# Саха тыла

Институт перевода Библии

## Төрүттэнии кинигэтэ • Тахсыы кинигэтэ


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules


ТӨРҮТТЭНИИ


КИНИГЭТЭ


ТАХСЫЫ


КИНИГЭТЭ


Биибилийэ тылбааһын института


Москва


2022

Дьокуускай уонна Ленскэй

архиепискоба

РОМАН

алгыһынан


Төрүттэнии кинигэтэ


Тахсыы кинигэтэ

Бу тылбаас былыргы дьэбириэйдии төрүт тиэкиһин кытта кичэллээхтик тэҥнээн көрүлүннэ

Тылбаасчыттар:

Саргылаана Леонтьева («Төрүттэнии кинигэтэ»)

Рая Сибирякова-Аайа («Тахсыы кинигэтэ»)

Богословскай эрэдээктэр Саргылаана Леонтьева

Консультант Алексей Сомов

Филологическай уонна стилистическэй эрэдээктэр Николай Ефремов

Рецензент Афанасий Гуринов-Арчылан

Тылдьыт уруһуйдара:

Horace Knowles © The British & Foreign Society 1954, 1967, 1972

Additions and amendments by Louise Bass © The British & Foreign Society 1994

Кинигэ тиэкиһин электроннай уонна аудио версияларын Биибилийэ тылбааһын институтун сайтыттан ылыахха сөп:

https: ibt.org.ru/yakutskiy

ISBN 978-5-93943-313-6

© Институт перевода Библии, 2022

## Аан тыл


ААН ТЫЛ

Күндү ааҕааччы!

Бүгүн эн Биибилийэ Эргэ Кэс Ты лын «Төрүттэнии» (нууч. Бытие) уонна «Тахсыы» (нууч. Исход) диэн икки бастакы кинигэтин тутан олороҕун. Моисей биэс кинигэтиттэн бастакытын «Төрүттэниини» аан дойду устуоруйатын киирии тыла диэн ааттыахха сөп. Үс тыһыынча кэриҥэ сыл анараа өттүгэр былыргы дьэбириэй тылынан суруллубут кинигэ дьиҥнээх аата – бастакы баһын маҥнайгы тылынан, «Бэрэшит», ол аата «Бастаан». Бу кинигэ Биибилийэ гректии тылбааһыгар Септуагинтаҕа «Генесис» (Саҕаланыыта, төрдө) диэн ааттаныаҕыттан ыла, атын омуктар бары ону батыспыттар. Биһиги эмиэ христианнар үйэлээх үгэстэрин тутуһан, тылбааспытын «Тө рүттэнии» диэн ааттаатыбыт. Манна киһи айыллыытын эрэ туһунан буолбатах, бастакы дьон дьиэ кэргэттэрэ, аҕа уустара, биис уустара, куораттара, дойдулара, судаарыстыбалара хайдах төрүттэммиттэрин туһунан кэпсэнэр, норуоттар төрүт өбүгэлэрин төрүччүлэрэ бэриллэр.

Кинигэ инники уон биир баһыгар суруллубутун курдук, Таҥара сири-халлааны, киһини айбытын кэннэ, дьон, Айыы Таҥараларын кытта эйэ дэмнээхтик олоруохтарын баҕарбакка, чыҥха атын суолунан буруйан барбыттар. Ол иһин хара маҥнайгыттан, өйдөрө-санаалара сатарыйан, аньыыны-буруйу оҥорор буолбуттар. Сир үрдүгэр кирдьай аһара хойдон, Таҥара тыынар-тыыннааҕы барытын имири эһэргэ быһаарыммыт. Онон Кини дьонтон көнө сүрэхтээх Нойу талан ылан, дьиэ кэргэнин кытта тыыннаах хаалларан, саҥа киһи аймаҕы үөскэппит.

Бу кинигэ, уон иккис баһыттан саҕалаан, Таҥара аан дойду быыһанар суолун арыйтараары талан ылбыт дьонун туһунан сэһэргиир. Авраам, Исаак, Иаков (кини саҥа аата – Израиль) уонна Иаков уон икки уолун – дьэбириэй норуотун төрүт өбүгэлэрин – туһунан кэпсээҥҥэ Таҥара кинилэргэ Мин эһигини көй элбэх гына ууһатан үтүөкэн дойдуга олохсутуом, оччоҕо эһиги киһи аймахха дьиҥ кырдьыгы арыйыаххыт диэн эрэннэрэр. Таҥара дьоно, төһө да эҥкилэ суох буолбаталлар, аньыыны-буруйу оҥордоллор, Айыы Тойоннорун ыҥырыытын истэн, Кини тугу соруйб утун барытын толороллор.

«Төрүттэнии» – араас истииллээх кинигэ. Ааҕааччы болҕомтотун тардар, киһини умсугутар кэпсээннэр, араас дьикти түбэлтэлэр, хоһоонунан суруллубут алгыстар быыстарыгар элбэх дьон аата киирбит уһун төрүччүлэрэ бааллар. Биллэн турар, түҥ былыргы атын омук тылын бары дэгэтин, дорҕооннорун дьүөрэлэһиитин, хатыламмат ураты поэзиятын хайдахтаах да тылбаас кыайан толору биэрбэт.

Төрүттэнии кинигэтэ урут сахалыы тылынан иккитэ тахсан турар. Бастакыта, сибэтиитэл Иннокентий Вениаминов көҕүлээһининэн аҕабыыт Лаврентий Винокуров оҥорбут тылбааһа, 1858 с. Москватааҕы Синодальнай кинигэ кыһатыгар күн сирин көрбүт. Ик киһэ, Биибилийэ Арассыыйатааҕы уопсастыбата бэлэмнээн таһаарбыт «Айыллыы» диэн тылбааһа, 2012 с. бэчээттэммитэ.

Моисей биэс кинигэтиттэн иккиһэ – «Тахсыы». Манна Иаков удьуордара Ханаан сиригэр турбут суттан куотан Египеккэ көһөллөрүн, онно устунан хабалаҕа киирэн баран хайдах босхоломмуттарын уонна Таҥара кинилэргэ Сокуону бэлэхтээбитин туһунан кэпсэнэр. Кинигэ бастакы чааһа (1–19) – Айыы Тойон норуотун Египеккэ кулуттааһынтан таһаартараары талан ылбыт киһитэ Моисей туһунан сэһэн. Оттон иккис чааһа (20–40) – Таҥара норуотугар Сөбүлэһии кэс тылын эппитин, киниэхэ Сокуону бэлэхтээбитин туһунан. Таҥара биэрбит Сокуонун чопчута – Кини бар дьоҥҥо анаабыт Уон ыйааҕа (20:2-17). Билигин бу ыйаахтар үгүс аныгы омуктар сиэрдэрин-майгыларын тулхадыйбат төр дө буолбуттар.

Таҥара талан ылбыт норуотугар Моисейынан Сокуону бэрдэрэр, ону та һынан кинилэргэ Бэйэтин амарах быһыытын-майгытын, ытык аатын арыйар. Кини Моисейга аалтаары уонна Таҥара Израиль дьонун ортотугар олоруохтаах Сурдун хайдах оҥорор туһунан ымпыгар-чымпыгар тиийэ сиһилии ыйар-кэрдэр. Таҥара дьон олоҕун ыраахтан тэйиччи көрөн турбакка, Бэйэтэ эрэннэрбитин курдук, Авраам, Исаак, Иаков удьуордарын кулуттааһынтан босхолоору, сирдээҕи олох хаамыытын салайан биэрэр. Бу кинигэҕэ өссө дьон Таҥараҕа утарыласпытын, Моисей этэрин ылымматаҕын туһунан кэпсэнэр. Кинилэр кулуттуурга үөрэнэн хаалан, көҥүлү кыайан өйдөөбөттөр, онон үөрүйэх олохторун көҥүллээҕэр ордоро саныыллар. Эмиэ син биир «Төрүттэнии» курдук, Тахсыы кинигэтэ дьон итэҕэһин-быһаҕаһын кистээбэккэ, кинилэри араас өттүлэриттэн арыйан көрдөрөр. Бу кинигэ сахалыы аан маҥнай бэчээттэнэн таҕыста.

Биһиги тылбааспыт былыргы дьэбириэй тылынан суруллубут төрүт тиэкискэ олоҕуран оҥоһулунна, онон дьэбириэйдии да, гректии да тиэкистэри туһаммыт нууччалыы Синодальнай тылбаастан кэккэ уратылар даах. Олортон саамай суолталаахтара кинигэ сирэйин алын өттүгэр хос быһаарыыларга киирдилэр. Дьон уонна сир-уот анал ааттарын суолталара эмиэ хос быһаарыыларга бэрилиннилэр. Өйдүүргэ уустук тиэрминнэр быһаарыылара кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка киирдилэр. Бу тылдьыт үгүс ыстатыйалара Биибилийэ тылбааһын инст итутун үлэһиттэрэ эрэдээктэр Н.Г. Манзиенко, научнай консультант, теология кандидата А.Б. Сомов оҥорбут богословскай тылдьыттарыттан кылгатыллан ылылыннылар. Кинилэр тылдьыттарын сахалыы тылбааһын Арассыыйа наукатын академиятын Сибиирдээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийии уонна Хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар проблемаларын инст итутун кылаабынай научнай үлэһитэ, филологическай наука дуоктара Н.Н. Ефремов оҥорбута.

Итини таһынан кинигэ кэннигэр, ааҕааччыга көмөлөөх буоллун диэн, оччотооҕу Ближнэй Восток уонна Палестина сирин-дойдутун хаарталара киирдилэр.

Ааҕааччылар Таҥара тылын толору өйдүүллэрин туһугар, биһиги бу икки кинигэ дириҥ суолтатын, ис хоһоонун аныгы саха литературнай тылынан чопчу тиэрдэр соругу туруорунан үлэлээтибит. Ол туһугар элбэх сыраларын биэрбит тылбаасчыттарга, эрэдээктэрдэргэ, консультаҥҥа уонна тылбаас үлэтэ табылларыгар көмөлөспүт үтүө дьоҥҥо истиҥ махталбытын этэбит.

Кинигэ электроннай барыйаанын биһиги институппут сайтыттан булуохха сөп (ibt.org.ru).

Биибилийэ тылбааһын Москватааҕы института

## Төрүттэнии

### Төрүттэнии

Төрүттэнии


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]


### 1


Моисей бастакы кинигэтэ


Төрүттэнии


Аан дойду айыллыыта

1Бастаан Таҥара халлааны уонна сири айбыта.[*][+] 2Сир туох да киэбэ-киэлитэ суох, иччитэх этэ. Түгэҕэ биллибэт далайы бүтэй хараҥа бүрүйэн турара, арай уу үрдүнэн Таҥара Тыына[*] тайаара көтөрө. 3Дьэ, онтон Таҥара: «Сырдык баар буоллун», – диэбитэ, онуоха сырдык баар буолбута. 4Таҥара сырдыгы көрөн сөбүлээбитэ, итиэннэ ону хараҥаттан араарбыта. 5Таҥара сырдыгы «күнүс», оттон хараҥаны «түүн» диэн ааттаабыта. Киэһэ буолбута, сарсыарда буолбута – биир күн бүппүтэ.

6Онтон Таҥара: «Уу ортотугар кытаанах араҥа баар буолан ууну икки аҥыы араардын», – диэбитэ. 7Таҥара кытаанах араҥаны оҥорон, араҥа аннынааҕы ууну араҥа үрдүнээҕи ууттан араарбыта. Эппитин курдук буолбута. 8Таҥара кытаанах араҥаны «халлаан» диэн ааттаабыта. Киэһэ буолбута, сарсыарда буолбута – иккис күн бүппүтэ.

9Онтон Таҥара: «Халлаан аннынааҕы уу бииргэ мустан, кураанах сир көһүннүн», – диэбитэ. Эппитин курдук буолбута. 10Таҥара кураанах сири «сир», оттон мустубут ууну «байҕал» диэн ааттаабыта. Итиэннэ Таҥара итини барытын көрөн сөбүлээбитэ. 11Онтон Таҥара: «Сир күөх үүнээйини – сиэмэтин ыһар от, сиэмэлээх аһын биэрэр мас эгэлгэ бииһин – үүннэрдин», – диэбитэ. Эппитин курдук буолбута. 12Сир күөх үүнээйини – сиэмэтин ыһар от, сиэмэлээх аһын биэрэр мас эгэлгэ бииһин – үүннэрбитэ. Итиэннэ Таҥара итини барытын көрөн сөбүлээбитэ. 13Киэһэ буолбута, сарсыарда буолбута – үһүс күн бүппүтэ.

14Онтон Таҥара: «Халлаан араҥатыгар сырдатар эттиктэр баар буолан күнүһү түүнтэн араардыннар, кэми-кэрдиини, күнү-дьылы биллэрэр бэлиэ буоллуннар, – диэбитэ. – 15Халлаан араҥатыттан сыдьаайан сири сырдаттыннар». Эппитин курдук буолбута. 16Таҥара икки сүҥкэн сырдатааччыны (улаханын күнүһү салайарга, кыратын түүнү салайарга анаан) уонна сулустары оҥорбута. 17-18Таҥара кинилэри, сири сырдаталларын, күнүһү-түүнү салайалларын, сырдыгы хараҥаттан арааралларын туһугар, халлаан араҥатыгар туруорбута. Итиэннэ Таҥара итини барытын көрөн сөбүлээбитэ. 19Киэһэ буолбута, сарсыарда буолбута – төрдүс күн бүппүтэ.

20Онтон Таҥара: «Ууга тыыннаах харамай кыймалас буоллун; сир үрдүнэн, халлаан араҥатынан көтөр бииһэ көттүн», – диэбитэ. 21Таҥара байҕал аарыма бэйэлээх амырыын кыылларын, ууга кыйма курдук кыынньар бары харамай, көтөр кынаттаах эгэлгэ бииһин айбыта. Итиэннэ Таҥара итини барытын көрөн сөбүлээбитэ. 22Таҥара кинилэри алҕаан эппитэ: «Төрөөҥ-ууһааҥ, үксээҥ-тэнийиҥ, байҕал уутун иччилээҥ; оттон сиргэ көтөр кынаттаах элбээтин». 23Киэһэ буолбута, сарсыарда буолбута – бэһис күн бүппүтэ.

24Онтон Таҥара: «Сир тыынар тыыннаах эгэлгэ бииһин: сүөһүнү, сыылар харамайы, эҥин-эгэлгэ кыылы-сүөлү үөскэттин», – диэбитэ. Эппитин курдук буолбута. 25Таҥара кыыл-сүөл, сүөһү, сиринэн сыылар харамай эҥин-эгэлгэ бииһин оҥорбута. Итиэннэ Таҥара итини барытын көрөн сөбүлээбитэ. 26Дьэ, онтон Таҥара: «Биһиги курдук мөссүөннээх, Биһиэхэ маарыннаах гына киһини айыахха, – диэбитэ. – Кини байҕал балыгын, халлаан көтөрүн, сүөһүнү, сири бүттүүнүн, сиринэн сыылар харамайы бука барытын баһылаатын». 27Таҥара киһини Бэйэтин курдук мөссүөннээх, Таҥаралыы мөссүөннээх гына айбыта, эр киһини уонна дьахтары айбыта[+]. 28Таҥара кинилэри алҕаан эппитэ: «Төрөөҥ-ууһааҥ, үксээҥ-тэнийиҥ, сир үрдүн иччилээҥ, сири баһылааҥ. Байҕал балыгын, халлаан көтөрүн, сир бары кыылын-сүөлүн баһылыктааҥ». 29Итиэннэ Таҥара эппитэ: «Мин сир үрдүгэр баар сиэмэлээх оту, сиэмэтин ыһар астаах маһы барытын эһиэхэ биэрэбин. Ити эһиги аһыыр аскыт буолуоҕа. 30Оттон сир кыыла-сүөлэ, халлаан көтөрө, сиринэн сыылар харамай – тыынар тыыннаах бүттүүнэ сииригэр Мин күөх үүнээйини олоччу биэрэбин». Эппитин курдук буолбута. 31Таҥара тугу айбытын барытын кэриччи көрөн баран, ону олус сөбүлээбитэ. Киэһэ буолбута, сарсыарда буолбута – алтыс күн бүппүтэ.

### 2

1Халлаан уонна сир, онно баар барыта ити курдук силигэ сиппитэ.

2Сэттис күнүгэр Таҥара оҥорор үлэтин түмүктээбитэ, онон сэттис күнүгэр үлэтин бүтэрэн сынньаммыта. 3Таҥара сэттис күнү алҕаабыта, ытык күн гыммыта, тоҕо диэтэххэ бу күн Кини айар үлэтин бүтэрэн сынньаммыта.

4Халлаан икки сир икки хайдах айыллыбытын туһунан кэпсээн итинник.


Бастакы дьону Эдемҥэ олохсутуу

АЙЫЫ ТОЙОН[†][*] Таҥара сирдээх халлааны саҥа айдаҕын утаа, 5хонууга биир да сатыы талах, биир да салаа от суоҕа. АЙЫЫ ТОЙОН Таҥара ардаҕы өссө ыыта илигэ, сири таҥастыах дьон эмиэ суохтара. 6Арай буор анныттан уу сүүрүгүрэн тахсан[*] сир ньуурун барытын нүөлсүтэрэ. 7АЙЫЫ ТОЙОН Таҥара сири-буору эллээн киһини[*] оҥорон баран, кини таныытыгар олох тыынын үрэн киллэрбитэ – киһи тыынар тыыннаах буолбута[+].

8Онтон АЙЫЫ ТОЙОН Таҥара илин Эдемҥэ илгэ-быйаҥнаах сир эриэккэһин сириэдитэн, оҥорбут киһитин ол сиргэ олохсуппута. 9АЙЫЫ ТОЙОН Таҥара онно кэрэ көстүүлээх, сииргэ үчүгэй отонноох мас эгэлгэтин кытта ол сир ортотугар Олох Аал Луук Маһын уонна үтүөнү-мөкүнү билии[*] маһын үүннэрбитэ[+].

10Эдемтэн өрүс устан тахсан ити илгэлээх сири нүөлсүтэн баран, салгыы түөрт салааҕа арахсар. 11Түөрт салааттан биирдэстэрэ – Фисон; бу өрүс кыһыл көмүстээх Хавила дойдутун эргийэ барар 12(ол дойду үчүгэй кыһыл көмүстээх, онно бдолах диэн дыргыл сыттаах дабархай уонна күндү оникс таас баар). 13Иккис өрүс аата Гихон, бу өрүс Куш[†][*] сирин эргийэ устар. 14Үһүс өрүс аата Тигр, кини Ассирияттан илин диэки барар. Төрдүс өрүс аата Евфрат[+].

