Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-10-13T21:15:52.362915+00:00

Төрүттэнии кинигэтэ • Тахсыы кинигэтэ: Төрүттэнии

Төрүттэнии кинигэтэ • Тахсыы кинигэтэ: Төрүттэнии

1. өрүттэнии кинигэтэ • Тахсыы кинигэтэ

1. Тыллары быһаарыы (Төрүттэнии кинигэтэ • Тахсыы кинигэтэ)

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

өрүттэнии кинигэтэ • Тахсыы кинигэтэ
өрүттэнии кинигэтэ • Тахсыы кинигэтэ

1. Төрүттэнии

ААН ТЫЛ

Күндү ааҕааччы!

Бүгүн эн Биибилийэ Эргэ Кэс Тылын «Төрүттэнии» (нууч. Бытие) уонна «Тахсыы» (нууч. Исход) диэн икки бастакы кинигэтин тутан олороҕун. Моисей биэс кинигэтиттэн бастакытын «Төрүттэниини» аан дойду устуоруйатын киирии тыла диэн ааттыахха сөп. Үс тыһыынча кэриҥэ сыл анараа өттүгэр былыргы дьэбириэй тылынан суруллубут кинигэ дьиҥнээх аата – бастакы баһын маҥнайгы тылынан, «Бэрэшит», ол аата «Бастаан». Бу кинигэ Биибилийэ гректии тылбааһыгар Септуагинтаҕа «Генесис» (Саҕаланыыта, төрдө) диэн ааттаныаҕыттан ыла, атын омуктар бары ону батыспыттар. Биһиги эмиэ христианнар үйэлээх үгэстэрин тутуһан, тылбааспытын «Төрүттэнии» диэн ааттаатыбыт. Манна киһи айыллыытын эрэ туһунан буолбатах, бастакы дьон дьиэ кэргэттэрэ, аҕа уустара, биис уустара, куораттара, дойдулара, судаарыстыбалара хайдах төрүттэммиттэрин туһунан кэпсэнэр, норуоттар төрүт өбүгэлэрин төрүччүлэрэ бэриллэр.

Кинигэ инники уон биир баһыгар суруллубутун курдук, Таҥара сири-халлааны, киһини айбытын кэннэ, дьон, Айыы Таҥараларын кытта эйэ дэмнээхтик олоруохтарын баҕарбакка, чыҥха атын суолунан буруйан барбыттар. Ол иһин хара маҥнайгыттан, өйдөрө-санаалара сатарыйан, аньыыны-буруйу оҥорор буолбуттар. Сир үрдүгэр кир-дьай аһара хойдон, Таҥара тыынар-тыыннааҕы барытын имири эһэргэ быһаарыммыт. Онон Кини дьонтон көнө сүрэхтээх Нойу талан ылан, дьиэ кэргэнин кытта тыыннаах хаалларан, саҥа киһи аймаҕы үөскэппит.

Бу кинигэ, уон иккис баһыттан саҕалаан, Таҥара аан дойду быыһанар суолун арыйтараары талан ылбыт дьонун туһунан сэһэргиир. Авраам, Исаак, Иаков (кини саҥа аата – Израиль) уонна Иаков уон икки уолун – дьэбириэй норуотун төрүт өбүгэлэрин – туһунан кэпсээҥҥэ Таҥара кинилэргэ Мин эһигини көй элбэх гына ууһатан үтүөкэн дойдуга олохсутуом, оччоҕо эһиги киһи аймахха дьиҥ кырдьыгы арыйыаххыт диэн эрэннэрэр. Таҥара дьоно, төһө да эҥкилэ суох буолбаталлар, аньыыны-буруйу оҥордоллор, Айыы Тойоннорун ыҥырыытын истэн, Кини тугу соруйбутун барытын толороллор.

«Төрүттэнии» – араас истииллээх кинигэ. Ааҕааччы болҕомтотун тардар, киһини умсугутар кэпсээннэр, араас дьикти түбэлтэлэр, хоһоонунан суруллубут алгыстар быыстарыгар элбэх дьон аата киирбит уһун төрүччүлэрэ бааллар. Биллэн турар, түҥ былыргы атын омук тылын бары дэгэтин, дорҕооннорун дьүөрэлэһиитин, хатыламмат ураты поэзиятын хайдахтаах да тылбаас кыайан толору биэрбэт.

Төрүттэнии кинигэтэ урут сахалыы тылынан иккитэ тахсан турар. Бастакыта, сибэтиитэл Иннокентий Вениаминов көҕүлээһининэн аҕабыыт Лаврентий Винокуров оҥорбут тылбааһа, 1858 с. Москватааҕы Синодальнай кинигэ кыһатыгар күн сирин көрбүт. Иккиһэ, Биибилийэ Арассыыйатааҕы уопсастыбата бэлэмнээн таһаарбыт «Айыллыы» диэн тылбааһа, 2012 с. бэчээттэммитэ.

Моисей биэс кинигэтиттэн иккиһэ – «Тахсыы». Манна Иаков удьуордара Ханаан сиригэр турбут суттан куотан Египеккэ көһөллөрүн, онно устунан хабалаҕа киирэн баран хайдах босхоломмуттарын уонна Таҥара кинилэргэ Сокуону бэлэхтээбитин туһунан кэпсэнэр. Кинигэ бастакы чааһа (1–19) – Айыы Тойон норуотун Египеккэ кулуттааһынтан таһаартараары талан ылбыт киһитэ Моисей туһунан сэһэн. Оттон иккис чааһа (20–40) – Таҥара норуотугар Сөбүлэһии кэс тылын эппитин, киниэхэ Сокуону бэлэхтээбитин туһунан. Таҥара биэрбит Сокуонун чопчута – Кини бар дьоҥҥо анаабыт Уон ыйааҕа (20:2-17). Билигин бу ыйаахтар үгүс аныгы омуктар сиэрдэрин-майгыларын тулхадыйбат төрдө буолбуттар.

Таҥара талан ылбыт норуотугар Моисейынан Сокуону бэрдэрэр, ону таһынан кинилэргэ Бэйэтин амарах быһыытын-майгытын, ытык аатын арыйар. Кини Моисейга аалтаары уонна Таҥара Израиль дьонун ортотугар олоруохтаах Сурдун хайдах оҥорор туһунан ымпыгар-чымпыгар тиийэ сиһилии ыйар-кэрдэр. Таҥара дьон олоҕун ыраахтан тэйиччи көрөн турбакка, Бэйэтэ эрэннэрбитин курдук, Авраам, Исаак, Иаков удьуордарын кулуттааһынтан босхолоору, сирдээҕи олох хаамыытын салайан биэрэр. Бу кинигэҕэ өссө дьон Таҥараҕа утарыласпытын, Моисей этэрин ылымматаҕын туһунан кэпсэнэр. Кинилэр кулуттуурга үөрэнэн хаалан, көҥүлү кыайан өйдөөбөттөр, онон үөрүйэх олохторун көҥүллээҕэр ордоро саныыллар. Эмиэ син биир «Төрүттэнии» курдук, Тахсыы кинигэтэ дьон итэҕэһин-быһаҕаһын кистээбэккэ, кинилэри араас өттүлэриттэн арыйан көрдөрөр. Бу кинигэ сахалыы аан маҥнай бэчээттэнэн таҕыста.

Биһиги тылбааспыт былыргы дьэбириэй тылынан суруллубут төрүт тиэкискэ олоҕуран оҥоһулунна, онон дьэбириэйдии да, гректии да тиэкистэри туһаммыт нууччалыы Синодальнай тылбаастан кэккэ уратылардаах. Олортон саамай суолталаахтара кинигэ сирэйин алын өттүгэр хос быһаарыыларга киирдилэр. Дьон уонна сир-уот анал ааттарын суолталара эмиэ хос быһаарыыларга бэрилиннилэр. Өйдүүргэ уустук тиэрминнэр быһаарыылара кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка киирдилэр. Бу тылдьыт үгүс ыстатыйалара Биибилийэ тылбааһын институтун үлэһиттэрэ эрэдээктэр Н.Г. Манзиенко, научнай консультант, теология кандидата А.Б. Сомов оҥорбут богословскай тылдьыттарыттан кылгатыллан ылылыннылар. Кинилэр тылдьыттарын сахалыы тылбааһын Арассыыйа наукатын академиятын Сибиирдээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийии уонна Хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар проблемаларын институтун кылаабынай научнай үлэһитэ, филологическай наука дуоктара Н.Н. Ефремов оҥорбута.

Итини таһынан кинигэ кэннигэр, ааҕааччыга көмөлөөх буоллун диэн, оччотооҕу Ближнэй Восток уонна Палестина сирин-дойдутун хаарталара киирдилэр.

Ааҕааччылар Таҥара тылын толору өйдүүллэрин туһугар, биһиги бу икки кинигэ дириҥ суолтатын, ис хоһоонун аныгы саха литературнай тылынан чопчу тиэрдэр соругу туруорунан үлэлээтибит. Ол туһугар элбэх сыраларын биэрбит тылбаасчыттарга, эрэдээктэрдэргэ, консультаҥҥа уонна тылбаас үлэтэ табылларыгар көмөлөспүт үтүө дьоҥҥо истиҥ махталбытын этэбит.

Кинигэ электроннай барыйаанын биһиги институппут сайтыттан булуохха сөп (ibt.org.ru).

Биибилийэ тылбааһын Москватааҕы института

Төрүттэнии

Төрүттэнии

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

43

44

45

46

47

48

49

50

1

Моисей бастакы кинигэтэ

Төрүттэнии

Аан дойду айыллыыта

1^1Бастаан Таҥара халлааны уонна сири айбыта.[*]+
2Сир туох да киэбэ-киэлитэ суох, иччитэх этэ. Түгэҕэ биллибэт далайы бүтэй хараҥа бүрүйэн турара, арай уу үрдүнэн Таҥара Тыына[*] тайаара көтөрө. 3Дьэ, онтон Таҥара: «Сырдык баар буоллун», – диэбитэ, онуоха сырдык баар буолбута. 4Таҥара сырдыгы көрөн сөбүлээбитэ, итиэннэ ону хараҥаттан араарбыта. 5Таҥара сырдыгы «күнүс», оттон хараҥаны «түүн» диэн ааттаабыта. Киэһэ буолбута, сарсыарда буолбута – биир күн бүппүтэ.

6Онтон Таҥара: «Уу ортотугар кытаанах араҥа баар буолан ууну икки аҥыы араардын», – диэбитэ. 7Таҥара кытаанах араҥаны оҥорон, араҥа аннынааҕы ууну араҥа үрдүнээҕи ууттан араарбыта. Эппитин курдук буолбута. 8Таҥара кытаанах араҥаны «халлаан» диэн ааттаабыта. Киэһэ буолбута, сарсыарда буолбута – иккис күн бүппүтэ.

9Онтон Таҥара: «Халлаан аннынааҕы уу бииргэ мустан, кураанах сир көһүннүн», – диэбитэ. Эппитин курдук буолбута. 10Таҥара кураанах сири «сир», оттон мустубут ууну «байҕал» диэн ааттаабыта. Итиэннэ Таҥара итини барытын көрөн сөбүлээбитэ. 11Онтон Таҥара: «Сир күөх үүнээйини – сиэмэтин ыһар от, сиэмэлээх аһын биэрэр мас эгэлгэ бииһин – үүннэрдин», – диэбитэ. Эппитин курдук буолбута. 12Сир күөх үүнээйини – сиэмэтин ыһар от, сиэмэлээх аһын биэрэр мас эгэлгэ бииһин – үүннэрбитэ. Итиэннэ Таҥара итини барытын көрөн сөбүлээбитэ. 13Киэһэ буолбута, сарсыарда буолбута – үһүс күн бүппүтэ.

14Онтон Таҥара: «Халлаан араҥатыгар сырдатар эттиктэр баар буолан күнүһү түүнтэн араардыннар, кэми-кэрдиини, күнү-дьылы биллэрэр бэлиэ буоллуннар, – диэбитэ. – 15Халлаан араҥатыттан сыдьаайан сири сырдаттыннар». Эппитин курдук буолбута. 16Таҥара икки сүҥкэн сырдатааччыны (улаханын күнүһү салайарга, кыратын түүнү салайарга анаан) уонна сулустары оҥорбута. 17-18Таҥара кинилэри, сири сырдаталларын, күнүһү-түүнү салайалларын, сырдыгы хараҥаттан арааралларын туһугар, халлаан араҥатыгар туруорбута. Итиэннэ Таҥара итини барытын көрөн сөбүлээбитэ. 19Киэһэ буолбута, сарсыарда буолбута – төрдүс күн бүппүтэ.

20Онтон Таҥара: «Ууга тыыннаах харамай кыймалас буоллун; сир үрдүнэн, халлаан араҥатынан көтөр бииһэ көттүн», – диэбитэ. 21Таҥара байҕал аарыма бэйэлээх амырыын кыылларын, ууга кыйма курдук кыынньар бары харамай, көтөр кынаттаах эгэлгэ бииһин айбыта. Итиэннэ Таҥара итини барытын көрөн сөбүлээбитэ. 22Таҥара кинилэри алҕаан эппитэ: «Төрөөҥ-ууһааҥ, үксээҥ-тэнийиҥ, байҕал уутун иччилээҥ; оттон сиргэ көтөр кынаттаах элбээтин». 23Киэһэ буолбута, сарсыарда буолбута – бэһис күн бүппүтэ.

24Онтон Таҥара: «Сир тыынар тыыннаах эгэлгэ бииһин: сүөһүнү, сыылар харамайы, эҥин-эгэлгэ кыылы-сүөлү үөскэттин», – диэбитэ. Эппитин курдук буолбута. 25Таҥара кыыл-сүөл, сүөһү, сиринэн сыылар харамай эҥин-эгэлгэ бииһин оҥорбута. Итиэннэ Таҥара итини барытын көрөн сөбүлээбитэ. 26Дьэ, онтон Таҥара: «Биһиги курдук мөссүөннээх, Биһиэхэ маарыннаах гына киһини айыахха, – диэбитэ. – Кини байҕал балыгын, халлаан көтөрүн, сүөһүнү, сири бүттүүнүн, сиринэн сыылар харамайы бука барытын баһылаатын». 27Таҥара киһини Бэйэтин курдук мөссүөннээх, Таҥаралыы мөссүөннээх гына айбыта, эр киһини уонна дьахтары айбыта+. 28Таҥара кинилэри алҕаан эппитэ: «Төрөөҥ-ууһааҥ, үксээҥ-тэнийиҥ, сир үрдүн иччилээҥ, сири баһылааҥ. Байҕал балыгын, халлаан көтөрүн, сир бары кыылын-сүөлүн баһылыктааҥ». 29Итиэннэ Таҥара эппитэ: «Мин сир үрдүгэр баар сиэмэлээх оту, сиэмэтин ыһар астаах маһы барытын эһиэхэ биэрэбин. Ити эһиги аһыыр аскыт буолуоҕа. 30Оттон сир кыыла-сүөлэ, халлаан көтөрө, сиринэн сыылар харамай – тыынар тыыннаах бүттүүнэ сииригэр Мин күөх үүнээйини олоччу биэрэбин». Эппитин курдук буолбута. 31Таҥара тугу айбытын барытын кэриччи көрөн баран, ону олус сөбүлээбитэ. Киэһэ буолбута, сарсыарда буолбута – алтыс күн бүппүтэ.

2

2^1Халлаан уонна сир, онно баар барыта ити курдук силигэ сиппитэ.

2Сэттис күнүгэр Таҥара оҥорор үлэтин түмүктээбитэ, онон сэттис күнүгэр үлэтин бүтэрэн сынньаммыта. 3Таҥара сэттис күнү алҕаабыта, ытык күн гыммыта, тоҕо диэтэххэ бу күн Кини айар үлэтин бүтэрэн сынньаммыта.

4Халлаан икки сир икки хайдах айыллыбытын туһунан кэпсээн итинник.

Бастакы дьону Эдемҥэ олохсутуу

АЙЫЫ ТОЙОН[*] Таҥара сирдээх халлааны саҥа айдаҕын утаа, 5хонууга биир да сатыы талах, биир да салаа от суоҕа. АЙЫЫ ТОЙОН Таҥара ардаҕы өссө ыыта илигэ, сири таҥастыах дьон эмиэ суохтара. 6Арай буор анныттан уу сүүрүгүрэн тахсан[*] сир ньуурун барытын нүөлсүтэрэ. 7АЙЫЫ ТОЙОН Таҥара сири-буору эллээн киһини[*] оҥорон баран, кини таныытыгар олох тыынын үрэн киллэрбитэ – киһи тыынар тыыннаах буолбута+.

8Онтон АЙЫЫ ТОЙОН Таҥара илин Эдемҥэ илгэ-быйаҥнаах сир эриэккэһин сириэдитэн, оҥорбут киһитин ол сиргэ олохсуппута. 9АЙЫЫ ТОЙОН Таҥара онно кэрэ көстүүлээх, сииргэ үчүгэй отонноох мас эгэлгэтин кытта ол сир ортотугар Олох Аал Луук Маһын уонна үтүөнү-мөкүнү билии[*] маһын үүннэрбитэ+.

10Эдемтэн өрүс устан тахсан ити илгэлээх сири нүөлсүтэн баран, салгыы түөрт салааҕа арахсар. 11Түөрт салааттан биирдэстэрэ – Фисон; бу өрүс кыһыл көмүстээх Хавила дойдутун эргийэ барар 12(ол дойду үчүгэй кыһыл көмүстээх, онно бдолах диэн дыргыл сыттаах дабархай уонна күндү оникс таас баар). 13Иккис өрүс аата Гихон, бу өрүс Куш[*] сирин эргийэ устар. 14Үһүс өрүс аата Тигр, кини Ассирияттан илин диэки барар. Төрдүс өрүс аата Евфрат+.

15АЙЫЫ ТОЙОН Таҥара киһини Эдемҥэ, бу илгэлээх сири оҥоһуннун, көрөн-истэн харыстаатын диэн олохсутан баран, 16киниэхэ маннык ыйан-кэрдэн эппитэ: «Эн илгэлээх сир ханнык баҕарар маһын отонуттан сиэххин сөп, 17арай үтүөнү-мөкүнү билии маһын отонуттан амсайар буолаайаҕын. Амсайыаҥ да – ол күн өлүөҥ».

18Онтон АЙЫЫ ТОЙОН Таҥара: «Киһи соҕотоҕун сылдьара куһаҕан. Мин киниэхэ бэйэтигэр холоонноох көмөлөһөөччүнү оҥорон биэриим», – диэбитэ. 19АЙЫЫ ТОЙОН Таҥара сиртэн-буортан эҥин-эгэлгэ кыылы-сүөлү, көтөрү оҥорон баран, олору, хайдах ааттыыр эбит диэн, киһиэхэ аҕалбыта. Киһи хамныыр харамайга ханнык ааты биэрэр да, харамай оннук ааттанара. 20Киһи дьиэ сүөһүтүгэр барытыгар, бары көтөргө, бары кыылга-сүөлгэ аат биэртэлээбитэ, ол гынан баран олортон бэйэтигэр холоонноох көмөлөһөөччүнү булан ылбатаҕа. 21Онон, дьэ, АЙЫЫ ТОЙОН Таҥара киһини кытаанахтык утутан кэбиһэн баран, киниттэн ойоҕоһун биир уҥуоҕун ороон ылбыта уонна ол уҥуох оннун этинэн бүрүйэн кэбиспитэ+. 22АЙЫЫ ТОЙОН Таҥара киһиттэн ылбыт ойоҕоһун уҥуоҕуттан киниэхэ дьахтары оҥорон аҕалбыта. 23Онуоха киһи эппитэ:

«Бу баар эбит мин уҥуоҕум сорҕото,
мин этим-сииним сорҕото!
Кини эр киһиттэн ылыллыбыта,
онон дьахтар диэн ааттаныаҕа».[*]

24(Ол иһин эр киһи аҕатын-ийэтин хаалларан ойоҕун кытта холбоһор, онон иккиэн биир эт-сиин буолаллар.)+
25Эр киһи ойоҕунаан сыгынньах сылдьаллара эрээри, онтон сааппат этилэр.

3

Бастакы аньыы-буруй

3^1Моҕой АЙЫЫ ТОЙОН Таҥара оҥорбут кыылларыттан барыларыттан саамай оҕуруктаахтара этэ. Кини дьахтартан: «Илгэлээх сир ханнык да маһын отонуттан сиэмэҥ диэн Таҥара эһиэхэ чахчы эппитэ дуо?» – диэн ыйыппыта+.

2«Биһиги ханнык баҕарар мас отонун сиэхпитин сөп, – дьахтар моҕойго хардарбыта, – 3арай Таҥара биһиэхэ бу илгэ-быйаҥ ортотугар үүнэн турар мас отонун сииргит да, таарыйаргыт да көҥүллэммэт диэбитэ. Оннук гыннахпытына – өлөр үһүбүт»+.

4«Суох, эһиги өлүөххүт суоҕа, – диэбитэ моҕой. – 5Ити мас отонуттан сиэтэххитинэ, хата, хараххыт арыллан, үтүөнү-мөкүнү билэн,[*] Таҥара курдук буолуоххут. Кини ону билэр». 6Дьэ, онно дьахтар ол мас отоно сиэниллиэн сөбүн, көрөргө сүрдээх үчүгэйин, итиэннэ киһини үтүөнү-мөкүнү билиинэн умсугутарын көрөн, отону ылан сиэн кэбиспитэ; сиэтин диэн, эригэр эмиэ биэрбитэ+. 7Онуоха иккиэн, харахтара арыллан, сыгынньах сылдьалларын көрбүттэрэ, онон сомуокуба мас[*] сэбирдэҕинэн баачы оҥостон өттүктэрин бааммыттара.

8Киэһэ сиккиэр тыал илгийиитэ кинилэр, илгэ-быйаҥнаах сиринэн АЙЫЫ ТОЙОН Таҥара кэлэн иһэрин истэн, мас кэннигэр саһан хаалбыттара.

9«Ханна бааргыный?» – АЙЫЫ ТОЙОН Таҥара киһини ыҥырбыта.

10«Эн илгэлээх сиринэн кэлэн иһэргин истэн, сыгынньахпыттан куттанан, саһан турабын», – диэбитэ киһи.

11«Сыгынньаххын диэн эйиэхэ ким эттэ? Мин эйигин сиэйэҕин диэн боппут маһым отонуттан сиэбитиҥ дуу?» – АЙЫЫ ТОЙОН Таҥара ыйыппыта.

12«Бу кини, Эн биэрбит дьахтарыҥ, миэхэ ол отону биэрбитэ, ону мин сиэбитим», – диэн хоруйдаабыта киһи.

13АЙЫЫ ТОЙОН Таҥара дьахтартан: «Эн тоҕо итинник быһыыланныҥ?» – диэн ыйыппыта.

Дьахтар: «Моҕой миигин албыннаабыта, ол иһин сиэбитим», – диэбитэ.

14Онуоха АЙЫЫ ТОЙОН Таҥара моҕойго эппитэ:

«Итинник быһыыланан, эн кырыыска бардыҥ.

Аны кыыл-сүөл, сүөһү эйгэтиттэн үүрүллэн,
өрөҕөҕүнэн сыыла сылдьыаҥ,
тыыннааҕыҥ тухары сир-буор аһылыктаныаҥ.

15Мин эйигин дьахтардыын өстөһүннэриэм,
эһиги оҕолоргут эмиэ өстөөх буолуохтара:

дьахтар уола төбөҕүн хампы үктүө,
оттон эн кинини тилэххэ тигиэҥ»+.

16Дьахтарга эппитэ:

«Мин эйиэхэ хат сылдьар кэмҥин ыаратан биэриэм,
онон оҕолоргун эрэйдэнэн төрүөҥ.
Ол да үрдүнэн эргэр тардыһа туруоҥ,
эриҥ эйиэхэ тойонуҥ буолуо».[*]+

17Оттон эр киһиэхэ эппитэ:

«Ойоҕуҥ тылын истэҥҥин,
сиэйэҕин диэн боппут маһым отонуттан сиэбиккин.

Онон сир эн тускуттан кырыыска турда:

аны үйэҥ тухары сир биэрэр аһын сыранан булуоҕуҥ.

18Сир эйиэхэ хатыылаах эрбэһини, сыыс оту үүннэриэ,
эн хонуу отунан аһылыктаныаҥ,

19сиир килиэпкин, хара көлөһүҥҥүн тоҕон туран, булунуоҥ.

Сиртэн ылыллыбытыҥ – сиргэ төннүөҥ,
буоргун эбээт эн – буорга кубулуйуоҥ».

20Киһи (Адам) ойоҕун, кини сир бары олохтоохторун ийэлэрэ буолбутун иһин, Ева[*] диэн ааттаабыта. 21АЙЫЫ ТОЙОН Таҥара Адамҥа уонна кини ойоҕор тирии таҥас оҥорон таҥыннарбыта.

22Онтон АЙЫЫ ТОЙОН Таҥара эппитэ: «Көр, бу, киһи үтүөнү-мөкүнү билэн, Биһиги биирдэспит курдук буолла. Аны билигин, өлбөт үйэлэнээри, Олох Аал Луук Маһын отонуттан ылан сиэбэтэр!»+
23АЙЫЫ ТОЙОН Таҥара киһини, сиртэн-буортан ылыллыбыта, онон сирин оҥоһуннун диэн, илгэлээх Эдемтэн үүрэн кэбиспитэ. 24Киһини үүрэн баран, Олох Аал Луук Маһыгар тиэрдэр суолу харабыллатаары, Эдем сирин аттыгар илин диэки херувимнары[*] уонна хайа баҕарар диэки эргийэн кулахачыйар уот кылыһы туруорбута.

4

Каин инитин Авелы өлөрөр

4^1Адам Евалыын хоонньоһон, ойоҕо ыарахан буолбута. Ева уолун Каины[*] төрөтөн баран: «АЙЫЫ ТОЙОН көмөтүнэн мин киһини төрөттүм!» – диэн саҥа аллайбыта. 2Кини өссө Авелы, Каин инитин, төрөппүтэ.

Авель бараан[*] үөрүн маныыра, оттон Каин сир оҥорооччу этэ. 3Төһө эрэ кэм ааспытын кэннэ, Каин АЙЫЫ ТОЙОҤҤО сирин үүнүүтүттэн бэлэх илдьэ тиийбитэ, 4Авель эмиэ бараанын бастакы төрүөҕүн сыалаах бастыҥ этин илдьибитэ. 5АЙЫЫ ТОЙОН Авель бэлэҕин сөбүлүү көрбүтэ, оттон Каин бэлэҕин сөбүлээбэтэҕэ. Каин онтон уордайан, сирэйэ-хараҕа суулла өспүтэ. 6«Бу туохтан маннык уордайдыҥ? – АЙЫЫ ТОЙОН Каинтан ыйыппыта. – Туохтан маннык өһөн түстүҥ? 7Үтүөнү оҥорор буоллаххына, төбөҕүн өрө тутун. Оттон оҥорбот буоллаххына, ааҥҥар аньыы саһан сытар. Аньыы эйигин баһылыан баҕарар, ол эрээри эн киниэхэ тойон буолуохтааххын»+.

8Каин инитигэр Авельга: «Хонууга тахсыахха»,[*] – диэбитэ. Хонууга сылдьан кини инитин Авелы үрдүгэр түһэн өлөрөн кэбиспитэ.

9АЙЫЫ ТОЙОН Каинтан: «Иниҥ Авель ханнаный?» – диэн ыйыппыта.

«Билбэппин, мин инибин маныы сылдьар үһүбүн дуо?» – диэбитэ Каин.

10Онуоха АЙЫЫ ТОЙОН эппитэ: «Бу эн тугу оҥордуҥ? Иниҥ сиргэ тохтубут хаана Миигин ыҥыран үөгүлүүр. 11Эн сиргэ иниҥ хаанын иһэрдэн, сир кырыыһыгар турдуҥ. 12Инникитин, төһө да бу сири оҥостубутуҥ иһин, сир аны эйиэхэ үүнүүтүттэн бэрсиэ суоҕа. Мантан ыла эн үүрүллэн, атах балай бараҕын».

13Каин АЙЫЫ ТОЙОҤҤО: «Маннык ыар накаастабылы мин кыайан тулуйбаппын, – диэн хардарбыта. – 14Эн миигин сирбиттэн холдьоҕон эрэҕин, аны Эйигиттэн ыраатыам турдаҕа. Мантан инньэ үүрүллэн, атах-балай бардахпына, аара ким көрсүбүт миигин өлөрөн кэбиһиэн сөп».

15Онуоха АЙЫЫ ТОЙОН: «Ким Каины өлөрбүттэн сэттэ бүк иэстэниэҕэ», – диэбитэ. Аара суолга өлөрбөтүннэр диэн, киниэхэ ураты бэлиэни туруорбута+. 16Каин АЙЫЫ ТОЙОНТОН ыраах баран, Эдемтэн илин диэки баар Нод[*] диэн дойдуга олохсуйбута.

Каин удьуордара

17Онтон Каин ойоҕунаан хоонньоһон, ойоҕо ыарахан буолбута. Кини Енох диэн уолу төрөппүтэ. Ол саҕана Каин куорат тута сылдьара, онон куораты уолун аатынан Енох диэн ааттаабыта. 18Енохтан Ирад, Ирадтан Мехиэель, Мехиэельтэн Мафусал, Мафусалтан Ламех диэн уолаттар төрөөбүттэрэ.

19Ламех икки дьахтары ойох ылбыта. Биирдэһин аата Ада, оттон иккиһин киэнэ Цилла диэн этэ. 20Ада Иавалы төрөппүтэ. Иавалтан сурт дьиэлээх-уоттаах, сүөһү иитэр дьарыктаах дьон үөскээбиттэрэ. 21Иавал инитэ Иувал диэн ааттааҕа. Кини аарпаҕа, билиэйтэҕэ оонньооччулар барыларын төрүт өбүгэлэрэ буолбута. 22Цилла Тувалкаины, алтантан, тимиртэн араас тэрили оҥорор уус киһини, төрөппүтэ. Тувалкаин эдьиийэ Ноема этэ.

23Ламех ойохторугар эппитэ:

«Адалаах Цилла, истиҥ эрэ миигин!

Болҕойон истиҥ эрэ, ойохторуом, мин эһиэхэ тугу этэрбин!

Миигин бааһырдыбытын иһин, мин эр киһини өлөрдүм,
миигин охсубутун иһин, мин уол оҕону өлөрдүм![*]

24Каины өлөрүү сэттэ бүк иэстэбиллээх,
оттон Ламех иэстэбилэ сэттэ уон сэттэ бүк буолуоҕа».

Сиф төрүүр

25Адам ойоҕунаан өссө хоонньоспута. Ойоҕо уолу төрөтөн баран, оҕотун Сиф[*] диэн ааттаабыта. Ол аата «Каин илиититтэн өлбүт Авель оннугар Таҥара миэхэ саҥа оҕону бэлэхтээтэ» диэн суолталаах. 26Сиф эмиэ уол оҕоломмута. Кини уолугар Енос диэн ааты биэрбитэ.

Ити кэмтэн ыла дьон Таҥараны АЙЫЫ ТОЙОН диэн аатынан ыҥырар буолбуттара.

5

Адамтан Нойга диэри көлүөнэлэр

5^1Бу – Адам удьуордарын туһунан кинигэ.

Таҥара киһини айарыгар кинини Таҥараҕа маарынныыр гына оҥорбута. 2Эр киһини уонна дьахтары айан баран, алҕаабыта, итиэннэ айбыт күнүгэр иккиэннэрин «киһи» диэн ааттаабыта+.

3Адам сүүс отут саастааҕар киниэхэ бэйэтигэр маарыннаах, бэйэтин курдук мөссүөннээх уол оҕоломмута. Адам уолун Сиф диэн ааттаабыта+. 4Сиф төрөөбүтүн кэннэ, Адам аҕыс сүүс сыл олорбута, кини өссө атын уол, кыыс оҕолордооҕо. 5Адам барыта тоҕус сүүс отут сыл олорон баран, өлбүтэ.

6Сиф сүүс биэс саастааҕар Енос диэн уолламмыта. 7Енос төрөөбүтүн кэннэ, Сиф аҕыс сүүс сэттэ сыл олорбута. Кини өссө атын уол, кыыс оҕолордооҕо. 8Сиф барыта тоҕус сүүс уон икки сыл олорон баран, өлбүтэ.

9Енос тоҕус уон саастааҕар Каинан диэн уолламмыта. 10Каинан төрөөбүтүн кэннэ, Енос аҕыс сүүс уон биэс сыл олорбута. Кини өссө атын уол, кыыс оҕолордооҕо. 11Енос барыта тоҕус сүүс биэс сыл олорон баран, өлбүтэ.

12Каинан сэттэ уон саастааҕар Малелеил диэн уолламмыта. 13Малелеил төрөөбүтүн кэннэ, Каинан аҕыс сүүс түөрт уон сыл олорбута. Кини өссө атын уол, кыыс оҕолордооҕо. 14Каинан барыта тоҕус сүүс уон сыл олорон баран, өлбүтэ.

15Малелеил алта уон биэс саастааҕар Иаред диэн уолламмыта. 16Иаред төрөөбүтүн кэннэ, Малелеил аҕыс сүүс отут сыл олорбута. Кини өссө атын уол, кыыс оҕолордооҕо. 17Малелеил барыта аҕыс сүүс тоҕус уон биэс сыл олорон баран, өлбүтэ.

18Иаред сүүс алта уон икки саастааҕар Енох диэн уолламмыта. 19Енох төрөөбүтүн кэннэ, Иаред аҕыс сүүс сыл олорбута. Кини өссө атын уол, кыыс оҕолордооҕо. 20Иаред барыта тоҕус сүүс алта уон икки сыл олорон баран, өлбүтэ.

21Енох алта уон биэс саастааҕар Мафусал диэн уолламмыта. 22Мафусал төрөөбүтүн кэннэ, Енох Таҥараны кытта үс сүүс сыл бииргэ сылдьыбыта. Кини өссө атын уол, кыыс оҕолордооҕо. 23Енох барыта үс сүүс алта уон биэс сыл олорбута. 24Енох Таҥараны кытта бииргэ сылдьыбыта. Онтон кини суох буолбута – Таҥара кинини Бэйэтигэр ылбыта+.

25Мафусал сүүс аҕыс уон сэттэ саастааҕар Ламех диэн уолламмыта. 26Ламех төрөөбүтүн кэннэ, Мафусал сэттэ сүүс аҕыс уон икки сыл олорбута. Кини өссө атын уол, кыыс оҕолордооҕо. 27Мафусал барыта тоҕус сүүс алта уон тоҕус сыл олорон баран, өлбүтэ.

28Ламех сүүс аҕыс уон икки саастааҕар уол оҕоломмута. 29Кини уолун Ной[*] диэн ааттаан баран: «Бу оҕоттон биһигини бары үлэбитигэр, АЙЫЫ ТОЙОН кыраабыт сиригэр оҥорор үлэбитигэр-хамнаспытыгар, көнньүөрдэр киһи тахсыаҕа», – диэбитэ+. 30Ной төрөөбүтүн кэннэ, Ламех биэс сүүс тоҕус уон биэс сыл олорбута. Кини өссө атын уол, кыыс оҕолордооҕо. 31Ламех барыта сэттэ сүүс сэттэ уон сэттэ сыл олорон баран, өлбүтэ.

32Ной биэс сүүс саастааҕар уолаттара Сим, Хам, Иафет төрөөбүттэрэ.

6

Улуу мотуок

6^1Дьон сир үрдүгэр улам элбээн, кыыс оҕолору төрөппүттэрэ. 2Таҥара уолаттара,[*] ол кыргыттар кэрэ дьүһүннээхтэрин көрөн, талбыттарын ойох ылаллара+. 3Дьэ, онтон АЙЫЫ ТОЙОН эппитэ: «Киһи диэн эт-хаан эрэ, онон Мин биэрбит олоҕум тыына киниэхэ букатыннаахтык хаалыа суоҕа. Киһи үйэтэ аны сүүс сүүрбэ сыл буоллун»+. 4Таҥара уолаттара дьон кыргыттарыгар киирэннэр, кыргыттар кинилэртэн оҕолонор буолбуттара. Ити курдук оччолорго да, кэлин да сиргэ аарыма дуолаттар үөскээбиттэрэ. Ол быраман дьыллартан албан аатырбыт күүстээх-уохтаах дьоннор этилэр.

5АЙЫЫ ТОЙОН киһи аймах сиргэ наһаа элбэх куһаҕаны оҥорорун, дьон өйө-санаата барыта мэлдьи куһаҕаҥҥа тардыһарын көрбүтэ+. 6Онон АЙЫЫ ТОЙОН, сиргэ киһини айбытыттан кэмсинэн, ис сүрэҕиттэн курутуйан 7эппитэ: «Мин айбыт дьоммун уонна кыылы-сүөлү, сыылар харамайы, көтөр кынаттааҕы эмиэ сир сирэйиттэн имири сотуом. Кинилэри айбыппын кэмсинним». 8Арай биир Ной эрэ АЙЫЫ ТОЙОН санаатын табара.

9Ной удьуордарын туһунан кэпсээн маннык.

Оччотооҕу кэм дьонуттан соҕотох Ной эрэ көнө сүрэхтээх, туох да иҥэ-дьаҥа суох кырдьыксыт киһи этэ; кини Таҥараны кытта өрүү бииргэ сылдьара. 10Ной үс уоллааҕа, ааттара Сим, Хам, Иафет диэннэрэ.

11Таҥара көрдөҕүнэ, сир олоҕо хара дьайыынан туолан төрдүттэн сатарыйбыта. 12Таҥара аан дойду хайдах курдук сатарыйбытын, сиргэ баар тыынар-тыыннаах олоҕун быһыыта-майгыта алдьаммытын көрбүтэ. 13Ол иһин Таҥара Нойга эппитэ: «Мин сир олохтоохторун барыларын имнэри эһэргэ быһаарынным. Хара дьайдаах быһыылара сири биир гына толордо. Мин кинилэри сир сирэйиттэн имири сотуом. 14Онон гофер[*] мастан уу аалына оҥоһун. Аалгын хас да хостоон баран, истэри-тастары мас дабархайынан бис. 15Уһунун үс сүүс тоҕонох[*], туоратын биэс уон, оттон үрдүгүн отут тоҕонох гына оҥор. 16Үрдүнэн хоруобуйалаа,[*] ол хоруобуйата аал эркиниттэн биир тоҕонох үөһэ чорбойон туруохтаах. Ойоҕоһунан ааннаа. Аал бастакы, иккис уонна үһүс дьаарыстардаах буолуохтаах.

17Мин сири ууга тимирдиэм, бу халлаан анныгар баар тыынар тыыннааҕы имири эһиэм. Сиргэ баар хамныыр харамай барыта өлүөҕэ. 18Оттон эйиэхэ Мин эйигинниин сөбүлэһии кэс тылын этэбин. Эн уолаттаргын, ойоххун, кийииттэргин кытта устар аалгар киириэҥ; 19онно тыынар тыыннаахтан барытыттан, эйигин кытта ордон хаалалларын туһугар, иккилиини – тыһытын уонна атыырын – киллэриэҥ. 20Көтөр кынаттаах бииһин ууһа, кыыл-сүөл, сиринэн сыылар харамай бары бииһэ, тыыннаах хаалар туһугар, иккилии буолан эйигин кытта аалга киирсиэхтэрэ. 21Онон бука бары аһыыргытыгар, бэйэҕэр да, кинилэргэ да анаан, араас аһылыгы хаһаан».

22Ной Таҥара соруйбутун барытын толорбута.

7

7^1Онтон АЙЫЫ ТОЙОН Нойга эппитэ: «Бу билиҥҥи дьонтон көнө сүрэхтээх киһи Мин иннибэр эн эрэ бааргын көрөбүн. Эн дьиэ кэргэҥҥин кытта устар аалгар киир. 2Ыраас[*] кыыл-сүөл бары бииһиттэн атыырын-тыһытын сэттэлиини, ырааһа суох кыыл-сүөл бары бииһиттэн атыырын-тыһытын биирдиини илдьэ киир. 3Көтөр кынаттаах сир үрдүттэн сүппэтин туһугар, бары бииһин ууһуттан эмиэ атыырын-тыһытын сэттэлиини ыл. 4Мин аны сэттэ хонугунан сиргэ түөрт уон түүннээх күнү быһа сэллээбэккэ түһэр ардаҕы ыытыам – айбыт харамайбын барытын сир ньууруттан имири быһыам». 5Ной АЙЫЫ ТОЙОН соруйбутун барытын толорбута.

6Улуу мотуок сиргэ Ной алта сүүс саастааҕар саҕаламмыта. 7Ной, мотуоктан хорҕойон, уолаттарын, ойоҕун, кийииттэрин кытта устар аалыгар киирбитэ. 8Ыраас да, ырааһа суох да кыыл-сүөл бары бииһиттэн, көтөр кынаттаахтан, сир бары сыылар харамайыттан, 9Таҥара соруйбутун курдук, тыһытыттан-атыырыттан иккилии буолан Нойу кытта аалга киирсибиттэрэ. 10Онтон, сэттэ күн ааспытын кэннэ, сиргэ мотуок саҕаламмыта.

11Ной олоҕун алта сүүс сылын иккис ыйыгар, ый уон сэттис күнүгэр түгэҕэ биллибэт далай уута өрө дэбилийэн тахсыбыта, халлаан түннүгэ[*] барыта тэлэччи арыллыбыта, – 12сиргэ түөрт уон түүннээх күнү быһа ардах курулаччы куппута. 13Ол күн Ной, ардах саҕаланаатын, Сим, Хам, Иафет диэн уолаттарын, ойоҕун, кийииттэрин кытта устар аалыгар киирэн хаалбыта. 14Кинилэри кытта бииргэ кыыл-сүөл, дьиэ сүөһүтэ, сиргэ баар сыылар харамай барыта, хотоҕойдоох бииһин ууһа – хас чыычаах, хас көтөр кынаттаах – бука бары киирсибиттэрэ. 15Ити тыынар тыыннаах бүттүүнэ Нойга иккилии буолан тиийэн устар аалга киирбитэ – 16Таҥара Нойга соруйбутун курдук, тыыннаах харамай хас биирдии бииһиттэн тыһылаах атыыр тиийбиттэрэ. Дьэ онтон, Ной киирбитин кэннэ, АЙЫЫ ТОЙОН аал аанын сабан кэбиспитэ.

17Улуу мотуок түөрт уон күнү быһа тохтооботоҕо. Уу сири ыллар-ылан, аалы өрө үтэйэн таһаарбыта, онон аал устубутунан барбыта. 18Угут бөҕө буолан, халыҥ уу саба халыйан сыыйа сир барыта тимирбитэ, арай аал эрэ өрө дагдайан уста сылдьыбыта. 19Онтон уу туох да аһара баран, аны халлаан анныгар баар саамай үрдүк хайалары барыларын саппыта, 20чыпчаалларын уон биэс тоҕонох куоһарбыта, хайалар көстүбэт буолбуттара. 21Сиргэ баар хамныыр харамай бүттүүнэ, көтөр кынаттаах, дьиэ сүөһүтэ, кыыл-сүөл, сири иччилээн олорбут барыта, киһи аймах түөрэ өлбүтэ. 22Сир үрдүгэр баар тыынар тыыннаах, инчэҕэй эттээх олоччу эстибитэ. 23Сиргэ баар бүтүннүүтэ: киһи аймах, кыыл-сүөл, сиринэн сыылар, халлаанынан көтөр харамай – бука барыта сир ньууруттан ньимси сотуллубута. Арай Нойу кытта устар аалга киирсибиттэр эрэ тыыннаах ордубуттара. 24Халаан уута сүүс биэс уон күнү быһа бииргэм бидилийэн кэлэ турбута.

8

8^1Таҥара Нойу уонна кинини кытта уу аалыгар киирсибит кыылы-сүөлү, дьиэ сүөһүтүн умнубатаҕа. Таҥара сиргэ тыалы түһэрбитигэр халаан уута улам тардыбытынан барбыта. 2Түгэҕэ биллибэт далай айаҕа сабыллан, халлаан түннүгэ хам хатанан, ардах уурайан хаалбыта. 3Уу, бытааннык да буоллар, сиртэн улам тардан испитэ. Сүүс биэс уонус күнүгэр балачча түһэн, 4сэттис ый уон сэттис күнүгэр устар аал Арарат хайаларын арҕаһыгар тохтообута. 5Уу сиртэн бытааннык барара. Сыл онус ыйа үүммүтэ; онус ый бастакы күнүгэр бастаан хайалар төбөлөрө быкпыттара.

6Түөрт уон күн ааспытын кэннэ, Ной, оҥорбут түннүгүн аһан, 7таска суору ыыппыта; суора, көтөн бара-бара, төннөн кэлэн, сир кууруор диэри, үөһэнэн эргийэ сылдьыбыта. 8Онтон, халаан уута ааспытын билээри, Ной аны холуубу көтүппүтэ, 9ол эрээри сир барыта уу анныгар сытар буолан, көтөрө, түһэр сири булбакка, төннөн кэлбитэ. Ной, илиитин утары уунан, холуубун аалга киллэрбитэ. 10Сэттэ күн кэтэһэн баран, эмиэ хат көтүппүтэ, 11арай киэһэ холууба сип-сибиэһэй олива мас сэбирдэҕин ытыран кэлбитэ. Дьэ, онно Ной халаан уута тардыбытын билбитэ. 12Кини өссө сэттэ күн кэтэһэн көрөн баран холуубун хат ыыппыта, бу сырыыга көтөрө төннүбэтэҕэ.

13Халаан уута Ной алта сүүс биир саастааҕар, бастакы ый бастакы күнүгэр, сир ньууруттан төттөрү түспүтэ. Ной, аалын аанын аһан, уу сиртэн барбытын көрбүтэ. 14Иккис ый сүүрбэ сэттис күнүгэр сир үрдэ кууран хаалбыта. 15Дьэ, онтон Таҥара Нойга эппитэ: 16«Ойоххун, уолаттаргын, кийииттэргин кытта аалгыттан таҕыс. 17Эйигин кытта баар тыынар тыыннааҕы: көтөр кынаттааҕы, кыылы-сүөлү, сиринэн сыылар харамайы – барытын илдьэ таҕыс. Тахсаннар сири иччилээн, төрөөн-ууһаан, үксээн-тэнийэн бардыннар»+. 18Ной уолаттарын, ойоҕун, кийииттэрин кытта аалтан тахсыбыттара. 19Кини кэнниттэн сир хамныыр харамайа бүттүүнэ: кыыл-сүөл, сыылар харамай, көтөр кынаттаах, бииртэн биир биис ууһа – барыта тахсан барбыта.

20Ной АЙЫЫ ТОЙОҤҤО аалтаар[*] оҥорбута, онно хас биирдии ыраас кыыл-сүөл, көтөр кынаттаах бары бииһиттэн бүтүннүү уматан Киниэхэ толук биэрбитэ. 21АЙЫЫ ТОЙОН ол толук үчүгэй сытын эҕирийэн баран, Бэйэтэ Бэйэтигэр эппитэ: «Төһө да өйдөрө-санаалара эдэр оҕо саастарыттан куһаҕаҥҥа тардыһыылааҕын иһин, Мин аны хаһан да дьонтон сылтаан сири кырыам суоҕа. Аны тыынар тыыннааҕы бүтүннүү эһиэм суоҕа+.

22Сир баарын тухары,
бурдук ыһыыта-хомуура,
тымныы-куйаас, кыһын-сайын,
күнүс-түүн эргиирэ быстыа суоҕа».

9

Таҥара Нойга сөбүлэһии кэс тылын этэр

9^1Таҥара Нойу уонна кини уолаттарын алҕаан эппитэ: «Төрөөҥ-ууһааҥ, үксээҥ-тэнийиҥ, сир үрдүн иччилээҥ+. 2Сир кыыла-сүөлэ, халлаан көтөрө, сиринэн сыылар харамай, байҕал балыга барыта эһигиттэн куттанар-чаҕыйар буоллун. Кинилэр бары эһиги илиигитигэр бэриллибиттэрэ. 3Мин урут эһиги аһыыргытыгар күөх үүнээйини биэрбитим курдук, аны билигин эһиэхэ хамныыр харамайы барытын биэрэбин+. 4Ол гынан баран ханнык да харамай этин, хаана иһигэр хаалбыт буоллаҕына, сиэмэҥ: кини хааныгар олоҕун тыына баар+. 5Мин эһиги хааҥҥытын эмиэ – былдьаммыт олоххутун – эһиги хааҥҥытын тохпуттан, тыыҥҥытын быспыттан, кини кыыл-сүөл да, быраатын тыыныгар турбут киһи да буоллун, иэстиэҕим. 6Киһи Таҥаралыы мөссүөннээх гына айыллыбыта, онон ким эрэ киһи хаанын тохтоҕуна, кини хаанын атын киһи тоҕуоҕа+. 7Эһиги төрөөҥ-ууһааҥ, үксээҥ-тэнийиҥ, сири иччилээҥ, сиргэ элбээн иһиҥ».

