq sizler menen birge barsam, sizlerdi joq qılıwım múmkin. Endi bezeniw buyımlarıńızdı sheship qoyıńlar. Al sizlerge ne isleytuǵınım haqqında bir qararǵa kelemen“», – degen edi+. 6Sonlıqtan izraillılar Xoreb tawınan shıǵıp ketkennen keyin bezeniw buyımların sheship tasladı.

Ordanıń sırtına qurılǵan Ushırasıw shatırı

7Muwsa ordanıń sırtına, ordadan uzaǵıraq jerge shatır tigetuǵın edi. Ol bul shatırdı «Ushırasıw shatırı» dep ataǵan edi. Jaratqan Iye menen másláhátlesiwdi qálegen adam ordanıń sırtındaǵı Ushırasıw shatırına keletuǵın edi+. 8Muwsa shatırǵa qaray ketkende, pútkil xalıq ornınan turatuǵın edi. Hár bir adam óz shatırınıń kirer awzında turıp, Muwsa ishke kirgenshe izinen qarap turatuǵın edi. 9Muwsa shatırǵa kirip, Jaratqan Iye menen sóyleskende, minara sıyaqlı bult tómen túsip, shatırdıń kirer awzınıń aldında turatuǵın edi. 10Bulttıń shatırdıń aldında turǵanın kórgen hár bir adam ornınan turıp, óz shatırınıń kirer awzında sıyınatuǵın edi. 11Jaratqan Iye Muwsa menen júzbe-júz, dos sıyaqlı sóylesetuǵın edi. Keyin Muwsa ordaǵa qaytıp keletuǵın edi. Biraq onıń jas járdemshisi Nun ulı Eshua shatırdı tárk etpeytuǵın edi.

Jaratqan Iyeniń birge bolıwǵa bergen wádesi

12Sońınan Muwsa Jaratqan Iyege bılay dedi:

– Sen maǵan: «Bul xalıqtı baslap alıp júr», – deyseń. Biraq meniń menen kimdi jiberetuǵınıńdı aytpadıń. Maǵan: «Seni jaqınnan tanıyman, sen Meniń miyrimime eristiń», – degen ediń. 13Eger men Seniń miyrimińe erisken bolsam, ótinemen, maǵan Óz jolıńdı kórset. Seni ele de jaqsı bilip, miyrimińe erisip barayın. Bul xalıqtıń Óz xalqıń ekenin umıtpa.

14Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Ózim Seniń menen birge baraman hám seni tınıshlıqqa eristiremen, – dedi.

15Al Muwsa Jaratqan Iyege bılay dedi:

– Eger Seniń Óziń bizler menen birge barmasań, bizlerdi bul jerden shıǵarma. 16Bolmasa, men hám xalqıń Seniń miyrimińe eriskenimizdi qalay biliwge boladı? Seniń bizlerge joldas bolǵanıńnan emes pe? Tek usı arqalı ǵana men hám Seniń xalqıń jer júzindegi basqa xalıqlardan ayırılıp turamız+.

17Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Aytqanıńday isleymen. Sebebi sen Meniń miyrimime eristiń hám seni jaqınnan tanıyman, – dedi.

18Sonda Muwsa Oǵan:

– Maǵan saltanatıńdı kórset, – dedi.

19Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Men pútkil iygiligimdi seniń aldıńnan alıp ótip, aldıńda Ózimniń «Jaratqan Iye» degen atımdı járiyalayman. Kimge miyrim-shápáátimdi beriwdi qálesem, soǵan miyrim-shápáátimdi beremen. Kimge rehim etiwdi qálesem, soǵan rehim etemen+. 20Tek Meniń júzimdi kóre almaysań. Óytkeni Meniń júzimdi kórgen adam tiri qalmaydı+. 21Maǵan jaqın jerde jartas bar. Sen sol jartastıń ústinde tur. 22Saltanatım janıńnan ótip baratırǵanda, seni jartastıń jarıǵına turǵızıp qoyıp, ótip ketkenimshe, seni qolım menen jawıp turaman. 23Keyin qolımdı alǵanımda, sen Meni artımnan kóreseń. Biraq júzimdi kórmeyseń.

34

Muwsanıń buyrıqlardı qaytadan alıwı

(Nzm 10:1-5)

34^1•Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Burınǵıǵa uqsaǵan eki tas jonıp al. Men usı taslarǵa aldın óziń sındırıp taslaǵan taslardaǵı buyrıqlardı jazaman. 2Azanǵa deyin tayarlan. Azan bolǵanda, Sinay tawına shıǵıp, tawdıń tóbesinde, Meniń menen ushırasıwǵa aldıma bar+. 3Seniń menen birge basqa hesh kim tawǵa shıqpasın hám tawdıń hesh bir jerinde hesh kim kórinbesin. Tawdıń eteginde mal-janlıqlar da otlamasın+.

4Muwsa burınǵıǵa uqsaǵan eki tas jonıp aldı. Jaratqan Iyeniń buyırǵanınday, erteńine azanda taslardı alıp, Sinay tawına shıqtı. 5Jaratqan Iye bult ishinde sol jerge túsip, Muwsanıń qasında turdı hám Óziniń «Jaratqan Iye» degen atın járiyaladı. 6Ol Muwsanıń aldınan ótip:

– Jaratqan Iyemen, Jaratqan Iyemen. Rehimli, miyrimli, sabır-taqatlı, súyispenshiligi ullı hám sadıq Qudayman+. 7Mıńınshı áwladlarǵa deyin súyispenshilik kórsetip, ayıplardı, jınayatlardı hám gúnalardı keshiriwshimen. Biraq hesh bir ayıptı jazasız qaldırmayman. Ata-babalardıń islegen ayıpları ushın, olardıń ulların, aqlıqların, úshinshi hám tórtinshi áwladın jazalayman, – dedi+.

8Sonda Muwsa dárhal jerge jıǵılıp, Jaratqan Iyege sıyındı da:

9– O, Iyem! Eger men Seniń miyrimińe erisken bolsam, bizler menen birge bar. Bul xalıq – qaysar xalıq bolsa da, Sen bizlerdiń ayıp-gúnalarımızdı keshirip, bizlerdi Óz xalqıń sıpatında qabıl et, – dedi.

Kelisimniń jańalanıwı

(Nzm 7:1-5)

10Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

– Mine, seniń xalqıń menen kelisim dúzemen. Olardıń aldında dúnyada hám basqa xalıqlar arasında bolıp kórilmegen káramatlar isleymen. Sen arasında jasap atırǵan pútkil xalıq neler isleytuǵınımdı kóredi. Meniń sen ushın isleytuǵın islerim qorqınıshlı boladı. 11Búgin sizlerge beretuǵın buyrıqlarıma boysınıńlar. Amor, qanan, xet, periz, xiw hám ebus xalıqların sizlerdiń aldıńızdan quwıp shıǵaraman. 12Ózlerińiz kiretuǵın eldegi adamlar menen kelisim jasawdan awlaq bolıń. Sebebi bul sizler ushın duzaq boladı+. 13Olardıń qurbanlıq orınların qıyratıp, kiyeli tasların sındırıp taslańlar hám kiyeli aǵashların shawıp taslańlar+. 14Basqa qudaylarǵa sıyınbań. Óytkeni Men qızǵanıwshı degen atı bar Jaratqan Iyemen, qızǵanıwshı Qudayman+. 15Sol jerdiń xalqı menen hesh qanday kelisim dúzbeń. Bolmasa, olar opasızlıq qılıp, óz qudaylarına arnap qurbanlıq shalǵanda, sizlerdi de mirát etedi, sizler de olardan jeysizler+. 16Eger olardıń qızların ullarıńızǵa alıp berseńiz, onda sol qızlar óz qudaylarına erip, buzıqlıq qılǵanda, ullarıńızdı da izlerine ertip ketedi+.

17Ózlerińizge butlardıń músinlerin soǵıp almań+.

18Sizlerge buyırǵanımday, abib ayınıń belgilengen kúnlerinde jeti kún ashıtqısız nan jep, Ashıtqısız nan bayramın bayramlań. Sebebi sizler Mısırdan abib ayında shıqtıńlar+.

19Qarınnan birinshi shıqqanlardıń hámmesi, barlıq iri hám mayda mallarıńızdıń tuńǵısh erkek tólleri Maǵan tiyisli+. 20Eshektiń birinshi tuwılǵan tóliniń ornına bir qozı berip, satıp alıńlar. Eger olay etpeseńiz, gúrreniń moynın sındırıń. Barlıq tuńǵısh ullarıńızdıń qunın ótewińiz tiyis.

Hesh kim aldıma qurı qol kelmesin+.

21Altı kún jumıs islep, jetinshi kúni dem alıń. Egin egiw hám onı orıw waqtında da dem alıń+.

22Biydaydıń birinshi ónimin jıynaǵanda, Hápteler bayramın[*], al gúzde Jıyın-terim bayramın ótkiziń. 23Barlıq erkeklerińiz jılına úsh márte Iyeń bolǵan Meniń, yaǵnıy Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyeniń aldına keliwi kerek+. 24Men basqa milletlerdi aldıńızdan quwıp jiberip, shegaralarıńızdı keńeytemen. Jılına úsh ret Qudayıńız Jaratqan Iyeniń aldına kelgenińizde, hesh kim jerińizdi basıp alıwdı niyet etpeydi.

25Maǵan berilgen qurbanlıqtıń qanın ashıtqı salınǵan nan menen usınbań. Qutqarılıw bayramınıń qurbanlıǵı azanǵa deyin qaldırılmasın+.

26Jerińizdiń dáslepki óniminiń eń jaqsısın Qudayıńız Jaratqan Iyeniń Úyine alıp keliń.

Ílaqtıń góshin óz anasınıń sútine pisirmeń+.

27Sonnan soń, Jaratqan Iye Muwsaǵa:

– Mına sózlerdi jaz. Sebebi Men seniń menen hám izraillılar menen usı sózlerge tiykarlanıp, kelisim dúzemen, – dedi.

28Muwsa sol jerde qırıq kún, qırıq tún Jaratqan Iye menen birge boldı. Ol hesh nárse iship-jemedi hám kelisim sózlerin, yaǵnıy on buyrıqtı taslarǵa jazdı+.

Muwsanıń Sinay tawınan túsiwi

29Muwsa qolına buyrıqlar jazılǵan eki tastı alıp, Sinay tawınan tústi. Ol Jaratqan Iye menen sóyleskenlikten, júzinen nur shashıp tur edi. Biraq bunı ózi bilmedi+. 30Xaron hám pútkil izraillılar Muwsanıń nur shashqan júzin kórgende, oǵan jaqınlasıwǵa qorqtı. 31Biraq Muwsa olardı qasına shaqırdı. Xaron hám jámiyettiń barlıq basshıları onıń janına keldi. Muwsa olar menen sóylesti. 32Keyin pútkil Izrail xalqı oǵan jaqın keldi. Muwsa Jaratqan Iyeniń Sinay tawında ózine aytqanlarınıń hámmesin orınlawdı xalıqqa buyırdı. 33Muwsa olar menen sóylesip bolǵannan soń, júzin jawlıq penen jawdı. 34Muwsa sóylesiw ushın, Jaratqan Iyeniń aldına barǵanda, sırtqa shıqqansha, júzindegi jawlıqtı alıp qoyatuǵın edi. Qaytıp kelgennen keyin, ol ózine aytılǵan buyrıqlardı izraillılarǵa bildiretuǵın edi+. 35Sonda izraillılar onıń júzinen nur shashıp turǵanın kóretuǵın edi. Al Muwsa ishke kirip, Jaratqan Iye menen ushırasıwǵa deyin, júzin jawlıq penen jawıp qoyatuǵın edi+.

35

Dem alıs kúni haqqında

35^1Muwsa Izrail xalqınıń pútkil jámiyetin shaqırıp alıp, olarǵa bılay dedi:

– Jaratqan Iye mına islerdi islewińizdi buyırdı: 2altı kún jumıs isleń. Biraq jetinshi kún sizler ushın Jaratqan Iyege arnalǵan tolıq dem alatuǵın muxaddes Shabbat kúni boladı. Sol kúni jumıs islegen hár bir adam óltiriledi+. 3Shabbat kúni óz shańaraqlarıńızda ot ta jaqpań.

Muxaddes shatır ushın sadaqalar

4•Muwsa Izrail xalqınıń pútkil jámiyetine bılay dedi:

– Jaratqan Iyeniń buyrıǵı mınaw: 5ózlerińizde barınan Jaratqan Iyege názir berińler. Oǵan shın kewilden beriwdi qálewshiler mına nárselerdi bersin: altın, gúmis, qola, 6júnnen iyirilgen qızǵısh kók, shım qızıl, qırmızı jip hám hasıl zıǵır jip, eshkiniń júni, 7qızılǵa boyalǵan qoshqar terisi, jumsaq teri hám akaciya aǵashı,+
8shıralar ushın záytún mayı, maylaw rásimine arnalǵan may hám xosh iyisli tútetki ushın xosh iyisli zatlar, 9bas ruwxaniydiń efodına hám qaltalı óńirshesine taǵılatuǵın oniks hám qımbatbaha taslar.

10Arańızdaǵı barlıq uqıplı adamlar kelip, Jaratqan Iyeniń buyırǵanlarınıń hámmesin islesin. Olar mınalardı: 11Muxaddes shatırdı, onıń ishki hám sırtqı japqıshların, ilmeklerin, taxtayların, qadaların, baqanların, ultanların, 12Kelisim sandıǵı hám onıń sırıqların, qaqpaqtı, bólmeni jawıp turatuǵın perdeni, 13stol hám onıń sırıqların, stoldıń barlıq buyımların hám usınılǵan nanlardı,
14jaqtı túsiriw ushın shıra qoyǵıshtı, onıń buyımların, onıń shıraların hám shıralar ushın záytún mayın, 15tútetki tútetiletuǵın orın menen onıń sırıqların, maylaw rásimi ushın záytún mayın, xosh iyisli tútetkini, Muxaddes shatırdıń kirer awzındaǵı perdeni, 16qurbanlıq jandırılatuǵın orındı hám onıń qola torın, sırıqların hám barlıq buyımların, úlken lágendi hám onıń tuyaqların, 17háwliniń perdelerin, baqanların, baqannıń ultanların, háwliniń kirer awzındaǵı perdeni, 18Muxaddes shatırdıń qazıqların, háwliniń qazıqların hám arqanların, 19Muxaddes orında xızmet etiwge arnalıp, ájayıp qılıp tigilgen kiyimlerdi – ruwxaniy Xaronnıń muxaddes kiyimlerin hám onıń ullarınıń ruwxaniylik kiyimlerin islesin.

20Sońınan Izrail xalqınıń pútkil jámiyeti Muwsanıń qasınan ketti. 21Júreginde qálew hám tilegi bar adamlar Ushırasıw shatırınıń qurılısı, ondaǵı xızmet hám muxaddes kiyimler ushın, Jaratqan Iyege sadaqalar alıp keldi. 22Solay etip, júreginde qálewi bar hár bir erkek hám hayal hár túrli altın buyımlardı: bilezik, sırǵa, júzik hám háykellerdi ákelip, Jaratqan Iyege baǵıshlap, usındı. 23Kimde júnnen iyirilgen qızǵısh kók, shım qızıl, qırmızı jip, hasıl zıǵır jip, eshki júni, qızılǵa boyalǵan qoshqar terisi hám jumsaq teri bolsa, alıp keldi+. 24Gúmis hám qolanı sadaqa qılıp bere alǵanlar da olardı Jaratqan Iyege arnadı. Kimde akaciya aǵashı bolsa, onı shatırdıń mútájlikleri ushın alıp keldi. 25Jip iyiriwge uqıplı barlıq hayallar óz qolları menen iyirgen qızǵısh kók, shım qızıl, qırmızı jip hám hasıl zıǵır jiplerdi alıp keldi. 26Jún iyirip biletuǵın, júreginde qálewi bar barlıq hayallar da eshki júnin iyirdi. 27Basshılar efodqa hám qaltalı óńirshege taǵılatuǵın oniks hám qımbatbaha taslar, 28shıralar ushın, maylaw ushın hám xosh iyisli tútetki ushın xosh iyisli zatlar menen záytún mayın alıp keldi. 29Hayal, erkek, júreginde qálewi bar barlıq izraillılar Jaratqan Iyeniń Muwsa arqalı islewdi buyırǵan isleri ushın, Jaratqan Iyege ıqtıyarlı sadaqalar berdi.

Muxaddes shatırdı isleytuǵın ustalar

30•Muwsa izraillılarǵa bılay dedi:

– Minekey, Jaratqan Iye Yahuda urıwınan bolǵan Xurdıń aqlıǵı, Uriydiń ulı Besaleldi tańlap aldı. 31Onı Qudaydıń Ruwxına toltırıp, oǵan ónermentshiliktiń barlıq tarawlarında qábilet, uqıp hám sheberlik berdi. 32Solay etip, oǵan altın, gúmis hám qoladan kórkem isler islewge, 33hasıl taslardı jonıp qondırıwǵa, aǵash ustashılıǵı boyınsha hám hár qıylı kórkem óner islerin islewge qábilet berdi. 34Jaratqan Iye oǵan hám Dan urıwınan bolǵan Axisamax ulı Oholiabqa basqalarǵa úyretiw uqıbın da berdi. 35Bul adamlardıń hár qanday isti isley alıwı ushın, olarǵa ustashılıq, bezewshilik, qızǵısh kók, shım qızıl, qırmızı jip hám hasıl zıǵır jiplerden toqımashılıq hám hár túrli ónermentshilik islerin islew ayrıqsha qábiletin berdi.

36

36^1– Besalel, Oholiab hám Jaratqan Iye Muxaddes shatırdı qurıw ushın qábilet, uqıp hám sheberlik bergen barlıq adamlar hár bir nárseni Jaratqan Iyeniń buyırǵanınday qılıp islesin.

2Muwsa Besaleldi, Oholiabtı hám Jaratqan Iye qábilet bergen, islewge qálewi bar barlıq adamlardı jumısqa shaqırdı. 3Kelgenler Muxaddes shatırdı qurıw ushın, izraillılar ákelgen barlıq sadaqalardı Muwsadan aldı. Izraillılar hár kúni azanda ıqtıyarlı sadaqaların Muwsaǵa ákeliwdi dawam etti. 4Sonda Muxaddes shatırdı qurıw isleri menen shuǵıllanıp atırǵan ustalar islerin qaldırıp, 5Muwsanıń janına keldi de:

– Xalıq Jaratqan Iye buyırǵan is ushın kereginen zıyat alıp kelmekte, – dedi.

6Sonda Muwsa xalıqqa járiyalanıwı ushın mınaday buyrıq berdi: «Endi birde bir erkek te, hayal da Muxaddes shatır ushın hesh nárse ákelmesin». Solay etip, xalıq sadaqa ákeliwdi toqtattı. 7Sebebi sol waqıtqa deyin ákelingenler isti pitkeriwge jetetuǵın, hátte, awısıp ta qalatuǵın edi.

Muxaddes shatırdıń qurılıwı

8•Islewshiler arasındaǵı uqıplı adamlar shatırdı on perdeden qurdı. Olardı hasıl zıǵır jipten, júnnen iyirilgen qızǵısh kók, shım qızıl hám qırmızı jiplerden islep, ústine kerublardıń súwretlerin sheberlik penen kesteledi. 9Hár bir perdeniń uzınlıǵı jigirma segiz shıǵanaq, eni tórt shıǵanaq edi. Perdelerdiń hámmesi bir ólshemde boldı. 10Olar perdelerdi besew-besewden bir-birine qosıp tikti. 11Birinshi bes perdeniń shetine qızǵısh kók jipten ilgekler tikti. Ekinshi bes perdeniń shetine de solay isledi. 12Birinshi bes perdeniń dáslepki perdesine eliw, ekinshi bes perdeniń sońǵı perdesine eliw ilgek tikti. Ilgekler bir-birine qarama-qarsı jaylasqan edi. 13Sońınan eliw altın ilmek islep, olar járdeminde perdelerdi bir-birine biriktirdi. Sol tárizde shatır bir tutas boldı.

14Jáne de, Muxaddes shatırdıń ústin jabıw ushın, eshki júninen on bir perde isledi. 15Hár bir perdeniń uzınlıǵı otız shıǵanaq, eni tórt shıǵanaq edi. On bir perde de bir ólshemde boldı. 16Olar bes perdeni bir bólek, qalǵan altı perdeni bir bólek qılıp, bir-biri menen biriktirdi. 17Usı biriktirilgen eki bólek perdelerdi bir-birine qosıw ushın, hár bir bólektiń shetlerine eliw-eliwden ilgek tikti. 18Shatırdıń perdelerin bir tutas qılıp biriktiriw ushın, qoladan eliw ilmek isledi. 19Shatır ushın qızılǵa boyalǵan qoshqar terisinen japqısh, onıń ústine jumsaq teriden sırtqı japqısh isledi+.

20Taǵı da, olar akaciya aǵashınan shatır ushın tikkesine turatuǵın taxtaylar isledi. 21Hár bir taxtaydıń uzınlıǵı on shıǵanaq, eni bir yarım shıǵanaq edi. 22Hár bir taxtaydıń astına bir-birine qatarlastırıp, eki tuyaqtan ózinen shıǵarıp isledi. Shatırdıń hámme taxtayların usılay isledi. 23Al shatırdıń qubla tárepi ushın jigirma taxtay isledi. 24Usı jigirma taxtaydıń astına qoyılatuǵın qırıq gúmis ultan isledi. Hár bir taxtaydıń tuyaǵınıń astında bir ultannan bolıwı ushın, hár bir taxtayǵa eki ultannan isledi. 25Shatırdıń arqa tárepi ushın jigirma taxtay 26hám hár bir taxtaydıń astına eki ultannan qoyıw ushın, qırıq gúmis ultan isledi. 27Al shatırdıń batısqa qaraǵan art jaǵı ushın altı taxtay 28hám shatırdıń artındaǵı múyeshler ushın eki taxtay isledi.

29Bul múyeshlerdegi taxtaylar tómennen joqarıǵa deyin juplasıp, joqarıdaǵı bir halqa menen biriktirildi. Eki múyesh te usılay islendi. 30Solay etip, segiz taxtay hám hár bir taxtaydıń astına eki ultannan qoyıw ushın, on altı gúmis ultan islendi.

31Akaciya aǵashınan shatırdıń bir tárepindegi taxtaylar ushın bes qada, 32ekinshi tárepindegi taxtaylar ushın bes qada hám artındaǵı, yaǵnıy batıs tárepindegi taxtaylar ushın bes qada isledi. 33Jáne de, taxtaylardıń orta belinen ótetuǵın qadalardı shatırdıń bir shetinen ekinshi shetine jetetuǵın qılıp isledi.

34Taxtaylardı hám qadalardı altın menen qaplap, qadalar ótkeriletuǵın halqalardı altınnan isledi.