15АЙЫЫ ТОЙОН Таҥара киһини Эдемҥэ, бу илгэлээх сири оҥоһуннун, көрөн-истэн харыстаатын диэн олохсутан баран, 16киниэхэ маннык ыйан-кэрдэн эппитэ: «Эн илгэлээх сир ханнык баҕарар маһын отонуттан сиэххин сөп, 17арай үтүөнү-мөкүнү билии маһын отонуттан амсайар буолаайаҕын. Амсайыаҥ да – ол күн өлүөҥ».

18Онтон АЙЫЫ ТОЙОН Таҥара: «Киһи соҕотоҕун сылдьара куһаҕан. Мин киниэхэ бэйэтигэр холоонноох көмөлөһөөччүнү оҥорон биэриим», – диэбитэ. 19АЙЫЫ ТОЙОН Таҥара сиртэн-буортан эҥин-эгэлгэ кыылы-сүөлү, көтөрү оҥорон баран, олору, хайдах ааттыыр эбит диэн, киһиэхэ аҕалбыта. Киһи хамныыр харамайга ханнык ааты биэрэр да, харамай оннук ааттанара. 20Киһи дьиэ сүөһүтүгэр барытыгар, бары көтөргө, бары кыылга-сүөлгэ аат биэртэлээбитэ, ол гынан баран олортон бэйэтигэр холоонноох көмөлөһөөччүнү булан ылбатаҕа. 21Онон, дьэ, АЙЫЫ ТОЙОН Таҥара киһини кытаанахтык утутан кэбиһэн баран, киниттэн ойоҕоһун биир уҥуоҕун ороон ылбыта уонна ол уҥуох оннун этинэн бүрүйэн кэбиспитэ[+]. 22АЙЫЫ ТОЙОН Таҥара киһиттэн ылбыт ойоҕоһун уҥуоҕуттан киниэхэ дьахтары оҥорон аҕалбыта. 23Онуоха киһи эппитэ:

«Бу баар эбит мин уҥуоҕум сорҕото,
мин этим-сииним сорҕото!
Кини эр киһиттэн ылыллыбыта,
онон дьахтар диэн ааттаныаҕа».[*]

24(Ол иһин эр киһи аҕатын-ийэтин хаалларан ойоҕун кытта холбоһор, онон иккиэн биир эт-сиин буолаллар.)[+] 25Эр киһи ойоҕунаан сыгынньах сылдьаллара эрээри, онтон сааппат этилэр.

### 3


Бастакы аньыы-буруй

1Моҕой АЙЫЫ ТОЙОН[†] Таҥара оҥорбут кыылларыттан барыларыттан саамай оҕуруктаахтара этэ. Кини дьахтартан: «Илгэлээх сир ханнык да маһын отонуттан сиэмэҥ диэн Таҥара эһиэхэ чахчы эппитэ дуо?» – диэн ыйыппыта[+].

2«Биһиги ханнык баҕарар мас отонун сиэхпитин сөп, – дьахтар моҕойго хардарбыта, – 3арай Таҥара биһиэхэ бу илгэ-быйаҥ ортотугар үүнэн турар мас отонун сииргит да, таарыйаргыт да көҥүллэммэт диэбитэ. Оннук гыннахпытына – өлөр үһүбүт»[+].

4«Суох, эһиги өлүөххүт суоҕа, – диэбитэ моҕой. – 5Ити мас отонуттан сиэтэххитинэ, хата, хараххыт арыллан, үтүөнү-мөкүнү билэн,[*] Таҥара курдук буолуоххут. Кини ону билэр». 6Дьэ, онно дьахтар ол мас отоно сиэниллиэн сөбүн, көрөргө сүрдээх үчүгэйин, итиэннэ киһини үтүөнү-мөкүнү билиинэн умсугутарын көрөн, отону ылан сиэн кэбиспитэ; сиэтин диэн, эригэр эмиэ биэрбитэ[+]. 7Онуоха иккиэн, харахтара арыллан, сыгынньах сылдьалларын көрбүттэрэ, онон сомуокуба мас[*] сэбирдэҕинэн баачы оҥостон өттүктэрин бааммыттара.

8Киэһэ сиккиэр тыал илгийиитэ кинилэр, илгэ-быйаҥнаах сиринэн АЙЫЫ ТОЙОН Таҥара кэлэн иһэрин истэн, мас кэннигэр саһан хаалбыттара.

9«Ханна бааргыный?» – АЙЫЫ ТОЙОН Таҥара киһини ыҥырбыта.

10«Эн илгэлээх сиринэн кэлэн иһэргин истэн, сыгынньахпыттан куттанан, саһан турабын», – диэбитэ киһи.

11«Сыгынньаххын диэн эйиэхэ ким эттэ? Мин эйигин сиэйэҕин диэн боппут маһым отонуттан сиэбитиҥ дуу?» – АЙЫЫ ТОЙОН Таҥара ыйыппыта.

12«Бу кини, Эн биэрбит дьахтарыҥ, миэхэ ол отону биэрбитэ, ону мин сиэбитим», – диэн хоруйдаабыта киһи.

13АЙЫЫ ТОЙОН Таҥара дьахтартан: «Эн тоҕо итинник быһыыланныҥ?»[†] – диэн ыйыппыта.

Дьахтар: «Моҕой миигин албыннаабыта, ол иһин сиэбитим», – диэбитэ.

14Онуоха АЙЫЫ ТОЙОН Таҥара моҕойго эппитэ:

«Итинник быһыыланан, эн кырыыска бардыҥ.
Аны кыыл-сүөл, сүөһү эйгэтиттэн үүрүллэн,
өрөҕөҕүнэн сыыла сылдьыаҥ,
тыыннааҕыҥ тухары сир-буор аһылыктаныаҥ.
15Мин эйигин дьахтардыын өстөһүннэриэм,
эһиги оҕолоргут эмиэ өстөөх буолуохтара:
дьахтар уола төбөҕүн хампы үктүө,
оттон эн кинини тилэххэ тигиэҥ»[+].

16Дьахтарга эппитэ:

«Мин эйиэхэ хат сылдьар кэмҥин ыаратан биэриэм,
онон оҕолоргун эрэйдэнэн төрүөҥ.
Ол да үрдүнэн эргэр тардыһа туруоҥ,
эриҥ эйиэхэ тойонуҥ буолуо».[*][+]

17Оттон эр киһиэхэ эппитэ:

«Ойоҕуҥ тылын истэҥҥин,
сиэйэҕин диэн боппут маһым отонуттан сиэбиккин.
Онон сир эн тускуттан кырыыска турда:
аны үйэҥ тухары сир биэрэр аһын сыранан булуоҕуҥ.
18Сир эйиэхэ хатыылаах эрбэһини, сыыс оту үүннэриэ,
эн хонуу отунан аһылыктаныаҥ,
19сиир килиэпкин, хара көлөһүҥҥүн тоҕон туран, булунуоҥ.
Сиртэн ылыллыбытыҥ – сиргэ төннүөҥ,
буоргун эбээт эн – буорга кубулуйуоҥ»[+].

20Киһи (Адам) ойоҕун, кини сир бары олохтоохторун ийэлэрэ буолбутун иһин, Ева[*] диэн ааттаабыта. 21АЙЫЫ ТОЙОН Таҥара Адамҥа уонна кини ойоҕор тирии таҥас оҥорон таҥыннарбыта.

22Онтон АЙЫЫ ТОЙОН Таҥара эппитэ: «Көр, бу, киһи үтүөнү-мөкүнү билэн, Биһиги биирдэспит курдук буолла. Аны билигин, өлбөт үйэлэнээри, Олох Аал Луук Маһын отонуттан ылан сиэбэтэр!»[+] 23АЙЫЫ ТОЙОН Таҥара киһини, сиртэн-буортан ылыллыбыта, онон сирин оҥоһуннун диэн, илгэлээх Эдемтэн үүрэн кэбиспитэ. 24Киһини үүрэн баран, Олох Аал Луук Маһыгар тиэрдэр суолу харабыллатаары, Эдем сирин аттыгар илин диэки херувимнары[†][*] уонна хайа баҕарар диэки эргийэн кулахачыйар уот кылыһы туруорбута.

### 4


Каин инитин Авелы өлөрөр

1Адам Евалыын хоонньоһон, ойоҕо ыарахан буолбута. Ева уолун Каины[*] төрөтөн баран: «АЙЫЫ ТОЙОН[†] көмөтүнэн мин киһини төрөттүм!» – диэн саҥа аллайбыта. 2Кини өссө Авелы, Каин инитин, төрөппүтэ.

Авель бараан[*] үөрүн маныыра, оттон Каин сир оҥорооччу этэ. 3Төһө эрэ кэм ааспытын кэннэ, Каин АЙЫЫ ТОЙОҤҤО сирин үүнүүтүттэн бэлэх илдьэ тиийбитэ, 4Авель эмиэ бараанын бастакы төрүөҕүн сыалаах бастыҥ этин илдьибитэ. 5АЙЫЫ ТОЙОН Авель бэлэҕин сөбүлүү көрбүтэ, оттон Каин бэлэҕин сөбүлээбэтэҕэ. Каин онтон уордайан, сирэйэ-хараҕа суулла өспүтэ. 6«Бу туохтан маннык уордайдыҥ? – АЙЫЫ ТОЙОН Каинтан ыйыппыта. – Туохтан маннык өһөн түстүҥ? 7Үтүөнү оҥорор буоллаххына, төбөҕүн өрө тутун. Оттон оҥорбот буоллаххына, ааҥҥар аньыы саһан сытар. Аньыы эйигин баһылыан баҕарар, ол эрээри эн киниэхэ тойон буолуохтааххын»[+].

8Каин инитигэр Авельга: «Хонууга тахсыахха»,[*] – диэбитэ. Хонууга сылдьан кини инитин Авелы үрдүгэр түһэн өлөрөн кэбиспитэ.

9АЙЫЫ ТОЙОН Каинтан: «Иниҥ Авель ханнаный?» – диэн ыйыппыта.

«Билбэппин, мин инибин маныы сылдьар үһүбүн дуо?» – диэбитэ Каин.

10Онуоха АЙЫЫ ТОЙОН эппитэ: «Бу эн тугу оҥордуҥ? Иниҥ сиргэ тохтубут хаана Миигин ыҥыран үөгүлүүр. 11Эн сиргэ иниҥ хаанын иһэрдэн, сир кырыыһыгар турдуҥ. 12Инникитин, төһө да бу сири оҥостубутуҥ иһин, сир аны эйиэхэ үүнүүтүттэн бэрсиэ суоҕа. Мантан ыла эн үүрүллэн, атах балай бараҕын».

13Каин АЙЫЫ ТОЙОҤҤО: «Маннык ыар накаастабылы мин кыайан тулуйбаппын, – диэн хардарбыта. – 14Эн миигин сирбиттэн холдьоҕон эрэҕин, аны Эйигиттэн ыраатыам турдаҕа. Мантан инньэ үүрүллэн, атах-балай бардахпына, аара ким көрсүбүт миигин өлөрөн кэбиһиэн сөп».

15Онуоха АЙЫЫ ТОЙОН: «Ким Каины өлөрбүттэн сэттэ бүк иэстэниэҕэ», – диэбитэ. Аара суолга өлөрбөтүннэр диэн, киниэхэ ураты бэлиэни туруорбута[+]. 16Каин АЙЫЫ ТОЙОНТОН ыраах баран, Эдемтэн илин диэки баар Нод[*] диэн дойдуга олохсуйбута.


Каин удьуордара

17Онтон Каин ойоҕунаан хоонньоһон, ойоҕо ыарахан буолбута. Кини Енох диэн уолу төрөппүтэ. Ол саҕана Каин куорат тута сылдьара, онон куораты уолун аатынан Енох диэн ааттаабыта. 18Енохтан Ирад, Ирадтан Мехиэель, Мехиэельтэн Мафусал, Мафусалтан Ламех диэн уолаттар төрөөбүттэрэ.

19Ламех икки дьахтары ойох ылбыта. Биирдэһин аата Ада, оттон иккиһин киэнэ Цилла диэн этэ. 20Ада Иавалы төрөппүтэ. Иавалтан сурт дьиэлээх-уоттаах, сүөһү иитэр дьарыктаах дьон үөскээбиттэрэ. 21Иавал инитэ Иувал диэн ааттааҕа. Кини аарпаҕа, билиэйтэҕэ оонньооччулар барыларын төрүт өбүгэлэрэ буолбута. 22Цилла Тувалкаины, алтантан, тимиртэн араас тэрили оҥорор уус киһини, төрөппүтэ. Тувалкаин эдьиийэ Ноема этэ.

23Ламех ойохторугар эппитэ:

«Адалаах Цилла, истиҥ эрэ миигин!
Болҕойон истиҥ эрэ, ойохторуом, мин эһиэхэ тугу этэрбин!
Миигин бааһырдыбытын иһин, мин эр киһини өлөрдүм,
миигин охсубутун иһин, мин уол оҕону өлөрдүм![*]
24Каины өлөрүү сэттэ бүк иэстэбиллээх,
оттон Ламех иэстэбилэ сэттэ уон сэттэ бүк буолуоҕа».


Сиф төрүүр

25Адам ойоҕунаан өссө хоонньоспута. Ойоҕо уолу төрөтөн баран, оҕотун Сиф[*] диэн ааттаабыта. Ол аата «Каин илиититтэн өлбүт Авель оннугар Таҥара миэхэ саҥа оҕону бэлэхтээтэ» диэн суолталаах. 26Сиф эмиэ уол оҕоломмута. Кини уолугар Енос диэн ааты биэрбитэ.

Ити кэмтэн ыла дьон Таҥараны АЙЫЫ ТОЙОН диэн аатынан ыҥырар буолбуттара.

### 5


Адамтан Нойга диэри көлүөнэлэр

1Бу – Адам удьуордарын туһунан кинигэ.

Таҥара киһини айарыгар кинини Таҥараҕа маарынныыр гына оҥорбута. 2Эр киһини уонна дьахтары айан баран, алҕаабыта, итиэннэ айбыт күнүгэр иккиэннэрин «киһи» диэн ааттаабыта[+].

3Адам сүүс отут саастааҕар киниэхэ бэйэтигэр маарыннаах, бэйэтин курдук мөссүөннээх уол оҕоломмута. Адам уолун Сиф диэн ааттаабыта[+]. 4Сиф төрөөбүтүн кэннэ, Адам аҕыс сүүс сыл олорбута, кини өссө атын уол, кыыс оҕолордооҕо. 5Адам барыта тоҕус сүүс отут сыл олорон баран, өлбүтэ.

6Сиф сүүс биэс саастааҕар Енос диэн уолламмыта. 7Енос төрөөбүтүн кэннэ, Сиф аҕыс сүүс сэттэ сыл олорбута. Кини өссө атын уол, кыыс оҕолордооҕо. 8Сиф барыта тоҕус сүүс уон икки сыл олорон баран, өлбүтэ.

9Енос тоҕус уон саастааҕар Каинан диэн уолламмыта. 10Каинан төрөөбүтүн кэннэ, Енос аҕыс сүүс уон биэс сыл олорбута. Кини өссө атын уол, кыыс оҕолордооҕо. 11Енос барыта тоҕус сүүс биэс сыл олорон баран, өлбүтэ.

12Каинан сэттэ уон саастааҕар Малелеил диэн уолламмыта. 13Малелеил төрөөбүтүн кэннэ, Каинан аҕыс сүүс түөрт уон сыл олорбута. Кини өссө атын уол, кыыс оҕолордооҕо. 14Каинан барыта тоҕус сүүс уон сыл олорон баран, өлбүтэ.

15Малелеил алта уон биэс саастааҕар Иаред диэн уолламмыта. 16Иаред төрөөбүтүн кэннэ, Малелеил аҕыс сүүс отут сыл олорбута. Кини өссө атын уол, кыыс оҕолордооҕо. 17Малелеил барыта аҕыс сүүс тоҕус уон биэс сыл олорон баран, өлбүтэ.

18Иаред сүүс алта уон икки саастааҕар Енох диэн уолламмыта. 19Енох төрөөбүтүн кэннэ, Иаред аҕыс сүүс сыл олорбута. Кини өссө атын уол, кыыс оҕолордооҕо. 20Иаред барыта тоҕус сүүс алта уон икки сыл олорон баран, өлбүтэ.

21Енох алта уон биэс саастааҕар Мафусал диэн уолламмыта. 22Мафусал төрөөбүтүн кэннэ, Енох Таҥараны кытта үс сүүс сыл бииргэ сылдьыбыта. Кини өссө атын уол, кыыс оҕолордооҕо. 23Енох барыта үс сүүс алта уон биэс сыл олорбута. 24Енох Таҥараны кытта бииргэ сылдьыбыта. Онтон кини суох буолбута – Таҥара кинини Бэйэтигэр ылбыта[+].

25Мафусал сүүс аҕыс уон сэттэ саастааҕар Ламех диэн уолламмыта. 26Ламех төрөөбүтүн кэннэ, Мафусал сэттэ сүүс аҕыс уон икки сыл олорбута. Кини өссө атын уол, кыыс оҕолордооҕо. 27Мафусал барыта тоҕус сүүс алта уон тоҕус сыл олорон баран, өлбүтэ.

28Ламех сүүс аҕыс уон икки саастааҕар уол оҕоломмута. 29Кини уолун Ной[*] диэн ааттаан баран: «Бу оҕоттон биһигини бары үлэбитигэр, АЙЫЫ ТОЙОН[†] кыраабыт сиригэр оҥорор үлэбитигэр-хамнаспытыгар, көнньүөрдэр киһи тахсыаҕа», – диэбитэ[+]. 30Ной төрөөбүтүн кэннэ, Ламех биэс сүүс тоҕус уон биэс сыл олорбута. Кини өссө атын уол, кыыс оҕолордооҕо. 31Ламех барыта сэттэ сүүс сэттэ уон сэттэ сыл олорон баран, өлбүтэ.

32Ной биэс сүүс саастааҕар уолаттара Сим, Хам, Иафет төрөөбүттэрэ.

### 6


Улуу мотуок

1Дьон сир үрдүгэр улам элбээн, кыыс оҕолору төрөппүттэрэ. 2Таҥара уолаттара,[*] ол кыргыттар кэрэ дьүһүннээхтэрин көрөн, талбыттарын ойох ылаллара[+]. 3Дьэ, онтон АЙЫЫ ТОЙОН[†] эппитэ: «Киһи диэн эт-хаан эрэ, онон Мин биэрбит олоҕум тыына киниэхэ букатыннаахтык хаалыа суоҕа. Киһи үйэтэ аны сүүс сүүрбэ сыл буоллун»[+]. 4Таҥара уолаттара дьон кыргыттарыгар киирэннэр, кыргыттар кинилэртэн оҕолонор буолбуттара. Ити курдук оччолорго да, кэлин да сиргэ аарыма дуолаттар үөскээбиттэрэ. Ол быраман дьыллартан албан аатырбыт күүстээх-уохтаах дьоннор этилэр.