8Таҥара Нойга уонна кини уолаттарыгар эппитэ: 9-10«Билигин Мин эһигини, эһиги кэнэҕэски ыччаккытын итиэннэ эһигинниин аалтан тахсыбыт хамныыр харамайы: көтөр кынаттааҕы, дьиэ сүөһүтүн, кыылы-сүөлү, сир бары харамайын – барытын кытта сөбүлэһиигэ[*] киирэбин. 11Мин эһиэхэ сөбүлэһии кэс тылын этэбин: аны мантан ыла хаһан да халаан уута тыынар тыыннааҕы имнэри эһиэ суоҕа, улуу мотуок кэлэн сири кураанахтыа суоҕа». 12Таҥара өссө эппитэ: «Мин эһигинниин, тыынар тыыннаахтыын барытыныын, үйэлэр тухары көлүөнэттэн көлүөнэҕэ көтүллүбэт сөбүлэһиим туоһута бу баар: 13Мин сир олохтоохторун кытта сөбүлэһиигэ киирбитим бэлиэтигэр былыкка ох саабын, кустугу, ыйаатым. 14Дьэ, онон сир үрдүгэр былыты хомуйан аҕаллахпына, былыкка кустук тахсыаҕа. 15Оччоҕо Мин эһигинниин, тыынар тыыннаахтыын барытыныын сөбүлэһиибин өйдүү түһүөҕүм. Онон тыынар тыыннааҕы биири да ордорбокко эһэр мотуок уута аны кэлиэ суоҕа. 16Былыкка кустук тахсыбытын көрдөхпүнэ, Мин сир бары олохтоохторун кытта үйэлэр тухары көтүллүбэт сөбүлэһиигэ киирбиппин өйдөөн кэлиэҕим». 17Итиэннэ Таҥара Нойга: «Мин сир үрдүгэр баар тыынар тыыннааҕы барытын кытта сөбүлэһиим туоһута – итинник», – диэбитэ.

Ной уолаттара

18Ной устар аалтан тахсыбыт уолаттара Сим, Хам, Иафет диэннэрэ (Хам – Ханаан[*] аҕата). 19Кинилэр үһүө этилэрэ, сир норуоттара бука бары бу үс киһиттэн үөскээбиттэрэ.

20Ной сир оҥоруутунан дьарыктанара, бинэгирээти бастакынан кини үүннэрбитэ.[*]
21Биирдэ Ной, бинэгирээт арыгытын иһэн туймааран хаалан, сурдун иһигэр сыгынньах сыппыта+. 22Ханаан аҕата Хам, аҕата сыгынньах сытарын көрөн, тахсан убайдарыгар кэпсээн биэрбитэ+. 23Онуоха Сим Иафеттыын санныларыгар таҥаһы нээлбилии быраҕан, кэннилэринэн хааман киирэн сурт иһигэр сыгынньах сытар аҕаларын ол таҥаһынан бүрүйбүттэрэ. Бэйэлэрэ туора хайыһа сылдьаллара, онон аҕалара сыгынньаҕын көрбөтөхтөрө. 24Ной, итирбитэ ааһан уһуктан кэлэн баран, кыра уола тугу гыммытын билэн: 25«Ханаан кырыыска бардын, убайдарын кулуттарыгар кулуттаатын!» – диэбитэ. 26Итиэннэ өссө эппитэ:

«Алгыс буоллун АЙЫЫ ТОЙОҤҤО, Сим Таҥаратыгар!

Оттон Ханаан Симҥэ кулуттаатын!

27Таҥара Иафет[*] сирин-уотун тэнитэн биэриэхтин!

Иафеттаах Сим удьуордара эйэ дэмнээхтик бииргэ олордуннар!

Оттон Ханаан Иафекка кулуттаатын!»

28Улуу мотуок ааспытын кэннэ, Ной үс сүүс биэс уон сыл олорбута. 29Ной барыта тоҕус сүүс биэс уон сыл олорон баран өлбүтэ.

10

Ной удьуордара

10^1Ной уолаттарын Сим, Хам, Иафет төрүччүлэрэ маннык.

Улуу мотуок кэнниттэн Сим, Хам, Иафет уолаттара[*] төрөөбүттэрэ.

2Иафет уолаттара: Гомер, Магог, Мадай, Иаван, Фувал, Мешех, Фирас.

3Гомер уолаттара: Аскеназ, Рифат, Фогарма.

4Иаван уолаттара: Елиса, Фарсис, ону таһынан китт, додан дьонун төрүт өбүгэлэрэ+
5(олор удьуордара муора арыыларыгар, кытылларыгар олохсуйбуттара). Кинилэр сирдэрэ-уоттара, аҕа уустара, биис уустара итинниктэр. Бары тус-туһунан тыллаах-өстөөх дьон.

6Хам уолаттара: Хуш, Мицраим,[*] Фут, Ханаан.

7Хуш уолаттара: Сева, Хавила, Савта, Раама, Савтеха.

Раама уолаттара: Шева, Дедан+. 8Хуш өссө Нимрод диэн уоллааҕа. Нимрод – аан дойду бастакы дуолан баһылыга. 9Бу киһи АЙЫЫ ТОЙОН көмөтүнэн модун күүстээх булчут буолан тахсыбыта (ол иһин «АЙЫЫ ТОЙОН көмөтүнэн модун күүстээх булчут буолбут Нимрод курдук» диэн өс номоҕо үөскээбит). 10Маҥнай Нимрод саарыстыбата диэн Сеннаар сиригэр баар Вавилон, Эрех, Аккад, Халне этилэрэ. 11Ол сиртэн кини Ассирияҕа баран[*] Ниневияны, Реховоф-Ир, Калах куораттары тутуталаабыта+. 12Ниневиялаах Калах икки ардыгар баар Ресен куораты эмиэ Нимрод туппута. Ол улууканнаах куорат.

13Мицраим удьуордара: лидийдэр, анамнар, легавтар, нафтухтар, 14патрустар, каслухтар (каслухтартан филистимнэр үөскээбиттэр), кафтордар.

15Ханаан удьуордара: Сидон (бу кини бастакы уола), Хет, 16итиэннэ иевустар, аморрейдар, гергестэр, 17хиввейдэр, арак, син дьоно, 18ону таһынан арваттар, цемардар, химафтар.

Кэлин Ханаан бииһин уустара киэҥник тэнийэн ойдом-сойдом олорбуттара. 19Кинилэр бас билэр сирдэрэ-уоттара Сидонтан Герар туһаайыытынан Газаҕа, оттон Содом, Гоморра, Адма, Цевоим диэки өттүгэр Лашаҕа тиийэ тайаан сытара. 20Хам удьуордара, кинилэр тыллара-өстөрө, сирдэрэ-уоттара, аҕа уустара, биис уустара итинниктэр.

21Иафет убайа Сим эмиэ хас да оҕолооҕо. Кини – Евер удьуордарын бука барыларын төрүт өбүгэтэ.

22Сим уолаттара: Елам, Ассур, Арфаксад, Луд, Арам.

23Арам уолаттара: Уц, Хул, Гефер, Маш.

24Арфаксад уола – Сала, оттон Сала уола – Евер.

25Евер икки уолламмыта. Биир уолун аата, төрүүрүгэр дьон бары сир-сир аайы арахсан барбыттарын иһин, Фалек[*] дэммит, оттон атын уолун аата – Иоктан.

26Иоктан уолаттара: Алмодад, Шалеф, Хацармавеф, Иерах, 27Гадорам, Узал, Дикла, 28Овал, Авимаил, Шева, 29Офир, Хавила, Иовав. Бу бары Иоктан уолаттара+.

30Кинилэр олорбут сирдэрэ Мешаттан илин диэки Сефар хайаларыгар тиийэ тайаан сытар. 31Сим удьуордара, кинилэр тыллара-өстөрө, сирдэрэ-уоттара, аҕа уустара, биис уустара итинниктэр.

32Ной уолаттарын дьиэ кэргэттэрэ, төрүччүлэрэ, ууһаппыт норуоттара итинниктэр. Улуу мотуок кэнниттэн сир норуоттара бука бары бу дьонтон үөскээбиттэр.

11

Вавилон туһунан

11^1Ол саҕана сиргэ бука бары биир тылынан кэпсэтэллэрэ, тыллара-өстөрө барыларын киэнэ биир этэ. 2Дьон, илинтэн кэлэн, Сеннаар[*] дойдутун дэхси ньуурдаах сирин булан олохсуйбуттара+. 3Биирдэ кинилэр бэйэ-бэйэлэригэр: «Биһиги кирпииччэ үктээн уокка уматыаҕыҥ», – дэһиспиттэрэ. Кирпииччэ кинилэргэ тааһы солбуйбута, оттон испиэскэ суурадаһынын оннугар аспаалы[*] туһаналлара. 4«Халлааҥҥа тиийэр башнялаах куоратта туттуоҕуҥ, – диэбиттэрэ дьон. – Сиргэ суола-ииһэ суох бытанан хаалбат туһугар, биһиги итинник албан аатырыаҕыҥ».

5АЙЫЫ ТОЙОН кинилэр тута сылдьар куораттарын уонна башняны көрөөрү аллара түспүтэ. 6«Көр, бу биир норуот, бука бары биир тылынан саҥараллар, – диэбитэ АЙЫЫ ТОЙОН. – Үлэлэрэ-хамнастара, дьэ, саҕаланан эрэр. Соруннахтарына, тугу да тулутуо суохтар. 7Онон аллара түһэн, бэйэ-бэйэлэрин кыайан өйдөспөттөрүн курдук, тылларын-өстөрүн булкуйан кэбиһиэххэ». 8Итиэннэ АЙЫЫ ТОЙОН кинилэри бүтүн сир устун арҕам-тарҕам ыыталаан кэбиспитэ. Дьон тутан испит куораттарын ситэ туппакка хаалбыттара. 9Онон, АЙЫЫ ТОЙОН онно сир олохтоохторун, тылларын булкуйан баран, сир-сир аайы ыыппытын иһин, ити куорат Вавилон[*] диэн ааттаммыт.

Сим удьуордара

10Сим удьуордарын төрүччүлэрэ маннык.

Улуу мотуок кэнниттэн икки сыл буолан баран, Сим сүүс саастааҕар уола Арфаксад төрөөбүтэ. 11Арфаксад төрөөбүтүн кэннэ, Сим биэс сүүс сыл олорбута; кини өссө атын уол, кыыс оҕолордооҕо.

12Арфаксад отут биэс саастааҕар уола Сала төрөөбүтэ. 13Сала төрөөбүтүн кэннэ, Арфаксад түөрт сүүс үс сыл олорбута; кини өссө атын уол, кыыс оҕолордооҕо.

14Сала отут саастааҕар уола Евер төрөөбүтэ. 15Евер төрөөбүтүн кэннэ, Сала түөрт сүүс үс сыл олорбута; кини өссө атын уол, кыыс оҕолордооҕо.

16Евер отут түөрт саастааҕар уола Фалек төрөөбүтэ. 17Фалек төрөөбүтүн кэннэ, Евер түөрт сүүс отут сыл олорбута; кини өссө атын уол, кыыс оҕолордооҕо.

18Фалек отут саастааҕар уола Рагав төрөөбүтэ. 19Рагав төрөөбүтүн кэннэ, Фалек икки сүүс тоҕус сыл олорбута; кини өссө атын уол, кыыс оҕолордооҕо.

20Рагав отут икки саастааҕар уола Серух төрөөбүтэ. 21Серух төрөөбүтүн кэннэ, Рагав икки сүүс сэттэ сыл олорбута; кини өссө атын уол, кыыс оҕолордооҕо.

22Серух отут саастааҕар уола Нахор төрөөбүтэ. 23Нахор төрөөбүтүн кэннэ, Серух икки сүүс сыл олорбута; кини өссө атын уол, кыыс оҕолордооҕо.

24Нахор сүүрбэ тоҕус саастааҕар уола Фарра төрөөбүтэ. 25Фарра төрөөбүтүн кэннэ, Нахор сүүс уон тоҕус сыл олорбута; кини өссө атын уол, кыыс оҕолордооҕо.

26Фарра сэттэ уон саастааҕар уолаттара Аврам, Нахор, Аран төрөөбүттэрэ.

Фарра удьуордара

27Оттон Фарра удьуордарын төрүччүлэрэ маннык.

Фарраттан Аврам,[*] Нахор, Аран диэн уолаттар төрөөбүттэрэ. Аран уолун аата Лот диэн. 28Аран бэйэтэ өссө аҕата Фарра тыыннааҕар дойдутугар Халдея куоратыгар Урга олорон өлбүтэ. 29Аврамнаах Нахор иккиэн ойох ылбыттара: Аврам Сараны, оттон Нахор Аран кыыһын Милканы ылбыта (Аран – Милкалаах Иска аҕалара). 30Сара оҕото суоҕа, киниэхэ оҕо кыайан үөскээбэт этэ. 31Фарра Халдея Урун хаалларан, Ханаан сиригэр барбыта. Уола Аврам, сиэнэ Лот (Аран уола) уонна кийиитэ, Аврам ойоҕо Сара, эмиэ барсыбыттара. Кинилэр Харраҥҥа тиийэн олохсуйбуттара. 32Фарра икки сүүс биэс саастааҕар онно Харраҥҥа олорон өлбүтэ.

12

Таҥара Аврамы Ханааҥҥа барарга соруйар

12^1АЙЫЫ ТОЙОН Аврамҥа эппитэ: «Сиргин-уоккун, уруугун-аймаххын, аҕаҥ дьиэтин хаалларан, Мин эйиэхэ ыйар сирбэр бар+. 2Мин эйигиттэн улуу норуоту ууһатыам, эйигин алгыам, албан аатырдыам: эн бар дьоҥҥо алгыс төрдө буолуоҥ. 3Мин эйигин алҕаабыты алгыам, эйигин кыраабыты кырыам. Эн сир бары бииһин ууһугар алгыһы аҕалыаҥ»+.

4Аврам, АЙЫЫ ТОЙОН эппитин толорон, айаҥҥа турбута, Лот эмиэ барсыбыта. Харрантан барарыгар Аврам сэттэ уон биэс саастааҕа. 5Кини ойоҕун Сараны, сиэн инитин Лоту, саллар сааһын тухары муспут баайын-дуолун, Харраҥҥа илдьэ олорбут кулут-чаҕар дьонун бука барыларын ылан, Ханаан сиригэр айаннаабыта.

Ханааҥҥа кэлэн, 6Сихем аттынааҕы Морэ дуубугар тиийбиттэрэ. Оччолорго ол сиргэ хананейдар олороллоро. 7Ол гынан баран, АЙЫЫ ТОЙОН Аврамҥа көстөн: «Мин бу сири барытын эн удьуордаргар биэриэм», – диэн эрэннэрбитэ. Аврам онно киниэхэ көстүбүт АЙЫЫ ТОЙОҤҤО аалтаар оҥорбута. 8Онтон Вефильтэн илин диэки тайаан сытар хайалаах сиргэ тиийэн, сурдун туруорбута. Вефиль ити сиртэн арҕаа диэки сытара, оттон Гай илин өттүгэр баара. Онно Аврам АЙЫЫ ТОЙОҤҤО аалтаар оҥорон баран, АЙЫЫ ТОЙОНУ аатын ааттаан ыҥырбыта. 9Ол кэннэ Негев[*] диэки айаннаабыта.

Аврам Египеккэ барар

10Дойду үрдүнэн улахан сут туран, Аврам, быстах кэмҥэ олоро түһээри, Египеккэ барбыта+. 11Египет сиригэр чугаһаан иһэн, ойоҕор Сараҕа эппитэ: «Эн хайдахтаах кэрэҕин мин билэбин эбээт. 12Египет олохтоохторо эйигин көрдүлэр да, ойоҕо эбит диэн сэрэйиэхтэрэ, онон бэйэҕин тыыннаах хаалларан баран, миигин өлөрөн кэбиһиэхтэрэ. 13Эн кинилэргэ Аврам балтынабын диир буолаар, оччоҕо барыта этэҥҥэ ааһыа. Инньэ гыннаргын, олохпун быыһыаҥ этэ»+.

14Аврам Египеккэ кэлбитигэр олохтоохтор Сара кэрэ дьүһүнүн сөҕө-махтайа көрбүттэрэ. 15Фараон үрдүк сололоохторо эмиэ кинини хайгыы көрөн, тойонноругар кэпсээбиттэрэ, онон фараон Сараны дыбарыаһыгар ылбыта. 16Ойоҕун туһуттан Аврам олоҕо-дьаһаҕа көммүтүнэн барбыта: киниэхэ бараана, ынаҕа, өсүөлэ, кулут дьахталлара, кулут эр дьоно, тыһы өсүөлэ, тэбиэнэ биирдэ дэлэйэ түспүтэ. 17АЙЫЫ ТОЙОН, фараон Аврам ойоҕун Сараны ылбытын иһин, фараоҥҥа уонна кини дьиэлээхтэригэр ыарахан ыарыыны ыыппыта. 18Фараон Аврамы ыҥыран ылан: «Бу аата эн миэхэ тугу оҥордуҥ? – диэн ыйыппыта. – Кини эн ойоҕуҥ буоларын биһигиттэн тоҕо кистээбиккиний? 19Тоҕо миэхэ балтым диэбиккиний? Ол иһин мин ойох ылардыы санаммытым. Ойоҕуҥ бу баар, кинини ыл, мантан бар». 20Итиэннэ дьонугар Аврамы ойоҕун кытта баайдары-дуоллары дойдуттан киэр утааралларыгар дьаһайбыта.

13

Аврамнаах Лот арахсаллар

13^1Аврам ойоҕунаан баайдарын-дуолларын барытын ылан, Египет сириттэн Негевкэ төттөрү көһөн барбыттара. Лот эмиэ кинилэри кытта барсыбыта. 2Билигин Аврам олус баай киһи этэ: сүөһүнү хото иитэрэ, үрүҥ да, кыһыл да көмүһэ барыта дэлэйэ. 3Кини Негевтэн Вефильгэ, урут Вефиль уонна Гай икки ардыгар тохтоон турбут сиригэр, төннүбүтэ. 4Ол кини АЙЫЫ ТОЙОНУ аатынан ыҥыран баран аалтаар оҥорбут сирэ этэ. 5Аврамныын бииргэ көһө сылдьар Лот бэйэтэ эмиэ туһунан сүөһүлээҕэ-астааҕа, элбэх суртааҕа. 6Иккиэн, барҕа баайданан, аны биир сиргэ батан олорор кыахтара суоҕа – сүөһүлэригэр мэччирэҥ тиийбэт буолбута. 7Онон Аврамнаах Лот маныыһыттара улам иирсэн-баайсан барбыттара, онуоха эбии оччотооҕуга ол сиргэ хананейдар, ферезтэр эмиэ олороллоро.

8Аврам Локка эппитэ: «Биһиги, биир хааннаах дьон, бэйэбит да, маныыһыттарбыт да икки ардыларыгар ханнык да иирээн суох буоларын курдук дьаһаныахха+. 9Аны мантан ыла арахсыахха. Эн бу тайаан сытар сиртэн биир сөбүлээбиккин талан ыл. Онон, эн хаҥас диэки бардаххына, мин уҥа диэки уларыйыам, оттон уҥа диэки бардаххына, мин хаҥас диэки халбарыйыам». 10Лот анааран көрдөҕүнэ, инньэ Сигорга тиийэ тайаадыйар Иордан хочото бүттүүнэ, АЙЫЫ ТОЙОН илгэлээх сиринии,[*] Египет хочотунуу бэрт үчүгэйдик нүөлсүйбүт өҥ буордааҕа (ол саҕана АЙЫЫ ТОЙОН Содомнаах Гоморраны өссө имири эһэ илигэ)+. 11Онон Лот Иордан хочотун талан, илин диэки барбыта. Кинилэр суоллара ити курдук арахсыбыта: 12Аврам Ханаан сиригэр, оттон Лот хочо куораттарын таһыгар олохсуйбута. Лот суртарын Содомтан олох чугас туруорбута. 13(Ол Содом олохтоохторо нэгэй дьон этилэр, кинилэр АЙЫЫ ТОЙОН иннигэр халыҥ аньыылаахтара.)+

14АЙЫЫ ТОЙОН Аврамҥа, Лоттуун икки аҥыы барбыттарын кэннэ, эппитэ: «Тулаҕын эргиччи көр, хотуну-соҕурууну, илини-арҕааны анаар. 15Бу көрөр сиргин-уоккун барытын Мин эйиэхэ, эн удьуордаргар биэриэм, оччоҕо барыта үйэлэр тухары эһиги бас билэр сиргит буолуо. 16Эн удьуордаргын Мин сир кумаҕыныы элбэтиэм. Сир кумаҕын ахсаанын кыайан аахпыт киһи, баҕар, кинилэри ситэн ааҕыа. 17Дьэ, онон билигин айаҥҥа тур, Мин эйиэхэ биэрэр сирим усталаах-туоратын кэрийэн көр». 18Аврам, олорор сурдун көһөрөн, Хеврон аттынааҕы Мамре дууп ойууругар тиийэн, онно тохтоон, АЙЫЫ ТОЙОҤҤО аалтаар оҥорбута.

14

Аврам Лоту быыһыыр

14^1Сеннаар ыраахтааҕыта Амрафел, Елласар ыраахтааҕыта Ариох, Елам ыраахтааҕыта Кедорлаомер уонна Гоим ыраахтааҕыта Фидал салайалларын саҕана, 2сэрии буолбута: кинилэр Содом ыраахтааҕытын Бераны, Гоморра ыраахтааҕытын Биршаны, Адма ыраахтааҕытын Шинавы, Севоим ыраахтааҕытын Шемеверы уонна Бела (билигин Сигор диэн ааттанар) ыраахтааҕытын сэриилии барбыттара. 3Бу биэс ыраахтааҕы кыргыс дьонун Сиддим хочотугар (билиҥҥи Туустаах муора оннугар) муспуттара. 4Кинилэр Кедорлаомер батталын уон икки сыл тулуйа сатаан баран, уон үһүс сылларыгар өрө турбуттара. 5Онтон уон төрдүс сылыгар Кедорлаомер биир санаалаах ыраахтааҕыларын кытта тиийэн кэлэн, Аштероф-Карнаимҥа рефаимнары, Гамҥа зуз дьонун, Шава-Кириафаимҥа эмимнэри 6уонна Сеир хайалаах дойдутугар кураайы куйаар кытыытынааҕы Эл-Фараҥҥа тиийэ хоррейдары үлтү охсубуттара. 7Салгыы Мишпакка (билиҥҥи Кадеска) буруйан, амалик дьонун сирин-уотун иччитэхситэн ааспыттара, Хацацон-Фамарга олорор аморрейдары самнарбыттара.

8-9Содом, Адма, Гоморра, Севоим, Бела (бу билигин Сигор диэн ааттанар) ыраахтааҕылара күөн көрсөрдүү тахсан, Сиддим хочотугар Елам ыраахтааҕытын Кедорлаомеры, Гоим ыраахтааҕытын Фидалы, Сеннаар ыраахтааҕытын Амрафелы уонна Елласар ыраахтааҕытын Ариоҕу кытта кыргыспыттара. Түөрт ыраахтааҕы биэһи утары киирсибиттэрэ. 10Ол Сиддим хочотугар толору аспааллаах оҥкучах элбэх этэ.[*] Содом, Гоморра ыраахтааҕылара, сэрииһиттэрин кытта куотан иһэн, сорохторо ол оҥкучахтарга түспүттэрэ, оттон тыыннаах ордубут өттө хайаҕа тэскилээбитэ. 11Кыайыылаахтар, Содомнаах Гоморра баайдарын-дуолларын, хаһаас астарын-үөллэрин олоччу суйдаан ылаат, баран хаалбыттара. 12Ол кэмҥэ Содомҥа олорбут Лоту, Аврам сиэн инитин, эмиэ үүрэн илдьэ барбыттара, баайын-малын барытын былдьаан ылбыттара.

13Билиэн барбыт дьонтон ордон хаалбыт биир киһи Аврам дьэбириэйгэ куотан кэлбитэ. Аврам оччотооҕуга Мамре диэн аморрей киһитэ бас билэр дууп ойуурун аттыгар олохсуйан олороро (Мамре буоллаҕына Эшкол, Анер диэн чугас уруулардааҕа, олор Аврамы кытта хардарыта көмөлөсүһүөх буолан тыл-тылларын бэрсэн сылдьаллара). 14Инитин уолун илдьэ барбыттарын истээт, Аврам, төрүөхтэриттэн бэйэтин бас билиитигэр сылдьыбыт үс сүүс уон аҕыс киһитин түмэ тардан ылан, өстөөх ир суолун ирдээбитинэн барбыта. Дан аттыгар тиийэн, 15түүн өстөөхтөрүн төгүрүктээн үлтү охсон баран, кинилэри Дамаск хоту өттүгэр сытар Ховаҕа тиийэ сойуоласпыта. 16Дьэ, ити курдук, Аврам өстөөхтөр былдьаабыт булумньуларын барытын, Лоту эмиэ баайдары-дуоллары, ону кытта илдьэ барбыт дьахталларын, билиэн ылбыт дьоннорун өрүһүйэн ылбыта.

Мелхиседек Аврамы алгыыр

17Аврам Кедорлаомеры уонна кини биир санаалаахтарын кыайан-хотон баран төннөн истэҕинэ, Шаве хочотугар (ол билигин Ыраахтааҕы хочото диэн ааттанар) Содом ыраахтааҕыта киниэхэ утары тахсыбыта.

18Оттон Салим ыраахтааҕыта Мелхиседек, Үрдүктэн Үрдүк Таҥара үлэһитэ, килиэптээх арыгыны туппутунан эмиэ утары тахсан,+
19Аврамы маннык тылынан алгыс алҕаан көрсүбүтэ:

«Сири-халлааны айбыт Үрдүктэн Үрдүк Таҥара алгыһа

Аврамҥа тосхойуохтун!

20Өстөөхтөргүн эн илиигэр биэрбит Үрдүктэн Үрдүк Таҥараҕа
алгыс буолуохтун!»

Аврам илдьэ иһэр булумньутун уон гыммыт биирин Мелхиседеккэ быһан биэрбитэ+.

21Содом ыраахтааҕыта Аврамҥа: «Дьоммун миэхэ төнүннэр, оттон баайбын-дуолбун, өстөөхтөн тутан ылбыт булумньугун, бэйэҕэр хааллар», – диэбитэ.

22Аврам киниэхэ эппитэ: «Илиибин АЙЫЫ ТОЙОҤҤО, сири-халлааны айбыт Үрдүктэн Үрдүк Таҥараҕа өрө уунан туран, андаҕайабын: 23кэлин эн Аврамы мин байыппытым дэммэтиҥ туһугар, мин эн баайгыттан ончу тугу да – дьөрү сабы да, атах таҥаһын быатын да – ылыам суоҕа. 24Дьонум аһылыкка туттубуттарыттан ураты, атын тугу да ылар санаам суох. Оттон миигин кытта барсан кэлбит Анердаах Эшкол уонна Мамре ылыахтаах өлүүлэрин ыллыннар».

15

Таҥара эрэннэриитэ. Сөбүлэһии кэс тыла

15^1Ити кэнниттэн төһө эрэ кэм буолан баран Аврам көрүү көрөн, АЙЫЫ ТОЙОН киниэхэ: «Куттаныма, Аврам! Мин эйиэхэ халҕан Куйаҕыҥ буолабын. Эн улуу манньаҕа тиксиэҕиҥ», – диир саҥатын истибитэ+.

2Аврам эппитэ: «АЙЫЫ ТОЙОНУОМ, Айыы Таҥара! Мин, оҕото суох киһи, Эн бэлэххин ылан хайыамый? Дьиэм-уотум Дамаск киһитигэр Елиезергэ хаалыаҕа.[*]
3Эн миэхэ оҕо-уруу биэрбэтиҥ эбээт, – диэбитэ кини, – онон баайым-дуолум барыта кулуппар тиксэригэр тиийэр».

4АЙЫЫ ТОЙОН эппитэ: «Суох, эн баайыҥ кулуккар тиксиэ суоҕа – бэйэҥ төрөппүт оҕоҕор тиксиэҕэ». 5Ити кэннэ кинини сурдуттан таһырдьа таһааран баран: «Көр эрэ бу халлааны, бу сулустары! – диэбитэ. – Төһө сулус баарын кыайан ааҕар кыахтааххын дуо? Эн удьуордарыҥ ситиччэ элбэх буолуохтара»+. 6Аврам АЙЫЫ ТОЙОНУ итэҕэйбитэ, ол иһин АЙЫЫ ТОЙОН кини итэҕэлин сиэрдээх көнө быһыынан билиммитэ+.

7АЙЫЫ ТОЙОН Аврамҥа: «Мин эйиэхэ бу сири бас биллэрэ биэрээри, эйигин Халдея Уруттан таһаарбыт АЙЫЫ ТОЙОММУН», – диэбитэ.

8«Оо, АЙЫЫ ТОЙОН Таҥарам! Бу сир миэнэ буоларын мин туох бэлиэни көрөн билэбин?» – диэн ыйыппыта Аврам+.

9Онуоха АЙЫЫ ТОЙОН эппитэ: «Миэхэ манна үстээх тыһаҕаһы, үстээх козаны, үстээх барааны уонна биир өтөнү кытта биир эдэр холуубу аҕал». 10Аврам, ити этиллибит сүөһүнү аҕалан өлөрөн, барыларын ортолорунан икки гына аҥаардаан баран, ол хайа охсубут аҥаардарын утарыта уурталаабыта; арай көтөрдөрү эрэ аҥаардаабатаҕа. 11Уурбут этигэр сиэмэх көтөрдөр саба көтөн кэлбиттэрин киэр кыйдаабыта.

12Им боруоран эрэрэ. Улук уутунан утуйан хаалбыт Аврам үрдүгэр эмискэ суоһар бэйэлээх халыҥ хараҥа барыйбыта+. 13Онно АЙЫЫ ТОЙОН киниэхэ эппитэ: «Эн удьуордарыҥ туора дойдуга түөрт сүүс сылы быһа кулут буолан баттанан-үктэнэн олоруохтара. Ону билиэх тустааххын+. 14Ол гынан баран, Мин кинилэри кулут оҥостубут норуоту дьүүллүөҕүм, оччоҕо эн удьуордарыҥ онтон барҕа баайдаах тахсыахтара+. 15Оттон бэйэҥ эйэ дэмнээхтик өбүгэлэргэр аттаныаҥ, үйэҕин моҥоон баран өлүөҥ. 16Билигин аморрейдар аньыылара-харалара ситэ туола илик, онон манна төрдүс көлүөнэ эрэ удьуордарыҥ төннүөхтэрэ».

17Күн саҕахха түһэн, сиргэ бүтэй хараҥа бүрүүкээбитэ. Дьэ, онно им балай быыһыгар буруолуу сылдьар оһоҕу кытта кытыаста умайар факел уота көстөн, сүөһү аҥаардарын икки ардыларынан күлүбүрээн ааспыттара. 18-21Бу күн АЙЫЫ ТОЙОН Аврамҥа сөбүлэһии кэс тылын эппитэ: «Мин кен, кенез, кадмон, хет, ферез дьонун, рефаимнар, аморрейдар, хананейдар, гергестэр уонна иевустар сирдэрин-уоттарын, Египет үрэҕиттэн улуу Евфрат өрүскэ тиийэ, барытын эн удьуордаргар биэрэбин»+.

16

Агарьдаах Измаил

16^1Аврам ойоҕо Сара төрөөбөт этэ. Кини Агарь диэн Египет кыыһа кулуттааҕа. 2Биирдэ Сара Аврамҥа: «АЙЫЫ ТОЙОН миэхэ оҕо биэрбэтэ, онон мин кулуппун Агары кытта бииргэ олор, – диэн тыл ыһыктыбыта. – Баҕар, саатар, кини миэхэ уол оҕону төрөтүө». Аврам Сара тылын быһа гымматаҕа, 3онон ойоҕо киниэхэ кулутун, Египет кыыһын Агары, одьулуун оҥоһун диэн биэрбитэ. Ол саҕана Аврам Ханаан сиригэр олохсуйбута хайыы үйэ онус сыла ааһан эрэрэ. 4Агарь Аврамныын бииргэ олорон, оһоҕостонон, хотунун Сараны сэнии көрөр буолбута.

5«Мин маннык атаҕастана сылдьарбар эн буруйдааххын, – диэбитэ Сара Аврамҥа. – Одьулуун гын диэн, мин кулуппун эйиэхэ бэйэбинэн биэрбитим. Онтум баара, хайа күн хат буолуоҕуттан, миигин сэнии көрөр идэлэннэ. Эн биһиккини АЙЫЫ ТОЙОН дьүүллээтин»+.

6Аврам Сараҕа: «Кулуккун хайдах гынарыҥ көҥүлүҥ, бэйэҥ билэргинэн дьаһан», – диэн хардарбыта. Онтон ыла Сара Агары кыһарыйар буолбута, онон кулут дьахтара киниттэн куотан барбыта.

7АЙЫЫ ТОЙОН аанньала Агары Сурга тиэрдэр суолунан баран истэҕинэ кураайы куйаарга дьүүктэ таһыттан булан ылан:+
8«Агарь, Сара кулута, бу хантан айаннаан иһэҕин, ханналаатыҥ?» – диэбитэ.

«Хотуммуттан Сараттан куотан иһэбин», – диэн хоруйдаабыта анарааҥҥыта.

9АЙЫЫ ТОЙОН аанньала эппитэ: «Хотуҥҥар төнүн, киниэхэ бас бэрин. 10Мин эйиэхэ үтүмэн элбэх удьуору биэриэҕим. Эн кэнэҕэски ыччаккын киһи ситэн ааҕыа суоҕа». 11АЙЫЫ ТОЙОН аанньала өссө эппитэ: «Бу эн ыарахан сылдьаҕын, сотору уол оҕолонуоҥ. Кыһалҕаҕа ылларбыккар эйигин АЙЫЫ ТОЙОН иһиттэ, онон оҕоҕун Измаил[*] диэн ааттаар. 12Уолуҥ дьиикэй өсүөл курдук буолуо: барыларын утары туруо, бары эмиэ кинини утарыахтара, онон кини хаан-уруу дьонун кытта иирсэ-хабырыйса олоруо».

13Агарь: «Миигин Көрөөччүнү мин илэ харахпынан көрдүм»,[*] – диэбитэ. Итиэннэ кинини кытта кэпсэппит АЙЫЫ ТОЙОНУ: «Эн Эл-Роигын», – диэн ааттаабыта. 14Ол иһин Кадес уонна Баред икки ардыларыгар баар холуодьас «Беэр-Лахай-Рои»[*] диэн ааттаммыт.

15Агарь Аврамҥа уол оҕону төрөппүтэ. Аврам оҕотун, Агарь уолун, Измаил диэн ааттаабыта. 16Ол саҕана Аврам аҕыс уон алта саастааҕа.

17

Быһыллыы сиэрэ-туома – Таҥараны кытта сөбүлэһии бэчээтэ

17^1Аврам тоҕус уон тоҕус саастааҕар киниэхэ АЙЫЫ ТОЙОН көстөн: «Мин Сүдү Күүстээх Таҥарабын.[*] Олоххун Мин иннибэр олорон омсото суох ыраас киһи буол, – диэбитэ. – 2Мин эйигин кытта сөбүлэһиигэ киириэм, эйиэхэ аата-ахса биллибэт удьуору бэлэхтиэм». 3Аврам сөһүргэстии түһэн, сиргэ диэри сүгүрүйбүтүгэр Таҥара эппитэ: 4«Билигин Мин сөбүлэһии кэс тылын эйиэхэ этэбин: эн үтүмэн норуот төрдө буолуоҥ. 5Аны мантан ыла Аврам диэн ааттаныаҥ суоҕа – Авраам[*] диэн буолуоҥ. Тоҕо диэтэххэ, Мин эйигин үтүмэн норуот төрүт өбүгэтэ оҥоруом+. 6Эйигиттэн халыҥ аймаҕы ууһатыам, онон бүтүн норуоттар үөскүөхтэрэ, кэнэҕэски ыччаккыттан ыраахтааҕылар тахсыахтара. 7Мин эйигинниин, эн удьуордаргыныын сөбүлэһиим көлүөнэттэн көлүөнэҕэ үйэлэр тухары бара туруо: Мин эн Таҥараҥ, эн удьуордарыҥ Таҥаралара буолуом. 8Бу эн билигин кэлии киһи быһыытынан олорор сиргин-уоккун Мин эйиэхэ, эн кэнэҕэски ыччаккар биэриэм, Ханаан сирин бүтүннүүтүн үйэлэр тухары эн удьуордаргар бас биллэриэм. Итиэннэ Мин кинилэр Таҥаралара буолуом».

9Таҥара Авраамҥа эппитэ: «Эн эмиэ Миигинниин сөбүлэспиккин тутуһуох тустааххын. Онтон эн кэннигиттэн аны кэнэҕэски ыччаттарыҥ көлүөнэттэн көлүөнэҕэ ону салгыы тутуһуохтаахтар. 10Мин эйигинниин, эн удьуордаргыныын сөбүлэһиим ирдэбилинэн эһиги эр дьоҥҥут бука бары быһыллыахтаахтар. Бу кэс тылы тутуһуҥ. 11Биһиги икки ардыбытыгар сөбүлэһии баарын бэлиэтигэр бэйэҕитигэр быһыллыы[*] сиэрин-туомун оҥостуҥ. 12Эһиги хас биирдии саҥа төрөөбүт уол оҕоҕут ахсыс күнүгэр быһыллыах тустаах – оннук үгэс көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бара туруохтаах. Эн дьиэҕэр төрөөбүт киһи да, эйигиттэн төрөөбөтөх, туора биистэртэн үрүҥ көмүскэ атыылаһыллыбыт киһи да – 13хайалара да булгуччу быһыллыахтаахтар. Эн дьиэҕэр төрөөбүт киһи да, атыылаһан ылбыт киһиҥ да эмиэ. Ити курдук эн Миигинниин сөбүлэһииҥ, үйэ-саас тухары көтүллүбэт кэс тыл, эһиги эккитигэр бэчээт буолан түһүөхтээх. 14Оттон ким быһыллыбатах, быһыллыы сиэрин-туомун оҥостубатах, ол Миигин кытта сөбүлэһиини кэспитин иһин норуотуттан киэр үүрүллүө[*]».

15Таҥара Авраамҥа өссө: «Ойоҕуҥ аны мантан ыла Сара диэн ааттаныа суоҕа – Сарра[*] диэн буолуо, – диэбитэ. – 16Мин кинини алгыам – киниттэн эйиэхэ уол оҕону биэриэм; Мин кинини алгыам – киниттэн бүтүн норуоттар ууһуохтара. Сарра удьуордара ыраахтааҕы буолуохтара».

17Авраам сөһүргэстээн туран сиргэ тиийэ сүгүрүйбүтэ, ол гынан баран иһигэр: «Сүүстээх оҕонньортон оҕо үөскүүр үһү дуо? Сарра эмиэ тоҕус уон сааһыгар хайдах төрүөҕэй?» – диэн сонньуйа санаабыта. 18Итиэннэ Таҥараҕа: «Саатар, Измаил Эн иннигэр этэҥҥэ сырыттар!» – диэбитэ.

19Онуоха Таҥара эппитэ: «Ойоҕуҥ Сарра эйиэхэ уол оҕону төрөтүө. Уолгун Исаак[*] диэн ааттыаҥ. Мин Исаагы уонна кини удьуордарын кытта сөбүлэһиим үйэ-саас тухары көтүллүө суоҕа. 20Эн Измаил туһугар көрдөспүккүн эмиэ иһиттим, онон Мин кинини алгыам, удьуорун уһатан, киниэхэ аата-ахса биллибэт ыччаты бэлэхтиэм. Измаилтан уон икки аҕа баһылык[*] үөскүө: кини улуу норуот төрүт өбүгэтэ буолуо. 21Ол гынан баран, сөбүлэһии кэс тылын Мин Сарра эһиил баччаҕа төрөтөр уолугар Исаакка этиэҕим». 22Итинник этэн баран, Таҥара киниттэн барбыта.

23Ол күн Авраам, Таҥара эппитин курдук, уолугар Измаилга, бэйэтин дьиэтигэр төрөөбүт эр дьоҥҥо, үрүҥ көмүскэ атыылаһыллыбыт кулукка-чаҕарга – дьиэтигэр-уотугар баар эр дьоҥҥо бука барыларыгар быһыллыы сиэрин-туомун оҥорбута. 24Ити быһылларын саҕана кини тоҕус уон тоҕус саастааҕа, 25оттон уола Измаил уон үһэ этэ. 26-27Онон Авраам уолун Измаилы уонна дьиэтигэр-уотугар баар эр дьону кытта, төрүөхтэриттэн кини дьиэтигэр олорооччулардыын, туора биис уустарыттан атыылаһыллыбыт кулуттардыын, бары биир күн быһыллыбыттара.

18

Авраам үс ыалдьыта

18^1Биирдэ Авраам күнүскү өҥүрүк куйаас үгэнигэр сурдун айаҕар олордоҕуна, онно Мамре дууп ойуурун аттыгар киниэхэ АЙЫЫ ТОЙОН көстүбүтэ. 2Авраам төбөтүн өндөппүтэ – арай иннигэр үс эр киһи кэлэн турара. Кинилэри көрөн, Авраам утары сүүрэн тиийбитэ уонна сиргэ диэри сүгүрүйэн баран: 3«Тойонуом! Миэхэ үтүөтэ оҥор, кулуккун ааһа барыма, – диэбитэ. – 4Билигин эһиэхэ уу аҕалан атаххытын сууннарыахтара. Манна мас күлүгэр олорон сынньана түһүөххүт. 5Кулуккут аттынан ааһан иһэр буоллаххыт, онон айанныаххыт иннинэ, аһаан сэниэтэ киллэриниҥ. Мин эһиэхэ килиэп аҕалыам».

«Чэ, үчүгэй, – дэспиттэрэ кинилэр, – ити эппитиҥ курдук буоллун».

6Авраам, сурдугар сүүрэн киирэн, Сарраҕа: «Түргэнник үс мээрэй[*] бастыҥ бурдуккун ылан тиэстэтэ оҕус, килиэптэ буһар», – диэбитэ. 7Онтон сүөһүтүн үөрүгэр сүүрэн тиийэн биир саамай үчүгэй, эмис ньирэйин талан ылан, түргэнник астаа диэн, чаҕар уолугар биэрбитэ. 8Авраам ыалдьыттарын иннилэригэр сүөгэй, үүт, ньирэй этэ аҕалан уурбута уонна аһыыр кэмнэригэр мас анныгар турбута.

9«Ойоҕуҥ Сарра ханнаный?» – ыалдьыттар ыйыппыттара.

«Манна, сурдугар, баар», – диэбитэ Авраам.

10Онуоха ыалдьыттартан биирдэстэрэ эппитэ: «Мин эйиэхэ эһиил баччаҕа[*] кэлиэҕим, онно Сарра уолланыаҕа». Сарра буоллаҕына ити кэмҥэ Авраам кэннигэр сурдун айаҕар кирийэн, иһиллээн турара+. 11Авраамнаах Сарра иккиэн саастара ырааппыт кырдьаҕас дьон этилэр, Сарра дьахтар айылгытынан ыйданар кэмэ ааспыта быданнаабыта. 12Онон кини: «Бачча кэхтэн баран, оннук көрдөөх буолуом баара дуо? Тойонум даҕаны кырыйда», – диэн иһигэр күлэ санаабыта+.

13АЙЫЫ ТОЙОН Авраамҥа: «Сарра ама бачча кырдьан баран оҕо төрөтүөм дуо диэн күлэр дуу? – диэбитэ. – 14АЙЫЫ ТОЙОН кыайбатаҕа диэн баара буолуо дуо? Мин болдьообут кэммэр эйиэхэ тоҕус ыйынан кэлиэм, онно Сарра уолланыаҕа»+.

15Сарра итини истэн куттанан: «Мин күлбэтэҕим», – диэн мэлдьэһэн кэбиспитэ.

«Суох, күлбүтүҥ», – диэбитэ Кини Сарраҕа.

Авраам Содом туһугар көрдөһөр

16Ыалдьыттар салгыы айанныырдыы туран, аллара Содом суолугар сытар хочо диэки хайыспыттара. Авраам кинилэри атаара барбытыгар 17АЙЫЫ ТОЙОН эппитэ: «Мин туох соруктаах кэлбиппин ама Авраамтан кистиэм дуо? 18Киниттэн күүстээх улуу норуот үөскүө, кини сир бары ууһугар алгыс төрдө буолуо+. 19Ол иһин Мин Авраамы – оҕотун-уруутун, удьуор дьонун барытын АЙЫЫ ТОЙОН суолунан бигэтик сылдьарга: көнө сүрэхтээх буоларга, кырдьыгы тутуһарга үөрэттин диэн талан ылбытым. Дьэ, оччоҕо Мин, АЙЫЫ ТОЙОН, Авраамҥа эрэннэрбиппин барытын толоруоҕум».

20Онтон АЙЫЫ ТОЙОН эппитэ: «Содомнаах Гоморраттан үөгү-хаһыы бөҕөтө иһиллэр. Аньыылара-буруйдара аһара халыҥаата!+
21Түһэн көрүөм ээ: бары буруйдаахтар эбит дуу, суох дуу? Баҕар, бары буолбатахтара буолуо. Баран билиэм». 22Айанньыттар Содом суолунан киирэн бара турбуттара, оттон Авраам өссө да АЙЫЫ ТОЙОН иннигэр турара.[*]
23Авраам Киниэхэ чугаһаан кэлэн эппитэ: «Ама, Эн хара дьайдаахтары кытта көнө дьону эмиэ эһиэҥ дуо? 24Арай ити куораттан биэс уон көнө киһи көһүннүн? Ама, бүтүн куораты имири эһэн кэбиһээри гынаҕын дуо? Ол биэс уон киһи туһугар харыһыйыаҥ суоҕа дуо? 25Хайдах да Эн оннук гыныаххын табыллыбат! Эн көнө дьону хара дьайдаахтары кытта өлөрүөҥ суоҕа, көнө киһи хара дьайдаахтыын биир дьылҕаланыа суоҕа! Хайдах да оннук гыныаххын табыллыбат! Ама, бүтүн сир Судьуйата сыыһа дьүүллүө дуо?»+

26Онуоха АЙЫЫ ТОЙОН: «Содомтан биэс уон көнө киһини буллахпына, кинилэр тустарыгар куораты харыстыам», – диэбитэ.

27Онтон Авраам салгыы эппитэ: «Төһө да мин сир-буор күдэнэ буолларбын, Эйиэхэ Айыы Тойоммор этэргэ сананным: 28арай онно биэс уон көнө киһи көстүөн биэс киһи тиийбэтин? Ама, биэс киһи итэҕэс диэн, Эн бүтүн куораты эһэн кэбиһиэҥ дуо?»

АЙЫЫ ТОЙОН: «Түөрт уон биэс көнө киһини буллахпына, куораты эһиэм суоҕа», – диэбитэ.

29Онтон Авраам салгыы: «Арай онно түөрт уон эрэ көнө киһи көһүннүн?» – диэн ыйыппыта.

АЙЫЫ ТОЙОН: «Түөрт уон көһүннэҕинэ, эһиэм суоҕа», – диэн хардарбыта.

30Авраам эппитэ: «Бука диэн, Айыы Тойонум мин этэрбиттэн уордайбатын. Арай онно отут эрэ көнө киһи көһүннүн?»

«Онно отут көнө киһи көһүннэҕинэ, эһиэм суоҕа», – диэбитэ АЙЫЫ ТОЙОН.

31Авраам эппитэ: «Мин Айыы Тойоммуттан өссө ыйытарга сананным: арай онно сүүрбэ эрэ көһүннүн?»