35Júnnen iyirilgen qızǵısh kók, shım qızıl, qırmızı jip hám hasıl zıǵır jiplerden bir perde isledi. Onıń ústine kerublardıń súwretlerin sheberlik penen kesteledi. 36Perde ushın akaciya aǵashınan tórt baqan islep, olardı altın menen qapladı. Olardıń ayrı ildirgishleri de altın edi. Baqanlar ushın tórt gúmis ultan quydı. 37Shatırdıń kirer awzına júnnen iyirilgen qızǵısh kók, shım qızıl, qırmızı jip hám hasıl zıǵır jiplerden naǵıslı perde toqıdı. 38Perdeni taǵıw ushın ayrı ildirgishi bar bes baqan islep, olardıń joqarısın hám karnizlerin altın menen qapladı. Al baqanlar ushın qoladan bes ultan isledi.

37

Kelisim sandıǵınıń isleniwi

37^1•Besalel akaciya aǵashınan Kelisim sandıǵın isledi. Onıń uzınlıǵı eki yarım shıǵanaq, eni bir yarım shıǵanaq hám biyikligi bir yarım shıǵanaq edi+. 2Sandıqtıń ishi-sırtın sap altın menen qapladı. Al ernegine altınnan jiyek saldı. 3Sandıq ushın tórt altın halqa quyıp, olardı tórt tuyaǵına ornattı: ekewin bir jaǵına, qalǵan ekewin ekinshi jaǵına ornattı. 4Akaciya aǵashınan sırıqlar islep, olardı altın menen qapladı. 5Sandıqtı kóterip júriw ushın, bul sırıqlardı eki tárepindegi halqalardan ótkerdi. 6Sandıqtıń qaqpaǵın sap altınnan isledi. Qaqpaqtıń uzınlıǵı eki yarım shıǵanaq, eni bir yarım shıǵanaq edi. 7Qaqpaqtıń eki shetine altınnan eki kerubtı shókkishlep soqtı. 8Kerublardıń birewi qaqpaqtıń bir shetinde, al ekinshisi ekinshi shetinde bolıp, olardı qaqpaq penen bir tutas qılıp isledi. 9Kerublardıń joqarıǵa jayılǵan qanatları qaqpaqtı jawıp, júzleri bir-birine qarama-qarsı túrde qaqpaqqa qarap turǵan edi.

Usınılǵan nanlar qoyılatuǵın stol

10•Keyin akaciya aǵashınan uzınlıǵı eki shıǵanaq, eni bir shıǵanaq, al biyikligi bir yarım shıǵanaq bolǵan bir stol isledi. 11Stoldı sap altın menen qaplap, ernegine altın jiyek saldı. 12Stoldıń átirapına tórt eli bolǵan qaptal islep, onı altın jiyek penen qapladı. 13Stol ushın tórt altın halqa quyıp, olardı stoldıń tórt múyeshindegi tórt tuyaǵına bekkemledi. 14Stoldı kóterip alıp júriwge arnalǵan sırıqlar ótkiziletuǵın halqalar stoldıń qaptallarına jaqın edi. 15Sırıqlardı akaciya aǵashınan islep, altın menen qapladı. 16Stol ushın kerekli buyımlardı – tabaqlar, tútetki salatuǵın tostaǵanlar, ishimlik sadaqaları ushın keseler hám gúzelerdi sap altınnan isledi.

Shıra qoyǵıshtıń isleniwi

17•Olar sap altınnan shıra qoyǵısh isledi. Onıń ultanın, baldaǵın, shaqaların, gúllerin hám onıń gúlkeseleri menen gúltajların ózi menen bir tutas etip shókkishlep isledi. 18Shıra qoyǵıshtıń eki qaptalınan úsh-úshten, altı shaqa shıǵıp turdı. 19Shıǵıp turǵan hár bir shaqada badam gúline uqsas úsh gúl hám onıń gúlkeseleri menen gúltajları bar edi. 20Al shıra qoyǵıshtıń baldaǵında badam gúline uqsas tórt gúl hám onıń gúlkeseleri menen gúltajları bar edi. 21Shıra qoyǵıshtan shıǵıp turǵan altı shaqanıń hár bir jubınıń astında úsh gúlkese izli-izinen dizilip turatuǵın edi. 22Shıra qoyǵıshtı gúlkeseleri hám shaqaları menen bir tutas etip, sap altınnan shókkishlep isledi. 23Shıra qoyǵısh ushın jeti shıra isledi. Piliklerdi tazalaytuǵın qısqıshlar menen ıdıslardı sap altınnan isledi. 24Shıra qoyǵısh hám onıń barlıq buyımları bir talant sap altınnan islendi.

Tútetki tútetiletuǵın orın qurıw

25•Akaciya aǵashınan tórt múyeshli, uzınlıǵı bir shıǵanaq, eni bir shıǵanaq hám biyikligi eki shıǵanaq bolǵan tútetki tútetiletuǵın orın qurdı. Orınnıń shaqları ózi menen bir tutas islenip, ózinen shıǵıp turatuǵın edi. 26Orınnıń ústin, qaptalların hám shaqların sap altın menen qaplap, átirapına altın jiyek isledi. 27Eki qaptalındaǵı jiyektiń astına eki altın halqa ornattı. Orındı kóterip júriw ushın, usı halqalardan sırıqlar ótkizildi. 28Sırıqlardı akaciya aǵashınan islep, altın menen qapladı.

29Taǵı da, olar maylaw rásimi ushın muxaddes maydı hám taza, xosh iyisli tútetkini sheberlik penen aralastırıp, tayarladı+.

38

Jandırılatuǵın qurbanlıq ushın orın qurıw

38^1•Akaciya aǵashınan jandırılatuǵın qurbanlıq ushın orın dúzetti. Ol tórt múyeshli bolıp, onıń uzınlıǵı da, eni de bes shıǵanaq, al biyikligi úsh shıǵanaq edi. 2Onıń tórt múyeshine ózinen shıǵıp turǵan shaqlar islep, orındı hám shaqlardı qola menen qapladı. 3Qurbanlıq orınnıń barlıq buyımların: kúlge arnalǵan ıdıslar menen belsheler, qan sebetuǵın tabaqlar, shanıshqılar hám shoq salınatuǵın ıdıslardı qoladan isledi. 4Orınǵa qoladan tor sıyaqlı naǵıs isledi. Tor naǵıs qurbanlıq orınnıń ortasına jetetuǵınday qılıp, jiyeginiń astınan islendi. 5Qola tordıń tórt múyeshine sırıqlardı ótkeriw ushın, tórt halqa quydı. 6Sırıqlardı akaciya aǵashınan islep, qola menen qapladı. 7Qurbanlıq orındı kóterip júriw ushın, orınnıń qaptalındaǵı halqalardan usı sırıqlardı ótkizdi. Orındı aǵashtan, ishin bos qılıp isledi.

Qola lágenniń soǵılıwı

8Ushırasıw shatırınıń aldında xızmet etetuǵın hayallar bergen qola aynalardan úlken qola lágen hám onıń tuyaqların isledi+.

Muxaddes shatırdıń háwlisi

9•Muxaddes shatırdıń háwlisin qurdı. Háwliniń qubla tárepine uzınlıǵı júz shıǵanaq bolǵan, hasıl zıǵır jipten toqılǵan perdeler taqtı. 10Perdeler ushın qoladan islengen jigirma ultanǵa jigirma baqan ornattı. Baqannıń ayrı ildirgishleri menen karnizlerin gúmisten isledi. 11Al arqa tárepi ushın uzınlıǵı júz shıǵanaq bolǵan perdeler, jigirma baqan, baqanlar ushın qoladan jigirma ultan isledi. Baqanlardıń ayrı ildirgishleri menen karnizleri gúmisten edi. 12Háwliniń batıs tárepi ushın uzınlıǵı eliw shıǵanaq bolǵan perde, on baqan hám on ultan isledi. Baqanlardıń ayrı ildirgishleri menen karnizleri gúmisten edi. 13Háwliniń shıǵısqa qaraǵan aldınǵı tárepiniń keńligi eliw shıǵanaq edi. 14Usı kirer awızdıń bir tárepinde uzınlıǵı on bes shıǵanaq perde, úsh baqan hám úsh ultan bar edi. 15Onıń ekinshi tárepinde de uzınlıǵı on bes shıǵanaq perde, úsh baqan hám úsh ultan bar edi. 16Háwliniń hámme tárepindegi barlıq perdeler hasıl zıǵırdan edi. 17Baqanlardıń ultanları qoladan, al ayrı ildirgishleri menen karnizleri gúmisten islengen edi. Baqanlardıń joqarısı da gúmis penen qaplanǵan edi. Háwliniń barlıq baqanları gúmis karnizler menen biriktirildi.

18Háwliniń kirer awzındaǵı perde júnnen iyirilgen qızǵısh kók, shım qızıl, qırmızı jip hám hasıl zıǵır jipten naǵıslanıp toqılǵan edi. Onıń uzınlıǵı jigirma shıǵanaq, biyikligi háwliniń perdeleri sıyaqlı bes shıǵanaq edi. 19Bul perde ushın tórt qola ultanǵa ornatılǵan baqan islendi. Baqanlardıń ayrı ildirgishleri hám karnizleri gúmisten islenip, joqarısı gúmis penen qaplandı. 20Shatırdıń hám shatırdı qorshaǵan háwliniń barlıq qazıqları qoladan islendi.

Muxaddes shatırdı qurıwda qollanılǵan nárseler

21Muxaddes shatırdıń, yaǵnıy buyrıqlar jazılǵan taslar turǵan shatırdıń qurılısı ushın qollanılǵan nárselerdiń tolıq esabı tómende berilgen. Esaptı Muwsanıń buyrıǵı menen, ruwxaniy Xaronnıń ulı Itamardıń baqlawı astında Lebiy urıwı alıp bardı+.

22Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵan hámme islerin Yahuda urıwınan bolǵan Xurdıń aqlıǵı, Uriydiń ulı Besalel isledi. 23Onıń menen birge Dan urıwınan bolǵan Axisamax ulı Oholiab jumıs isledi. Ol usta, bezewshi, júnnen iyirilgen qızǵısh kók, shım qızıl, qırmızı jip hám hasıl zıǵır jipten naǵıslap toqıwshı edi.

24Muxaddes shatırdıń barlıq islerine qollanılǵan altınnıń, xalıq baǵıshlap alıp kelgen altınnıń muǵdarı Muxaddes orın ólshemi menen 29 talant 730 shekel edi.

25Esaptan ótken xalıqtan jıynalǵan gúmis Muxaddes orın ólshemi menen 100 talant 1775 shekel edi+. 26Bul esaptan ótken jigirma hám onnan joqarı jastaǵı 603 550 adamnıń hár birine bir beqadan[*], yaǵnıy Muxaddes orın ólshemi menen yarım shekelden tuwrı keletuǵın edi+. 27Muxaddes shatırdıń hám Eń muxaddes bólmeni bólip turǵan perdeniń ultanların quyıw ushın 100 talant gúmis qollanıldı. Hár bir ultanǵa 1 talant, 100 ultanǵa 100 talant gúmis sarplandı. 28Baqanlardıń joqarısın qaplawǵa, ayrı ildirgishlerin hám karnizlerin soǵıwǵa 1775 shekel gúmis sarplandı.

29Xalıq bergen qola 70 talant 2400 shekel edi. 30Onnan Ushırasıw shatırınıń kirer awzındaǵı baqanlar ushın ultanlar, qurbanlıq orın, onıń torı menen hámme buyımları, 31háwlidegi barlıq baqanlar ushın ultanlar, háwliniń dárwazasınıń baqanları ushın ultanlar, shatırdıń qazıqları menen háwli átirapındaǵı barlıq qazıqlar islendi.

39

Ruwxaniylerdiń kiyimlerin tigiw

39^1•Olar qızǵısh kók, shım qızıl hám qırmızı jiplerden Muxaddes orında xızmet etken waqıtta kiyiwi ushın, ruwxaniylerge ájayıp qılıp kiyimler tikti. Xaronǵa da muxaddes kiyimler tikti. Hámmesin Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵanınday etip isledi.

Efod

2Efodtı altın sabaq, qızǵısh kók, shım qızıl hám qırmızı jip penen hasıl zıǵır jipten isledi. 3Altındı juqalap, jińishke qılıp kesip, qızǵısh kók, shım qızıl, qırmızı jip hám hasıl zıǵırǵa aralastırıp, sheberlik penen kestelew ushın, jip iyirdi. 4Efodtıń aldınǵı hám artqı táreplerin bir-biri menen biriktiriw ushın, iyin arqalı ótetuǵın eki baw tikti. 5Efodtıń joqarısına biriktirilgen halda bir belbew isledi. Bul efod sıyaqlı altın sabaq, qızǵısh kók, shım qızıl, qırmızı jip hám hasıl zıǵır jipten islendi. Hámmesin Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵanınday etip isledi.

6Keyin Izrail ullarınıń atların eki oniks tasına mór sıyaqlı etip, oyıp jazdı. Jazılǵan taslardı órilgen altın qasnaqlardıń ishine qoyıp, 7Izraildıń on eki urıwın esletip turıw ushın, efodtıń iyin bawlarına ornattı. Bular da Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵanınday etip islendi.

Óńirsheniń tigiliwi

8Qaltalı óńirshe de efod sıyaqlı altın sabaq, qızǵısh kók, shım qızıl, qırmızı jip hám hasıl zıǵır jipten sheberlik penen naǵıslap islendi. 9Ol tórt múyeshli hám eki qabatlı bolıp, uzınlıǵı da bir qarıs, eni de bir qarıs edi. 10Óńirshege tórt qatar qılıp hasıl taslar qadaldı. Birinshi qatarda serdolik, xrizolit hám zúmret, 11ekinshi qatarda periwza, lazurit hám gagat, 12úshinshi qatarda yaqıt, agat hám ametist, 13tórtinshi qatarda sarı yaqıt, oniks hám yashma boldı. Taslar órilgen altın qasnaqlarǵa ornatılǵan edi. 14Taslar on eki bolıp, olarda mór oyılǵanday qılıp, Izraildıń on eki ulınıń atları birme-bir oyılıp jazılǵan edi. Bul taslar Izraildıń on eki urıwınıń tımsalı edi.

15Keyin qaltalı óńirshe ushın sap altınnan órilgen shınjırlar isledi. 16Jáne de, eki órilgen altın qasnaq hám eki altın halqa islep, halqalardı óńirsheniń ústingi eki múyeshine taqtı. 17Órilgen eki altın shınjırdıń bir ushın óńirshedegi halqalarǵa ildirdi. 18Shınjırlardıń ekinshi ushın eki qasnaqqa bekkemlep, efodtıń aldı betine, iyin bawlarǵa bayladı. 19Eki altın halqa islep, óńirsheniń astınǵı eki shetine, efodqa jaqın bolǵan ishki jiyegine taqtı. 20Jáne eki altın halqa islep, efodtıń aldı betindegi iyin bawlardıń astınan, tigiske jaqın qılıp, belbewdiń joqarısınan taqtı. 21Qaltalı óńirsheniń halqaları menen efodtıń halqaların qızǵısh kók bawlar menen bir-birine bayladı. Solay etip, óńirshe efodtan ayırılmay, efodtıń belbewiniń joqarısında turatuǵın boldı. Hámmesin Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵanınday etip isledi.

Ruwxaniylerdiń basqa kiyimleri

22Efodtıń ishinen kiyiletuǵın bahalı kiyimdi tolıq qızǵısh kók jipten toqıdı. 23Onda bas sıyatuǵın orın bolıp, sótilip ketpewi ushın, onıń jiyeklerin aylandırıp toqıdı. 24-26Kiyimniń etegine qızǵısh kók, shım qızıl, qırmızı jip hám hasıl zıǵır jipten islengen anardı hám onıń aralarına sap altınnan islengen qońırawlardı aylandırıp gezekpe-gezek taǵıp shıqtı. Xaron xızmet etkende usı kiyimdi kiyetuǵın edi. Bulardı da Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵanınday etip isledi.

27Xaron hám onıń ulları ushın, hasıl zıǵırdan toqılǵan uzın kóyleklerdi, 28hasıl zıǵırdan sálleni, kishigirim sállelerdi hám diz kiyimlerdi isledi. 29Belbewdi de hasıl zıǵır, qızǵısh kók, shım qızıl hám qırmızı jiplerden naǵıslap toqıdı. Hámmesin Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵanınday qılıp isledi.

30Sap altınnan taj sıyaqlı muxaddes mańlaysha islep, ústine mór oyǵanday qılıp: «Jaratqan Iyege baǵıshlanǵan» dep jazdı. 31Bul mańlaysha sállege qızǵısh kók baw menen baylandı. Hámmesin Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵanınday etip isledi.

Barlıq islerdiń tamamlanıwı

32Solay etip, Muxaddes shatırdıń, yaǵnıy Ushırasıw shatırınıń barlıq isleri tamamlandı. Izraillılar hár bir nárseni Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵanınday qılıp isledi. 33Sońınan olar Muwsaǵa shatır hám onıń barlıq buyımların alıp keldi. Bular mınalardan ibarat edi: shatırdıń perdeleri, ilmekleri, taxtayları, qadaları, baqanları, ultanları, 34qızılǵa boyalǵan qoshqar terisinen hám jumsaq teriden islengen japqıshlar, ishki bólmeniń perdesi,+
35Kelisim sandıǵı, onıń sırıqları hám qaqpaǵı, 36stol, onıń barlıq buyımları hám usınılǵan nanlar,
37sap altınnan islengen shıra qoyǵısh, onıń ústine bir qatar etip qoyılǵan shıralar, onıń barlıq buyımları hám shıralar ushın záytún mayı, 38tútetki tútetiletuǵın altın orın, maylaw rásimi ushın záytún mayı, xosh iyisli tútetki, shatırdıń kirer awzı ushın perde, 39jandırılatuǵın qurbanlıq ushın qoladan islengen orın, onıń qoladan islengen torı, sırıqları hám barlıq buyımları, úlken lágen hám onıń tuyaqları, 40háwliniń perdeleri, baqanları, ultanları, háwliniń kirer awzındaǵı perdesi, arqanları, qazıqları, shatırda xızmet etkende qollanılatuǵın barlıq nárseler, 41Muxaddes orında xızmet etiwge arnalıp, ájayıp qılıp tigilgen kiyimler – ruwxaniy Xaronnıń muxaddes kiyimleri hám onıń ullarınıń ruwxaniylik kiyimleri. 42Usılardıń hámmesin izraillılar Jaratqan Iyeniń Muwsaǵa buyırǵanınday qılıp isledi. 43Muwsa barlıq islerdiń Jaratqan Iyeniń buyırǵanınday qılıp islengenin kórgende, olarǵa aq pátiyasın berdi.

40

Muxaddes shatırdı qurıw

40^1Jaratqan Iye Muwsaǵa bılay dedi:

2– Muxaddes shatırdı, yaǵnıy Ushırasıw shatırın birinshi aydıń birinshi kúni qur. 3Kelisim sandıǵın shatırdıń ishine kirgizip, onı perde menen tasalap qoy. 4Stoldı ishke ákelip, oǵan tiyisli hámme nárseni onıń ústine qoy. Shıra qoyǵıshtı da ákelip, shıraların ústine qoy. 5Altınnan islengen tútetki tútetiletuǵın orındı Kelisim sandıǵınıń aldına qoyıp, shatırdıń kirer awzına perde taq. 6Qurbanlıq jandırılatuǵın orındı Muxaddes shatırdıń, yaǵnıy Ushırasıw shatırınıń kirer awzınıń aldına qoy. 7Úlken lágendi shatır menen qurbanlıq orınnıń arasına qoyıp, ishine suw quy. 8Shatırdıń átirapın aylandırıp, háwli isle hám háwliniń kirer awzına perde taq.

9Sońınan maylawǵa arnalǵan záytún mayın alıp, shatırdı hám onıń ishindegi barlıq buyımlardı maylap, muxaddes qıl. 10Qurbanlıq jandırılatuǵın orındı hám onıń barlıq buyımların maylap, orındı muxaddes qıl. Sonda orın júdá muxaddes boladı. 11Úlken lágendi hám onıń tuyaqların maylap, muxaddes qıl.

12Xarondı hám onıń ulların Ushırasıw shatırınıń kirer awzınıń aldına ákelip, olardı suw menen juwındır. 13Xaronǵa muxaddes kiyimlerdi kiygiz hám ruwxaniy bolıp, xızmet etiwi ushın, onıń basına may quyıp, Maǵan baǵıshla. 14Onıń ulların alıp kelip, olarǵa uzın kóylek kiygiz. 15Ruwxaniy bolıp, Maǵan xızmet etiwi ushın, olardı da ákesi sıyaqlı mayla. Bul maylaw olardıń áwladlar boyı máńgige ruwxaniy bolıwın támiyinleydi.

16Muwsa hámme nárseni Jaratqan Iyeniń buyırǵanınday qılıp isledi. 17Solay etip, ekinshi jıldıń birinshi ayınıń birinshi kúni Muxaddes shatır qurıldı. 18Muwsa shatırdı qurdı: ultanların qoydı, taxtayların ornattı, qadaların kirgizip, baqanların kótertti. 19Keyin shatırdıń ústine ishki hám sırtqı jabıwların japtı. Muwsa bulardıń hámmesin Jaratqan Iyeniń ózine buyırǵanınday etip isledi.

20Keyin buyrıqlar jazılǵan eki tastı alıp, sandıqqa saldı. Sandıqtıń sırıqların kiygizdi hám sandıqtıń qaqpaǵın sandıqtıń ústine qoydı+. 21Kelisim sandıǵın shatırǵa kirgizdi de, perde tutıp, sandıqtı kózden tasalap qoydı. Muwsa hámmesin Jaratqan Iyeniń ózine buyırǵanınday etip isledi.

22Nanlar turatuǵın stoldı Ushırasıw shatırınıń ishine, yaǵnıy shatırdıń arqaǵa qaraǵan tárepine, ishki perdeniń sırtına qoydı. 23Jaratqan Iyeniń aldına, stoldıń ústine nanlardı dizip qoydı. Muwsa bulardı Jaratqan Iyeniń ózine buyırǵanınday etip isledi.

24Shıra qoyǵıshtı Ushırasıw shatırına, stoldıń qarsısına, shatırdıń qubla tárepine qoydı. 25Jaratqan Iyeniń ózine buyırǵanınday, ol Jaratqan Iyeniń aldına shıralardı qoydı.

26Altınnan islengen tútetki tútetiletuǵın orındı Ushırasıw shatırına, perdeniń aldına qoydı. 27Orınnıń ústinde xosh iyisli tútetki tútetti. Muwsa bulardı da Jaratqan Iyeniń ózine buyırǵanınday etip isledi.