5АЙЫЫ ТОЙОН киһи аймах сиргэ наһаа элбэх куһаҕаны оҥорорун, дьон өйө-санаата барыта мэлдьи куһаҕаҥҥа тардыһарын көрбүтэ[+]. 6Онон АЙЫЫ ТОЙОН, сиргэ киһини айбытыттан кэмсинэн, ис сүрэҕиттэн курутуйан 7эппитэ: «Мин айбыт дьоммун уонна кыылы-сүөлү, сыылар харамайы, көтөр кынаттааҕы эмиэ сир сирэйиттэн имири сотуом. Кинилэри айбыппын кэмсинним». 8Арай биир Ной эрэ АЙЫЫ ТОЙОН санаатын табара.

9Ной удьуордарын туһунан кэпсээн маннык.

Оччотооҕу кэм дьонуттан соҕотох Ной эрэ көнө сүрэхтээх, туох да иҥэ-дьаҥа суох кырдьыксыт киһи этэ; кини Таҥараны кытта өрүү бииргэ сылдьара. 10Ной үс уоллааҕа, ааттара Сим, Хам, Иафет диэннэрэ.

11Таҥара көрдөҕүнэ, сир олоҕо хара дьайыынан туолан төрдүттэн сатарыйбыта. 12Таҥара аан дойду хайдах курдук сатарыйбытын, сиргэ баар тыынар-тыыннаах олоҕун быһыыта-майгыта[†] алдьаммытын көрбүтэ. 13Ол иһин Таҥара Нойга эппитэ: «Мин сир олохтоохторун барыларын имнэри эһэргэ быһаарынным. Хара дьайдаах быһыылара сири биир гына толордо. Мин кинилэри сир сирэйиттэн имири сотуом. 14Онон гофер[*] мастан уу аалына оҥоһун. Аалгын хас да хостоон баран, истэри-тастары мас дабархайынан бис. 15Уһунун үс сүүс тоҕонох[*], туоратын биэс уон, оттон үрдүгүн отут тоҕонох гына оҥор. 16Үрдүнэн хоруобуйалаа,[*] ол хоруобуйата аал эркиниттэн биир тоҕонох үөһэ чорбойон туруохтаах. Ойоҕоһунан ааннаа. Аал бастакы, иккис уонна үһүс дьаарыстардаах буолуохтаах.

17Мин сири ууга тимирдиэм, бу халлаан анныгар баар тыынар тыыннааҕы имири эһиэм. Сиргэ баар хамныыр харамай барыта өлүөҕэ. 18Оттон эйиэхэ Мин эйигинниин сөбүлэһии кэс тылын[†] этэбин. Эн уолаттаргын, ойоххун, кийииттэргин кытта устар аалгар киириэҥ; 19онно тыынар тыыннаахтан барытыттан, эйигин кытта ордон хаалалларын туһугар, иккилиини – тыһытын уонна атыырын – киллэриэҥ. 20Көтөр кынаттаах бииһин ууһа, кыыл-сүөл, сиринэн сыылар харамай бары бииһэ, тыыннаах хаалар туһугар, иккилии буолан эйигин кытта аалга киирсиэхтэрэ. 21Онон бука бары аһыыргытыгар, бэйэҕэр да, кинилэргэ да анаан, араас аһылыгы хаһаан».

22Ной Таҥара соруйбутун барытын толорбута.

### 7

1Онтон АЙЫЫ ТОЙОН[†] Нойга эппитэ: «Бу билиҥҥи дьонтон көнө сүрэхтээх киһи Мин иннибэр эн эрэ бааргын көрөбүн. Эн дьиэ кэргэҥҥин кытта устар аалгар киир. 2Ыраас[†][*] кыыл-сүөл бары бииһиттэн атыырын-тыһытын сэттэлиини, ырааһа суох кыыл-сүөл бары бииһиттэн атыырын-тыһытын биирдиини илдьэ киир. 3Көтөр кынаттаах сир үрдүттэн сүппэтин туһугар, бары бииһин ууһуттан эмиэ атыырын-тыһытын сэттэлиини ыл. 4Мин аны сэттэ хонугунан сиргэ түөрт уон түүннээх күнү быһа сэллээбэккэ түһэр ардаҕы ыытыам – айбыт харамайбын барытын сир ньууруттан имири быһыам». 5Ной АЙЫЫ ТОЙОН соруйбутун барытын толорбута.

6Улуу мотуок сиргэ Ной алта сүүс саастааҕар саҕаламмыта. 7Ной, мотуоктан хорҕойон, уолаттарын, ойоҕун, кийииттэрин кытта устар аалыгар киирбитэ. 8Ыраас да, ырааһа суох да кыыл-сүөл бары бииһиттэн, көтөр кынаттаахтан, сир бары сыылар харамайыттан, 9Таҥара соруйбутун курдук, тыһытыттан-атыырыттан иккилии буолан Нойу кытта аалга киирсибиттэрэ. 10Онтон, сэттэ күн ааспытын кэннэ, сиргэ мотуок саҕаламмыта.

11Ной олоҕун алта сүүс сылын иккис ыйыгар, ый уон сэттис күнүгэр түгэҕэ биллибэт далай уута өрө дэбилийэн тахсыбыта, халлаан түннүгэ[*] барыта тэлэччи арыллыбыта, – 12сиргэ түөрт уон түүннээх күнү быһа ардах курулаччы куппута. 13Ол күн Ной, ардах саҕаланаатын, Сим, Хам, Иафет диэн уолаттарын, ойоҕун, кийииттэрин кытта устар аалыгар киирэн хаалбыта. 14Кинилэри кытта бииргэ кыыл-сүөл, дьиэ сүөһүтэ, сиргэ баар сыылар харамай барыта, хотоҕойдоох бииһин ууһа – хас чыычаах, хас көтөр кынаттаах – бука бары киирсибиттэрэ. 15Ити тыынар тыыннаах бүттүүнэ Нойга иккилии буолан тиийэн устар аалга киирбитэ – 16Таҥара Нойга соруйбутун курдук, тыыннаах харамай хас биирдии бииһиттэн тыһылаах атыыр тиийбиттэрэ. Дьэ онтон, Ной киирбитин кэннэ, АЙЫЫ ТОЙОН аал аанын сабан кэбиспитэ.

17Улуу мотуок түөрт уон күнү быһа тохтооботоҕо. Уу сири ыллар-ылан, аалы өрө үтэйэн таһаарбыта, онон аал устубутунан барбыта. 18Угут бөҕө буолан, халыҥ уу саба халыйан сыыйа сир барыта тимирбитэ, арай аал эрэ өрө дагдайан уста сылдьыбыта. 19Онтон уу туох да аһара баран, аны халлаан анныгар баар саамай үрдүк хайалары барыларын саппыта, 20чыпчаалларын уон биэс тоҕонох куоһарбыта, хайалар көстүбэт буолбуттара. 21Сиргэ баар хамныыр харамай бүттүүнэ, көтөр кынаттаах, дьиэ сүөһүтэ, кыыл-сүөл, сири иччилээн олорбут барыта, киһи аймах түөрэ өлбүтэ. 22Сир үрдүгэр баар тыынар тыыннаах, инчэҕэй эттээх олоччу эстибитэ. 23Сиргэ баар бүтүннүүтэ: киһи аймах, кыыл-сүөл, сиринэн сыылар, халлаанынан көтөр харамай – бука барыта сир ньууруттан ньимси сотуллубута. Арай Нойу кытта устар аалга киирсибиттэр эрэ тыыннаах ордубуттара. 24Халаан уута сүүс биэс уон күнү быһа бииргэм бидилийэн кэлэ турбута.

### 8

1Таҥара Нойу уонна кинини кытта уу аалыгар киирсибит кыылы-сүөлү, дьиэ сүөһүтүн умнубатаҕа. Таҥара сиргэ тыалы түһэрбитигэр халаан уута улам тардыбытынан барбыта. 2Түгэҕэ биллибэт далай айаҕа сабыллан, халлаан түннүгэ хам хатанан, ардах уурайан хаалбыта. 3Уу, бытааннык да буоллар, сиртэн улам тардан испитэ. Сүүс биэс уонус күнүгэр балачча түһэн, 4сэттис ый уон сэттис күнүгэр устар аал Арарат хайаларын арҕаһыгар тохтообута. 5Уу сиртэн бытааннык барара. Сыл онус ыйа үүммүтэ; онус ый бастакы күнүгэр бастаан хайалар төбөлөрө быкпыттара.

6Түөрт уон күн ааспытын кэннэ, Ной, оҥорбут түннүгүн аһан, 7таска суору ыыппыта; суора, көтөн бара-бара, төннөн кэлэн, сир кууруор диэри, үөһэнэн эргийэ сылдьыбыта. 8Онтон, халаан уута ааспытын билээри, Ной аны холуубу көтүппүтэ, 9ол эрээри сир барыта уу анныгар сытар буолан, көтөрө, түһэр сири булбакка, төннөн кэлбитэ. Ной, илиитин утары уунан, холуубун аалга киллэрбитэ. 10Сэттэ күн кэтэһэн баран, эмиэ хат көтүппүтэ, 11арай киэһэ холууба сип-сибиэһэй олива мас сэбирдэҕин ытыран кэлбитэ. Дьэ, онно Ной халаан уута тардыбытын билбитэ. 12Кини өссө сэттэ күн кэтэһэн көрөн баран холуубун хат ыыппыта, бу сырыыга көтөрө төннүбэтэҕэ.

13Халаан уута Ной алта сүүс биир саастааҕар, бастакы ый бастакы күнүгэр, сир ньууруттан төттөрү түспүтэ. Ной, аалын аанын аһан, уу сиртэн барбытын көрбүтэ. 14Иккис ый сүүрбэ сэттис күнүгэр сир үрдэ кууран хаалбыта. 15Дьэ, онтон Таҥара Нойга эппитэ: 16«Ойоххун, уолаттаргын, кийииттэргин кытта аалгыттан таҕыс. 17Эйигин кытта баар тыынар тыыннааҕы: көтөр кынаттааҕы, кыылы-сүөлү, сиринэн сыылар харамайы – барытын илдьэ таҕыс. Тахсаннар сири иччилээн, төрөөн-ууһаан, үксээн-тэнийэн бардыннар»[+]. 18Ной уолаттарын, ойоҕун, кийииттэрин кытта аалтан тахсыбыттара. 19Кини кэнниттэн сир хамныыр харамайа бүттүүнэ: кыыл-сүөл, сыылар харамай, көтөр кынаттаах, бииртэн биир биис ууһа – барыта тахсан барбыта.

20Ной АЙЫЫ ТОЙОҤҤО аалтаар[†][*] оҥорбута, онно хас биирдии ыраас[†] кыыл-сүөл, көтөр кынаттаах бары бииһиттэн бүтүннүү уматан Киниэхэ толук[†] биэрбитэ. 21АЙЫЫ ТОЙОН[†] ол толук үчүгэй сытын эҕирийэн баран, Бэйэтэ Бэйэтигэр эппитэ: «Төһө да өйдөрө-санаалара эдэр оҕо саастарыттан куһаҕаҥҥа тардыһыылааҕын иһин, Мин аны хаһан да дьонтон сылтаан сири кырыам суоҕа. Аны тыынар тыыннааҕы бүтүннүү эһиэм суоҕа[+].

22Сир баарын тухары,
бурдук ыһыыта-хомуура,
тымныы-куйаас, кыһын-сайын,
күнүс-түүн эргиирэ быстыа суоҕа».

### 9


Таҥара Нойга сөбүлэһии кэс тылын этэр

1Таҥара Нойу уонна кини уолаттарын алҕаан эппитэ: «Төрөөҥ-ууһааҥ, үксээҥ-тэнийиҥ, сир үрдүн иччилээҥ[+]. 2Сир кыыла-сүөлэ, халлаан көтөрө, сиринэн сыылар харамай, байҕал балыга барыта эһигиттэн куттанар-чаҕыйар буоллун. Кинилэр бары эһиги илиигитигэр бэриллибиттэрэ. 3Мин урут эһиги аһыыргытыгар күөх үүнээйини биэрбитим курдук, аны билигин эһиэхэ хамныыр харамайы барытын биэрэбин[+]. 4Ол гынан баран ханнык да харамай этин, хаана иһигэр хаалбыт буоллаҕына, сиэмэҥ: кини хааныгар олоҕун тыына баар[+]. 5Мин эһиги хааҥҥытын эмиэ – былдьаммыт олоххутун – эһиги хааҥҥытын тохпуттан, тыыҥҥытын быспыттан, кини кыыл-сүөл да, быраатын тыыныгар турбут киһи да буоллун, иэстиэҕим. 6Киһи Таҥаралыы мөссүөннээх гына айыллыбыта, онон ким эрэ киһи хаанын тохтоҕуна, кини хаанын атын киһи тоҕуоҕа[+]. 7Эһиги төрөөҥ-ууһааҥ, үксээҥ-тэнийиҥ, сири иччилээҥ, сиргэ элбээн иһиҥ».

8Таҥара Нойга уонна кини уолаттарыгар эппитэ: 9-10«Билигин Мин эһигини, эһиги кэнэҕэски ыччаккытын итиэннэ эһигинниин аалтан тахсыбыт хамныыр харамайы: көтөр кынаттааҕы, дьиэ сүөһүтүн, кыылы-сүөлү, сир бары харамайын – барытын кытта сөбүлэһиигэ[*] киирэбин. 11Мин эһиэхэ сөбүлэһии кэс тылын[†] этэбин: аны мантан ыла хаһан да халаан уута тыынар тыыннааҕы имнэри эһиэ суоҕа, улуу мотуок кэлэн сири кураанахтыа суоҕа». 12Таҥара өссө эппитэ: «Мин эһигинниин, тыынар тыыннаахтыын барытыныын, үйэлэр тухары көлүөнэттэн көлүөнэҕэ көтүллүбэт сөбүлэһиим туоһута бу баар: 13Мин сир олохтоохторун кытта сөбүлэһиигэ киирбитим бэлиэтигэр былыкка ох саабын, кустугу, ыйаатым. 14Дьэ, онон сир үрдүгэр былыты хомуйан аҕаллахпына, былыкка кустук тахсыаҕа. 15Оччоҕо Мин эһигинниин, тыынар тыыннаахтыын барытыныын сөбүлэһиибин өйдүү түһүөҕүм. Онон тыынар тыыннааҕы биири да ордорбокко эһэр мотуок уута аны кэлиэ суоҕа. 16Былыкка кустук тахсыбытын көрдөхпүнэ, Мин сир бары олохтоохторун кытта үйэлэр тухары көтүллүбэт сөбүлэһиигэ киирбиппин өйдөөн кэлиэҕим». 17Итиэннэ Таҥара Нойга: «Мин сир үрдүгэр баар тыынар тыыннааҕы барытын кытта сөбүлэһиим туоһута – итинник», – диэбитэ.


Ной уолаттара

18Ной устар аалтан тахсыбыт уолаттара Сим, Хам, Иафет диэннэрэ (Хам – Ханаан[†][*] аҕата). 19Кинилэр үһүө этилэрэ, сир норуоттара бука бары бу үс киһиттэн үөскээбиттэрэ.

20Ной сир оҥоруутунан дьарыктанара, бинэгирээти бастакынан кини үүннэрбитэ.[*] 21Биирдэ Ной, бинэгирээт арыгытын иһэн туймааран хаалан, сурдун иһигэр сыгынньах сыппыта[+]. 22Ханаан аҕата Хам, аҕата сыгынньах сытарын көрөн, тахсан убайдарыгар кэпсээн биэрбитэ[+]. 23Онуоха Сим Иафеттыын санныларыгар таҥаһы нээлбилии быраҕан, кэннилэринэн хааман киирэн сурт иһигэр сыгынньах сытар аҕаларын ол таҥаһынан бүрүйбүттэрэ. Бэйэлэрэ туора хайыһа сылдьаллара, онон аҕалара сыгынньаҕын көрбөтөхтөрө. 24Ной, итирбитэ ааһан уһуктан кэлэн баран, кыра уола тугу гыммытын билэн: 25«Ханаан кырыыска бардын, убайдарын кулуттарыгар кулуттаатын!» – диэбитэ. 26Итиэннэ өссө эппитэ:

«Алгыс буоллун АЙЫЫ ТОЙОҤҤО, Сим Таҥаратыгар!
Оттон Ханаан Симҥэ кулуттаатын!
27Таҥара Иафет[*] сирин-уотун тэнитэн биэриэхтин!
Иафеттаах Сим удьуордара эйэ дэмнээхтик бииргэ олордуннар!
Оттон Ханаан Иафекка кулуттаатын!»

28Улуу мотуок ааспытын кэннэ, Ной үс сүүс биэс уон сыл олорбута. 29Ной барыта тоҕус сүүс биэс уон сыл олорон баран өлбүтэ.

### 10


Ной удьуордара

1Ной уолаттарын Сим, Хам, Иафет төрүччүлэрэ маннык.

Улуу мотуок кэнниттэн Сим, Хам, Иафет уолаттара[*] төрөөбүттэрэ.

2Иафет уолаттара: Гомер, Магог, Мадай, Иаван, Фувал, Мешех, Фирас.

3Гомер уолаттара: Аскеназ, Рифат, Фогарма.

4Иаван уолаттара: Елиса, Фарсис, ону таһынан китт, додан дьонун төрүт өбүгэлэрэ[+] 5(олор удьуордара муора арыыларыгар, кытылларыгар олохсуйбуттара). Кинилэр сирдэрэ-уоттара, аҕа уустара, биис уустара итинниктэр. Бары тус-туһунан тыллаах-өстөөх дьон.

6Хам уолаттара: Хуш, Мицраим,[*] Фут, Ханаан.[†]

7Хуш уолаттара: Сева, Хавила, Савта, Раама, Савтеха.

Раама уолаттара: Шева, Дедан[+]. 8Хуш өссө Нимрод диэн уоллааҕа. Нимрод – аан дойду бастакы дуолан баһылыга. 9Бу киһи АЙЫЫ ТОЙОН[†] көмөтүнэн модун күүстээх булчут буолан тахсыбыта (ол иһин «АЙЫЫ ТОЙОН көмөтүнэн модун күүстээх булчут буолбут Нимрод курдук» диэн өс номоҕо үөскээбит). 10Маҥнай Нимрод саарыстыбата диэн Сеннаар[†] сиригэр баар Вавилон, Эрех, Аккад, Халне этилэрэ. 11Ол сиртэн кини Ассирияҕа баран[*] Ниневияны, Реховоф-Ир, Калах куораттары тутуталаабыта[+]. 12Ниневиялаах Калах икки ардыгар баар Ресен куораты эмиэ Нимрод туппута. Ол улууканнаах куорат.