«Сүүрбэ туһугар эһиэм суоҕа», – диэбитэ АЙЫЫ ТОЙОН.

32Авраам эппитэ: «Бука диэн, Айыы Тойонум уордайбатын, бу мин бүтэһик ыйытыым: арай онно уон эрэ көһүннүн?»

«Уон туһугар эһиэм суоҕа», – диэбитэ АЙЫЫ ТОЙОН.

33Авраамы кытта кэпсэтэн бүтэн, АЙЫЫ ТОЙОН суолугар киирэн бара турбута, оттон Авраам дьиэтигэр төннүбүтэ.

19

Содомнаах Гоморра урусхалланыыта

19^1Икки аанньал[*] Содомҥа киэһэ халлаан хараҥарыыта кэлбиттэрэ. Лот ити кэмҥэ куорат аанын айаҕар олороро. Кинилэри көрөн, Лот, туран, сиргэ диэри сүгүрүйэн баран: 2«Тойотторуом, бука диэн, миэхэ кулуккутугар сылдьан ааһыҥ, – диэн ыҥырбыта. – Атаххытын суунан сынньаныҥ. Бу түүн хонон баран, сарсыарда эрдэ айанныаххыт».

«Суох, биһиги таһырдьа хонуохпут», – диэбиттэрэ анарааҥҥылар.

3Ол эрээри Лот, күөйэ-хаайа этэн, кинилэри дьиэтигэр ыҥыран киллэрбитэ, ас тардан, лэппиэскэ буһаран аһаппыта. 4Өссө утуйардыы сыта иликтэринэ, куорат олохтоохторо – Содом эр дьоно бүттүүнэ – эдэрдиин-эмэнниин бука бары хомуллан кэлэн, Лот дьиэтин иилии төгүрүйбүттэрэ. 5«Эйиэхэ кэлбит дьон ханналарый? – диэн үөгүлээбиттэрэ. – Манна кинилэри кытта күөлэһийэ түһүөхпүтүн, биһиэхэ таһаартаа эрэ!»

6Лот, таска тахсан дьиэтин айаҕын сабан баран: 7«Кэбиһиҥ, доҕотторуом, куһаҕаны оҥорумаҥ! – диэн көрдөспүтэ. – 8Мин икки ыраас кыыстаахпын, кинилэри эһиэхэ таһаарыам. Кыргыттары хайдах гынаргыт көҥүлгүт, оттон бу мин дьиэбэр киирбит хоноһолору тыытымаҥ!»

9«Киэр буол! – диэбиттэрэ олохтоохтор. – Көр эрэ, эн өссө манна кэлии киһи эрээригин, биһиэхэ ыйарыҥ-кэрдэриҥ итэҕэс эбит дии? Хата, билигин бэйэҕин өссө ордук кэбилиэхпит». Итиэннэ дьиэ аанын тоҕо анньардыы киһиэхэ бу ынан кэлбиттэрэ. 10Онуоха дьиэҕэ баар хоноһолор, Лоту иһирдьэ тардан ылан баран, ааны олуйан кэбиспиттэрэ. 11Кинилэр ааҥҥа үөмэхтэһэн турар эр дьону кыратыттан улаханыгар тиийэ харахтарынан тугу да көрбөт оҥорбуттара. Онон кэлбит дьон дьиэ аанын хайдах да булан киирэр кыахтара суоҕа.

12Хоноһолор Локка эппиттэрэ: «Бу куоракка атын туох дьоннооххунуй? Күтүөттээххин, уолаттардааххын, кыргыттардааххын дуо? Өссө кимнээх баалларый? Олору барыларын мантан илдьэ бар. 13Биһиги куораты имири эһиэхпит. АЙЫЫ ТОЙОН бу дьону утарар үөгүнү-хаһыыны истэн, куораты суох оҥорторо биһигини ыыппыта».

14Лот, дьиэтиттэн тахсан, кини кыргыттарын ойох ылыахтаах дьоҥҥо: «Түргэнник бу сиртэн бара охсуҥ! АЙЫЫ ТОЙОН билигин куораты суох оҥоруо!» – диэбитэ. Ол эрээри анарааҥҥылар Лоту көннөрү дьээбэлэнэр дии санаабыттара.

15Халлаан суһуктуйан барбытыгар аанньаллар Лоту: «Түргэнник ойоххун, икки кыыскын ылан мантан бара оҕус, – диэн тиэтэппиттэрэ. – Барбатаххына, аньыылаах куораты кытта бииргэ өлүөҥ». 16Лот таҕыстар тахсан биэрбэккэ сырыттаҕына, аанньаллар кинини, АЙЫЫ ТОЙОН аһынар буолан, ойоҕун уонна икки кыыһын кытта куораттан сиэтэн таһаарбыттара. 17Кинилэри таһаарбыттарын кэннэ, аанньаллартан биирдэстэрэ Локка эппитэ: «Куот, кэннигин хайыһыма. Хочоҕо тохтоойоҕун – хайаҕа куотаар, оччоҕо өлүөҥ суоҕа».

18«Суох, Тойонуом,[*] көрдөһөбүн! – диэбитэ Лот. – 19Эн миэхэ кулуккар олус амарахтык сыһыаннастыҥ! Олохпун быыһаан, миэхэ улуу үтүөнү оҥордуҥ. Ол гынан баран мин хайаҕа куотар кыаҕым суох – аны ити үлүгэргэ аара быстарыам. 20Оттон ол көстөр куорат чугас, онно сүүрэн тиийиэххэ сөп, ол куорат кыра. Мин онно кыра куоракка куотуум, оччоҕо тыыннаах ордуом».

21«Чэ, сөп, – аанньал сөбүлэспитэ, – ити көрдөһүүгүн ылынабын, эн этэр куораккын эһиэм суоҕа. 22Ол эрээри түргэнник сүүр: онно тиийэ иликкинэ, саҕалыыр кыаҕым суох» (ол иһин ити куорат Сигор[*] диэн ааттанар). 23Күн туруута Лот Сигорга тиийбитэ.

24АЙЫЫ ТОЙОН Содомнаах Гоморраҕа халлаантан, АЙЫЫ ТОЙОНТОН, умайа сылдьар сиэрэни ардахтыы кутан,+
25икки куораты, хочону бүттүүнүн, куораттар олохтоохторун, ол сиргэ үүнэн турбут үүнээйини имири соппута. 26Лот ойоҕо, кэннибин эргиллэн көрөбүн диэн, туус баҕанаҕа кубулуйбута.

27Сарсыарда Авраам били АЙЫЫ ТОЙОН иннигэр турбут сиригэр кэлэн 28Содомнаах Гоморраны, хочону көрбүтэ – арай ол сир барыта көһүйэ охсооччу оһоҕунуу ыыс-быдаан буруонан бүрүллэн турара. 29Дьэ, ити курдук Таҥара хочо куораттарын эһэригэр Авраамы өйдөөн-санаан кэлбитэ. Таҥара Лоту, кини олорбут куораттарын урусхаллыы сылдьан, өлөр өлүүттэн өрүһүйэн илдьэ барбыта.

Лот кыргыттара: моавтар, аммоннар үөскээһиннэрэ

30Лот Сигортан тахсан икки кыыһын кытта хайаҕа олохсуйбута. Кини Сигорга хаалыан куттанар этэ, онон үһүөн хайа хаспаҕар олорбуттара. 31Биирдэ улахан кыыс балтыгар эппитэ: «Аҕабыт сорсуйан эрэр. Бу дойдуга эн биһиккини кытта бииргэ олоруох эр киһи суох. 32Онон аҕабытыгар бинэгирээт арыгытын иһэрдэн баран, кинилиин хоонньоһуохха. Аҕабытыттан да буоллар, оҕолоох буолуохха». 33Онон аҕаларыгар, киэһэ сытыан иннинэ, арыгы иһэрдибиттэрэ. Улахан кыыс киирэн аҕатын кытта утуйбута, аҕата буоллаҕына кыыһа кэлэн кинини кытта хайдах сыппытын да, туран барбытын да билбэтэҕэ. 34Сарсыныгар улахан кыыс балтыгар эппитэ: «Бөлүүн мин аҕабын кытта утуйдум. Бу түүн эмиэ арыгыта иһэрдиэххэ, аны эн киирэн кинини кытта утуйаар. Аҕабытыттан да буолбутун иһин, оҕолоох буолуохха». 35Онон аҕаларыгар ол киэһэ эмиэ арыгы иһэрдибиттэрэ. Кыра кыыс киирэн аҕатын кытта утуйбута, аҕата буоллаҕына кыыһа кэлэн кинини кытта хайдах сыппытын да, туран барбытын да билбэтэҕэ.

36Ити курдук, Лот икки кыыһа иккиэн аҕаларыттан ыарахан буолбуттара. 37Улахан кыыс уол оҕону төрөтөн, Моав[*] диэн ааттаабыта. Ол уол – билиҥҥи моавтар төрүт өбүгэлэрэ. 38Кыра кыыс уол оҕону төрөтөн, Бен-Амми[*] диэн ааттаабыта. Ол уол – билиҥҥи аммоннар төрүттэрэ.

20

Авраам Авимелехтыын көрсүһүүтэ

20^1Авраам онтон Негев диэки баран, Кадес уонна Сур икки ардыгар олохсуйбута. Кини Герарга олоро сылдьан 2ойоҕун Сарраны балтым диирин иһин, Герар ыраахтааҕыта Авимелех, киһи ыытан, Сарраны бэйэтигэр ылларбыта+. 3Ол гынан баран, түүн Авимелех утуйа сыттаҕына, түүлүгэр Таҥара көстөн: «Эн ити дьахтары ылбытыҥ иһин өлүөҥ; кини эрдээх дьахтар», – диэбитэ.

4Авимелех Сарраны таарыйан да көрө илигэ, онон: «Айыы Тойон! Ама, Эн туох да буруйа суох норуоту эһэн кэбиһиэҥ дуо? – диэн көрдөһөн-ааттаһан барбыта. – 5Ити киһи бэйэтэ миэхэ балтым диэбитэ эбээт, дьахтар эмиэ инньэ диирэ. Мин суобаһым ыраас, онон буруйа суохпун».

6«Эн суобаһыҥ ырааһын билэбин, – диэбитэ Таҥара ыраахтааҕы түүлүгэр. – Ол иһин эйигин киниэхэ чугаһаппатаҕым – эйигин Миигин утары аньыы оҥорортон туппутум. 7Билигин эригэр ойоҕун төнүннэр. Эрэ бороруок киһи, кини эн тускар үҥүө, оччоҕо тыыннаах хаалыаҥ. Оттон эригэр төнүннэрбэтэххинэ, бэйэҥ да, бүтүн ууһуҥ да – бары өлүөххүт. Эн ону билиэх тустааххын»+.

8Сарсыарда эрдэ Авимелех, чугас дьонун хомуйан олорон, ити истибитин кэпсээбитигэр бары улаханнык куттаммыттара. 9Онтон Авимелех Авраамы ыҥыран ылан сэмэлээн барбыта: «Эн биһиэхэ тоҕо маннык сыһыаннастыҥ? Мин эйиэхэ туох куһаҕаны оҥорбуппунуй? Миигин уонна мин саарыстыбабын бүтүннүүтүн тоҕо бу курдук ыар аньыыга астыҥ? Дьэ, олох түктэритик быһыыланныҥ.
10Туох санааттан итинник буоллуҥ?» – диэн Авимелех Авраамтан ыйыппыта.

11Авраам эппитэ: «Бу дойду дьоно Таҥараттан толлубаттар. Ол иһин аны ойохпуттан сылтаан миигин өлөрөн кэбиһиэхтэрэ дии санаабытым. 12Онто да суох кини миэхэ балтым буолар – аҕам кыыһа, ийэтэ эрэ атын. Миэхэ эргэ тахсыбыта гынан баран, 13Таҥара миигин аҕам дьиэтин хаалларан айаҥҥа турунарга соруйбутугар мин кинини: „Көрдөһөбүн, ханна да тиийбиппит иһин, дьоҥҥо миигин убайым диир буолаар,“ – диэн сэрэппитим».

14Авимелех Авраамҥа барааннары, ынахтары, кулут эр дьону, кулут дьахталлары бэлэхтээн баран, Сарраны киниэхэ төнүннэрбитэ. 15Итиэннэ: «Мин сирим-уотум барыта эйиэхэ аһаҕас, онон биир баҕарбыт сиргэр олохсуй», – диэбитэ. 16Оттон Сарраҕа эппитэ: «Убайгар тыһыынча шекель[*] үрүҥ көмүһү биэрэбин. Ол эн чугас дьонуҥ хараҕар эйиэхэ саат куттарыыта буолуо, онон чиэһиҥ чөлүгэр түһүө». 17Авраам Таҥараттан көрдөспүтүгэр Таҥара Авимелеҕы, кини ойоҕун, кулут дьахталларын үтүөрдэн, дьахталлар хат төрөөн-ууһаан барбыттара+. 18(АЙЫЫ ТОЙОН ити иннинэ Авраам ойоҕун Сарра туһуттан Авимелех дьиэтигэр-уотугар баар дьахталлары бука барыларын төрөөбөт гына сылдьыбыта.)

21

Исаак төрүүр

21^1АЙЫЫ ТОЙОН, эрэннэрбитин курдук, Сарраны умнубатаҕа – эппит тылын толорбута. 2Таҥара болдьообут кэмигэр Сарра ыарахан буолан, сааһа быданнаабыт Авраамҥа уол оҕону төрөппүтэ. 3Авраам саҥа төрөөбүт оҕотун, Сарра уолун, Исаак диэн ааттаабыта+. 4Онтон ахсыс күнүгэр кини, Таҥара соруйбутун толорон, уол оҕо быһыллар сиэрин-туомун оҥорбута+. 5Исаак төрүүрүгэр Авраам сүүс саастааҕа. 6Сарра: «Таҥара миэхэ оҕо биэрэн, дьэ, көр бөҕөтө буолла, – диэбитэ. – Билигин миигин истибит эрэ барыта күлүөҕэ». 7Итиэннэ өссө эппитэ: «Ким Авраамҥа Сарраҥ кыһыл оҕону эмиийдиэ диэн этиэ этэй? Онтум баара, мин кырдьар сааспар киниэхэ уолу төрөттүм!»

Агарь уолун кытта үүрүллэр

8Оҕо улаатан эмиийиттэн араарыллыбыт күнүгэр Авраам улахан малааһын тэрийбитэ. 9Сарра, Авраам Египет дьахтарыттан Агарьтан уола Исаагы дьээбэлиирин[*] көрөн,+
10Авраамҥа: «Ити кулут дьахтары уолун кытта үүрэн кэбис. Кулут уола эн баайгар мин Исаакпынаан бииргэ тиксиэ суоҕа!» – диэбитэ+. 11Уолун туһунан итинник тыллары Авраам олус хомойо истибитэ. 12Ол эрээри Таҥара киниэхэ эппитэ: «Уолгуттан да, кулуккуттан да санаарҕаама. Эн уускун Исаак салгыаҕа. Сарра эппитин толор+. 13Кулут дьахтар уола эмиэ эн оҕоҥ, онон Мин киниттэн да бүтүн норуоту ууһатыаҕым».

14Авраам сарсыарда эрдэ туран, Агарьга килиэби уонна уулаах тирии симиирчэҕи биэрбитэ. Ону кини санныгар биллэҕиннэри ууран баран, оҕотун кытта иккиэннэрин ыытан кэбиспитэ. Агарь Вирсавия кураайы куйаарыгар атах балай баран мунан хаалбыта. 15Ол сылдьан, симиирчэхтээх уута бараммытыгар уолун талах төрдүгэр хаалларбыта 16итиэннэ бэйэтэ, оҕом өлөрүн көрөр кыаҕым суох диэн, тэйиччи ох саа тэбэр сиригэр тиийэн уйа-хайа суох ытыы олорбута.

17Уолчаан ытыыр саҥатын Таҥара истэн, халлаантан Таҥара аанньала Агарьга: «Хайа, бу хайдах буоллуҥ, Агарь? Куттаныма, – диэбитэ. – Таҥара эн хаалларбыт оҕоҥ ытыырын иһиттэ. 18Баран уолгун туруор, оҕоҕун илиититтэн сиэт. Мин киниттэн улуу норуоту ууһатыаҕым». 19Дьэ, онуоха Агарь, хараҕын Таҥара арыйан, уулаах холуодьас турарын көрбүтэ. Итиэннэ баран симиирчэҕэр толору уу сомсон аҕалан, оҕотун утаҕын ханнарбыта.

20Таҥара уолу хаалларбатаҕа: уол улаатан, кураайы куйаарга олохсуйбута, охчут бэрдэ буолбута. 21Кини Фаран кураайы куйаарыгар олороро. Ийэтэ уолугар Египеттэн ойох аҕалан биэрбитэ.

Авраам Авимелехтыын сөбүлэһиигэ киирэр

22Ол саҕана Авимелех Авраамҥа сэриитин тойоно Фихол арыалдьыттаах кэлэн: «Эйиэхэ, тугу да гыммытыҥ иһин, барытыгар Таҥара көмөлөһөн иһэр, – диэбитэ. – 23Онон миигин да, мин уолбун, сиэммин да таҥнарыам суоҕа диэн Таҥаранан андаҕай. Мин эйиэхэ үтүөтүк сыһыаннаспытым курдук, эн миэхэ уонна бу эйигин олохсуппут дойдуга эмиэ оннук сыһыаннаһыахтааххын».

24«Сөп, мин андаҕайыам», – диэн Авраам сөбүлэспитэ, 25ол гынан баран, Авимелех кулуттара холуодьаһын былдьаан ылбыттарын иһин, ыраахтааҕыны хомуруйбута.

26«Хайалара итинник быһыыламмытын мин билбэппин, – диэбитэ Авимелех. – Баччааҥҥа диэри эн миэхэ тугу да этэ илигиҥ. Дьэ, бу эрэ иһиттим». 27Авраам Авимелехха барааннары, ынахтары бэлэхтээн баран, кинилиин илии охсуспута. 28Авраам сэттэ тыһы барааны үөрүттэн арааран туспа туруорбутугар 29Авимелех: «Бу сэттэ тыһы барааны тоҕо туспа туттуҥ?» – диэн ыйыппыта.

30«Холуодьас миэнэ буоларын бэлиэтигэр эн бу сэттэ барааны миигиттэн ыл. Холуодьаһы мин хаспытым», – диэбитэ Авраам. 31Кинилэр ол күн онно хардарыта андаҕайсыахтарыттан ыла, ити сир Вирсавия[*] диэн ааттаммыт+. 32Авимелех Авраамныын Вирсавияҕа илии охсуһан баран, сэриитин баһылыгын Фихолу кытта Филистим сиригэр төннүбүтэ. 33Оттон Авраам Вирсавия сиригэр тамариск[*] маһы олордубута уонна онно АЙЫЫ ТОЙОНУ – өлбөт үйэлээх Таҥараны – аатын ааттаан ыҥырбыта. 34Кини Филистим сиригэр өссө да бэрт уһуннук олорбута.

22

Таҥара Авраамы тургутар

22^1Ити кэнниттэн төһө эрэ кэм буолан баран Таҥара, Авраамы тургутан көрөөрү: «Авраам!» – диэн ыҥырбыта. «Бу баарбын», – диэбитэ Авраам+. 2Таҥара эппитэ: «Таптыыр соҕотох уолгун Исаагы ылан Мориа диэн сиргэ бар. Онно Мин эйиэхэ этэр хайабар тахсан, уолгун уматан Миэхэ толук биэр».

3Авраам, сарсыарда эрдэ туран өсүөлүн ыҥыырдаабыта, икки эдэр чаҕарын уонна уолун Исаагы ылбыта. Онтон бүтүннүү уматыллыахтаах толугун[*] маһын хайытан баран, Таҥара ыйбыт сиригэр айаннаабыта. 4Суолга турбуттарын үһүс күнүгэр кини тиийиэхтээх сирдэрин ыраахтан бэлиэтии көрөн, 5чаҕардарыгар: «Эһиги манна хаала түһүҥ, өсүөлгүтүн манааҥ, – диэбитэ. – Мин уолбунаан, онно Таҥараҕа сүгүрүйэн баран, эһиэхэ төннөн кэлиэхпит». 6Итиэннэ бүтүннүү уматыахтаах толугун маһын уолугар Исаакка сүктэрбитэ, бэйэтэ хататтаах быһаҕын ылбыта. Салгыы иккиэйэҕин айаннаабыттара.

7«Аҕаа!» – Исаак Авраамы ыҥырбыта.

«Истэбин, тоойуом», – диэбитэ Авраам.

«Хатаппыт да, маспыт да баар дии, оттон бүтүннүү уматар барааммыт оҕото ханнаный?» – уола ыйыппыта.

8Онуоха кини уолугар: «Тоойуом, уматыллар бараанын оҕото ханнатын Таҥара Бэйэтэ көрөн турдаҕа», – диэн хардарбыта. Ити курдук, иккиэн бииргэ айаннаан испиттэрэ.

9Авраам Таҥара эппит сиригэр кэлэн аалтаар оҥорбута, илдьэ кэлбит хардаҕастарын ол үрдүгэр кэккэлэччи уурбута. Онтон Исаагы кэлгийэн баран, аалтаарга хардаҕас үөһэ сытыарбыта. 10Кини быһаҕын таһааран уолун үрдүнэн күөрэччи тутан эрдэҕинэ, 11эмискэ халлаантан АЙЫЫ ТОЙОН аанньала: «Авраам, Авраам!» – диэн ыҥырбыта.

«Бу баарбын!» – диэбитэ Авраам.

12Аанньал эппитэ: «Уолгар илиигин көтөҕүмэ, киниэхэ туох да куһаҕаны оҥорума. Эн Таҥараттан толлоргун Мин биллим: эн, бэл, соҕотох уолгун Миэхэ биэрэргин кэрэйбэтиҥ».

13Авраам онно көрбүтэ: арай иһирик талах быыһыгар биир атыыр бараан муоһуттан иҥнэн турара. Кини тиийэн ол барааны ылан, уолун оннугар бүтүннүү уматан Таҥараҕа толук биэрбитэ. 14Онон ити сири «АЙЫЫ ТОЙОН көрөн турар»[*] диэн ааттаабыта. (Итинтэн ыла «АЙЫЫ ТОЙОН хайатыгар таҕыстахха, көстүөҕэ» диэн өс номоҕо үөскээбит.)

15Онтон эмиэ АЙЫЫ ТОЙОН аанньала халлаантан Авраамы ыҥыран эппитэ: 16«Мин Бэйэбинэн андаҕайабын, – диир АЙЫЫ ТОЙОН, – эн итинник суолга санаммытыҥ, баар эрэ соҕотох уолгун Миэхэ толук биэрэргин кэрэйбэтэҕиҥ – иһин 17Мин эйигин алгыам. Мин эйиэхэ халлаан сулуһун, муора кытылын кумаҕын курдук көй үгүс удьуору бэлэхтиэм. Эн оҕолоруҥ сэриинэн тиийдэхтэринэ, өстөөх куоратын аана сиҥнэн түһүөҕэ+. 18Мин тылбын толорбутуҥ иһин, эн удьуордарыҥ сир бары норуоттарыгар алгыс төрдө буолуохтара»+.

19Авраам чаҕардарын хаалларбыт сиригэр төннөн кэлбитэ, онтон бары бииргэ Вирсавияҕа барбыттара. Кини Вирсавияҕа тиийэн олорбута.

Нахор оҕолоро

20Ити кэнниттэн балайда буолан баран, Авраамҥа инитин Нахор ойоҕо Милка хас да уолламмытын туһунан кэпсээбиттэрэ. 21Уолаттар ааттара Уц (бастакы уол), Вуз, Кемуил (Арам аҕата), 22Кесед, Хазо, Пилдаш, Идлаф, Вафуил диэннэрэ. 23Вафуилтан Ревекка диэн кыыс төрөөбүтэ. Бу аҕыс уолу Милка Нахортан, Авраам убайыттан, төрөппүтэ+. 24Нахор одьулуун ойоҕо Реума эмиэ Тевах, Гахам, Тахаш, Мааха диэн уолаттары төрөппүтэ.

23

Сарра өлөр

23^1Сарра, барыта сүүс сүүрбэ сэттэ сыл олорон баран, 2Кириаф-Арбаҕа (билиҥҥи Хевроҥҥа), Ханаан сиригэр, өлбүтэ. Авраам кэлэн, Сарраны аһыйан ытаан-соҥоон баран, 3кини сытар сириттэн туран, олохтоох хет дьонугар тиийэн көрдөспүтэ: 4«Мин манна эһиэхэ олохсуйбут кэлии киһибин. Ойоҕум өлөн хаалла, онон кинини харайыахпын миэхэ, бука диэн, анал сирдэ быһан биэриҥ».

5Олохтоохтор Авраамҥа эппиттэрэ: 6«Тойоммуот, биһиэхэ үтүөтэ оҥор: эн биһиги ортобутугар Таҥара кинээһэ буолаҕын, онон ойоххун биһиги өлбүттэрбитин харайар бастыҥ сирбитигэр таһаар. Хайабыт да эйиэхэ бэйэбит ууспут анал сирин көҥүллүөхпүт».

7Авраам, туран, бу дойду олохтоохторугар хеттэргэ сүгүрүйэн баран, 8эппитэ: «Ойохпун таһаарарбын көҥүллүүр буоллаххытына, миэхэ үтүөтэ оҥоруҥ, Цохар уолуттан Ефронтан көрдөһүҥ: 9хонуутун кытыытыгар баар Махпела таас хаспаҕын миэхэ, бука диэн, атыылаатын. Мин ону, бу эһиги бары көрөн олордоххутуна, сыанатын үрүҥ көмүһүнэн толору төлөөн атыылаһыам. Оччоҕо биһиги өлбүт дьоммутун аны онно кистиир буолуо этибит».

10Куорат ааныгар мустубут хеттэр быыстарыгар олорор Ефрон, кинилэр бары истэллэрин курдук, Авраамҥа эппитэ: 11«Кэбис, тойонуом, эн миэхэ үтүөтэ оҥор: ити хонууну хаспахтары миигиттэн босхо ыл. Биир уустаахтарым да туоһу буолуохтара: ити сири мин эйиэхэ ойоххун кистииргэр босхо биэрэбин».

12Авраам, бу сир олохтоохторугар сүгүрүйэн баран, 13мустубут дьон-сэргэ истэригэр Ефроҥҥа: «Эйигиттэн көрдөһөбүн, бука диэн, миэхэ үтүөтэ оҥор, – диэбитэ. – Хонуу төлөбүрүн мин эйиэхэ биэрэбин, онон өлбүтү харайыахпын, көмүһү миигиттэн ыл».

14Ефрон эппитэ: 15«Чэ, сөп, тойонуом! Миэхэ үтүөтэ оҥор: ити сир төлөбүрэ – түөрт сүүс шекель үрүҥ көмүс. Эн биһиккигэ ол сыана буолуо дуо? Өлбүтү харай». 16Авраам, сөбүлэһэн, Ефроҥҥа кини хеттэр истэллэригэр быспыт төлөбүрүн түөрт сүүс шекель үрүҥ көмүһү атыыһыттар мээрэйдэринэн ыйаан биэрбитэ.

17Дьэ, ити курдук, Ефрон Мамре аттыгар баар Махпелатааҕы хонуута бүтүннүү – сымара таас хаспахтары, онно үүммүт мастары – 18аны Авраам бас билиитигэр киирбитэ. Куорат ааныгар мустубут хеттэр бука бары онуоха туоһу буолбуттара. 19Онон Авраам ойоҕун Сарраны Ханаан сиригэр билигин Хеврон диэн ааттанар Мамре аттынааҕы Махпела хонуутугар баар таас хаспахха харайбыта. 20Ол хонуу хаспаҕы кытта хеттэртэн Авраамҥа бэриллэн, өлбүт дьон көмүллэр сирэ буолбута.

24

Исаак Ревекканы ойох ылар

24^1Авраам сааһа ырааппыта. Кинини туохха барытыгар АЙЫЫ ТОЙОН алгыһа арыаллыыра. 2Биирдэ Авраам дьиэтин-уотун, хаһаайыстыбатын салайтарар аҕа саастаах кулутугар эппитэ: «Илиигин өттүгүм анныгар сыһыары тутан туран,[*]
3мин уолбар маннааҕы Ханаан кыргыттарыттан кими да ойох ылан биэриэм суоҕа диэн миэхэ АЙЫЫ ТОЙОНУНАН, сир-халлаан Таҥаратынан, андаҕай! 4Эн Исаакка эргэ тахсар кыыһы мин дойдубар тиийэн, онно олорор хаан-уруу дьоммуттан булан аҕалыахтааххын».

5«Арай кыыс миигин кытта бу дойдуга кэлсиэн баҕарбатын? – кулута ыйыппыта. – Оччоҕо уолгун эн төрөөбүт сиргэр төнүннэрэбин дуо?»

6«Суох, уолбун онно туох да иһин төнүннэримэ, – диэбитэ Авраам. – 7Миигин аҕам дьиэтиттэн, төрөөбүт сирбиттэн туора дойдуга аҕалбыт АЙЫЫ ТОЙОН, мэҥэ халлаан Таҥарата, миигинниин кэпсэтэригэр бу сири-уоту мин удьуордарбар биэриэх буолан андаҕайбыта. Онон мин уолбар тахсар кыыһы анарааттан илдьэ кэлэриҥ туһугар, Кини эн иннигэр сирдьит аанньалын ыытыаҕа. 8Оттон кыыс эйигинниин кэлсиэн баҕарбатаҕына, эн миэхэ биэрбит андаҕаргыттан босхолоноҕун. Ол гынан баран, уолбун онно төнүннэримэ».

9Кулут, илиитин тойонун өттүгүн анныгар сыһыары ууран туран, киниэхэ андаҕар тылын эппитэ. 10Онтон тойонуттан уон тэбиэни ылан, эҥин-эгэлгэ күндү бэлэҕи ындыыланан, Месопотамияҕа олорор Нахор куоратыгар айаннаабыта. 11Куорат таһыгар тиийэн, Авраам кулута тэбиэннэрин холуодьас аттыгар тохтоппута. Күн киэһэрэн, кыргыттар уу баһа тахсар кэмнэрэ уолдьаһан эрэрэ. 12Авраам кулута эппитэ: «АЙЫЫ ТОЙОН, мин тойонум Авраам Таҥарата! Эйигиттэн көрдөһөбүн, бука диэн, миэхэ ситиһиитэ бэлэхтээ, тойоммор үтүө сыһыаҥҥын көрдөр. 13Билигин мин бу куорат кыргыттара уу баһар холуодьастарыгар кэлэн турабын. 14Манна кэлбит кыыска: „Купсууннаах уугуттан иһэрбин көҥүллээ эрэ,“ – диэҕим. Оччоҕо кыыс: „Ис, тэбиэннэргин эмиэ уулатыам,“ – диэн хоруйдаатаҕына, ол аата кини Эн кулуккар Исаакка анаан талар кыыһыҥ буолуо. Тойоммор үтүөтүк сыһыаннаспыккын мин итинтэн билиэҕим».

15Маны ситэ этэ да илигинэ, арай Милкалаах Нахор (Нахор – Авраам инитэ) уолларын Вафуил кыыһа Ревекка, санныгар купсуунун сүкпүтүнэн, тиийэн кэлбитэ. 16Кини көрүөхтэн кэрэ дьүһүннээҕэ, эр киһи өссө билэ илик ыраас кыыһа этэ. Ревекка холуодьастан иһитигэр уу сомсон ылаат, кэлбит суолунан төттөрү хааман дьылыстана турбута. 17Авраам кулута кыыһы кэнниттэн ситэн тиийэн: «Миэхэ купсууннаах уугуттан иһэрт эрэ!» – диэн көрдөспүтэ.

18«Оо, иһиий, тойонуом!» – диэт, кыыс купсуунун санныттан түһэрэ охсон, Авраам кулутугар уу иһэрдибитэ. 19Онтон: «Аны билигин тэбиэннэргэр баһан аҕалыым, – диэбитэ, – утахтара ханыар диэри, уулаатыннар». 20Итиэннэ купсууннаах уутун сүөһү уулуур иһитигэр сүөкээт, холуодьаска хат тэбиммитэ. Ити курдук, тэбиэннэр бары уулуохтарыгар диэри, иһиккэ уу таспыта.

21Кулут киһи буоллаҕына, айанын АЙЫЫ ТОЙОН чахчы алҕаабытын билээри, кыыһы саҥата-иҥэтэ суох сирийэн одууласпыта. 22Тэбиэннэр уулаан бүппүттэрин кэннэ, кини кыыска шекель аҥаара ыйааһыннаах кыһыл көмүс мурун иэмэҕин кытта уон шекель ыйааһыннаах икки кыһыл көмүс бөҕөҕү таһааран биэрэн баран: 23«Эн хайаларын кыыһынаҕыный? – диэн ыйыппыта. – Бука диэн, миэхэ эт эрэ, аҕаҥ дьиэтигэр биһиэхэ хонор сир көстүө дуо?»

24«Мин Милкалаах Нахор уолларын Вафуил кыыһынабын», – диэбитэ Ревекка, 25онтон эппитэ: «Биһиэхэ соломо да, сүөһү аһылыга да элбэх. Хонор сир да көстүө».

26Итини истэн, киһи АЙЫЫ ТОЙОН иннигэр сөһүргэстии түһэн сиргэ тиийэ сүгүрүйбүтэ. 27«Айхал буоллун АЙЫЫ ТОЙОҤҤО, тойонум Авраам Таҥаратыгар! – диэн махтаммыта. – Мин тойоммор дьиҥ үтүө сыһыаннааҕын көрдөрдө эбээт! АЙЫЫ ТОЙОН миигин тойонум хаан-уруу дьонугар чопчу сирдээн аҕалбыт».

28Кыыс дьиэтигэр сүүрэн тиийэн, ийэтин аахха биһиэхэ киһи кэллэ диэн кэпсээбитэ. 29-30Ревекка убайа Лаван, балта мурун иэмэҕин, бөҕөхтөрү тутан кэлбитин көрөн, кэлии киһи кыыһы кытта тугу кэпсэппитин билэн баран, тиэтэйэ-саарайа холуодьаска барбыта. Онно холуодьас аттыгар тэбиэннэрин кытта турар Авраам кулутугар куду хааман тиийэн: 31«АЙЫЫ ТОЙОН алгыстааҕа, биһиги дьиэбитигэр барыс! Тоҕо манна таһырдьа туруоҥуй? Хонор дьиэҕитин, тэбиэннэргит турар сирдэрин бэлэмнээтим», – диэбитэ. 32Авраам кулута дьиэҕэ киирбитэ. Тэбиэннэригэр, сыбыдахтаан баран, соломо, аһылык аҕалан аһаппыттара. Хоноһоҕо уонна аргыстарыгар атахтарын сууналларыгар уу биэрбиттэрэ. 33Иннилэригэр ас-үөл тардыллыбыта, ол гынан баран Авраам кулута: «Миигин манна туох сорукка ыыппыттарын этиэм иннинэ, аһаабаппын», – диэбитэ.

«Дьэ, кэпсээ эрэ», – дьиэлээхтэр сэҥээрбиттэрэ.

34Хоноһо кэпсээнин маннык саҕалаабыта: «Мин Авраам кулутабын. 35АЙЫЫ ТОЙОН мин тойоммун улаханнык алҕаан, киниэхэ баайы-дуолу: барааны, ынаҕы, үрүҥ да, кыһыл да көмүһү, кулут эр дьону, кулут дьахталлары, тэбиэни, өсүөлү – хото биэрбитэ. 36Тойонум ойоҕо Сарра, адьас кырдьан баран, уол оҕоломмута, онон тойонум баайын-дуолун барытын уолугар анаабыта. 37Кини миигин „уолбар олохтоох Ханаан кыргыттарыттан кими да ылан биэрээйэҕин“ диэн андаҕаппыта. 38Уолбар ойох тахсар кыыһы дойдубар баран, хаан-уруу дьоммуттан булан аҕалаар диэбитэ. 39Мин тойоммуттан: „Арай кыыс миигин кытта кэлсибэтин?“ – диэн ыйыппытым. 40Онуоха эппитэ: „Мин өрүү бас бэринэн олорбут АЙЫЫ ТОЙОНУМ, уолбар тахсар кыыһы мин аҕам ууһуттан, бэйэм дьиэ кэргэммиттэн булан аҕаларыҥ туһугар, эйиэхэ сирдьит аанньалын биэрэн айаҥҥын алгыаҕа. 41Урууларбар тиийдэххинэ, эн миэхэ биэрбит андаҕаргыттан босхолоноҕун. Кыыһы эйиэхэ биэрбэтэхтэринэ даҕаны, андаҕары толорбут ааты ылаҕын“.

42Дьэ, онон мин бүгүн холуодьаска тиийэн баран, көрдөстүм: „АЙЫЫ ТОЙОН, тойонум Авраам Таҥарата! Бука диэн, айаммын алҕаа. 43Мин билигин холуодьас аттыгар кэлэн турабын. Манна уу баһа тахсыбыт кыыска купсууннаах уугуттан миэхэ иһэрт эрэ диэҕим. 44Өскөтүн кыыс миэхэ ис, тэбиэннэргэр эмиэ уу аҕалыам диэн сөбүлэстэҕинэ, ол аата, Эн, АЙЫЫ ТОЙОН, кинини мин тойонум уолугар эргэ тахсарыгар анаабыт эбиккин“. 45Испэр итинник көрдөһөн бүтэ да иликпинэ, санныгар купсууннаах Ревекка тиийэн кэлэн, холуодьастан уу баста. Мин киниттэн: „Уугуттан миэхэ иһэрт эрэ“, – диэн көрдөстүм. 46Арай кыыһым сонно купсуунун миэхэ биэрэн баран: „Иһиий, тэбиэннэргин эмиэ уулатыам“, – диэтэ. Онтон, утахпын ханнарбытым кэннэ, аны тэбиэннэрбин уулатта. 47Мин киниттэн: „Эн ким кыыһынаҕыный?“ – диэн ыйыттым. Онуоха: „Нахордаах Милка уолларын Вафуил кыыһынабын“, – диэтэ. Дьэ, онно мин киниэхэ мурун иэмэҕин, харыга кэтиллэр бөҕөхтөрү таһааран биэрдим. 48АЙЫЫ ТОЙОН иннигэр сөһүргэстээн туран, сиргэ умса түһэн сүгүрүйдүм. Тойонум уолугар хаан-уруу дьонуттан кыыс буларым туһугар миигин быһа аҕалан биэрбитин иһин, АЙЫЫ ТОЙОҤҤО, тойонум Авраам Таҥаратыгар, махтанным. 49Онон билигин миэхэ этиҥ: эһиги мин тойоммор дьиҥ үтүө сыһыаннааххытын көрдөрөргө бэлэмҥит дуо? Салгыы тугу гынарбын быһаарыныам этэ, санааҕытын миэхэ биллэриҥ».

50Лаваннаах Вафуил эппиттэрэ: «Барыта отой да АЙЫЫ ТОЙОНТОН силистэнэн-мутуктанан таҕыста буолбаат? Итиэннэ баран, биһиги ээх-суох дэһиэхпит дуо? 51Ревекка бу баар, илдьэ бар. АЙЫЫ ТОЙОН көҥүлэ буоллун – тойонуҥ уола кыыспытын ойох ыллын». 52Авраам кулута итини истэн, АЙЫЫ ТОЙОҤҤО сиргэ тиийэ сүгүрүйбүтэ. 53Онтон Ревеккаҕа анаан аҕалбыт үрүҥ көмүс, кыһыл көмүс симэхтэрин, таҥаһы-сабы уонна кыыс убайыгар, ийэтигэр анаммыт күндү бэлэхтэри хостообута. 54Дьэ, ол кэннэ аргыстарын кытта аһаан-сиэн баран, утуйардыы сыппыта.

Сарсыарда турбуттарын кэннэ, Авраам кулута: «Миигин тойоммор ыытыҥ», – диэбитэ.

55Ревекка убайдаах ийэтэ: «Кыыспыт биһиэхэ, саатар, уон күн олоро түстүн, онтон бараар», – диэн көрдөспүттэрэ.

56«Кэбис, миигин тутумаҥ, – Авраам кулута буолумматаҕа. – АЙЫЫ ТОЙОН айаммын бачча алҕаабытын кэннэ, тойоммор төннөрбүн көҥүллээҥ».

57«Чэ, оччоҕо кыыһы ыҥырыахха, бэйэтэ быһаардын», – диэбиттэрэ дьиэлээхтэр. 58Ревекканы ыҥыран ылан: «Эн бу киһини кытта барсыаҥ этэ дуо?» – диэн ыйыппыттара.

«Барсабын», – диэн хоруйдаабыта кыыс.

59Онон дьоно Ревеккалыын, кинини кыра оҕо эрдэҕиттэн бүөбэйдээн көрбүт-истибит кулут дьахтардыын, Авраам кулутунуун уонна кини аргыстарыныын быраһаайдаспыттара. 60Итиэннэ Ревеккаҕа алгыс тылларын эппиттэрэ:

«Балтыбыт, кэнэҕэски ыччатыҥ тыһыынчанан тэнийиэхтин,
уонунан тыһыынчанан ууһуохтун!

Эн оҕолоруҥ сэриинэн тиийдэхтэринэ,
өстөөх куоратын аана сиҥнэн түһүөхтүн!»

61Ревекка чаҕар кыргыттардыын тэбиэннэрин миинэннэр, Авраам кулутун кытта айаҥҥа туруммуттара. Дьэ, ити курдук, кулут Ревекканы илдьэ дьиэтигэр аттаммыта.

62Оттон Исаак ити кэмҥэ Беэр-Лахай-Рои сириттэн саҥа төннөн кэлбитэ (ол саҕана кини Негев сиригэр олороро). 63Киэһэ Исаак хонууга тахсан дьаарбайа сылдьан[*] көрдөҕүнэ, кый ыраах тэбиэннэр субуруһан иһэллэрэ. 64Ревекка эмиэ, Исаагы көрөн, тэбиэниттэн ойон түспүтэ уонна 65Авраам кулутуттан: «Биһиэхэ ити хайалара утары кэлэн иһэрий?» – диэн ыйыппыта.

«Ити мин тойонум», – диэбитэ кулут. Сонно Ревекка бүрүнэр таҥаһын ылан, сууланан кэбиспитэ. 66Кулут хайдах сылдьан кэлбитин барытын Исаакка сиһилии кэпсээбитэ. 67Дьэ, онтон Исаак Ревекканы ийэтин Сарра сурдугар киллэрбитэ. Кини Ревекканы ойох ылбыта. Исаак, Ревекканы таптаан, ийэтэ өлүөҕүттэн аан маҥнай уоскуйбута.

25

Авраам өлөр

25^1Онтон Авраам атын дьахтары ойох ылбыта. Саҥа ойоҕо Хеттура 2киниэхэ Зимран, Иокшан, Медан, Мадиан, Ишбак, Шуах диэн уолаттары төрөппүтэ. 3Иокшантан Шевалаах Дедан төрөөбүттэрэ. Дедан удьуордара: ашурдар, летуштар, леюмнар. 4Мадиан уолаттара: Ефа, Ефер, Ханох, Авида, Елдага. Бу бары Хеттура удьуордара.

5Авраам баайын-үбүн бүтүннүүтүн Исаакка хаалларбыта. 6Одьулууннарын уолаттарын, Исаактан тэйиччи сырыттыннар диэн, ботуччу өлүүлээн баран өссө бэйэтэ тыыннааҕар илин ыыталаабыта. 7Авраам барыта сүүс сэттэ уон биэс сыл олорбута; 8этэҥҥэ үйэтин моҥоон, олоҕун дуоһуйа олорон баран өлбүтэ, төрүт өбүгэлэригэр аттаммыта. 9Уолаттара Исаактаах Измаил аҕаларын Мамре аттынааҕы Махпела таас хаспаҕар, хет киһитэ Цохар уола Ефрон хонуутугар, кистээбиттэрэ. 10Ол Авраам хеттэртэн атыыласпыт хонуута этэ. Кини онно ойоҕун Сарра аттыгар хараллыбыта+. 11Авраам өлбүтүн кэннэ, Таҥара алгыһа аны уолугар Исаакка тосхойбута. Исаак Беэр-Лахай-Рои аттыгар олороро.

Измаил уолаттара

12Авраам Сарра кулутуттан, Египет дьахтарыттан Агарьтан төрөппүт уолун Измаил удьуордарын төрүччүтэ маннык.

13Измаил уолаттарын ааттара-суоллара, улаханнарыттан саҕалаан бу баар: Навайоф (Измаил бастакы уола), Кедар, Адбеел, Мивсам, 14Мишма, Дума, Масса, 15Хадад, Фема, Иетур, Нафиш, Кедма. 16Бу Измаил уолаттара, кинилэр ааттара-суоллара, олорбут сирдэрэ-уоттара, тохтоон турбут түөлбэлэрэ. Кинилэр – уон икки уус аҕа баһылыктара.

17Измаил сүүс отут сэттэ сыл олорон баран өлбүтэ, төрүт өбүгэлэригэр аттаммыта. 18Кини удьуордара Хавилаттан Египет кыраныыссатыгар баар Сурга (Ассирия диэки барыыга) тиийэ тарҕанан олорбуттара. Бу дьон ини-биилэрин барыларын кытта өстөһөр-саастаһар этилэр.[*]

Иаковтаах Исав

19Авраам уолун Исаак удьуордарын туһунан кэпсээн маннык.

Исаак аҕата – Авраам. 20Исаак Месопотамияттан[*] төрүттээх арамей киһитэ Вафуил кыыһын, арамей Лаван балтын Ревекканы ыларыгар түөрт уон саастааҕа.

21Исаак, ойоҕо оҕоломмот буолан, кини туһугар АЙЫЫ ТОЙОҤҤО үҥэрэ. АЙЫЫ ТОЙОН Исаак ааттаһарын ылынан, Ревекка ыарахан буолбута. 22Төрүү илик оҕолоро өссө ийэлэрин иһигэр сылдьан охсуспутунан барбыттарыгар Ревекка: «Бу аата миигин туох күүтэр буоллаҕай?» – дии санаан, АЙЫЫ ТОЙОҤҤО ыйыта барбыта.

23АЙЫЫ ТОЙОН киниэхэ эппитэ:

«Эн искэр икки биис ууһа баар,
онон икки тус-туһунан норуоту төрөтүөҥ.

Биирэ атынын хотуоҕа,
улахана кыратыгар кулуттуоҕа»+.

24Болдьохтоох кэмэ кэлэн, икки игирэ уол төрөөбүттэрэ. 25Бастакынан кып-кыһыл эттээх, кыыл тириитин курдук бүтүннүү түү оҕо тахсыбыта. Кинини Исав диэн ааттаабыттара. 26Онтон Исав тиҥилэҕиттэн тутуспутунан иккис оҕо тахсан кэлбитэ. Бу оҕону Иаков[*] диэн ааттаабыттара. Игирэлэр төрүүллэригэр Исаак алта уон саастааҕа.

27Уолаттар улааппыттара. Исав сорсуннаах булчут буолан, киэҥ толоону кэтэрэ, оттон Иаков дьиэҕэ олорор, саҥата-иҥэтэ суох уол этэ. 28Аҕалара Исаак булт этин сөбүлүүрэ, онон Исавы ордороро, оттон ийэлэрэ Ревекка Иаковы ордук таптыыра.

29Биир күн Иаков миин буһара турдаҕына, Исав булдуттан өлө сылайан кэлэн: 30«Миигин аһат эрэ, – диэбитэ. – Сити, сити турар кыһыл аскыттан аҕал! Мин дэлби эстэн кэллим» (ол иһин кинини Эдом[*] диэн ааттаабыттар).

31Иаков киниэхэ: «Бу аска бастакы уол быраабын[*] атастаһар буоллаххына», – диэн хардарбыта.

32«Мин өлөөрү гынным. Бастакы уол бырааба миэхэ туох туһалаах үһүнүй?» – Исав сөбүлэспитэ.

33«Оччоҕо сибилигин андаҕай!» – диэбитэ Иаков. Исав бастакы уол быраабын Иаковка туран биэрэбин диэн андаҕар тылын эппитэ. 34Итиэннэ быраабын атастаһан килиэби кытта чэчэбииссэ миинин ылбыта. Аһаан-сиэн, утаҕын ханнаран баран, Исав туран баран хаалбыта. Кини бастакы уол быраабын ол курдук улахаҥҥа уурбат этэ+.