28Shatırdıń kirer awzına perde taqtı. 29Qurbanlıq jandırılatuǵın orındı Muxaddes shatırdıń, yaǵnıy Ushırasıw shatırınıń kirer awzınıń aldına qoydı. Orınnıń ústinde jandırılatuǵın qurbanlıq hám ǵálle sadaqasın usındı. Muwsa hámmesin Jaratqan Iyeniń ózine buyırǵanınday etip isledi.

30Úlken lágendi Ushırasıw shatırı menen qurbanlıq orınnıń arasına qoydı hám juwınıw ushın, ishine suw quydı. 31Muwsa, Xaron hám Xaronnıń ulları ayaq-qolların sol jerde juwatuǵın boldı. 32Olar Ushırasıw shatırına kiretuǵın yaki qurbanlıq orınǵa jaqınlasatuǵın waqıtta, Jaratqan Iyeniń buyırǵanınday, sol jerde juwınatuǵın edi.

33Shatırdıń hám qurbanlıq orınnıń átirapındaǵı háwlini perde menen qorshadı hám háwliniń kirer awzına da perde taqtı.

Solay etip, Muwsa jumıstı tamamladı.

Ushırasıw shatırı ústindegi bult

34-35Sonnan keyin, Ushırasıw shatırın bult qaplap, Jaratqan Iyeniń saltanatı shatırdı toltırdı. Sonıń ushın, Muwsa Ushırasıw shatırına kire almadı+. 36Pútkil saparları dawamında izraillılar bult shatırdan joqarı kóterilgende, jolın dawam etetuǵın edi+. 37Biraq olar bult joqarı kóterilmegenshe, jolǵa shıqpaytuǵın edi. 38Solay etip, olardıń pútkil saparı dawamında, barlıq Izrail xalqınıń kóz aldında Jaratqan Iyeniń bultı kúndiz shatırdıń ústinde turdı, al túnde bult ishinde ot bolıp janıp turdı.

* 1:1 Izrail – Quday Yaqıpqa Izrail atın bergen edi. Jar 32:28.

* 2:10 Muwsa – «shıǵarıp alınǵan» degen mánini beretuǵın sózge uqsaydı.

* 2:22 Gershom – «ol jerde kelgindi» degen mánini beretuǵın sózge uqsaydı.

* 2:24 Jar 12:1-3; 26:2-5; 28:13-15.

* 3:1 Itro – bul 2:18 ayattaǵı Reueldiń basqa atı.

* 3:15 Bar Bolıwshı – Qudaydıń atı evrey tilinde «Yahwe» bolıp, «bolıw» degen feyilden dóretilgen. Yahwe sózi ulıwma Jaratqan Iye dep alındı.

* 6:3 Jar 17:1-8; 28:1-5; 35:11-13.

* 12:22 Mayoran shóbi – bul nazbaygúl shóbine tuqımlas ósimlik.

* 15:23 Mara – «ashshı» degendi bildiredi.

* 16:5 Altınshı kúni – evrey kalendarı boyınsha juma kúni altınshı kún dep esaplanǵan.

* 16:16 Bir omer – shama menen 2,2 l.

* 16:31 Manna – evreyshe sóz bolıp, «Bul ne?» sózine únles. 15-ayatqa qarań.

* 16:36 Efa – bir efa shama menen 22 l.

* 17:7 Massa – «sınaw» degendi bildiredi.

* 17:7 Meriba – «urısıw» degendi bildiredi.

* 18:4 Eliezer – «Quday járdem beredi» degendi bildiredi.

* 21:32 Otız shekel – bir shekel shama menen 11 gr.

* 23:16 Jıyın-terim bayramı – Keyingi kitaplarda bul «Qos bayramı» dep ataldı. Leb 23:33-36 qarań.

* 24:7 Kelisim kitabı – 20–23 baplarda Qudaydıń Muwsaǵa bergen buyrıq hám nızam-qaǵıydaları usı kitaptıń ishine kirgen (usı baptıń 4-ayatına qarań).

* 25:7 Efod – bas ruwxaniydiń kiyimleriniń bir bólegi. Sózlikke qarań.

* 25:18 Kerub – qanatlı ruwxıy barlıq.

* 25:39 Bir talant – shama menen 34 kg.

* 28:6 Efod – sózlikke qarań.

* 28:30 Urim menen Tummim – bul Qudaydıń erkin biliw ushın arnalǵan taslar bolıp, olardı shek taslaw jolı menen qollanǵan bolıwı múmkin.

* 29:40 Tórtten bir hin – bir hin shama menen 3,7 l.

* 30:13 Jigirma gera – bir gera shama menen 0,5 gr.

* 30:23 Mirra – xosh iyisli shayır.

* 30:24 Kassiya – korica sıyaqlı xosh iyisli qabıq.

* 34:22 Hápteler bayramı – Zúráát bayramınıń basqa atı. 23:16 qarań.

* 38:26 Bir beqa – shama menen 5,5 gr.

+ 1:4 Jar 35:23-26
+ 1:5 Jar 46:27
+ 1:8 Elsh 7:18
+ 1:11 Jar 15:13, Jar 47:11
+ 2:1 Shıǵ 6:20, San 26:59
+ 2:18 San 10:29
+ 2:24 Jar 15:14, Jar 46:4
+ 2:25 Biy 2:18, 1Pat 9:16
+ 3:1 3Pat 19:8
+ 3:5 Eshu 5:15
+ 3:6 Elsh 7:32
+ 3:8 Nzm 26:15
+ 3:9 1Pat 2:24-25
+ 3:12 Eshu 1:5, Biy 6:16
+ 3:14 Yuxn 8:58
+ 3:20 Shıǵ 12:31
+ 3:21 Jar 15:14
+ 4:10 Erm 1:6
+ 4:11 Hkm 20:12
+ 4:19 Shıǵ 2:15
+ 4:21 Eshu 11:20
+ 4:22 Erm 31:9, Hosh 11:1
+ 5:2 Ayup 21:15
+ 5:22 Eshu 7:7
+ 6:3 Jar 17:1
+ 6:7 Ezk 20:5
+ 6:8 Jar 15:18, Jar 26:3, Jar 35:12
+ 6:14 Jar 46:8-11
+ 6:15 Jar 46:10, San 26:12-13
+ 6:16 San 3:17, 1Jln 6:16
+ 6:19 San 26:57-58
+ 6:20 San 26:59
+ 6:21 San 16:1-35
+ 6:22 Leb 10:4
+ 6:23 San 1:7, San 2:3, San 26:60-61
+ 6:24 San 26:11, 1Jln 6:22-23
+ 6:25 San 25:7
+ 8:8 Shıǵ 9:28, Shıǵ 10:17
+ 8:26 Jar 43:32, Jar 46:34
+ 9:12 Zab 104:25
+ 9:16 Rim 9:17
+ 9:23 Eshu 10:11, Ayan 11:19, Ayan 16:21
+ 9:27 2Jln 12:6
+ 9:28 Shıǵ 8:8, Shıǵ 10:17
+ 9:29 Shıǵ 19:5, Nzm 10:14, Zab 23:1
+ 10:4 Amo 7:1, Ayan 9:3
+ 10:16 Luk 15:18
+ 10:17 Shıǵ 8:8, Shıǵ 9:28
+ 11:7 Mal 3:18
• 12:1 Leb 23:5-8, San 28:16-25, Nzm 16:1-8
+ 12:6 San 9:10-11
+ 12:12 San 33:4

+ 12:22 Leb 14:6, San 19:6, San 19:18, Zab 50:9

+ 12:26 Shıǵ 13:14, Nzm 6:20, Eshu 4:6
+ 12:35 Shıǵ 11:2
+ 12:36 Jar 15:14
+ 12:37 San 11:21, San 33:5
+ 12:40 Jar 15:13, Elsh 7:6, Gal 3:17
+ 12:46 San 9:12, Yuxn 19:36

+ 12:49 Leb 19:34, Leb 24:22, San 9:14, San 15:15-16, Nzm 10:19

+ 13:2 Shıǵ 22:29, Shıǵ 34:19, Leb 27:26, San 3:13, San 8:16, San 18:15-17, Nzm 15:19, Luk 2:23

+ 13:7 Leb 23:5-8
+ 13:9 Nzm 6:8, Nzm 11:18
+ 13:14 Shıǵ 12:26, Nzm 6:20
+ 13:17 San 14:1-4
+ 13:19 Jar 50:25
+ 13:20 San 33:6

+ 13:21 Shıǵ 40:34, San 9:15, San 10:34, Nzm 1:33

+ 14:2 San 33:7

+ 14:8 San 33:3

+ 14:14 Nzm 1:30, Nzm 3:22, Eshu 23:3, Eshu 23:10, Nxm 4:20

+ 14:21 Eshu 3:16, 4Pat 2:8
+ 14:29 Eshu 3:13-17
+ 15:1 Iysh 12:5, Zab 75:7
+ 15:2 Zab 117:13, Iysh 12:2
+ 15:3 Zab 23:8
+ 15:6 Zab 117:15
+ 15:8 Zab 77:13, 2Pat 22:16

+ 15:11 Nzm 3:24, Nzm 33:26, 1Pat 2:2, 2Pat 7:22, 3Pat 8:23, 2Jln 6:14, Zab 85:8, Zab 88:7-9, Iysh 45:5-6, Erm 10:6

+ 15:15 San 14:14, San 22:2-4, Eshu 2:9
+ 15:17 Zab 77:54
+ 15:18 Zab 9:37, Zab 28:10, Zab 145:10

+ 15:20 Shıǵ 2:4-8, San 12, San 20:1, San 26:59, Nzm 24:9, Mix 6:4, Biy 11:34, Biy 21:21, 1Pat 18:6

+ 15:21 Zab 75:7
+ 15:22 Jar 16:7, San 33:8
+ 15:26 Zab 102:3
+ 15:27 San 33:9
+ 16:1 San 33:1
+ 16:3 San 14:2, San 20:3, San 11:4-5
+ 16:7 San 16:11
+ 16:13 San 11:31, San 11:7-9
+ 16:16 Shıǵ 16:36
+ 16:18 2Kor 8:15
+ 16:23 Shıǵ 20:8-11
+ 16:35 San 14:33, Nzm 8:2, Eshu 5:12
+ 17:1 San 33:12, San 33:14
+ 17:2 San 20:3-5
+ 17:4 San 14:10
+ 17:6 San 20:7-11

+ 17:8 Jar 36:12, San 13:30, San 24:20, Nzm 25:17-18, 1Pat 15:2

+ 17:14 1Pat 15:7-8
+ 18:1 Shıǵ 3:1
+ 18:11 1Jln 16:25
+ 18:18 San 11:14, Nzm 1:12
+ 18:21 Nzm 16:18, Ezr 7:25
+ 18:25 Nzm 1:15
+ 18:26 Nzm 1:17
+ 19:2 San 33:15
+ 19:4 Nzm 32:11

+ 19:5 Nzm 7:6, Nzm 14:2, Nzm 26:18, Zab 134:4, Mal 3:17, Shıǵ 9:29, Nzm 10:14

+ 19:6 Nzm 14:21, Erm 2:3, 1Pet 2:5, 1Pet 2:9, Ayan 1:6, Ayan 5:10, Ayan 20:6

+ 19:8 Shıǵ 24:3
+ 19:10 San 11:18
+ 19:13 Evr 12:20
+ 19:21 1Pat 6:19
+ 19:22 Leb 10:1-3
• 20:1 Nzm 5:6-21
+ 20:2 Leb 26:13
+ 20:3 Nzm 32:39, 4Pat 17:35, Zab 80:10
+ 20:4 Leb 19:4, Leb 26:1, Nzm 27:15

+ 20:5 Shıǵ 34:14, Nzm 4:24, Nzm 6:15, Eshu 24:19, Nax 1:2, Shıǵ 34:7, San 14:18

+ 20:6 Nzm 5:10, Nzm 7:9

+ 20:7 Leb 19:12, Leb 24:10-16

+ 20:8 Jar 2:2, Shıǵ 31:14-17, Leb 19:30, Leb 23:3, Leb 26:2, San 15:32-36, Mrk 2:27-28, Luk 13:14

+ 20:12 Leb 19:3, Nzm 27:16, Mat 15:4, Mat 19:19, Mrk 7:10, Mrk 10:19, Luk 18:20, Efs 6:2

+ 20:13 Jar 9:6, Leb 24:17, Mat 5:21, Mat 19:18, Mrk 10:19, Luk 18:20, Rim 13:9, Yaqp 2:11

+ 20:14 Leb 18:20, Leb 20:10, Nzm 22:22, Hkm 6:32, Mat 5:27, Rim 13:9

+ 20:15 Leb 19:11, Mat 19:18, Rim 13:9

+ 20:16 Shıǵ 23:1, Nzm 19:16-20, Hkm 19:5, Mat 19:18

+ 20:17 Erm 5:8, Mat 5:28, Luk 12:15, Rim 7:7, Rim 13:9

+ 20:19 Nzm 5:27, Evr 12:19
+ 20:25 Nzm 27:5-6, Eshu 8:31
+ 21:2 Leb 25:39-40, Nzm 15:12, Erm 34:14
+ 21:6 Nzm 15:16-17
+ 21:10 1Kor 7:3
+ 21:12 Jar 9:6, Leb 24:17, San 35:31

+ 21:13 Nzm 19:4-5, San 35:11, San 35:22, Eshu 20:3

+ 21:14 3Pat 2:28-34

+ 21:16 Nzm 24:7

+ 21:17 Leb 20:9, Hkm 20:20, Mat 15:4, Mrk 7:10

+ 21:25 Leb 24:19-20, Nzm 19:21, Mat 5:38
+ 21:28 Jar 9:5
+ 21:30 San 35:31
+ 21:34 Leb 24:18
+ 22:1 2Pat 12:6
+ 22:4 Hkm 6:31
+ 22:11 3Pat 8:31, 2Jln 6:20, Evr 6:16
+ 22:16 Nzm 22:28-29
+ 22:18 Leb 19:31, Leb 20:27, Nzm 18:10-12
+ 22:19 Leb 18:23, Leb 20:15, Nzm 27:21
+ 22:21 Shıǵ 23:9, Leb 19:33, Nzm 24:17
+ 22:22 Nzm 27:19, Iysh 1:17
+ 22:24 Zab 108:9
+ 22:25 Leb 25:35-37, Nzm 23:19, Nxm 5:7
+ 22:26 Nzm 24:13
+ 22:28 3Pat 21:10, Elsh 23:5
+ 22:29 Shıǵ 13:2, Shıǵ 13:11-16
+ 22:30 Leb 22:27
+ 22:31 Leb 7:24, Leb 22:8
+ 23:1 Shıǵ 20:16
+ 23:3 Leb 19:15
+ 23:4 Nzm 22:1
+ 23:6 Shıǵ 22:21-22, Hkm 22:22

+ 23:7 Leb 19:16, Nzm 27:25, 3Pat 21:1-11, Hkm 17:15, Hkm 24:24, Iysh 5:23

+ 23:8 Nzm 16:19, 1Pat 8:3
+ 23:9 Shıǵ 22:21
+ 23:11 Leb 25:2-7
+ 23:12 Shıǵ 20:9-10

+ 23:13 Eshu 23:7, Zab 15:4, Hosh 2:17, Zxr 13:2

+ 23:14 San 28:16-31, Nzm 16:1-17

+ 23:15 Shıǵ 12:15, Shıǵ 34:20

+ 23:16 Shıǵ 34:22, Nzm 16:9, Leb 23:33-43, San 29:12-39, Nzm 16:13-15, Nzm 31:10-11

+ 23:17 Shıǵ 34:23

+ 23:19 Shıǵ 34:26, Nzm 26:2, Shıǵ 34:26, Leb 22:28, Nzm 14:21, Nzm 22:6

+ 23:20 Shıǵ 14:9, Mal 3:1, Mat 11:10, Mrk 1:2, Luk 7:27

+ 23:22 Jar 12:3, Nzm 30:7
+ 23:23 Shıǵ 33:2, Nzm 7:1, Eshu 3:10
+ 23:24 Shıǵ 20:5, San 33:52
+ 23:25 Nzm 7:15
+ 23:26 Nzm 7:14
+ 23:27 Nzm 2:25, Nzm 28:7, Eshu 2:9
+ 23:28 Nzm 7:20, Eshu 24:12
+ 23:29 Nzm 7:22

+ 23:31 Jar 15:18, San 34:1-12, Nzm 11:24, Eshu 1:4, Zab 71:8

+ 23:33 Shıǵ 34:12, Nzm 7:16, Eshu 23:12-13, Biy 2:3, Zab 105:36

+ 24:1 Shıǵ 6:23, San 11:16
+ 24:3 Shıǵ 19:8
+ 24:8 Zxr 9:11, Mrk 14:24, Evr 9:20

+ 24:10 Jar 32:30, Shıǵ 33:20, Yuxn 1:18, Ezk 1:26

+ 24:12 3Pat 19:11, Shıǵ 31:18
+ 24:13 San 11:28, San 14:6, San 27:18
+ 24:17 Shıǵ 24:1, Nzm 4:24, Evr 12:29
+ 24:18 Shıǵ 34:28, 3Pat 19:8
• 25:1 Shıǵ 35:4-9
+ 25:8 Leb 26:11-12, 3Pat 6:13, Ezk 37:27
• 25:10 Shıǵ 37:1-9
+ 25:10 Nzm 10:1
+ 25:21 3Pat 8:9
+ 25:22 Leb 16:2, San 7:89, San 17:4
• 25:23 Shıǵ 37:10-16
+ 25:30 Leb 24:5-9
• 25:31 Shıǵ 37:17-24
+ 25:40 1Jln 28:19
• 26:1 Shıǵ 36:8-19
+ 26:14 Shıǵ 25:5
• 26:15 Shıǵ 36:20-34
• 26:31 Shıǵ 36:35-38

+ 26:31 Leb 16:2, 2Jln 3:14, Mat 27:51, Evr 9:3

+ 26:33 3Pat 6:16, 2Jln 3:8, Mrk 15:38
• 27:1 Shıǵ 38:1-7
+ 27:2 3Pat 1:50, 3Pat 2:28
+ 27:3 3Pat 7:40, 2Jln 4:11
• 27:9 Shıǵ 38:9-20
• 27:20 Leb 24:1-4
+ 27:21 Shıǵ 33:7
• 28:6 Shıǵ 39:1-7
• 28:15 Shıǵ 39:8-21
+ 28:17 Ezk 28:13, Ayan 21:19-20

+ 28:30 Leb 8:8, San 27:21, Nzm 33:8, 1Pat 28:6, Ezr 2:63, Nxm 7:65

• 28:31 Shıǵ 39:22-31
+ 28:36 Zxr 14:20
+ 28:38 San 18:1
+ 28:39 Leb 16:4, Ezk 44:18
• 29:1 Leb 8
+ 29:2 Leb 2:4
+ 29:7 Shıǵ 30:30
+ 29:12 Shıǵ 27:2
+ 29:13 Leb 3:3-4
+ 29:14 Leb 4:11-12, Leb 16:27
+ 29:18 Leb 1:9
+ 29:25 Shıǵ 29:18
+ 29:29 San 20:26
+ 29:33 Leb 22:10
+ 29:36 Shıǵ 30:26
+ 29:37 Shıǵ 30:29, Leb 6:18
• 29:38 San 28:1-8
+ 29:41 Shıǵ 29:18
+ 29:45 Shıǵ 25:8
• 30:1 Shıǵ 37:25-28
+ 30:2 Shıǵ 27:2
+ 30:6 3Pat 6:22
+ 30:9 Leb 10:1
+ 30:10 Leb 16:34
+ 30:12 Shıǵ 38:25, San 1:2-4, 2Pat 24:15

+ 30:13 Leb 27:25, San 3:47, San 18:16, Ezk 45:12, Nxm 10:32

+ 30:16 San 31:54
• 30:17 Shıǵ 40:30-32
+ 30:18 Shıǵ 38:8
+ 30:25 Shıǵ 37:29
+ 30:28 Leb 8:10-11
+ 30:29 Shıǵ 29:37, Leb 6:18
+ 30:30 Shıǵ 29:7, Leb 8:10
+ 30:35 Shıǵ 37:29
• 31:1 Shıǵ 35:30-35
+ 31:3 3Pat 7:14
• 31:12 Shıǵ 20:8-11
+ 31:14 Shıǵ 35:2, San 15:32-36
+ 31:17 Jar 2:22, Shıǵ 20:8-11
+ 31:18 Shıǵ 24:12
• 32:1 Nzm 9:11-19
+ 32:1 Shıǵ 24:18, Elsh 7:40
+ 32:2 Biy 8:24-27
+ 32:4 3Pat 12:28
+ 32:6 1Kor 10:7
+ 32:9 Nzm 10:16
+ 32:10 San 14:12
+ 32:11 Dan 9:15
+ 32:13 Jar 22:16-17, Jar 26:4

+ 32:14 San 14:20, 2Pat 24:16, Erm 18:8, Yuns 3:10

+ 32:20 Nzm 9:21
+ 32:25 Hkm 29:18
+ 32:27 Nzm 13:6-9
+ 32:33 Ezk 18:4, Ezk 18:20
+ 33:2 Shıǵ 23:23
+ 33:3 Shıǵ 3:8
+ 33:5 San 16:21
+ 33:7 Shıǵ 27:21
+ 33:16 Shıǵ 19:5, San 23:9
+ 33:19 Rim 9:15
+ 33:20 Jar 32:30, Iysh 6:5, Yuxn 1:18
• 34:1 Nzm 10:1-4
+ 34:2 3Pat 19:11
+ 34:3 Shıǵ 19:12-13

+ 34:6 San 14:17-18, 2Jln 30:9, Nxm 9:17, Zab 85:15, Zab 102:8, Zab 110:4, Zab 111:4, Zab 114:5, Zab 144:8, Iol 2:13, Yuns 4:3

+ 34:7 Shıǵ 20:5-6, Nzm 5:9
+ 34:12 Shıǵ 23:33
+ 34:13 Shıǵ 23:24, Nzm 7:5
+ 34:14 Shıǵ 20:5
+ 34:15 San 25:2

+ 34:16 Nzm 7:3-4, Biy 3:6, 3Pat 11:2-4, 3Pat 16:31

+ 34:17 Shıǵ 20:4
+ 34:18 Shıǵ 12:14, Leb 23:6
+ 34:19 Shıǵ 13:2, Shıǵ 13:11-16
+ 34:20 Shıǵ 23:15
+ 34:21 Shıǵ 20:8-11
+ 34:23 Shıǵ 23:17
+ 34:25 Shıǵ 23:18, Nzm 16:4
+ 34:26 Shıǵ 23:19, Leb 22:28, Nzm 14:21
+ 34:28 Shıǵ 24:18
+ 34:29 2Kor 3:7-18
+ 34:34 2Kor 3:16
+ 34:35 2Kor 3:7-18
+ 35:2 Shıǵ 20:8-11, Shıǵ 31:14
• 35:4 Shıǵ 25:1-7
+ 35:7 Shıǵ 25:5
+ 35:23 Shıǵ 25:5
• 35:30 Shıǵ 31:1-6
• 36:8 Shıǵ 26
+ 36:19 Shıǵ 25:5
• 37:1 Shıǵ 25:10-20
+ 37:1 Nzm 10:3
• 37:10 Shıǵ 25:23-29
• 37:17 Shıǵ 25:31-39
• 37:25 Shıǵ 30:1-5
+ 37:29 Shıǵ 30:22-25, Shıǵ 30:34-38
• 38:1 Shıǵ 27:1-8
+ 38:8 Shıǵ 30:18
• 38:9 Shıǵ 27:9-19
+ 38:21 Elsh 7:44, Ayan 15:5
+ 38:25 Shıǵ 30:12
+ 38:26 San 1:46, San 2:32, San 26:51
• 39:1 Shıǵ 28:6-43
+ 39:34 Shıǵ 25:5
+ 40:20 3Pat 8:9
+ 40:34 Shıǵ 13:21, Ayan 15:8
+ 40:36 San 9:17-22