13Мицраим удьуордара: лидийдэр, анамнар, легавтар, нафтухтар, 14патрустар, каслухтар (каслухтартан филистимнэр үөскээбиттэр), кафтордар.

15Ханаан удьуордара: Сидон (бу кини бастакы уола), Хет, 16итиэннэ иевустар, аморрейдар, гергестэр, 17хиввейдэр, арак, син дьоно, 18ону таһынан арваттар, цемардар, химафтар.

Кэлин Ханаан бииһин уустара киэҥник тэнийэн ойдом-сойдом олорбуттара. 19Кинилэр бас билэр сирдэрэ-уоттара Сидонтан Герар туһаайыытынан Газаҕа, оттон Содом, Гоморра, Адма, Цевоим диэки өттүгэр Лашаҕа тиийэ тайаан сытара. 20Хам удьуордара, кинилэр тыллара-өстөрө, сирдэрэ-уоттара, аҕа уустара, биис уустара итинниктэр.

21Иафет убайа Сим эмиэ хас да оҕолооҕо. Кини – Евер удьуордарын бука барыларын төрүт өбүгэтэ.

22Сим уолаттара: Елам, Ассур, Арфаксад, Луд, Арам.

23Арам уолаттара: Уц, Хул, Гефер, Маш.

24Арфаксад уола – Сала, оттон Сала уола – Евер.

25Евер икки уолламмыта. Биир уолун аата, төрүүрүгэр дьон бары сир-сир аайы арахсан барбыттарын иһин, Фалек[*] дэммит, оттон атын уолун аата – Иоктан.

26Иоктан уолаттара: Алмодад, Шалеф, Хацармавеф, Иерах, 27Гадорам, Узал, Дикла, 28Овал, Авимаил, Шева, 29Офир, Хавила, Иовав. Бу бары Иоктан уолаттара[+].

30Кинилэр олорбут сирдэрэ Мешаттан илин диэки Сефар хайаларыгар тиийэ тайаан сытар. 31Сим удьуордара, кинилэр тыллара-өстөрө, сирдэрэ-уоттара, аҕа уустара, биис уустара итинниктэр.

32Ной уолаттарын дьиэ кэргэттэрэ, төрүччүлэрэ, ууһаппыт норуоттара итинниктэр. Улуу мотуок кэнниттэн сир норуоттара бука бары бу дьонтон үөскээбиттэр.

### 11


Вавилон туһунан

1Ол саҕана сиргэ бука бары биир тылынан кэпсэтэллэрэ, тыллара-өстөрө барыларын киэнэ биир этэ. 2Дьон, илинтэн кэлэн, Сеннаар[†][*] дойдутун дэхси ньуурдаах сирин булан олохсуйбуттара[+]. 3Биирдэ кинилэр бэйэ-бэйэлэригэр: «Биһиги кирпииччэ үктээн уокка уматыаҕыҥ», – дэһиспиттэрэ. Кирпииччэ кинилэргэ тааһы солбуйбута, оттон испиэскэ суурадаһынын оннугар аспаалы[†][*] туһаналлара. 4«Халлааҥҥа тиийэр башнялаах куоратта туттуоҕуҥ, – диэбиттэрэ дьон. – Сиргэ суола-ииһэ суох бытанан хаалбат туһугар, биһиги итинник албан аатырыаҕыҥ».

5АЙЫЫ ТОЙОН[†] кинилэр тута сылдьар куораттарын уонна башняны көрөөрү аллара түспүтэ. 6«Көр, бу биир норуот, бука бары биир тылынан саҥараллар, – диэбитэ АЙЫЫ ТОЙОН. – Үлэлэрэ-хамнастара, дьэ, саҕаланан эрэр. Соруннахтарына, тугу да тулутуо суохтар. 7Онон аллара түһэн, бэйэ-бэйэлэрин кыайан өйдөспөттөрүн курдук, тылларын-өстөрүн булкуйан кэбиһиэххэ». 8Итиэннэ АЙЫЫ ТОЙОН кинилэри бүтүн сир устун арҕам-тарҕам ыыталаан кэбиспитэ. Дьон тутан испит куораттарын ситэ туппакка хаалбыттара. 9Онон, АЙЫЫ ТОЙОН онно сир олохтоохторун, тылларын булкуйан баран, сир-сир аайы ыыппытын иһин, ити куорат Вавилон[*] диэн ааттаммыт.


Сим удьуордара

10Сим удьуордарын төрүччүлэрэ маннык.

Улуу мотуок кэнниттэн икки сыл буолан баран, Сим сүүс саастааҕар уола Арфаксад төрөөбүтэ. 11Арфаксад төрөөбүтүн кэннэ, Сим биэс сүүс сыл олорбута; кини өссө атын уол, кыыс оҕолордооҕо.

12Арфаксад отут биэс саастааҕар уола Сала төрөөбүтэ. 13Сала төрөөбүтүн кэннэ, Арфаксад түөрт сүүс үс сыл олорбута; кини өссө атын уол, кыыс оҕолордооҕо.

14Сала отут саастааҕар уола Евер төрөөбүтэ. 15Евер төрөөбүтүн кэннэ, Сала түөрт сүүс үс сыл олорбута; кини өссө атын уол, кыыс оҕолордооҕо.

16Евер отут түөрт саастааҕар уола Фалек төрөөбүтэ. 17Фалек төрөөбүтүн кэннэ, Евер түөрт сүүс отут сыл олорбута; кини өссө атын уол, кыыс оҕолордооҕо.

18Фалек отут саастааҕар уола Рагав төрөөбүтэ. 19Рагав төрөөбүтүн кэннэ, Фалек икки сүүс тоҕус сыл олорбута; кини өссө атын уол, кыыс оҕолордооҕо.

20Рагав отут икки саастааҕар уола Серух төрөөбүтэ. 21Серух төрөөбүтүн кэннэ, Рагав икки сүүс сэттэ сыл олорбута; кини өссө атын уол, кыыс оҕолордооҕо.

22Серух отут саастааҕар уола Нахор төрөөбүтэ. 23Нахор төрөөбүтүн кэннэ, Серух икки сүүс сыл олорбута; кини өссө атын уол, кыыс оҕолордооҕо.

24Нахор сүүрбэ тоҕус саастааҕар уола Фарра төрөөбүтэ. 25Фарра төрөөбүтүн кэннэ, Нахор сүүс уон тоҕус сыл олорбута; кини өссө атын уол, кыыс оҕолордооҕо.

26Фарра сэттэ уон саастааҕар уолаттара Аврам,[†] Нахор, Аран төрөөбүттэрэ.


Фарра удьуордара

27Оттон Фарра удьуордарын төрүччүлэрэ маннык.

Фарраттан Аврам,[*] Нахор, Аран диэн уолаттар төрөөбүттэрэ. Аран уолун аата Лот диэн. 28Аран бэйэтэ өссө аҕата Фарра тыыннааҕар дойдутугар Халдея куоратыгар Урга олорон өлбүтэ. 29Аврамнаах Нахор иккиэн ойох ылбыттара: Аврам Сараны, оттон Нахор Аран кыыһын Милканы ылбыта (Аран – Милкалаах Иска аҕалара). 30Сара оҕото суоҕа, киниэхэ оҕо кыайан үөскээбэт этэ. 31Фарра Халдея Урун хаалларан, Ханаан[†] сиригэр барбыта. Уола Аврам, сиэнэ Лот (Аран уола) уонна кийиитэ, Аврам ойоҕо Сара, эмиэ барсыбыттара. Кинилэр Харраҥҥа тиийэн олохсуйбуттара. 32Фарра икки сүүс биэс саастааҕар онно Харраҥҥа олорон өлбүтэ.

### 12


Таҥара Аврамы Ханааҥҥа барарга соруйар

1АЙЫЫ ТОЙОН[†] Аврамҥа[†] эппитэ: «Сиргин-уоккун, уруугун-аймаххын, аҕаҥ дьиэтин хаалларан, Мин эйиэхэ ыйар сирбэр бар[+]. 2Мин эйигиттэн улуу норуоту ууһатыам, эйигин алгыам, албан аатырдыам: эн бар дьоҥҥо алгыс төрдө буолуоҥ. 3Мин эйигин алҕаабыты алгыам, эйигин кыраабыты кырыам. Эн сир бары бииһин ууһугар алгыһы аҕалыаҥ»[+].

4Аврам, АЙЫЫ ТОЙОН эппитин толорон, айаҥҥа турбута, Лот эмиэ барсыбыта. Харрантан барарыгар Аврам сэттэ уон биэс саастааҕа. 5Кини ойоҕун Сараны, сиэн инитин Лоту, саллар сааһын тухары муспут баайын-дуолун, Харраҥҥа илдьэ олорбут кулут-чаҕар дьонун бука барыларын ылан, Ханаан[†] сиригэр айаннаабыта.

Ханааҥҥа кэлэн, 6Сихем аттынааҕы Морэ дуубугар тиийбиттэрэ. Оччолорго ол сиргэ хананейдар олороллоро. 7Ол гынан баран, АЙЫЫ ТОЙОН Аврамҥа көстөн: «Мин бу сири барытын эн удьуордаргар биэриэм», – диэн эрэннэрбитэ. Аврам онно киниэхэ көстүбүт АЙЫЫ ТОЙОҤҤО аалтаар[†] оҥорбута. 8Онтон Вефильтэн илин диэки тайаан сытар хайалаах сиргэ тиийэн, сурдун туруорбута. Вефиль ити сиртэн арҕаа диэки сытара, оттон Гай илин өттүгэр баара. Онно Аврам АЙЫЫ ТОЙОҤҤО аалтаар оҥорон баран, АЙЫЫ ТОЙОНУ аатын ааттаан ыҥырбыта. 9Ол кэннэ Негев[†][*] диэки айаннаабыта.


Аврам Египеккэ барар

10Дойду үрдүнэн улахан сут туран, Аврам, быстах кэмҥэ олоро түһээри, Египеккэ барбыта[+]. 11Египет сиригэр чугаһаан иһэн, ойоҕор Сараҕа эппитэ: «Эн хайдахтаах кэрэҕин мин билэбин эбээт. 12Египет олохтоохторо эйигин көрдүлэр да, ойоҕо эбит диэн сэрэйиэхтэрэ, онон бэйэҕин тыыннаах хаалларан баран, миигин өлөрөн кэбиһиэхтэрэ. 13Эн кинилэргэ Аврам балтынабын диир буолаар, оччоҕо барыта этэҥҥэ ааһыа. Инньэ гыннаргын, олохпун быыһыаҥ этэ»[+].

14Аврам Египеккэ кэлбитигэр олохтоохтор Сара кэрэ дьүһүнүн сөҕө-махтайа көрбүттэрэ. 15Фараон[†] үрдүк сололоохторо эмиэ кинини хайгыы көрөн, тойонноругар кэпсээбиттэрэ, онон фараон Сараны дыбарыаһыгар ылбыта. 16Ойоҕун туһуттан Аврам олоҕо-дьаһаҕа көммүтүнэн барбыта: киниэхэ бараана, ынаҕа, өсүөлэ, кулут дьахталлара, кулут эр дьоно, тыһы өсүөлэ, тэбиэнэ биирдэ дэлэйэ түспүтэ. 17АЙЫЫ ТОЙОН, фараон Аврам ойоҕун Сараны ылбытын иһин, фараоҥҥа уонна кини дьиэлээхтэригэр ыарахан ыарыыны ыыппыта. 18Фараон Аврамы ыҥыран ылан: «Бу аата эн миэхэ тугу оҥордуҥ? – диэн ыйыппыта. – Кини эн ойоҕуҥ буоларын биһигиттэн тоҕо кистээбиккиний? 19Тоҕо миэхэ балтым диэбиккиний? Ол иһин мин ойох ылардыы санаммытым. Ойоҕуҥ бу баар, кинини ыл, мантан бар». 20Итиэннэ дьонугар Аврамы ойоҕун кытта баайдары-дуоллары дойдуттан киэр утааралларыгар дьаһайбыта.

### 13


Аврамнаах Лот арахсаллар

1Аврам[†] ойоҕунаан баайдарын-дуолларын барытын ылан, Египет сириттэн Негевкэ[†] төттөрү көһөн барбыттара. Лот эмиэ кинилэри кытта барсыбыта. 2Билигин Аврам олус баай киһи этэ: сүөһүнү хото иитэрэ, үрүҥ да, кыһыл да көмүһэ барыта дэлэйэ. 3Кини Негевтэн Вефильгэ, урут Вефиль уонна Гай икки ардыгар тохтоон турбут сиригэр, төннүбүтэ. 4Ол кини АЙЫЫ ТОЙОНУ[†] аатынан ыҥыран баран аалтаар[†] оҥорбут сирэ этэ. 5Аврамныын бииргэ көһө сылдьар Лот бэйэтэ эмиэ туһунан сүөһүлээҕэ-астааҕа, элбэх суртааҕа. 6Иккиэн, барҕа баайданан, аны биир сиргэ батан олорор кыахтара суоҕа – сүөһүлэригэр мэччирэҥ тиийбэт буолбута. 7Онон Аврамнаах Лот маныыһыттара улам иирсэн-баайсан барбыттара, онуоха эбии оччотооҕуга ол сиргэ хананейдар, ферезтэр эмиэ олороллоро.

8Аврам Локка эппитэ: «Биһиги, биир хааннаах дьон, бэйэбит да, маныыһыттарбыт да икки ардыларыгар ханнык да иирээн суох буоларын курдук дьаһаныахха[+]. 9Аны мантан ыла арахсыахха. Эн бу тайаан сытар сиртэн биир сөбүлээбиккин талан ыл. Онон, эн хаҥас диэки бардаххына, мин уҥа диэки уларыйыам, оттон уҥа диэки бардаххына, мин хаҥас диэки халбарыйыам». 10Лот анааран көрдөҕүнэ, инньэ Сигорга тиийэ тайаадыйар Иордан хочото бүттүүнэ, АЙЫЫ ТОЙОН илгэлээх сиринии,[*] Египет хочотунуу бэрт үчүгэйдик нүөлсүйбүт өҥ буордааҕа (ол саҕана АЙЫЫ ТОЙОН Содомнаах Гоморраны өссө имири эһэ илигэ)[+]. 11Онон Лот Иордан хочотун талан, илин диэки барбыта. Кинилэр суоллара ити курдук арахсыбыта: 12Аврам Ханаан[†] сиригэр, оттон Лот хочо куораттарын таһыгар олохсуйбута. Лот суртарын Содомтан олох чугас туруорбута. 13(Ол Содом олохтоохторо нэгэй дьон этилэр, кинилэр АЙЫЫ ТОЙОН иннигэр халыҥ аньыылаахтара.)[+]

14АЙЫЫ ТОЙОН Аврамҥа, Лоттуун икки аҥыы барбыттарын кэннэ, эппитэ: «Тулаҕын эргиччи көр, хотуну-соҕурууну, илини-арҕааны анаар. 15Бу көрөр сиргин-уоккун барытын Мин эйиэхэ, эн удьуордаргар биэриэм, оччоҕо барыта үйэлэр тухары эһиги бас билэр сиргит буолуо. 16Эн удьуордаргын Мин сир кумаҕыныы элбэтиэм. Сир кумаҕын ахсаанын кыайан аахпыт киһи, баҕар, кинилэри ситэн ааҕыа. 17Дьэ, онон билигин айаҥҥа тур, Мин эйиэхэ биэрэр сирим усталаах-туоратын кэрийэн көр». 18Аврам, олорор сурдун көһөрөн, Хеврон аттынааҕы Мамре дууп ойууругар тиийэн, онно тохтоон, АЙЫЫ ТОЙОҤҤО аалтаар оҥорбута.

### 14


Аврам Лоту быыһыыр

1Сеннаар[†] ыраахтааҕыта Амрафел, Елласар ыраахтааҕыта Ариох, Елам ыраахтааҕыта Кедорлаомер уонна Гоим ыраахтааҕыта Фидал салайалларын саҕана, 2сэрии буолбута: кинилэр Содом ыраахтааҕытын Бераны, Гоморра ыраахтааҕытын Биршаны, Адма ыраахтааҕытын Шинавы, Севоим ыраахтааҕытын Шемеверы уонна Бела (билигин Сигор диэн ааттанар) ыраахтааҕытын сэриилии барбыттара. 3Бу биэс ыраахтааҕы кыргыс дьонун Сиддим хочотугар (билиҥҥи Туустаах муора оннугар) муспуттара. 4Кинилэр Кедорлаомер батталын уон икки сыл тулуйа сатаан баран, уон үһүс сылларыгар өрө турбуттара. 5Онтон уон төрдүс сылыгар Кедорлаомер биир санаалаах ыраахтааҕыларын кытта тиийэн кэлэн, Аштероф-Карнаимҥа рефаимнары,[†] Гамҥа зуз дьонун, Шава-Кириафаимҥа эмимнэри 6уонна Сеир хайалаах дойдутугар кураайы куйаар кытыытынааҕы Эл-Фараҥҥа тиийэ хоррейдары үлтү охсубуттара. 7Салгыы Мишпакка (билиҥҥи Кадеска) буруйан, амалик дьонун сирин-уотун иччитэхситэн ааспыттара, Хацацон-Фамарга олорор аморрейдары самнарбыттара.

8-9Содом, Адма, Гоморра, Севоим, Бела (бу билигин Сигор диэн ааттанар) ыраахтааҕылара күөн көрсөрдүү тахсан, Сиддим хочотугар Елам ыраахтааҕытын Кедорлаомеры, Гоим ыраахтааҕытын Фидалы, Сеннаар ыраахтааҕытын Амрафелы уонна Елласар ыраахтааҕытын Ариоҕу кытта кыргыспыттара. Түөрт ыраахтааҕы биэһи утары киирсибиттэрэ. 10Ол Сиддим хочотугар толору аспааллаах[†] оҥкучах элбэх этэ.[*] Содом, Гоморра ыраахтааҕылара, сэрииһиттэрин кытта куотан иһэн, сорохторо ол оҥкучахтарга түспүттэрэ, оттон тыыннаах ордубут өттө хайаҕа тэскилээбитэ. 11Кыайыылаахтар, Содомнаах Гоморра баайдарын-дуолларын, хаһаас астарын-үөллэрин олоччу суйдаан ылаат, баран хаалбыттара. 12Ол кэмҥэ Содомҥа олорбут Лоту, Аврам[†] сиэн инитин, эмиэ үүрэн илдьэ барбыттара, баайын-малын барытын былдьаан ылбыттара.