26

Исаактаах Ревекка Герарга олохсуйаллар

26^1Урут Авраам кэмигэр курдук эмиэ бүтүн дойду үрдүнэн сут туран, Исаак Герарга филистим ыраахтааҕытыгар Авимелехха аттаммыта+. 2АЙЫЫ ТОЙОН Исаакка көстөн эппитэ: «Египеккэ барыма, Мин эйиэхэ ыйар сирбэр олор. 3Онно олохсуй. Мин эйигинниин бииргэ сылдьан, эйигин алгыам. Аҕаҕар Авраамҥа андаҕайбыппын толорон, кэлин бу сири барытын эйиэхэ, эн кэнэҕэски ыччаккар бэлэхтиэм+. 4-5Эн удьуордаргын халлаан сулустарыныы хойуннарыам, бу сири-уоту олоччу кинилэргэ биэриэм. Авраам Миэхэ бас бэринэн, Мин эппиппин – ыйаахтарбын, ыйыыларбын-кэрдиилэрбин, сокуоннарбын – барытын тутуһара. Ол иһин эн удьуордарыҥ сир бары норуоттарыгар алгыс төрдө буолуохтара»+.

6Исаак Герарга олохсуйбута. 7Дойду олохтоохторо Ревекка туһунан ыйыталаспыттарыгар кини: «Бу мин балтым», – диэн кэбиспитэ. Ревекканы, олус кэрэ дьүһүннээҕин иһин аны миигин өлөрөн кэбиһиэхтэрэ диэн, сэрэхэдийэн ойоҕум дииртэн дьаархаммыта+.

8Онно балайда өр олорбутун кэннэ, биирдэ филистим ыраахтааҕыта Авимелех, түннүгүнэн өҥөйөн, Исаак ойоҕунаан Ревеккалыын оонньоһо сылдьарын көрбүтэ. 9Ыраахтааҕы Исаагы ыҥыран ылан: «Кини эн ойоҕуҥ эбит буолбат дуо? Оччоҕо миэхэ тоҕо балтым диэбиккиний?» – диэн ыйыппыта.

«Миигин киниттэн сылтаан өлөрөн кэбиһиэхтэрэ диэн куттаммытым», – диэбитэ Исаак.

10Онуоха Авимелех эппитэ: «Эн биһиэхэ тоҕо итинник сыһыаннаһаҕыный? Арай биһигиттэн ким эрэ эн ойоххун кытта хоонньоспут буоллун, оччоҕо биһиги хайдахтаах ыар аньыыга киириэ этибитий?» 11Ити кэннэ Авимелех: «Бу киһини биитэр кини ойоҕун таарыйбыт киһи өлөрөргө ууруллуо», – диэн дьонун-сэргэтин бүтүннүүтүн сэрэппитэ.

Исаак Авимелехтыын илии охсуһар

12Исаак Герарга олохсуйуоҕуттан бурдук ыһар идэлэммитэ. АЙЫЫ ТОЙОН алгыһынан ол сыл уруккутунааҕар сүүс төгүл үрдүк үүнүүнү ылбыта. 13Онон бу киһи улам кыаҕырдар-кыаҕыран, барҕа баайдаммыта: 14балысхан элбэх бараан, ынах үөрдэммитэ, дьиэтигэр-уотугар баһаам чаҕардаммыта. Филистим дьоно-сэргэтэ устунан Исаагы ордугургуу саныыр буолбуттара. 15Кинилэр урут Авраам кулуттара өссө Авраам бэйэтэ баарына хаспыт холуодьастарын барытын буорунан көмөн кэбиспиттэрэ+. 16Авимелех буоллаҕына Исаакка: «Эн биһигиннээҕэр быдан кыаҕырдыҥ, онон мантан биһигиттэн бар», – диэбитэ.

17Исаак сир уларыйан Герар хочотугар олохсуйбута. 18Онно тиийэн били Авраам саҕана хаһыллыбыт холуодьастары филистимнэр көмпүттэрин хат хаһан таһаарбыта. Холуодьастарга урут аҕата биэрбит ааттарын төнүннэрбитэ.

19Биирдэ Исаак кулуттара хочо сирин хаһа сылдьан уу төрдүн булан ылбыттара. 20Онуоха Герар маныыһыттара, бу биһиги уубут диэн, кини маныыһыттарын кытта мөккүһэн турбуттара. Иирээн тахсыбытын иһин, Исаак ити холуодьаһы «Есек»[*] диэн ааттаабыта. 21Онтон аны атын холуодьаһы хаспыттарыгар эмиэ саҥа мөккүөр күөдьүйбүтэ. Исаак ол холуодьаһы «Ситна»[*] диэн ааттаабыта. 22Салгыы атын сиргэ тиийэн өссө биир холуодьаһы хаспыта, онно ким да мөккүһэ барбатаҕа. Исаак: «АЙЫЫ ТОЙОН, дьэ, билигин биһигини, манна үксээн-тэнийэн олордуннар диэн, киэҥ сиргэ таһаарда», – диэн баран, саҥа холуодьаһы «Реховоф»[*] диэн ааттаабыта.

23Ити кэнниттэн Исаак Вирсавияҕа төннүбүтэ. 24Онно киниэхэ бастакы түүнүгэр АЙЫЫ ТОЙОН көстөн эппитэ:

«Мин эн аҕаҥ Авраам Таҥаратабын.

Куттаныма, Мин эйигинниин бииргэбин.

Кулутум Авраам туһугар эйигин алгыам,
эн удьуордаргын үтүмэн элбэх гына ууһатыам».

25Исаак ити сиргэ аалтаар оҥорон баран, АЙЫЫ ТОЙОНУ аатын ааттаан ыҥырбыта, уонна ол аттыгар суртарын туруортаабыта. Кулуттара эмиэ холуодьас хаспытынан барбыттара.

26Ити кэмҥэ Герартан Авимелех, кини сүбэһитэ Ахузаф уонна сэриитин тойоно Фихол тиийэн кэлбиттэрэ. 27Исаак кинилэртэн: «Хайа миэхэ тоҕо кэллигит? – диэн ыйыппыта. – Эһиги миигин туора көрөн, үүрэн ыыппатаххыт этэ дуо?»

28Онуоха анарааҥҥылар: «Эйигин кытта АЙЫЫ ТОЙОН бииргэ сылдьарын биһиги дьэҥкэтик биллибит. Онон эйигинниин хардарыта андаҕайсан илии охсуһуохха диэн быһаардыбыт, – диэбиттэрэ. – 29Эн биһиэхэ куһаҕаны оҥоруом суоҕа диэн андаҕай. Биһиги эйигин атаҕастаабатахпыт, эйиэхэ үтүөнү эрэ оҥорорбут. Бараргар эмиэ эйэни кытта ыыппыппыт. Оттон билигин эн АЙЫЫ ТОЙОН алгыһын ылбыккын»+.

30Исаак ыалдьыттарыгар малааһын тэрийбитэ. Бары бииргэ олорон аһаабыттара-сиэбиттэрэ, бинэгирээт арыгыта испиттэрэ. 31Сарсыарда эрдэ туран бэйэ-бэйэлэригэр андаҕар бэрсибиттэрин кэннэ, Исаак хоноһолорун кытта бырастыылаһан, дьоно эйэ дэмнээхтик дойдуларыгар төннүбүттэрэ. 32Холуодьас хаһа сылдьыбыт кулуттар ол күн Исаакка тиийэн кэлэн, уу буллубут диэн кэпсээбиттэрэ. 33Исаак саҥа холуодьаһы «Шива» диэн ааттаабыта. (Ол иһин куорат билиҥҥэ диэри Беэршива[*] диэн ааттанар.)

34Оттон Исав буоллаҕына түөрт уон саастааҕар Беэр хет кыыһын Иегудифаны уонна Елон хет кыыһын Васемафаны ойох ылбыта+. 35Исаактаах Ревекка кинилэри кытта бииргэ олорон эрэйи көрбүттэрэ.

27

Исаак Иаковы алгыыр

27^1Кырдьан икки хараҕынан кыайан көрбөт буолбут Исаак биир күн улахан уолун Исавы ыҥыран ылан баран: «Тоойуом!» – диэбитэ.

«Бу баарбын», – уола хардарбыта.

2Исаак эппитэ: «Мин бүдүк буоллум, төһө өр барарым биллибэт. 3Эн бултуур сэпкин, кэһэххин, ох сааҕын ылан сиргэр[*] баран кэл+. 4Бултаан аҕалан мин таптыыр аспын астыаҥ. Аһаан бараммын, өлүөм иннинэ эйиэхэ алгыс тылбын этиэм этэ».

5Дьоно кэпсэтэллэрин иһиллээн турбут Ревекка, Исав бултуу барбытын кэнниттэн, 6Иаковка эппитэ: «Аҕаҥ Исавы соруйарын иһиттим. 7Бултаан аҕалан таптыыр аһылыкпын астаа диэтэ. Аһаан баран өлүөм иннинэ, эйиэхэ АЙЫЫ ТОЙОН көрөн турдаҕына, алгыспын аныам этэ диир. 8Дьэ, онон, тоойуом, билигин тугу гынаргын иһит. 9Баран, сүөһүҥ үөрүттэн миэхэ икки коза оҕотун талан ыл. Мин ону, аҕаҥ таптыырын курдук, минньигэс гына астаатахпына, 10эн киниэхэ илдьэн биэриэҥ. Аҕаҥ аһаан баран, эйиэхэ кэриэс-хомуруос алгыс тылын этиэ этэ».

11Иаков эппитэ: «Убайым Исав этэ бар түү, оттон миэнэ ыраас.
12Арай аҕам туппахтаан көрдүн? Албыннаабыппын биллэҕинэ, миигин алгыс буолбатах, кырыыс күүтэр».

13Онуоха ийэтэ: «Тоойуом, ол кырыыс миэхэ түстүн, – диэбитэ. – Эн миигин истиэх тустааххын. Чэ, баран аҕал».

14Иаков, баран, коза оҕолорун аҕалбыта. Ийэтэ ону, аҕалара таптыырын курдук, сүрдээх минньигэс гына астаабыта. 15Ол кэннэ, улахан уолун Исав мааны таҥаһа-саба дьиэҕэ баарын ылан, кыра уолугар Иаковка кэтэрдибитэ. 16Итиэннэ кини икки илиитин, моонньун коза оҕотун тириитинэн суулаан баран, 17астаабыт этин кытта килиэби киниэхэ туттаран кэбиспитэ.

18Иаков аҕатыгар киирэн: «Аҕаа!» – диэн ыҥырбыта.

«Тугуй, тоойуом? – диэбитэ Исаак. – Хайаҕыт киирдэ?»

19«Улахан уолуҥ Исавпын, – диэн хоруйдаабыта Иаков. – Эппиккин барытын толордум. Чэ, туран олор. Булдум этиттэн амсайан баран, миигин алҕаа».

20«Хайа, тоойуом, бу хайдах маннык түргэнник бултуйа оҕустуҥ?» – Исаак ыйыппыта.

«Миэхэ АЙЫЫ ТОЙОН, эн Таҥараҥ, аара суолбар булду тосхойдо», – диэн хардарбыта уола.

21«Тоойуом, чугаһаа эрэ, – диэбитэ Исаак Иаковка. – Туппахтаан көрүүм, эн чахчы Исавкын дуо?»

22Иаков аҕатыгар ыкса кэлбитигэр, анарааҥҥыта кинини туппахтаан көрөн баран: «Саҥата эмиэ да Иаковка дылы, оттон илиитэ буоллаҕына Исав киэнэ», – диэбитэ. 23Иаков илиитэ Исав киэнин курдук бүтүннүү түү буолан, Исаак кинини арааран билбэтэҕэ, онон алгыһын биэрэрдии оҥостубута.

24«Ол аата, уолум Исав буоллаҕыҥ дии?» – кини Иаковтан хат нэмийэн ыйыппыта.

«Исавпын, аҕаа», – диэбитэ уола.

25Исаак эппитэ: «Чэ, аҕал эрэ, булдуҥ аһыттан амсайан баран, уолбун, дьэ, алгыам этэ». Иаков аҕатыгар били аҕалбыт аһын кытта бинэгирээт арыгытын чугаһатан биэрбитэ. Аһаан-сиэн, арыгыны иһэн баран, 26Исаак: «Кэл, тоойуом, миигин уураан ыл», – диэбитэ.

27Иаков тиийэн аҕатын уураан ылбытыгар Исаак, уолун таҥаһын сытын билэн, кинини маннык тылынан алҕаан барбыта:

«Мин уолум сыта –
АЙЫЫ ТОЙОН алҕаабыт толоонун сыта.
28Таҥара эйигин халлаан сиигинэн,
сир үүнүүтүнэн,
өлгөм бурдугунан,
саҥа арыгынан хадаҕалыы туруохтун!
29Норуоттар эйиэхэ үлэлээтиннэр,
биис уустара эн иннигэр кэлэн нөрүөн нөргүйдүннэр!

Эн уруу-аймах дьоҥҥор тойон-хаан буолуоҥ,
ийэҥ удьуордара эн иннигэр кэлэн тоҥхоһуохтара.

Эйигин кырааччыга кырыыс,
эйигин алҕааччыга алгыс тосхойуохтун!»

Исав Иаковка өһүрэр

30Исаак алгыс алҕаан бүтэрин кытта, Иаков тахсан барбыта. Сонно тута булдуттан Исав тиийэн кэлбитэ. 31Кини эмиэ минньигэс гына астаан баран, аһын аҕатыгар аҕалбыта уонна: «Аҕаа, туран, булдум этиттэн амсай, онтон миигин алҕаа», – диэбитэ.

32«Бу эн кимҥиний?» – дии түспүтэ Исаак.

«Эн уолуҥ, улахан уолуҥ Исавпын», – диэбитэ анарааҥҥыта.

33Уолуйан уҥуох-уҥуохтара босхо барбыт Исаак: «Оччоҕо, субу эн кэлиэҥ аҕай иннинэ, ити ким миэхэ булдун этин аҕалан сиэтэн барда? – диэн ыйыппыта. – Мин алгыспын биэрдим, алгыһым билигин киниэхэ хаалар».

34Исав итини истэн абатыттан хаһыыран ылан баран: «Аҕаа, миигин эмиэ алҕаа!» – диэн көрдөһөн-ааттаһан барбыта.

35«Ити аата миэхэ иниҥ кэлэн барбыт, – диэбитэ Исаак. – Эйиэхэ анаммыт алгыһы кини албыннаан ылбыт».

36«Дэлэҕэ Иаков[*] диэн ааттыахтара дуо? – Исав абаламмыта. – Миигин хайыы үйэ иккитэ отуойкаҕа олорто! Маҥнай бастакы уол буолар бырааппын ылбыта, аны билигин миэхэ анаммыт алгыһы былдьаата. Аҕаа, ама, эн атын ханнык да алгыһыҥ миэхэ хаалбатаҕа буолуо дуо?» – диэн аҕатыттан ыйыппыта+.

37Исаак эппитэ: «Мин кинини эйиэхэ тойон оҥордум. Урууларын-аймахтарын барыларын киниэхэ кулуттата биэрдим. Бурдугу, арыгыны эмиэ анаатым. Оттон эйиэхэ тугу биэриэхпин сөбүй, тоойуом?»

38«Ама, аҕаа, эн биир эрэ алгыстаах үһүгүн дуо? – диэбитэ Исав. – Аҕаа, миигин эмиэ алҕаа!» Итиэннэ маккыраччы ытаан барбыта.

39Исаак эппитэ:

«Эн олохсуйар түөлбэҥ өҥ сиртэн-уоттан,
халлаан сиигэ өлгөмнүк түһэр сириттэн тэйиччи буолуо.

40Кылыһыҥ күүһүнэн айаххын ииттиэҥ,
кытта төрөөбүт инигэр үлэлиэҥ.

Ол эрээри кэмэ кэллэҕинэ, өрө туруоҥ,
бурҕалдьыгын булгуйуоҥ».

41Исав, аҕам алгыһын ылла диэн, Иаковка улаханнык өһүрбүтэ. «Бэйи, аҕабытын аһыйар кэммит да чугаһаан эрэр, дьэ, ол кэнниттэн инибин Иаковы өлөрүөҕүм», – диэн иһигэр суоһурҕаммыта.

42Улахан уола саанарын Ревеккаҕа этэн биэрбиттэрэ. Ревекка кыра уолун Иаковы ыҥыран ылан: «Убайыҥ Исав эйигин өлөрөр санаалаах, – диэбитэ. – 43Тоойуом, этэрбин иһит. Эн Харраҥҥа мин убайбар Лаваҥҥа баран тыыҥҥын тэскилэт. 44Убайыҥ уора-кылына уҕарыйыар диэри онно олоро түс. 45Онуоха диэри кини эйиэхэ кыыһырбыта ааһыа, тугу оҥорбуккун умнуо. Дьэ, онтон мин киһи ыытан, эйигин онтон ылларыаҕым. Итинник гымматахпытына, мин биир күн иһигэр икки оҕобуттан матыыһыбын».

46Онтон Ревекка Исаакка эппитэ: «Бу хет дьахталларыттан мин олоҕум огдолуйда. Иаков эмиэ маннааҕы хет кыргыттарыттан ойох ылар буоллаҕына, олох олорон да диэн!»+

28

28^1Иаковы ыҥыран ылан алҕаан баран, Исаак киниэхэ маннык ыйан-кэрдэн эппитэ: «Ханаан кыргыттарыттан ойох ылыма. 2Месопотамияҕа олорор Вафуилга, ийэҥ аҕатыгар, баран таайыҥ Лаван кыргыттарыттан ыл+. 3Сүдү күүстээх Таҥара эйигин алгыахтын, эйигиттэн үтүмэн ахсааннаах норуоту үөскэтэн, эйигин үгүс төрүөхтээтин, халыҥ аймахтаатын! 4Авраамҥа анаабыт алгыһын аны эйиэхэ уонна эн удьуордаргар салайан, бу билигин кэлии киһи быһыытынан олорор сиргин-уоккун, Таҥара Авраамҥа биэрбит сирин, эйиэхэ бас биллэрэ биэриэхтин!» 5Дьэ, ити курдук, Исаак уолун Иаковы Месопотамияҕа олорор Лаваҥҥа, арамей Вафуил уолугар, ыыппыта. Оттон ол Лаван Иаковтаах Исав ийэлэрин Ревекка убайа этэ.

6Исаак Иаковы, алҕаан баран, Месопотамияҕа ойох ыллара ыыппытын, уолун алгыырыгар Ханаан кыргыттарыттан ылаайаҕын диэн сэрэппитин Исав билбитэ. 7Иаков, аҕалаах ийэтин истэн, хайыы үйэ Месопотамиялаан хаалбыт этэ. 8Аҕата Ханаан кыргыттара кийииттэрин сөбүлээбэтин Исав, дьэ, онно эрэ өйдөөбүтэ. 9Онон, Измаилга баран, өссө биир дьахтары – Авраам уола Измаил кыыһын Махалафаны, Навайоф балтын, ойох ылбыта+.

Иаков Вефильгэ түүл түһүүр

10Иаков Вирсавияттан тахсан, Харраҥҥа барбыта. 11Аара биир сиргэ хараҥаҕа баттатан хаалан, онно хонордуу тааһы сыттанан утуйбута. 12Арай, ол сытан түһээтэҕинэ, аттыгар сирдээх халлааны ситимниир кирилиэс турара, ол устун Таҥара аанньаллара түһэллэрэ-тахсаллара. 13Оттон кирилиэс муҥутуур үрдүгэр АЙЫЫ ТОЙОН турара, Кини Иаковка эппитэ: «Мин АЙЫЫ ТОЙОММУН, аҕаҥ Авраам Таҥаратабын, Исаак Таҥаратабын. Бу сытар сиргин Мин эйиэхэ, эн удьуордаргар биэриэм. 14Кэнэҕэһин эн ыччатыҥ сир кумаҕыныы хойдуоҕа, илининэн-арҕаанан, хотунан-соҕуруунан тэнийэн олоруоҕа. Эн удьуордаргынаан сир бары норуотугар алгыс төрдө буолуоҥ+. 15Мин эйигинниин бииргэ сылдьабын, эйигин, ханна да барбытыҥ иһин, араҥаччылыам уонна кэлин бу дойдуга төттөрү аҕалыам. Эйигин хаалларыам суоҕа: эйиэхэ тугу эрэннэрбиппин барытын толоруом».

16Иаков уһуктан кэлэн баран: «Бу дьиҥ чахчы АЙЫЫ ТОЙОН баар сирэ эбит, мин ону билбэтэхпин! – диэн саҥа аллайбыта. – 17Дьулаан да сир! – диэбитэ кини, ис-иһиттэн куттанан. – Бу Таҥара дьиэтэ, халлаан тиэргэнин аана эбит!»

18Сарсыарда ааттаах эрдэ туран, Иаков били сыттанан утуйбут тааһын, ытык таас[*] буоллун диэн ойоҕоһунан туруору уурбута уонна ол үрдүгэр олива арыытын куппута+. 19Бу сири кини Вефиль[*] диэн ааттаабыта. Куорат урукку аата Луз диэн этэ+. 20Онтон Иаков андаҕар тылын эппитэ: «Өскөтүн Таҥара миигин айаммар араҥаччылаан, аһыырбар ас, таҥнарбар таҥас биэрэн миигин кытта бииргэ сырыттаҕына, 21онон мин аҕам дьиэтигэр этэҥҥэ эргиллэн кэллэхпинэ, АЙЫЫ ТОЙОН миэхэ Таҥарам, 22оттон бу ытык тааһы уурбут сирим Таҥара дьиэтэ буолуоҕа. Эн миэхэ биэрэргиттэн барытыттан онус өлүүтүн мин Эйиэхэ биэрэ туруоҕум»+.

29

Иаков Месопотамияҕа тиийэр

29^1Иаков салгыы айаннаан илиҥҥи дьон олорор сиригэр-уотугар[*] тиийэн кэлбитэ. 2Онно көрбүтэ, толоон ортотугар улахан сымара тааһынан хаппахтаммыт холуодьас турара, ону тула үс үөр бараан сытара (сүөһүнү холуодьас аттыгар уулаталлара). 3Үөрдэрэ барыта муһуннахтарына, маныыһыттар ол тааһы сыҕарытан сүөһүлэрин уулатан баран, эмиэ хат сабан кэбиһэллэрэ.

4«Хайа, доҕотторуом, эһиги хантан сылдьаҕытый?» – Иаков маныыһыттартан ыйыппыта.

«Харрантан сылдьабыт», – дэспиттэрэ.

5Онуоха кини: «Эһиги Нахор уолун[*] Лаваны билэргит буолаарай?» – диэн туоһуласпыта.

«Билэбит», – диэбиттэрэ дьон.

6«Хайдах олороруй?» – Иаков салгыы ыйыппыта.

«Этэҥҥэ олорор, – диэн хоруйдаабыттара. – Ол кини кыыһа Рахиль барааннарын илдьэ иһэр».

7Иаков эппитэ: «Күн өссө да үөһэ турар, сүөһү хомуйарга билигин эрдэ. Барааннаргытын уулатан баран, мэччитэ үүрэн кэбиһиҥ».

8Маныыһыттар: «Атын үөрдэр бары манна муста иликтэринэ, биһиги барааннарбытын уулатар кыахпыт суох, – диэбиттэрэ. – Бары муһуннахтарына эрэ, тааһы халбарытыахтара, дьэ, оччоҕо уулатыахпыт».

9Итинник кэпсэтэ турдахтарына, аҕатын барааннарын илдьэ, Рахиль тиийэн кэлбитэ (кини дьонун сүөһүтүн маныыра). 10Иаков, таайын Лаван кыыһа бараан үөрүн илдьэ кэлбитин көрөн, холуодьас тааһын сыҕарытан, барааннарын уулатан биэрбитэ. 11Онтон Рахили уураан ылан баран, улаханнык саҥа таһааран ытаан барбыта. 12Кини кыыска: «Бу эн аҕаҥ уруута – Ревекка уола – кэлэн турабын», – диэбитэ. Рахиль дьиэтигэр тэбинэн тиийэн, ону аҕатыгар кэпсээбитэ.

13Балтын уола Иаков кэлбитин истэн, Лаван киниэхэ утары сүүрэн кэлбитэ уонна кууһан ылан уураан баран, дьиэтигэр киллэрбитэ. Иаков Лаваҥҥа бэйэтин туһунан ньиччи-бааччы кэпсээбитигэр 14Лаван: «Дьэ, дьиҥ чахчы сүрэх уруум кэлбит эбиккин!» – диэн саҥа аллайбыта.

Иаков Лиялаах Рахили ойох ылар

Иаков кинилэргэ биир ый олорбутун кэннэ, 15Лаван эппитэ: «Ама да чугас уруум буолбутуҥ иһин, эн миэхэ босхо үлэлиэхтээх үһүгүн дуо? Төһө-хачча хамнаска баҕараргын этэн кэбис».

16Лаван икки кыыстааҕа. Улахана Лия, оттон кырата Рахиль диэннэрэ. 17Лия хараҕынан мөлтөҕө,[*] оттон Рахиль сирэйинэн да, быһыытынан-таһаатынан да көрөртөн көрө үчүгэй кыыс этэ. 18Иаков Рахили таптыыр буолан Лаваҥҥа: «Эн кыра кыыһыҥ Рахиль иһин мин эйиэхэ сэттэ сыл үлэлиэм», – диэбитэ.

19«Чэ, буоллун, – Лаван сөбүлэспитэ, – туора киһиэхэ тахсыаҕынааҕар эйиэхэ тахсыбыта ордук. Миэхэ олор». 20Онон Иаков Рахиль иһин сэттэ төгүрүк сыл үлэлээбитэ. Кыыһы таптыыра бэрдиттэн ити сэттэ сыл киниэхэ аҕыйах күн курдук элэс гынан ааспыта.

21Дьэ, онтон кини Лаваҥҥа: «Болдьоспут кэммит кэллэ. Кыыскын миэхэ биэр», – диэбитэ. 22Лаван ыалларын бука барыларын ыҥыран уруу тэрийбитэ. 23Халлаан хараҥарбытын кэннэ, кини Иаковка кыыһын Лияны аҕалан биэрбитэ. Иаков Лиялыын хоонньоһон утуйбута. 24Илии-атах буоллун диэн, Лаван кыыһыгар кулут дьахтарын Зелфаны анаабыта.

25Иаков сарсыарда, халлаан сырдаабытын кэннэ, көрбүтэ, арай аттыгар Лия сытара. «Эн миэхэ тоҕо маннык сыһыаннастыҥ? – диэбитэ Иаков Лаваҥҥа. – Мин эйиэхэ Рахиль иһин үлэлээбитим. Миигин тоҕо албыннаатыҥ?»

26«Биһиги дойдуга кыра кыыстарын эдьиийин иннинэ биэрбэттэр, – Лаван киниэхэ хардарбыта. – 27Чэ, ити кыыс нэдиэлэтэ аастын, онтон аны кыратын эйиэхэ биэриэхпит. Төлөбүрүгэр эн миэхэ өссө сэттэ сыл үлэлиэҥ».

28Иаков бу этиини ылынан, уруу нэдиэлэтэ бүппүтүгэр Лаван киниэхэ кыыһын Рахили ойох биэрбитэ. 29Илии-атах буоллун диэн, кыыһыгар кулут дьахтарын Валланы анаабыта. 30Дьэ, онтон Иаков ол түүн Рахили кытта хоонньоһон утуйбута. Кини Рахили Лиятааҕар ордук таптыыр буолан, Рахиль туһугар Лаваҥҥа өссө сэттэ сыл үлэлээбитэ.

Иаков оҕолоро

31Иаков Лияны таптаабатын көрөн, АЙЫЫ ТОЙОН Лияҕа төрүүр-ууһуур кыаҕы биэрбитэ. Оттон Рахиль оҕото суоҕа. 32Лия ыарахан буолан, уол оҕону төрөппүтэ. Уолун Рувим[*] диэн ааттаабыта. «АЙЫЫ ТОЙОН мин хомолтобун көрдө, – диэбитэ кини. – Билигин эрим миигин таптыаҕа». 33Онтон эмиэ хат буолан, уол оҕону төрөтөн баран эппитэ: «Эрим миигин таптаабатын АЙЫЫ ТОЙОН истибит, ол иһин миэхэ өссө биир уолу бэлэхтээтэ». Онон уолун Симеон[*] диэн ааттаабыта. 34Ити кэннэ өссө хат буолан, эмиэ биир уолламмыта. «Билигин баҕас эрим миэхэ ылларыаҕа. Мин киниэхэ бүтүн үс уолу төрөттүм эбээт!» – диэбитэ Лия. Онон уолугар Левий[*] диэн ааты биэрбитэ. 35Кэлин эмиэ хат буолан, өссө атын уолламмыта уонна: «Билигин мин АЙЫЫ ТОЙОНУ айхаллыам!» – диэн, уолун Иуда[*] диэн ааттаабыта. Онтон ыла аны төрөөбөт буолбута.

30

30^1Рахиль Иаковка оҕо төрөтөр кыаҕа суоҕун билинэн, эдьиийин ордугургуу саныыра. Ол иһин биирдэ эригэр: «Миэхэ оҕото биэр. Биэрбэт буоллаххына, мин өлөбүн!» – диэбитэ.

2Иаков Рахильга кыыһыран: «Мин эйиэхэ оҕо биэрбэт Таҥара үһүбүн дуо?» – диэн хардарбыта.

3«Ити мин кулутум Валла баар, эн киниэхэ киир, – диэбитэ Рахиль, – миэхэ ньилбэкпэр төрөттүн.[*] Саатар, кини оҕолорун оҕо гыныам этэ». 4Рахиль, одьулуун гыннын диэн, эригэр энньэ кулутун Валланы биэрбитэ, онон Иаков Валлаҕа киирбитэ. 5Сотору дьахтар хат буолан, Иаковка уол оҕону төрөппүтэ. 6«Таҥара мин туспар дьүүллээтэ! – диэн саҥа аллайбыта Рахиль. – Көрдөһөрбүн истэн, миэхэ уолу биэрдэ». Кини оҕону Дан[*] диэн ааттаабыта. 7Валла, эмиэ хат буолан, Иаковка өссө биир уолу төрөппүтэ. 8«Таҥара көмөтүнэн күрэстэһэн, мин эдьиийбин кыайдым!» – диэбитэ Рахиль, итиэннэ оҕоҕо Неффалим[*] диэн ааты иҥэрбитэ.

9Лия аны төрөөн бүттүм дии санаан, Иаковка, одьулуун гыннын диэн, энньэ кулутун Зелфаны биэрбитэ. 10Сотору Зелфа уол оҕону төрөппүтэ. 11Лия: «Дьэ, табылынным!» – диэн баран, оҕону Гад[*] диэн ааттаабыта. 12Онтон Зелфа Иаковка иккис уолун төрөппүтэ. 13«Бу дьолбун! – диэбитэ Лия. – Дьахталлар мантан инньэ миигин дьоллоох-соргулаах диир буолуохтара». Кини оҕону Асир[*] диэн ааттаабыта.

14Биирдэ сэлиэһинэй быһыытын саҕана Рувим бааһынаттан мандрагор[*] отонун булан ийэтигэр Лияҕа аҕалан биэрбитэ. Онуоха Рахиль Лияттан: «Ити уолуҥ булбут мандрагорун миэхэ биэр», – диэн көрдөспүтэ.

15«Эрбин былдьаабытыҥ эйиэхэ итэҕэс эбит дии? – диэн хардарбыта анарааҥҥыта. – Аны билигин мин уолум мандрагоругар баҕардыҥ дуо?»

Рахиль Лияҕа эппитэ: «Ити мандрагор атастаһыгар эриҥ бу түүн эйигин кытта хонуоҕа».

16Киэһэ Иаков дьиэтигэр кэлбитигэр Лия утары тахсан: «Миэхэ киир, – диэн ыҥырбыта. – Уолум булбут мандрагоругар мин эйигин балтыбыттан атыыластым». Ол түүн Иаков Лиялыын утуйбута. 17АЙЫЫ ТОЙОН Лия көрдөһөрүн истэн, кини хат буолан Иаковка бэһис уолун төрөппүтэ. 18«Бу аата эрбин кулут дьахтарбын кытта үллэстибитим иһин, Таҥара миэхэ биэрдэ», – диэбитэ Лия уонна оҕотун Иссахар[*] диэн ааттаабыта. 19Онтон эмиэ хат буолан Иаковка алтыс уолун төрөтөн баран: 20«Таҥара миэхэ өлгөм бэлэҕи тосхойдо! – диэбитэ. – Дьэ, билигин баҕас эрим миигин, алта уолу төрөппүт дьахтары, өрө тутуоҕа». Кини оҕотугар Завулон[*] диэн ааты иҥэрбитэ. 21Онтон аны кыыс оҕону төрөппүтэ, ол кыыһын Дина диэн ааттаабыта.

22Таҥара Рахили эмиэ умнубатаҕа – көрдөһөрүн истэн, киниэхэ оҕо биэрбитэ. 23Рахиль ыарахан буолан, уол оҕону төрөппүтэ уонна: «Таҥара миигин сааттан-сууттан быыһаата!» – диэбитэ. 24Кини: «АЙЫЫ ТОЙОН миэхэ өссө биир уолу эбии биэрдин!» – диэн көрдөһөн баран, уолун Иосиф[*] диэн ааттаабыта.

Иаков сүөһүнэн байар

25Иосиф төрөөбүтүн кэннэ, Иаков Лаваҥҥа эппитэ: «Дьиэбэр, төрөөбүт дойдубар төннүөхпүн баҕарабын. 26Оҕолорбун уонна эйиэхэ үлэлээн ылбыт ойохторбун илдьэ барарбын көҥүллээ. Мин төһөлөөх сырабын эйиэхэ биэрбиппин эн бэйэҥ билэҕин».

27«Миэхэ үтүөтэ оҥор, мин этэрбин иһит, – диэбитэ Лаван. – АЙЫЫ ТОЙОН эн тускуттан миигин алҕаабытын билэбин. 28Төһө хамнаска баҕараргын миэхэ эт».

29Онуоха Иаков: «Мин эйиэхэ хайдах үлэлээбиппин, сүөһүҥ мин кэлиэхпиттэн төһөлөөх үксээбитин бэйэҥ билэҕин, – диэн хоруйдаабыта. – 30Маҥнай кэлэрбэр үөрүҥ баһа-атаҕа биллэр этэ. Билигин хайдах курдук элбэҕий! АЙЫЫ ТОЙОН мин кэлиэхпиттэн эйигин итинник алҕаата. Оттон бэйэлээх бэйэм дьиэбэр бу хаһан үлэлэнэрим эбитэ буолла?»

31«Төһө хамнаһы ылыаххын баҕараргын эт», – диэбитэ Лаван.

Иаков эппитэ: «Миэхэ тугу да биэриэ суоххун сөп. Арай биир этиибин ылынар буоллаххына, сүөһүгүн-аскын салгыы көрөргө бэлэммин. 32Бүгүн эн үөрдэргин кэрийэн көрүөххэ. Эн олортон иэдьэгэй эриэн, ала биитэр хара барааннары, ону таһынан ала уонна эриэн козалары арааран ыл. Аны инникитин мин хамнаспын итинник сүөһүнэн төлүүр буол. 33Оччоҕо мин төһө көнөбүн дөбөҥнүк билиэҥ. Мантан инньэ миэхэ кэлэн хамнаспар тугу ылбыппын көрө сылдьан, миигиттэн туох да эбирэ, толбоно суох козаны биитэр хараттан атын өҥнөөх барааны булан ыллаххына, ол аата ону мин эйигиттэн уорбут буолуом».

34«Чэ, сөбүлэстибит, эн эппиккинэн буоллун», – диэн хардарбыта Лаван. 35Ол күн кини эбириэн, ала козёлларын, иэдьэгэй эриэн, ала (ол аата маҥан толбонноох) козаларын уонна хара барааннарын талан ылан уолаттарыгар туттарбыта. 36Уолаттара ону үс күннүк сиргэ үүрэн илдьэ барбыттара. Иаков Лаван хаалларбыт сүөһүтүн көрүөхтээҕэ.

37Иаков тирэх, миндаль, платан мастар сибиэһэй лабааларын ылан, маҥхайан көстөр гына субаларын кыһыйбыта. 38Ол кыһыллыбыт лабаалары, уулуу кэлэр козалар көрдүннэр диэн (сүөһү ити кэмҥэ батыллара), уулуур иһиттэригэр укпута. 39Козалар эриэн лабаалары көрөн туран буоһааннар, оҕолоро эбириэн дьүһүннээх, иэдьэгэй эриэн биитэр ала буолан төрүүллэрэ. 40Туҥуй барааннары Иаков, Лаван эбириэн, хара дьүһүннээх сүөһүтүн көрөн турдуннар диэн, туспа тутара. Билигин кини хас да үөр сүөһүлээҕэ, олорун Лаван киэнигэр холбообот этэ. 41Үчүгэй, төрөлкөй сүөһү батыллар кэмигэр Иаков кыһыллыбыт лабаалары, ону көрөн туран буоһаатыннар диэн, уулуур иһиттэригэр уурара. 42Оттон мөлтөх сүөһү батыллар кэмигэр уурбат этэ. Инньэ гынан мөлтөх өттө туой Лаваҥҥа, оттон төрөлкөй өттө Иаковка тиксэрэ. 43Бэрт сотору Иаков байан-тайан, халыан элбэх бараан үөрдэммитэ, дьахтар да, эр киһи да кулуттардаммыта. Ону таһынан тэбиэнэ, өсүөлэ эмиэ баһаам этэ.

31

Иаков Лавантан күрүүр

31^1Биирдэ Иаков Лаван уолаттара кини туһунан: «Аҕабытыттан барытын бары соролоото, ити биһиги аҕабыт баайын ылан сыта байда», – диэн кэпсэтэллэрин истибитэ. 2Лаван, сирэйэ-хараҕа дьэбин уоһуйан, билигин киниэхэ уруккутунааҕар чыҥха атыннык сыһыаннаһарын Иаков бэйэтэ да хайыы үйэ бэлиэтии көрө сылдьара. 3Дьэ, онтон АЙЫЫ ТОЙОН Иаковка: «Төрүттэриҥ дойдутугар, аймах-билэ дьоҥҥор төнүн. Мин эйигин кытта бииргэ буолуом», – диэбитэ.

4Иаков Рахили уонна Лияны хонууга, барааннарын мэччитэр сиригэр, ыҥыртаран ылан 5эппитэ: «Мин көрдөхпүнэ, аҕаҕыт миэхэ уруккутунааҕар олох атыннык сыһыаннаһар буолбут. Чэ, ол эрээри аҕам Таҥарата миигин кытта бииргэ сылдьар. 6Мин эһиги аҕаҕытыгар төһөлөөх бүгүрүйбүппүн бэйэҕит билэҕит. 7Оттон кини миигин албынныыр этэ, төлүөх буолбут хамнаһын уончата уларыппыта. Таҥара миигин көмүскүүр буолан эрэ, аҕаҕыт баччааҥҥа диэри миэхэ туох да куһаҕаны оҥоро илик. 8Хамнаскар эриэн сүөһүнү ылыаҥ диэтэҕинэ, барыта иэдьэгэй эриэн сүөһү төрүүрэ. Эбириэни ылыаҥ диэтэҕинэ, төрүөҕэ барыта эбириэн буолара. 9Инньэ гынан Таҥара аҕаҕыт сүөһүтүн тутан ылан, миэхэ биэрдэ. 10Арай биирдэ сүөһү буоһуурун саҕана түһээтэхпинэ, козаларга наар эбириэн, иэдьэгэй эриэн биитэр ала козёллар ытталлар эбит этэ. 11Ол түүлбэр Таҥара аанньала миигин: „Иаков!“ – диэн ыҥырбыта. „Бу баарбын,“ – диэбитим мин. 12Онуоха эппитэ: „Ол козаларга ыттар козёллары көр эрэ – бары эбириэн, иэдьэгэй эриэн биитэр ала дьүһүннээх козёллар. Лаван эйиэхэ хайдах сыһыаннаһарын Мин барытын көрөбүн. 13Мин эйиэхэ Вефиль сиригэр көстүбүт Таҥарабын. Эн онно сымара тааска олива арыытын кутан баран, Миэхэ андаҕар тылын эппитиҥ. Билигин туран, бу сиртэн бар, төрөөбүт дойдугар төнүн“»+.

14Рахиль да, Лия да Иаковка: «Аҕабыт дьиэтин баайыттан биһиги тугу бас билбит үһүбүтүй? – диэбиттэрэ. – 15Кыргыттарын туора дьон диир. Биһигини атыылаан баран, ол үрүҥ көмүһүн бэйэтигэр иҥэриммитэ. 16Оччотугар Таҥара аҕабытыттан тутан ылбыт баайа-дуола биһиэнэ, биһиги уолаттарбыт киэнэ буолар. Онон эн Таҥара соруйбутунан дьаһан».

17Иаков, оҕолорун, ойохторун тэбиэннэргэ олордон, 18муспут көлөһүнүн барытын хомунан, Месопотамияҕа ииппит сүөһүтүн үүрэн, Ханаан сиригэр аҕатыгар Исаакка айаннаабыта. 19Лаван кини айаҥҥа турарыгар дьиэтигэр суоҕа, бараан кырыйа барбыт кэмэ этэ. Онон Рахиль күрээн баралларыгар аҕатын дьиэтээҕи таҥараларын уоран ылбыта. 20Ити курдук Иаков, арамей Лаваны албыннаан, киниэхэ тугу да эппэккэ 21бэйэтин баайын-дуолун олоччу ылан күрээн хаалбыта. Евфрат өрүһү туораан, Галаад хайатыгар аттаммыта.

Лаван Иаковы эккирэтэр

22Күрээбиттэрин үһүс күнүгэр Лаваҥҥа Иаков барбытын тыллаабыттара. 23Онуоха кини, урууларын-аймахтарын хомуйа тардан, Иаковы ир суолун ирдээн, сэттэ хонугунан Галаад хайатыгар ситэн ылбыта. 24Ол эрээри түүн арамей Лаван утуйа сыттаҕына, түүлүгэр Таҥара көстөн эппитэ: «Сэрэтэбин, Иаковка тугу да – үчүгэйи да, куһаҕаны да – саҥарыма!»

25Лаван Иаковы ситиэхчэ буолбута. Иаков Галаад хайатыгар хонордуу турара. Лаван уруу-аймах дьонун кытта олох чугас тохтообута. 26Дьэ, онтон кини Иаковка тиийэн: «Бу тугу дьүһүлэнэ сылдьаҕын? – диэбитэ. – Тоҕо миигин албыннаан, кыргыттарбын, сэриигэ билиэн ылбыттыы үүрэн бардыҥ? 27Тоҕо кистээн куоттуҥ? Миэхэ эппэккэ эрэ, тоҕо биир-биэс тыла суох баран хааллыҥ? Мин эйигин көрдөөх-нардаах ырыанан, тимпан, цитра[*] тыаһынан атаарыахтаах этим. 28Эн буоллаҕына арахсарбытыгар миэхэ кыргыттарбын да, сиэннэрбин да уураппатыҥ. Дьэ, ааргытык быһыыланныҥ.
29Бөлүүн түүн аҕаҕыт Таҥарата миэхэ: „Сэрэтэбин, Иаковка тугу да – үчүгэйи да, куһаҕаны да – саҥарыма!“ – диэбэтэҕэ эбитэ буоллар, мин эһигини үчүгэй аҕайдык үөрэтэ түһэн биэриэхтээҕим. 30Чэ, буоллун даҕаны, – диэбитэ Лаван, – эн төрөөбүт дьиэҕин ахтан-бохтон миигиттэн бардаҕыҥ. Ол гынан баран таҥараларбын тоҕо уордуҥ?»

31Иаков Лаваҥҥа эппитэ: «Кыргыттарын былдьаан ылыа диэн, куттанан эппэккэ барбытым. 32Оттон эн таҥараларгын ылбыт киһи тыыннаах хаалыа суоҕа. Урууларбыт туоһу буоллуннар: малбын-салбын дьэҥдьийэн, бэйэҥ киэҥҥин булан ыл». (Рахиль таҥаралары уорбутун Иаков билбэт этэ.)

33Лаван киирэн, Иаков сурдун, Лия сурдун уонна икки чаҕар дьахтар суртарын биир-биир чүүччэйэн, тугу да булан ылбатаҕа. Онон кини Лия сурдуттан тахсан, аны Рахиль сурдугар барбыта. 34Ити кэмҥэ Рахиль дьиэтээҕи таҥаралары тэбиэн ыҥыырын анныгар уган баран, үрдүгэр олорунан кэбиспитэ. Лаван кини сурдун иһин барытын дьэҥдьийбитэ, ол гынан баран эмиэ тугу да булбатаҕа. 35Рахиль аҕатыгар: «Тойонум миигин турбат диэн кыыһырбатын: мин дьахтар айылҕатынан аһааҕыра сылдьар кэмим», – диэбитэ. Аҕата малы-салы барытын хаспыта, таҥаралара көстүбэтэхтэрэ.

36Онуоха аны Иаков абаран-тымтан Лаванныын мөккүһэн турбута. Кини Лаваҥҥа: «Хайа, мин туох буруйдаах эбиппиний? – диэбитэ. – Туох аньыыны оҥороммун эн миигин бу айылаах эккирэттиҥ? 37Малбын-салбын барытын сүргэйдиҥ, дьэ, бэйэҥ киэҥҥин тугу булан ыллыҥ? Бу урууларбыт көрөн турдахтарына, ону көрдөр. Эн биһиккини кинилэр дьүүллээтиннэр. 38Мин эйиэхэ сүүрбэ сылы быһа сырыттым, ол тухары биир да барааныҥ, козаҥ ньылбалаабатаҕа. Эн барааныҥ үөрүттэн мин биири да ылан сиэбэтэҕим. 39Адьырҕа кыыл сүөһүнү тартаҕына, ону эйиэхэ аҕалбат этим, ороскуотун бэйэм уйунарым. Сүөһүгүн күнүс дуу, түүн дуу уордахтарына, эн миигиттэн ирдиириҥ. 40Мин күнүһүн куйаастан, түүнүн тымныыттан сордонорум, харахпын биирдэ да симэн ылбатаҕым. 41Сүүрбэ сылы быһа эйиэхэ итинник сырыттым. Уон түөрт сыл кыргыттарыҥ туһугар үлэлээбитим, онтон өссө алта төгүрүк сыл – сүөһү-ас туһугар. Ол тухары эн миэхэ анаабыт хамнаскын уончата уларыппытыҥ. 42Миигин кытта аҕам Таҥарата – Авраам Таҥарата, Исаак сүгүрүйэ толлор Таҥарата – бииргэ сылдьыбатаҕа эбитэ буоллар, эн миигин туга да суох ыытыахтаах этиҥ. Таҥара мин хомолтобун, мин ыарахан үлэбин көрөн, ол бөлүүн миигин көмүскэспит эбит!»

43Лаван Иаковка эппитэ: «Бу мин кыргыттарым, мин сиэннэрим, мин сүөһүм-аһым. Манна көрөрүҥ барыта миэнэ. Уонна баран, мин бэйэлээх бэйэм кыргыттарбын, оҕолорум оҕолорун хомото сылдьыам дуо? 44Чэ, эн биһикки илии охсуһуох. Биһиги икки ардыбытыгар туоһу баар буоллун».

45Иаков, ытык бэлиэ буоллун диэн, улахан сымара тааһы ойоҕоһунан туруору уурбута уонна+
46уруу-аймах дьонун: «Тааста хомуйуҥ», – диэн соруйбута. Бука бары хомуйбут хайыр таастарын өрөһөлүү кыстаан баран, ол аттыгар олорон бииргэ аһаабыттара. 47Ити сири Лаван Иегар-Сагадуфа,[*] оттон Иаков Галаад[*] диэн ааттаабыттара. 48Лаван: «Бу өрөһөлөммүт таас биһиги сөбүлэһиибит туоһута буолар», – диэбитэ. Ол иһин ити сир Галаад диэн ааттаммыт. 49Атын аата Мицпа диэн.[*] Тоҕо диэтэххэ Лаван өссө маннык этэн турар: «Эн биһигини, арахсан барбыппыт кэннэ, АЙЫЫ ТОЙОН кэтээтин. 50Мин кыргыттарбын атаҕастаатаххына биитэр кинилэртэн ураты атын дьахталлары ойох ылар күннээх буоллаххына, өйдөөр: биһиэхэ киһи буолбакка, Таҥара Бэйэтинэн туоһу буолла. 51Көр, – диэбитэ Лаван Иаковка, – бу өрөһөлөммүт таас уонна биһиги икки ардыбытыгар мин туруорбут ытык тааһым 52эн биһикки сөбүлэһиибит туоһута буолаллар. Мин да куһаҕаны санаан, бу сири туораан эйиэхэ тиийиэм суоҕа, эн да бу сири, бу ытык тааһы ааһан, өһүөннээх санаалаах миэхэ кэлээйэҕин. 53Эн биһиккини Авраам Таҥарата уонна Нахор[*] таҥарата (иккиэннэрин аҕаларын таҥаралара) дьүүллээтиннэр».