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KRKL

Qosímsha Materiallar

Qosímsha Materiallar

1. Sózlik

2. Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

3. Súwretler

4. Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

5. Izrail xalqınıń kalendarı

6. Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

7. Kartalar

Sózlik

Sózlik

1. A

2. Á

3. B

4. E

5. D

6. E

7. F

8. G

9. H

10. X

11. I

12. J

13. K

14. Q

15. L

16. M

17. O

18. Ó

19. P

20. R

21. S

22. T

23. U

24. YA

25. Z

26. SH

Adam Ulı – «Xosh Xabar» kitaplarında Iysa Masiyx Ózine isletken ataq. Iysa jasaǵan dáwirde yahudiyler bul ataq astında dúnyaǵa húkim hám qutqarılıw alıp keletuǵın Qudaydıń wákilin túsingen. Daniel payǵambarǵa berilgen ayanda insan súlderindegi bul zat tuwrısında payǵambarshılıq qılınǵan (Dan 7:13-14; Mat 13:37; Mrk 2:10; 8:31; 10:45; Luk 7:34; 9:58; 17:22-30; Ayan 1:13).

amalek xalqı, amalekler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Amalek xalqı kóshpeli xalıq bolıp, ásirese Óli teńizdiń qubla hám shıǵıs táreplerinde jasaǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıǵıp kiyatırǵanda, amalek xalqı olarǵa hújim qılǵan edi. Sonnan baslap amalek xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp qaldı (Shıǵ 17:8-16; Nzm 25:17-19; 1Pat 15:2; 30:1).

ammon xalqı, ammonlar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Luttıń áwladınan edi. Ammon xalqı quday Moloxqa tabınǵan. Olar Iordan dáryasınıń shıǵısında jasaǵan. Ammon xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp, filist xalqı menen kelisim dúzgen. Ammon eliniń paytaxtı sol dáwirde Rabba qalası edi. Al házir Amman qalası bolıp, ol Iordaniya mámleketiniń paytaxtı (Jar 19:38; San 21:21-25; 1Pat 11:1-2; 2Pat 12:26).

amor xalqı, amorlar – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın amor xalqı Qanan jerinde jasaǵan hám sol jerde jasaǵan xalıqlardan san jaǵınan kóbirek hám kúshlirek bolǵan. Sol waqıtta Qanan jerinde jasaǵan xalıqlardıń hámmesi «amor xalqı» dep te atalǵan (Jar 15:16; Eshu 24:15; Biy 6:10; 3Pat 21:26).

anaq xalqı, anaqlar – Anaqtıń áwladları, Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıqtıń adamları júdá bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (San 13:33-34; Nzm 2:10-11, 20-21).

Aram – Bul atama Eski Kelisimde arameyshe sóylesetuǵın xalıqlar jasaytuǵın bir neshe aymaqqa qollanılǵan. Bul aymaqlardıń biri Evfrat dáryasınıń boyında, házirgi Siriya mámleketiniń arqa tárepinde hám házirgi Turkiyanıń qubla-shıǵısında edi. Ibrayım bir qansha waqıt dawamında sol aymaqta jasaǵan, onıń aǵayinleriniń bazıları sol jerde jasap qalǵan. Evfrat dáryasınan batıs hám qublaǵa sozılǵan, Qanan aymaǵına jaqın bolǵan jerlerge de Aram atı qollanılıp, Damask qalası usı jerlerdiń orayı bolıp esaplanǵan. Bul aymaqlardıń hámmesi Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń Siriya atı menen tanılǵan (Jar 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Pat 20:1; 4Pat 8:28-29).

arfa – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5; 3Pat 10:12; 1Jln 13:8; 2Jln 5:12; Nxm 12:27; Zab 56:9; 70:22; 80:3).

Aspan Patshalıǵı – Insanlardıń ómirinde Qudaydıń húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzattıń aqırette jańalanıwına silteme beredi. Bul sóz tek ǵana Matta kitabında bolıp, «Qudaydıń Patshalıǵı» mánisin beredi. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın QUDAYDÍŃ PATSHALÍǴÍ sózine qarań (Mat 4:17; 5:3-10; 13-bap; 20:1-16; 22:1-14).

Assiriya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Nineviya, házirgi Iraktıń arqa tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Olar Izrail xalqınıń kópshilik bólegin tutqın etip alıp ketti. Assiriya patshası basqa xalıqlardı Izrail eline májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 612-jılı awqamlas bolǵan dushpan láshkerleri Babiloniya hám Midiya basshılıǵında Nineviyanı wayran qıldı. Kóp uzamay Assiriya patshalıǵı óz ǵárezsizligin joyttı (4Pat 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Jln 32:1-21).

atanaq aǵash – Rim imperiyasında ólim jazasınıń bir túri bolıp, jazaǵa tartılǵan adamdı atanaq aǵashqa shegeleytuǵın edi. Uzın baqanǵa bir aǵashtı kesesine shegelep yamasa jip penen baylap atanaq aǵash soǵılǵan. Atanaq aǵashqa shegelew júdá qorqınıshlı hám shermendeli jaza esaplanǵan. Tek ǵana adam óltiriwshiler, jawız jınayatshılar hám Rim imperiyasınıń dushpanları usınday jazaǵa tartılatuǵın edi. Jınayatshı ashıq orında alamannıń kóz aldında jalańash túrde jazalanatuǵın edi. Bunnan maqset jınayatshını shermende qılıw hám jınayatlardıń aldın alıw edi. Yahudiyler aǵashqa shegelengen adamdı Quday náletlegen dep esaplaytuǵın edi. Jańa Kelisimde bazıda «aǵash» degende «atanaq aǵash» názerde tutılǵan (Nzm 21:22-23; Mat 27-bap; Mrk 15-bap, Yuxn 19-bap; Elsh 5:30; 1Pet 2:24; Gal 3:13).

Ashera (kiyeli aǵash) – Qanandaǵı xalıqlardıń sıyınǵan qudayı. Ol mol ónimdarlıq qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen. Ashera bazıda kiyeli aǵash sıpatında bolǵan. Onıń erkek jubayı Baal edi (Shıǵ 34:13; Nzm 16:21; Biy 6:25; 4Pat 17:10; 21:7).

Ashtarta – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan qudayı. Ol ónimdarlıq, sawash hám muhabbat qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen (Biy 2:13; 10:6; 1Pat 31:10; 3Pat 11:5, 33).

Ashıtqısız nan bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib ayınıń 15-21-kúnlerinde jeti kún dawamında belgilengen (abib ayı nisan ayı dep te ataladı). Házirgi kalendar boyınsha bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Izrail xalqı sol jeti kún dawamında Qudaydıń olardı Mısırdan alıp shıqqanın eslegen. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan soń bir kúnnen keyin baslanıp, bir hápte dawam etken. Sonıń ushın, Jańa Kelisimniń bazı jerlerinde Qutqarılıw bayramı menen Ashıtqısız nan bayramı «Qutqarılıw bayramı» dep atalǵan (Shıǵ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Leb 23:6-8; San 28:17-25; Nzm 16:3-4, 8).

Áke – Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde Quday Izrail xalqınıń Ákesi dep súwretlengen. Jańa Kelisimde bolsa Qudaydıń Óz xalqınıń Ákesi ekenligi haqqındaǵı túsinik jáne de ashıq aytılǵan. Iysa Masiyx Qudaydı Áke dep shaqırǵan. Iysa Ózin Qudaydıń jalǵız ulı ekenin, Ákesi Quday tárepinen bul dúnyaǵa jiberilgenin hám Onıń menen jaqın múnásibette ekenin tastıyıqlaǵan. Sonday-aq, Iysa Óz shákirtlerine de Qudaydı aspandaǵı haqıyqıy Áke dep biliwdi úyretken. Iysaǵa isenip, Oǵan ergenler Quday menen jaqın múnásibet ornatıp, Qudaydıń tolıq súyispenshiligine iye boladı. Quday miyirman ákedey olarǵa ǵamxorlıq qıladı (Shıǵ 4:22; Nzm 32:6; Iysh 63:16; Mal 1:6; 2:10; Mat 6:8-9; Yuxn 1:14, 18; 14:6; Rim 8:15; Gal 4:6).

ámeńger – Bul sóz qıyın jaǵdayda qalǵan aǵayinine járdem beretuǵın adamǵa aytılǵan. Muwsanıń nızamı boyınsha, birewdiń jaqın aǵayinleriniń biri kámbaǵal jaǵdayda qalıp, qullıqqa satılǵanda, ol aǵayini ushın tólem tólep, onı qullıqtan azat etiwi kerek. Sonday-aq, aǵayininiń biri menshik jerin satıp, jerinen ayırılǵanda, ol aǵayininiń jerin qaytarıp alıp beriwi tiyis. Jáne de, oǵan ayıpsız óltirilgen aǵayininiń óshin alıp beriw wazıypası da júklengen (Leb 25:25-26, 47-49; Rut 3:12; 4:4, 6). Sonday-aq, qullıqta bolǵan Izraildı azat etken Qudayǵa da Ámeńger dep aytıladı (Iysh 41:14, 47:4).

Baal – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan hasıldarlıq qudayı bolıp, erkek kórinisinde sáwlelengen. Onıń hayal jubayı Ashera bolǵan. Qananlılar eń kúshli quday – Baal, dep isengen. Baal sózi – xojayın, degen mánini bildirip, bazıda erkeklerdiń atına qosıp qollanılǵan. Ayırım jaǵdaylarda qala yamasa jay atamalarına da qosılǵan. Baal sózi qosıp atalǵan sol jerlerde Baalǵa arnalǵan kiyeli tas bolǵan yamasa Baalǵa ayrıqsha usıl menen tabınǵan bolıwı múmkin (Biy 6:25, 28; 3Pat 16:32; 4Pat 1:2; 10:26-28).

Babiloniya, Babilon – Babiloniya áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Babilon házirgi Iraktıń qubla tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 586-jılı Babiloniya láshkeri Yahudanı, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alǵan hám kóp adamlardı Babiloniyaǵa súrgin qılıp alıp ketken edi. Keyin Babiloniya eli Persiya imperiyası húkimdarlıǵınıń qol astında bolǵanda, bazı yahudiyler Yahuda eline qaytıp kelgen. Qalǵan yahudiyler bolsa Babiloniyada jasap qala bergen. Babilon qalası kóp jıllar dawamında yahudiylerdiń diniy tálim orayı bolǵan edi (4Pat 24:1, 7, 17; 25:1-12; Dan 1:1-6; 5:30-31; Ezr 1:11).

Bashan – Tóbeshik hám toǵay menen qaplanǵan tegisliklerden ibarat el. Bul úlke Kinneret, yaǵnıy Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde jaylasqan. Bashan Gilad eliniń arqa tárepinde jaylasqan bolıp, semiz iri hám mayda malları menen jáne de, sapalı dánleri menen dańq taratqan edi (San 32:33; Nzm 3:11, 13; 4Pat 10:33; Erm 50:19).

ebus xalqı, ebuslı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Dawıt Erusalimdi iyelemesten aldın ebus xalqı Erusalimde hám onıń átirapında jasaǵan (2Pat 5:6-10; 24:16-25).

elshi – Belgili bir xabardı jetkiziw ushın jiberilgen adam. Jańa Kelisimde bul sóz Iysa Masiyxtıń on eki shákirtine qollanılǵan. Iyemiz Iysa elshilerdi adamlarǵa Xosh Xabardı jetkiziw ushın tańlaǵan edi. Elshi Pavel de olardıń qatarında edi. Iysa Masiyx Pavelge kórinip, oǵan Xosh Xabardı tarqatıw wazıypasın tapsırǵan. Elshiler barlıq masiyxıylar arasında, ásirese ózleri tiykar salǵan jámáátlerde úlken abıray hám itibarǵa iye bolıp, sheshim shıǵarıw huqıqına iye edi. «Elshi» sózi Xosh Xabardı járiya qılıw ushın jiberilgen adamlarǵa da qollanılǵan (Luk 6:12-16; Elsh 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Kor 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Gal 1:1-2; Efs 4:11-12).

Eń muxaddes bólme – Muxaddes shatırdıń ishindegi, keyin bolsa Ibadatxananıń ishindegi kishigirim bólme. Bul bólmede Kelisim sandıǵı turdı. Sulayman qurdırǵan Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesinde eki kerubtıń úlken músini de bar edi. Eń muxaddes bólmeni Muxaddes bólmeden úlken perde bólip turatuǵın edi. Tawrat boyınsha tek ǵana bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúni Eń muxaddes bólmege kiriwine bolatuǵın edi. Evreylerge jazılǵan xatta hám Ayan kitabında aspandaǵı Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesi haqqında aytılǵan. Iysa Masiyx insan qolı menen qurılmaǵan sol minsiz Ibadatxanada bas ruwxaniy bolıp xızmet qılıp atır (Shıǵ 26:33-34; Leb 16-bap; Evr 8:1-2; 9:11-12, 24; Ayan 15:5).

Erusalim – Erusalim qalası Jer Orta teńizinen 50 shaqırım shıǵısta, taw eteginde jaylasqan. Aldın bul qala tawdaǵı qorǵan bolǵan, keyin ala keńeyip, átiraptaǵı qır hám tegisliklerdi óz ishine alǵan. B. e. sh. 1000-jılı patsha Dawıt Erusalimdi basıp alǵannan keyin qala Izrail xalqı ushın siyasiy hám diniy orayǵa aylanǵan. Áyyemgi waqıtta Erusalim qalasınıń atı Salim edi.

B. e. sh. 586-jılı Erusalimdi Babiloniya áskerleri basıp alǵan. Qaladaǵı imaratlar hám Ibadatxana talan-taraj qılınıp, olarǵa ot qoyılǵan, qala diywalları buzılǵan, turǵınları bolsa súrginge alıp ketilgen. B. e. sh. 538-jılı, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde yahudiylerge óz watanına qaytıwǵa hám Ibadatxananı qayta qurıwǵa ruxsat berilgen. B. e. sh. 445-jılı Persiya patshası hámeldarı Nexemiya Erusalimge barıp, qala diywallarınıń qurılısına basshılıq qılǵan. B. e. sh. 332-jılı Erusalim qalası hesh bir qarsılıqsız Aleksandr Makedonskiyge táslim bolǵan. Sońınan B. e. sh. 164-jıldan baslap, shama menen 100 jıl dawamında Erusalim qalası ǵárezsiz Yahudiy mámleketiniń paytaxtı bolǵan. B. e. sh. 63-jılı bolsa bul el Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan hám oǵan baǵınıshlı bolıp qalǵan (2Pat 5:6-9; 4Pat 25:8-17; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-11).

diniy muǵallim – Babiloniya súrgininen soń, Izrail arasında bazı adamlar bar bolǵan Muxaddes Jazıwlardı abaylap saqlap, úyrene baslaǵan. Olardıń bazıları evreyshe Muxaddes Jazıwlardan nusqa kóshiriw menen shuǵıllanǵan hám Izrail xalqı arasında abırayǵa iye bolıp, jámiyetke kúshli tásirin kórsetken. Olardı diniy muǵallimler dep ataǵan (Mat 23:2; Mrk 12:38-39; Luk 20:46).

Edom, edom xalqı, edomlılar – Bul xalıq Yaqıptıń aǵası Esawdan kelip shıqqan. Edom xalqı Óli teńizdiń qubla hám qubla-shıǵısındaǵı tawlı Seir jerinde jasaǵan. Bul xalıq Izrail xalqınıń dushpanı bolıp kelgen. Dawıttıń húkimdarlıǵı dáwirinde Izrail xalqı edomlılardıń jerin basıp aldı. Biraq Dawıttıń húkimdarlıǵınan soń edom xalqı Izrailǵa qarsı bas kóterip turǵan hám nátiyjede óz ǵárezsizligine erisken edi (Jar 36:8-9; San 20:14-21; 2Pat 8:13-14; 3Pat 11:14-22; 4Pat 8:20-22).

efod – Evreyshe sóz, bas ruwxaniydiń kiyetuǵın arnawlı kiyimin usılay ataǵan. Efodqa taǵılǵan qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes nárseler saqlanǵan. Ayırım jaǵdaylarda ruwxaniyler Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimnen paydalanǵan. Eski Kelisimniń bazı ayatlarında efod sózi ruwxaniylerdiń kiyetuǵın kiyimine qollanılıp, bul kiyim zıǵır tawardan tigilgen. Biyler kitabında bul sóz buttı yamasa adamlar pal ashıw ushın paydalanǵan zattı bildirgen (Shıǵ 28:6-14; 29:5; Biy 8:27; 17:5; 1Pat 23:9-12).

Efrayım – Yaqıptıń ulı Yusup Mısırda eki ullı boladı, úlkeni Menashshe, genje balası Efrayım edi. Efrayım hám Menashshe urıwları Yusuptiń usı eki ulınan kelip shıqqan. Efrayım genje ul bolsa da, Yaqıp onı Menashsheden joqarı qoyıp, pátiya bergen.

Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ajıralıp shıqtı. Bul on urıw óz aldına mámleket qurıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Arqadaǵı urıwlar arasında Efrayım eń úlken urıw bolǵanı ushın, Eski kelisimniń bazı qatarlarında Efrayım degen atama on urıwǵa hám olar ornatqan Izrail patshalıǵına qarata qollanılǵan (Jar 48:17-20; 3Pat 11:26; 12:24).

faraon – Áyyemgi Mısır patshalarınıń ataması (Jar 41:1; Shıǵ 6:27).

Fenikiya – Izraildan arqa tárepte Jer Orta teńizi boyında jaylasqan jer. Bul jer Tir, Sidon, Arwad hám Gabol qalaları tárepinen baqlaw astında bolǵan. Házirgi Livan mámleketiniń Jer Orta teńizi boyındaǵı jeri áyyemgi Fenikiya jerine tuwrı keledi (3Pat 5:1; 2Jln 2:3, 11; Mrk 7:24; Elsh 11:19; 15:3; 21:2).

filist xalqı, filistler, Filistiya – Áyyemgi dáwirlerde Filistiyanıń turǵınları filist xalqı dep aytılǵan. Qanan jeriniń qubla-batıs tárepinde, Jer Orta teńiziniń boyında jaylasqan edi. Jer Orta teńizindegi Krit atawında jasaǵan xalıqtan kelip shıqqan bolıwı múmkin. Filist xalqı Gaza, Ashkelon, Ashdod, Gat, Ekron qalalarına tiykar salǵan (Jar 26:1; Shıǵ 13:17; Biy 13:1; 2Pat 5:17).

Galila úlkesi – Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń batıs tárepinde, Samariya úlkesiniń arqasında jaylasqan tawlı jer. Áyyemgi Palestina sıyaqlı Galila da b. e. sh. 63-jılı Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan. Kóp ásirler dawamında bul úlke jat xalıqlar húkimdarlıǵı astında bolǵanlıqtan, úlke turǵınlarınıń arasında kóplegen yahudiy emes xalıqlar jasaǵan. Sonıń ushın, basqa yahudiyler galilalılarǵa pás názer menen qaraytuǵın bolǵan. Iysanıń balalıq hám óspirimlik dáwiri Galiladaǵı Nasıra qalasında ótken. Iysa Óz xızmetin kóbinese sol Galilada alıp barǵan (Iysh 9:1-2; Mat 4:12-16).

Gilad – Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepindegi úlke. Giladtıń qubla tárepinde Moab eli, arqa tárepinde bolsa Bashan degen jer jaylasqan edi (Nzm 3:10; Eshu 17:5; 2Pat 17:24-26; 3Pat 22:3; Erm 8:22; 46:11).

girgash xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Girgash xalqı Qanan eliniń qaysı jerinde jasaǵanı anıq emes (Jar 15:21; 1Jln 1:14).

gúna – Qudaydıń buyrıqların buzıw, jaman is qılıw yamasa jaqsılıq qılıwdan bas tartıw degeni. Muxaddes Kitap boyınsha, gúna túsinigi tek ǵana adamnıń is-háreketlerin emes, al onıń Qudayǵa yamasa adamlarǵa qarsı oy-qıyalların da óz ishine aladı. Qudaydıń talabı boyınsha, hár bir adam Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen, bar kúshi menen súyiwi kerek. Iysa Masiyx, adam hátteki oy-qıyalında gúna qılsa da húkim qılınadı, dep tálim bergen. Sonıń menen birge, ǵázep, menmenlik, maqtanshaqlıq, qızǵanshaqlıq, kóre almaslıq sıyaqlı gúnalar kózge kórinbese de, Qudaydan jasırın qalmaydı. Quday iygilikli, ádalatlı, muxaddes bolǵanı ushın, islengen hár bir gúna Qudayǵa qarsı.

Adam-ata hám Hawa-ene Qudayǵa qulaqsızlıq qılıp, Onıń menen múnásibetin buzǵan. Bunıń aqıbetinde Adam-ata hám Hawa-eneniń óz ara múnásibeti de buzıldı, dúnyada jaman múnásibetlik payda boldı, pútkil dúnya náletke ushıradı. Olardıń ómiri táshiwish, qayǵı-azaplarǵa toldı. Gúna sebepli dúnyaǵa ólim kirip keldi hám pútkil adamzat ústinen húkimdar bolıp qaldı. Gúna hár bir adamnıń tábiyatında bolǵanı ushın, onıń niyetlerin, oy-pikirlerin, kewil tuyǵıların hám qálewlerin buzadı. Gúnanıń aqıbetinde adamzat Qudaydan uzaqlasqan, ajıralǵan, Onıń ǵázebi astında qalǵan. Sonlıqtan adamzat aqırzamanda húkim qılınadı. Tek ǵana Iysa Masiyxtıń tógilgen qanı arqalı adamzat gúnalarınan páklene aladı, Quday menen jarasadı hám húkim qılınbaydı (Jar 3:5-8, 3:16-19; 4:10; Nzm 6:5; Zab 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Iysh 5:16; 59:2; Erm 17:9; Mat 5:21-30; Luk 10:27; 1Yuxn 1:7-9; 2:1-2; Rim 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Efs 5:5-6).

haliluya – Evreyshe sóz bolıp, «Jaratqan Iyeni alǵıslań» degen mánisti bildiredi (Zab 110:1; 149:1; 134:1; Ayan 19:1).