13Билиэн барбыт дьонтон ордон хаалбыт биир киһи Аврам дьэбириэйгэ куотан кэлбитэ. Аврам оччотооҕуга Мамре диэн аморрей киһитэ бас билэр дууп ойуурун аттыгар олохсуйан олороро (Мамре буоллаҕына Эшкол, Анер диэн чугас уруулардааҕа, олор Аврамы кытта хардарыта көмөлөсүһүөх буолан тыл-тылларын бэрсэн сылдьаллара). 14Инитин уолун илдьэ барбыттарын истээт, Аврам, төрүөхтэриттэн бэйэтин бас билиитигэр сылдьыбыт үс сүүс уон аҕыс киһитин түмэ тардан ылан, өстөөх ир суолун ирдээбитинэн барбыта. Дан аттыгар тиийэн, 15түүн өстөөхтөрүн төгүрүктээн үлтү охсон баран, кинилэри Дамаск хоту өттүгэр сытар Ховаҕа тиийэ сойуоласпыта. 16Дьэ, ити курдук, Аврам өстөөхтөр былдьаабыт булумньуларын барытын, Лоту эмиэ баайдары-дуоллары, ону кытта илдьэ барбыт дьахталларын, билиэн ылбыт дьоннорун өрүһүйэн ылбыта.


Мелхиседек Аврамы алгыыр

17Аврам Кедорлаомеры уонна кини биир санаалаахтарын кыайан-хотон баран төннөн истэҕинэ, Шаве хочотугар (ол билигин Ыраахтааҕы хочото диэн ааттанар) Содом ыраахтааҕыта киниэхэ утары тахсыбыта.

18Оттон Салим ыраахтааҕыта Мелхиседек, Үрдүктэн Үрдүк Таҥара үлэһитэ,[†] килиэптээх арыгыны туппутунан эмиэ утары тахсан,[+] 19Аврамы маннык тылынан алгыс алҕаан көрсүбүтэ:

«Сири-халлааны айбыт Үрдүктэн Үрдүк Таҥара алгыһа
Аврамҥа тосхойуохтун!
20Өстөөхтөргүн эн илиигэр биэрбит Үрдүктэн Үрдүк Таҥараҕа
алгыс буолуохтун!»

Аврам илдьэ иһэр булумньутун уон гыммыт биирин Мелхиседеккэ быһан биэрбитэ[+].

21Содом ыраахтааҕыта Аврамҥа: «Дьоммун миэхэ төнүннэр, оттон баайбын-дуолбун, өстөөхтөн тутан ылбыт булумньугун, бэйэҕэр хааллар», – диэбитэ.

22Аврам киниэхэ эппитэ: «Илиибин АЙЫЫ ТОЙОҤҤО, сири-халлааны айбыт Үрдүктэн Үрдүк Таҥараҕа өрө уунан туран, андаҕайабын: 23кэлин эн Аврамы мин байыппытым дэммэтиҥ туһугар, мин эн баайгыттан ончу тугу да – дьөрү сабы да, атах таҥаһын быатын да – ылыам суоҕа. 24Дьонум аһылыкка туттубуттарыттан ураты, атын тугу да ылар санаам суох. Оттон миигин кытта барсан кэлбит Анердаах Эшкол уонна Мамре ылыахтаах өлүүлэрин ыллыннар».

### 15


Таҥара эрэннэриитэ. Сөбүлэһии кэс тыла

1Ити кэнниттэн төһө эрэ кэм буолан баран Аврам[†] көрүү көрөн, АЙЫЫ ТОЙОН[†] киниэхэ: «Куттаныма, Аврам! Мин эйиэхэ халҕан Куйаҕыҥ буолабын. Эн улуу манньаҕа тиксиэҕиҥ», – диир саҥатын истибитэ[+].

2Аврам эппитэ: «АЙЫЫ ТОЙОНУОМ, Айыы Таҥара! Мин, оҕото суох киһи, Эн бэлэххин ылан хайыамый? Дьиэм-уотум Дамаск киһитигэр Елиезергэ хаалыаҕа.[*] 3Эн миэхэ оҕо-уруу биэрбэтиҥ эбээт, – диэбитэ кини, – онон баайым-дуолум барыта кулуппар тиксэригэр тиийэр».

4АЙЫЫ ТОЙОН эппитэ: «Суох, эн баайыҥ кулуккар тиксиэ суоҕа – бэйэҥ төрөппүт оҕоҕор тиксиэҕэ». 5Ити кэннэ кинини сурдуттан таһырдьа таһааран баран: «Көр эрэ бу халлааны, бу сулустары! – диэбитэ. – Төһө сулус баарын кыайан ааҕар кыахтааххын дуо? Эн удьуордарыҥ ситиччэ элбэх буолуохтара»[+]. 6Аврам АЙЫЫ ТОЙОНУ итэҕэйбитэ, ол иһин АЙЫЫ ТОЙОН кини итэҕэлин сиэрдээх көнө быһыынан[†] билиммитэ[+].

7АЙЫЫ ТОЙОН Аврамҥа: «Мин эйиэхэ бу сири бас биллэрэ биэрээри, эйигин Халдея Уруттан таһаарбыт АЙЫЫ ТОЙОММУН», – диэбитэ.

8«Оо, АЙЫЫ ТОЙОН Таҥарам! Бу сир миэнэ буоларын мин туох бэлиэни көрөн билэбин?» – диэн ыйыппыта Аврам[+].

9Онуоха АЙЫЫ ТОЙОН эппитэ: «Миэхэ манна үстээх тыһаҕаһы, үстээх козаны, үстээх барааны уонна биир өтөнү кытта биир эдэр холуубу аҕал». 10Аврам, ити этиллибит сүөһүнү аҕалан өлөрөн, барыларын ортолорунан икки гына аҥаардаан баран, ол хайа охсубут аҥаардарын утарыта уурталаабыта; арай көтөрдөрү эрэ аҥаардаабатаҕа. 11Уурбут этигэр сиэмэх көтөрдөр саба көтөн кэлбиттэрин киэр кыйдаабыта.

12Им боруоран эрэрэ. Улук уутунан утуйан хаалбыт Аврам үрдүгэр эмискэ суоһар бэйэлээх халыҥ хараҥа барыйбыта[+]. 13Онно АЙЫЫ ТОЙОН киниэхэ эппитэ: «Эн удьуордарыҥ туора дойдуга түөрт сүүс сылы быһа кулут буолан баттанан-үктэнэн олоруохтара. Ону билиэх тустааххын[+]. 14Ол гынан баран, Мин кинилэри кулут оҥостубут норуоту дьүүллүөҕүм, оччоҕо эн удьуордарыҥ онтон барҕа баайдаах тахсыахтара[+]. 15Оттон бэйэҥ эйэ дэмнээхтик өбүгэлэргэр аттаныаҥ, үйэҕин моҥоон баран өлүөҥ. 16Билигин аморрейдар аньыылара-харалара ситэ туола илик, онон манна төрдүс көлүөнэ эрэ удьуордарыҥ төннүөхтэрэ».

17Күн саҕахха түһэн, сиргэ бүтэй хараҥа бүрүүкээбитэ. Дьэ, онно им балай быыһыгар буруолуу сылдьар оһоҕу кытта кытыаста умайар факел уота көстөн, сүөһү аҥаардарын икки ардыларынан күлүбүрээн ааспыттара. 18-21Бу күн АЙЫЫ ТОЙОН Аврамҥа сөбүлэһии кэс тылын[†] эппитэ: «Мин кен, кенез, кадмон, хет, ферез дьонун, рефаимнар,[†] аморрейдар, хананейдар, гергестэр уонна иевустар сирдэрин-уоттарын, Египет үрэҕиттэн улуу Евфрат өрүскэ тиийэ, барытын эн удьуордаргар биэрэбин»[+].

### 16


Агарьдаах Измаил

1Аврам[†] ойоҕо Сара төрөөбөт этэ. Кини Агарь диэн Египет кыыһа кулуттааҕа. 2Биирдэ Сара Аврамҥа: «АЙЫЫ ТОЙОН[†] миэхэ оҕо биэрбэтэ, онон мин кулуппун Агары кытта бииргэ олор, – диэн тыл ыһыктыбыта. – Баҕар, саатар, кини миэхэ уол оҕону төрөтүө». Аврам Сара тылын быһа гымматаҕа, 3онон ойоҕо киниэхэ кулутун, Египет кыыһын Агары, одьулуун[†] оҥоһун диэн биэрбитэ. Ол саҕана Аврам Ханаан[†] сиригэр олохсуйбута хайыы үйэ онус сыла ааһан эрэрэ. 4Агарь Аврамныын бииргэ олорон, оһоҕостонон, хотунун Сараны сэнии көрөр буолбута.

5«Мин маннык атаҕастана сылдьарбар эн буруйдааххын, – диэбитэ Сара Аврамҥа. – Одьулуун гын диэн, мин кулуппун эйиэхэ бэйэбинэн биэрбитим. Онтум баара, хайа күн хат буолуоҕуттан, миигин сэнии көрөр идэлэннэ. Эн биһиккини АЙЫЫ ТОЙОН дьүүллээтин»[+].

6Аврам Сараҕа: «Кулуккун хайдах гынарыҥ көҥүлүҥ, бэйэҥ билэргинэн дьаһан», – диэн хардарбыта. Онтон ыла Сара Агары кыһарыйар буолбута, онон кулут дьахтара киниттэн куотан барбыта.

7АЙЫЫ ТОЙОН аанньала[†] Агары Сурга тиэрдэр суолунан баран истэҕинэ кураайы куйаарга дьүүктэ таһыттан булан ылан:[+] 8«Агарь, Сара кулута, бу хантан айаннаан иһэҕин, ханналаатыҥ?» – диэбитэ.

«Хотуммуттан Сараттан куотан иһэбин», – диэн хоруйдаабыта анарааҥҥыта.

9АЙЫЫ ТОЙОН аанньала эппитэ: «Хотуҥҥар төнүн, киниэхэ бас бэрин. 10Мин эйиэхэ үтүмэн элбэх удьуору биэриэҕим. Эн кэнэҕэски ыччаккын киһи ситэн ааҕыа суоҕа». 11АЙЫЫ ТОЙОН аанньала өссө эппитэ: «Бу эн ыарахан сылдьаҕын, сотору уол оҕолонуоҥ. Кыһалҕаҕа ылларбыккар эйигин АЙЫЫ ТОЙОН иһиттэ, онон оҕоҕун Измаил[*] диэн ааттаар. 12Уолуҥ дьиикэй өсүөл курдук буолуо: барыларын утары туруо, бары эмиэ кинини утарыахтара, онон кини хаан-уруу дьонун кытта иирсэ-хабырыйса олоруо».

13Агарь: «Миигин Көрөөччүнү мин илэ харахпынан көрдүм»,[*] – диэбитэ. Итиэннэ кинини кытта кэпсэппит АЙЫЫ ТОЙОНУ: «Эн Эл-Роигын», – диэн ааттаабыта. 14Ол иһин Кадес уонна Баред икки ардыларыгар баар холуодьас «Беэр-Лахай-Рои»[*] диэн ааттаммыт.

15Агарь Аврамҥа уол оҕону төрөппүтэ. Аврам оҕотун, Агарь уолун, Измаил диэн ааттаабыта. 16Ол саҕана Аврам аҕыс уон алта саастааҕа.

### 17


Быһыллыы сиэрэ-туома – Таҥараны кытта сөбүлэһии бэчээтэ

1Аврам[†] тоҕус уон тоҕус саастааҕар киниэхэ АЙЫЫ ТОЙОН[†] көстөн: «Мин Сүдү Күүстээх Таҥарабын.[*] Олоххун Мин иннибэр олорон омсото суох ыраас[†] киһи буол, – диэбитэ. – 2Мин эйигин кытта сөбүлэһиигэ киириэм, эйиэхэ аата-ахса биллибэт удьуору бэлэхтиэм». 3Аврам сөһүргэстии түһэн, сиргэ диэри сүгүрүйбүтүгэр Таҥара эппитэ: 4«Билигин Мин сөбүлэһии кэс тылын[†] эйиэхэ этэбин: эн үтүмэн норуот төрдө буолуоҥ. 5Аны мантан ыла Аврам диэн ааттаныаҥ суоҕа – Авраам[*] диэн буолуоҥ. Тоҕо диэтэххэ, Мин эйигин үтүмэн норуот төрүт өбүгэтэ оҥоруом[+]. 6Эйигиттэн халыҥ аймаҕы ууһатыам, онон бүтүн норуоттар үөскүөхтэрэ, кэнэҕэски ыччаккыттан ыраахтааҕылар тахсыахтара. 7Мин эйигинниин, эн удьуордаргыныын сөбүлэһиим көлүөнэттэн көлүөнэҕэ үйэлэр тухары бара туруо: Мин эн Таҥараҥ, эн удьуордарыҥ Таҥаралара буолуом. 8Бу эн билигин кэлии киһи быһыытынан[†] олорор сиргин-уоккун Мин эйиэхэ, эн кэнэҕэски ыччаккар биэриэм, Ханаан[†] сирин бүтүннүүтүн үйэлэр тухары эн удьуордаргар бас биллэриэм. Итиэннэ Мин кинилэр Таҥаралара буолуом».

9Таҥара Авраамҥа эппитэ: «Эн эмиэ Миигинниин сөбүлэспиккин тутуһуох тустааххын. Онтон эн кэннигиттэн аны кэнэҕэски ыччаттарыҥ көлүөнэттэн көлүөнэҕэ ону салгыы тутуһуохтаахтар. 10Мин эйигинниин, эн удьуордаргыныын сөбүлэһиим ирдэбилинэн эһиги эр дьоҥҥут бука бары быһыллыахтаахтар. Бу кэс тылы тутуһуҥ. 11Биһиги икки ардыбытыгар сөбүлэһии баарын бэлиэтигэр бэйэҕитигэр быһыллыы[*] сиэрин-туомун оҥостуҥ. 12Эһиги хас биирдии саҥа төрөөбүт уол оҕоҕут ахсыс күнүгэр быһыллыах тустаах – оннук үгэс көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бара туруохтаах. Эн дьиэҕэр төрөөбүт киһи да, эйигиттэн төрөөбөтөх, туора биистэртэн үрүҥ көмүскэ атыылаһыллыбыт киһи да – 13хайалара да булгуччу быһыллыахтаахтар. Эн дьиэҕэр төрөөбүт киһи да, атыылаһан ылбыт киһиҥ да эмиэ. Ити курдук эн Миигинниин сөбүлэһииҥ, үйэ-саас тухары көтүллүбэт кэс тыл, эһиги эккитигэр бэчээт буолан түһүөхтээх. 14Оттон ким быһыллыбатах, быһыллыы сиэрин-туомун оҥостубатах, ол Миигин кытта сөбүлэһиини кэспитин иһин норуотуттан киэр үүрүллүө[*]».

15Таҥара Авраамҥа өссө: «Ойоҕуҥ аны мантан ыла Сара диэн ааттаныа суоҕа – Сарра[*] диэн буолуо, – диэбитэ. – 16Мин кинини алгыам – киниттэн эйиэхэ уол оҕону биэриэм; Мин кинини алгыам – киниттэн бүтүн норуоттар ууһуохтара. Сарра удьуордара ыраахтааҕы буолуохтара».

17Авраам сөһүргэстээн туран сиргэ тиийэ сүгүрүйбүтэ, ол гынан баран иһигэр: «Сүүстээх оҕонньортон оҕо үөскүүр үһү дуо? Сарра эмиэ тоҕус уон сааһыгар хайдах төрүөҕэй?» – диэн сонньуйа санаабыта. 18Итиэннэ Таҥараҕа: «Саатар, Измаил Эн иннигэр этэҥҥэ сырыттар!» – диэбитэ.

19Онуоха Таҥара эппитэ: «Ойоҕуҥ Сарра эйиэхэ уол оҕону төрөтүө. Уолгун Исаак[*] диэн ааттыаҥ. Мин Исаагы уонна кини удьуордарын кытта сөбүлэһиим үйэ-саас тухары көтүллүө суоҕа. 20Эн Измаил туһугар көрдөспүккүн эмиэ иһиттим, онон Мин кинини алгыам, удьуорун уһатан, киниэхэ аата-ахса биллибэт ыччаты бэлэхтиэм. Измаилтан уон икки аҕа баһылык[†][*] үөскүө: кини улуу норуот төрүт өбүгэтэ буолуо. 21Ол гынан баран, сөбүлэһии кэс тылын Мин Сарра эһиил баччаҕа төрөтөр уолугар Исаакка этиэҕим». 22Итинник этэн баран, Таҥара киниттэн барбыта.

23Ол күн Авраам, Таҥара эппитин курдук, уолугар Измаилга, бэйэтин дьиэтигэр төрөөбүт эр дьоҥҥо, үрүҥ көмүскэ атыылаһыллыбыт кулукка-чаҕарга – дьиэтигэр-уотугар баар эр дьоҥҥо бука барыларыгар быһыллыы сиэрин-туомун оҥорбута. 24Ити быһылларын саҕана кини тоҕус уон тоҕус саастааҕа, 25оттон уола Измаил уон үһэ этэ. 26-27Онон Авраам уолун Измаилы уонна дьиэтигэр-уотугар баар эр дьону кытта, төрүөхтэриттэн кини дьиэтигэр олорооччулардыын, туора биис уустарыттан атыылаһыллыбыт кулуттардыын, бары биир күн быһыллыбыттара.

### 18


Авраам үс ыалдьыта

1Биирдэ Авраам[†] күнүскү өҥүрүк куйаас үгэнигэр сурдун айаҕар олордоҕуна, онно Мамре дууп ойуурун аттыгар киниэхэ АЙЫЫ ТОЙОН[†] көстүбүтэ. 2Авраам төбөтүн өндөппүтэ – арай иннигэр үс эр киһи кэлэн турара. Кинилэри көрөн, Авраам утары сүүрэн тиийбитэ уонна сиргэ диэри сүгүрүйэн баран: 3«Тойонуом! Миэхэ үтүөтэ оҥор, кулуккун ааһа барыма, – диэбитэ. – 4Билигин эһиэхэ уу аҕалан атаххытын сууннарыахтара. Манна мас күлүгэр олорон сынньана түһүөххүт. 5Кулуккут аттынан ааһан иһэр буоллаххыт, онон айанныаххыт иннинэ, аһаан сэниэтэ киллэриниҥ. Мин эһиэхэ килиэп аҕалыам».

«Чэ, үчүгэй, – дэспиттэрэ кинилэр, – ити эппитиҥ курдук буоллун».