Иаков, аҕата Исаак сүгүрүйэ толлор Таҥаратынан андаҕайан баран,+
54хайаҕа тахсан сүөһү өлөрөн Киниэхэ толук биэрбитэ. Ол кэннэ уруу-аймах дьонун аһылыкка ыҥырбыта. Бары бииргэ аһаан баран, хайаҕа хоно хаалбыттара. 55Сарсыарда Лаван эрдэ туран сиэннэрин, кыргыттарын сыллаан-уураан, алгыс этэн алҕаан баран, дьиэтигэр-уотугар төннүбүтэ.

32

Иаков Исавтыын көрсөргө бэлэмнэнэр

32^1Оттон Иаков салгыы айаннаабыта. Ол истэҕинэ, кинини аара суолга Таҥара аанньаллара көрсө түспүттэрэ. 2Иаков аанньаллары көрөн: «Оо, бу Таҥара сэриитин лааҕыра эбит буолбаат!» – диэбитэ. Кини ити сири Маханаим[*] диэн ааттаабыта.

3Иаков Сеир сиригэр, Эдом дойдутугар олорор убайыгар Исавка дьону ыытан 4илдьиттээбитэ: «Тойоммор Исавка этиҥ. Кулутуҥ Иаков маннык диир: „Мин туора дойдуга Лаваҥҥа бэрт өр олордум. 5Билигин оҕус, өсүөл, бараан баайдаахпын, эр дьон да, дьахтар да кулуттардаахпын. Бу илдьиппин мин эйиэхэ тойоммор, миигин үтүө хараҕынан көрүө диэн эрэнэн туран, ыытабын“».

6Илдьиккэ ыыппыт дьоно төннөн кэлэн: «Убайгар Исавка тиийэ сырыттыбыт. Кини түөрт сүүс киһилээх эйиэхэ утары кэлэн иһэр», – диэн кэпсээбиттэрэ. 7Иаков итини истэн, уолуйа куттаммыта, тыына-быара ыгыллыбыта. Дьонун, сүөһүтүн-аһын, тэбиэннэрин икки лааҕырга араарбыта. 8«Исав биир лааҕырга саба түһэн барыларын кырган кэбистэҕинэ, саатар, иккис лааҕыр дьоно куотан быыһаныахтара», – дии санаабыта.

9Дьэ, онтон: «Аҕам Авраам Таҥарата, аҕам Исаак Таҥарата – миигин дьиэбэр-уоппар, аймах-билэ дьоммор төннөргө соруйбут, айаммар араҥаччылыах буолан эрэннэрбит АЙЫЫ ТОЙОН! – диэн көрдөһөн-ааттаһан барбыта. –+
10Эн миигин кулуккун өрүү өлгөм үтүөҕүнэн дьэллэмник хадаҕалыырыҥ. Дьиҥэр, мин оннук үтүөҕэ-мааныга тиксэргэ букатын сөбө суох киһибин эбээт! Иордан уҥуор барарбар биир тайах маһы эрэ тутан барбытым, оттон билигин бүтүн икки лааҕыр баайдаах төннөн иһэбин. 11Көрдөһөбүн, миигин убайбыттан Исавтан өрүһүй! Аны бу тиийэн кэлэн, биһигини оҕолору-дьахтардары – бука барыбытын өлөрөн кэбиһиэ диэн куттанабын. 12Эн миигин көмүскүөх буолбутуҥ, мин удьуордарбын муора кумаҕын курдук аата-ахса биллибэт гына элбэтиэм диэн эрэннэрбитиҥ»+.

13Иаков ити сиргэ хонон баран сарсыарда туран, Исавка бэлэх биэрэр сүөһүтүн талан туспа туруорбута. 14Икки сүүс козаны, сүүрбэ козёлу, икки сүүс тыһы барааны, сүүрбэ атыыр барааны, 15отут ыанар тэбиэни оҕолорунуун, түөрт уон ынаҕы, уон оҕуһу, сүүрбэ тыһы өсүөлү уонна уон атыыр өсүөлү талан ылбыта. 16Итини барытын кулуттарыгар туттарбыта. Хас биирдии үүрбэ сүөһүтэ туһунан үүрээччилээх буолуохтааҕа. Иаков сүөһү үүрээччилэргэ: «Эһиги, мин иннибэр киирэн, бара туруҥ. Бэйэ-бэйэҕититтэн тэйиҥ, ыраах-ыраах иһиҥ», – диэбитэ. 17Бастакы үүрээччигэ эппитэ: «Аара убайбын Исавы көрүстэххинэ, кини эйигиттэн ким кулутунаҕыный, ханналаатыҥ, хайаларын сүөһүтүн үүрэн иһэҕин диэн ыйыталаһыа. 18Оччоҕо эн: „Бу кулутуҥ Иаков эйиэхэ тойонугар Исавка бэлэх ыыппыт сүөһүтэ. Бэйэтэ биһиги кэннибититтэн кэлэн иһэр,“ – диэн этээр». 19Иккис да, үһүс да үүрбэ дьонугар уонна атын үүрээччилэргэ барыларыгар, Исавы көрүстэххитинэ, эмиэ итинник этээриҥ диэн, дьаһайбыта. 20Бары хайаан да: «Кулутуҥ Иаков кэннибититтэн кэлэн иһэр», – диэх тустаахтара. Иаков, бэлэҕин эрдэ ыытан, убайым сүрэҕин-быарын сымнатыам диэн эрэнэрэ. «Дьэ, ол кэнниттэн эрэ бэйэм киниэхэ көстүөм. Оччоҕо, баҕар, кини миигин үтүө хараҕынан көрүө», – дии саныыра. 21Ити курдук, бэлэҕин эрдэ ыытан баран, лааҕырыгар хоно хаалбыта.

Иаков Таҥаралыын тустар

22Иаков ол түүн туран, икки ойоҕун, икки одьулуунун, уон биир уолун илдьэ, Иавок өрүһү оломнообута. 23Дьонун уҥуор туоратан, баайын-дуолун эмиэ барытын таһааран баран, 24кытылга собус-соҕотоҕун хаалбыта. Арай онно биир Ким эрэ кэлэн, кинини кытта, халлаан суһуктуйуор диэри, тустубута. 25Онтон Иаковы хайдах да кыайар кыаҕа суоҕун билинэн, кинини, сүһүөҕүн уҥуоҕа уһулу ойон тахсыар диэри, өттүккэ охсубута. 26Ол кэннэ: «Миигин ыыт. Халлаан сырдаан эрэр», – диэбитэ.

«Миигин алгыы иликкинэ, мин Эйигин ыытыам суоҕа», – диэн хардарбыта Иаков.

27«Аатыҥ кимий?» – Анарааҥҥыта ыйыппыта.

«Иаков», – диэбитэ киһи.

28Онуоха эппитэ: «Эн Таҥараны да, дьону да кытта киирсэн, кыайыылаах таҕыстыҥ. Онон мантан ыла аатыҥ Иаков диэн буолуо суоҕа, Израиль[*] диэн буолуо»+.

29«Ааккын миэхэ эт!» – Иаков көрдөспүтэ.

«Мин ааппын эн тоҕо ыйытаҕыный?» – диэбитэ Анарааҥҥы итиэннэ кинини алҕаабыта.

30Иаков бу түбэлтэ буолбут сирин Пенуэл[*] диэн ааттаабыта. Ол аата «мин Таҥараны уун-утары көрсөн баран, тыыннаах хааллым» диэн суолталаах+. 31Иаков Пенуэлтан күн тахсыыта барбыта. Кини доҕолоҥнуур буолбут этэ. 32(Иаковтыын Тустубут кинини өттүгүн быччыҥар[*] охсубутун иһин, Израиль удьуордара билиҥҥэ диэри өттүк быччыҥын сиэбэттэр.)

33

Иаковтаах Исав көрсүһүүлэрэ

33^1Дьэ, онтон Иаков көрбүтэ: Исав били түөрт сүүс киһитин кытта киниэхэ утары иһэрэ. Иаков ону көрөөт, Лия, Рахиль уонна икки одьулуун ойоҕун оҕолорун бука барыларын ийэлэрин кытта сэргэстэһэ туралларыгар дьаһайбыта. 2Инники кэккэҕэ одьулууннары оҕолорунуун, олор кэннилэриттэн Лияны оҕолорунуун, онтон барыларын кэннилэриттэн Рахили уонна Иосибы туруорбута. 3Бэйэтэ буоллаҕына дьонун иннигэр киирэн барбыта. Убайыгар чугаһаан иһэн, сэттэ төгүл бүгүйэхтээн, сиргэ тиийэ сүгүрүйбүтэ.

4Исав утары сүүрэн кэлэн, инитин кууһан ылан түөһүгэр ыксары тардан уураабыта-сыллаабыта. Иккиэн ытаспыттара. 5Онтон Исав, дьахталлары, оҕолору көрөн баран: «Бу эйигин кытта кимнээх кэлсэн иһэллэрий?» – диэн ыйыппыта.

«Бу Таҥара миэхэ, эн кулуккар, бэлэхтээбит оҕолоро», – диэбитэ Иаков.

6Онуоха одьулууннара оҕолорун кытта тиийэннэр Исавка сүгүрүйбүттэрэ, 7онтон Лия оҕолорун кытта сүгүрүйбүтэ, кинилэр кэннилэриттэн аны Иосифтаах Рахиль тиийбиттэрэ.

8«Ити аара суолга туох элбэх үүрбэлэрэ иһэллэрин мин утары көрүстүм?» – Исав ыйыппыта.

«Тойонум миигин үчүгэй хараҕынан көрүө диэн, итилэри мин эйиэхэ ыыппытым», – диэбитэ Иаков.

9«Ээ, иним! – Исав саҥа аллайбыта. – Миэхэ сүөһүм-аһым элбэх, бэйэҥ киэнэ бэйэҕэр хааллын».

10«Кэбис, – Иаков буолумматаҕа, – бука диэн, миэхэ үтүөтэ оҥор, биэрэр бэлэхпин ыл. Эйигин көрсүбүтүм Таҥараны сирэй көрсүбүппэр тэҥнээх. Эн ол курдук миэхэ амарахтык сыһыаннастыҥ. 11Онон, бука диэн, мин бэлэхпиттэн, мин алгыспыттан аккаастаныма. Таҥара миэхэ барытын өлгөмнүк биэрбитэ, онон барым барыта дэлэй». Иаков ити курдук көрдөспүтүгэр Исав бэлэҕи ылар буолбута.

12«Чэйиҥ, сир ыла туруоҕуҥ, – диэбитэ кини. – Мин эйигин кытта бииргэ барыам».

13Онуоха Иаков эппитэ: «Тойонуом, оҕолор кэбирэхтэрин бэйэҥ билэҕин. Аны тыһы барааннарым да, ынахтарым да ыата сылдьаллар: түргэнник үүрдэххэ, сүөһүм барыта күнүнэн охтуо. 14Онон, тойонуом, эн бэйэҥ инники бара турарыҥ ордук буолуо этэ. Оттон кулутуҥ, мин, эйиэхэ, тойоммор, Сеиргэ тиийиэхпэр диэри, кэннигиттэн аргыый аҕай сүөһү барыытынан, оҕо хаамыытынан айанныам».

15Исав: «Мин эйиэхэ дьоммуттан хаалларыым», – диэн тыл көтөхпүтэ.

«Ол эмиэ тоҕо хааллардаҥый? – Иаков буолумматаҕа. – Тойонуом, эн миэхэ аһара амараххын».

16Ити күн Исав Сеиргэ төннүбүтэ, 17оттон Иаков Сокхоф диэки айаннаабыта. Кини онно тиийэн дьиэ-уот туттубута, сүөһүтүгэр-аһыгар эмиэ титиик туппута. (Ол иһин ити сир Сокхоф[*] диэн ааттаммыт.)

18Дьэ, ити курдук, Иаков Месопотамияттан эргиллэн, Ханааҥҥа баар Сихем куоракка этэҥҥэ тиийбитэ. Онно тиийэн куорат чугаһыгар тохтообута+. 19Кини Сихем аҕатын Еммор уолаттарыттан сүүс манньыакка[*] сир атыыласпыта. Ол сиригэр түөлбэлэнэн, сурдун туруорбута. 20Итиэннэ аалтаар оҥорон баран, ону Эл-Элохе-Израиль[*] диэн ааттаабыта.

34

Еммор уола Сихем Дина аатын алдьатар

34^1Биирдэ Дина, Иаков Лияттан кыыһа, олохтоох кыргыттары көрсө барбыта. 2Онно тиийбитигэр кинини дойду баһылыгын хиввей Еммор уола Сихем таба көрөн тутан ылбыта. Күүһүнэн бииргэ хоонньоһон сыппыта. 3Сихем Иаков кыыһын Динаны таптаан, киниэхэ кутун-сүрүн туттарбыта, кыыс оҕо сүрэҕин сүүйэр истиҥ-эйэҕэс тыллары эппитэ. 4Ол кэннэ аҕатыттан Еммортан: «Бу кыыһы миэхэ ылан ойох биэр», – диэн көрдөспүтэ.

5Кыыһа Дина аата алдьаммытын Иаков билбитэ. Ол гынан баран, уолаттара сүөһүлэрин мэччитэ толооҥҥо сылдьар буоланнар, кинилэр төннүөхтэригэр диэри, тугу да саҥарбатаҕа.

6Сихем аҕата Еммор Иаковка кыыһын кэпсэтэ тиийбитэ. 7Ити кэмҥэ Иаков уолаттара эмиэ дьиэлэригэр төннүбүттэрэ. Туох быһыы-майгы буолбутун билэннэр, эр дьон уордара-кылыннара хойдубута, абарбыттара-сатарбыттара сүрдээҕэ. Иаков кыыһын күүһүлээһин Израильга ынырык атаҕастабыл этэ: итинник ким да быһыыланыа суохтааҕа.

8Еммор эппитэ: «Мин уолум Сихем эһиги кыыскытыгар кутун-сүрүн туттарбыт. Кыыскытын уолбар ойох биэриҥ. 9Аймахтыы дьон буолуоҕуҥ: эһиги биһиэхэ кыргыттаргытын ойох биэриэххит, бэйэҕит эмиэ биһиги кыргыттарбытын ылыаххыт. 10Онон биһигини кытта бииргэ олоруҥ. Аны мантан инньэ дойдубут аана эһиэхэ аһаҕас – эһиги манна төһө баҕарар олохсуйуоххутун, уһаты-туора айанныаххытын, анал сирдэниэххитин сөп».

11Сихем бэйэтэ эмиэ Дина аҕатыттан да, убайдарыттан да: «Миэхэ үтүөтэ оҥоруҥ, мин эһиэхэ тугу эппиккитин барытын туран биэриэм, – диэн көрдөспүтэ. – 12Төһө баҕарар элбэх энньэни-сулууну, төһө баҕарар өлгөм бэлэҕи көрдөөҥ – тугу эппиккитин барытын ылыаххыт. Кыыскытын эрэ миэхэ биэриҥ».

13Иаков уолаттара Сихемҥэ, кини аҕатыгар Емморга, Сихем кинилэр балтыларын аатын алдьаппытын иһин, уодаһыннаахтык хардарбыттара: 14«Биһиги бу этиини хайдах да ылынар кыахпыт суох. Быһыллыбатах киһиэхэ балтыбытын эргэ биэрэрбит сааттаах быһыы, – диэбиттэрэ. – 15Арай эһиги биир суолу толордоххутуна – биһиги курдук буолан, эр дьоҥҥутугар бука барыгытыгар быһыллыы сиэрин-туомун оҥордоххутуна – сөбүлэниэхпитин сөп. 16Оччоҕо эһиэхэ кыргыттарбытын биэриэхпит, бэйэбит эмиэ эһиги кыргыттаргытын ойох ылыахпыт. Бары бииргэ олохсуйан, биир норуот буолуохпут. 17Оттон бу этэрбитин истэн быһыллыбат буоллаххытына, биһиги балтыбытын ылан мантан барабыт».

18Еммор уолунаан Сихемниин бу этиини сөбүлээбиттэрэ. 19Уол Иаков кыыһын таптыыра бэрт буолан, сонно тута быһыллыы сиэрин-туомун барбыта. Аҕатын дьиэтигэр кини биир саамай тумус туттар киһилэрэ этэ. 20Еммордаах Сихем иккиэн куораттарын олбуорун айаҕар тиийэн, куорат олохтоохторугар тыл эппиттэрэ: 21«Ити эйэ дэмнээх дьон. Биһиги сирбитигэр олохсуйдуннар, төһө баҕарар уста-туора айаннаатыннар. Сирбит көхсө киэҥ. Хата, кыргыттарын ойох ылыахпыт, кыргыттарбытын эмиэ кинилэргэ биэриэхпит. 22Дьэ, ол гынан баран, ити дьон биһигиттэн биир суолу: эр дьоммут бука барылара кинилэр курдук быһыллалларын – ирдииллэр. Оччоҕо эрэ биһигини кытта бииргэ олорорго, биир норуот буоларга сөбүлэһэллэр. 23Бу этиилэрин ылыннахпытына, туох баар үөрдэрэ, баайдара-дуоллара, сүөһүлэрэ-астара барыта биһиэнэ буола түһүөҕэ. Бэйэлэрэ эмиэ биһигини кытта бииргэ олоруохтара». 24Олохтоохтор Еммордаах Сихем эппиттэрин ылыммыттара. Онон куорат эр дьоно бука бары быһыллыбыттара.

25Үһүс күнүгэр, эр дьон өссө да ыарыылана сыттахтарына, Иаков уолаттара Симеоннаах Левий, Дина убайдара, кылыстарын ылан, туох да мэһэйи көрсүбэккэ куоракка киирбиттэрэ. Кинилэр онно баар эр дьону бука барыларын аҥаар уһугуттан кыдыйталаан кэбиспиттэрэ. 26Еммордаах Сихеми кылыһынан кэрдэн баран, Сихем дьиэтиттэн Динаны ылан барбыттара. 27Онтон Иаков уолаттара олохтоохтору кыргыбыт сирдэригэр төннөн кэлэн, балтылара күүһүлэммит куоратын халаабыттара. 28Барааннары, ынахтары, өсүөллэри, куораттан, толоонтон тугу булбуттарын бүтүннүү тутан ылбыттара. 29Куорат олохтоохторун баайдарын-дуолларын түөрэтин талаабыттара, дьиэлэригэр баары барытын суйдаабыттара, оҕолорун-ойохторун үүрэн илдьэ барбыттара.

30Иаков Симеоннаах Левийгэ: «Эһиги миигин аана биллибэт алдьархайга анньан биэрдигит! – диэбитэ. – Миигин бу дойду олохтоохторугар, хананейдарга, ферезтэргэ абааһы көрдөрдүгүт. Биһиги дьоммут аҕыйахтар, онон кинилэр түмсэн миигин өлөрөн кэбиһиэхтэрэ. Дьэ, оччоҕо биһиги уус бүтүннүү эстэрбитигэр тиийэбит!»

31Онуоха Симеоннаах Левий: «Оттон биһиги балтыбытыгар сэлээрчэх дьахтарга курдук сыһыаннаспыттара сөп үһү дуо?» – диэн хардарбыттара.

35

Иаков Вефильгэ барар

35^1Таҥара Иаковка эппитэ: «Туран Вефильгэ бар. Онно олохсуйан, убайгыттан Исавтан куотан истэххинэ эйиэхэ көстүбүт Таҥараҕа аалтаарда оҥор»+. 2Иаков дьиэ кэргэнигэр уонна дьонугар-сэргэтигэр барыларыгар: «Илдьэ сылдьар туора таҥараларгытын быраҕыҥ. Ыраастаныҥ, таҥаскытын-сапкытын уларыттыҥ, – диэбитэ. – 3Биһиги мантан араҕан, Вефильгэ барабыт. Мин онно тиийэн, миэхэ кыһалҕалаах күммэр көмөҕө кэлбит, бары суолбар-ииспэр миигин кытта бииргэ сылдьыбыт Таҥараҕа аалтаар оҥоруом». 4Дьон илдьэ сылдьар туора таҥараларын барыларын Иаковка биэрбиттэрэ, кулгаахтарыттан ытарҕаларын устан эмиэ киниэхэ туттарбыттара. Иаков ону барытын Сихем дуубун төрдүгэр көмөн кэбиспитэ.

5Дьэ, онтон айаҥҥа турбуттара. Ол эргиннээҕи куораттар олохтоохторо Таҥараттан улаханнык дьулайбыт буолан, Иаков уолаттарын сойуолаһа барбатахтара. 6Иаков бииргэ сылдьар дьонун кытта Ханаан сиригэр баар Луз куоракка (билиҥҥи Вефильгэ) тиийэн, 7аалтаар оҥорбута. Ол сири, урут убайыттан куотан истэҕинэ онно киниэхэ Таҥара көстүбүтүн иһин, Эль-Вефиль[*] диэн ааттаабыта+.

8Онтон Ревекканы эмиийдээх оҕо эрдэҕиттэн бүөбэйдээн улаатыннарбыт Девора өлбүтэ. Кинини Вефиль аттынааҕы дууп анныгар кистээн баран, ол маһы Аллон-Бахут[*] диэн ааттаабыттара+.

9Иаков Месопотамияттан төннүбүтүн кэннэ, Таҥара киниэхэ хат көстөн алҕаан баран: 10«Эн Иаков диэҥҥин, ол гынан баран, аны эйигин Иаков диэн ааттыахтара суоҕа. Мантан ыла Израиль диэн буолуоҥ», – диэбитэ. Ити курдук Кини Иаковка Израиль диэн ааты биэрбитэ+. 11Таҥара киниэхэ эппитэ: «Мин Сүдү Күүстээх Таҥарабын. Эн элбэх кэнчээри ыччаттан, үксээн-үөдүйэн ис: эйигиттэн бүтүн норуот, көй үгүс норуоттар тахсыахтара, эн ыраахтааҕылар төрүт өбүгэлэрэ буолуоҥ+. 12Мин Авраамнаах Исаакка биэрбит сирбин эйиэхэ уонна эн удьуордаргар биэриэҕим». 13Итини этэн баран, Таҥара Иаковтан барбыта. 14Иаков Таҥара кинини кытта кэпсэппит сиригэр ытык тааһы туруорбута, итиэннэ ол үрдүгэр бинэгирээт арыгытын уонна олива арыытын куппута+. 15Кини бу сири Вефиль[*] диэн ааттаабыта+.

Рахиль Вениамины төрөтөн баран өлөр

16Вефильтэн тахсан Ефрафаҕа чугаһаан эрдэхтэринэ, Рахиль оҕолонор кэмэ тиийэн кэлбитэ. Өр кыайан быыһанан биэрбэккэ, 17эрэй бөҕөтүн көрбүтэ. «Куттаныма, – диэбитэ киниэхэ оҕо көтөҕөөччү дьахтар. – Көр эрэ, эн бу өссө биир уолланныҥ!» 18Быстан эрэр Рахиль тиһэҕин өрө тыынан баран, уолун Бенони[*] диэн ааттаабыта. Ол эрээри аҕата оҕоҕо Вениамин диэн ааты иҥэрбитэ. 19Рахиль ити курдук өлбүтэ. Кинини Ефрафа (билиҥҥи Вифлеем) суолун кытыытыгар харайбыттара+. 20Иаков онно Рахиль уҥуоҕар ытык тааһы туруорбута. Ол Рахиль уҥуоҕун мэҥэ тааһа билигин да баар.

Иаков уолаттара

21Израиль салгыы айаннаан иһэн, Гадер башнятын кэтэҕэр тохтоон, быстах кэмҥэ түөлбэлэнэн турбута. 22Онно Рувим Валланы, аҕатын одьулуун ойоҕун, кытта утуйбута. Аҕата ону билбитэ.

Иаков уон икки уоллааҕа+. 23Лия уолаттара: Рувим (Иаков бастакы уола), Симеон, Левий, Иуда, Иссахар, Завулон.

24Рахиль уолаттара: Иосиф, Вениамин.

25Рахиль чаҕарын Валла уолаттара: Дан, Неффалим.

26Лия чаҕарын Зелфа уолаттара: Гад, Асир. Бу – Иаков Месопотамияҕа төрөөбүт уолаттара.

Исаак өлүүтэ

27Дьэ, ити курдук айаннаан Иаков аҕатыгар Исаакка, урут хаһан эрэ Авраам, онтон кэлин Исаак олохсуйбут сирдэригэр Мамреҕа, Кириаф-Арбаҕа (билигин Хеврон диэн ааттанар), тиийэн кэлбитэ+. 28Исаак барыта сүүс аҕыс уон сыл олорбута. 29Онон үйэтин моҥоон, олоҕун дуоһуйа олорон баран өлбүтэ, төрүт өбүгэлэригэр аттаммыта. Кинини уолаттара Исавтаах Иаков харайбыттара+.

36

Исав удьуордара

36^1Исав, атыннык Эдом, удьуордарын туһунан кэпсээн маннык+.

2-3Исав икки хананей дьахтарын – Елон хет кыыһын Аданы уонна Ана кыыһын Оливеманы (Цивеон хиввей сиэнин), олортон ураты өссө Измаил кыыһын, Навайоф балтын Васемафаны, ойох ылбыта+. 4Ада киниэхэ Елифаз диэн уолу төрөппүтэ, Васемафа Рагуил диэн уолу, 5оттон Оливема Иеус, Иеглом, Корей диэн уолаттары төрөппүттэрэ. Бу – Исав Ханаан сиригэр төрөөбүт оҕолоро.

6Дьэ, онтон Исав ойохторун, уолаттарын, кыргыттарын, дьиэтин дьонун бука барыларын, туох баар сүөһүтүн үөрүн, Ханааҥҥа мунньуммут баайын-дуолун олоччу ылан, инититтэн Иаковтан атын дойдуга көһөн барбыта. 7Кинилэр аһара байан, аны биир сиргэ батан олорор кыахтара суоҕа: иккиэн бииргэ түөлбэлэнэн баһаам сүөһү үөрдээх дьоҥҥо сирдэрэ-уоттара кыараҕас этэ. 8Онон Исав сир уларыйан, Сеиргэ, хайалаах дойдуга, баран олохсуйбута (Исав атын аата Эдом диэн).

9Сеир хайатыгар олорор эдомнар өбүгэлэрин Исав удьуордарын төрүччүлэрэ маннык.

10Исав уолаттара: Елифаз, Исав Ада диэн ойоҕуттан уола; Рагуил, Исав Васемафа диэн ойоҕуттан уола.

11Елифаз уолаттара: Феман, Омар, Цефо, Гафам, Кеназ. 12Елифаз одьулуун ойоҕо Фамна этэ. Кини Амалигы төрөппүтэ. Бу – Исав Ада диэн ойоҕуттан удьуордара+.

13Рагуил уолаттара: Нахаф, Зерах, Шамма, Миза. Бу – Исав Васемафа диэн ойоҕуттан удьуордара.

14Оливема, Ана кыыһа уонна Цивеон сиэнэ, Исавка Иеус, Иеглом, Корей диэн уолаттары төрөппүтэ.

15Исав удьуордарын аҕа баһылыктара манныктар.

Исав бастакы уолун Елифаз уолаттара – аҕа баһылыктар: Феман, Омар, Цефо, Кеназ, 16Корей, Гафам, Амалик. Бу Елифазтан төрүттээх баһылыктар, Ада удьуордара, Эдом сиригэр олороллор.

17Исав уолун Рагуил уолаттара, аҕа баһылыктар: Нахаф, Зерах, Шамма, Миза. Бу Рагуилтан төрүттээх баһылыктар – Исав Васемафаттан удьуордара, Эдом сиригэр олороллор.

18Исав Оливема диэн ойоҕуттан уолаттара – аҕа баһылыктар: Иеус, Иеглом, Корей. Бу – Исав ойоҕуттан Оливематтан, Ана кыыһыттан, төрүттээх баһылыктар. 19Исав (Эдом) удьуордара, кинилэр аҕа баһылыктара итинниктэр.

Хоррей омук киһитин Сеир удьуордара

20Оттон ол дойду төрүт олохтоохторо, хоррей Сеир уолаттара: Лотан, Шовал, Цивеон, Ана,+
21Дишон, Эцер, Дишан. Бу Эдом сиригэр олорбут хоррейдар, Сеир удьуордарын аҕа баһылыктара.

22Лотан уолаттара: Хори, Геман. Лотан балтын аата – Фамна.

23Шовал уолаттара: Алван, Манахаф, Эвал, Шефо, Онам.

24Цивеон уолаттара: Айя, Ана (били кураайы куйаарга аҕатын Цивеон өсүөллэрин маныы сылдьан итии уу баар сирин булбут Ана).

25Ана оҕолоро: уола Дишон, кыыһа Оливема.

26Дишон уолаттара: Хемдан, Эшбан, Ифран, Херан.

27Эцер уолаттара: Билган, Зааван, Акан.

28Дишан уолаттара: Уц, Аран.

29Онон хоррейдар аҕа баһылыктара Лотан, Шовал, Цивеон, Ана, 30Дишон, Эцер, Дишан. Сеир сиригэр олорбут хоррей уустарын баһылыктарын ааттара-суоллара ситинниктэр.

Эдом ыраахтааҕылара

31Израиль дьоно өссө ханнык да ыраахтааҕылара суох эрдэҕинэ, Эдом сирин маннык ыраахтааҕылар салайбыттара.

32Бастаан Веор уола Бела ыраахтааҕылаабыта. Кини киин куората Дингава этэ.

33Бела өлбүтүн кэнниттэн, Восораттан төрүттээх Зерах уола Иовав ыраахтааҕылаабыта.

34Иовав өлбүтүн кэнниттэн, Феман удьуордарын дойдутуттан төрүттээх Хушам ыраахтааҕылаабыта+.

35Хушам өлбүтүн кэнниттэн, Бедад уола, Моав хонуутугар мадианнары кыргыбыт Гадад ыраахтааҕылаабыта. Кини киин куората Авиф этэ.

36Гадад өлбүтүн кэнниттэн, Масрекаттан төрүттээх Самла ыраахтааҕылаабыта.

37Самла өлбүтүн кэнниттэн, Өрүс[*] үрдүгэр баар Реховофтан төрүттээх Саул ыраахтааҕылаабыта.

38Саул өлбүтүн кэнниттэн, Ахбор уола Баал-Ханан ыраахтааҕылаабыта.

39Ахбор уола Баал-Ханан өлбүтүн кэнниттэн, Гадар ыраахтааҕылаабыта. Кини киин куоратын аата Пау этэ. Ойоҕо – Матреда кыыһа, Мезагав сиэнэ Мегетавеель.

40-43Исавтан төрүттээх өссө маннык баһылыктар уонна кинилэр аҕа уустара бааллара. Баһылыктар Фимна, Алва, Иетеф, Оливема, Эла, Пинон, Кеназ, Феман, Мивцар, Магдиил, Ирам. Бу дьон бас билэн олорбут сирдэригэр кинилэр аҕаларын уустарын ааттара бэриллибиттэр. Эдом дьонун төрүт өбүгэтэ – Исав.

37

Иосиф түүлэ

37^1Иаков урут аҕата олорбут сиригэр Ханааҥҥа тиийэн олохсуйбута.

2Кини дьиэ кэргэнин туһунан кэпсээн маннык.

Иосиф уон сэттэ саастааҕар Валлалаах Зелфа уолаттарыгар көмөлөһөн бараан үөрүн маныыра. Ол сылдьан, убайдарын тустарынан туох куһаҕаны истибитин барытын аҕатыгар этэн биэрэрэ. 3Израиль Иосибы, олох кырдьан баран төрөппүт оҕотун, атын уолаттарынааҕар ордук күүскэ таптыыра. Биирдэ киниэхэ, бэл, дьэрэкээн өҥнөөх мааны сону бэлэхтээбитэ. 4Ини-биилэр уолу, аҕалара ордорорун көрөн, туоратан барбыттара, киһилии сүгүн кэпсэппэт да буолбуттара.

5Биир түүн Иосиф түүл түһээн, ону убайдарыгар кэпсиэҕиттэн анарааҥҥылар кинини өссө ордук абааһы көрбүттэрэ. 6«Истиҥ эрэ мин тугу түһээбиппин, – диэбитэ Иосиф ол түүлүн кэпсииригэр. – 7Арай биһиги бааһынаҕа бурдук түүтэхтии сылдьар эбиппит. Эмискэ мин түүтэҕим хоройон туран кэллэ, онуоха эһиги түүтэхтэргит төбүрүөннүү тураат, миэнигэр сүгүрүс гыннылар».

8Убайдара итини истэн, инилэригэр: «Ама эн биһиэхэ ыраахтааҕылыаҥ, ама эн биһигини баһылыаҥ үһү дуо?» – диэн хардарбыттара. Итинник түүллэри түһүү-түһүү кэпсиирин иһин, уолга өссө ордук өһүрбүттэрэ. 9Оттон Иосиф аны атын түүлү түһээн баран: «Арай түһээтэхпинэ, күн, ый, уон биир сулус бары миэхэ сүгүрүйэллэр», – диэн, ону эмиэ кинилэргэ кэпсээн биэрбитэ. 10Бу түүлүн аҕатыгар, убайдарыгар ахтыбытыгар аҕата: «Оо, тугу-тугу түһүүрүҥ эбитэ буолла? – диэн уолун мөхпүтэ. – Ол аата биһиги: мин, ийэҥ, убайдарыҥ – бука бары кэлэммит эн атаххар үҥэр-сүгүрүйэр буоллахпыт дии?» 11Ини-биилэр Иосифтан улаханнык абарбыттара, оттон аҕата уолун кэпсээнин умнубатаҕа, өйүгэр дириҥник хатаан кэбиспитэ.

Иосибы кулуттааһыҥҥа атыылыыллар

12Биирдэ Иосиф убайдара аҕаларын барааннарын маныы Сихем сиригэр барбыттара. 13Израиль Иосифка эппитэ: «Убайдарыҥ сүөһүлэрин Сихем анныгар маныыллар. Мин эйигин кинилэргэ ыытыам».

«Сөп, мин барарга бэлэммин», – диэбитэ Иосиф+.

14Аҕата эппитэ: «Хайдах-туох сылдьалларын, сүөһүлэрин туругун баран көрөн кэл, онтон миэхэ кэпсиэҥ». Онон аҕата уолун айаҥҥа ыытан, Иосиф Хеврон хочотуттан ыраах Сихемҥэ аттаммыта. 15Кини онно тиийэн хонууга хаама сырыттаҕына, биир киһи көрсө түһэн: «Эн манна тугу көрдүү сылдьаҕын?» – диэн ыйыппыта.

16«Убайдарбын көрдүүбүн, – диэбитэ Иосиф. – Сүөһүлэрин ханна маныылларын миэхэ этиэҥ дуо?»

17«Кинилэр мантан барбыттара, – диэн хардарбыта ол киһи. – Кулгааҕым уһугунан иһиттэхпинэ, Дофаҥҥа барыахпыт дэһэллэрэ».

Иосиф убайдарын батыһан, Дофаҥҥа барбыта. 18Анарааҥҥылар кини иһэрин ыраахтан көрөн, кэллэ да, өлөрөн кэбиһэрдии киксибиттэрэ. 19«Били түүл түһүөхсүт иһэр, – дэһиспиттэрэ убайдара. – 20Дьакыйан баран, оҥкучахха быраҕыахха. Сиэмэх кыыл тардыбыт диэхпит. Дьэ, оччоҕо түүлэ төһө туолар эбитин көрүллүө». 21Рувим итини истэн: «Кэбис, уолу өлөрөр табыллыбат!» – диэн бопсон, Иосибы кинилэртэн өрүһүйбүтэ. 22«Киһи хаанын тоҕумаҥ, – диэбитэ Рувим. – Өлөрүөххүт кэриэтэ ол кураайы куйаар ортотугар баар оҥкучахха быраҕыҥ». (Кини Иосибы быыһаан ылан аҕатыгар төнүннэрэр санаалааҕа.) 23Иосиф тиийэн кэлбитигэр убайдара уол кэтэ сылдьар дьэрэкээн өҥнөөх сонун ньылбы тардан ылбыттара 24уонна бэйэтин тутан ылан оҥкучахха бырахпыттара. Оҥкучах уута суох, кураанах этэ.

25Ити кэнниттэн ини-биилэр олорон, саҥардыы аһаан-сиэн иһэн көрдөхтөрүнэ: арай Галаад диэкиттэн элбэх тэбиэннээх айан дьоно субуруһан иһэллэрэ. Ол үчүгэй сыттаах дабархайы, бальзамы, лааданы Египеккэ илдьэ баран иһэр Измаил атыыһыттара этилэр. 26Иуда эппитэ: «Инибитин өлөрөрбүт биһиэхэ туох туһалаах буолуой? Хаанын кистии сатыы сылдьыахпыт. 27Хата, ол кэриэтэ, илиибитин марайдаабакка, Измаил дьонугар атыылаан кэбиһиэҕиҥ. Төһөтүн да иһин биир хааннаах инибит буоллаҕа». Уолаттар кини тылын ылыммыттара+. 28Иосибы убайдара оҥкучахтан таһааран, ааһан иһэр Мадиан атыыһыттарыгар,[*] Измаил дьонугар, сүүрбэ шекель үрүҥ көмүскэ атыылаабыттара. Дьон уолу Египеккэ илдьэ барбыттара.

29Сотору Рувим төннөн кэлэн оҥкучаҕы өҥөйөн көрбүтэ – арай Иосиф суоҕа. Кини онтон кутуруйан, таҥаһын хайа тардыммыта 30итиэннэ инилэригэр кэлэн: «Уол суох! Оттон мин, мин билигин ханна барабыный?» – диэбитэ. 31Ини-биилэр Иосиф сонун ылбыттара уонна козёлу өлөрөн, ол хаанын соҥҥо биспиттэрэ. 32Онтон аҕаларыгар дьэрэкээн өҥнөөх сону аҕалан биэрэн баран: «Биһиги бу маны булан ыллыбыт. Көр эрэ, уолуҥ киэнэ буолбатах дуо?» – диэн ыйыппыттара. 33Иаков ону көрөөт да: «Бу мин уолум соно! – диэн тута билбитэ. – Оҕобун адьырҕа кыыл сиэбит! Иосибы тырыта тыыппыттар, тырыта тыыппыттар!» 34Итиэннэ кэтэ сылдьар таҥаһын хайа тардынан өттүгэр дороххой таҥас баачылаах эрэ хаалан баран, уолун аһыйан, элбэх күн ытаабыта-соҥообута. 35Уолаттара-кыргыттара кэлэн уоскута сатыыллара да, Иаков уоскуйуон баҕарбат этэ: «Суох! Мин уолбун аһыйан ытыам-соҥуом, – диирэ, – уолбар анараа дойдуга ытаабытынан аттаныам». Ити курдук кини Иосибы аһыйан тохтообокко бииргэм ытыы-соҥуу сылдьыбыта.

36Мадиан дьоно уолу Египеккэ илдьэн, фараон үрдүк сололоох үлэһитигэр Потифарга, харабыл тойонугар, атыылаабыттара.

38

Иудалаах Фамарь

38^1Ол саҕана Иуда, ини-биилэриттэн араҕан, биир Хира диэн Одоллам киһитэ олорор сирин аттыгар баран олохсуйбута. 2Онно хананей Шуа кыыһын сөбүлүү көрөн, кинини ойох ылбыта. 3Ойоҕо ыарахан буолан, уол оҕоломмута. Иуда оҕону Ир диэн ааттаабыта. 4Онтон ойоҕо эмиэ хат буолан, иккис уолун төрөппүтэ уонна киниэхэ Онан диэн ааты биэрбитэ. 5Кэлин өссө биир уолу төрөтөн, Шела диэн ааттаабыта. Кини ити уолун төрүүрүгэр Иуда Хезивкэ сылдьара.

6Иуда улахан уолугар Иргэ Фамарь диэн кыыһы ойох биэрбитэ. 7Ол гынан баран Ир АЙЫЫ ТОЙОН хараҕар нэгэй киһи этэ, онон АЙЫЫ ТОЙОН кинини быстах дьылҕалаабыта. 8«Убайыҥ огдооботун ыл, – диэбитэ Иуда Онаҥҥа, – убайгын солбуйан, оҕолонон-урууланан аатын ааттат». 9Онан буоллаҕына Фамарь төрөөтөҕүнэ оҕото киниэнэ дэниллибэтин билэрэ. Ол иһин убайыгар оҕо биэримээри, хас хоонньостохторун аайы, уллуругун сиргэ сүөкүүрэ. 10Итинник гынара АЙЫЫ ТОЙОН хараҕар түктэри быһыы этэ. Ити быһыытын иһин АЙЫЫ ТОЙОН Онаны эмиэ өр олордубатаҕа – кини сотору өлбүтэ. 11Иуда кийиитигэр Фамарьга эппитэ: «Уолум Шела улаатыар диэри, эн огдообо киһи сиэринэн аҕаҕар баран олоро түс». Кини аны кырам эмиэ улахаттарым курдук өлөн хаалыа диэн дьиксинэ саныыра. Онон Фамарь дьонун дьиэтигэр тиийэн олорбута.

12Ити кэмтэн ыла элбэх күн-дьыл ааспыта. Иуда ойоҕо, Шуа кыыһа, өлбүтэ. Ойоҕун аһыйан ытыыр-соҥуур кэмэ ааспытын кэннэ, Иуда Одолламнааҕы доҕорун Хираны кытта Фамна диэн сиргэ бараан кырыйа барбыта. 13Фамарьга аҕа кынныҥ Фамнаҕа бараан кырыйа барда диэбиттэрэ. 14Ону истэн, кини огдообо таҥаһын устан кэбиспитэ уонна сирэйин таҥаһынан тууна баанан баран, Фамналыыр суол кытыытыгар Енаим айаҕар тиийэн олорбута. Шела улааппытын Фамарь көрө-билэ сылдьара, ол тухары Иуда кинини уолугар ойох биэрэ илигэ.

15Иуда Фамары көрөн баран, сирэйэ сабыылааҕын иһин, сэлээрчэх дьахтар олордоҕо дии санаабыта. 16Онон суол кытыытыгар киниэхэ туораан тахсан: «Мин эйигин кытта бииргэ сытыам этэ», – диэбитэ. Кийиитин билбэтэҕэ.

«Миигин кытта сытар буоллаххына, эн миэхэ тугу биэрэҕин?» – дьахтар ыйыппыта.

17«Мин эйиэхэ сүөһүм үөрүттэн козёл оҕотун ыытыам», – диэн эрэннэрбитэ эр киһи.

«Ону ыытыаххар диэри, тугу эмэ солуок хаалларыаҥ дуо?» – диэбитэ анарааҥҥыта.

18«Эйиэхэ тугу солуок биэриэхпин сөбүй?» – Иуда ыйыппыта.

«Ити моонньугар иилинэ сылдьар быалаах бэчээккин уонна тайах маскын», – диэбитэ дьахтар. Көрдөөбүтүн барытын биэрэн баран, Иуда кинилиин бииргэ сыппыта. (Ити кэнниттэн Фамарь ыарахан буолбута.) 19Онтон кини туран, ол сиртэн баран хаалбыта, сирэйин сабыытын устан, эмиэ огдообо таҥаһын таҥныбыта.

20Иуда, солуок биэрбит малын төттөрү ылаары, доҕорунан Одоллам киһитинэн козёл оҕотун ыыппыта, ол гынан баран киһитэ дьахтары кыайан булбатаҕа. 21Кини олохтоох дьонтон: «Енаим суолун кытыытыгар олорбут сэлээрчэх дьахтар ханна баарый?» – диэн ыйыталаспыта. «Онно ханнык да сэлээрчэх суоҕа», – диэбиттэрэ дьон. 22Киһи Иудаҕа төннөн кэлэн: «Мин кинини булбатым. Олохтоохтор этэллэринэн, онно ханнык да сэлээрчэх дьахтар суоҕа үһү», – диэн кэпсээбитэ. 23«Чэ, ол мал киниэхэ хааллын, ону ирдэһэн күлүүгэ барыахпыт дуо! – диэбитэ Иуда. – Мин козёл оҕотун ыыппытым, оттон эн кинини булбатыҥ».

24Үс ый буолан баран, Иудаҕа: «Кийиитиҥ Фамарь аньыыга киирэн оһоҕостоммут», – диэн тыллаабыттара. Иуда ону истэн: «Таһааран, кутаа уокка уматан кэбиһиҥ!» – диэн дьаһайбыта. 25Өлөрө илдьэ баран истэхтэринэ, Фамарь көрдөһөн, аҕа кынныгар илдьит ыытан: «Мин бу мал хаһаайыныттан ыарахан буолбутум. Бу быалаах бэчээти уонна тайах маһы өйдөөн көр эрэ, кимиэннэрин билэҕин дуо?» – диэн ыйыттарбыта. 26Иуда малы сонно билэн: «Сөпкө гыммыт эбит, мин сыыспыппын. Ити барыта кинини уолбар Шелаҕа биэрбэтэхпиттэн тахсыбыт», – диэбитэ. Иуда ити кэннэ Фамарьдыын аны хаһан да хоонньоспотоҕо.

27Фамарь төрүүр кэмэ тиийэн кэлбитигэр иһигэр игирэлэр бааллара биллибитэ. 28Саҥа төрөөн эрдэҕинэ, оҕо илиитэ быкпыта. Онуоха оҕо көтөҕөөччү дьахтар онно кыһыл быаны баайан баран: «Бу бастакынан таҕыста», – диэбитэ. 29Ол гынан баран оҕо илиитэ төттөрү киирэн хаалбыта, урутаан иккис уол төрөөбүтэ. «Бу эн хайдах төлө көтөн таҕыстыҥ?» – оҕо көтөҕөөччү дьахтар саҥа аллайбыта. Уолу Фарес[*] диэн ааттаабыттара. 30Кини кэнниттэн илиитигэр кыһыл быа баайыылаах инитэ тахсан кэлбитэ. Бу уолга Зара[*] диэн ааты биэрбиттэрэ.

39

Потифар ойоҕо Иосифка иҥээҥниир

39^1Иосибы Египеккэ илдьэ барбыттара. Онно Измаил дьонуттан кинини фараон үрдүк сололооҕо, харабыл тойоно Потифар диэн Египет олохтооҕо киһи атыылаһан ылбыта+.

2АЙЫЫ ТОЙОН Иосифтыын бииргэ сылдьар буолан, уол барыга барытыгар ситиһиилэнэн иһэрэ. Кини тойонун, Египет киһитин, дьиэтигэр олороро. 3АЙЫЫ ТОЙОН уолу хаһан да хаалларбатын тойоно бэлиэтии көрбүтэ – киниэхэ, тугу да гыммытын иһин, АЙЫЫ ТОЙОН көмөлөһөрө. 4Онон тойоно Иосибы сөбүлээн чаҕар оҥостубута, устунан дьиэтин-уотун салайтарбыта, баайын-дуолун барытын көрдөрө биэрбитэ. 5Иосиф салайыаҕыттан ыла, бу Египет киһитэ бас билэр сиригэр – дьиэтигэр-уотугар, бурдуктаах бааһынатыгар барытыгар АЙЫЫ ТОЙОН алгыһа тосхойбута. 6Тойоно баайын-дуолун олоччу Иосифка туттарбыта, бэйэтэ аны аһыыр аһын эрэ көрүнэрэ.

Иосиф сирэйинэн да, быһыытынан-тутуутунан да кырасыабай уол этэ. 7Онон тойонун ойоҕо киниэхэ хараҕын хатаан: «Миигин кытта сыт», – диэн тыл быктарбыта. 8Иосиф буолумматаҕа. «Тойонум баайын-дуолун барытын миэхэ туттарбыта, онон бэйэтэ дьиэҕэ аны тугу да көрбөт-истибэт, – диэбитэ. – 9Бу дьиэни-уоту бүтүннүүтүн мин кинилиин бииргэ салайсабын. Манна миэхэ эйигиттэн, кини ойоҕуттан, ураты бобуулаах туох да суох. Уонна хайаан мин итинник улуу аньыыны оҥорон, Таҥара иннигэр түктэритик быһыыланыахпыный?»+
10Дьахтар хас күн аайы тылын ылыннара сатыыра да, Иосиф хоонньоһорго сөбүлэммэт этэ.