Xabashstan – Evreyshede bul «Kush» dep atalǵan. Jar 10:6 ayat boyınsha Xabashstannıń turǵınları Nuxtıń aqlıǵı Kushtıń urpaqları boladı. Xabashstan Mısırdıń qublasında, shama menen Nubiya yamasa Efiopiya aymaǵında jaylasqan (4Pat 19:9; Est 1:1; Zab 86:4; Iysh 11:11; Sef 3:10).

xet xalqı, xetler – Eski Kelisim dáwiriniń basında bul atama Qanan násilinen bolǵan Xettiń áwladına aytıladı. Ibrayım jasaǵan zamanda Qanan elinde bir neshe xalıqlar jasaytuǵın edi. Olardıń biri xet xalqı edi. Xet xalqınan bolǵan Efron degen adam Ibrayımǵa Saranı jerlew ushın jer satqan edi. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵanda, xet xalqın da jeńiliske ushıratqan edi. Patsha Sulayman xet áwladların awır jumısqa jumsaǵan. B. e. sh. XVII ásirden XII ásirge deyin xet xalqınıń patshalıǵı ullı bir patshalıq bolıp, kóp jerlerdi iyelegen. Bul jerler házirgi Turkiyadan qublaǵa qaray, Siriyaǵa deyin sozılǵan edi. Keyin ala Assiriya xet xalqın jeńiliske ushıratıp, olardıń jerlerin basıp alǵan (Jar 10:15; 23:1-20; 3Pat 9:20-21).

xiw xalqı, xiwler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Xiw xalqı Qanan eliniń orayında jasaǵan (Shıǵ 3:8; Nzm 7:1; Eshu 3:10; 3Pat 9:20).

Xosh Xabar – Eski Kelisim payǵambarları Masiyx haqqında kóp payǵambarshılıq qılǵan. Intizarlıq penen kútilgen Masiyxtıń kelgeni haqqındaǵı xabar Jańa Kelisimde Xosh Xabar dep ataladı. Iysa adamzattı gúna hám ólim kúshinen azat qılıw ushın kelgen. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adam, milletinen tısqarı, Qudaydıń Patshalıǵına kire aladı.

Iysa Masiyx jer júzindegi xızmeti dawamında Óz shákirtleri menen birge: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı!» dep járiya qılıp, adamlardı táwbe qılıwǵa hám Xosh Xabarǵa iseniwge shaqırǵan. Iysanıń Óz tálimatı hám qılǵan isleri, adamzattı gúnalardan azat qılıw ushın atanaq aǵashta jan beriwi hám úshinshi kúni ólimnen tiriliwi arqalı adamlar Xosh Xabardı jáne de tolıq túsine basladı. Iysa aspanǵa kóterilmesten aldın shákirtlerine Xosh Xabardı pútkil dúnya boylap tarqatıw wazıypasın tapsırdı. Shákirtler Iysanıń Masiyx, yaǵnıy Quday tárepinen jiberilgen Qutqarıwshı ekenin aytıp, Xosh Xabardı járiyalay basladı.

Xosh Xabar sózi Jańa Kelisimdegi birinshi tórt kitapqa qollanılǵan. Bul Xosh Xabarlarda Iysa Masiyxtıń ómiri, xızmeti hám tálimi sóz etilgen (Mat 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Mrk 1:14-15; Luk 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Elsh 1:8; 4:12; 5:42; 1Kor 15:1-4).

Ibadatxana – Qanday da bir qudayǵa sıyınıw ushın qurılǵan imarat. Ádette qudaylarǵa arnap ibadatxanalar qurılǵan. Tabınıwshılar quday óz ibadatxanasında bar dep isengen. Usı sebepten olar ibadatxananı qudaydıń úyi dep te ataǵan.

Biraq bul awdarmada ibadatxana sózi úlken hárip penen jazılǵan bolsa, Erusalimdegi Iyeniń Ibadatxanası názerde tutılǵan. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxanadan aldınǵı zamanda Muxaddes shatırda hár túrli qurbanlıqlar berilip, diniy xızmetler ótkerilgen. Patsha Sulayman dáwirinen baslap pútkil Izrail xalqı Iyemizge Erusalimdegi Ibadatxanada sıyınǵan. Olar Ibadatxanada qurbanlıqlar berip, áhmiyetli bayramlardı sol jerde belgilegen. «Ibadatxana» sózi ayrıqsha bir imaratqa yamasa Ibadatxananıń tolıq háwlilerine qarata qollanılǵan. Ibadatxananıń ayrıqsha imaratı Muxaddes bólme hám Eń muxaddes bólmeden ibarat edi. Bul bólmelerge málim bir máresimlerdi orınlaw ushın tek ǵana ruwxaniylerdiń kiriwine ruxsat berilgen. Xalıq Ibadatxananıń háwlisinde Qudayǵa sıyınǵan. Izrail tariyxında Erusalimde bir neshe márte Ibadatxana qayta qurılǵan, biraq basqınshılar tárepinen wayran etilgen. Birinshi Ibadatxananı patsha Sulayman qurdırǵan. Bul Ibadatxana 3Pat 6:1-38; 7:13-51; 2Jln 2:1–4:22 da tolıq súwretlengen. B. e. sh. 586-jılı babilonlılar sol Ibadatxananı wayran qılıp, ondaǵı barlıq qımbatbaha zatlardı Babilonǵa alıp ketken. B. e. sh. 538-jılı Persiya patshası Kirdiń pármanı boyınsha, bazı yahudiyler Erusalimge qaytıp kelip, Ibadatxananı qayta qurıwdı baslap, b. e. sh. 515-jılı Ibadatxana qurılısı tamamlanǵan. Keyin ala, b. e. sh. 37-4-jılları áyyemgi Palestinada húkimdarlıq qılǵan Ullı Hirod b. e. sh. 19-jılı Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Qurılıs isleri Iysa Masiyx dáwirinde de dawam etip atırǵan edi. Qayta qurılǵan sol Ibadatxana eramızdıń 70-jılı rimliler tárepinen wayran qılındı. Sonnan keyin, Ibadatxana qayta qurılmadı (4Pat 25:8-17; Ezr 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Iyemizdi eslew keshesi – Iysa Masiyx Óz óliminen aldın shákirtleri menen birge Qutqarılıw bayramınıń asın birge jedi. Sol keshesi Iysa shákirtlerine, sizler birge awqatlanǵanıńızda, Meni esleńler, dep buyırǵan. Iysa Masiyxtıń izinen júriwshileri Onıń bul buyrıǵına ámel qılıp, tez-tez jıynalıp turǵan hám birgelikte awqatlanǵan. Olar birge awqatlanǵanda, Iysa buyırǵanınday nan sındırıp jegen hám sharaptan ishken. Usılay etip, olar Iysa Masiyxqa óz húrmetin kórsetip, Iysanıń gúnalar ushın qurban bolǵanına isengenin tastıyıqlaytuǵın bolǵan. Sonday-aq, Iysanıń Óz súyispenshiligin qalay kórsetkenin esleytuǵın edi. Iysa olardı qalay súygen bolsa, shákirtler de bir-birin sonday súyiwi kerek edi (Mat 26:26-30; Mrk 14:22-26; Luk 22:14-20; Elsh 2:42, 46; 20:7; 1Kor 10:16-17, 21; 11:17-34).

Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe – «Adon» yamasa «Adonay», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «Adonay» sózi kóbinese Qudayǵa qarata qollanılǵan iláhiy ataq bolıp, Quday Izrail xalqınıń kóktegi Patshası ekenin bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi Iysa Masiyxqa qarata qollanılǵan bolıp, Onıń iláhiyligin hám patsha tiyresine tiyisli ekenin bildiredi. Sonıń ushın, bul awdarmada bul sóz «Iye», «Iyem Iysa» yamasa «Iyemiz Iysa» dep berilgen. «Adon» hám «Kúrios» sózleri ataq sıpatında patshalarǵa, abıraylı ustazlar hám payǵambarlarǵa izzet-húrmetti kórsetiw ushın da qollanılǵan (Luk 2:9; 18:6; Elsh 7:33, 59; Rim 1:7; 10:12-13).

Izrail – Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen keyin, Quday oǵan «Izrail» dep at berdi (Jar 32:28-29; 35:10). Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıptıń on eki ulı bolıp, olardan Izraildıń on eki urıwı kelip shıqtı. Eski Kelisimde mine usı on eki urıw Izrail xalqı dep ataldı. Keyin ala Izrail xalqı basıp alǵan jerler de Izrail eli dep ataldı.

Patsha Sulayman ólgennen keyin arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan bólinip shıqtı. Bul on urıw óz aldına el bolıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde arqadaǵı on urıwǵa Izrail xalqı hám bul urıwlar dúzgen el Izrail eli dep atalǵan. B. e. sh. 722-jılı Assiriya patshalıǵı Izraildı basıp alǵannan soń, arqa patshalıq joq boldı.

Jańa Kelisimde «Izrail» atı siyasiy ǵárezsizlikke iye eldi emes, al Yaqıptıń urpaǵın, yaǵnıy yahudiylerdi bildirgen (Jar 32:28-29; 35:10; 3Pat 11:26; 12:24; 4Pat 17:1-6).

Jabrayıl – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Jabrayıl, ekinshisi – Mixail. Jabrayıl Qudaydıń arnawlı xabarın jetkiziw ushın bir neshe márte adamlarǵa kóringen. Ol Daniel payǵambarǵa kórinip, berilgen ayanlar hám payǵambarshılıqlardıń mánisin túsindirip bergen. Jabrayıl shomıldırıwshı Yaqıyanıń ákesi Zexariyaǵa da kórinip, Yaqıyanıń tuwılıwı haqqında, Máriyamǵa da kórinip, Iysa Masiyxtıń tuwılıwı haqqında xabar bergen (Dan 8:15-27; 9:20-27; Luk 1:8-20, 26-38).

Jańa ay bayramı – Hár jańa ay shıqqan kúni belgilenetuǵın bayram. Ruwxaniyler usı bayram ushın Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Sonday-aq, bul bayramda adamlar ayrıqsha as jegen. Dástúrge muwapıq bul astı tek ǵana páklengen adamlar jewge bolatuǵın edi. Aydıń birinshi kúni muxaddes esaplanıp, adamlar sol kúni jumıs islemeytuǵın edi (San 28:11-15; 1Pat 20:5, 24-26; Amo 8:5).

Jaratqan Iye – Evreyshe «YHWH», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «YHWH» Qudaydıń atı. Negizinde áyyemgi evrey tilinde sózler tek ǵana dawıssız háripler menen jazılǵan. Evreyshe jazıwlardı oqıǵanlar qaysı orında qanday dawıslı sesler keletuǵının biletuǵın edi. Yahudiyler Qudaydıń atın júdá muxaddes dep bilgeni ushın, Eski Kelisim dáwiriniń aqırlarına kelip, bul attı atamay qoyǵan edi. Olar Eski Kelisimdi oqıǵanda «YHWH» sóziniń ornına «Iyem, Xojayınım» mánisin beretuǵın «Adonay» sózin qollanıp baslaǵan. Usı awdarmada bul sóz «Jaratqan Iye» dep berilgen. Kóp adamlar «YHWH» sózin evreyshede «bolıw» feyiliniń birinshi forması bolıwı múmkin, dep esaplaydı. Usı pikir boyınsha «YHWH» sózi «Ol bar», yaǵnıy Ol máńgi, hesh qashan ózgermeydi yamasa «Ol bar bolıwǵa sebepker», yaǵnıy hár bir nárseniń kelip shıǵıwına sebepshi Ol, degen mánisti bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi kóp jaǵdaylarda Iysa Masiyxtıń ataǵı sıpatında isletilgen bolıp, bul awdarmada Iye, Iyem, Iyemiz… dep berilgen. Bazı jaǵdaylarda «Kúrios» sózi Jańa Kelisimde Qudayǵa qarata qollanılǵan, Onıń Eski Kelisimdegi ayırım islerin súwretleydi. Bunday jaǵdaylarda bul awdarmada «Kúrios» sózi «Jaratqan Iye» dep berilgen (Jar 7:1; 8:21; 21:1; Shıǵ 3:14; Nzm 33:2-3; Zab 88:6-7; Mal 1:1).

Jaratqan Iyeniń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa qarata aytılǵan (Shıǵ 23:19; 34:26; Eshu 6:23; 4Pat 19:1).

Jartas, qorǵawshı Jartas – Evreysheden sózbe-sóz awdarması «jartas». Bul sóz Qudayǵa úmit baylaǵanlardı Onıń Ózi qorǵaytuǵının, aman-esen saqlaytuǵının, Qudaydıń ózgermeytuǵının hám pútkilley isenimli ekenin bildiredi (Nzm 32:4; 1Pat 2:2; 2Pat 22:2-3; Zab 27:1; 41:10; 77:35).

jawız ruwx – Muxaddes Kitapta jawız ruwx bazıda jin dep atalǵan. Jawız ruwxlardıń húkimdarı shaytan. Jawız ruwxlar insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onı basqaradı. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın SHAYTAN hám JIN sózlerine qarań (Mat 8:16; Mrk 1:23; Luk 4:33).

jámáát – Jańa Kelisimde bul sóz masiyxıylar toparına qollanılǵan. Birinshi jámáát Erusalimde payda bolǵan. Ol jerdegi iseniwshiler Qudayǵa sıyınıw ushın tez-tez jıynalıp turatuǵın edi. Iysa Masiyx haqqındaǵı Xosh Xabar keń tarqalǵannan keyin, basqa jerlerde de jámáátlerge tiykar salındı. Jámááttegi iseniwshiler bir-birine hár tárepleme járdem beretuǵın edi. Iseniwshiler úylerinde jıynalǵanda duwa etetuǵın edi, Qudayǵa alǵıs-maqtaw aytıp, Iysanıń ólimin eslep, birge awqatlanatuǵın edi. Olar birgelikte Muxaddes Jazıwdı oqıp, sabaq alatuǵın edi hám isenimde bekkem turıw ushın bir-birin jigerlendiretuǵın edi. Jámáátlerdiń jolbasshıları bar edi, olardı jetekshi, aqsaqal yamasa shopan dep ataytuǵın edi. Jámáátte iseniwshilerge járdem beretuǵın adamlardı bolsa xızmetshiler dep ataǵan.

Jańa Kelisimde jámáát sózi jáne Iysa Masiyxqa isengen barlıq adamlardı bildirgen. Jámáát sóziniń usı mánisin túsindiriw ushın Jańa Kelisimde bir neshe tımsallar berilgen. Olardıń bazıları mınaday: Iysa Masiyxtıń denesi, Ibadatxana, Qudaydıń úyi. Jáne Eski Kelisimde jıynalǵan Izrail xalqına da jámáát dep aytılǵan (Mat 16:18; Elsh 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Yaqp 5:14; 1Pet 5:1-4; Rim 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Gal 1:1-2, 13; Efs 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Fil 1:1; 3:6; Kol 1:24; 4:15; 1Tim 3:1-15; Tit 1:5-9; Ayan 1:11).

jin – Muxaddes Kitapta jin bazıda jawız ruwx dep atalǵan. Jinlerdiń húkimdarı shaytan. Jinler insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onıń háreketlerin basqaradı. JAWÍZ RUWX sózine qarań (Mat 4:24; Mrk 3:22; Luk 7:33; Yuxn 7:20; Elsh 8:7).

joqarǵı keńes – Jańa Kelisim dáwirinde yahudiylerdiń siyasiy hám diniy keńesi. Bul keńes bas ruwxaniylerden, Tawrat alımları hám abıraylı adamlardan ibarat edi. Joqarǵı keńestiń shama menen 70 aǵzası bar edi. Bas ruwxaniy keńestiń baslıǵı bolǵan. Keńes aǵzaları yahudiylerdiń jasaw shárayatına, siyasiy ómirine hám diniy dástúrlerine baylanıslı máselelerdi sheshiw huqıqına iye edi, biraq joqarǵı keńes shıǵarǵan áhmiyetli qararlar Rim húkimeti tárepinen tastıyıqlanıwı kerek edi. Joqarǵı keńes adamdı ólimge húkim etkeni menen de, bul húkimdi tek Rim húkimeti ǵana orınlay alatuǵın edi. Elde tınıshlıqtı saqlap turıw ushın joqarǵı keńes yahudiylerdiń de, Rim húkimetiniń de paydasın gózleytuǵın edi (Mat 26:57–27:2; Mrk 14:52; Yuxn 11:47; Elsh 5:21, 27; 22;).

Kárnay – Úplep shertiletuǵın saz ásbabı bolıp, áyyemgi evrey xalqı kárnaydı qoshqardıń shaqısınan hám basqa da materialdan soqqan. Áyyemgi waqıtta bul ásbap dushpan bastırıp kiyatırǵanın xabarlaw ushın, sonday aq, Qudaydı alǵıslaw ushın shertilgen.

Kárnay bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń birinshi kúninde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Kárnay bayramı kúni Izrail xalqı dem alıp, muxaddes jıynalıs ótkergen. Bul jıynalısta kárnay shertilgen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar berilgen (Leb 23:23-25; San 29:1-6).

kelisim – Áyyemgi waqıtlarda ádette kelisim dúzilgende, onı tastıyıqlaw ushın eki tárep ant ishetuǵın edi. Muxaddes Kitapta aytılıwınsha, Quday bir neshe márte insan menen kelisim dúzgen. Hár bir kelisimde berilgen wádelerdi hám qoyılǵan shártlerdi Qudaydıń Ózi belgilegen. Quday Ibrayım menen kelisim dúzip, Ibrayımǵa hám onıń áwladına máńgi bereket beriwdi wáde qılǵan.

Quday keyin ala Muwsa payǵambar arqalı Ibrayımnıń áwladı, yaǵnıy Izrail xalqı menen kelisim dúzedi. Sol kelisimde Qudaydıń buyrıqları hám nızamları tolıq berilgen. Bul buyrıqlarǵa hám nızamlarǵa ámel qılǵan adamlarǵa Quday: «Men sizlerdi Ózimniń xalqım qılaman, sizlerdiń Qudayıńız bolaman», dep ayrıqsha wáde bergen. Qudaydıń Óz xalqı Izrail menen bolǵan múnásibeti mine usı kelisimge tiykarlanǵanı sebepli, Eski Kelisimde bayan qılınǵan kóp waqıyalar hám Izrail xalqınıń tariyxı usı múnásibetler haqqında sóz etedi. Izrail xalqı Qudayǵa qayta-qayta biyopalıq qılǵanı ushın, Onıń buyrıqlarına boysınbaǵanı ushın óz watanınan súrgin etilgen. Biraq Quday: «Mine Men Izrail xalqı menen jańa kelisim dúzetuǵın kúnler keledi», dep Óz payǵambarları arqalı wáde bergen.

Quday jańa kelisimdi pútkil adamzat penen Iysa Masiyx arqalı dúzedi. Iysa Masiyx pútkil adamzattıń gúnasın Óz moynına alıp, atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı jańa kelisimdi kúshke engizdi. Bul Jańa Kelisimniń baslı mazmunı boladı. Endi hár bir adam, milletinen tısqarı, Iysa Masiyxqa isense hám gúnalarınan júz bursa, onıń gúnaları keshiriledi, bul adam Qudaydıń xalqına tiyisli boladı (Jar 15:1-21; 17:1-27; Shıǵ 20:1, 21; 24:1-18; 4Pat 17:5-23; 2Jln 36:13-21; Erm 31:31-34; 32:39-40; Ezk 11:19-20; 36:26-27; Mat 26:27-28; Evr 8:6-13; 9:1-22).

Kelisim sandıǵı – Sırtı hám ishi altın menen qaplanǵan aǵash sandıq. Kelisim sandıǵında eki tegis tasqa jazılǵan nızam saqlanatuǵın edi. Quday bul eki tastı Sinay tawında Muwsaǵa Izrail xalqı ushın bergen edi. Eki tasta on buyrıq jazılǵan, bul buyrıqlar Quday menen Onıń xalqı ortasındaǵı dúzilgen kelisimniń shártleri edi. Sol sebepli bul sandıq kóbinese Kelisim sandıǵı dep aytılǵan. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde kerub degen ruwxıy barlıqtıń eki músini bar edi. Kelisim sandıǵı – Quday Óz xalqı arasında ekenin bildiretuǵın belgi edi. Izrail xalqı shólde gezip júrgende, Kelisim sandıǵı Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde saqlanatuǵın edi. Keyin Kelisim sandıǵı Erusalimdegi Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine qoyılǵan (Shıǵ 25:12-15, 22; 37:1-9; Evr 9:4-5).

Kemosh – Moab xalqınıń tabınǵan qudayı (3Pat 11:7).

ken xalqı, kenler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Jáne qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı sózlerine qarań (Jar 15:19; San 24:21-22).

kerub – Qanatlı ruwxıy barlıq. Bul ruwxıy barlıqlar haqqında sóz etilgende, olar ádette Qudaydıń taxtı janında súwretlenedi. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde bolsa kerublar Qudaydıń taxtın kóterip júrgeni haqqında aytıladı. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde eki kerub músini bar edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesin Muxaddes bólmeden bólip turǵan ishki perdege kerublardıń súwreti salınǵan edi (Shıǵ 25:18-20; San 7:89; 1Pat 4:4; Ezk 10-bap;).

kiyeli tas – Tikkesine qoyılǵan uzın tas. Qanan xalıqları bul tastı óz qudayı, sonıń menen birge, quday Baal dep, oǵan tabınatuǵın edi. Bunday taslar tóbeshiklerdiń ústine, qoyıw japıraqlı tereklerdiń astına hám tabınatuǵın orınlarınıń ishine ornatılatuǵın edi. Quday Izrail xalqına, tas butlardı ornatpań, olarǵa sıyınbań, dep buyrıq berdi. Usınday butlardı hám taslardı sındırıp taslawdı buyırdı (Shıǵ 23:24; Leb 26:1; 4Pat 10:27; 17:10).

Qanan – Qanan Xamnıń ulı, yaǵnıy Nuxtıń aqlıǵı edi. Áyyemgi waqıtlarda Jer Orta teńizi, Iordan dáryası hám Óli teńiz aralıǵındaǵı jerler de Qanan dep atalǵan. Qanannıń arqa tárepinde Lebanon tawları, qublada Negeb shóli bar edi. Jaratılıs kitabında aytılıwınsha Xamnıń ulı Qanannan bir neshe xalıq kelip shıqqan hám sol jerlerde jasaǵan. Izrail xalqı bul jerlerdi basıp alǵannan keyin, Qanan degen atama áste-aqırınlıq penen joq bolıp ketti. Onıń ornına bul jerler «Izrail eli» dep atala basladı, bir qansha waqıt ótkennen soń «Palestina» atı menen tanılǵan.