6Авраам, сурдугар сүүрэн киирэн, Сарраҕа: «Түргэнник үс мээрэй[*] бастыҥ бурдуккун ылан тиэстэтэ оҕус, килиэптэ буһар», – диэбитэ. 7Онтон сүөһүтүн үөрүгэр сүүрэн тиийэн биир саамай үчүгэй, эмис ньирэйин талан ылан, түргэнник астаа диэн, чаҕар уолугар биэрбитэ. 8Авраам ыалдьыттарын иннилэригэр сүөгэй, үүт, ньирэй этэ аҕалан уурбута уонна аһыыр кэмнэригэр мас анныгар турбута.

9«Ойоҕуҥ Сарра ханнаный?» – ыалдьыттар ыйыппыттара.

«Манна, сурдугар, баар», – диэбитэ Авраам.

10Онуоха ыалдьыттартан биирдэстэрэ эппитэ: «Мин эйиэхэ эһиил баччаҕа[*] кэлиэҕим, онно Сарра уолланыаҕа». Сарра буоллаҕына ити кэмҥэ Авраам кэннигэр сурдун айаҕар кирийэн, иһиллээн турара[+]. 11Авраамнаах Сарра иккиэн саастара ырааппыт кырдьаҕас дьон этилэр, Сарра дьахтар айылгытынан ыйданар кэмэ ааспыта быданнаабыта. 12Онон кини: «Бачча кэхтэн баран, оннук көрдөөх буолуом баара дуо? Тойонум даҕаны кырыйда», – диэн иһигэр күлэ санаабыта[+].

13АЙЫЫ ТОЙОН Авраамҥа: «Сарра ама бачча кырдьан баран оҕо төрөтүөм дуо диэн күлэр дуу? – диэбитэ. – 14АЙЫЫ ТОЙОН кыайбатаҕа диэн баара буолуо дуо? Мин болдьообут кэммэр эйиэхэ тоҕус ыйынан кэлиэм, онно Сарра уолланыаҕа»[+].

15Сарра итини истэн куттанан: «Мин күлбэтэҕим», – диэн мэлдьэһэн кэбиспитэ.

«Суох, күлбүтүҥ», – диэбитэ Кини Сарраҕа.


Авраам Содом туһугар көрдөһөр

16Ыалдьыттар салгыы айанныырдыы туран, аллара Содом суолугар сытар хочо диэки хайыспыттара. Авраам кинилэри атаара барбытыгар 17АЙЫЫ ТОЙОН эппитэ: «Мин туох соруктаах кэлбиппин ама Авраамтан кистиэм дуо? 18Киниттэн күүстээх улуу норуот үөскүө, кини сир бары ууһугар алгыс төрдө буолуо[+]. 19Ол иһин Мин Авраамы – оҕотун-уруутун, удьуор дьонун барытын АЙЫЫ ТОЙОН суолунан бигэтик сылдьарга: көнө сүрэхтээх буоларга, кырдьыгы тутуһарга үөрэттин диэн талан ылбытым. Дьэ, оччоҕо Мин, АЙЫЫ ТОЙОН, Авраамҥа эрэннэрбиппин барытын толоруоҕум».

20Онтон АЙЫЫ ТОЙОН эппитэ: «Содомнаах Гоморраттан үөгү-хаһыы бөҕөтө иһиллэр. Аньыылара-буруйдара аһара халыҥаата![+] 21Түһэн көрүөм ээ: бары буруйдаахтар эбит дуу, суох дуу? Баҕар, бары буолбатахтара буолуо. Баран билиэм». 22Айанньыттар Содом суолунан киирэн бара турбуттара, оттон Авраам өссө да АЙЫЫ ТОЙОН иннигэр турара.[*] 23Авраам Киниэхэ чугаһаан кэлэн эппитэ: «Ама, Эн хара дьайдаахтары кытта көнө дьону эмиэ эһиэҥ дуо? 24Арай ити куораттан биэс уон көнө киһи көһүннүн? Ама, бүтүн куораты имири эһэн кэбиһээри гынаҕын дуо? Ол биэс уон киһи туһугар харыһыйыаҥ суоҕа дуо? 25Хайдах да Эн оннук гыныаххын табыллыбат! Эн көнө дьону хара дьайдаахтары кытта өлөрүөҥ суоҕа, көнө киһи хара дьайдаахтыын биир дьылҕаланыа суоҕа! Хайдах да оннук гыныаххын табыллыбат! Ама, бүтүн сир Судьуйата сыыһа дьүүллүө дуо?»[+]

26Онуоха АЙЫЫ ТОЙОН: «Содомтан биэс уон көнө киһини буллахпына, кинилэр тустарыгар куораты харыстыам», – диэбитэ.

27Онтон Авраам салгыы эппитэ: «Төһө да мин сир-буор күдэнэ буолларбын, Эйиэхэ Айыы Тойоммор этэргэ сананным: 28арай онно биэс уон көнө киһи көстүөн биэс киһи тиийбэтин? Ама, биэс киһи итэҕэс диэн, Эн бүтүн куораты эһэн кэбиһиэҥ дуо?»

АЙЫЫ ТОЙОН: «Түөрт уон биэс көнө киһини буллахпына, куораты эһиэм суоҕа», – диэбитэ.

29Онтон Авраам салгыы: «Арай онно түөрт уон эрэ көнө киһи көһүннүн?» – диэн ыйыппыта.

АЙЫЫ ТОЙОН: «Түөрт уон көһүннэҕинэ, эһиэм суоҕа», – диэн хардарбыта.

30Авраам эппитэ: «Бука диэн, Айыы Тойонум мин этэрбиттэн уордайбатын. Арай онно отут эрэ көнө киһи көһүннүн?»

«Онно отут көнө киһи көһүннэҕинэ, эһиэм суоҕа», – диэбитэ АЙЫЫ ТОЙОН.

31Авраам эппитэ: «Мин Айыы Тойоммуттан өссө ыйытарга сананным: арай онно сүүрбэ эрэ көһүннүн?»

«Сүүрбэ туһугар эһиэм суоҕа», – диэбитэ АЙЫЫ ТОЙОН.

32Авраам эппитэ: «Бука диэн, Айыы Тойонум уордайбатын, бу мин бүтэһик ыйытыым: арай онно уон эрэ көһүннүн?»

«Уон туһугар эһиэм суоҕа», – диэбитэ АЙЫЫ ТОЙОН.

33Авраамы кытта кэпсэтэн бүтэн, АЙЫЫ ТОЙОН суолугар киирэн бара турбута, оттон Авраам дьиэтигэр төннүбүтэ.

### 19


Содомнаах Гоморра урусхалланыыта

1Икки аанньал[†][*] Содомҥа киэһэ халлаан хараҥарыыта кэлбиттэрэ. Лот ити кэмҥэ куорат аанын айаҕар[†] олороро. Кинилэри көрөн, Лот, туран, сиргэ диэри сүгүрүйэн баран: 2«Тойотторуом, бука диэн, миэхэ кулуккутугар сылдьан ааһыҥ, – диэн ыҥырбыта. – Атаххытын суунан сынньаныҥ. Бу түүн хонон баран, сарсыарда эрдэ айанныаххыт».

«Суох, биһиги таһырдьа хонуохпут», – диэбиттэрэ анарааҥҥылар.

3Ол эрээри Лот, күөйэ-хаайа этэн, кинилэри дьиэтигэр ыҥыран киллэрбитэ, ас тардан, лэппиэскэ буһаран аһаппыта. 4Өссө утуйардыы сыта иликтэринэ, куорат олохтоохторо – Содом эр дьоно бүттүүнэ – эдэрдиин-эмэнниин бука бары хомуллан кэлэн, Лот дьиэтин иилии төгүрүйбүттэрэ. 5«Эйиэхэ кэлбит дьон ханналарый? – диэн үөгүлээбиттэрэ. – Манна кинилэри кытта күөлэһийэ түһүөхпүтүн, биһиэхэ таһаартаа эрэ!»

6Лот, таска тахсан дьиэтин айаҕын сабан баран: 7«Кэбиһиҥ, доҕотторуом, куһаҕаны оҥорумаҥ! – диэн көрдөспүтэ. – 8Мин икки ыраас[†] кыыстаахпын, кинилэри эһиэхэ таһаарыам. Кыргыттары хайдах гынаргыт көҥүлгүт, оттон бу мин дьиэбэр киирбит хоноһолору тыытымаҥ!»

9«Киэр буол! – диэбиттэрэ олохтоохтор. – Көр эрэ, эн өссө манна кэлии киһи эрээригин, биһиэхэ ыйарыҥ-кэрдэриҥ итэҕэс эбит дии? Хата, билигин бэйэҕин өссө ордук кэбилиэхпит». Итиэннэ дьиэ аанын тоҕо анньардыы киһиэхэ бу ынан кэлбиттэрэ. 10Онуоха дьиэҕэ баар хоноһолор, Лоту иһирдьэ тардан ылан баран, ааны олуйан кэбиспиттэрэ. 11Кинилэр ааҥҥа үөмэхтэһэн турар эр дьону кыратыттан улаханыгар тиийэ харахтарынан тугу да көрбөт оҥорбуттара. Онон кэлбит дьон дьиэ аанын хайдах да булан киирэр кыахтара суоҕа.

12Хоноһолор Локка эппиттэрэ: «Бу куоракка атын туох дьоннооххунуй? Күтүөттээххин, уолаттардааххын, кыргыттардааххын дуо? Өссө кимнээх баалларый? Олору барыларын мантан илдьэ бар. 13Биһиги куораты имири эһиэхпит. АЙЫЫ ТОЙОН[†] бу дьону утарар үөгүнү-хаһыыны истэн, куораты суох оҥорторо биһигини ыыппыта».

14Лот, дьиэтиттэн тахсан, кини кыргыттарын ойох ылыахтаах дьоҥҥо: «Түргэнник бу сиртэн бара охсуҥ! АЙЫЫ ТОЙОН билигин куораты суох оҥоруо!» – диэбитэ. Ол эрээри анарааҥҥылар Лоту көннөрү дьээбэлэнэр дии санаабыттара.

15Халлаан суһуктуйан барбытыгар аанньаллар Лоту: «Түргэнник ойоххун, икки кыыскын ылан мантан бара оҕус, – диэн тиэтэппиттэрэ. – Барбатаххына, аньыылаах куораты кытта бииргэ өлүөҥ». 16Лот таҕыстар тахсан биэрбэккэ сырыттаҕына, аанньаллар кинини, АЙЫЫ ТОЙОН аһынар буолан, ойоҕун уонна икки кыыһын кытта куораттан сиэтэн таһаарбыттара. 17Кинилэри таһаарбыттарын кэннэ, аанньаллартан биирдэстэрэ Локка эппитэ: «Куот, кэннигин хайыһыма. Хочоҕо тохтоойоҕун – хайаҕа куотаар, оччоҕо өлүөҥ суоҕа».

18«Суох, Тойонуом,[*] көрдөһөбүн! – диэбитэ Лот. – 19Эн миэхэ кулуккар олус амарахтык сыһыаннастыҥ! Олохпун быыһаан, миэхэ улуу үтүөнү оҥордуҥ. Ол гынан баран мин хайаҕа куотар кыаҕым суох – аны ити үлүгэргэ аара быстарыам. 20Оттон ол көстөр куорат чугас, онно сүүрэн тиийиэххэ сөп, ол куорат кыра. Мин онно кыра куоракка куотуум, оччоҕо тыыннаах ордуом».

21«Чэ, сөп, – аанньал сөбүлэспитэ, – ити көрдөһүүгүн ылынабын, эн этэр куораккын эһиэм суоҕа. 22Ол эрээри түргэнник сүүр: онно тиийэ иликкинэ, саҕалыыр кыаҕым суох» (ол иһин ити куорат Сигор[*] диэн ааттанар). 23Күн туруута Лот Сигорга тиийбитэ.

24АЙЫЫ ТОЙОН Содомнаах Гоморраҕа халлаантан, АЙЫЫ ТОЙОНТОН, умайа сылдьар сиэрэни ардахтыы кутан,[+] 25икки куораты, хочону бүттүүнүн, куораттар олохтоохторун, ол сиргэ үүнэн турбут үүнээйини имири соппута. 26Лот ойоҕо, кэннибин эргиллэн көрөбүн диэн, туус баҕанаҕа кубулуйбута.

27Сарсыарда Авраам[†] били АЙЫЫ ТОЙОН иннигэр турбут сиригэр кэлэн 28Содомнаах Гоморраны, хочону көрбүтэ – арай ол сир барыта көһүйэ охсооччу оһоҕунуу ыыс-быдаан буруонан бүрүллэн турара. 29Дьэ, ити курдук Таҥара хочо куораттарын эһэригэр Авраамы өйдөөн-санаан кэлбитэ. Таҥара Лоту, кини олорбут куораттарын урусхаллыы сылдьан, өлөр өлүүттэн өрүһүйэн илдьэ барбыта.


Лот кыргыттара: моавтар, аммоннар үөскээһиннэрэ

30Лот Сигортан тахсан икки кыыһын кытта хайаҕа олохсуйбута. Кини Сигорга хаалыан куттанар этэ, онон үһүөн хайа хаспаҕар олорбуттара. 31Биирдэ улахан кыыс балтыгар эппитэ: «Аҕабыт сорсуйан эрэр. Бу дойдуга эн биһиккини кытта бииргэ олоруох эр киһи суох. 32Онон аҕабытыгар бинэгирээт арыгытын иһэрдэн баран, кинилиин хоонньоһуохха. Аҕабытыттан да буоллар, оҕолоох буолуохха». 33Онон аҕаларыгар, киэһэ сытыан иннинэ, арыгы иһэрдибиттэрэ. Улахан кыыс киирэн аҕатын кытта утуйбута, аҕата буоллаҕына кыыһа кэлэн кинини кытта хайдах сыппытын да, туран барбытын да билбэтэҕэ. 34Сарсыныгар улахан кыыс балтыгар эппитэ: «Бөлүүн мин аҕабын кытта утуйдум. Бу түүн эмиэ арыгыта иһэрдиэххэ, аны эн киирэн кинини кытта утуйаар. Аҕабытыттан да буолбутун иһин, оҕолоох буолуохха». 35Онон аҕаларыгар ол киэһэ эмиэ арыгы иһэрдибиттэрэ. Кыра кыыс киирэн аҕатын кытта утуйбута, аҕата буоллаҕына кыыһа кэлэн кинини кытта хайдах сыппытын да, туран барбытын да билбэтэҕэ.

36Ити курдук, Лот икки кыыһа иккиэн аҕаларыттан ыарахан буолбуттара. 37Улахан кыыс уол оҕону төрөтөн, Моав[*] диэн ааттаабыта. Ол уол – билиҥҥи моавтар төрүт өбүгэлэрэ. 38Кыра кыыс уол оҕону төрөтөн, Бен-Амми[*] диэн ааттаабыта. Ол уол – билиҥҥи аммоннар төрүттэрэ.

### 20


Авраам Авимелехтыын көрсүһүүтэ

1Авраам[†] онтон Негев[†] диэки баран, Кадес уонна Сур икки ардыгар олохсуйбута. Кини Герарга олоро сылдьан 2ойоҕун Сарраны балтым диирин иһин, Герар ыраахтааҕыта Авимелех, киһи ыытан, Сарраны бэйэтигэр ылларбыта[+]. 3Ол гынан баран, түүн Авимелех утуйа сыттаҕына, түүлүгэр Таҥара көстөн: «Эн ити дьахтары ылбытыҥ иһин өлүөҥ; кини эрдээх дьахтар», – диэбитэ.

4Авимелех Сарраны таарыйан да көрө илигэ, онон: «Айыы Тойон![†] Ама, Эн туох да буруйа суох норуоту эһэн кэбиһиэҥ дуо? – диэн көрдөһөн-ааттаһан барбыта. – 5Ити киһи бэйэтэ миэхэ балтым диэбитэ эбээт, дьахтар эмиэ инньэ диирэ. Мин суобаһым ыраас,[†] онон буруйа суохпун».

6«Эн суобаһыҥ ырааһын билэбин, – диэбитэ Таҥара ыраахтааҕы түүлүгэр. – Ол иһин эйигин киниэхэ чугаһаппатаҕым – эйигин Миигин утары аньыы оҥорортон туппутум. 7Билигин эригэр ойоҕун төнүннэр. Эрэ бороруок киһи, кини эн тускар үҥүө, оччоҕо тыыннаах хаалыаҥ. Оттон эригэр төнүннэрбэтэххинэ, бэйэҥ да, бүтүн ууһуҥ да – бары өлүөххүт. Эн ону билиэх тустааххын»[+].

8Сарсыарда эрдэ Авимелех, чугас дьонун хомуйан олорон, ити истибитин кэпсээбитигэр бары улаханнык куттаммыттара. 9Онтон Авимелех Авраамы ыҥыран ылан сэмэлээн барбыта: «Эн биһиэхэ тоҕо маннык сыһыаннастыҥ? Мин эйиэхэ туох куһаҕаны оҥорбуппунуй? Миигин уонна мин саарыстыбабын бүтүннүүтүн тоҕо бу курдук ыар аньыыга астыҥ? Дьэ, олох түктэритик быһыыланныҥ.[†] 10Туох санааттан итинник буоллуҥ?» – диэн Авимелех Авраамтан ыйыппыта.

11Авраам эппитэ: «Бу дойду дьоно Таҥараттан толлубаттар. Ол иһин аны ойохпуттан сылтаан миигин өлөрөн кэбиһиэхтэрэ дии санаабытым. 12Онто да суох кини миэхэ балтым буолар – аҕам кыыһа, ийэтэ эрэ атын. Миэхэ эргэ тахсыбыта гынан баран, 13Таҥара миигин аҕам дьиэтин хаалларан айаҥҥа турунарга соруйбутугар мин кинини: „Көрдөһөбүн, ханна да тиийбиппит иһин, дьоҥҥо миигин убайым диир буолаар,“ – диэн сэрэппитим».

14Авимелех Авраамҥа барааннары, ынахтары, кулут эр дьону, кулут дьахталлары бэлэхтээн баран, Сарраны киниэхэ төнүннэрбитэ. 15Итиэннэ: «Мин сирим-уотум барыта эйиэхэ аһаҕас, онон биир баҕарбыт сиргэр олохсуй», – диэбитэ. 16Оттон Сарраҕа эппитэ: «Убайгар тыһыынча шекель[*] үрүҥ көмүһү биэрэбин. Ол эн чугас дьонуҥ хараҕар эйиэхэ саат куттарыыта буолуо, онон чиэһиҥ чөлүгэр түһүө». 17Авраам Таҥараттан көрдөспүтүгэр Таҥара Авимелеҕы, кини ойоҕун, кулут дьахталларын үтүөрдэн, дьахталлар хат төрөөн-ууһаан барбыттара[+]. 18(АЙЫЫ ТОЙОН ити иннинэ Авраам ойоҕун Сарра туһуттан Авимелех дьиэтигэр-уотугар баар дьахталлары бука барыларын төрөөбөт гына сылдьыбыта.)