11Дьэ, онтон биирдэ Иосиф дьиэҕэ үлэлии киирбитэ – чаҕардартан ким да суоҕа. 12Онуоха Потифар ойоҕо кинини таҥаһыттан харбаан ылбыта уонна эмиэ: «Миигин кытта сыт», – диэн хаайбыта. Иосиф, таҥаһын дьахтарга хаалларбытынан, куотан дьиэттэн сүүрэн тахсыбыта. 13Дьахтар, Иосиф таҥаһын киниэхэ хаалларан куоппутун көрөн, 14чаҕардарын ыҥыран ылбыта. «Көрүҥ, ити дьэбириэйи манна биһигини атаҕастатаары аҕалбыт эбит буолбаат! – диэбитэ. – Манна киирэн миигин кытта сытаары гыммытыгар хаһыытаатым. 15Мин хаһыытыырбын, көмөҕө ыҥырарбын кытта, таҥаһын миэхэ хаалларан баран, куотан хаалла!»+
16Кини, Иосиф тойоно дьиэтигэр төннөн кэлиэр диэри, уол таҥаһын тута сылдьыбыта. 17Эригэр эмиэ: «Ити эн биһиэхэ аҕалбыт дьэбириэй кулутуҥ манна миигин атаҕастаары киирэ сырытта, – диэн били эппитин хатылаан кэпсээбитэ. – 18Мин ыһыытаан-хаһыытаан дьону көмөҕө ыҥырбыппар таҥаһын миэхэ хаалларан баран, куотан хаалла!»

Иосиф хаайыллар

19Ойоҕо кулутуҥ миэхэ кэлэн маннык быһыыланна диэбитин истэн баран, Иосиф тойоно улаханнык уордайбыта. 20Онон уолу туттаран ылан ыраахтааҕы хаайыылаахтара сытар түрмэлэригэр быраҕарга дьаһайбыта. Дьэ, ити курдук Иосиф хаайыы киһитэ буолбута.

21АЙЫЫ ТОЙОН Иосибы кытта бииргэ сылдьан, киниэхэ амарахтык сыһыаннаспыта, уолу хаайыы тойонугар сөбүлэппитэ. 22Тойон түрмэҕэ сытар дьону барыларын Иосифка салайтаран барбыта. Хаайыылаахтар тугу гыналларын барытын Иосиф көрөрө-истэрэ, 23онон түрмэ тойоно бэйэтэ аны туохха да түбүгүрбэт этэ. Ити курдук, АЙЫЫ ТОЙОН Иосифтыын бииргэ буолан, кини үлэтигэр-хамнаһыгар барытыгар ситиһиини бэлэхтиирэ.

40

Иосиф хаайыылаахтар түүллэрин тойоннуур

40^1Ити кэнниттэн төһө эрэ кэм ааспытын кэннэ, Египет ыраахтааҕытын икки үлэһитэ: арыгы кутааччыта уонна килиэп астааччыта – тойонноругар Египет ыраахтааҕытыгар буруй оҥорбуттара. 2Фараон бу икки чугас үлэһитигэр, арыгы кутааччыларын уонна килиэп астааччыларын салайтарар дьонугар, уордайан, 3иккиэннэрин харабыл тойонун дьиэтигэр баар хаайыыга, Иосиф олорор түрмэтигэр, уктарбыта. 4Кинилэргэ илии-атах чаҕарынан харабыл тойоно Иосибы анаабыта.

Балайда кэм ааспыта. 5Биир түүн икки хаайыылаах, Египет ыраахтааҕытын арыгы кутааччыта уонна килиэп астааччыта, түүл түһээбиттэрэ. Иккиэннэрин түүлэ тус-туһунан этилэр.

6Иосиф сарсыарда кэлэн көрбүтэ: арай дьоно иккиэн туохтан эрэ арбы-сарбы буолан сукуһан олороллоро. 7«Хайа бу бүгүн туохтан санаарҕаатыгыт?» – Иосиф ыйыппыта.

Онуоха фараон чугас үлэһиттэрэ – Иосибы кытта бииргэ кини хаһаайынын дьиэтээҕи хаайыытыгар олорор икки киһи: 8«Биһиги түүл түһээтибит, ону тойоннуур киһибит суох», – дэспиттэрэ.

«Тойоннуур дьоҕуру киһиэхэ Таҥара биэрэр буолбат дуо? – диэбитэ Иосиф. – Түүлгүтүн миэхэ кэпсээҥ».

9Арыгы кутааччылар салайааччылара киниэхэ маннык кэпсээбитэ: «Мин түһээтэхпинэ, арай иннибэр бинэгирээт умнаһа турар. 10Үс салаалаах умнас. Ол салаалара үүнэн тахсан сибэккилэнэ оҕустулар, сотору буолан баран сүүмэхтэнэн ас куттулар. 11Мин фараон арыгы иһэр куубагын тутан турабын. Дьэ, онтон толору астаах сүүмэхтэри туура тардан ылан, куубакка сүмэһиннэрин ыган фараоҥҥа биэрдим».

12Иосиф киниэхэ эппитэ: «Эн түүлүҥ суолтата маннык. Үс салаа – үс күн. 13Аны үс күнүнэн фараон эйигин хаайыыттан таһааран үлэҕэр төнүннэриэ, оччоҕо уруккуҥ курдук эн киниэхэ арыгылаах куубагын ылан биэрэр буолуоҥ. 14Хата, олоҕуҥ көннөҕүнэ, миигин санаан, миэхэ үтүөтэ оҥороор: фараоҥҥа этэн, бу түрмэттэн босхолууругар көрдөһөөр. 15Миигин дьэбириэй сириттэн уоран аҕалбыттара. Мин манна хаайыыга быраҕыллыах айылаах тугу да оҥорботоҕум».

16Килиэп астааччылар салайааччылара, Иосиф бастакы киһиэхэ үчүгэйи тойоннообутун истэн, эппитэ: «Оттон мин түһээтэхпинэ, төбөбөр үс сарт тымтай турар. 17Үөһээҥҥи тымтайга фараоҥҥа буһарбыт эҥин-эгэлгэ минньигэс бурдук астара угуллубут. Ол аһы көтөрдөр тоҥсуйан тобугураталлар».

18Иосиф киниэхэ хоруйдаан эппитэ: «Эн түүлгүн тойонноотоххо маннык. Үс тымтай – үс күн. 19Аны үс күнүнэн ыраахтааҕы эйигин хаайыыттан таһааран баскын быстаран, маска ыйатыа, оччоҕо сиэмэх көтөрдөр эккин тоҥсуйуохтара».

20Үс хонон баран фараон төрөөбүт күнэ буолбута, онно кини үлэһиттэригэр барыларыгар анаан малааһын тэрийбитэ. Фараон, бары көрөн турдахтарына, икки киһини – арыгы кутааччылар уонна килиэп астааччылар салайааччыларын – хаайыыттан таһаарбыта:+
21арыгы кутааччыны уруккутун курдук арыгы кутар үлэтигэр төнүннэрбитэ, онон кини фараоҥҥа арыгылаах куубагын ылан биэрбитэ, 22оттон килиэп астааччыны ыйатан кэбиспитэ. Барыта Иосиф төлкөлөөбүтүн курдук буолбута+. 23Арыгы кутааччылар салайааччылара Иосибы да, кини көрдөһүүтүн да таһы-быһа умнан кэбиспитэ.

41

Иосиф фараон түүлүн тойоннуур

41^1Онтон икки сыл ааспытын кэннэ, фараон түүл түһээбитэ. Ол түһээтэҕинэ, кини Нил өрүскэ кэлэн турара, 2оттон ууттан эмис-тот көрүҥнээх сэттэ талыы ынах тахсан иһэллэрэ. Ууттан тахсаат, ынахтар хомус от быыһыгар мэччийбитинэн барбыттара. 3Сотору өрүстэн аны дар уҥуох буолбут сэттэ атын ырыган ынах тахсыбыттара. Олор, тахсан, били эмис ынахтары кытта кытылга сэргэстэһэ турбуттара. 4Ол туран, дар уҥуох буолбут ырыган ынахтар эмис-тот бэйэлээх талыы ынахтары ыйыстан кэбиспиттэрэ. Фараон уһуктан кэлбитэ.

5Салгыы утуйа сытан, кини атын түүлү түһээбитэ. Онно көрдөҕүнэ, арай биир умнаска толуу астаах сэттэ өнөр куолас үүнэн турара. 6Сотору буолан баран сиртэн илиҥҥи кураан тыала хатарбыт сэттэ кураанах куолаһа үүнэн тахсан, 7толуу астаах сэттэ өнөр куолаһы ыйыстан кэбиспиттэрэ. Фараон уһуктан кэлбитэ. Кини, дьэ, итинник түүлү түһээбитэ.

8Сарсыарда фараон дьиксинэн, Египет аптаах дьонун, мындыр өйдөөхтөрүн барыларын хомуйан олорон түүлүн кэпсээбитэ, ол гынан баран хайалара да кини тугу түһээбитин кыайан тойоннооботоҕо. 9Онуоха арыгы кутааччылар салайааччылара фараоҥҥа эппитэ: «Мин урукку аньыыбын-харабын өйдөөн кэллим. 10Фараон биирдэ кулуттарыгар, миэхэ уонна килиэп астааччылар салайааччыларыгар, уордайан, биһигини харабыл тойонун дьиэтинээҕи хаайыытыгар уктарбыта. 11Биир түүн биһиги иккиэн түүл түһээбиппит. Түүллэрбит тус-туһунан суолталаах этилэр. 12Онно харабыл тойонун кулута, биир эдэр дьэбириэй, баара. Биһиги киниэхэ түүлбүтүн кэпсээбиппитигэр хайабыт да киэнин тойонноон биэрбитэ. 13Барыта үкчү кини эппитин курдук буолбута: миигин үлэбэр төнүннэрбиттэрэ, оттон килиэп астааччыны ыйаан өлөрбүттэрэ».

14Фараон, Иосибы аҕалтара, киһи ыыппыта. Кинини бэрт тиэтэлинэн хаайыыттан таһаарбыттара. Иосиф, бытыгын хорунан, таҥаһын уларыттан баран, фараон иннигэр тиийэн турбута.

15Фараон киниэхэ эппитэ: «Мин түүл түһээтим, ону ким да кыайан тойоннообото. Оттон эйигин киһи түүлүн сатаан тойоннуур дииллэрин иһиттим».

16Иосиф: «Фараон туһугар мин буолбатах – Таҥара тойоннуо», – диэн хоруйдаабыта.

17Фараон Иосифка маннык кэпсээбитэ: «Арай түһээтэхпинэ, мин Нил өрүс кытылыгар турар эбиппин, 18оттон Нил уутуттан сэттэ эмис бэйэлээх талыы ынахтар тахсан иһэллэр. Ынахтар, тахсан, хомус быыһыгар мэччийбитинэн бардылар. 19Олор кэннилэриттэн аны атын ырыган, наһаа куһаҕан дьүһүннээх, дар уҥуох буолбут сэттэ ынах тахсан кэллилэр. Мин Египеккэ ханна да итинник ырыганнаабыт сүөһүнү көрө илигим. 20Ол дьүдьэх, ырыган ынахтар арай били сэттэ эмис-тот ынаҕы ыйыстан кэбистилэр. 21Эмис ынахтары мэҥиэстэн баран, ырыган ынахтар истэрэ кэлбэтэ: хайдах этилэрэй да, ол курдуктар. Онтон мин уһуктан хааллым. 22Ити кэнниттэн аны атын түүлү түһээтим: биир умнастан толуу астаах сэттэ өнөр куолас торолуйан таҕыста. 23Ол кэнниттэн аны иинэҕэс баҕайы, кураан тыалыттан куура хатан ас куппатах атын сэттэ куолас быган тахсан, 24били сэттэ өнөр куолаһы, тугу да ордорбокко, ыйыстан кэбистилэр. Бу түүлбүн хомуһуннаах дьоҥҥо кэпсээтим да, ким да кыайан тойоннообото».

25Иосиф киниэхэ эппитэ: «Фараон түүлэ икки буолбатах, биир түүл. Таҥара тугу оҥороору сорунарын фараоҥҥа арыйан биэрбит. 26Сэттэ үчүгэй ынах сэттэ сылы, сэттэ өнөр куолас эмиэ сэттэ сылы бэлиэтиир. Онон ити биир түүл. 27Оттон олор кэннилэриттэн тахсыбыт сэттэ ырыган, мөлтөх сүөһү – ити салгыы кэлэр сэттэ сыл. Кураан тыала хатарбыт сэттэ кураанах куолаһа – эмиэ сэттэ аччык сыл. 28Ити аата, мин фараоҥҥа эппитим курдук, Таҥара сотору тугу оҥороору гынарын көрдөрөр. 29Билигин Египет сиригэр бүттүүнүгэр сэттэ өҥ сыл кэлэн иһэр. 30Ол кэнниттэн сэттэ сыллаах сут-кураан туруо, онон урукку өҥ-тот олох суола-ииһэ суох сүтүө. Дойдуну уот кураан эһиэ. 31Били байылыат олохтон туох да ордуо суоҕа – оннук улахан сут туруо. 32Ити түүл тоҕо иккитэ көһүннэ диэтэххэ, ол аата Таҥара барытын бүтэһиктээхтик быһаарбыт, ону сотору толоруо.

33Дьэ, онон билигин фараон ырааҕы өтө көрөр муударай киһини булан, бүтүн Египет үрдүнэн туруордун. 34Итиэннэ дойду устун хомуур үлэтин көрөр-истэр дьону анаталаан, кэлэр сэттэ сылга – байылыат олох кэмигэр – норуот ылар үүнүүтүн биэс гыммыт биирин хомуйтардын. 35Кинилэр ити кэлэр үтүө сылларга аһы-үөлү барытын хаһаанан, куораттарга, фараон ыскылааттарыгар, бурдугу уган харабыллаатыннар. 36Оччотугар, Египеккэ буолар сэттэ сыллаах курааҥҥа-сукка дойдугут дьоно хаһаас астананнар, хоргуйан өлүөхтэрэ суоҕа».

Иосиф Египет сирин салайар

37Иосиф этиитин фараон чугас дьонунаан биһирии истибиттэрэ. 38«Биһиги атын маннык киһини булуохпут суоҕа, – диэбитэ фараон дьонугар. – Бу киһиэхэ Таҥара Тыына баар!» 39Фараон Иосифка эппитэ: «Таҥара эйиэхэ итини арыйбыт буоллаҕына, ол аата эйигиттэн ордук ырааҕы өтө көрөр муударай ким да суох. 40Аны мантан ыла мин дьиэбин-уоппун барытын эн салайыаҥ, норуотум эн тылгын истиэ. Мин бүрүстүөлбүнэн эрэ эйигиттэн чорбойуом+. 41Көр, – диэбитэ фараон, – мин эйигин бүтүн Египет баһылыгынан аныыбын». 42Итиэннэ тарбаҕыттан бэчээттээх биһилэҕин устан, Иосифка биэрбитэ.[*] Киниэхэ күндүттэн күндү лүөн таҥаһы таҥыннарбыта, моонньугар кыһыл көмүс сыабы кэтэрдибитэ+. 43Судаарыстыба иккис киһитигэр анаммыт сэрии көлөөскөтүн анаабыта. Иосиф ол көлөөскөнөн айаннаатаҕына, харабыллар дьоҥҥо: «Сөһүргэстээҥ!» – диэн үөгүлүүллэрэ. Дьэ, ити курдук фараон Иосибы бүтүн Египет баһылыгынан анаабыта. 44Кини Иосифка эппитэ: «Мин баҕам, фараон баҕата маннык: аны мантан ыла Египеккэ эн көҥүлэ суох хардыылыахтааҕар буолуох, илиилэрин да хамсатыахтара суоҕа». 45Фараон киниэхэ Цафнаф-Панеах диэн саҥа ааты иҥэрбитэ, итиэннэ Илиополь таҥаратын үлэһитин Потифер кыыһын Асенефаны ойох биэрбитэ. Иосиф бүтүн Египети салайар тойон буолбута+.

46Египет ыраахтааҕытыгар фараоҥҥа сулууспатын саҕалыырыгар Иосиф отут саастааҕа. Кини фараонтан тахсан, Египет сирин-уотун кэрийэр соруктаах айаҥҥа туруммута.

47Дьэ, онтон сирдэрэ сэттэ өҥ сылы быһа өлгөм үүнүүнү биэрбитэ. 48Иосиф ити быйаҥнаах кэмҥэ Египеккэ хомуллубут бурдугу барытын куорат-куорат аайы үллэрэрэ: хас биирдии куоракка чугаһынааҕы бааһыналар үүнүүлэрэ тиксэрэ. 49Онон кини байҕал кумаҕыныы баһаам элбэх бурдугу хомуйбута. Өссө аһара элбэҕи хомуйан, ахсаанын аахпат да буолбута, ааҕыллар кыаҕа да суоҕа.

50Ол саҕана, сут-кураан өссө тура илигинэ, Асенефа, күн таҥаратын Илиополь куораттааҕы үлэһитин Потифер кыыһа, Иосифка икки уол оҕону төрөппүтэ. 51Иосиф: «Таҥара мин туох баар кыһалҕабын, аҕам дьиэтин-уотун барытын умуннарда», – диэн баран, бастакы уолугар Манассия[*] диэн ааты биэрбитэ. 52Оттон иккис уолун Ефрем[*] диэн ааттаабыта, бу аат «мин эрэйи-муҥу көрбүт сирбэр Таҥара миэхэ оҕо биэрдэ» диэн суолталаах.

53Дьэ, онон Египет байылыат сэттэ сыла кэлэн ааспыта. 54Аны Иосиф өтө көрөн эппит сэттэ аччык сыла тирээн кэлбитэ. Сут-кураан бары дойдуга барытыгар турбута, арай Египеккэ эрэ хаһаас бурдук элбэҕэ+. 55Онтон аны Египет дьоно эмиэ, аһыыр астара быстан, аччыктаан, фараонтан бурдук көрдөөбүттэрэ. Онуоха фараон Египет норуотугар бүттүүнүгэр: «Эһиги Иосифка баран, кини тугу этэрин толоруҥ», – диэбитэ.

56Сир-дойду дьоно барыта сутаабыта. Иосиф бурдуктаах ампаардарын аһан, Египет олохтоохторугар туораах бурдугу атыылаабытынан барбыта (дойдуга сут өссө күүһүрэн эрэрэ). 57Сир-сир аайы аччыктааннар, ыаллыы дойдулартан эмиэ Египеккэ Иосифка бурдук көрдөһө кэлэллэрэ.

42

Иосиф убайдара Египеккэ бараллар

42^1Иаков Египеккэ туораах бурдук баар сураҕын истэн, уолаттарыгар эппитэ: «Эһиги манна бэйэ-бэйэҕитин өрө мыҥаан олороҕут дуу? 2Египеккэ бурдук баар дииллэр. Аччыктаан өлүөхпүт дуо, баран бурдукта атыылаһан кэлиҥ». 3Иосиф уон убайа Египеттэн бурдук атыылаһардыы айаҥҥа турбуттара. 4Иаков Вениамины, Иосиф инитин, аны аара былаҕайга былдьаныа диэн, кинилэри кытта ыыппатаҕа. 5Израиль уолаттара Египет сиригэр тиийэн, онно туораах бурдук көрдөһө кэлбит атын дьону кытта ааллаһан сылдьыбыттара (сут-кураан Ханааҥҥа бүттүүнүгэр турбута). 6Оттон ол тиийбит дойдуларын баһылыга Иосиф этэ, бурдугу дьоҥҥо кини атыылыыра. Ини-биилэр Иосифка тиийэн, сөһүргэстии түһэн сиргэ диэри сүгүрүйбүттэрэ+. 7Иосиф убайдарын тута билбитэ эрээри, туора киһи курдук туттан-хаптан кытаанахтык: «Эһиги хантан сылдьаҕыт?» – диэн ыйыппыта.

Дьоно: «Биһиги Ханаантан аһылык атыылаһа кэллибит», – диэн хоруйдаабыттара. 8(Иосиф убайдарын эндэппэккэ билбитэ, оттон кинилэр инилэрин билбэтэхтэрэ.)

9Иосиф урут кинилэри түһээбитин өйдөөн кэлэн эппитэ: «Эһиги манна чуҥнуу кэлбиккит. Биһиги дойдубут кэбирэх сирин бигээн билээри, ону чуҥнуу сылдьаҕыт»+.

10«Оо, суох, тойоммуот! – дэспиттэрэ ини-биилэр. – Кулуттарыҥ биһиги манна аһылык атыылаһа кэлбиппит. 11Бары биир киһи уолаттарынабыт, көнө дьоммут. Кулуттарыҥ биһиги үйэбитигэр чуҥнаабатахпыт».

12«Суох, эһиги биһиги дойдубут кэбирэх сирин бигээн билэ кэлбиккит», – Иосиф эппитин кубулуппатаҕа.

13Анарааҥҥылар эппиттэрэ: «Кулуттарыҥ биһиги уон икки ини-биилэрбит, бары биир киһи оҕолорунабыт. Ханаантан сылдьабыт. Кырабыт билигин аҕатыгар баар. Биир инибит суох буолбута ыраатта».

14«Дьэ, сити, чуҥнуу кэлбиккит диэн эппитим курдук! – диэбитэ Иосиф. – 15Биһиги билигин эһигини тургутан көрүөхпүт. Мин фараон олоҕунан андаҕайабын: кыра инигит манна кэлэ илигинэ, эһиги мантан тахсыаххыт суоҕа. 16Биир киһигитин ыытан, инигитин аҕалтарыҥ. Онуоха диэри хаайыыга олорон эриэххит. Дьэ, төһө кырдьыгы эппиккитин көрүллүө. Сымыйаҕыт арылыннаҕына, ол аата эһиги чуҥнуу кэлбит буолаҕыт. Мин фараон олоҕунан андаҕайабын». 17Ити кэнниттэн барыларын үс күҥҥэ хаайтаран кэбиспитэ.

18Үһүс күнүгэр Иосиф кинилэргэ эппитэ: «Мин тылбын толордоххутуна, тыыннаах хаалыаххыт. Мин Таҥараттан толлор киһибин. 19Чахчы көнө дьон буоллаххытына, бииргит манна хаайыыга сытан эрдин, оттон атыттар аччыктаабыт дьоҥҥутугар бурдук илдьэ барыаххыт. 20Ол гынан баран эһиги манна кыра инигитин илдьэ төттөрү кэлиэхтээххит. Оччоҕо эрэ кырдьыккыт тахсан, өлүөххүт суоҕа». Иосиф тылын ылыммыттара.

21«Инибитигэр оҥорбут аньыыбыт сэтэ-сэлээнэ ситтэ, – дэһиспиттэрэ ини-биилэр. – Төһөлөөх ааттаһан муҥнаммытын көрө-көрө, истибэтэхпит. Ол аньыыбыт таайан, бэйэбит билигин бу сордонон эрдэхпит».

22Онуоха Рувим эппитэ: «Уолга куһаҕаны оҥорумаҥ диэбэтэҕим этэ дуо? Истибэтэххит. Дьэ, билигин биһигини инибит хаанын сэтэ-сэлээнэ ситтэҕэ»+. 23Иосиф ити кэпсэтэллэрин өйдүүрүн убайдара билбэт этилэр: кини тылбаасчыттаах кэпсэтэрэ.

24Иосиф атын хоско тахсан уйа-хайа суох ытаан баран, төннөн кэлэн салгыы кэпсэппитэ. Итиэннэ, бары көрөн турдахтарына, Симеону кэлгийтэрэн кэбиспитэ. 25Иосиф үлэһиттэригэр: «Бу дьон бэрэмэдэйдэригэр толору туораах бурдукта кутан биэриҥ, илдьэ кэлбит көмүстэрин хааһахтарыгар төттөрү угуҥ уонна айаҥҥа үссэнэллэригэр өйүөлээн ыытыҥ!» – диэн дьаһайбыта. Ити эппитин толорбуттара.

26Ини-биилэр бурдуктарын өсүөллэригэр ындыыланан, дьиэлэригэр айаннаабыттара. 27Түүн сынньанардыы тохтообут сирдэригэр биирдэстэрэ өсүөлүн аһатаары хааһаҕын аспыта, арай били төлөөбүт үрүҥ көмүһэ таһаҕаһын үрдүгэр сытара. 28«Көмүһүм баар буолан хаалбыт! – диэбитэ кини дьонугар. – Хааһахпар сылдьар!» Ини-биилэр сүрэхтэригэр ыттаран: «Бу аата Таҥара биһиэхэ тугу оҥордоҕой?» – дэһиспиттэрэ.

29Кинилэр Ханаан сиригэр тиийэн баран, туохха түбэһэ сылдьыбыттарын барытын аҕаларыгар Иаковка сиһилии кэпсээбиттэрэ: 30«Ол сир баһылыга биһигини кытта кытаанахтык кэпсэттэ, дойдубутун чуҥнуу кэлбиккит диэн олуйсан турда. 31Биһиги киниэхэ көнө дьоммут, ханнык да чуҥнааччылар буолбатахпыт дии сатаатыбыт. 32Уон икки ини-биилэрбит, бары биир аҕа оҕолорунабыт, биир инибит суох буолбута ыраатта, оттон кырабыт билигин аҕатын кытта Ханааҥҥа баар диэтибит. 33Онуоха ол сир баһылыга биһиэхэ эттэ: „Дьэ, төһө кырдьыгы эппиккитин билиэм. Биир киһигитин манна хаалларыҥ. Атыттар аччыктаабыт дьоҥҥутугар бурдуккутун илдьэ барыҥ. 34Онно тиийэн баран кыра инигитин ылан, миэхэ төттөрү кэлиэх тустааххыт. Дьэ, оччоҕо эрэ мин эһигини көнө дьон эбиттэр, манна чуҥнуу кэлбэтэхтэр диэн итэҕэйиэм, инигитин хаайыыттан таһаарыам. Итиэннэ биһиги сирбитигэр ханан баҕарар айанныыргытын көҥүллүөм,“ – диэтэ».

35Ини-биилэр илдьэ кэлбит таһаҕастарын хостообуттара: арай өрбөххө бобо баайыллыбыт үрүҥ көмүстэрэ хааһахтарын аайы сылдьара. Ону көрөн, кинилэр аҕаларыныын уолуйа куттаммыттара. 36«Дьэ, уолаттарбын биир-биир былдьаталаан эрэҕит! – диэбитэ Иаков. – Иосиф суох, Симеон суох, аны Вениамины ылаары гынныгыт. Бу туох ааттаах хара соро миигин буулаата?»

37Рувим аҕатыгар эппитэ: «Вениамины төттөрү аҕалбатахпына, мин икки уолбун өлөрүөххүн сөп. Уолгун миэхэ итэҕэй: мин кинини эйиэхэ төнүннэриэм».

38«Суох, мин уолум эһигини кытта онно барсыа суоҕа! – диэбитэ Иаков. – Убайа өлбүтэ, билигин кини чороҥ соҕотох хаалан сылдьар. Арай эһигинниин барсан иһэн, аара туохха эмэ түбэстин? Оччоҕо мин аастыйбыт баттахтаах оҕонньор эһиги куһаҕаҥҥытыгар тэптэрэн, анараа дойдуга аттанар буоллаҕым».

43

Иосиф убайдара Египеккэ иккиһин бараллар

43^1Сут-кураан Ханаан сирин хам ыллар ылан испитэ. 2Египеттэн аҕалбыт туораах бурдуктара бараммытыгар аҕалара уолаттарын: «Хат баран, муҥ саатар, быыкаа бурдук оҕотуна атыылаһан кэлиҥ», – диэн соруйбута.

3Онуоха Иуда эппитэ: «Ол киһи, инигитин илдьэ кэлбэтэххитинэ, миэхэ икки харахпар көстөөйөҕүт диэн мас-таас курдук этэн турар. 4Уолу биһигинниин ыытар буоллаххына, эйиэхэ бурдук атыылаһа барыахпыт. 5Оттон ыыппат буоллаххына, барбаппыт. Ол киһи инигитин аҕалбатаххытына, икки харахпар көстөөйөҕүт диэн сэрэппитэ».

6«Бу туох соругар эһиги миигин уган биэрдигит? – диэбитэ Израиль. – Өссө биир инилээхпит диэн эмиэ тоҕо этэн биэрбиккит эбитэ буолла?»

7«Ол киһи барытын туоһуласпыта, – дэспиттэрэ уолаттара. – Бэйэбитин да, дьиэ кэргэммитин да ыйыталаһара. Аҕаҕыт тыыннаах дуо, өссө атын инилээххит дуо диэбитэ. Кини ыйыппыта – биһиги хоруйдаабыппыт. Кыра инигитин илдьэ кэлиҥ диэҕэ диэн биһиги хантан билиэхпитий?»

8Иуда аҕатыгар Израильга эппитэ: «Уолу миигин кытта ыыт. Айанныы туруо этибит. Оччоҕо эрэ биһиги, эн бэйэҥ эмиэ, оҕолорбут бука бары хоргуйан өлөртөн быыһанан, тыыннаах хаалыахпыт. 9Уолгун төнүннэриэм диэн мин эйиэхэ эрэннэрэбин. Кинини төттөрү илдьэ кэлбэтэхпинэ, эн ону миигиттэн ирдээр: мин тыыннааҕым тухары эйиэхэ буруйдаах буолуом. 10Биһиги манна наһаа тардыллаары гынныбыт. Билигин хайыы үйэ иккитэ баран кэлбит буолуо этибит».

11«Чэ, оччотугар, – диэбитэ аҕалара Израиль, – эһиги маннык тэринэн барыҥ. Дойдубут баайыттан барытыттан – бальзамтан, мүөттэн, лаадантан, үчүгэй сыттаах дабархайтан, фисташкаттан, миндальтан – ылан ол киһиэхэ бэлэхтээх-туһахтаах тиийиҥ. 12Били үнүр хааһаххытыгар төттөрү укпуттарын төнүннэрэр гына, эбии атын көмүстээх барыҥ. Ол дьон тугу эрэ чахчы бутуйбуттар быһыылаах.
13Вениамины илдьэ барыҥ, уонна эмиэ били киһигитигэр тиийээриҥ. 14Сүдү Күүстээх Таҥара кини сүрэҕин-быарын сымнатан, анараа уолу Вениамины кытта эһиэхэ биэрэн төттөрү ыыттын. Оттон мин, хайыамый, оҕолорбуттан матыахтаах буоллахпына, ол аата оҥоһуум оннук буоллаҕа».

15Ини-биилэр бэлэхтэрин ылан, уруккуларынааҕар икки төгүл элбэх үрүҥ көмүһү уктан Египеккэ айаннаабыттара. Кинилэр Вениамины кытта эмиэ Иосифка тиийбиттэрэ. 16Иосиф, Вениамин кэлсибитин көрөн, дьиэтин-уотун дьаһабыл тойонугар: «Бу дьону мин дьиэбэр илдьэ бар, – диэбитэ. – Тиийэн, сүөһү өлөрөн астаа-үөллээ. Бүгүн күнүс кинилэр миигин кытта бииргэ аһыахтара». 17Анараа киһи, Иосиф сорудаҕын толорон, ыалдьыттары кини дьиэтигэр илдьэ барбыта.

18Уолуйа куттаммыт дьон аара баран иһэн: «Үнүр били хааһахпытыгар баар буолбут үрүҥ көмүстэн сылтаан бу илдьэ бардылар, – дэһиспиттэрэ. – Билигин биһигини буруйдаан баран, үрдүбүтүгэр түһэн кулут оҥостуохтара, өсүөллэрбитин тутан ылыахтара». 19Дьиэҕэ киирэн иһэн, кинилэр Иосиф дьиэтин дьаһабылыгар эппиттэрэ: 20«Иһит эрэ, тойоммуот. Биһиги манна биирдэ аһылык ыла кэлэ сылдьыбыт дьоммут. 21Аара, төннөн иһэммит, түүн биир сиргэ тохтоон сынньаммыппыт. Онно хааһахпытын аспыппыт, арай хааһахпыт аайы били төлөөбүт көмүспүт сылдьара. Төһөнү ыйаан биэрбиппит да, ол барыта баара. Биһиги ону олоччу төттөрү аҕаллыбыт. 22Бурдук атыылаһар атын көмүстээх кэллибит. Оттон ол биэрбит көмүспүтүн ким биһиэхэ төттөрү уган кэбиспитин билбэппит».

23«Эһиги уоскуйуҥ, куттанымаҥ, – диэбитэ дьаһабыл, – үрүҥ көмүһү хааһаххытыгар Таҥараҕыт, аҕаҕыт Таҥарата, кистээн укпут. Ол саҕана мин эһиги көмүскүтүн барытын туппутум». Инньэ диэн баран, Симеону таһааран кинилэргэ биэрбитэ. 24Ити кэнниттэн киһи барыларын Иосиф дьиэтигэр киллэрбитэ. Атахтарын сууналларыгар уу аҕалбыта, өсүөллэрин аһаппыта. 25Ини-биилэр күн ортото Иосибы көрсүөхтээхтэрэ, онон киниэхэ аҕалбыт бэлэхтэрин биир-биир арааран бэлэмнээбиттэрэ. Иосифтыын бииргэ эбиэттииллэрин туһунан кинилэргэ эрдэ эппиттэрэ. 26Күнүс Иосиф дьиэтигэр кэлбитэ. Убайдара киниэхэ бэлэхтэрин туттаран баран, сөһүргэстээн сиргэ диэри сүгүрүйбүттэрэ.

27Иосиф кинилэртэн доруобуйалара хайдаҕын ыйыппыта. Онтон: «Эһиги кырдьаҕас аҕалаахпыт диэбиккит. Аҕаҕыт тыыннаах дуо? Билигин хайдах сылдьарый?» – диэн туоһуласпыта.

28«Аҕабыт, эн кулутуҥ, тыыннаах, этэҥҥэ олорор», – диэбиттэрэ убайдара уонна эмиэ сөһүргэстээн туран сиргэ диэри тоҥхоспуттара.

29Иосиф бииргэ төрөөбүт инитин, ийэтин уолун, Вениамин диэки көрөн баран: «Били миэхэ кэпсээбит кыра инигит бу дуо?» – диэн ыйыппыта. Ол кэнниттэн Вениамиҥҥа эппитэ: «Тоойуом, Таҥара эйиэхэ амарахтык сыһыаннастын!» 30Инитин таптыыра бэрдиттэн сүрэҕэ нүөлүйэн ылбыта, ытаан тоҕо бараары гынан иһэн арыычча туттуммута. Тиэтэлинэн атын хоско киирэн, уйа-кэйэ суох ытаабыта. 31Онтон сирэйин суунан баран, ыалдьыттарыгар тахсыбыта, эмиэ туох да буолбатаҕын курдук туттан-хаптан, үлэһиттэрин аһылыгы аҕалалларыгар соруйбута.

32Иосиф аһын-үөлүн туспа аҕалан биэрэллэрэ. Ыалдьыттары уонна Египет дьонун эмиэ тус-туһунан аһаппыттара (Египет олохтоохторо, киртийиэхпит диэн, дьэбириэйдэри кытта бииргэ аһаабаттар)+. 33Ини-биилэри саамай аҕаларыттан саҕалаан, саастарын бэрээдэгинэн Иосибы утары олордубуттара. Уолаттар онтон соһуйан сирэй-сирэйдэрин көрсүбүттэрэ. 34Иосиф аһыы олорор остуолуттан кинилэргэ аһылык ыытара, Вениамины биэс төгүл элбэх аһынан-үөлүнэн күндүлээбитэ. Ини-биилэр Иосибы кытта бииргэ аһаан-сиэн, дуоһуйуохтарыгар диэри бинэгирээт арыгыта испиттэрэ.

44

Иосиф убайдарын тургутар

44^1Иосиф дьиэтин дьаһабыл тойонун: «Бу дьоҥҥо, төһөнү илдьэллэринэн, хааһахтарыгар толору аһылыкта хаалаан биэр, – диэн соруйбута. – Хааһахтарын аайы таһаҕастарын үрдүнэн били үрүҥ көмүстэрин төттөрү ук. 2Кыра уол киэнигэр бурдугун төлөөбүт көмүһүн кытта бииргэ мин үрүҥ көмүс куубакпын угаар». Үлэһитэ Иосиф эппитин барытын толорбута.

3Сарсыарда халлаан сырдаабытын кэннэ, кинилэри өсүөллэрин кытта дьиэлэригэр ыыппыттара. 4Куораттан тахсан ыраата иликтэринэ, Иосиф дьиэтин дьаһабылыгар: «Түргэнник, ити дьону эккирэт, – диэбитэ. – Ситэн тиийэн эт: „Үтүөҕэ тоҕо куһаҕанынан төлүүгүтүй? 5Үрүҥ көмүс куубакпын тоҕо уоран бардыгыт?[*] Тойонум иһэр иһитэ эбээт, сэрэбиэйдииригэр эмиэ туһанар. Эһиги түктэритик быһыыланныгыт!“»

6Дьаһабыл ини-биилэри ситэ баттаан ылан, Иосиф соруйбутун курдук, эппитэ. 7Онуоха кинилэр: «Тойоммуот, туох диэн эттэххиний? – дэспиттэрэ. – Кулуттарыҥ биһиги хайдах да итинник быһыыланар кыахпыт суох! 8Бэл, оннооҕор хааһахпытыгар баар буолан хаалбыт көмүспүтүн Ханаантан эйиэхэ төттөрү илдьэ кэлбиппит. Уонна баран эн тойонуҥ дьиэтиттэн үрүҥ дуу, кыһыл дуу көмүһү уора сылдьыахпыт дуо? 9Уоруллубут иһити хайабытыттан булан ылаҕын да, ол киһини өлөрөргө уурдуннар. Оттон биһиги бука бары тойоммутугар кулуттуу хаалыахпыт».

10«Эһиги эппиккитинэн буоллун, – диэбитэ дьаһабыл. – Ол гынан баран куубак көстүбүт киһитэ кулуттуоҕа, атыттар эйэни кытта дьиэлиэххит». 11Ини-биилэр бэрт тиэтэлинэн таһаҕастарын сиргэ түһэрэ охсон, хааһахтарын тиһилигин сүөрбүтүнэн барбыттара. 12Дьаһабыл улаханнарыттан саҕалаан кыраларыгар диэри барыларын тиһэ көтөн дьэҥдьийбитэ – арай били иһит Вениамин хааһаҕыттан көстүбүтэ. 13Убайдара ыар санааҕа ылларан таҥастарын хайа тардыммыттара уонна, таһаҕастарын өсүөллэригэр хат ындыыланан, куоракка төннүбүттэрэ.

14Иуда ини-биилэриниин тиийэн кэлбиттэрэ, Иосиф өссө да дьиэтигэр баара. Убайдара кини иннигэр сөһүргэстии түһэн, сиргэ тиийэ умса нөрүйбүттэрэ. 15«Бээрэ, бу хайдах маннык быһыыланныгыт? – диэн ыйыппыта Иосиф. – Мин курдук киһи хайаан да сэрэйиэхтээҕин эһиги ама билбэт этигит дуо?»

16Иуда эппитэ: «Тойоммутугар туох диэхпит баарай? Тугу утары этиэхпитий? Кырдьыкпытын хайдах таһаарыныахпытый? Буруйбутун Таҥара саралаата. Мантан ыла биһиги – иһит көстүбүт киһитэ да, бары да – эйиэхэ, тойоммутугар, кулут буолабыт».

17«Суох, мин итинник гыныам суоҕа, – диэбитэ Иосиф, – куубак көстүбүт киһитэ миэхэ кулуттуоҕа. Оттон эһиги эйэни кытта аҕаҕытыгар төннүҥ».

Иуда инитин Вениамин туһугар көрдөһөр

18Онуоха Иуда Иосифка чугаһаан кэлэн эппитэ: «Тойонуом! Кулутуҥ мин эйигин, тойоммун, кытта аһаҕастык кэпсэтэрбин көҥүллээ. Кулуккар, миэхэ, уордайыма. Эн син биир фараон кэриэтэ буоллаҕыҥ. 19Тойоммут кулуттаргыттан, биһигиттэн, аҕалааххыт дуо, өссө атын инилээххит дуо диэн ыйыппытыҥ. 20Онуоха биһиги эйиэхэ, тойоммутугар, аҕабыт баар, сааһа ыраатта, биһигиттэн ураты өссө биир кыра уоллаах диэбиппит. Олох сорсуйан баран төрөппүт уола. Ол уолун биир ийэлээх убайа – бииргэ төрөөбүтэ – өлбүтэ, онон ийэтин оҕото кини эрэ ордон сылдьар. Аҕабыт күнэ киниттэн тахсар+. 21Онуоха эн кулуттаргар, биһиэхэ, кыра инигитин көрүөм этэ, баран миэхэ илдьэ кэлиҥ диэбитиҥ. 22Биһиги тойоммутугар уол аҕатыттан тэйэр кыаҕа суох, аҕата кинини кытта арахсарын тулуйуо суоҕа диэн эппиппит. 23Онно эн кулуттаргар, биһиэхэ, кыра инитэ суох аны мин харахпар көстөөйөҕүт диэн тураҕын.

24Биһиги дьиэбитигэр тиийэн аҕабытыгар, эн кулуккар, тойоммут тугу эппиккин барытын тиэрдибиппит. 25Онтон аҕабыт баран өссө аһылыкта ылан кэлиҥ диэн соруйбутугар 26биһиги онно кыра инитэ суох барбаппыт, инибит барсар эрэ буоллаҕына барабыт, кинитэ суох ол киһи хараҕар көстүө суохтаахпыт диэбиппит. 27Онуоха эн кулутуҥ, аҕабыт, эппитэ: „Ойоҕум миэхэ икки уолу төрөппүтүн эһиги билэҕит. 28Улаханым сүтэн хаалбыта. Кыыл тартаҕа дии саныырым. Баччааҥҥа диэри мин кинини көрө иликпин. 29Аны билигин иккис уолбун ылаары гынаҕыт. Арай кини эмиэ былаҕайга былдьаннын? Оччоҕо эһиги миигин, аһыыга ылларбыт аастыйбыт баттахтаах оҕонньору, анараа дойдуга утаараҕыт“. 30Дьэ, онон аҕабыт итинник таптыыр уолун мэлиттэхпинэ, мин дьиэбэр аҕабытыгар, эн кулуккар, хайа сирэйбинэн төннүөмүй? 31Уола төннөн кэлсибэтэҕин көрдөр эрэ, аҕабыт өлөр. Аас төбөлөөх аҕабыт оҕонньор, эн кулутуҥ, биһиги куһаҕаммытыттан аһыыга ылларан анараа дойдуга аттаныа.

32Оттон мин, эн кулутуҥ, иним төннөн кэлиэ диэн аҕабар тылбын биэрбитим. Уолу дьиэтигэр төнүннэрбэтэхпинэ, өлүөхпэр диэри аҕабар буруйдаах буолуом диэбитим. 33Онон иним оннугар манна кулутуҥ мин хаалабын. Уол убайдарынаан барыстын. 34Мин кинитэ суох дьиэбэр төннөн барар, онно тиийэн аҕам аһыйан сордонорун көрөр кыаҕым суох!»

45

Иосиф убайдарыгар билинэр

45^1Иосиф, атын дьон баарыгар кыанарыттан ааһан: «Бары тахсыҥ!» – диэн хаһыытаабыта. Кини кимин убайдарыгар билинэригэр аттыгар биир да туора киһи суоҕа. 2Ол гынан баран марылаччы ытыыр саҥатын Египет дьоно истэннэр, ити сурах фараон дьиэтээҕилэригэр тиийэ охсубута.

3«Мин Иосифпын, – диэбитэ кини убайдарыгар. – Аҕам тыыннаах дуо?» Анарааҥҥылара тылларыттан матан, далбаара таалан турбуттара.

4«Миэхэ чугаһааҥ», – диэбитэ Иосиф. Дьоно аттыгар кэлбиттэригэр эппитэ: «Мин эһиги Египеккэ атыылаабыт инигит Иосифпын. 5Чэ, билигин санаарҕаамаҥ, атыылаабыппыт диэн буруйданымаҥ. Таҥара эһиги олоххутун быыһаары миигин манна ыыппыт эбит. 6Сут-кураан турбута икки сыл буолла. Бу сут аны өссө биэс сыл барыа, ол тухары сир оҥоруута, бурдук быһыыта суох буолуо. 7Эһиги сиргэ тыыннаах хаалан аата-ахса биллибэт буола тэнийэргит туһугар,[*] Таҥара миигин манна эһиги иннигитигэр ыыппыт. 8Онон миигин манна эһиги буолбатах, Таҥара ыыппыта. Кини миигин фараон сүбэһитэ[*] оҥорон, тойонум бас билэр баайын барытын миэхэ салайтара биэрбитэ, Египет сирин баһылыгынан туруорбута.

9Түргэнник аҕабар баран этиҥ: „Уолуҥ Иосиф маннык диир: Таҥара миигин бүтүн Египет баһылыгынан туруорбута, онон уһаабакка-кэҥээбэккэ манна миэхэ кэл. 10Уолаттаргын, сиэннэргин, сүөһүҥ үөрүн, баайгын-дуолгун барытын илдьэ кэлэн миигиттэн чугас Гесем сиригэр олохсуйуоҥ. 11Бу сут-кураан өссө биэс сыл барыа, ол тухары мин онно эйигин барынан бары хааччыйа олоруом. Эн дьиэ кэргэҥҥин, сүөһүгүн кытта туох да кыһалҕаны билиэҥ суоҕа.“

12Көрүҥүтүүй! – Иосиф саҥа аллайбыта. – Көрүүй, иним Вениамин! Бу мин илэ бэйэбинэн эһигинниин кэпсэтэ турабын эбээт! 13Аҕабар тиийэн, мин Египеккэ хайдах курдук кыаҕыран олорорбун барытын кэпсээҥ. Манна тугу көрбүккүтүн бүтүннүүтүн киниэхэ тиэрдиҥ. Уонна аҕабын түргэнник аҕала охсуҥ!»

14Иосиф инитин Вениамины моонньуттан кууһаат, саҥа таһааран ытаан барбыта. Вениамин убайын кууһан туран эмиэ маккыраччы ытаабыта. 15Иосиф, ытыы-ытыы, дьонун барыларын биир-биир кууһан, уураталаан ылбыта. Дьэ, ол кэннэ ини-биилэр, уостара аһыллан, кинини кытта кэпсэппитинэн барбыттара.

16Иосиф убайдара кэлбиттэрин туһунан сурах фараон дыбарыаһын тилийэ көппүтэ. Фараон чугас үлэһиттэрин кытта ити сураҕы истэн үөрбүтэ-көппүтэ. 17Онон Иосифка эппитэ: «Убайдаргар эт – Ханааҥҥа төннөллөрүгэр өсүөллэригэр толору таһаҕастаах бардыннар. 18Дьэ, онтон манна аҕаларын, дьиэ кэргэттэрин илдьэ көһөн кэллиннэр. Мин кинилэргэ Египет бастыҥ баайын биэриэм. Биһиги дойдубут уйгутуттан дуоһуйа туһаныахтара. 19Дьоҥҥор өссө эт: оҕону-дьахтары тиэйэн кэлэрдии Египеттэн бобуоскалардаах бардыннар; итиэннэ аҕаларын илдьэ кэллиннэр. 20Малбыт-салбыт хаалар диэн хомойботуннар, манна кинилэргэ Египет бастыҥ баайа тиксиэҕэ».

21Израиль уолаттара ити этиллибити барытын толорбуттара. Фараон дьаһайбытын курдук, Иосиф кинилэргэ бобуоскалары, аара аһыыр ыһыгы уонна 22хас биирдиилэригэр саҥа таҥаһы-сабы биэрбитэ. Вениамиҥҥа үс сүүс үрүҥ көмүс манньыаты кытта биэс суол саҥа таҥаһы бэлэхтээбитэ. 23Аҕатыгар Египет сирин-уотун бастыҥ баайыттан уон өсүөл уйарынан ындыылаан кэһиилээбитэ, өссө уон тыһы өсүөл уйарынан туораах бурдугу, килиэби, өйүө эгэлгэтин биэрэн ыыппыта. 24Убайдарын айаҥҥа атаарарыгар Иосиф: «Аара суолга иирсимэҥ!» – дии хаалбыта.