Muxaddes Kitapta Qanan júdá ónimdar, «sút hám pal aǵıp turǵan jer» dep súwretlengen. Qanan geografiyalıq jaǵınan júdá qolaylı hám ónimdar jer esaplanǵan. Qanan jerinen qubla-batısta jaylasqan Sinay yarım atawı Aziya hám Afrika jerlerin birlestirip turadı. Sonıń ushın, áhmiyetli sawda jolları Qanan arqalı, Jer Orta teńizi boylap ótken. Áyyemde Jaqın Shıǵıstaǵı qúdiretli patshalıqlar Qanandı qolǵa kirgiziwge háreket etken. Shıǵ 3:8 hám usı ayattıń túsindirmesine qarań (Jar 10:6, 15-19; 12:5; Biy 5:19).

qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlar. Olar amor, girgash, xet, xiw, ebus, qadmon, keniz, ken, periz hám refa xalıqları edi. Bul xalıqlardıń bazıları Qanan jeriniń anıq qaysı jerinde jasaǵanı málim emes. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵannan keyin de, bul xalıqlardan bir neshesi sol jerde jasap qalǵan (Eshu 16:10; 17:12-13, 16).

Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń 15-21-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Sol waqıtta gúz jawını baslanbastan aldın zúráát jıynap alınǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıqqannan soń, shól gezip, qoslarda jasaǵanın jeti kún dawamında eslegen. Sonday-aq olar Qanan jerindegi zúráátti Qudaydıń bereketli qılǵanın da belgilegen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Olar jeti kún dawamında dalalardaǵı qoslarda jasaǵan. Qos bayramınıń evreyshe ataması – Sukkot. Bul bayram jıyın-terim bayramı dep te atalǵan (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:33-36, 39-43; San 29:12-39; Nzm 16:13-15; Zxr 14:16-19).

Quday – Evreyshede «El» yamasa «Elohim», grekshede «Teos». Bul atlar pútkil barlıqtıń jaratıwshısı Qudayǵa qollanılǵan baslı atlar boladı (Jar 1-bap; 2:2-3; 9:1).

Quday Taala – Evreyshede «El Elion» yamasa «Elohim Elion», sózbe-sóz awdarması «Eń mártebeli Quday». Bul sóz Quday eń ullı, eń qúdiretli, pútkil álemniń Húkimdarı ekenligin bildiredi (Jar 14:18; San 24:16; Nzm 32:8).

Qudaydıń Patshalıǵı – Qudaydıń insanlar ómirindegi húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzatlardıń aqırette jańalanıwına silteme. Iysa Masiyx: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı», dep waz etken edi, Ol Óz káramatları arqalı usı Patshalıq haqıyqattan da bar ekenligin kórsetetuǵın edi. Iysa Masiyx adamlarǵa: «Qudaydıń Patshalıǵı sizlerdiń arańızda», dep tálim berdi. Adamlardıń gúnaları Iysa Masiyx arqalı keshirilgende, olar Qudaydıń Patshalıǵına kiredi. Qudaydıń Patshalıǵına minásip bolǵan adamlar Qudaydı ózleriniń Patshası dep tán aladı hám óz ara múnásibetlerinde Qudaydıń minezlemesin kórsetedi. Usı arqalı Qudaydıń Patshalıǵı adamlar arasında ekenligi kórinip turadı. Keleshekte bolsa, Iysa Masiyx pútkil dúnyanı jawızlıq hám napáklikten tazalaǵannan soń Qudaydıń Patshalıǵı tolıq ornatıladı. Matta kitabında Qudaydıń Patshalıǵı «Aspan Patshalıǵı» dep te atalǵan (Mat 12:28; 25:31-46; Mrk 1:14-15; Luk 17:20-21; 1Kor 15:24-25; Kol 1:13-14; Ayan 11:15-17; 12:10).

Qudaydıń Ruwxı – «Ruwx» dep awdarılǵan evreyshe hám grekshe sózler jáne «dem», «samal» mánislerin óz ishine aladı. Qudaydıń Ruwxı dúnyanıń jaratılıwında sózsiz qatnasqan. Eski Kelisimde sóz etiliwinshe, Qudaydıń Ruwxı adamlardı orap alǵan, olarǵa hár túrli wazıypalardı orınlaw ushın kúsh bergen. Qudaydıń Ruwxı bazı adamlarǵa Qudaydıń sózin sóylewge jiger bergen. Quday Óz Ruwxın bir kún kelip barlıq adamzat ústine jawdıratuǵını tuwralı Ioel payǵambar arqalı wáde qılǵan.

Jańa Kelisimde Qudaydıń Ruwxı Muxaddes Ruwx dep ataladı. Muxaddes Ruwx arqalı adamlar Qudaydıń sózlerin aytadı, bazıda káramatlar kórsetedi. Shomıldırıwshı Yaqıya payǵambarshılıq qılıp, Iysa Masiyx insanlardı Muxaddes Ruwxqa shomıldıradı, dep aytqan. Yaqıya Iysanı suwǵa shomıldırǵanda, Muxaddes Ruwx Iysanıń ústine kepter pishininde túsken hám Ol Muxaddes Ruwxqa tolǵan. Iysa Masiyx Muxaddes Ruwx jeteginde júrgen.

Iysa Óz shákirtlerine, Ákem sizlerge jol-jorıq kórsetiw hám kúsh-quwat beriw ushın Muxaddes Ruwxtı jiberedi, dep wáde bergen. Iysa aspanǵa kóterilgennen soń usı wáde ámelge astı. Solay etip, Ioel payǵambardıń bir neshe ásirler aldın aytqan payǵambarshılıǵı orınlandı. Iysanıń shákirtleri adamlardı táwbe qılıwǵa, suwǵa shomıldırılıwǵa hám Muxaddes Ruwxtı qabıl etiwge shaqırǵan. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adamnıń júreginde Muxaddes Ruwx jasaydı. Muxaddes Ruwx olardıń Qudayǵa tiyisli ekenligin hám qutqarılıw kepili Ózi ekenligin tastıyıqlaydı. Muxaddes Ruwx iseniwshilerge hár túrli sıylar beredi, olar usı sıyları menen Qudayǵa hám basqalarǵa xızmet etedi. Iseniwshiler Muxaddes Ruwx basshılıǵında ómir keshiredi hám Muxaddes Ruwx arqalı olardıń jaqsı is-háreketleri Qudayǵa maqul boladı (Jar 1:2; Shıǵ 31:3; Biy 14:6; 1Pat 11:6-7; 16:13; 1Jln 12:18; 2Jln 15:1-2; 20:14-15; Ezk 11:5; Iol 2:28-29; Mix 3:8; Mat 3:11; Luk 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Yuxn 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Elsh 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Rim 8:15-16; 1Kor 12:4-11; 2Kor 1:21-22; Gal 5:22-25; Efs 1:13-14).

Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı – Bul sóz ataq bolıp, yahudiyler intizarlıq penen kútken qutqarıwshıǵa aytılǵan. Yahudiylerdiń pikiri boyınsha, bul qutqarıwshı olardı dushpanlar qolınan qutqaradı hám pútkil adamzat ústinen máńgi húkimdarlıq qıladı. Bul qutqarıwshıǵa ádette «Masiyx» ataǵı da qollanılǵan. «Qudaydıń ulı» yamasa «Ul» ataqları Iysaǵa qarata qollanılǵanda, Iysa intizarlıq penen kútilgen Masiyx ekenligin bildiredi. Bul ataqlar Iysanıń Quday menen jaqın múnásibetin, Qudaydıń atınan is qılatuǵının kórsetedi. Iysa Masiyx Óziniń aspandaǵı Ákesine pútkilley boysınıp, sadıqlıq penen xızmet etti. Iysa aspandaǵı Ákesin húrmet etip, Onıń minezlemesin Ózinde tolıq kórsetti.

Tilekke qarsı, bazılar «Qudaydıń Ulı» degen ataqtı nadurıs túsinip, Iysa deneden Qudaydan tuwılǵan eken, dep oylaydı. Biraq bul aqılǵa sıymaytuǵın ulıwma nadurıs pikir! Bunday pikir Muxaddes Jazıwda bayan etilgen tálimatlarǵa qarsı. Jańa Kelisimde sóz etiliwinshe, Máriyam káramatlı túrde, Muxaddes Ruwxtıń qúdireti menen Iysaǵa hámiledar bolǵan edi.

Eski Kelisimde Quday Izrail xalqın «tuńǵısh ulım» dep atap, olar menen qanshelli jaqın múnásibet ornatqanın kórsetti. Sonday-aq, Quday Izrail patshasın da «Meniń ulım» dep ataǵan, sebebi Izrail patshası Qudaydıń wákili sıpatında xalıq ústinen húkimdarlıq qıldı (Shıǵ 4:22-23; Mat 1:18-25; 14:33; Luk 1:26-38; Yuxn 14:6-13; 19:7; 1Yuxn 5:12-13; Kol 1:15-19; Evr 1:2-3).

Qudaydıń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa aytılǵan (Biy 18:31; 1Pat 10:3; 1Jln 6:10).

qurbanlıq – Izraillılar Qudayǵa sıyınıw ushın buǵa, qoy, eshki, kepter yamasa qumırı sıyaqlı haywanlardı qurbanlıq qılatuǵın edi. Haywan soyılǵannan soń, onıń bir bólegi Qudayǵa unamlı tútetki ushın sadaqa sıpatında qurbanlıq orında tútetilgen. Qalǵan bólegi bolsa ruwxaniylerge berilgen yamasa sıyınıwshılar tárepinen jelingen. Izrail xalqı Qudayǵa alǵıs aytıw, Qudaydan bereket tilew, gúnaları ushın keshirim soraw maqsetinde qurbanlıqlar bergen. Eski Kelisimde aytıp ótilgen bes qurbanlıq túri mınaday: ayıp qurbanlıǵı, gúna qurbanlıǵı, jandırılatuǵın qurbanlıq, minnetdarshılıq qurbanlıǵı, tatıwlıq qurbanlıǵı (Jar 8:20; Shıǵ 29:38-41; Leb 1-bap).

Qutqarılıw bayramı – Qutqarılıw bayramı evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib, yaǵnıy nisan ayınıń on tórtinshi kúni keshte belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Qudaydıń Izrail xalqın Mısır qullıǵınan qalay qutqarǵanın olar Qutqarılıw bayramı kúni eslegen. Hár bir shańaraq bir qozını yamasa ılaqtı qurbanlıq qılıp, Qutqarılıw bayramına as tayarlaǵan. Shańaraq aǵzaları qurbanlıq asın birge jegen. Bul asqa qosıp ashshı shópler hám ashıtqısız nan da jelingen. Qutqarılıw bayramınıń evreyshe ataması – Pesax. Qaraqalpaqsha «Qutqarılıw bayramı». Jańa Kelisimde «Qutqarılıw bayramı» atı astında Qutqarılıw bayramı zıyapatı hám onnan keyin jeti kún dawamında belgilengen «Ashıtqısız nan bayramı» názerde tutılǵan (Shıǵ 12:1-14, 21-51; Leb 23:5-8; San 9:1-14; Nzm 16:1-7).

qutqarıw, qutqarılıw – Bul sózler adamlardıń hám pútkil bir xalıqtıń dushpanlardan yamasa olardıń ómirine qáwip salıp atırǵan basqa nárselerden azat bolıwın bildiredi.

Eski Kelisimde bir adam belgili bir jaǵdayda basqalardı qáwip-qáterden qutqarǵanda «qutqarıwshı» dep atalǵan. Kóp jaǵdaylarda bolsa «Qutqarıwshı, Azat qılıwshı» degen at Qudaydıń Ózine qollanılǵan. Izrail xalqı tariyxındaǵı eń ullı waqıyalardan biri olardıń Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı. Quday Muwsa arqalı káramat kórsetip, Óziniń Qutqarıwshı ekenligin kórsetken. Quday Izrail xalqın kóp mártebe qutqarǵanı ushın, olar keleshekte Iyemiz bizlerdi barlıq dushpanlardan hám jawızlıqtan azat qıladı, degen úmitte sol waqıttı intizarlıq penen kútken. Jáne Eski Kelisimde payǵambarlar payǵambarshılıq qılıp, Quday Óziniń haq qulın jiberedi hám adamlardı gúnalarınan azat qıladı, dep aytqan. Payǵambarshılıqlar boyınsha Qudaydıń bul sadıq qulı patsha Dawıttıń áwladınan kelip shıǵadı.

Jańa Kelisimde aytılıwınsha, adamlar Iysa Masiyxtıń ólimi hám tiriliwine iseniwi arqalı gúnadan azat boladı. Demek, hár bir adam milletine, túriniń reńine yamasa mádeniyatına qaramastan qutqarılıwǵa erisiwi múmkin. Bul qutqarılıw adamnıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Adam tek ǵana Qudaydıń rehimi hám miyrimi arqalı gúnalarınan azat bolıp, Iysa Masiyx arqalı máńgi ómirge iye boladı. Iysa Masiyxqa isenip, táwbe qılǵan hár bir adamdı Quday keshiredi. Sonıń ushın, Qudaydıń Ózi de, Iysanı Masiyx hám «Qutqarıwshı» dep ataydı.

Iysa Masiyxqa isengen adam Quday menen jarasqanı ushın bul dúnyanıń ózinde-aq qutqarılıwǵa erisken dep esaplanadı. Qutqarılıwǵa erisken hár bir adamnıń ómirinde Muxaddes Ruwx háreket qıladı. Qutqarılıw toqtawsız háreket bolıp, oǵan erisken hár bir adamnıń pikirlewi hám minez-qulqı ózgeredi hám bunday adam óz ómirin Qudaydı ırazı qılıwǵa baǵıshlaydı. Masiyxıylar aqırǵı kúnde de húkim qılınbaydı. Masiyxtıń atanaq aǵashtaǵı ólimi hám tiriliwi arqalı olar bul dúnyada da, ol dúnyada da qutqarılıwǵa iye. Sol sebepten iseniwshiler ólgennen keyin Quday menen birge jánnette bolıwına qatal túrde isenedi (Shıǵ 14:1-31; 15:1-21; Biy 3:9, 15; 2Pat 22:2-3; Zab 39:18; 77:35; Iysh 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Ezk 37:23-25; Dan 6:27; Luk 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Elsh 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Pet 1:3-5; 1Yuxn 4:15-17; 5:13; Rim 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Kor 1:18; 2Kor 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Efs 1:13-14; 2:4-9; 1Sal 4:16-17; 5:9-10; 1Tim 1:1; 2:3; 2Tim 1:9-10; Tit 1:3-7; Evr 9:27-28; Ayan 22:3-5).

qız Sion – Erusalimdi ańlatadı (Zab 9:15; Iysh 10:32; Erm 4:31).

lebiyli, lebiyliler – Yaqıptıń ulı Lebiy urıwınan bolǵan adamlar. Quday Lebiy urıwınan bolǵan Xaronnıń áwladın Izrail xalqınıń ruwxaniyleri etip tańlaǵan edi. Lebiy urıwınıń qalǵan adamları diniy máresimlerdi orınlawda járdem berdi. Bunnan tısqarı olar Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa, onıń úskene hám buyımlarına da juwapker boldı. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ullarınıń ornına Lebiy urıwın Óz xızmetine alǵan edi. Óytkeni Izraildıń tuńǵısh ulları Qudayǵa tiyisli edi. Keyin patsha Dawıt lebiylilerdiń bazıların Qudayǵa sıyınıw waqtında qosıq aytıwǵa hám saz shertiwge tayınladı (San 3:5-13, 40-51; 1Jln 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Lira – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5).

Masiyx – Masiyx evreyshe «Mashiax» sózinen alınǵan, grek tiline «Xristos» dep awdarılǵan. Evrey tilinde bul sóz «maylanǵan» degen mánini bildiredi. Áyyemgi Izrailda bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında, onıń basına záytún mayı quyılıp maylanǵan. Bul is-háreket sol adamnıń Quday tárepinen tańlanǵanın hám Qudaydıń xızmetine baǵıshlanǵanın bildiredi. Sol sebepten Masiyx sózi «Quday tárepinen tańlanǵan» degen mánisti de ańlatadı.

Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda, bir kúni patsha Dawıttıń áwladınan bolǵan birew Izrail xalqın dushpanlarınan qutqaratuǵını hám jer júzinde máńgi ádalat ornatıp, barlıq xalıqlar ústinen húkimdarlıq qılatuǵını aytıladı. Keyin ala yahudiyler wáde qılınǵan sol qutqarıwshını «Masiyx» dep ataytuǵın boldı. Yahudiylerdiń eli Rim imperiyasınıń qol astında qalǵanda kóp yahudiyler, Masiyx kelip, bizlerdi dushpanımızdan qutqaradı hám Izrail patshalıǵınıń ullılıǵın qayta tikleydi, dep úmit qılǵan.

Jańa Kelisim boyınsha, Iyemiz Iysa Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda aytıp ótilgen Masiyx. Iysa Masiyx Óz wazları arqalı Qudaydıń Patshalıǵı keliwin járiyalaǵan, biraq bul Patshalıq jer júzindegi patshalıq emes edi. Iysa Masiyx atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı shaytannıń qúdiretin joq qıldı, gúnaǵa hám ólim qorqınıshına qul bolǵan pútkil adamzatqa azat bolıw múmkinshiligin berdi. Sonıń ushın, Iysaǵa isengenler Onı «Masiyx» dep ataydı (Mat 1:16-17; 2:4; 16:16; Mrk 9:41; Luk 2:11; 24:26, 46; Yuxn 1:17; 7:41; Elsh 2:31; Rim 1:4-6).

may – Muxaddes Kitapta may sózi astında kóbinese záytún miywesinen alınǵan may názerde tutıladı. Áyyemgi Izrailda záytún mayınan keń paydalanılǵan. Shıralar ushın, teridegi jara hám jaraqatlardı shıpalaw ushın záytún mayı qollanılǵan. Sonday-aq, bay adamlar denelerin qásterlew ushın eń sapalı záytún mayınan paydalanǵan. Bazıda záytún mayı átir menen aralastırılıp, jaǵımlı iyis shıǵarıw ushın shashqa, terige súrtilgen. Bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında basına joqarǵı sapadaǵı záytún mayı quyılǵan. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlardı muxaddes qılıw ushın da záytún mayı qollanılǵan. Ulıwma alǵanda, may awızbirshilik, abadanshılıq, páklik hám Qudaydıń Ruwxınıń qúdiretli belgisi bolǵan (Shıǵ 29:40; 30:25-33; San 28:5; 3Pat 5:11; 17:12; Mrk 6:13).

maylaw – Eski kelisim dáwirinde Quday bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tańlaǵanda onıń basına záytún mayın quyıwǵa buyrıq beretuǵın edi. Záytún mayı Quday Ruwxınıń belgisi bolıp, may quyılǵan adamnıń páklengenin hám oǵan qúdiret berilgenin bildiretuǵın edi. Usı jol menen tańlanǵan adam, ásirese patsha evrey tilinde «mashiax», yaǵnıy «may súrtip tańlanǵan» dep atalatuǵın edi. «Mashiax» sózi keyin ala lawazım sıpatında qollanılatuǵın boldı. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlar da záytún mayı súrtiliw arqalı muxaddes qılınǵan (Shıǵ 40:13-15; 1Pat 10:1; 16:3; 3Pat 19:16; Iysh 45:1; Zab 17:51; Luk 4:18).

májilisxana – Grekshe «sinagoga» sózi adamlardıń jıyının ańlatadı. Bul Jańa Kelisimniń kitaplarında ushırasadı. Yaqıptıń xatı 2:2 de masiyxıylar jıyını usılay ataladı. Májilisxanalar Babiloniya súrgininen keyin, ásirese Ezranıń jańalıq kirgizgeni nátiyjesinde payda bolǵan bolıwı múmkin. Izrail xalqı jat butqa tabınıwshı elge tarqalıp ketip, Ibadatxanadaǵı ulıwma xızmet milliy hám diniy ómirdi birlestiretuǵın kúshten ayırılǵanlıqtan, olar hár túrli jerde, yaǵnıy májilisxanalarda jıynalıwǵa májbúr bolǵan. Olar Quday Iyeniń ótken waqıtlardaǵı islerin eske alıp, Onnan járdem beriwdi hám qutqarıwdı soraǵan.

Babiloniyadan qaytıp kelgennen soń, Ezra hám Nexemiyaǵa uqsaǵan azamatlar xalıqtı Qudaydıń sózin tıńlaw ushın jıynadı hám olardı Muxaddes Kitaplardı izertlewge shaqırdı. Sonda májilisxana butqa tabınıwshılıq sebepli qatal jaza alǵan adamlar ortalıǵında oyanǵan jańa ómirdiń tábiyǵıy kórinisine aylandı. Sol sebepten, Iyemizdiń inisi Yaqıp bılay dedi: «Óytkeni áyyemgi waqıtlardan beri Muwsanıń Nızamı hár bir qalada járiyalanıp kiyatır hám hár dem alıs kúni májilisxanalarda oqılmaqta» (Mat 4:23; Mrk 3:1; Luk 4:15; Elsh 15:21; 19:8).

máńgilik ómir – Muxaddes Kitapta máńgilik ómir tek ǵana waqıttıń dawamın emes, al ómirdiń mazmunı, yaǵnıy Quday menen birlikte jasawdı, Onıń miyrimi hám bereketlerinen lázzet alıwdı bildiredi. Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde haq adamlar Quday menen máńgi jasaytuǵını haqqında jazılǵan, ayırım hallarda ólilerdiń tiriliwi haqqında aytıp ótilgen.

Jańa Kelisimde máńgilik ómir ne ekenligi haqqında keńirek ashıp berilgen. Insannıń denesi ólse de, ruwxı ólmeydi. Iysa Masiyxqa hám Onı jibergen Qudayǵa isengen adam máńgi ómirge iye boladı. Bunday adam ushın máńgi ómir usı dúnyada jasap atırǵan waqtında baslanadı. Ol ólse de aqırette tiriledi hám onnan keyin hesh qashan ólmeydi. Aqırzaman kúni Quday haqlarǵa máńgilik ómirdi sıy qılıp beredi, olar jánnette jasap, bul dúnyadaǵı barlıq jawızlıqlardan azat boladı. Gúnakarlarǵa bolsa máńgi jaza beriledi, olar máńgige Qudaydan ayırıladı (Zab 15:9-11; 22:6; Iysh 26:19; Dan 12:2; Mat 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Luk 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Pet 1:4; 1Yuxn 5:13; 2Kor 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Efs 2:4-6; Fil 1:21-23; 3:13-14; Evr 12:22-24; Ayan 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Midiya – Qúdiretli patshalıq bolıp, házirgi Iran mámleketiniń arqa-batısında jaylasqan edi. B. e. sh. 550-jılǵa kelip, Midiya hám Persiya patshalıǵınıń eń áhmiyetli aymaǵına aylandı, sonıń ushın Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalatuǵın boldı (Est 1:19; Dan 6:8).