### 21


Исаак төрүүр

1АЙЫЫ ТОЙОН,[†] эрэннэрбитин курдук, Сарраны умнубатаҕа – эппит тылын толорбута. 2Таҥара болдьообут кэмигэр Сарра ыарахан буолан, сааһа быданнаабыт Авраамҥа[†] уол оҕону төрөппүтэ. 3Авраам саҥа төрөөбүт оҕотун, Сарра уолун, Исаак диэн ааттаабыта[+]. 4Онтон ахсыс күнүгэр кини, Таҥара соруйбутун толорон, уол оҕо быһыллар сиэрин-туомун оҥорбута[+]. 5Исаак төрүүрүгэр Авраам сүүс саастааҕа. 6Сарра: «Таҥара миэхэ оҕо биэрэн, дьэ, көр бөҕөтө буолла, – диэбитэ. – Билигин миигин истибит эрэ барыта күлүөҕэ». 7Итиэннэ өссө эппитэ: «Ким Авраамҥа Сарраҥ кыһыл оҕону эмиийдиэ диэн этиэ этэй? Онтум баара, мин кырдьар сааспар киниэхэ уолу төрөттүм!»


Агарь уолун кытта үүрүллэр

8Оҕо улаатан эмиийиттэн араарыллыбыт күнүгэр Авраам улахан малааһын тэрийбитэ. 9Сарра, Авраам Египет дьахтарыттан Агарьтан уола Исаагы дьээбэлиирин[*] көрөн,[+] 10Авраамҥа: «Ити кулут дьахтары уолун кытта үүрэн кэбис. Кулут уола эн баайгар мин Исаакпынаан бииргэ тиксиэ суоҕа!» – диэбитэ[+]. 11Уолун туһунан итинник тыллары Авраам олус хомойо истибитэ. 12Ол эрээри Таҥара киниэхэ эппитэ: «Уолгуттан да, кулуккуттан да санаарҕаама. Эн уускун Исаак салгыаҕа. Сарра эппитин толор[+]. 13Кулут дьахтар уола эмиэ эн оҕоҥ, онон Мин киниттэн да бүтүн норуоту ууһатыаҕым».

14Авраам сарсыарда эрдэ туран, Агарьга килиэби уонна уулаах тирии симиирчэҕи биэрбитэ. Ону кини санныгар биллэҕиннэри ууран баран, оҕотун кытта иккиэннэрин ыытан кэбиспитэ. Агарь Вирсавия кураайы куйаарыгар атах балай баран мунан хаалбыта. 15Ол сылдьан, симиирчэхтээх уута бараммытыгар уолун талах төрдүгэр хаалларбыта 16итиэннэ бэйэтэ, оҕом өлөрүн көрөр кыаҕым суох диэн, тэйиччи ох саа тэбэр сиригэр тиийэн уйа-хайа суох ытыы олорбута.

17Уолчаан ытыыр саҥатын Таҥара истэн, халлаантан Таҥара аанньала[†] Агарьга: «Хайа, бу хайдах буоллуҥ, Агарь? Куттаныма, – диэбитэ. – Таҥара эн хаалларбыт оҕоҥ ытыырын иһиттэ. 18Баран уолгун туруор, оҕоҕун илиититтэн сиэт. Мин киниттэн улуу норуоту ууһатыаҕым». 19Дьэ, онуоха Агарь, хараҕын Таҥара арыйан, уулаах холуодьас турарын көрбүтэ. Итиэннэ баран симиирчэҕэр толору уу сомсон аҕалан, оҕотун утаҕын ханнарбыта.

20Таҥара уолу хаалларбатаҕа: уол улаатан, кураайы куйаарга олохсуйбута, охчут бэрдэ буолбута. 21Кини Фаран кураайы куйаарыгар олороро. Ийэтэ уолугар Египеттэн ойох аҕалан биэрбитэ.


Авраам Авимелехтыын сөбүлэһиигэ киирэр

22Ол саҕана Авимелех Авраамҥа сэриитин тойоно Фихол арыалдьыттаах кэлэн: «Эйиэхэ, тугу да гыммытыҥ иһин, барытыгар Таҥара көмөлөһөн иһэр, – диэбитэ. – 23Онон миигин да, мин уолбун, сиэммин да таҥнарыам суоҕа диэн Таҥаранан андаҕай. Мин эйиэхэ үтүөтүк сыһыаннаспытым курдук, эн миэхэ уонна бу эйигин олохсуппут дойдуга эмиэ оннук сыһыаннаһыахтааххын».

24«Сөп, мин андаҕайыам», – диэн Авраам сөбүлэспитэ, 25ол гынан баран, Авимелех кулуттара холуодьаһын былдьаан ылбыттарын иһин, ыраахтааҕыны хомуруйбута.

26«Хайалара итинник быһыыламмытын[†] мин билбэппин, – диэбитэ Авимелех. – Баччааҥҥа диэри эн миэхэ тугу да этэ илигиҥ. Дьэ, бу эрэ иһиттим». 27Авраам Авимелехха барааннары, ынахтары бэлэхтээн баран, кинилиин илии охсуспута. 28Авраам сэттэ тыһы барааны үөрүттэн арааран туспа туруорбутугар 29Авимелех: «Бу сэттэ тыһы барааны тоҕо туспа туттуҥ?» – диэн ыйыппыта.

30«Холуодьас миэнэ буоларын бэлиэтигэр эн бу сэттэ барааны миигиттэн ыл. Холуодьаһы мин хаспытым», – диэбитэ Авраам. 31Кинилэр ол күн онно хардарыта андаҕайсыахтарыттан ыла, ити сир Вирсавия[*] диэн ааттаммыт[+]. 32Авимелех Авраамныын Вирсавияҕа илии охсуһан баран, сэриитин баһылыгын Фихолу кытта Филистим сиригэр төннүбүтэ. 33Оттон Авраам Вирсавия сиригэр тамариск[†][*] маһы олордубута уонна онно АЙЫЫ ТОЙОНУ – өлбөт үйэлээх Таҥараны – аатын ааттаан ыҥырбыта. 34Кини Филистим сиригэр өссө да бэрт уһуннук олорбута.

### 22


Таҥара Авраамы тургутар

1Ити кэнниттэн төһө эрэ кэм буолан баран Таҥара, Авраамы[†] тургутан көрөөрү: «Авраам!» – диэн ыҥырбыта. «Бу баарбын», – диэбитэ Авраам[+]. 2Таҥара эппитэ: «Таптыыр соҕотох уолгун Исаагы ылан Мориа диэн сиргэ бар. Онно Мин эйиэхэ этэр хайабар тахсан, уолгун уматан Миэхэ толук[†] биэр».

3Авраам, сарсыарда эрдэ туран өсүөлүн ыҥыырдаабыта, икки эдэр чаҕарын уонна уолун Исаагы ылбыта. Онтон бүтүннүү уматыллыахтаах толугун[*] маһын хайытан баран, Таҥара ыйбыт сиригэр айаннаабыта. 4Суолга турбуттарын үһүс күнүгэр кини тиийиэхтээх сирдэрин ыраахтан бэлиэтии көрөн, 5чаҕардарыгар: «Эһиги манна хаала түһүҥ, өсүөлгүтүн манааҥ, – диэбитэ. – Мин уолбунаан, онно Таҥараҕа сүгүрүйэн баран, эһиэхэ төннөн кэлиэхпит». 6Итиэннэ бүтүннүү уматыахтаах толугун маһын уолугар Исаакка сүктэрбитэ, бэйэтэ хататтаах быһаҕын ылбыта. Салгыы иккиэйэҕин айаннаабыттара.

7«Аҕаа!» – Исаак Авраамы ыҥырбыта.

«Истэбин, тоойуом», – диэбитэ Авраам.

«Хатаппыт да, маспыт да баар дии, оттон бүтүннүү уматар барааммыт оҕото ханнаный?» – уола ыйыппыта.

8Онуоха кини уолугар: «Тоойуом, уматыллар бараанын оҕото ханнатын Таҥара Бэйэтэ көрөн турдаҕа», – диэн хардарбыта. Ити курдук, иккиэн бииргэ айаннаан испиттэрэ.

9Авраам Таҥара эппит сиригэр кэлэн аалтаар[†] оҥорбута, илдьэ кэлбит хардаҕастарын ол үрдүгэр кэккэлэччи уурбута. Онтон Исаагы кэлгийэн баран, аалтаарга хардаҕас үөһэ сытыарбыта. 10Кини быһаҕын таһааран уолун үрдүнэн күөрэччи тутан эрдэҕинэ, 11эмискэ халлаантан АЙЫЫ ТОЙОН[†] аанньала:[†] «Авраам, Авраам!» – диэн ыҥырбыта.

«Бу баарбын!» – диэбитэ Авраам.

12Аанньал эппитэ: «Уолгар илиигин көтөҕүмэ, киниэхэ туох да куһаҕаны оҥорума. Эн Таҥараттан толлоргун Мин биллим: эн, бэл, соҕотох уолгун Миэхэ биэрэргин кэрэйбэтиҥ».

13Авраам онно көрбүтэ: арай иһирик талах быыһыгар биир атыыр бараан муоһуттан иҥнэн турара. Кини тиийэн ол барааны ылан, уолун оннугар бүтүннүү уматан Таҥараҕа толук биэрбитэ. 14Онон ити сири «АЙЫЫ ТОЙОН көрөн турар»[*] диэн ааттаабыта. (Итинтэн ыла «АЙЫЫ ТОЙОН хайатыгар таҕыстахха, көстүөҕэ» диэн өс номоҕо үөскээбит.)

15Онтон эмиэ АЙЫЫ ТОЙОН аанньала халлаантан Авраамы ыҥыран эппитэ: 16«Мин Бэйэбинэн андаҕайабын, – диир АЙЫЫ ТОЙОН, – эн итинник суолга санаммытыҥ, баар эрэ соҕотох уолгун Миэхэ толук биэрэргин кэрэйбэтэҕиҥ – иһин 17Мин эйигин алгыам. Мин эйиэхэ халлаан сулуһун, муора кытылын кумаҕын курдук көй үгүс удьуору бэлэхтиэм. Эн оҕолоруҥ сэриинэн тиийдэхтэринэ, өстөөх куоратын аана сиҥнэн түһүөҕэ[+]. 18Мин тылбын толорбутуҥ иһин, эн удьуордарыҥ сир бары норуоттарыгар алгыс төрдө буолуохтара»[+].

19Авраам чаҕардарын хаалларбыт сиригэр төннөн кэлбитэ, онтон бары бииргэ Вирсавияҕа барбыттара. Кини Вирсавияҕа тиийэн олорбута.


Нахор оҕолоро

20Ити кэнниттэн балайда буолан баран, Авраамҥа инитин Нахор ойоҕо Милка хас да уолламмытын туһунан кэпсээбиттэрэ. 21Уолаттар ааттара Уц (бастакы уол), Вуз, Кемуил (Арам аҕата), 22Кесед, Хазо, Пилдаш, Идлаф, Вафуил диэннэрэ. 23Вафуилтан Ревекка диэн кыыс төрөөбүтэ. Бу аҕыс уолу Милка Нахортан, Авраам убайыттан, төрөппүтэ[+]. 24Нахор одьулуун[†] ойоҕо Реума эмиэ Тевах, Гахам, Тахаш, Мааха диэн уолаттары төрөппүтэ.

### 23


Сарра өлөр

1Сарра, барыта сүүс сүүрбэ сэттэ сыл олорон баран, 2Кириаф-Арбаҕа (билиҥҥи Хевроҥҥа), Ханаан[†] сиригэр, өлбүтэ. Авраам[†] кэлэн, Сарраны аһыйан ытаан-соҥоон баран, 3кини сытар сириттэн туран, олохтоох хет дьонугар тиийэн көрдөспүтэ: 4«Мин манна эһиэхэ олохсуйбут кэлии киһибин. Ойоҕум өлөн хаалла, онон кинини харайыахпын миэхэ, бука диэн, анал сирдэ быһан биэриҥ».

5Олохтоохтор Авраамҥа эппиттэрэ: 6«Тойоммуот, биһиэхэ үтүөтэ оҥор: эн биһиги ортобутугар Таҥара кинээһэ буолаҕын, онон ойоххун биһиги өлбүттэрбитин харайар бастыҥ сирбитигэр таһаар. Хайабыт да эйиэхэ бэйэбит ууспут анал сирин көҥүллүөхпүт».

7Авраам, туран, бу дойду олохтоохторугар хеттэргэ сүгүрүйэн баран, 8эппитэ: «Ойохпун таһаарарбын көҥүллүүр буоллаххытына, миэхэ үтүөтэ оҥоруҥ, Цохар уолуттан Ефронтан көрдөһүҥ: 9хонуутун кытыытыгар баар Махпела таас хаспаҕын миэхэ, бука диэн, атыылаатын. Мин ону, бу эһиги бары көрөн олордоххутуна, сыанатын үрүҥ көмүһүнэн толору төлөөн атыылаһыам. Оччоҕо биһиги өлбүт дьоммутун аны онно кистиир буолуо этибит».

10Куорат ааныгар мустубут хеттэр быыстарыгар олорор Ефрон, кинилэр бары истэллэрин курдук, Авраамҥа эппитэ: 11«Кэбис, тойонуом, эн миэхэ үтүөтэ оҥор: ити хонууну хаспахтары миигиттэн босхо ыл. Биир уустаахтарым да туоһу буолуохтара: ити сири мин эйиэхэ ойоххун кистииргэр босхо биэрэбин».

12Авраам, бу сир олохтоохторугар сүгүрүйэн баран, 13мустубут дьон-сэргэ истэригэр Ефроҥҥа: «Эйигиттэн көрдөһөбүн, бука диэн, миэхэ үтүөтэ оҥор, – диэбитэ. – Хонуу төлөбүрүн мин эйиэхэ биэрэбин, онон өлбүтү харайыахпын, көмүһү миигиттэн ыл».

14Ефрон эппитэ: 15«Чэ, сөп, тойонуом! Миэхэ үтүөтэ оҥор: ити сир төлөбүрэ – түөрт сүүс шекель үрүҥ көмүс. Эн биһиккигэ ол сыана буолуо дуо? Өлбүтү харай». 16Авраам, сөбүлэһэн, Ефроҥҥа кини хеттэр истэллэригэр быспыт төлөбүрүн түөрт сүүс шекель үрүҥ көмүһү атыыһыттар мээрэйдэринэн ыйаан биэрбитэ.

17Дьэ, ити курдук, Ефрон Мамре аттыгар баар Махпелатааҕы хонуута бүтүннүү – сымара таас хаспахтары, онно үүммүт мастары – 18аны Авраам бас билиитигэр киирбитэ. Куорат ааныгар мустубут хеттэр бука бары онуоха туоһу буолбуттара. 19Онон Авраам ойоҕун Сарраны Ханаан сиригэр билигин Хеврон диэн ааттанар Мамре аттынааҕы Махпела хонуутугар баар таас хаспахха харайбыта. 20Ол хонуу хаспаҕы кытта хеттэртэн Авраамҥа бэриллэн, өлбүт дьон көмүллэр сирэ буолбута.

### 24


Исаак Ревекканы ойох ылар

1Авраам[†] сааһа ырааппыта. Кинини туохха барытыгар АЙЫЫ ТОЙОН[†] алгыһа арыаллыыра. 2Биирдэ Авраам дьиэтин-уотун, хаһаайыстыбатын салайтарар аҕа саастаах кулутугар эппитэ: «Илиигин өттүгүм анныгар сыһыары тутан туран,[*] 3мин уолбар маннааҕы Ханаан[†] кыргыттарыттан кими да ойох ылан биэриэм суоҕа диэн миэхэ АЙЫЫ ТОЙОНУНАН, сир-халлаан Таҥаратынан, андаҕай! 4Эн Исаакка эргэ тахсар кыыһы мин дойдубар тиийэн, онно олорор хаан-уруу дьоммуттан булан аҕалыахтааххын».

5«Арай кыыс миигин кытта бу дойдуга кэлсиэн баҕарбатын? – кулута ыйыппыта. – Оччоҕо уолгун эн төрөөбүт сиргэр төнүннэрэбин дуо?»

6«Суох, уолбун онно туох да иһин төнүннэримэ, – диэбитэ Авраам. – 7Миигин аҕам дьиэтиттэн, төрөөбүт сирбиттэн туора дойдуга аҕалбыт АЙЫЫ ТОЙОН, мэҥэ халлаан Таҥарата, миигинниин кэпсэтэригэр бу сири-уоту мин удьуордарбар биэриэх буолан андаҕайбыта. Онон мин уолбар тахсар кыыһы анарааттан илдьэ кэлэриҥ туһугар, Кини эн иннигэр сирдьит аанньалын[†] ыытыаҕа. 8Оттон кыыс эйигинниин кэлсиэн баҕарбатаҕына, эн миэхэ биэрбит андаҕаргыттан босхолоноҕун. Ол гынан баран, уолбун онно төнүннэримэ».

9Кулут, илиитин тойонун өттүгүн анныгар сыһыары ууран туран, киниэхэ андаҕар тылын эппитэ. 10Онтон тойонуттан уон тэбиэни ылан, эҥин-эгэлгэ күндү бэлэҕи ындыыланан, Месопотамияҕа[†] олорор Нахор куоратыгар айаннаабыта. 11Куорат таһыгар тиийэн, Авраам кулута тэбиэннэрин холуодьас аттыгар тохтоппута. Күн киэһэрэн, кыргыттар уу баһа тахсар кэмнэрэ уолдьаһан эрэрэ. 12Авраам кулута эппитэ: «АЙЫЫ ТОЙОН, мин тойонум Авраам Таҥарата! Эйигиттэн көрдөһөбүн, бука диэн, миэхэ ситиһиитэ бэлэхтээ, тойоммор үтүө сыһыаҥҥын көрдөр. 13Билигин мин бу куорат кыргыттара уу баһар холуодьастарыгар кэлэн турабын. 14Манна кэлбит кыыска: „Купсууннаах уугуттан иһэрбин көҥүллээ эрэ,“ – диэҕим. Оччоҕо кыыс: „Ис, тэбиэннэргин эмиэ уулатыам,“ – диэн хоруйдаатаҕына, ол аата кини Эн кулуккар Исаакка анаан талар кыыһыҥ буолуо. Тойоммор үтүөтүк сыһыаннаспыккын мин итинтэн билиэҕим».