25Ини-биилэр Египеттэн тахсан Ханааҥҥа аҕаларыгар Иаковка тиийэн кэлбиттэрэ. 26Кинилэр кэлэн: «Иосиф тыыннаах, билигин бүтүн Египети салайан олорор!» – диэбиттэригэр аҕалара соһуйан сүрэҕэ тохтуу сыспыта, кини хайдах да ону итэҕэйэр кыаҕа суоҕа. 27Дьэ, онтон, уолаттара Иосиф эппитин барытын кэпсээбиттэрин кэннэ, уола кинини ыллараары ыыппыт бобуоскаларын көрөн, сүргэтэ көтөҕүллэн, 28Израиль: «Чэ, сөп буолуо! – диэбитэ. – Уолум Иосиф тыыннаах эбит! Өлүөм иннинэ баран оҕобун көрүөм!»

46

Иаков дьиэ кэргэнин кытта Египеккэ көһөр

46^1Израиль баайын-дуолун барытын хомунан айаҥҥа туруммута. Аара Вирсавияҕа тиийэн, аҕатын Исаак Таҥаратыгар сүөһү өлөрөн толук биэрбитэ+. 2Ол түүн киниэхэ Таҥара көстөн: «Иаков, Иаков!» – диэн ыҥырбыта. «Бу баарбын», – диэбитэ Израиль. 3Онуоха эппитэ: «Мин Таҥарабын, эн аҕаҥ Таҥаратабын. Египеккэ бараргыттан куттаныма: онно Мин эйигиттэн улуу норуоту үөскэтиэм. 4Мин эйигинниин Египеккэ барсыам уонна онтон Бэйэм эйигин таһаарыам. Өллөххүнэ, хараххын Иосиф сабыаҕа»+. 5Иаков Вирсавияттан тахсан, айан суолун туппута. Израиль уолаттара фараон биэрбит бобуоскаларыгар Иаковы, оҕону-дьахтары олордон, 6сүөһүлэрин иннилэригэр үүрэн, Ханааҥҥа муспут баайдарын-дуолларын ылан айаҥҥа турбуттара. Дьэ, ити курдук, Иаков удьуордарын бука барыларын кытта бииргэ Египет сиригэр көспүтэ: 7уолаттарын, уол сиэннэрин, кыргыттарын, кыыс сиэннэрин – бүтүн ууһун Египеккэ илдьэ барбыта.

8Израиль Египеккэ көһөн барбыт уолаттарын ааттара-суоллара бу бааллар (Иаков уонна кини удьуордара).

Иаков бастакы уола Рувим диэн+.

9Рувим уолаттара: Ханох, Фаллу, Хецрон, Харми+.

10Симеон уолаттара: Иемуил, Иамин, Огад, Иахин, Цохар уонна Ханаан дьахтарыттан уола Саул.

11Левий уолаттара: Гирсон, Кааф, Мерари.

12Иуда уолаттара: Ир, Онан, Шела, Фарес, Зара. Ир икки Онан икки Ханаан сиригэр олорон өлбүттэрэ. Фарес уолаттара Есром, Хамул диэннэрэ+.

13Иссахар уолаттара: Фола, Фува, Иов, Шимрон.

14Завулон уолаттара: Серед, Елон, Иахлеил.

15Бу Лия Иаковка Месопотамияҕа олорон төрөппүт уолаттара. Кыыһа Дина эмиэ онно төрөөбүтэ. Онон, Иаков Лияттан удьуордарын аахтахха, кыргыттарын-уолаттарын кытта барыта отут үс киһи.

16Гад уолаттара: Цифион, Хагги, Шуни, Эцбон, Ери, Ароди, Арели.

17Асир уолаттара: Имна, Ишва, Ишви, Бриа. Кинилэри кытта бииргэ төрөөбүт кыыс аата Серах. Бриа уолаттара: Хевер, Малхиил. 18Бу уон алта киһи – Иаков Зелфаттан, аҕата Лаван кыыһыгар Лияҕа биэрбит чаҕар дьахтарыттан, удьуордара.

19Иаков ойоҕун Рахиль уолаттара: Иосифтаах Вениамин. 20Египет сиригэр Илиополлааҕы күн таҥаратын үлэһитин Потифер кыыһа Асенефа Иосифка Манассия уонна Ефрем диэн уолаттары төрөппүтэ+.

21Вениамин уолаттара: Бела, Бехер, Ашбел, Гера, Нааман, Эхи, Рош, Муппим, Хуппим, Ард. 22Бу уон түөрт киһи Иаков Рахильтан удьуордара.

23Дан уола Хушим.

24Неффалим уолаттара: Иахцеил, Гуни, Иецер, Шиллем. 25Бу сэттэ киһи Иаков Валлаттан, Лаван кыыһыгар Рахильга биэрбит кулут дьахтарыттан, удьуордара.

26Иаковтыын Египеккэ кэлсибит дьон – кини эт-хаан удьуордара, кийииттэри аахпакка эрэ, – барыта алта уон алта киһи. 27Өссө ити иннигэр Египеккэ Иосиф икки уолламмыта. Иаков Египеккэ көспүт ууһа барыта сэттэ уон[*] киһилээҕэ+.

Иаков Гесемҥэ олохсуйар

28Иаков Иуданы, Гесемҥэ тиийэр сирбитин Иосифка ыйан биэрдин диэн, эрдэ ыыппыта. Иаковтаах ол сиргэ тиийэн кэлбиттэрэ. 29Иосиф көлөөскөлөөх атын бэлэмнэтэн, Гесем сиригэр аҕатыгар Израильга утары айаннаабыта. Кини онно аҕатын көрсөн кууһа түспүтэ, моонньуттан ыга кууһан туран өөр-өр уйа-кэйэ суох ытаабыта. 30Израиль Иосифка: «Билигин мин, эн тыыннааххын көрөн баран, өллөхпүнэ да сөп», – диэбитэ. 31Иосиф убайдарыгар, аҕатын ууһун дьонугар барыларыгар эппитэ: «Мин билигин фараоҥҥа тиийэн Ханаантан убайдарым, аҕам кэллилэр диэн иһитиннэриэм. 32Дьонум сүөһү иитэллэр, бараан маныыллар, манна сүөһүлэрин – барааннарын-ынахтарын – барытын илдьэ, баайдарын көһөрөн кэлбиттэр диэм. 33Фараон эһигини ыҥыран ылан туох дьарыктааххытын ыйыттаҕына, 34кулуттарыҥ биһиги, эмиэ өбүгэлэрбит курдук, эдэр оҕо эрдэхпититтэн сүөһү көрөбүт диэн этээриҥ. Египет дьоно бараан манааччылары кирдээхтэр дииллэр, онон эһигини манна Гесем сиригэр хаалларыахтара»+.

47

Иаков фараону көрсөр

47^1Иосиф фараоҥҥа киирэн: «Ханаантан аҕам аах, убайдарым кэллилэр, – диэбитэ. – Барааннарын, ынахтарын, баайдарын-дуолларын барытын аҕалбыттар. Билигин Гесем сиригэр бааллар». 2Кини, убайдарыттан биэс киһини киллэрэн, фараоннуун билиһиннэрбитэ.

3Фараон туох дьарыктаахтарын ыйыппытыгар ини-биилэр: «Кулуттарыҥ биһиги эмиэ, төрүттэрбит курдук, бараан маныыр дьоммут», – диэн хоруйдаабыттара. 4Итиэннэ өссө эппиттэрэ: «Биһиги онуоха-маныаха диэри манна олоро түһээри кэллибит. Ханааҥҥа улахан сут туран, кулуттарыҥ, биһиги, сүөһүбүт мэччирэҥэ суох буолла, – диэбиттэрэ. – Онон Гесем сиригэр олохсуйарбытын кулуттаргар, бука диэн, көҥүллээ».

5Фараон Иосифка эппитэ: «Чэ, бэрт, эйиэхэ аҕаҥ, убайдарыҥ кэлбиттэр. 6Египет сирэ-уота эһиэхэ аһаҕас. Дьоҥҥун дойдубут бастыҥ сиригэр олохтоо. Гесемҥэ олохсуйдуннар. Хата, кинилэртэн сөптөөх дьону билэр буоллаххына, олорго мин сүөһүбүн-аспын көрдөрөөр».

7Онтон Иосиф фараоҥҥа аҕатын киллэрэн билиһиннэрбитэ. Иаков фараону алҕаабытын кэннэ, 8анарааҥҥыта: «Эн сааһыҥ хаһыҥ буолла?» – диэн ыйыппыта.

9«Айаҥҥа турбутум сүүс отут сыл буолла, – диэбитэ Иаков. – Төһө да оннук элбэҕэ суоҕун иһин, ыарахан кэмнэр аастылар. Төрүттэрим айаннаабыт сылларыгар холоотоххо, мин үйэм уһуҥҥа киирсибэт»+. 10Ити кэннэ фараону алҕаан баран, кини дыбарыастан тахсан барбыта.

11Иосиф, фараон дьаһайбытын курдук, аҕатын уонна убайдарын Египет бастыҥ сиригэр, Раамсес уобалаһыгар, олохтообута, кинилэргэ онно сир быһан биэрбитэ+. 12Иосиф аҕатыгар, убайдарыгар, аҕатын дьиэтээҕилэригэр бука барыларыгар, хас биирдии ыал оҕолорун ахсаанынан, туораах бурдук өлүүлээн биэрэрэ.

Иосиф Египеккэ саҥа сокуону олохтуур

13Египеттээх Ханааҥҥа турбут сут улам күүһүрэн, дойду үрдүнэн бурдук бүтэн хаалбыта. 14Онон Иосиф, бурдук атыылаан, Египет да, Ханаан да үрүҥ көмүһүн барытын фараон хааһынатыгар хомуйбута. 15Бу икки дойду көмүстэрэ бараммытыгар Египет дьоно бука бары Иосифка кэлэн: «Биһиэхэ бурдукта биэр, – диэн көрдөспүттэрэ. – Үрүҥ көмүспүт баранна. Ама, биһиги эн хараҕыҥ далыгар олорон, сутаан өлүөхпүт дуо?»

16Иосиф: «Көмүскүт бараммыт буоллаҕына, сүөһүгүтүн үүрэн аҕалыҥ. Аны туораах бурдугу сүөһүгэ атастаһыам», – диэбитэ. 17Сүөһүлэрин үүрэн аҕалбыттарыгар Иосиф туораах бурдугун сылгыга, барааҥҥа, козаҕа, ынахха, өсүөлгэ атастаспыта. Ити курдук сылы быһа сүөһүгэ мэнэйдэһэн, олохтоохтору бурдугунан хааччыйбыта. 18Онтон ыла биир сыл ааспыта. Эһиилигэр дьон эмиэ тиийэн кэлэннэр: «Тойоммутуттан эйигиттэн кистээбэппит: үрүҥ көмүспүт, сүөһүбүт-аспыт барыта эйиэхэ барда, – диэбиттэрэ. – Аны турар бэйэбититтэн ураты сирбит эрэ хаалла. Онтон атын эйиэхэ биэрэр туохпут да суох. 19Ама, эн хараҕыҥ далыгар олорон сутаан өлөммүт сирбитин иччитэхситиэхпит дуо? Биһигини сирдэри-уоттары бурдукка атыылаһан ыл. Мантан инньэ биһиги фараон кулуттара буолуохпут, сирбит эмиэ киниэхэ барыа. Оттон эн биһиэхэ, тыыннаах ордорбут, сирбит-уоппут эмиэ иччитэхсийбэтин туһугар, сиэмэ бурдукта биэр».

20Иосиф Египет сирин бүтүннүүтүн фараоҥҥа атыылаһан ылбыта. Сут-кураан ыксатан, Египет олохтоохторо бука бары бааһыналарын атыылаабыттара. Сир барыта фараон илиитигэр киирбитэ. 21Онон Иосиф Египет биир уһугуттан атын уһугар диэри норуоту кулут гыммыта.[*]
22Кини күн таҥаратын үлэһиттэрин сирдэрин эрэ атыыласпатаҕа – олор сиир бурдуктарын фараонтан ыла олорор буолан, атыылаабатахтара.

23Иосиф Египет дьонугар эппитэ: «Билигин, мин эһиги сиргитин-уоккутун, бэйэҕитин эмиэ фараоҥҥа атыылаһан ылбытым кэннэ, бу сиэмэ бурдугу ылан ыһыныҥ. 24Мантан ыла үүнүүгүт биэс гыммыт биирин фараоҥҥа биэрэр буолуоххут. Оттон биэс гыммыт түөрдүн ыһыыга уонна бэйэҕитигэр – дьиэтээҕилэргитин, оҕолоргутун кытта аһыыргытыгар – хаалларыныаххыт».

25Онуоха бар дьон: «Эн биһиги олохпутун быыһаатыҥ! – диэбиттэрэ. – Тойоммуот, эн биһиэхэ амарахтык да сыһыаннастыҥ! Биһиги мантан ыла фараон кулуттара буолабыт».

26Иосиф олохтообут сокуонун Египеккэ билигин даҕаны тутуһаллар: үүнүүлэрин биэс гыммыт биирин фараоҥҥа биэрэллэр. Арай күн таҥаратын үлэһиттэрин сирэ-уота эрэ фараоҥҥа тиксибэтэҕэ.

Иаков уолуттан тиһэх көрдөһүүтэ

27Израиль Египет Гесем диэн сиригэр олохсуйбута. Кинилэр онно туспа анал сирдэммиттэрэ, сыыйа ууһаан-тэнийэн, үтүмэн ахсааннаах халыҥ аймах буолбуттара.

28Иаков Египеккэ уон сэттэ сыл олорбута. Кини үйэтин уһуна барыта сүүс түөрт уон сэттэ сыл этэ. 29Өлөр кэмэ тиийэн кэлбитигэр Израиль уолун Иосибы ыҥыртаран ылан, эппитэ: «Миэхэ үтүөтэ оҥор, мин көрдөһүүбүн толоруом диэн, илиигин өттүгүм анныгар сыһыары тутан туран андаҕай. Бука диэн, миигин Египеккэ харайымаар. 30Мин дьонум аттыгар сытыам этэ. Миигин Египеттэн илдьэ тахсан, кинилэр хараллыбыт хаспахтарыгар кистээр».

Иосиф: «Эппиккин толоруом», – диэн аҕатыгар тылын биэрбитэ+.

31«Миэхэ андаҕай», – диэбитэ Иаков. Иосиф андаҕайбытыгар Иаков, оронугар сытан эрэ, Таҥараҕа сүгүрүйэн төбөтүн хоҥкуппута.

48

Иаков сиэннэрин, Иосиф оҕолорун, алгыыр

48^1Ити кэнниттэн сотору Иосифка аҕата ыалдьыбытын туһунан биллэрбиттэрэ. Иосиф Манассия уонна Ефрем диэн уолаттарын ылан Гесем сиригэр айаннаабыта. 2Иаковка: «Уолуҥ Иосиф кэллэ», – диэбиттэрэ. Израиль тиһэх күүһүн түмүнэн оронугар олорон баран, 3уолугар эппитэ: «Биирдэ Ханаан сиригэр Лузка миэхэ Сүдү Күүстээх Таҥара көстөн миигин алҕаабыта. 4Онно Кини миэхэ: „Эн удьуоргун аата-ахса биллибэт гына ууһатыам, эйигиттэн үтүмэн үгүс норуоту үөскэтиэм, бу сири кэнэҕэски ыччаккар үйэ-саас тухары баһылата биэриэм“, – диэбитэ+. 5Дьэ, онон эн Египеккэ төрөппүт икки уолуҥ, мин манна кэлиэм иннинэ төрөөбүт оҕолоруҥ, аны мин уолаттарым буолаллар. Мантан ыла Ефрем да, Манассия да ити Рувимнаах Симеон курдук мин оҕолорбунан ааҕыллыахтара. 6Оттон кэлин төрөтөр оҕолоруҥ – бэйэҥ киэннэрэ. Ол да уолаттар эмиэ бу убайдарын уустарыгар киирсэн кинилэр өлүүлэриттэн баай үллэстиэхтэрэ. 7Былыр мин Месопотамияттан төннөн истэхпинэ, Рахилим, мин улуу сорбор, аара Ханаан суолугар, Ефрафа чугаһыгар, быстыбыта. Кинини онно Ефрафа (билиҥҥи Вифлеем) суолун кытыытыгар кистээбитим»+.

8Онтон Израиль, Иосиф оҕолоро туралларын көрөн: «Ити кимнээҕий?» – диэн ыйыппыта.

9«Таҥара миэхэ манна бэлэхтээбит уолаттара», – диэн хоруйдаабыта Иосиф.

«Алгыахпын миэхэ чугаһаталаа эрэ», – диэбитэ аҕата. 10Израиль кырдьан, хараҕынан кыайан көрбөт этэ. Иосиф оҕолору чугаһатан биэрбитигэр аҕата уолаттары эр-биир уураан ылан баран, иккиэннэрин кууһан олорбута. 11«Урут эйигин бэйэҕин да көрүөм диэн үөйбэтэҕим эбээт, – диэбитэ Израиль Иосифка. – Онтум баара, Таҥара миэхэ оҕолоргун кытта көрдөрдө». 12Иосиф, оҕолорун Израиль ньилбэгиттэн түһэрэн баран, аҕатын иннигэр сөһүргэстээн туран, сиргэ тиийэ сүгүрүйбүтэ. 13Онтон уолаттарын Израильга чугаһаппыта. Онуоха Ефрем аҕатын уҥа өттүгэр (Израиль хаҥас өттүгэр), оттон Манассия аҕатын хаҥас өттүгэр (Израильтан уҥа диэки) турбуттара. 14Ол гынан баран Израиль икки илиитин кириэстии тутан, уҥатын кыра уол Ефрем төбөтүгэр, оттон хаҥаһын улахан уол Манассия төбөтүгэр уурбута.

15Израиль Иосибы алҕаан эппитэ:

«Аҕаларым Авраамнаах Исаак итэҕэйэн олорбут Таҥаралара –
миигин баччааҥҥа диэри көрөн-истэн аҕалбыт Таҥара,

16бары куһаҕантан өрүһүйэн ылбыт Аанньал –
бу уолаттары алгыахтын!
Хайалара да мин ааппын,
аҕаларым Авраамнаах Исаак ааттарын ааттатыахтыннар,
бу сиргэ халыҥ элбэх кэнчээри ыччаттаныахтыннар!»

17Аҕата уҥа илиитин Ефрем төбөтүгэр уурбутун көрөн, Иосиф иһигэр хомойо санаан, кини илиитин ылан Манассия төбөтүгэр уураары гыммыта. 18«Аҕаа, итинник буолбатах, – диэбитэ Иосиф. – Улахан уол бу турар, уҥа илиигин киниэхэ уур».

19Онуоха аҕата сөбүлэммэтэҕэ: «Билэбин, – диэн хардарбыта, – билэбин, тоойуом. Эн улахан уолгуттан эмиэ улуу норуот үөскүөҕэ. Ол гынан баран инитэ биитин куоһарыа – киниттэн үтүмэн үгүс норуот ууһаан-тэнийэн тахсыаҕа».

20Ити күн кини уолаттары алҕаан эппитэ:

«Израиль дьоно аны мантан ыла бэйэ-бэйэлэрин:

„Таҥара эйигин Ефремнээх Манассияҕа холуохтун!“ – диэн
алгыс алҕаан амалыйар буолуохтара».

Ити курдук кини Ефрем уолчааны бастатан, Манассия иннигэр туруорбута.

21Онтон Израиль Иосифка: «Мин өлөрүм чугаһаата, – диэбитэ. – Таҥара эһигинниин бииргэ буолуо, эһигини аҕаларгыт дойдутугар төнүннэриэ. 22Мин эйиэхэ хайалаах Сихем сирин биэрэбин: эн убайдаргынааҕар үөһэ тахсыаҥ. Ити мин кылыспынан, ох саабынан киирсэн аморрейдартан ылбыт сирим этэ».

49

Иаков уолаттарыгар кэриэс-хомуруос тылын этэр

49^1Онтон Иаков уолаттарын ыҥыран ылан эппитэ: «Мустуҥ, мин эһигини кэнэҕэһин туох күүтэрин кэпсиэм.

2Иаков уолаттара, бары түмсэн миигин истиҥ.

Истиҥ аҕаҕыт Израиль эһиэхэ тугу этэрин.

3Рувим, бастакы уолум! Мин күүһүм-уоҕум,
эр киһилии уоҕуруум маҥнайгы түмүгэ,
эн барыларыттан үрдүккүн – модун кыахтааххын.
4Ол эрээри, төһө да уу курдук дохсунуҥ иһин,
аны бастыаҥ суоҕа:
эн аҕаҥ оронугар сыппытыҥ –
мин тэллэхпин тэпсибитиҥ, киртиппитиҥ+.

5Симеоннаах Левий ини-биилиилэр
кылыһынан харса-хабыра суох кыдыйаллар+.
6Мин кинилэрдиин киксиһиэм суоҕа,
кинилэр бөлөхтөрүгэр киирсиһиэм суоҕа.
Уордайдыбыт диэн, эр киһини өлөрбүттэрэ,
оонньоотубут диэн, оҕус иҥиирин быһа соппуттара.

7Кырыыстаах суол – итинник дьулааннык уордайыы,
кыыһыран кырыктаахтык быһыыланыы!

Мин кинилэри Иаков уолаттарыгар тарҕаталыам,

Израиль дьонун быыстарыгар ыһаталыам.

8Иуда! Эйигин ини-биилэриҥ уруйдуохтара.

Эн өстөөҕү арҕаһыттан харбыаҕыҥ,
аҕаҥ уолаттара эйиэхэ кэлэн нөрүөн нөргүйүөхтэрэ.

9Эдэр хахай Иуда,
уолум, булдуҥ үрдүгэр ойон тахсаҕын.

Эн хахай курдук кэтэһэн, кирийэн сытаҕын.

Ким кэлиэй хахайы уйгуурда+?

10Иуда ыраахтааҕылыыр торуоскатын бигэтик тутуо,
баһылыктыыр тайаҕын кыбыйан олоруо.
Кэмэ кэллэҕинэ, түһээн хомуйуо,
норуоттар киниэхэ бас бэриниэхтэрэ.[*]
11Иуда өсүөлүн бинэгирээт умнаһыгар,
өсүөлүн оҕотун бинэгирээт бастыҥ умнаһыгар баайталыыр,
таҥнар таҥаһын кыһыл арыгыга,
кэтэр ырбаахытын уохтаах отон хааныгар сайгыыр.

12Кини хараҕа арыгытааҕар хараҥа,
тииһэ үүттээҕэр маҥан.

13Завулон муора кытылыгар,
хараабыллар тиксэр сирдэригэр, олоруо.

Дойдутун быыһа Сидон аттынан ааһар буолуо.

14Иссахар, бөҕө-таҕа өсүөл,
таһаҕас[*] быыһыгар сытар.
15Кини уоскулаҥ үчүгэйин,
бу сир кэрэтин көрөн,
сиһин сүгэһэргэ тоһуйан биэрбит,
кулут буолан көҥүлүн сүтэрбит.

16Дан норуотун баһылыа-көһүлүө:

бу эмиэ Израиль уустарыттан биирдэстэрэ+.

17Дан айан аартыгар көрсөр эриэн үөн,
суол тоҕойугар тоһуйар сүлүһүннээх моҕой буолуо.

Айаннаан иһэр аты атахха тиктэҕинэ,
аттаах киһи сууллан түһүө.

18(Быыһаа, АЙЫЫ ТОЙОН! Эйиэхэ мин эрэнэбин!)+

19Гады халыырдыы үрдүгэр саба түстэхтэринэ,
кини бэйэлэрин халаары эккирэтиэ.

20Асир өлгөм астаах-үөллээх –
ыраахтааҕыны бастыҥ аһынан хааччыйыа.

21Неффалим – көҥүл таба,
төрөтөр тугута барыта талба-талыы.[*]

22Иосиф – бинэгирээт толору астаах умнаһа,
уу аттыгар өнөрдөөн үүммүт толуу астаах умнас.

Лабаалара эркиҥҥэ өрө хатыллан тахсыбыттар.

23Төһө да охчуттар киниэхэ өһүрэн саба түспүттэрин,
куһаҕаны баҕаран оноҕоһунан ытыалаабыттарын иһин,

24Иосиф кураахтаах саата мэлдьи күүскэ тэбэрэ:

Иаков Сүдү Күүстээх Таҥаратын илиитэ,
Израиль Маныыһытын, Очуос тааһын, аата
Иосиф илиитин эрчимирдэрэ+.
25Эйиэхэ Кини, аҕаҥ Таҥарата, көмөлөһүө,
эйиэхэ Кини, Сүдү Күүстээх, алгыһа тосхойуо:
үрдүк халлаан алгыһа,
түгэҕэ биллибэт далай алгыһа,
оҕо-уруу, сүөһү-ас алгыһа,
26былыргы хайалар алгыстарынааҕар,
мэҥэ томтордор дэлэй бэлэхтэринээҕэр үрдүк аҕаҥ алгыһа
ини-биилэртэн талыллыбыкка – Иосифка – ананыахтын!

27Вениамин – адьырҕа бөрө:

сарсыарда булдун тиниктиэ,
киэһэ булумньутун үллэстиэ».

28Израиль уон икки ууһа уонна аҕалара кинилэри алҕаабыт алгыһа итинниктэр. Хас биирдии уус тус-туһунан алгыһы ылбыта.

Иаковы тиһэх суолугар атаарыы

29«Өбүгэлэрбэр аттанар кэмим тиийэн кэллэ, – диэбитэ Иаков уолаттарыгар. – Миигин хет Ефрон сиригэр сымара таас хаспахха дьонум таһыгар харайаарыҥ. 30Ол хаспах Ханааҥҥа Мамре аттынааҕы Махпела хонуутугар баар. Авраам ону, өлбүт дьону кистиир сир оҥостуохпут этэ диэн, хет Ефронтан атыыласпыта. 31Авраамнаах Сарра, Исаактаах Ревекка онно хараллан сыталлар. Лияны эмиэ онно кистээбитим+. 32Ол хонуу таас хаспахтары хеттэртэн атыылаһыллыбыта».

33Иаков, уолаттарыгар кэриэс-хомуруос тылын этэн баран, оронугар төттөрү сыппыта уонна тыына быстан өбүгэлэригэр аттаммыта.

50

50^1Иосиф, аҕатыгар саба түһэн, ытыы-ытыы сирэйиттэн уураабыта-сыллаабыта; 2онтон эмчит үлэһиттэрин дьаһайан, Израилы бальзамынан сотторбута. 3Эмчиттэр аҕатын түөрт уон күнү быһа бальзамынан аҕыныахтаабыттара – өлбүт киһини дьаһайарга оччо күн ирдэнэрэ. Египет олохтоохторо кинини аһыйан сэттэ уон күн ытаабыттара-соҥообуттара. 4Аҕатын аһыйан ытыыр күннэрэ ааспыттарын кэннэ, Иосиф фараон үрдүк сололоох үлэһиттэригэр эппитэ: «Бука диэн, миэхэ үтүөтэ оҥоруҥ, фараоҥҥа тиэрдиҥ: 5аҕам „өллөхпүнэ, Ханаан сиригэр эрдэ бэлэмнээбит таас хаспахпар харайаар“ диэн миигин андаҕаппыта. Онон баран аҕабын харайан кэлэрбин көҥүллүүрүгэр көрдөһөбүн».

6Фараон: «Аҕалаатар аҕаҥ уҥуоҕун көтөх, биэрбит андаҕаргын толор», – диэн көҥүллээбитэ.

7Иосиф аҕатын тиһэх суолугар атаара барарыгар фараон үрдүк сололоох үлэһиттэрэ, кини чугас эргимтэтин биллэр-көстөр тойотторо, Египет сирин аҕа баһылыктара бука бары барсыбыттара. 8Иосиф дьиэ кэргэнэ, ини-биилэрэ, аҕатын дьиэтин дьоно эмиэ бүттүүн айаҥҥа турбуттара. Гесем сиригэр кыра оҕолору кытта сүөһүлэрэ-астара эрэ туран хаалбыта. 9Иосибы сэрии көлөөскөлөрө, аттаах сэрииһиттэр, аата-ахса биллибэт дьон-сэргэ арыаллаан барбыттара. 10Кинилэр Иордан уҥуор баар Горен-гаатад сиригэр тиийэн, куоластарын муҥунан иэйэн-туойан ытаспыттара. Ити курдук Иосиф аҕатын аһыйан сэттэ күнү быһа ытаабыттара-соҥообуттара. 11Ханаан олохтоохторо Горен-гаатад аттыгар ытаан сыналыйар дьону көрөн: «Египеттэр олус да аһыйан-кутуйан эрэллэр!» – дэһэллэрэ. (Ол иһин ити Иордан уҥуоргутааҕы сир Авел-Мицраим[*] диэн ааттаммыт.)

12Уолаттар, аҕаларын кэриэһин толорон, 13кинини Ханааҥҥа илдьибиттэрэ. Онно хаһан эрэ Авраам өлбүт дьону харайар сир оҥостоору хет Ефронтан атыыласпыт Мамре таһынааҕы Махпела хонуутугар баар сымара таас хаспаҕар кистээбиттэрэ+. 14Аҕатын харайан баран, Иосиф ини-биилэрин уонна кинини арыаллаан барсыбыт дьонун барыларын кытта Египет сиригэр төннүбүтэ.

Убайдара Иосифтан бырастыы гынарыгар көрдөһөллөр

15Аҕалара өлбүтүн кэннэ, Иосиф убайдара: «Арай Иосиф урут куһаҕаны оҥорбуппутугар өһүрэн, билигин биһигиттэн иэстэһиэн баҕардын?» – диэн санааҕа ылларбыттара. 16Онон киниэхэ илдьит ыыппыттара: «Аҕаҥ өлүөн иннинэ кэриэһин этэн, 17Иосифка тиэрдээриҥ: „Көрдөһөбүн, убайдарыҥ аньыыларын-буруйдарын, эйиэхэ куһаҕаны оҥорбуттарын бырастыы гын,“ – диэбитэ. Онон, бука диэн, аҕаҥ Таҥаратын кулуттарын, биһигини бырастыы гын». Иосиф, убайдара ыыппыт илдьиттэрин, ытыы-ытыы истибитэ. 18Онтон ини-биилиилэр, аны бэйэлэрэ тиийэн кэлэн, кини иннигэр сөһүргэстээн туран, сиргэ диэри сүгүрүйбүттэрэ уонна: «Мантан ыла биһиги эйиэхэ кулут буолабыт», – диэбиттэрэ.

19Иосиф убайдарыгар эппитэ: «Миигиттэн куттанымаҥ, мин Таҥараттан толлор киһибин. 20Эһиги миигин утары куһаҕаны оҥорорго санаммыккыт гынан баран, Таҥара ону үтүөҕэ кубулуппута. Онон төһөлөөх элбэх киһи олоҕо быыһаммыта буолуой? 21Куттанымаҥ. Мин эһигини да, оҕолоргутун да көрө-истэ сылдьыам». Ити курдук кэпсэтэн-ипсэтэн, убайдарын санааларын улаханнык көтөхпүтэ, уоскуппута.

Иосиф өлүүтэ

22Дьэ, онон Иосиф аҕатын дьиэ кэргэнин кытта Египет сиригэр олорон хаалбыта. Кини сүүс уон сааһыгар тиийбитэ; 23хос сиэннэрин, Ефрем уолаттарын, көрбүтэ, Манассия уолун Махир саҥа төрөөбүт оҕолорун ньилбэгэр көтөхпүтэ.[*]
24«Мин сотору өлүөм, – диэбитэ Иосиф ини-биилэригэр, – ол эрээри Таҥара эһиэхэ көмөлөһүө, эһигини бу дойдуттан таһааран, Авраамҥа, Исаакка, Иаковка биэриэх буолан андаҕайбыт сиригэр илдьэ барыаҕа»+. 25Итиэннэ Израиль уолаттарын: «Кэлин Таҥара эһиэхэ көмөлөстөҕүнэ мин кырамтабын илдьэ бараарыҥ», – диэн андаҕаппыта+.

26Иосиф сүүс уон сааһыгар өлбүтэ. Кинини, бальзамынан аҕыныахтаан баран, Египет сирин дьилэй таас хоруобугар харайбыттара.

* 1:1 Бастаан Таҥара халлааны уонна сири айбыта. – Эбэтэр «Бастаан Таҥара халлааны уонна сири айарыгар…» диэн тылбаастыахха сөп.

* 1:2 Таҥара Тыына – эбэтэр: «Таҥара тыала».

* 2:4 АЙЫЫ ТОЙОН – Таҥара Эргэ Кэс Тылга элбэхтик ахтыллар, дьэбириэйдэргэ ааттаммат «ЯХВЕ» диэн ытык аата биһиги тылбааспытыгар барыта улахан буукубаларынан суруллубут «АЙЫЫ ТОЙОН» диэн атын тылынан бэриллэр. Оттон ытык ааттан атын суолтатыгар бастакы эрэ буукубалара улахантан суруллаллар («Айыы Тойон»). Бу аат быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

* 2:6 …уу сүүрүгүрэн тахсан… – эбэтэр: «уу чаана тахсан».

* 2:7 …сири-буору эллээн киһини… – «сир-буор» (адама) уонна «киһи» (адам) диэн тыллар дьэбириэй тылыгар биир дорҕооннордоохтор.

* 2:9, 17 …үтүөнү-мөкүнү билии… – эбэтэр: «барыны бары билии».

* 2:13 Куш – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

* 2:23 …эр киһиттэн… дьахтар… – «эр киһи» уонна «дьахтар» дьэбириэй тылыгар уопсай дорҕооннордоохтор (иш, ишша).

* 3:5 …үтүөнү-мөкүнү билэн… – эбэтэр: «барыны барытын билэн». Таҥара – эбэтэр: «таҥаралар».

* 3:7 Сомуокуба мас – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

* 3:16 …эриҥ эйиэхэ тойонуҥ буолуо… – эбэтэр: «эриҥ эмиэ эйиэхэ тардыһар буолуо».

* 3:20 Ева (Хавва) – дьэбириэйдии «олох» диэн тыллыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 3:24 Херувимнар – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

* 4:1 Каин – дьэбириэйдии «ыллым» диэн суолталаах тыллыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат. …төрөттүм! – Туруору тылбаастаатахха: «…ыллым!»

* 4:2 Былыргы дьэбириэй тылынан суруллубут төрүт тиэкис бу кэрчигэр атыыр да, тыһы да барааны, козаны, козёлу барытын түмэн ааттыыр «цон» диэн тыл туттуллубут. Бу тылы Төрүттэнии кинигэтин 4:4; 12:16; 13:5; 20:14; 21:27, 28; 24:35; 26:14; 27:9; 29:2, 3, 6, 7, 8, 9, 10; 30:38, 39, 40, 43; 31:4, 10, 12, 19, 38; 31:10, 43; 32:5, 8; 33:13; 34:28; 37:2, 12, 14; 38:12, 13; 46:32, 34; 47:1, 3, 17 кэрчиктэригэр көрсүөххэ сөп.

* 4:8 Хонууга тахсыахха – бу былыргы гректии тылбаастан киирбит тыллар былыргы дьэбириэйдии суруллубут төрүт тиэкискэ суохтар.

* 4:16 Нод – «ускул-тэскил сылдьыы» диэн суолталаах тыл.

* 4:23 Миигин бааһырдыбытын иһин, мин эр киһини өлөрдүм, миигин охсубутун иһин, мин уол оҕону өлөрдүм! – Эбэтэр: «Эр киһи миигин бааһыртаҕына, мин кинини өлөрүөм, уол оҕо миигин оҕустаҕына, мин кинини өлөрүөм!»

* 4:25 Сиф – «биэрдэ» диэн тыллыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 5:29 Ной – дьэбириэйдии «көнньүөрүү» диэн суолталаах тыллыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 6:2 Таҥара уолаттара – Иов кинигэтин 1:6; 2:1; 38:7; Саал 28:1; 88:7 кэрчиктэригэр Таҥараҕа бас бэринэр духуобунай харамайдар маннык ааттаммыттар.

* 6:14 Гофер – бу тыл суолтата чуолкай биллибэт. Кипарис мас буолуон сөп диэн сабаҕалыыллар.

* 6:15 Тоҕонох – быһа холоон миэтэрэ аҥаара.

* 6:16 …хоруобуйалаа… – эбэтэр: «түннүктээ».

* 7:2 Ыраас, ырааһа суох – быһаарыыларын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

* 7:11 Халлаан түннүгэ – Исайя бороруок кинигэтин 24:18, Малахия бороруок кинигэтин 3:10 кэрчиктэригэр хатыланар поэтическай уобарас. Халлаан араҥатын үрдүнээҕи уу (Төрүт. 1:7), түннүктэрэ аһыллан, сиргэ дохсун ардах буолан түһэр.

* 8:20 Аалтаар, толук – быһаарыыларын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

* 9:9-10 Сөбүлэһии – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

* 9:18 Ханаан – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

* 9:20 Ной сир оҥоруутунан дьарыктанара, бинэгирээти бастакынан кини үүннэрбитэ. – Эбэтэр: «Ной сир оҥоруутунан дьарыктанар буолбута, бинэгирээт үүннэрэр сир оҥостубута».

* 9:27 Иафет – дьэбириэйдии «тэнитэр» диэн суолталаах тыллыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 10:1 …Сим, Хам, Иафет уолаттара… – эбэтэр: «Сим, Хам, Иафет удьуордара», «Симтэн, Хамтан, Иафеттан төрүттээх норуоттар».

* 10:6 Мицраим – Египет.

* 10:11 …ол сиртэн кини Ассирияҕа баран… – эбэтэр: «ол сиртэн Ассур тахсан…».

* 10:25 Фалек – дьэбириэйдии «арахсыы» диэн суолталаах тыллыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 11:2 Сеннаар – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

* 11:3 Аспаал (нууч. асфальт) – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

* 11:9 Вавилон – дьэбириэйдии «балал» (булкуй) диэн тыллыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох «Бавел» диэн анал аат.

* 11:27 Аврам – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

* 12:9 Негев – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

* 13:10 …илгэлээх сиринии… – ол аата Эдем сиринии.

* 14:10 …толору аспааллаах оҥкучах элбэх этэ. – Өлбүт муора аттыгар сиртэн аспаал хостоноро. Аспаал туһунан бу кинигэ 11:3 кэрчигин хос быһаарыытын көр.

* 15:2 Дьиэм-уотум Дамаск киһитигэр Елиезергэ хаалыаҕа. – Былыргы дьэбириэй тылынан суруллубут төрүт тиэкис ис хоһооно манна чуолкайа суох.

* 16:11 Измаил – дьэбириэйдии «Таҥара истэр» диэн суолталаах анал аат.

* 16:13 Миигин Көрөөччүнү мин илэ харахпынан көрдүм… – эбэтэр: «Мин, Таҥараны илэ харахпынан көрөн баран, тыыннаах хааллым». Эн Эл-Роигын… – «Эн миигин Көрөр Таҥараҕын» диэн суолталаах буолуон сөп.

* 16:14 Беэр-Лахай-Рои – «Миигин Көрөөччү, үйэлэр тухары Олорооччу холуодьаһа» диэн суолталаах анал аат.

* 17:1 Сүдү Күүстээх Таҥара – дьэбириэйдии: «Эль Шаддай». Таҥара анал ааттарыттан биирдэстэрэ.

* 17:5 Авраам – дьэбириэй тылыгар «үтүмэн үгүстэр аҕалара» диэн тыл ситимин кытта дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 17:11 Быһыллыы – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

* 17:14 Киэр үүрүллүө – манна киһи бырааба барыта быстан дьонуттан-сэргэтиттэн, Таҥара норуотуттан, киэр үүрүллэрин туһунан этиллэр. Кини буруйу сүгэн өлүөн эмиэ сөбө.

* 17:15 Сарра – «сарыабына» диэн суолталаах анал аат.

* 17:19 Исаак – «күлэр» диэн суолталаах анал аат.

* 17:20 Аҕа баһылык – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

* 18:6 Үс мээрэй – 16 киилэ кэриҥэ.

* 18:10 …эһиил баччаҕа… – эбэтэр: «аны тоҕус ыйынан».

* 18:22 …Авраам өссө да АЙЫЫ ТОЙОН иннигэр турара. – Былыргы дьэбириэй тылынан суруллубут номоххо: «…АЙЫЫ ТОЙОН өссө да Авраам иннигэр турара…».

* 19:1 Аанньал – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

* 19:18 …Тойонуом… – эбэтэр: «Тойотторуом».

* 19:22 Сигор – дьэбириэйдии «кыра» диэн суолталаах тыллыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 19:37 Моав – «мин аҕабыттан» диэн суолталаах тыллыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 19:38 Бен-Амми – «хаан уруу киһим уола» диэн суолталаах анал аат.

* 20:16 Шекель – 11, 5 кыраам кэриҥэ.

* 21:9 …Исаагы дьээбэлиирин… – эбэтэр: «Исаагы кытта оонньуурун».

* 21:31 Вирсавия – дьэбириэйдии «Беэр-Шева», ол аата «Сэттиэлэр холуодьастара», эбэтэр «Андаҕар холуодьаһа» диэн суолталаах анал аат. (Бу кинигэ 26:33 кэрчигин көр.)

* 21:33 Тамариск – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

* 22:3 …бүтүннүү уматыллыахтаах толугуҥ… – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

* 22:14 …көрөн турар… – эбэтэр: «хааччыйар».

* 24:2 Илиигин өттүгүм анныгар сыһыары тутан туран… – илиитин киһи өттүгүн анныгар сыһыары тутан туран андаҕайааччы ол андаҕарын ханнык да түгэҥҥэ кэһиэ суохтааҕа.

* 24:63 …дьаарбайа сылдьан… – эбэтэр: «ону-маны аттара саныы сылдьан».

* 25:18 …өстөһөр-саастаһар этилэр – эбэтэр: «утары олорбуттара».

* 25:20 Месопотамия – былыргы дьэбириэй тылынан суруллубут төрүт тиэкискэ: «Паддан-Арам». Быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

* 25:26 Иаков – «тиҥилэх» диэн суолталаах тыллыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 25:30 Эдом – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

* 25:31 Бастакы уол бырааба – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

* 26:20 Есек – дьэбириэйдии «иирээн» диэн суолталаах анал аат.

* 26:21 Ситна – «өстөһүү» диэн суолталаах анал аат.

* 26:22 Реховоф – «киэҥ сир» диэн суолталаах анал аат.

* 26:33 Бу тыл туһунан кинигэ 21:31 кэрчигин быһаарыытын көр.

* 27:3 …сиргэр… – былыргы дьэбириэй тылынан суруллубут төрүт тиэкискэ: «толооҥҥо».

* 27:36 Иаков – дьэбириэйдии «албынныыр» диэн суолталаах тыллыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 28:18 Ытык таас – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

* 28:19 Вефиль – дьэбириэйдии «Таҥара дьиэтэ» диэн суолталаах анал аат.

* 29:1 Илиҥҥи дьон сиригэр-уотугар – манна Ханаантан илин диэки сытар Месопотамия туһунан этиллэр.

* 29:5 Нахор уолун – биир эр киһиттэн төрүттээх уол удьуордары барыларын үгэс быһыытынан ол киһи уолаттара диэн ааттыыллара. Лаван – Вафуил уола, Нахор сиэнэ.

* 29:17 …хараҕынан мөлтөҕө… – эбэтэр: «кэрэ харахтааҕа».

* 29:32 Рувим – дьэбириэйдии «хомолтобун көрдө» диэн суолталаах этиилиин дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 29:33 Симеон – «истэр» диэн суолталаах тыллыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 29:34 Левий – «баайар» диэн суолталаах тыллыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 29:35 Иуда – «айхал» диэн суолталаах тыллыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 30:3 Ньилбэкпэр төрөттүн – Рахиль кулут дьахтарын оҕотун иитэ ыларга быһаарынар (кинигэ 16:2 кэрчигин көр). Бу сиэр-туом кэмигэр кини кулутун саҥа төрөөбүт оҕотун ылан ньилбэгэр уурунуохтааҕа (48:12; 50:23 кэрчиктэри көр).

* 30:6 Дан – дьэбириэйдии «мин туспар дьүүллээтэ» диэн этиилиин дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 30:8 Неффалим – «күрэстэһии» диэн суолталаах тыллыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 30:11 Гад – «табыллыы» диэн суолталаах анал аат.

* 30:13 Асир – «дьол» диэн суолталаах анал аат.

* 30:14 Мандрагор – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

* 30:18 Иссахар – «үлэҕэ ылыллыбыт киһи» уонна «төлөбүрэ бу баар» диэн этиилэрдиин дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 30:20 Завулон – «ылыныы» уонна «бэлэх» диэн тыллардыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 30:24 Иосиф – «эбэн биэрдин» диэн суолталаах анал аат. Үөһэ туттуллубут «Асаф» (сааттан-сууттан быыһаата) диэн туохтуурдуун дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох.

* 31:27 Тимпан, цитра – быһаарыыларын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

* 31:47 Иегар-Сагадуфа – арамейдыы «биһиэхэ туоһу буолар чөмөх» диэн суолталаах анал аат.

* 31:47 Галаад – дьэбириэйдии «биһиэхэ өйдөбүнньүк буолар чөмөх» диэн суолталаах анал аат.

* 31:49 Мицпа – дьэбириэйдии «кэтээн көрөр сир» диэн этиилиин дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 31:53 Авраам… Нахор – Авраам диэн Иаков эһэтэ, оттон Нахор – Лаван эһэтэ.

* 32:2 Маханаим – дьэбириэйдии «икки лааҕыр» диэн суолталаах анал аат.

* 32:28 Израиль – «Таҥаралыын охсуһар» эбэтэр «Таҥара охсуһар» диэн этиилэрдиин дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 32:30 Пенуэл – «Таҥара сирэйэ» диэн суолталаах тыллыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 32:32 …быччыҥар… – эбэтэр: «иҥииригэр».

* 33:17 Сокхоф – «хахха, отуу, хорҕойор сир» диэн суолталаах тыл.

* 33:19 …сүүс манньыакка… – былыргы дьэбириэй тылынан суруллубут төрүт тиэкискэ: «сүүс кеситаҕа». Кесита – былыргы харчы, билиҥҥи харчыга таһаардахха, төһө сыаналааҕа биллибэт.

* 33:20 Эл-Элохе-Израиль – «Таҥара, Израиль Таҥарата» диэн суолталаах анал аат.

* 35:7 Эль-Вефиль – дьэбириэйдии «Вефиль Таҥарата» диэн суолталаах анал аат.

* 35:8 Аллон-Бахут – «Ытабыл дууба» диэн суолталаах анал аат.

* 35:15 Вефиль – «Таҥара дьиэтэ» диэн суолталаах анал аат.

* 35:18 Бенони – «миигин эрэйдээбит уолум» диэн суолталаах анал аат.Вениамин – «мин уҥа илии уолум» диэн суолталаах анал аат.

* 36:37 Өрүс – бу Евфрат буолуон сөп диэн сабаҕалыыллар.

* 37:28 Мадиан атыыһыттара – Измаил атыыһыттарын маннык ааттаабыт буолуохтарын сөп.

* 38:29 Фарес – дьэбириэйдии «төлө көтүү» диэн суолталаах анал аат.

* 38:30 Зара – саһарҕа кыһыл өҥүн көрдөрөр тыллыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 41:42 Ыраахтааҕы тус бэчээттээх биһилэҕин итэҕэйбит киһитэ дойдуга сүдү былаастанара.

* 41:51 Манассия – дьэбириэйдии «умуннарыы» диэн суолталаах тыллыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 41:52 Ефрем – «оҕо биэрии» диэн суолталаах тыл ситиминиин дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 44:5 Үрүҥ көмүс куубакпын тоҕо уоран бардыгыт? – Бу гректии тылбаастан киирбит тыллар былыргы дьэбириэй тылынан суруллубут төрүт тиэкискэ суохтар.

* 45:7 Эһиги сиргэ тыыннаах хаалан аата-ахса биллибэт буола элбииргит туһугар… – эбэтэр: «Эһигини сиргэ тыыннаах хааллараары, сөҕүмэрдик өрүһүйэн олоххутун быыһаары…».