Midyan, midyanlılar – Ibrayımnıń toqalı Qaturadan tuwılǵan ullarınan biri. Midyannan tarqalǵan áwlad midyan xalqı dep atalǵan edi. Olar kóshpeli xalıq bolıp, kóbisi házirgi Aqaba qoltıǵınıń shıǵıs tárepindegi shólde jasaytuǵın edi. Sonıń ushın, ol jerler midyan xalqınıń eli, sol jerde jasaǵan xalıq midyanlılar dep atalǵan (Jar 25:1-2; Shıǵ 2:11-15; Biy 6-bap;).

Mixail – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Mixail, ekinshisi – Jabrayıl. Mixail bas perishtelerdiń biri bolıp, Izrail xalqınıń qorǵawshısı dep atalǵan. Mixail hám onıń qol astındaǵı perishteler shaytan hám onıń jawız perishteleri menen sawash qılıp, olardı kókten quwıp jibergen (Dan 10:13, 21; 12:1; Yahu 9; Ayan 12:7-9).

Mısır – Mısır Eski Kelisimde kóp tilge alınǵan hám dúnya tariyxında áhmiyetli iz qaldırǵan. Mısır húkimdarları «Faraon» dep atalǵan. Mısır civilizaciyası júdá rawajlanǵan, xalıq aralıq sawdada baslı orın tutqan. Nil dáryasınıń suwları hám jemisli jerleri Mısır turǵınların azıq-awqat penen hámme waqıtta támiyinlep turdı.

Ashlıq dáwirde Yusup Mısır xalqın hám ákesi Yaqıptıń barlıq shańaraǵın qutqarıp qaladı. Yusuptiń ákesi Yaqıp hám onıń shańaraǵı Qanannan Mısırǵa kóship keledi. Bir neshe áwlad ótkennen soń Yaqıptıń áwladı Mısırda qul bolıp qaladı. Muwsa payǵambar Qudaydıń buyrıǵı menen káramatlar kórsetip, Izrail xalqın qullıqtan azat qıladı hám Mısırdan alıp shıǵadı. Mısır húkimdarları kóbinese óz elinen sırtqa, ásirese Qanan eline úlken siyasiy tásir ótkizetuǵın edi hám bazıda átiraptaǵı jerlerge áskeriy júrisler qılatuǵın edi. Qanan Mısırdan arqa-shıǵısta jaylasqan, Izrail xalqı sol jerlerde jasaytuǵın edi (Jar 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Shıǵ 1:8-14; 2:1; 15:21).

miyrim – Muxaddes Kitapta «miyrim» hám «miyrimli» sózleri ádette Qudayǵa hám Onıń qılǵan islerine qarata qollanıladı. Miyrim sóziniń tiykarǵı mánisi – Quday ullılıǵı hám sheksiz súyispenshiligi sebepli Óz qálewi menen insanlarǵa bereket beredi. Bul dúnya jaratılǵannan berli Qudaydıń miyrimi adamzat hám pútkil janzattıń ómirinde kórinip tur. Quday olarǵa ómir baǵıshlaydı hám jasaw ushın kerekli bolǵan zatlardı jetkizip turadı. Quday barlıq xalıqqa miyrim kórsetedi. Eski Kelisimde Qudaydıń Izrail xalqına bolǵan sheksiz miyrimin Izrail tariyxınıń hár túrli dáwirlerinde kóriwimiz múmkin. Izrail xalqınıń káramatlı túrde Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı bunıń ayqın mısalı boladı.

Jańa Kelisimde Iysa Masiyxtıń bul dúnyaǵa kelip, Oǵan isengenlerge qutqarılıw bergeni Qudaydıń adamzatqa kórsetken miyriminiń eń ayqın dálili. Iysa Masiyx arqalı Quday adamlardı gúnadan azat qılıp, aqlaydı hám olarǵa máńgi ómir baǵıshlaydı. Bul miyrimge hesh kim ılayıqlı emes hám miyrim insannıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Qudaydıń kórsetken miyrimine minásip bolıw – gúnadan júz burıp, Qudayǵa boysınıw. Quday Óz miyrimi arqalı iseniwshilerge Muxaddes Ruwxın beredi. Olar Muxaddes Ruwx arqalı bul dúnyada Qudayǵa xızmet qıladı (Jar 6:8; 19:16; 50:4; Shıǵ 33:12-13; San 14:8; Nzm 13:17; Ayup 33:24; Zab 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Erm 31:2-3; Joq 3:32; Dan 9:18; Yuns 4:2; Luk 1:30; Yuxn 1:17; Elsh 4:33; 7:46; Rim 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Kor 15:10; Efs 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Sal 1:11-12; 2Tim 1:9-10; Tit 2:11-14; 3:4-7).

Moab, moab xalqı, moablılar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Lut áwladınan edi. Moab eli Óli teńizdiń shıǵıs tárepindegi tóbeshikli ónimdar jerlerde jaylasqan edi. Moab xalqı quday Kemoshqa tabınatuǵın edi. Moab tili evreyshege jaqın. Biraq olar Izrail xalqınıń dushpanı edi. Izraildıń payǵambarları moab xalqınıń ayanıshlı táǵdiri haqqında kóp payǵambarshılıq qıldı. Babiloniyalılar olardı qırıp taslaǵannan soń, bul xalıq joq bolıp ketti (Jar 19:37; Shıǵ 15:15; San 21:11; Iysh 15–16 baplar; Erm 48-bap; Sef 2:8-11).

Molox, Milkom – Ammon xalqınıń tabınǵan qudayı. Adamlar óz perzentlerin qurbanlıq qılıw arqalı Moloxqa, yaǵnıy Milkomǵa tabınǵan. Al Qudaydıń nızamlarında bunday úrp-ádet pútkilley qadaǵan etilgen. Degen menen, Erusalimge jaqın jerdegi Hinnom oypatlıǵında Izrail xalqı da Moloxqa tabınıp, perzentlerin qurbanlıq qılǵan (Leb 18:21; 20:2-5; 3Pat 11:7; Erm 32:35).

mór – Jip penen moyınǵa asıp júretuǵın cilindr sıyaqlı buyım yamasa mór júzigi. Áyyemde bir xattı yamasa hújjetti rásmiylestiriw ushın, oǵan mum, qorǵasın yamasa basqa bir jumsaq nárse súrtilip, ústinen mór basılǵan. Sonıń menen birge, bul mór xat yamasa hújjet jiberip atırǵan adamnıń húkimdarlıǵın hám biyligin bildirgen (Jar 38:18; 3Pat 21:8; Est 3:10).

Muxaddes – Muxaddes Kitapta muxaddes sózi kóbinese Qudayǵa qarata aytılǵan. Bul sóz Qudaydıń pútkil barlıqtan joqarılıǵın hám teńsizligin bildiredi. Ol jalǵız, haqıyqıy Quday. Quday pútkilley pák, gúnasız hám minsiz.

Muxaddes sózi zatlarǵa da, adamlarǵa da aytılǵan. Muxaddes sózi «pák, arnawlı, ayırıp alınǵan, baǵıshlanǵan» mánislerin bildiredi. Bul sóz Muxaddes shatırdaǵı, keyin ala Ibadatxanadaǵı buyımlarǵa hám úskenelerge qollanılǵan. Muxaddes orın yamasa buyım Qudayǵa baǵıshlanǵan bolıp, olarǵa abaylı bolıp hám itibar menen múnásibette bolıw talap qılınǵan. Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet etken ruwxaniyler de muxaddes esaplanǵan. Ruwxaniyge qollanılǵan muxaddes sózi onıń Qudayǵa xızmet etiwine baǵıshlanǵanın hám ayrıqsha wazıypası bolǵanın kórsetedi. Adamlar hám buyımlar Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar hám diniy máresimler arqalı páklenip, muxaddes qılınǵan.

Quday Óz xalqına: «Muxaddes bolıńlar», dep buyırǵan. Bunıń mazmunı mınadan ibarat, Izrail xalqı basqa xalıqlardan ayırılıp turıwı, ózlerin Qudayǵa baǵıshlap, Onıń nızamların orınlawı kerek edi (Shıǵ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Leb 19:2; 27:28; 1Pet 1:15; Evr 2:11).

Muxaddes bólme – EŃ MUXADDES BÓLME sózine qarań.

Muxaddes Ruwx – QUDAYDÍŃ RUWXÍ sózine qarań.

Muxaddes shatır – Izrail xalqı Qudayǵa sıyınıw ushın qollanǵan shatır. Izrail xalqı Sinay tawında turǵanda, Quday Muwsaǵa Muxaddes shatırdı hám onıń barlıq úskenelerin islewdi buyırıp, olardıń anıq úlgilerin kórsetken. Bul shatırdı bir orınnan ekinshi orınǵa kóshiriwge bolatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń ishinde eki bólme bar edi. Birinshi bólmesi Muxaddes bólme, ekinshisi Eń muxaddes bólme dep atalatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde Kelisim sandıǵı saqlanǵan. Bul shatır Ushırasıw shatırı dep te atalǵan. Izrail xalqı qurbanlıqlar usınǵanda, Quday Óz xalqı menen ushırasıw ushın usı shatırda bolatuǵın edi. Keyin patsha Sulayman Muxaddes shatırdıń ornına Qudayǵa arnap Erusalimde Ibadatxana qurdırdı (Shıǵ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

muxaddesler – Bul sóz Qudayǵa baǵıshlanǵan, Onıń xızmeti ushın ajıratılǵan, yaǵnıy Qudayǵa tiyisli adamlar degen mánisti bildiredi. Eski Kelisimde bir neshe márte Izrail xalqına, Jańa Kelisimde bolsa Iysa Masiyxtıń izine ergenlerge qarata muxaddesler dep aytıladı (Dan 7:18, 21; 8:24; Elsh 9:13, 41; Rim 8:27; 1Kor 6:1; 2Kor 1:1; Efs 1:15; Fil 4:22; Ayan 11:18).

orama kitap, orama qaǵaz – Áyyemgi waqıtlarda kitaplar ádette uzın orama túrinde bolıp, olar papirus yamasa iylengen teriden islengen (Erm 36:22-23; Ezk 2:9-10; Zxr 5:1-2; Ayan 5:1-2, 4-8).

oraza tutıw – Muxaddes Kitapta oraza júdá áhmiyetke iye. Insan ilajsız jaǵdaylarǵa túsip qalǵanda, sawap ushın emes, al duwa etiwge berilip, Qudaydıń kúshine mútájligin bildiriw maqsetinde oraza tutadı.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqı gúnalarınan táwbe qılǵanın kórsetiw ushın Pákleniw kúni oraza tutıwı kerek edi. Sonday-aq, Izrail xalqı Babiloniyada súrginde bolǵanda da, súrginnen keyingi dáwirde de qayǵılı waqıyalardı eslew maqsetinde hár jılı oraza tutqan. Ibadatxananıń wayran etilgenin eslep oraza tutqanı usınıń bir mısalı boladı. Belgilengen orazalardan tısqarı, Izrail xalqı basqa jaǵdaylarda da oraza tutqan. Mısalı, bir adam jaqın adamınıń óliminen soń óz qayǵısın bildiriw, qıyın jaǵdayda Qudaydan járdem soraw, óz gúnasınan táwbe qılǵanın yamasa basqalarǵa dártles ekenin kórsetiw maqsetinde oraza tutqan.

Oraza ádette duwa menen baylanıslı bolıp, Qudaydan jol-jorıq alıw hám kúsh-quwat soraw ushın, birewdiń qıyın jaǵdayın ańsatlastırıw ushın tutılǵan (Leb 16:29-31; 23:26-29; 1Pat 7:6; 2Pat 1:12; 12:15-23; 2Jln 20:3-4; Ezr 8:21-23; 10:6; Nxm 1:4; Est 4:3, 15-17; Zab 34:13; Iysh 58:3-12; Erm 14:10-12; Dan 9:3-4; Yuns 3:5-8).

Óliler mákanı – Áyyemgi Izrail xalqı Óliler mákanın jer astındaǵı túpsiz shuqırlıq, marhumlar baratuǵın qarańǵı jer, dep túsingen (Ayup 17:13; Iysh 14:9; Ayan 6:8).

óńirshe, qaltalı óńirshe – Bas ruwxaniy kókiregine taǵatuǵın, qımbatbaha taslar menen bezelgen arnawlı qalta. Qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes zatlar salınǵan edi. Bas ruwxaniy Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimdi qollanǵan (Shıǵ 28:15-30).

payǵambar – Qudaydıń xabarın adamlarǵa jetkizetuǵın insan. Eski Kelisim dáwirinde Izrail xalqınıń payǵambarları xalıqtı gúnadan táwbe qılıwǵa hám Qudayǵa qaytıp keliwge shaqırǵan. Bazıda olar hátteki húkimdarlardıń hám basqa xalıqlardıń gúnaların ashıp, olardı da tuwrı joldan júriwge shaqırǵan. Payǵambarlar óz xabarları arqalı keleshekte júz beretuǵın waqıyalar haqqında payǵambarshılıq qılǵan, adamlarǵa jiger bergen hám júz beretuǵın apatlardan xalıqtı aldın ala eskertken. Ádette olar xabarlarında hár túrli salıstırma túrdegi súwretlewlerden paydalanǵan. Bazı payǵambarlardıń jazıp qaldırǵan payǵambarshılıqları, ayanları hám xabarları keyin ala Eski Kelisimge kirgizilip, bul jazıwlar sol payǵambarlardıń atları menen atalǵan.

Jańa Kelisim dáwirinde Quday bazı masiyxıylardı payǵambarlıq xızmetine tayınlaǵan. Bul payǵambarlar iseniwshilerge Qudaydıń sózin jetkizgen. Bazıda olar Muxaddes Ruwx ilhamı menen payǵambarshılıq ta qılǵan. Muxaddes Kitapta jalǵan payǵambarlar haqqında da aytıp ótilgen. Olar Qudaydan xabar alıp keldik, dep adamlardı aldap, joldan urǵan (Jar 20:7; Shıǵ 15:20; Nzm 34:10; Biy 4:4; 1Pat 3:20; Iysh 13:1; Erm 1:5; Elsh 11:27-28; 21:10-11; 1Kor 12:28; 14:1-5, 29-33; Efs 4:11-12).

parisey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul atama evreyshede «ajıratılǵan» degen mánisti bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Pariseyler Tawrat nızamlarına qatal túrde ámel qılatuǵın edi, sonıń menen birge, awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerge hám pákleniw rásimlerine de ámel qılatuǵın edi. Pariseyler aǵımına tek ǵana bir neshe mıń adam kirgen bolıp, ulıwma xalıqtıń kishkene bir toparınan ibarat edi. Pariseyler xalıq arasında abırayǵa iye edi. Olardan bazıları joqarǵı keńes aǵzaları bolǵan. Ayırım pariseyler Iysa Masiyxqa isendi, kópleri bolsa Iysaǵa hám Onıń tálimatına qarsı shıqtı (Mat 27:62; Mrk 7:3; Elsh 23:6-9).

periz xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Periz xalqı Qanannıń ortańǵı bólegindegi tawlı jerlerde jasaǵan (Jar 13:7; 34:30; Shıǵ 23:23; Eshu 3:10).

perishte – Bul sóz xabarshı yamasa jiberilgen degendi ańlatadı. Evreyshe «malax», grekshe «angelos», dep aytıladı. Ol Muxaddes Kitapta kóbinese ápiwayı xabarshılar yamasa xabarlar haqqında sóz etilgende qollanıladı. Muxaddes Kitapta perishte sózi aqıl-esli janzatlardıń ayrıqsha túri sıpatında túsindiriledi. Negizinde, perishteler adamlarǵa qaraǵanda basqasha bolǵan janzatlar bolıp tabıladı. Olar Qudaydı qorshap turadı, Quday dúnyanı basqarǵanda, olardan paydalanadı. Quday perishteler arqalı ayırım adamlarǵa hám xalıqlarǵa járdem beredi.

Muxaddes Kitap perishtelerdiń adamlar ushın ayırım waqıyalarǵa qatnasqanı tuwralı aytılǵan gúrrińlerge bay. Quday kórsetken ayanlardıń baslı máwritlerinde perishteler óz xızmetin ayrıqsha kórsete alǵan. Mısalı: Sinay tawında Muxaddes Nızam járiyalanǵanda, Masiyx tuwılǵanda, Onıń túr-túsi ózgergende, Ol Getsemani baǵında duwa etkende, ólimnen qayta tirilip, aspanǵa kóterilip ketkende, olar Qudaydıń buyrıqların orınlap, Onıń qolında tek ásbap bolıp xızmet etedi. Sonıń menen birlikte, Muxaddes Jazıw barlıq iseniwshiler perishtelerdiń panası hám qorǵawı astında ekenin hám perishtelerdiń gúnakarlardıń qutqarılatuǵınına quwanatuǵının úyretedi (Dan 10:13; Mat 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Luk 2:10; 15:10; Elsh 5:19; 7:38, 53; 1Pet 1:12; Gal 3:19; Evr 1:14; 12:22).

Persiya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Persiya patshası Kir Babiloniyanı basıp alǵannan soń, Persiya patshalıǵınıń paytaxtı házirgi Iraktıń qublasında jaylasqan Babilon boldı. Biraq patsha Dariy Persepolis degen taza paytaxt qurdıradı. Bul patshalıq «Midiya hám Persiya» dep te ataladı, sebebi Midiya bul patshalıqtıń áhmiyetli wálayatlarınan biri edi. Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalǵan. Daniel payǵambar Persiya húkimetinde joqarǵı lawazımdı iyelegen edi. Ester kitabında súwretlengen waqıyalar Suza qorǵanında – Persiya patshalarınıń qısqı sarayında júz bergen. Házirgi Ózbekstannıń kóp bólegi hám ulıwma Orta Aziyanıń kóp jerleri b. e. sh. VI ásirde Persiya patshalıǵınıń qaramaǵında bolǵan. Tariyxshılar sol dáwirdegi Persiya patshalıǵın Axameniyler patshalıǵı dep te ataydı (Est 1:19; Dan 6:1-28; 6:8).

Purim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń on ekinshi ayı bolǵan adar ayınıń 14-15-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay fevraldıń ortasınan baslanadı. Purim bayramın Persiya patshası Axashweroshtıń húkimdarlıǵı dáwirinde xanbiyke Ester hám onıń aǵası Mordoxay járiyalaǵan. Eki kún belgilenetuǵın bul bayram dawamında yahudiyler Qudaydıń Izrail xalqın qırılıp ketiwden qalay saqlap qalǵanın eslegen. Bul bayramda adamlar shadlanǵan, zıyapatlar berip, bir-birine sawǵalar bergen. Bul bayram babiloniya tilinde – pur, yaǵnıy «shek taslaw» sózinen alınǵan (Est 9:20-32).

refa xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıq ta anaq xalqınday bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (Jar 15:20; Nzm 2:11; 3:11; Eshu 13:12).

Ruwxaniy, bas ruwxaniy – Diniy xızmet hám máresimlerdi ótkeriw ushın ayrıqsha tayarlanǵan adam. Áyyemgi Izrailda Tawrat boyınsha, ruwxaniy Lebiy urıwınan, Muwsanıń aǵası Xaron áwladınan bolıwı kerek edi. Ruwxaniyler Muxaddes shatırda, keyin ala Erusalimdegi Ibadatxanada xızmet etken. Olar sıyınıw waqtında basshılıq qılıp, qurbanlıqlar beretuǵın edi, diniy dástúr hám máresimlerdi ótkeretuǵın edi. Ruwxaniylerge xızmet waqtında lebiyliler járdem bergen. Muxaddes shatırdıń Muxaddes bólmesine, keyin ala Ibadatxananıń Muxaddes bólmesine kiriwge tek ǵana ruwxaniylerdiń huqıqı bar edi. Ruwxaniylerge Izrailda jer úles berilmegen edi. Tawrat boyınsha, olar berilgen qurbanlıqlardan úles alıp, kúndelikli mútájliklerine qollanatuǵın edi. Ruwxaniylerge adamlar arasındaǵı kelispewshiliklerdi sheshiw hám Qudaydıń nızam hám qaǵıydaların xalıqqa úyretiw wazıypası tapsırılǵan edi.

Bas ruwxaniy óz wazıypasın orınlaw ushın arnawlı kiyimler kiygen. Bul kiyimler efod, bahalı úst kiyim, naǵıslı uzın kóylek, sálle, belbew hám on eki tas taǵılǵan qaltalı óńirsheden ibarat edi. Bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúninde óziniń eń áhmiyetli wazıypasın orınlaǵan. Sol kúni bas ruwxaniy Muxaddes shatırdıń, keyin ala Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine kirgen. Bul bólmede ol ózin hám Izrail xalqın gúnadan páklew máresimin ótkergen (Shıǵ 28-bap; Leb 8:6-9; San 18:8-20).

sadaqa – Adamlar Qudayǵa sıyınıp, óz isenimin hám izzet-húrmetin bildiriw ushın beretuǵın nárse. Tawrat nızamı boyınsha eki sadaqa túri bar, bular mınaday: ǵálle sadaqası hám ishimlik sadaqası (Shıǵ 25:29; 29:28; Leb 2:2).

saddukey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul topar ruwxaniylerden hám joqarǵı klass adamlarınan ibarat edi. Saddukeyler úlken siyasiy kúshke iye bolıp, Ibadatxana islerine de húkimin ótkizetuǵın edi. Joqarǵı keńes aǵzalarınıń kópshiligi saddukeylerden ibarat edi. Pariseylerden ayırmashılıǵı, olar awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerdi qabıl qılmaytuǵın edi, tek ǵana Tawratta jazılǵan nızam hám qaǵıydalarǵa ámel qılatuǵın edi, ólilerdiń tiriliwine de isenbeytuǵın edi. Iysa menen saddukeyler arasında kóp kelispewshilikler bolıp turatuǵın edi (Mat 3:7; 22:23-33; Elsh 4:1-3; 5:17).

Samariya – B. e. sh. 885-874-jılları húkimdarlıq qılǵan patsha Omriy dáwirinen baslap, Samariya Izraildıń, yaǵnıy arqadaǵı patshalıqtıń paytaxtı boldı. Eski Kelisimde bazıda Samariya degen atama Izrail patshalıǵınıń ornına da qollanılǵan. Jańa Kelisimde bolsa bul atama astında Iordan dáryasınıń batısındaǵı, Galilanıń qubla tárepindegi jerler názerde tutılǵan. Samariya Rim imperiyasına qaraslı Yahudiya aymaǵınıń ishinde edi (3Pat 13:32; 16:23-24; 4Pat 17:24).

samariyalı – Jańa Kelisim dáwirinde Samariyada tuwılǵan adam. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp alǵannan keyin turǵınlarınıń kópshiligin tutqın etip alıp ketti. Samariya jerine bolsa jat xalıqlar májbúriy kóshirildi. Bir neshe ásirlerden soń grekler de bul jerlerge ornalasıp aldı. Sonıń ushın, Rim imperiyası dáwirinde Samariya turǵınları etnika jaǵınan aralas bolǵan. Samariyalılar hám yahudiyler arasında kelispewshilik bar edi. Samariyalılar tek ǵana ózleriniń Tawratın Quday jibergen muxaddes kitap dep biletuǵın edi. Olardıń Tawrat nusqasınıń yahudiylerdiń Tawratınan ózgesheligi bar edi. Samariyalılar Qudayǵa Erusalimde emes, al Gerizzim tawında sıyınǵan. Olar shama menen b. e. sh. 400-jılı Gerizzim tawında ibadatxana qurǵan. Bul ibadatxana shama menen b. e. sh. 128-jılı yahudiyler tárepinen wayran qılınǵan. Bunıń aqıbetinde yahudiyler hám samariyalılar arasında qarsılıq oǵada kúsheygen (4Pat 17:1-6, 24-41).

Sidon – FENIKIYA sózine qarań.

Sion – Patsha Dawıt ebus xalqınan tartıp alǵan Erusalimniń bir bólegi Sion dep atalatuǵın edi. Bul orın Dawıttıń qorǵanı dep ataldı. Keyin bolsa Ibadatxana qurılǵan tóbe Sion tawı dep atalatuǵın boldı. Eski Kelisimdegi qosıq qatarlarında hám payǵambarlardıń jazıwlarında Sion sózi kóbinese Erusalim qalasına yamasa Qudaydıń xalqına qarata qollanılǵan (2Pat 5:6-9; 3Pat 8:1; 4Pat 19:21).

suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır – Jawınnıń suwın bir jerge jıynaw hám saqlaw ushın islengen jasalma háwiz. Shuqır etip qazılǵannan soń shuqırdıń hámme jaǵına taslar qalap shıǵıladı. Taslardıń ústi sıbalıp, qudıq sıyaqlı etip islengen. Onnan qala berse, tastay qattı jerlerde de, jerdi qazıp, háwiz islegen, tastay bolǵanı ushın, qazılǵan shuqırdıń diywallarına tas qalawdıń hájeti bolmaǵan (1Pat 13:6; 19:22; 2Pat 3:26; Iysh 22:11; Erm 38:6).

suwǵa shomıldırıw – Grekshe «baptizo» – suwǵa shomıldırıw yamasa juwındırıw degen mániste. Áhmiyetli diniy máresimlerden biri bolıp, bul máresim arqalı insan ózin Qudayǵa baǵıshlanǵanın kórsetedi. Tawrat nızamları boyınsha, insan napáklikten tazalanıw ushın suw menen juwınıp, pákleniw máresimin ótkizetuǵın edi. Keyin ala, Iysa Masiyx dáwirinde Yaqıya adamlardı suwǵa shomıldırılıwǵa shaqırdı. Iysa Qudaydıń erkin tolıq orınlaw ushın Yaqıya tárepinen suwǵa shomıldırılǵan. Iysa pútkil el boylap tálim berip júrgende, onıń shákirtleri de Yaqıyaǵa uqsap adamlardı suwǵa shomıldıratuǵın edi.

Iysa Masiyx aspanǵa kóterilmesinen aldın shákirtlerine: «Sonlıqtan da barıp, barlıq milletlerdi Maǵan shákirt qılıńlar: olardı Ákeniń, Uldıń hám Muxaddes Ruwxtıń atı menen shomıldırıńlar», dep buyrıq berdi. Sol waqıttan baslap suwǵa shomıldırıw máresimi Iysanıń ólimi hám tiriliwiniń belgisi bolıp xızmet etedi. Suwǵa shomıldırılǵan adam eski ómiri ushın ólip, jańa ómir ushın tirilgen esaplanadı. Shomıldırılıw jáne iseniwshilerdiń Iysanıń qanı arqalı gúnadan páklengenin de bildiredi (Shıǵ 29:4; 30:17-21; Mat 3:13-15; Mat 28:18-20; Yuxn 3:22-26; 4:1-3; Elsh 22:16; 1Pet 3:21; Rim 6:1-5; Kol 2:12; Evr 6:2).

súyispenshilik – Muxaddes Kitapta bul sóz tek ǵana adamlardıń óz ara múnásibetin emes, al olardıń Quday menen bolǵan jaqın múnásibetin kórsetiw ushın da qollanılǵan.

Eski Kelisimde bunıń anıq mısalı Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan múnásibeti boladı. Izrail xalqı Qudaydıń súyispenshiligine iye bolǵanlıqtan, Quday olar menen kelisim dúziwge sheshim qabıllaydı. Bul kelisimniń shárti boyınsha, Izrail xalqı Iyesi Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen súyiwi hám Onıń buyrıqların orınlawı tiyis edi. Sol buyrıqlardıń birinde aytılıwı boyınsha adam ózgeni ózindey súyiwi kerek.

Iysa Masiyx Qudaydı hám basqalardı súyiw haqqındaǵı buyrıqlardı Tawrattıń eń áhmiyetli buyrıqları dep esaplaǵan. Ol Óz shákirtlerine, bir-birińizdi súyińler, buyrıqlarıma ámel qılıńlar, dep buyırǵan. Iysanıń Ózi de aspandaǵı Ákesin qanshelli súyetuǵının kórsetiw ushın Onıń buyrıqların tolıq orınlaǵan.

Quday pútkil adamzatqa bolǵan súyispenshiligin kórsetiw maqsetinde bul dúnyaǵa Óziniń jalǵız Ulı Iysa Masiyxtı jibergen edi. Iysa Masiyx adamzattıń gúnası ushın qurban boldı. Iysaǵa isengen hár bir adam gúnalarınan pútkilley páklenedi hám máńgi ómirge iye boladı. Quday súyispenshilik bulaǵı bolǵanı ushın Oǵan isengenler de Qudaydan úlgi alıp, bir-birin jaqsı kóriwi kerek (Leb 19:18; Nzm 6:5; 7:6-9; 11:1; Mrk 12:28-34; Yuxn 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Yuxn 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Rim 5:8).

súrgin – Bul sóz astında ádette Izrail hám Yahuda patshalıqları dushpanlar tárepinen basıp alınıp, turǵınlarınıń kópshiligi basqa elge tutqın etip áketilgen dáwir názerde tutıladı. Muxaddes kitapta aytılıwınsha Izrail hám Yahuda xalıqları Qudaydıń húkimi aqıbetinde súrgin etilgen, sebebi olar Qudaydıń Muwsa arqalı dúzgen kelisimine sadıq bolmaǵan edi.

B. e. sh. 722-jılı Assiriya Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Assiriyalılar Izrail paytaxtı Samariyanı qolǵa kirgizgennen soń xalıqtıń kópshiligin Assiriyanıń aymaqlarına tutqın etip alıp ketti. Izrail eline bolsa jat xalıqlardı májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 605-jıldan baslap, Babiloniya xalqı Yahudaǵa, yaǵnıy qubla patshalıqqa qayta-qayta hújim qıldı. Usı hújimler waqtında olar bazı yahudiylerdi Babiloniyaǵa tutqınlıqqa alıp ketti. Daniel payǵambar dep tanılǵan jas jigit te sol tutqınlar arasında edi. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda paytaxtı Erusalimdi qolǵa kirgizip, onı wayran qıldı. Eldiń kópshilik turǵınların tutqın etip alıp ketti. Tutqınǵa túspegen yahudiyler Mısırǵa qashıp bardı.

Yahudiyler Babiloniya súrgininde bolǵanda da ózlerine úy salıp, sawda hám diyxanshılıq penen shuǵıllanǵan. Olar óz diniy úrp-ádetlerine ámel qılǵan halda, milliy ózligin saqlap qalǵan. Daniel hám Ezekiel payǵambarlar usı súrgin dáwirinde xızmet etken. Keyin Yahuda eli Persiya húkimdarlıǵı astında bolǵanda, yahudiylerden bazıları Zerubbabel hám Eshua basshılıǵında Yahudaǵa qaytıp barıp, Erusalimde Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Aradan jıllar ótip, Persiya patshasınıń xızmetindegi yahudiy hámeldarı Nexemiya da Yahudaǵa qaytqan hám Erusalim diywalların qayta qurıw islerine basshılıq qılǵan.

Kóp yahudiyler óz watanınan uzaqta jasap qalǵan. Ester kitabında Persiya patshalıǵında jasaǵan yahudiyler tuwralı sóz etilgen. Bul waqıyalar b. e. sh. V ásirde Persiya patshalıǵınıń paytaxtı Suzada bolǵan (4Pat 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Nxm 1:1-11; Erm 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Dan 1:1-6).

Tir – FENIKIYA sózine qarań.

tuńǵısh ul – Áyyemgi waqıtları tuńǵısh ul joqarǵı orınǵa iye edi. Ádette tuńǵısh ulǵa pátiya berilgende, oǵan ayrıqsha bereket tilengen. Tuńǵısh ul inilerine qaraǵanda eki ese kóp miyras alǵan. Ákesiniń óliminen soń tuńǵısh ul shańaraq basshısı esaplanǵan.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqında hár bir shańaraqtaǵı qarınnan birinshi shıqqan ul Qudayǵa tiyisli bolıp, Oǵan baǵıshlanıwı tiyis edi. Barlıq tuńǵısh ullardıń ornına lebiyliler Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet qılǵan. Tuńǵısh uldı qaytarıp satıp alıwdıń belgisi sıpatında ruwxaniylerge pul sadaqa etip berilgen. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ulların Mısırdaǵı eń keyingi apattan qurbanlıq arqalı qutqarǵan, keyin ala bul Qutqarılıw bayramı etip belgilenetuǵın boldı (Jar 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Shıǵ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; San 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Nzm 21:15-17).

usınılǵan nanlar – Muxaddes shatırdaǵı stolǵa, keyin ala Ibadatxanadaǵı stolǵa Izraildıń on eki urıwı ushın on eki ashıtqısız nan qoyılǵan. Bul nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayındaǵı stolǵa qoyılǵan, sonıń ushın evreyshede «dárgayındaǵı nan» dep te atalǵan. Nanlar stolda bir hápte turǵannan soń, jańa pisirilgen on eki nan menen almastırılǵan. Stoldan alınǵan nanlardı tek ǵana ruwxaniyler jegen. Usınılǵan nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayın bildiretuǵın nıshan bolıp, Quday Izrail xalqınıń qúdireti hám támiyinlewshisi ekenligin de bildirip turǵan (Leb 24:5-9).

Ushırasıw shatırı – Ushırasıw shatırınıń jáne bir atı Muxaddes shatır. Adamlar Muwsa arqalı Jaratqan Iyeden másláhát soraw niyetinde ordanıń sırtındaǵı shatırǵa kelgen. Jaratqan Iye sol shatırda Muwsaǵa sóylegen (Shıǵ 39:32; 40:2; Leb 1:1; 10:8).

Yahuda – Yaqıptıń on eki ulınıń biri bolıp, Yahuda urıwınıń babası edi. Yahuda urıwı Izrail eliniń qubla bólimindegi eń úlken urıw bolǵan. Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ayırılıp shıqtı. Yahuda hám Benyamin urıwları óz aldına el bolıp, Yahuda patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Erusalim boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde qubladaǵı bul eki urıw Yahuda xalqı dep aytılıp, usı urıwlar jasaǵan jer, Yahuda eli dep aytılǵan.

B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Jetpis jıldan keyin, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde súrgindegi yahudiylerdiń bazıları Yahudaǵa qaytıp keldi. Olar Erusalimdegi Ibadatxananı hám qala diywalların qayta qurdı. Erusalim qalasınıń átirapında jasap atırǵan yahudiylerdiń jeri Yahuda patshalıǵınan kishkene edi (3Pat 12:17, 24; 4Pat 25:18-21; Ezr 1:1-11; Nxm 1:1–2:8).

yahudiy – «Yahudiy» sózi Yaqıp ulı Yahudanıń atınan kelip shıqqan. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Babiloniyadaǵı jetpis jıllıq tutqınlıq dáwirinde hám onnan keyin «yahudiy» sózi Yahuda xalqına hám ulıwma Izrail urıwlarınıń áwladlarına qollanılıp, millet mánisin bildiretuǵın sózge aylanǵan (4Pat 25:25; Nxm 1:2; 13:23; Erm 32:12; Est 3:6; Mat 27:29; Elsh 2:5).

Yahudiya – Bul at tek ǵana Jańa Kelisim kitaplarında qollanılǵan, ádette Óli teńiziniń batıs tárepindegi tóbeshikli jerlerdi bildiredi. Eski Kelisim dáwirinde bul jerler Yahuda urıwına tiyisli bolǵan. Bul jer Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń «Yahudiya» degen at penen belgili boldı. Jańa Kelisim dáwirinde «Yahudiya» Rim imperiyasına kirgen wálayat bolǵan. Bul wálayattıń jeri tek ǵana Óli teńiziniń batıs tárepindegi jerlerdi emes, al arqadaǵı Samariya jerin hám batıstaǵı Jer Orta teńizi boyındaǵı jerlerdi óz ishine alatuǵın edi (Mat 4:25; 19:1; Luk 3:1; 23:5; Elsh 10:37).

Yaqıp – Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen soń, Quday oǵan «Izrail» dep at qoydı. Sonıń ushın, Eski Kelisimde Yaqıptıń áwladları «Izrail xalqı» dep atalǵan. Kóbinese Eski Kelisimdegi payǵambarlar jazıwlarında hám qosıq qatarlarında Izrail xalqı Yaqıp yamasa Yaqıptıń áwladı degen at penen aytıladı (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 27:56; Gal 1:19).

Jańa Kelisimde Iysanıń on eki elshisi arasında Yaqıp atlı eki shákirti bar edi. Iysanıń Yaqıp degen inisi de bolıp, ol Erusalimdegi jámááttiń abıraylı jolbasshısı hám Jańa Kelisimdegi «Yaqıptıń xatı» avtorı edi (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 26:36; Gal 1:19).

záytún – Hámme waqıtta jasıl bolıp ósip turatuǵın, Jaqın Shıǵısta júdá keń tarqalǵan subtropikalıq terek hám onıń miywesi. Bul terektiń miywesinen may alınadı. Záytún tereginiń qáreli kórinisindegi jasıl yamasa qara miywesi ashqıltım bolıp tabıladı (Jar 8:11; 28:18; Shıǵ 23:11; 29:2; Leb 2:1; 1Pat 16:1).

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń úshinshi ayı bolǵan siwan ayınıń 6-7-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul may ayınıń aqırına tuwrı keledi. Izrail xalqı Qudaydıń buyrıǵı boyınsha birinshi zúráát alǵanda birinshi zúráát bayramın belgiledi. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan jeti hápte ótkennen keyin bolǵanlıqtan Hápteler bayramı dep te aytıladı. Jáne Jańa Kelisimde bul bayram Eliwinshi kúni bayramı dep te aytıladı. Bul bayramda birinshi márte Muxaddes Ruwx Erusalimde jıynalǵan shákirtlerge túsip, jámáát baslanǵanlıqtan dúnya júzindegi jámáátler bul kúndi eske alıp belgileydi (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:15-21; San 28:26-31; Nzm 16:9-12; Elsh 2:1; 20:16; 1Kor 16:8).

Shabbat kúni – Izrail xalqında hápteniń jetinshi kúni, bizlerdiń háptemiz boyınsha shembi kúni. Bul kún muxaddes esaplanıp, dem alıw kúni bolǵan. Qudaydıń Muwsa arqalı bergen nızamı boyınsha, Shabbat kúni jumıs islew qadaǵan etilgen edi. Izrail xalqı Shabbat kúnin Qudayǵa shúkir aytıwǵa baǵıshlaǵan. Bul kúnde ruwxaniyler arnawlı qurbanlıq usınǵan.

Jańa Kelisim dáwirine kelip, din xızmetkerleri Shabbat kúnine tiyisli qıyın qaǵıydalar dizimin jaratqan. Iysa Óz tálimatı hám qılǵan isleri menen bul dizimge qarsı shıǵıp, adamlarǵa dem alıw kúniniń negizgi mánisin túsindiredi hám insan Shabbat kúni ushın emes, al Shabbat kúni insan ushın jaratılǵanın aytadı (Shıǵ 20:8-11; 31:12-17; Leb 23:3; San 28:9-10; Nzm 5:12-15; Mat 12:1-14).

shaytan – Aspandaǵı janzat, gúnakar perishtelerdiń basshısı. Bul perishteler jawız ruwxlar, jinler dep te atalǵan. Shaytan Qudayǵa hám Qudaydıń xalqına qarsı shıǵadı. Ol hámme waqıtta jawızlıq qılıwǵa háreket etip, adamlardı aldaydı hám olardı Qudaydıń jolınan azǵıradı. Iysa Masiyx kúshli erki hám káramatları arqalı shaytannan ústem ekenligin kórsetti. Jańa Kelisimde, bir kúni shaytan pútkilley jeńiliske ushıraydı, dep jazılǵan.

«Shaytan» degen atama evrey tilindegi «dushpan, ayıplawshı» mánisin bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Jańa Kelisimde shaytan jáne azǵırıwshı dep te aytıladı. Jańa Kelisimde, shaytan adamlardı azǵırıwǵa saladı, dep aytılǵan. Ol «bul dúnyanıń hákimi» dep te atalǵan (Zxr 3:1; Mat 4:1-11; 25:41; Luk 8:12; Yuxn 8:44; 12:31; Elsh 10:38; 1Yuxn 3:8; 2Kor 4:4; 1Sal 2:18; Ayan 12:9, 10; 20:10).

shek – Shek taslawda aǵash bólekleri yamasa taslar qollanılǵan, usı arqalı Qudaydıń erkin anıqlaǵan. Bazıda adamlar shek taslap, Qudaydan bir isti qalay yamasa qashan islew kerekligin soraǵan (Leb 16:8; Eshu 19:1; Yuns 1:7).

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Berilgen ólshem birliklerdiń ólshemleri anıq belgili emes. Olar waqıttıń ótiwi menen ózgerip barǵan hám orınlarda bir-birinen ózgesheligi bolǵan.

Awırlıq ólshemi
Gera | 0,5 gr
Beqa | 5,5 gr
Shekel | 11 gr
Mina | 550 gr
Talant | 34 kg

Sıyımlıq ólshemi
Omer | 2,2 l
Sea | 7,5 l
Efa | 22 l
Kor/xomer | 220 l

Suyıqlıq ólshemi
Log | 0,3 l
Hin | 3,7 l
Bat | 22 l

Súwretler

Súwretler

1. Muxaddes shatır

2. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

3. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

4. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Muxaddes shatır

Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

«Leningrad kodeksi» Eski Kelisimniń qoljazbalarınan

Yunus payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. 1000-jılları kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Qumran» qoljazbalarınıń biri

Iyshaya payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. sh. 100-jıllarda kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Áyyemgi grekshe awdarma» qoljazbalarınan bir bólek

Eshua kitabınan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 200-jılları kóshirilgen

Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan «Papirus-52» dep atalǵan bólek

Yuxan jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 125-jılları kóshirilgen

«Kodeks Sinaytikus» Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan

Matta jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 340-jılları kóshirilgen

Kartalar

Kartalar

1. Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

2. Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

3. Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

4. On eki urıwdıń jeri

5. Erusalim patshalar dáwirinde

6. Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

7. Izrail hám Yahuda patshalıqları

8. Assiriya patshalıǵı

9. Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

10. Persiya patshalıǵı

11. Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

12. Rim imperiyası

13. Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

14. Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

15. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

16. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

17. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

18. Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

On eki urıwdıń jeri

Erusalim patshalar dáwirinde

Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

Izrail hám Yahuda patshalıqları

Assiriya patshalıǵı

Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

Persiya patshalıǵı

Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

Rim imperiyası

Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Table of Contents

Muxaddes Kitap: Shıǵıw

Alǵí sóz

Shıǵıw

- Alǵí sóz
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36
- 37
- 38
- 39
- 40

Qosímsha Materiallar
Sózlik

Adam Ulı
amalek xalqı, amalekler
ammon xalqı, ammonlar
amor xalqı, amorlar
anaq xalqı, anaqlar
Aram
arfa
Aspan Patshalıǵı
Assiriya
atanaq aǵash
Ashera (kiyeli aǵash)
Ashtarta
Ashıtqısız nan bayramı
Áke
ámeńger
Baal
Babiloniya, Babilon
Bashan
ebus xalqı, ebuslı
elshi
Eń muxaddes bólme
Erusalim
diniy muǵallim
Edom, edom xalqı, edomlılar
efod
Efrayım
faraon
Fenikiya
filist xalqı, filistler, Filistiya
Galila úlkesi
Gilad
girgash xalqı
gúna
haliluya
Xabashstan
xet xalqı, xetler
xiw xalqı, xiwler
Xosh Xabar
Ibadatxana
Iyemizdi eslew keshesi
Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe
Izrail
Jabrayıl
Jańa ay bayramı
Jaratqan Iye
Jaratqan Iyeniń Úyi
Jartas, qorǵawshı Jartas
jawız ruwx
jámáát
jin
joqarǵı keńes
Kárnay
Kárnay bayramı
kelisim
Kelisim sandıǵı
Kemosh
ken xalqı, kenler
kerub
kiyeli tas
Qanan
qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı
Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı
Quday
Quday Taala
Qudaydıń Patshalıǵı
Qudaydıń Ruwxı
Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı
Qudaydıń Úyi
qurbanlıq
Qutqarılıw bayramı
qutqarıw, qutqarılıw
qız Sion
lebiyli, lebiyliler
Lira
Masiyx
may
maylaw
májilisxana
máńgilik ómir
Midiya
Midyan, midyanlılar
Mixail
Mısır
miyrim
Moab, moab xalqı, moablılar
Molox, Milkom
mór
Muxaddes
Muxaddes bólme
Muxaddes Ruwx
Muxaddes shatır
muxaddesler
orama kitap, orama qaǵaz
oraza tutıw
Óliler mákanı
óńirshe, qaltalı óńirshe
payǵambar
parisey
periz xalqı
perishte
Persiya
Purim bayramı
refa xalqı
Ruwxaniy, bas ruwxaniy
sadaqa
saddukey
Samariya
samariyalı
Sidon
Sion
suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır
suwǵa shomıldırıw
súyispenshilik
súrgin
Tir
tuńǵısh ul
usınılǵan nanlar
Ushırasıw shatırı
Yahuda
yahudiy
Yahudiya
Yaqıp
záytún

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı

Shabbat kúni
shaytan
shek
Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Súwretler

- Muxaddes shatır

- Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Kartalar

- Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

- Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

- Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

- On eki urıwdıń jeri

- Erusalim patshalar dáwirinde

- Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

- Izrail hám Yahuda patshalıqları

- Assiriya patshalıǵı

- Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

- Persiya patshalıǵı
- Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı
- Rim imperiyası
- Palestina Iysa Masiyx dáwirinde
- Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

- Paveldiń Rimge alıp ketiliwi