* 45:8 …сүбэһитэ… – туруору тылбаастаатахха: «аҕата».

* 46:27 …сэттэ уон… – былыргы гректии тылбааска Септуагинтаҕа: «сэттэ уон биэс».

* 47:21 …норуоту кулут гыммыта. – Былыргы гректии тылбааска Септуагинтаҕа маннык. Оттон дьэбириэй тылынан суруллубут төрүт тиэкискэ: «…норуоту куораттарга көһөрбүтэ».

* 49:10 Иуда ыраахтааҕылыыр торуоскатын бигэтик тутуо, баһылыктыыр тайаҕын кыбыйан олоруо. Кэмэ кэллэҕинэ, түһээн хомуйуо, норуоттар киниэхэ бас бэриниэхтэрэ. – Эбэтэр: «Шило кэлэн, норуоттар киниэхэ бас бэриниэхтэригэр диэри, Иуда ыраахтааҕылыыр торуоскатын бигэтик тутуо, баһылыктыыр тайаҕын кыбыйан олоруо».

* 49:14 …таһаҕас… – былыргы дьэбириэйдии тиэкис бу тылын суолтата чуолкай биллибэт.

* 49:21 Неффалим – көҥүл таба, төрөтөр тугута барыта талба-талыы. – Эбэтэр: «Неффалим – кэрэ лабаалардаах баараҕай теревинф мас».

* 50:11 Авел-Мицраим – дьэбириэйдии «Египет дьонун ытабыла» диэн суолталаах ситимниин дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 50:23 …саҥа төрөөбүт оҕолорун ньилбэгэр көтөхпүтэ. – Ол аата былыргы норуот үгэһинэн Махир саҥа төрөөбүт оҕолоро Иосиф оҕолоро дэниллибиттэр.

+ 1:1 Ин 1:1
+ 1:27 Мф 19:4, Мк 10:6
+ 2:7 1 Кор 15:45
+ 2:9 Төрүт. 3:22, Арыл 2:7, Арыл 22:2
+ 2:14 Төрүт. 10:11-12
+ 2:21 Төрүт. 15:12,
+ 2:24 Мф 19:5, Мк 10:7, 1 Кор 6:16, Эф 5:31
+ 3:1 Мф 10:16
+ 3:3 Төрүт. 2:17
+ 3:6 Рим 5:12, 1 Кор 15:21-22
+ 3:15 Рим 16:20
+ 3:16 Эф 5:21, Кол 3:18
+ 3:22 Төрүт. 2:9, Арыл 2:7, Арыл 22:2
+ 4:7 Төрүт. 3:16
+ 4:15 Саал 78:12
+ 5:2 Төрүт. 1:27
+ 5:3 1 Кор 15:49
+ 5:24 Евр 11:5
+ 5:29 Төрүт. 3:17
+ 6:2 Саал 88:7
+ 6:3 Саал 77:39, Саал 89:10
+ 6:5 Аман өһө 6:18, Мф 12:34
+ 8:17 Төрүт. 1:22
+ 8:21 Тахсыы 29:18, Төрүт. 6:5
+ 9:1 Төрүт. 1:22
+ 9:3 Төрүт. 1:29
+ 9:4 Апос 15:20, Апос 15:29
+ 9:6 Төрүт. 1:26-27
+ 9:21 Аман өһө 20:1
+ 9:22 Аман өһө 30:17
+ 10:4 Иона 1:3
+ 10:7 Төрүт. 2:11
+ 10:11 Төрүт. 2:14
+ 10:29 Төрүт. 2:11
+ 11:2 Төрүт. 10:10,
+ 12:1 Апос 7:4

+ 12:3 Төрүт. 18:18, Төрүт. 22:18, Төрүт. 26:4, Төрүт. 28:14, Гал 3:8

+ 12:10 Төрүт. 41:54
+ 12:13 Төрүт. 20:2, Төрүт. 20:12
+ 13:8 Саал 132:1
+ 13:10 Төрүт. 2:10, Төрүт. 19:24
+ 13:13 Төрүт. 18:20
+ 14:18 Саал 75:3
+ 14:20 Төрүт. 28:22, Евр 7:1-2
+ 15:1 Саал 3:4
+ 15:5 Төрүт. 22:17, Рим 4:18
+ 15:6 Рим 4:3, Гал 3:6, Иак 2:23
+ 15:8 Лк 1:18
+ 15:12 Төрүт. 2:21,
+ 15:13 Тахсыы 1:11, Тахсыы 12:40, Апос 7:6
+ 15:14 Тахсыы 11:3, Апос 7:7
+ 15:18 Тахсыы 23:31,
+ 16:5 Төрүт. 18:25, Төрүт. 31:53,
+ 16:7 Тахсыы 15:22
+ 17:5 Рим 4:17
+ 18:10 Рим 9:19
+ 18:12 1 Пет 3:6
+ 18:14 Мф 19:26, Лк 1:37,
+ 18:18 Төрүт. 12:3
+ 18:20 Төрүт. 13:13
+ 18:25 Төрүт. 16:5, Саал 91:16
+ 19:24 Саал 10:6, Лк 17:29
+ 20:2 Төрүт. 12:10-20
+ 20:7 Саал 104:15, Иак 5:16
+ 20:17 Иак 5:16
+ 21:3 Төрүт. 17:19
+ 21:4 Төрүт. 17:12-13
+ 21:9 Гал 4:29
+ 21:10 Ин 8:35, Гал 4:30
+ 21:12 Рим 9:7
+ 21:31 Төрүт. 26:33
+ 22:1 Саал 10:5, Апос 9:10
+ 22:17 Төрүт. 15:5, Евр 6:13-14
+ 22:18 Төрүт. 12:3, Төрүт. 26:4, Апос 3:25
+ 22:23 Төрүт. 24:24
+ 25:10 Төрүт. 23:16-20
+ 25:23 Рим 9:12
+ 25:34 Евр 12:16
+ 26:1 Төрүт. 12:10, Төрүт. 20:2
+ 26:3 Төрүт. 22:16-18,

+ 26:4 Тахсыы 32:13, Төрүт. 12:3, Төрүт. 22:18, Апос 3:25

+ 26:7 Төрүт. 12:13, Төрүт. 20:1-2
+ 26:15 Төрүт. 21:30
+ 26:29 Аман өһө 16:7
+ 26:34 Төрүт. 36:2-3
+ 27:3 Төрүт. 25:27-28
+ 27:36 Төрүт. 25:33
+ 27:46 Төрүт. 26:35
+ 28:2 Төрүт. 22:23, Төрүт. 24:29-30
+ 28:9 Төрүт. 25:13, Төрүт. 36:3

+ 28:14 Төрүт. 12:3, Төрүт. 13:16, Төрүт. 22:18, Төрүт. 26:4

+ 28:18 Төрүт. 35:14,

+ 28:19 Төрүт. 35:6, Төрүт. 35:15, Төрүт. 48:3

+ 28:22 Төрүт. 14:20,
+ 31:13 Төрүт. 28:20-22
+ 31:45 Төрүт. 28:18, Төрүт. 35:14,
+ 31:53 Төрүт. 16:5
+ 32:9 Төрүт. 31:3
+ 32:12 Төрүт. 28:14-15
+ 32:28 Төрүт. 35:10
+ 32:30 Тахсыы 24:10, Тахсыы 33:20, Ин 1:18
+ 33:18 Төрүт. 12:6
+ 35:1 Төрүт. 28:10-22
+ 35:7 Төрүт. 28:19
+ 35:8 Төрүт. 24:59
+ 35:10 Төрүт. 32:28
+ 35:11 Төрүт. 17:6
+ 35:14 Төрүт. 28:18, Төрүт. 31:45
+ 35:15 Төрүт. 28:19
+ 35:19 Руфь 1:2,
+ 35:22 Төрүт. 49:4,
+ 35:27 Төрүт. 13:18, Төрүт. 23:2
+ 35:29 Төрүт. 25:8
+ 36:1 Төрүт. 25:30
+ 36:3 Төрүт. 26:34, Төрүт. 28:9
+ 36:12 Тахсыы 17:8
+ 36:20 Төрүт. 14:6,
+ 36:34 Төрүт. 36:15,
+ 37:13 Төрүт. 33:18
+ 37:27 Төрүт. 25:12-16
+ 39:1 Төрүт. 37:36
+ 39:9 Тахсыы 20:14
+ 39:15 Тахсыы 20:16
+ 40:20 Мк 6:21
+ 40:22 Эсфирь 7:10
+ 41:40 Эсфирь 10:3
+ 41:42 Эсфирь 3:10, Эсфирь 8:2
+ 41:45 Төрүт. 46:20,
+ 41:54 Төрүт. 12:10
+ 42:6 Аман өһө 11:26
+ 42:9 Төрүт. 37:5-11
+ 42:22 Төрүт. 37:21-22
+ 43:32 Төрүт. 46:34
+ 44:20 Төрүт. 37:3
+ 46:1 Төрүт. 26:33
+ 46:4 Төрүт. 50:13
+ 46:8 Тахсыы 6:14-16
+ 46:9 Тахсыы 6:14,
+ 46:12 Төрүт. 38,
+ 46:20 Төрүт. 41:45,
+ 46:27 Тахсыы 1:5
+ 46:34 Төрүт. 43:32, Тахсыы 8:26
+ 47:9 Саал 89:10
+ 47:11 Тахсыы 1:11, Тахсыы 12:37
+ 47:30 Төрүт. 50:13
+ 48:4 Төрүт. 28:12-15, Төрүт. 35:9-12
+ 48:7 Төрүт. 35:19, Руфь 1:2
+ 49:4 Төрүт. 35:22,
+ 49:5 Төрүт. 34:25-29
+ 49:9 Арыл 5:5,
+ 49:16 Төрүт. 30:6
+ 49:18 Саал 118:166
+ 49:24 Саал 22:1
+ 49:31 Төрүт. 23:16-19, Төрүт. 35:29
+ 50:13 Төрүт. 23:16
+ 50:24 Тахсыы 3:16-17
+ 50:25 Тахсыы 13:19

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=YKT

Тыллары быһаарыы (Төрүттэнии кинигэтэ • Тахсыы кинигэтэ)

Тыллары быһаарыы (Төрүттэнии кинигэтэ • Тахсыы кинигэтэ)

1. А

2. Б

3. И

4. К

5. Л

6. М

7. Н

8. О

9. П

10. Р

11. С

12. Т

13. У

14. Ф

15. Х

16. Ц

17. Ы

18. Э

Аалтаар (нууч. жертвенник, лат. altarium) – Таҥараҕа толук биэрэргэ ананан үрдүк сиргэ турар, улахан остуолу санатар оҥоһук. Ол үрдүгэр толук туттуллубут сүөһүнү бүтүннүүтүн эбэтэр сүөһү сорох миэстэтин уокка уматаллара. Эргэ Кэс Тылга аалтаар икки сүрүн көрүҥэ ахтыллар. Биирэ кэлим тааһынан, иккиһэ тимир киллэһиктэрдээх маһынан оҥоһуллара. Оннук көһөрүллэ сылдьар аалтаардар Ытык Сурт (Скиния) иһигэр тураллара. Ону тэҥэ атын кыра соҕус ураты алтан аалтаардар эмиэ бааллара. Олорго Таҥараҕа анаан үчүгэй сыттаах булкадаһыгы уматаллара. Кэлин бу тылынан, иһигэр аалтаар турарын иһин, православнай Таҥара дьиэтин илиҥҥи сүрүн чааһа, ханастаас быыстаах улаҕа хос, ааттаммыт.

Аанньал – Таҥараҕа сулууспалаан Кини илдьитин дьоҥҥо тиэрдэр, көмөлөһөр, айылҕаҕа суох духуобунай харамай. Бу тыл «малах» диэн былыргы дьэбириэй тылыттан үөскээбит. Гректии «ангелос», «илдьит» диэн суолталаах.

Авив ый, нисан ый – авив ый дьэбириэй халандаарынан сыл бастакы ыйа (кулун тутар ортотуттан муус устар ортотугар диэри). Атын аата – нисан ый.

Аврам, Авраам – дьэбириэй норуотун улуу төрдө. Таҥара киһи аймахтан Аврамы талан, киниэхэ Сөбүлэһии (Дуогабар) кэс тылын эппит уонна кэлин кини аатын Авраам диэн уларыппыт. Биибилийэҕэ Авраам ханнык да түгэҥҥэ Таҥараҕа ис сүрэхтэн бас бэринии, Кини бары сорудаҕын толорорго бэлэм буолуу чаҕылхай холобура буолар.

Аҕа баһылык – бастаан дьиэ кэргэн, аймах, уус саамай аҕа саастаах киһитин маннык ааттыыллара. Онтон кэлин дьэбириэй норуотун уонна биирдиилээн түмсүүлэр баһылыктарын (сирдьиттэрин) ааттыыр буолбуттар. Моисей суут дьыалатын-куолутун быһаарарыгар көмөлөһөргө сэттэ уон аҕа баһылыгы анаабыт.

АЙЫЫ ТОЙОН (ЯХВЕ) – Таҥара анал аата. Бу аат былыр хайдах этиллэрин уонна кини төрдүн туһунан билиҥҥэ диэри мөккүһэллэр. Сорохтор «Яхве» (биитэр «Иегова») диэн этиллэрэ, «Өрүү баар» диэн суолталааҕа дииллэр. Бу ааты Таҥара Моисейга, умайа турар талах уотун төлөнүгэр дьиктитик көстөн, арыйбыт. Кэлин дьэбириэйдэр Таҥара ытык аатын саҥа таһааран ааттаабат туһугар, атын «Адонай» диэн тылы туттар буолбуттар. «Адонай», тылбаастаатахха, «Тойон, Аҕа Баһылык» диэн суолталаах. Эргэ Кэс Тыл уонна Саҥа Кэс Тыл гректии тылбааһыгар Таҥара бу аата «кириос» диэн бэриллэр («Тойон» диэн суолталаах). Итини таһынан, «адонай» диэн тыл үрдүк сололоох дьоҥҥо, холобур, ыраахтааҕыларга туһулаан этэргэ эмиэ туттуллара.

Аҕааһын арыыта, олива арыыта – былыргы Израильга сибэтиилинньиги уматарга, бааһы оһорорго, тирии ыарыытын эмтииргэ тутталлара. Баай дьон бу арыы бастыҥ суортарынан эттэрин соттоллоро. Үрдүк хаачыстыбалаах олива арыытын киһи ыраахтааҕынан, Таҥара үлэһитинэн эбэтэр бороруогунан талыллар сиэрин-туомун кэмигэр төбөтүгэр куталлара. Онно туһаныллар ытык тээбирини ыраастыырга эмиэ тутталлара.

Аспаал – миньэрээл бөһүйбүт сымалата, ньиэп бииһин ууһа.

Бастакы уол бырааба – ыал улахан уола аҕатын үрдүкү алгыһын, дьонун бастыҥ баайын-дуолун ылара.

Бастакы үүнүү хомуурун бырааһынньыга – «Биэс уонус күн бырааһынньыга». Иудейдар биир сүрүн бырааһынньыктара, дьэбириэйдии аата – «шавуот». Бурдук ыһыытын кэнниттэн сэттэ нэдиэлэ буолан баран, ол эбэтэр Көтөхтөрүүтэ суох килиэп бырааһынньыгар бастакы түүтэх бурдугу аҕалыы кэнниттэн биэс уонус күнүгэр, саҕаланар. Дьон Таҥараҕа араас аһы – бастакы үүнүү туораах бурдугун, килиэби – аҕалаллара.

Быһыы, быһыллыы (нууч. обрезание) – уол оҕо, эр киһи ууһатар уорганын төбөтүн тириитин быһыы. Таҥара Авраамҥа биэрбит ыйааҕар этиллэринэн, дьэбириэй хас биирдии уола төрөөбүтэ ахсыс күнүгэр быһыллыахтааҕа. Быһыллыы Таҥара уонна Авраам удьуордарын икки ардыларынааҕы сөбүлэһии бэлиэтэ этэ. Ол кэннэ киһи дьиэ кэргэнин кытта Таҥара норуотугар киирсэн, Кини үөрэҕин тутуһуохтааҕа. Дьэбириэйдэри «быһыллыбыттар», оттон Таҥараны билбэт норуоттары, ол аата элбэх таҥаралаахтары, «быһыллыбатахтар» диэн ааттыыллара.

Израиль уон икки ууһа – кэлин Израиль диэн ааты ылбыт Иаков удьуордара. Иаков уолаттара: Рувим, Симеон, Левий, Иуда, Завулон, Иссахар, Дан, Гад, Асир, Неффалим, ону тэҥэ Ефрем уонна Манассия. Иаков тапталлаах уолун Иосиф оҕолорун, Ефремнаах Манассияны, оҕо гыммыт.

Иссоп – үчүгэй сыттаах намыһах от үүнээйи. Бу оту ыраастаныы сиэрин-туомун кэмигэр ууга эбэтэр хааҥҥа уган ылан баран киһини, малы-салы ибиирдэргэ тутталлара.

Куорат аанын айаҕа – куоракка киирэр олбуор аанын иннинээҕи аһаҕас сир элбэх дьону көрсөргө саамай табыгастаах сир этэ. Ол иһин мунньах, суут, дьыала-куолу кэпсэтиһиитэ барыта куорат аанын айаҕар ыытыллара.

Көтөхтөрүү – тиэстэ көтөхтөрөр туһалаах бактыарыйалаах доруоһа. Былыр дьон көтөхтөрүүлээх тиэстэ тобоҕун аныгыскы тиэстэҕэ хааллараллара. Паасха килиэбэ доруоһата суох астаныллыахтааҕа. Онон бу бырааһынньык иннинэ иудейдар эргэ көтөхтөрүүнү барытын суох гынар үгэстээхтэрэ.

Көтөхтөрүүтэ суох килиэп бырааһынньыга – бу бырааһынньык дьэбириэй халандаарынан сыл бастакы ыйын авив (нисан) 15 күнүттэн 21 күнүгэр диэри бэлиэтэнэрэ. Паасха кэнниттэн тута саҕаланара. Нэдиэлэни быһа Израиль дьоно Таҥара кинилэри Египеттэн таһаарбытын ахталлара. Бу күннэргэ дьиэҕэ көтөхтөрүүлээх ас суох буолуохтааҕа. Кэлин, Саҥа Кэс Тыл кэмигэр, Паасха уонна Көтөхтөрүүтэ суох килиэп бырааһынньыга силбэһэн биир бырааһынньык буолбуттар.

Куш – Нил өрүс баһыгар, Египеттэн соҕуруу диэки (билиҥҥи Судан уонна Эфиопия сиригэр) баар дойду.

Кэс тыл хоппото – Израиль норуотун сүрүн сибэтиинньэтэ, кыһыл көмүһүнэн бүрүллүбүт мас хоппо. Таҥара норуокка Сөбүлэһии кэс тылын этэригэр Синай хайатыгар Моисейга биэрбит уон ыйааҕа икки суоруу таас билиитэҕэ суруллан баран бу хоппо иһигэр хараллан сытара. Хоппо Сибэтиэйтэн Сибэтиэй хоско – Ытык Сурт, оттон кэлин Таҥара Дьиэтин саамай ытык улаҕа хоһугар – турара.

Лаадан – олус сэдэх үүнээйиттэн ылыллар хаппыт сымала. Уматтахха, үчүгэй сыттаах. Бу күндү лааданы уматыы Ытык Сурт уонна кэлин Иерусалим Таҥаратын Дьиэтин сулууспатыгар толук биир көрүҥэ этэ. Лаадан атын аата – фимиам.

Левиттэр – Иаков үһүс уолун Левий удьуордара. Моисей кэмигэр Таҥара Левий ууһуттан төрүттээх Аарон удьуордарын Таҥара үлэһиттэрэ буоллуннар диэн талан ылбыт. Левий атын удьуордара бары (кинилэри левиттэр дииллэр) Таҥара үлэһиттэригэр Ытык Сурт сулууспатыгар көмөлөһүөхтээхтэрэ. Бу эрэ уус дьоно Израильга өлбүгэ сирдэрэ суоҕа. Кинилэр Ытык Сурт, кэлин Таҥара Дьиэтин сулууспатын толоруунан эрэ дьарыктаныахтаахтара. Атын дьэбириэйдэр итинник сулууспалыыр бырааптара суоҕа. Ону таһынан левиттэр Таҥара Сокуонун чинчийэллэрэ уонна норуоту үөрэтэллэрэ. Өлбүгэ сир оннугар левиттэргэ Израиль атын уустарын куораттара, хонуу сирдэрэ бэриллибиттэр.

Мандрагор – Средиземнэй муора кытылыгар тарҕаммыт үүнээйи. Былыр оннооҕу дойдулар олохтоохторо бу дьиикэй үүнээйи бөдөҥ араҕастыҥы отонун сиэбит дьахтар төрүүр-ууһуур кыахтанар диэн итэҕэйэллэрэ.

Месопотамия – Евфрат уонна Тигр быыһыгар сытар уобалас. Аныгы Ирак сирэ.

Моисей – Таҥара Левий ууһуттан талан ылбыт киһитэ. Израиль норуотун Египет хабалатыттан босхолообут, кураайы куйаарынан айанныыр кэмнэригэр сирдээбит улуу бороруок. Моисей Израиль дьонугар Таҥараттан ылбыт Сокуонун тиэрдибит. Бу Сокуон Биибилийэҕэ Моисей кинигэлэрэ, Моисей Сокуона эбэтэр көннөрү Үөрэх (Тора) диэн ааттанар Биэс Кинигэҕэ киирэ сылдьар. Моисей бэйэтэ Ханааҥҥа – Таҥара норуотугар эрэннэрбит дойдутугар – тиийбэккэ өлбүт. Кини ол сири ыраахтан көрбүт эрэ.

Негев – Эргэ Кэс Тыл кинигэлэригэр Палестина соҕуруу өттүгэр баар кураайы куйаар маннык ааттанар. Негев – былыргы дьэбириэйдии аат. Онон Эргэ Кэс Тылга баар «соҕуруу барыы» диэн этии «Негевкэ барыы» диэн өйдөнөр.

Одьулуун (нууч. наложница) – ойохтоох эр киһи эбии оҕо төрөтөөрү дьиэтигэр олордор дьахтара. Одьулуун чопчу бырааптардааҕа. Кини кулут дьахтартан үрдүкү, эр киһи ойоҕуттан алын турара.

Отуу бырааһынньыга – Израиль дьоно бу күн дьиэлэриттэн тахсан, Таҥараҕа туһааннаах толугу биэрэн, нэдиэлэни быһа отууга олороллоро. Бырааһынньык туораах бурдук уонна мас аһа үүнүүтэ хомуллан бүтүүтэ, бинэгирээт хомуллар кэмигэр, күһүҥҥү ардах иннинэ буолара. Ол иһин бу бырааһынньыгы атыннык «Үүнүү бырааһынньыга» эбэтэр «Хомуур бырааһынньыга» диэн ааттыыллара. Бу күннэргэ Израиль дьоно урут Египет хабалатыттан тахсан Ханааҥҥа баралларыгар кураайы куйаары кэрийэ сылдьан отууга олорбуттарын саныыллара. Ону тэҥэ ылбыт үүнүүлэрин иһин Таҥараҕа махтаналлара. Отуу бырааһынньыгын дьэбириэйдии аата – «суккот».

Паасха – дьэбириэйдэр былыр Египет кулуттааһыныттан босхоломмуттарын бэлиэтиир сүрүн бырааһынньыктара. Паасханы киэһэ, дьэбириэй халандаарынан сыл бастакы ыйын – авив (нисан) ыйын – уон төрдүс күнүгэр бэлиэтииллэрэ. Ол киэһэ Израиль дьоно Таҥара кинилэри кулуттааһынтан босхолообутун уонна дьэбириэйдэр Египеттэн тахсыахтарын иннинээҕи түүн бараан оҕотун хаанын толук биэрэннэр бастакы төрүөхтэрэ өлөрүттэн быыһаммытын саныыллар. Бараан оҕотун (эбэтэр коза оҕотун) толук туттан, биир да уҥуоҕун алдьаппакка, бүтүннүү буһараллара. Бу бараан оҕотун бырааһынньыкка сииллэрэ. Дьэбириэйдии «Песах» (гректии «пасха») диэн толук туттуллубут бараан оҕотун ааттыыллара. «Песах» – туохтуур. Тылбаастаатахха, «үрдүнэн аас» диэн суолталаах.

Рефаимнар – Израиль норуота сэриилээн ылыан иннинэ Ханаан сиригэр олорбут норуоттартан биирдэстэрэ. Эмиэ енактар курдук, үрдүк уҥуохтаахтарынан биллэллэрэ. Өссө «рефаимнар» диэн Эргэ Кэс Тыл дьэбириэйдии төрүт тиэкиһигэр өлбүттэр саарыстыбаларыгар сылдьар өлбүт дьон дууһаларын ааттыыллар.

Сеннаар – Тигр уонна Евфрат өрүстэр икки ардыларынааҕы сир соҕуруу өттө.

Сибэтиэй – Биибилийэҕэ бу тыл «араарыллыбыт, сирдээҕи өйдөбүлтэн атын, бу аан дойдуга сыһыана суох, ол иһин тыытыллыбат» диэн суолталаах. Бастатан туран, бу Таҥараҕа сыһыаннаах тыл. Эргэ Кэс Тыл кинигэлэригэр Таҥараҕа, ону тэҥэ Ытык Сурт, Таҥара Дьиэтин сулууспатын тэриллэригэр сыһыаннаан туттуллар. Ол саҕана сибэтиэйдэр диэн Таҥараҕа сүгүрүйээччилэр бука бары ааттаналлара (Эргэ Кэс Тылга Израиль норуота, оттон Саҥа Кэс Тылга Айыы Тойону Иисус Христоһу итэҕэйээччилэр). Дьон да, мал-сал да сибэтиинньэни таарыйдахтарына эмиэ сибэтиэй буолаллара. Кинилэр туох эмэ кирдээххэ сыстыахтарыгар диэри сибэтиэй дэнэллэрэ. Оттон киртийдэхтэринэ, ыраастыыр сиэр-туом оҥоһуллубутун эрэ кэннэ, Таҥара сулууспатыгар кыттыахтарын эбэтэр туттуллуохтарын сөбө.

Сибэтиэйтэн Сибэтиэй хос – Ытык Сурт (кэлин Таҥара Дьиэтин) саамай ытык миэстэтэ. Онно Кэс тыл хоппото турара. Бу улаҕа хос атын Сибэтиэй хостон улахан таҥас быыһынан араарыллара. Соломуон туппут Таҥаратын Дьиэтигэр Сибэтиэйтэн Сибэтиэй хоско өссө кыһыл көмүс херувимнар тураллара. Сокуон быһыытынан, Сибэтиэйтэн Сибэтиэй хоско сылга биирдэ, Ыраастаныы күнүгэр, Таҥара үрдүкү үлэһитэ эрэ киирэр кыахтааҕа. Кини, онно киирэн, бүтүн норуоту аньыыттан ыраастыыр сиэри-туому толороро.

Сибэтиэй хос – Ытык Сурт, кэлин Таҥара Дьиэтин иһигэр баар хос. Таҥара сибэтии гыммыт килиэбин, үчүгэй сыттаах булкадаһыгы уматар кыһыл көмүс аалтаар уонна кыһыл көмүс сибэтиилинньик ууруллар сирэ. Бу хос түгэх Сибэтиэйтэн Сибэтиэй хостон улахан быыһынан араарыллара. Сокуон быһыытынан Таҥара үлэһитэ Сибэтиэй хоско биирдэ сарсыарда уонна биирдэ киэһэ кыһыл көмүс аалтаарга лаадан умата киирэрэ. Сибэтиэй хоско киирии Таҥара үлэһитигэр эрэ көҥүллэнэрэ. Сороҕор «Сибэтиэй хос» диэн өйдөбүл Ытык Суртка барытыгар эбэтэр Таҥара Дьиэтигэр сыһыаннаан туттуллара. Оннук суолтаҕа Сибэтиэй хос Таҥара баар сирэ диэн өйдөнөрө.

Синай хайата – атын аата Хорив диэн сабаҕалыыллар. Бу хайа билиҥҥи Египеккэ Синай тумул арыытыгар, Таҥара Израиль норуотун кытта Сөбүлэһии дуогабарын түһэрсибит уонна Моисейынан Сокуону бэрдэрбит сиригэр, баар. Моисей Синайга Таҥара Уон ыйааҕа суруллубут суоруу тааһын – Кэс тыл икки билиитэтин – ылаары тахсыбыт.

Сомуокуба маһа – уһун намылхай лабаалаах, олус иҥэмтэлээх, минньигэс астаах лаглаҕар мас. Палестина чуумпу, уйгулаах олоҕун уобараһа.

Сөбүлэһии кэс тыла, Кэс тыл – Таҥара уонна дьон икки ардыгар Сөбүлэһии (Дуогабар). Бу түгэҥҥэ Таҥара үксүгэр эрэннэрэр, оттон дьон быраабыланы, Сокуону тутуһуох буолаллар. Сөбүлэһии биир эрэ өттүттэн буолуон эмиэ сөп этэ (ол аата Таҥара киһиэхэ эрэннэрии кэс тылын этэр). Сороҕор Сөбүлэһиини ситиһээри, Таҥараҕа тугу эрэ толук биэрэллэрэ. Синай хайатыгар Таҥара Моисейынан сирэйдээн бүтүн дьэбириэй норуотун кытта дуогабардаспыт. Таҥара кинилэри харыстыах, өстөөхтөрүттэн араҥаччылыах буолбут, оттон дьэбириэйдэр Киниэхэ бэриниилээх буолуохтаахтара, Кини биэрбит Сокуонун толоруохтаахтара. Бу Сөбүлэһии уонна Сөбүлэһии ирдэбилин толоруу туһунан кинигэлэр хомуурунньуктара Эргэ Кэс Тыл диэн ааттанар.

Сэрии көлөөскөтө (нууч. колесница) – акка көлүллэр икки көлөһөлөөх бобуоска. Кыргыһыыга эбэтэр көннөрү айаҥҥа туттуллара.

Сокуон – былыргы дьэбириэйдии «Тора», ол аата Үөрэх, а.э., Сокуон. Таҥара Бэйэтэ талан ылбыт норуотуттан туох-ханнык олоҕу, хайдах сүгүрүйэри күүтэрин туһунан үөрэх. Сокуону Таҥара Израиль норуотугар Моисейынан бэрдэрбит. Эргэ Кэс Тылга бу үөрэх уонна ону бэлэхтээһин туһунан сүрүннээн Биэс Кинигэҕэ – Биибилийэ бастакы биэс кинигэтигэр – суруллар. Бу биэс кинигэни сороҕор Сокуон диэн ааттыыллар. Сокуон Израиль норуотугар, кинилэр итэҕэллэрин, уопсастыбаннай олохторун салайан үөрэтэр-такайар, сиэрдээх быһыы-майгы нуорматын олохтуур.

Субуота – дьэбириэйдии «шаббат». Дьэбириэй нэдиэлэтин сэттис күнэ. Ытык күн. Моисей Сокуона этэринэн, бу күн бүтүннүү Таҥараҕа ананыахтааҕа, онон субуотаҕа үлэлиир көҥүллэммэтэ. Субуота, Израиль норуотугар эмиэ атын күннэр курдук, бээтинсэҕэ күн киириититтэн саҕаланан субуотаҕа күн киириитэ түмүктэнэрэ.

Тамариск – кураайы куйаарга үүнэр кэрэ көстүүлээх намчы мас. Олус иҥэмтэлээх кыракый сэбирдэхтэринэн козалар аһылыктаналлар.

Таҥара үлэһитэ (нууч. священник) – Ытык Сурт уонна Иерусалим Таҥаратын Дьиэтин сулууспатын, духуобунай сиэрин-туомун толорор анал бырааптаах киһи. Моисей Сокуонугар этиллэринэн, Израильга Таҥараҕа итинник сулууспалыыр дьонунан Аарон – Моисей убайын – удьуордара эрэ буолар кыахтаахтара. Тоҕо диэтэххэ Аарону бу үлэҕэ Таҥара Бэйэтэ талбыт. Үлэһиттэр Таҥара сулууспатын ыытыы, толук биэрии, итэҕэл сиэрин-туомун толоруу иһин эппиэттииллэрэ. Кинилэргэ левиттэр көмөлөһөллөрө. Таҥара үлэһиттэрэ эрэ Ытык Сурт (кэлин Таҥара Дьиэтин) Сибэтиэй хоһугар киирэр кыахтаахтара.

Таҥара үрдүкү үлэһитэ (нууч. первосвященник) – Аарон ууһуттан төрүттээх сүрүн сулууспалааччы. Таҥара үрдүкү үлэһитэ. Сокуон этэринэн, кини эрэ сорох ураты сиэри-туому толорор кыахтааҕа. Холобур, кини эрэ сылга биирдэ Сибэтиэйтэн Сибэтиэй хоско – Ытык Сурт (кэлин Таҥара Дьиэтин) саамай ытык түгэх хоһугар – киирэрэ.

Толук, бэримньи – Моисей Сокуонунан, Израиль дьоно Таҥараҕа эҥкилэ суох үчүгэй сүөһүнү, көтөрү толук биэрэллэрэ. Ону өлөрөн баран, сороҕун эбэтэр бүтүннүүтүн аалтаарга уматаллара. Ордугун (өскөтүн ордор буоллаҕына) дьон сиэн сөбө. Таҥара, Моисей кэмиттэн саҕалаан, толук биир сиргэ эрэ бэриллэрин ирдээбит. Бастаан ону Ытык Сурт тиэргэнигэр биэрэллэрэ, онтон кэлин Таҥара Дьиэтэ тутуллубутун кэннэ, ол тиэргэнигэр көһөрбүттэр. Толук биэрии сиэрин-туомун Таҥара үлэһиттэрэ эрэ оҥорор кыахтаахтара. Сүөһүттэн, көтөртөн ураты туораах бурдугу, бинэгирээт арыгытын, олива арыытын, саҥа үүнүү бастакы аһын биэриэхтэрин сөп этэ. Толук араас көрүҥэ баара. Ол хас биирдиитэ ураты суолталааҕа: аньыыттан ырааһырыы, Таҥараҕа үтүө көмөтүн иһин махтаныы, андаҕары толоруу эбэтэр тус баҕанан бэлэх биэрии. Тус баҕанан бэриллэр бэлэх символ быһыытынан Таҥара уонна киһи бииргэ аһыылларын курдук көрүллэрэ. Итини таһынан Таҥара үлэһиттэрэ уонна левиттэр Израиль дьоно Таҥараҕа бэлэх биэрбит астарыттан ылаллара көҥүллэнэрэ.

Эргэ Кэс Тылга толук (холобур, сүөһү, көтөр) уонна бэримньи (туораах бурдук, бинэгирээт арыгыта, олива арыыта) сүрүн көрүҥнэрэ манныктар:

1. Аньыыттан ырааһырыы толуга
* – бу толук анала – аньыы кирин-дьайын суох гыныы, киһи кутун-сүрүн ырааһырдыы.

2. Баҕа өттүнэн бэриллэр бэлэх, бэримньи
* – киһи үтүө баҕатынан Таҥара Дьиэтигэр туораах бурдугу, арыыны, бинэгирээт арыгытын эбэтэр харчыны биэриитэ.

3. Бурдук бэримньи
* – бэримньи толуктан уратыта: бэримньигэ сүөһүнү, көтөрү өлөрөр ирдэммэт. Бурдук бэримньи сүрүн түгэнэ – Таҥараҕа (ол кэннэ Таҥара үлэһиттэригэр) бэлэх биэрии. Үксүгэр бу үүнүү иһин махтал бэлиэтэ буолара. Бурдук бэримньи диэн ыһаарыламмыт туораах бурдук эбэтэр тардыллыбыт дуу, буһарыллыбыт дуу туораах бурдук туус тумаланан арыыга уонна лаадаҥҥа быламмыта буолуон сөп диэн сабаҕаланар.

4. Бүтүннүү уматыллар толук
* – сүөһүнү, көтөрү өлөрөн баран, аалтаарга бүтүннүү уматаллара (толук биэрии атын көрүҥэр сүөһү сорҕото эрэ уматыллара, ордугун дьон сиирэ). Халлааҥҥа унаарыйан тахсар буруо минньигэс сыта Айыы Тойоҥҥо сөбүлэтэр бэлэх дэнэрэ.

5. Кутуллар убаҕас бэлэх
* – убаҕас аһы, холобура, бинэгирээт арыгытын уонна олива арыытын, аалтаарга кутан Таҥараҕа бэлэхтииллэрэ.

6. Эйэлэһии толуга
* – бу толугу Таҥараны кытта сөптөөх, эйэ-дэмнээх сыһыаны харыстаары, Кинини кытта эйэлэрэ чөлүгэр түспүтүн бэлиэтээри биэрэллэрэ. Сүөһүнү өлөрөн баран сорҕотун аалтаарга уматаллара. Ол ордугун толук биэрбит киһи, кини дьиэ кэргэнэ уонна Таҥара үлэһитэ сииллэрэ.

Таҥара Килбиэнэ – бу тыллар Таҥара сүдү сыдьаайын, Киниттэн кэлэр сандаарар сырдыгы бэлиэтииллэр. Биибилийэҕэ Айыы Тойон килбиэнэ сандаархай былыт эбэтэр Киниэхэ үҥэр-сүктэр сиргэ сыдьаайар сырдык курдук ойууланар. Киһи ону тулуйан кыайан көрүмүөҕүн сөп.

Таҥара ыйаахтара – үксүгэр бу тыл Таҥара дьоҥҥо биэрбит дьаһала диэн суолталаах. Таҥара Синай хайатыгар Израиль норуотун кытта Сөбүлэһиитин кэс тылын этэригэр Моисейга уон ыйааҕы биэрбит. Бу Таҥара уонна киһи сыһыаннаһыытын сүрүн өттө этиллэр ыйаахтара Моисей Сокуонун сүрүн чааһа буолбуттар. Итини таһынан Сокуоҥҥа атын ыйаахтар эмиэ бааллар: сорохторо уопсай ис хоһоонноохтор, сорохторо чопчу быраабыла, уураах, ыйыы-кэрдии уонна устаап буолаллар.

Тимпан – дүҥүргэ маарынныыр муусука тэрилэ.

Түһүлүк (нууч. нагрудник) – Биибилийэҕэ Таҥара үрдүкү үлэһитэ түөһүгэр таҥаһын таһынан кэтэр сиэбэ. Түһүлүккэ ытык урим, туммим бааллара. Олор көмөлөрүнэн Таҥара көҥүлүн (Кини тугу баҕарарын, тугу ыйарын) билэллэрэ. Түһүлүк Израиль уустарын ахсаанынан уон икки күндү таастааҕа. Онон үрдүкү үлэһит Таҥараҕа киирэригэр ол таастары өрүү түөһүгэр илдьэ сылдьара.

Урим, туммим – Таҥара көҥүлүн билэргэ аналлаах маллар. Бу туох маллар буолаллара, хайдахтара билигин чопчу биллибэт. Таҥара үрдүкү үлэһитэ уримнаах туммимы таҥаһын таһынан түөһүгэр кэтэр ытык сиэбигэр түһүлүккэ илдьэ сылдьара. Ону атыннык «дьүүллүүр түһүлүк» диэн ааттыыллара. Бу малларынан сэрэбиэй кэбиһэллэрэ. Биирдэстэрэ «сөп», оттон иккиһэ «суох» диэн суолталааҕа.

Фараон – Египет ыраахтааҕыта.

Филистим муората – Средиземнэй муораны маннык ааттыыллара.

Ханаан – Хам уолун Ной сиэннэриттэн биирдэстэрин аата. Кини удьуордара (хананейдар) бастаан олорбут сирдэрин аата эмиэ Ханаан диэн этэ. Ханаан Средиземнэй муора уонна Иордан өрүс икки ардыгар баара. Бу сири Таҥара Авраамҥа уонна кини удьуордарыгар бас биллэрэ биэриэх буолбут. Израиль норуота кэлин Ханааны сыыйабаайа сэриилээн ылбыт.

Херувим – Биибилийэҕэ херувимнар диэн Таҥараҕа олус чугас турар, халлааҥҥа баар харамайдар ааттаналлар. Израиль дьоно херувимнары Таҥара бүрүстүөлэ турар көлөөскөтүн (колесницатын) холбонон сылдьар сүүнэ улахан, кынаттаах кыыллар курдук өйдүүллэрэ. Ол иһин икки кыһыл көмүс херувим Таҥара бүрүстүөлүн бэлиэтээн көрдөрөр сүрүн сибэтиинньэ – Кэс тыл хоппотун – хаппаҕар туруоруллубуттар.

Хорив – Синай хайатын өссө биир аата. Дьэбириэйдии «хорев». Бу тыл «кураан», «кураанахсыйыы» диэн суолталаах буолуон сөп.

Цитра – кыракый аарпаҕа маарынныыр муусука тэрилэ.

Ыраас, ырааһа суох – Эргэ Кэс Тылга бу сүрүннээн сиэр-туом оҥорон ырааһырыы эйгэтигэр сыһыаннаах тыллар. Моисей Сокуона этэринэн, Израиль дьоно ырааһы уонна ырааһа суоҕу (кирдээҕи, быртаҕы) араарыахтаахтара. Сорох кыыл, көтөр, балык, мал-сал, аһылык, ону тэҥэ сорох дьон эмиэ ырааһа суох дэнэллэрэ. Киһи, оннук аһы аһаабат, тирии ыарыылаах киһини эбэтэр өлбүт киһини таарыйбатах, хаан оҕуолуу сылдьар бааһа суох буоллаҕына, ыраас буолара. Дьахтар ыйданар кэмигэр уонна төрөөн баран ырааһа суох дэнэрэ. Эмтэммэт тирии ыарыылаахтары уонна да атын ыарыылаахтары эмиэ итинник ааттыыллара. Кинилэр Таҥара сиэригэр-туомугар кыттар кыахтара суоҕа, ырааһы тугу да тыытыа суохтаахтара. Ырааһырар туһугар киһи анал сиэри-туому ааһыахтааҕа, ону таһынан Таҥараҕа толук биэриэхтээҕэ. Кинини, иссоп угунан хааны ыһан, ыраастыыллара. Киһи ону тэҥэ этин-сиинин, таҥаһын-сабын суунуохтааҕа.

Ытык килиэп, уон икки килиэп – Ытык Сурт (кэлин Таҥара Дьиэтин) иһигэр анал остуолга ууруллар көтөхтөрүүтэ суох уон икки лэппиэскэ. Бу килиэп остуолга биир нэдиэлэни быһа турара. Онтон эмиэ уон икки сибиэһэй килиэбинэн солбуллара. Килиэби анал остуолтан хомуллубутун кэннэ Таҥара үлэһиттэрэ эрэ сииллэрэ көҥүллэнэрэ.

Ытык Сурт (Скиния) – көһөрүллэ сылдьар, сүүнэ улахан балаакканы санатар сурт (нууч. шатер, грек. скене). Тиэргэннээх, тула олбуордаах. Атыннык өссө Туоһулааһын, Түмсүү Сурда эбэтэр Арыллыы Сурда диэн ааттыыллара. Бу Сурт Израиль дьоно Таҥара үлэһиттэрин көмөлөрүнэн Таҥараны кытта көрсөр сирдэрэ этэ. Иһигэр Сибэтиэй хос уонна Сибэтиэйтэн Сибэтиэй хос бааллара. Сибэтиэй хоско уон икки килиэп ууруллубут остуола, толук биэрэр кэмҥэ туттуллар тээбириннэр, үчүгэй сыттаах булкадаһыгы уматар аалтаар уонна сибэтиилинньик тураллара. Таҥара ыйбытын толорон, Израиль дьоно кураайы куйаары кэрийэ сылдьар кэмнэригэр Ытык Суртарын өрүү илдьэ сылдьыбыттар.

Ытык таас – саамай кылгас өттүнэн сиргэ тирэнэн турар үрдүк таас. Киһи көмүллүбүт сирин бэлиэтииргэ туһаналлара. Ону тэҥэ туох эрэ улахан суолталаах түбэлтэ эбэтэр киһи умнуллубатын туһугар туруораллара. Маннык тааһы ытык дииллэрэ эрээри, өйдөбүнньүк тааска сүгүрүйэр табыллыбат этэ. Ону Таҥара Сокуона боборо.

Эдом – бу тыл үөскээһининэн дьэбириэйдии «кыһыл» диэн суолталаах тылы кытта ситимнээх буолуон сөп. Бу тыл Исав уонна кини удьуордарын, чугас аймахтарын – Израиль дьонун – хос аата буолар. «Едом» (билиҥҥи суруллуутунан, «Эдом») диэн ааты Исав бастакы уол буолбут быраабын кыһыл өҥнөөх чэчэбииссэ миинигэр туран биэрбитин иһин ылбыт. Исав уонна кини удьуордара олорбут уобаластарын эмиэ Эдом диэн ааттыыллара. Бу уобалас Арава хочотун икки өттүнэн Сеир хайаларынан тайаан сытара. Хоту өттүнэн Эдом Өлбүт муораны уонна Моавы, соҕуруу Эйлат хомотун, илин соҕуруу Иордан уҥуор баар кураайы куйаары, оттон арҕаа Кадес-Варнеһы, Ор хайатын уонна Цин кураайы куйаарын кытта быысаһара.

Эргэ Кэс Тыл – Таҥара Египеттэн тахсыбыт Израиль норуотун кытта Синай хайатыгар Сөбүлэһиитэ. Сүрүн чааһа – Сокуон. Эргэ Кэс Тыл диэн бу Сөбүлэһии уонна ону Израиль дьоно хайдах тутуһуохтаахтарын кэпсиир кинигэлэр хомуурунньуктара эмиэ ааттанар. Бу үгүс үйэ тухары араас дьон суруйбут хомуурунньуга. Эргэ Кэс Тыл кинигэлэрэ Саҥа Кэс Тылы кытта холбуу христианнар Биибилийэлэрэ буолар.

Эфод – Таҥара үлэһиттэрэ сулууспалыыр кэмнэригэр кэтэр, баартыгы санатар, сиэҕэ суох таҥастара. Курдааҕа, уһуна тобуктарыгар тиийбэт этэ. Бу таҥаһы Таҥара көҥүлүн, Кини норуокка тугу ыйарын-кэрдэрин билэр туһугар кэтэллэрэ.

Table of Contents

Төрүттэнии кинигэтэ • Тахсыы кинигэтэ: Төрүттэнии
өрүттэнии кинигэтэ • Тахсыы кинигэтэ

- Төрүттэнии

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36
- 37
- 38
- 39
- 40
- 41
- 42
- 43
- 44
- 45
- 46
- 47
- 48
- 49
- 50

Тыллары быһаарыы (Төрүттэнии кинигэтэ • Тахсыы кинигэтэ)

- Аалтаар
- Аанньал
- Авив ый, нисан ый
- Аврам, Авраам
- Аҕа баһылык
- АЙЫЫ ТОЙОН
- Аҕааһын арыыта, олива арыыта
- Аспаал
- Бастакы уол бырааба
- Бастакы үүнүү хомуурун бырааһынньыга
- Быһыы, быһыллыы
- Израиль уон икки ууһа
- Иссоп
- Куорат аанын айаҕа
- Көтөхтөрүү
- Көтөхтөрүүтэ суох килиэп бырааһынньыга
- Куш
- Кэс тыл хоппото
- Лаадан
- Левиттэр
- Мандрагор
- Месопотамия
- Моисей
- Негев
- Одьулуун
- Отуу бырааһынньыга
- Паасха
- Рефаимнар
- Сеннаар
- Сибэтиэй
- Сибэтиэйтэн Сибэтиэй хос
- Сибэтиэй хос
- Синай хайата
- Сомуокуба маһа
- Сөбүлэһии кэс тыла, Кэс тыл
- Сэрии көлөөскөтө
- Сокуон
- Субуота
- Тамариск
- Таҥара үлэһитэ
- Таҥара үрдүкү үлэһитэ
- Толук, бэримньи
- Таҥара Килбиэнэ
- Таҥара ыйаахтара
- Тимпан
- Түһүлүк
- Урим, туммим
- Фараон
- Филистим муората
- Ханаан
- Херувим
- Хорив
- Цитра
- Ыраас, ырааһа суох
- Ытык килиэп, уон икки килиэп
- Ытык Сурт
- Ытык таас
- Эдом
- Эргэ Кэс Тыл
- Эфод