15Маны ситэ этэ да илигинэ, арай Милкалаах Нахор (Нахор – Авраам инитэ) уолларын Вафуил кыыһа Ревекка, санныгар купсуунун сүкпүтүнэн, тиийэн кэлбитэ. 16Кини көрүөхтэн кэрэ дьүһүннээҕэ, эр киһи өссө билэ илик ыраас[†] кыыһа этэ. Ревекка холуодьастан иһитигэр уу сомсон ылаат, кэлбит суолунан төттөрү хааман дьылыстана турбута. 17Авраам кулута кыыһы кэнниттэн ситэн тиийэн: «Миэхэ купсууннаах уугуттан иһэрт эрэ!» – диэн көрдөспүтэ.

18«Оо, иһиий, тойонуом!» – диэт, кыыс купсуунун санныттан түһэрэ охсон, Авраам кулутугар уу иһэрдибитэ. 19Онтон: «Аны билигин тэбиэннэргэр баһан аҕалыым, – диэбитэ, – утахтара ханыар диэри, уулаатыннар». 20Итиэннэ купсууннаах уутун сүөһү уулуур иһитигэр сүөкээт, холуодьаска хат тэбиммитэ. Ити курдук, тэбиэннэр бары уулуохтарыгар диэри, иһиккэ уу таспыта.

21Кулут киһи буоллаҕына, айанын АЙЫЫ ТОЙОН чахчы алҕаабытын билээри, кыыһы саҥата-иҥэтэ суох сирийэн одууласпыта. 22Тэбиэннэр уулаан бүппүттэрин кэннэ, кини кыыска шекель аҥаара ыйааһыннаах кыһыл көмүс мурун иэмэҕин кытта уон шекель ыйааһыннаах икки кыһыл көмүс бөҕөҕү таһааран биэрэн баран: 23«Эн хайаларын кыыһынаҕыный? – диэн ыйыппыта. – Бука диэн, миэхэ эт эрэ, аҕаҥ дьиэтигэр биһиэхэ хонор сир көстүө дуо?»

24«Мин Милкалаах Нахор уолларын Вафуил кыыһынабын», – диэбитэ Ревекка, 25онтон эппитэ: «Биһиэхэ соломо да, сүөһү аһылыга да элбэх. Хонор сир да көстүө».

26Итини истэн, киһи АЙЫЫ ТОЙОН иннигэр сөһүргэстии түһэн сиргэ тиийэ сүгүрүйбүтэ. 27«Айхал буоллун АЙЫЫ ТОЙОҤҤО, тойонум Авраам Таҥаратыгар! – диэн махтаммыта. – Мин тойоммор дьиҥ үтүө сыһыаннааҕын көрдөрдө эбээт! АЙЫЫ ТОЙОН миигин тойонум хаан-уруу дьонугар чопчу сирдээн аҕалбыт».

28Кыыс дьиэтигэр сүүрэн тиийэн, ийэтин аахха биһиэхэ киһи кэллэ диэн кэпсээбитэ. 29-30Ревекка убайа Лаван, балта мурун иэмэҕин, бөҕөхтөрү тутан кэлбитин көрөн, кэлии киһи кыыһы кытта тугу кэпсэппитин билэн баран, тиэтэйэ-саарайа холуодьаска барбыта. Онно холуодьас аттыгар тэбиэннэрин кытта турар Авраам кулутугар куду хааман тиийэн: 31«АЙЫЫ ТОЙОН алгыстааҕа, биһиги дьиэбитигэр барыс! Тоҕо манна таһырдьа туруоҥуй? Хонор дьиэҕитин, тэбиэннэргит турар сирдэрин бэлэмнээтим», – диэбитэ. 32Авраам кулута дьиэҕэ киирбитэ. Тэбиэннэригэр, сыбыдахтаан баран, соломо, аһылык аҕалан аһаппыттара. Хоноһоҕо уонна аргыстарыгар атахтарын сууналларыгар уу биэрбиттэрэ. 33Иннилэригэр ас-үөл тардыллыбыта, ол гынан баран Авраам кулута: «Миигин манна туох сорукка ыыппыттарын этиэм иннинэ, аһаабаппын», – диэбитэ.

«Дьэ, кэпсээ эрэ», – дьиэлээхтэр сэҥээрбиттэрэ.

34Хоноһо кэпсээнин маннык саҕалаабыта: «Мин Авраам кулутабын. 35АЙЫЫ ТОЙОН мин тойоммун улаханнык алҕаан, киниэхэ баайы-дуолу: барааны, ынаҕы, үрүҥ да, кыһыл да көмүһү, кулут эр дьону, кулут дьахталлары, тэбиэни, өсүөлү – хото биэрбитэ. 36Тойонум ойоҕо Сарра, адьас кырдьан баран, уол оҕоломмута, онон тойонум баайын-дуолун барытын уолугар анаабыта. 37Кини миигин „уолбар олохтоох Ханаан кыргыттарыттан кими да ылан биэрээйэҕин“ диэн андаҕаппыта. 38Уолбар ойох тахсар кыыһы дойдубар баран, хаан-уруу дьоммуттан булан аҕалаар диэбитэ. 39Мин тойоммуттан: „Арай кыыс миигин кытта кэлсибэтин?“ – диэн ыйыппытым. 40Онуоха эппитэ: „Мин өрүү бас бэринэн олорбут АЙЫЫ ТОЙОНУМ, уолбар тахсар кыыһы мин аҕам ууһуттан, бэйэм дьиэ кэргэммиттэн булан аҕаларыҥ туһугар, эйиэхэ сирдьит аанньалын биэрэн айаҥҥын алгыаҕа. 41Урууларбар тиийдэххинэ, эн миэхэ биэрбит андаҕаргыттан босхолоноҕун. Кыыһы эйиэхэ биэрбэтэхтэринэ даҕаны, андаҕары толорбут ааты ылаҕын“.

42Дьэ, онон мин бүгүн холуодьаска тиийэн баран, көрдөстүм: „АЙЫЫ ТОЙОН, тойонум Авраам Таҥарата! Бука диэн, айаммын алҕаа. 43Мин билигин холуодьас аттыгар кэлэн турабын. Манна уу баһа тахсыбыт кыыска купсууннаах уугуттан миэхэ иһэрт эрэ диэҕим. 44Өскөтүн кыыс миэхэ ис, тэбиэннэргэр эмиэ уу аҕалыам диэн сөбүлэстэҕинэ, ол аата, Эн, АЙЫЫ ТОЙОН, кинини мин тойонум уолугар эргэ тахсарыгар анаабыт эбиккин“. 45Испэр итинник көрдөһөн бүтэ да иликпинэ, санныгар купсууннаах Ревекка тиийэн кэлэн, холуодьастан уу баста. Мин киниттэн: „Уугуттан миэхэ иһэрт эрэ“, – диэн көрдөстүм. 46Арай кыыһым сонно купсуунун миэхэ биэрэн баран: „Иһиий, тэбиэннэргин эмиэ уулатыам“, – диэтэ. Онтон, утахпын ханнарбытым кэннэ, аны тэбиэннэрбин уулатта. 47Мин киниттэн: „Эн ким кыыһынаҕыный?“ – диэн ыйыттым. Онуоха: „Нахордаах Милка уолларын Вафуил кыыһынабын“, – диэтэ. Дьэ, онно мин киниэхэ мурун иэмэҕин, харыга кэтиллэр бөҕөхтөрү таһааран биэрдим. 48АЙЫЫ ТОЙОН иннигэр сөһүргэстээн туран, сиргэ умса түһэн сүгүрүйдүм. Тойонум уолугар хаан-уруу дьонуттан кыыс буларым туһугар миигин быһа аҕалан биэрбитин иһин, АЙЫЫ ТОЙОҤҤО, тойонум Авраам Таҥаратыгар, махтанным. 49Онон билигин миэхэ этиҥ: эһиги мин тойоммор дьиҥ үтүө сыһыаннааххытын көрдөрөргө бэлэмҥит дуо? Салгыы тугу гынарбын быһаарыныам этэ, санааҕытын миэхэ биллэриҥ».

50Лаваннаах Вафуил эппиттэрэ: «Барыта отой да АЙЫЫ ТОЙОНТОН силистэнэн-мутуктанан таҕыста буолбаат? Итиэннэ баран, биһиги ээх-суох дэһиэхпит дуо? 51Ревекка бу баар, илдьэ бар. АЙЫЫ ТОЙОН көҥүлэ буоллун – тойонуҥ уола кыыспытын ойох ыллын». 52Авраам кулута итини истэн, АЙЫЫ ТОЙОҤҤО сиргэ тиийэ сүгүрүйбүтэ. 53Онтон Ревеккаҕа анаан аҕалбыт үрүҥ көмүс, кыһыл көмүс симэхтэрин, таҥаһы-сабы уонна кыыс убайыгар, ийэтигэр анаммыт күндү бэлэхтэри хостообута. 54Дьэ, ол кэннэ аргыстарын кытта аһаан-сиэн баран, утуйардыы сыппыта.

Сарсыарда турбуттарын кэннэ, Авраам кулута: «Миигин тойоммор ыытыҥ», – диэбитэ.

55Ревекка убайдаах ийэтэ: «Кыыспыт биһиэхэ, саатар, уон күн олоро түстүн, онтон бараар», – диэн көрдөспүттэрэ.

56«Кэбис, миигин тутумаҥ, – Авраам кулута буолумматаҕа. – АЙЫЫ ТОЙОН айаммын бачча алҕаабытын кэннэ, тойоммор төннөрбүн көҥүллээҥ».

57«Чэ, оччоҕо кыыһы ыҥырыахха, бэйэтэ быһаардын», – диэбиттэрэ дьиэлээхтэр. 58Ревекканы ыҥыран ылан: «Эн бу киһини кытта барсыаҥ этэ дуо?» – диэн ыйыппыттара.

«Барсабын», – диэн хоруйдаабыта кыыс.

59Онон дьоно Ревеккалыын, кинини кыра оҕо эрдэҕиттэн бүөбэйдээн көрбүт-истибит кулут дьахтардыын, Авраам кулутунуун уонна кини аргыстарыныын быраһаайдаспыттара. 60Итиэннэ Ревеккаҕа алгыс тылларын эппиттэрэ:

«Балтыбыт, кэнэҕэски ыччатыҥ тыһыынчанан тэнийиэхтин,
уонунан тыһыынчанан ууһуохтун!
Эн оҕолоруҥ сэриинэн тиийдэхтэринэ,
өстөөх куоратын аана сиҥнэн түһүөхтүн!»

61Ревекка чаҕар кыргыттардыын тэбиэннэрин миинэннэр, Авраам кулутун кытта айаҥҥа туруммуттара. Дьэ, ити курдук, кулут Ревекканы илдьэ дьиэтигэр аттаммыта.

62Оттон Исаак ити кэмҥэ Беэр-Лахай-Рои сириттэн саҥа төннөн кэлбитэ (ол саҕана кини Негев[†] сиригэр олороро). 63Киэһэ Исаак хонууга тахсан дьаарбайа сылдьан[*] көрдөҕүнэ, кый ыраах тэбиэннэр субуруһан иһэллэрэ. 64Ревекка эмиэ, Исаагы көрөн, тэбиэниттэн ойон түспүтэ уонна 65Авраам кулутуттан: «Биһиэхэ ити хайалара утары кэлэн иһэрий?» – диэн ыйыппыта.

«Ити мин тойонум», – диэбитэ кулут. Сонно Ревекка бүрүнэр таҥаһын ылан, сууланан кэбиспитэ. 66Кулут хайдах сылдьан кэлбитин барытын Исаакка сиһилии кэпсээбитэ. 67Дьэ, онтон Исаак Ревекканы ийэтин Сарра сурдугар киллэрбитэ. Кини Ревекканы ойох ылбыта. Исаак, Ревекканы таптаан, ийэтэ өлүөҕүттэн аан маҥнай уоскуйбута.

### 25


Авраам өлөр

1Онтон Авраам[†] атын дьахтары ойох ылбыта. Саҥа ойоҕо Хеттура 2киниэхэ Зимран, Иокшан, Медан, Мадиан, Ишбак, Шуах диэн уолаттары төрөппүтэ. 3Иокшантан Шевалаах Дедан төрөөбүттэрэ. Дедан удьуордара: ашурдар, летуштар, леюмнар. 4Мадиан уолаттара: Ефа, Ефер, Ханох, Авида, Елдага. Бу бары Хеттура удьуордара.

5Авраам баайын-үбүн бүтүннүүтүн Исаакка хаалларбыта. 6Одьулууннарын[†] уолаттарын, Исаактан тэйиччи сырыттыннар диэн, ботуччу өлүүлээн баран өссө бэйэтэ тыыннааҕар илин ыыталаабыта. 7Авраам барыта сүүс сэттэ уон биэс сыл олорбута; 8этэҥҥэ үйэтин моҥоон, олоҕун дуоһуйа олорон баран өлбүтэ, төрүт өбүгэлэригэр аттаммыта. 9Уолаттара Исаактаах Измаил аҕаларын Мамре аттынааҕы Махпела таас хаспаҕар, хет киһитэ Цохар уола Ефрон хонуутугар, кистээбиттэрэ. 10Ол Авраам хеттэртэн атыыласпыт хонуута этэ. Кини онно ойоҕун Сарра аттыгар хараллыбыта[+]. 11Авраам өлбүтүн кэннэ, Таҥара алгыһа аны уолугар Исаакка тосхойбута. Исаак Беэр-Лахай-Рои аттыгар олороро.


Измаил уолаттара

12Авраам Сарра кулутуттан, Египет дьахтарыттан Агарьтан төрөппүт уолун Измаил удьуордарын төрүччүтэ маннык.

13Измаил уолаттарын ааттара-суоллара, улаханнарыттан саҕалаан бу баар: Навайоф (Измаил бастакы уола), Кедар, Адбеел, Мивсам, 14Мишма, Дума, Масса, 15Хадад, Фема, Иетур, Нафиш, Кедма. 16Бу Измаил уолаттара, кинилэр ааттара-суоллара, олорбут сирдэрэ-уоттара, тохтоон турбут түөлбэлэрэ. Кинилэр – уон икки уус аҕа баһылыктара.[†]

17Измаил сүүс отут сэттэ сыл олорон баран өлбүтэ, төрүт өбүгэлэригэр аттаммыта. 18Кини удьуордара Хавилаттан Египет кыраныыссатыгар баар Сурга (Ассирия диэки барыыга) тиийэ тарҕанан олорбуттара. Бу дьон ини-биилэрин барыларын кытта өстөһөр-саастаһар этилэр.[*]


Иаковтаах Исав

19Авраам уолун Исаак удьуордарын туһунан кэпсээн маннык.

Исаак аҕата – Авраам. 20Исаак Месопотамияттан[†][*] төрүттээх арамей киһитэ Вафуил кыыһын, арамей Лаван балтын Ревекканы ыларыгар түөрт уон саастааҕа.

21Исаак, ойоҕо оҕоломмот буолан, кини туһугар АЙЫЫ ТОЙОҤҤО үҥэрэ. АЙЫЫ ТОЙОН[†] Исаак ааттаһарын ылынан, Ревекка ыарахан буолбута. 22Төрүү илик оҕолоро өссө ийэлэрин иһигэр сылдьан охсуспутунан барбыттарыгар Ревекка: «Бу аата миигин туох күүтэр буоллаҕай?» – дии санаан, АЙЫЫ ТОЙОҤҤО ыйыта барбыта.

23АЙЫЫ ТОЙОН киниэхэ эппитэ:

«Эн искэр икки биис ууһа баар,
онон икки тус-туһунан норуоту төрөтүөҥ.
Биирэ атынын хотуоҕа,
улахана кыратыгар кулуттуоҕа»[+].

24Болдьохтоох кэмэ кэлэн, икки игирэ уол төрөөбүттэрэ. 25Бастакынан кып-кыһыл эттээх, кыыл тириитин курдук бүтүннүү түү оҕо тахсыбыта. Кинини Исав диэн ааттаабыттара. 26Онтон Исав тиҥилэҕиттэн тутуспутунан иккис оҕо тахсан кэлбитэ. Бу оҕону Иаков[*] диэн ааттаабыттара. Игирэлэр төрүүллэригэр Исаак алта уон саастааҕа.

27Уолаттар улааппыттара. Исав сорсуннаах булчут буолан, киэҥ толоону кэтэрэ, оттон Иаков дьиэҕэ олорор, саҥата-иҥэтэ суох уол этэ. 28Аҕалара Исаак булт этин сөбүлүүрэ, онон Исавы ордороро, оттон ийэлэрэ Ревекка Иаковы ордук таптыыра.

29Биир күн Иаков миин буһара турдаҕына, Исав булдуттан өлө сылайан кэлэн: 30«Миигин аһат эрэ, – диэбитэ. – Сити, сити турар кыһыл аскыттан аҕал! Мин дэлби эстэн кэллим» (ол иһин кинини Эдом[†][*] диэн ааттаабыттар).

31Иаков киниэхэ: «Бу аска бастакы уол быраабын[*] атастаһар буоллаххына», – диэн хардарбыта.

32«Мин өлөөрү гынным. Бастакы уол бырааба[†] миэхэ туох туһалаах үһүнүй?» – Исав сөбүлэспитэ.

33«Оччоҕо сибилигин андаҕай!» – диэбитэ Иаков. Исав бастакы уол быраабын Иаковка туран биэрэбин диэн андаҕар тылын эппитэ. 34Итиэннэ быраабын атастаһан килиэби кытта чэчэбииссэ миинин ылбыта. Аһаан-сиэн, утаҕын ханнаран баран, Исав туран баран хаалбыта. Кини бастакы уол быраабын ол курдук улахаҥҥа уурбат этэ[+].

### 26


Исаактаах Ревекка Герарга олохсуйаллар

1Урут Авраам[†] кэмигэр курдук эмиэ бүтүн дойду үрдүнэн сут туран, Исаак Герарга филистим ыраахтааҕытыгар Авимелехха аттаммыта[+]. 2АЙЫЫ ТОЙОН[†] Исаакка көстөн эппитэ: «Египеккэ барыма, Мин эйиэхэ ыйар сирбэр олор. 3Онно олохсуй. Мин эйигинниин бииргэ сылдьан, эйигин алгыам. Аҕаҕар Авраамҥа андаҕайбыппын толорон, кэлин бу сири барытын эйиэхэ, эн кэнэҕэски ыччаккар бэлэхтиэм[+]. 4-5Эн удьуордаргын халлаан сулустарыныы хойуннарыам, бу сири-уоту олоччу кинилэргэ биэриэм. Авраам Миэхэ бас бэринэн, Мин эппиппин – ыйаахтарбын, ыйыыларбын-кэрдиилэрбин, сокуоннарбын[†] – барытын тутуһара. Ол иһин эн удьуордарыҥ сир бары норуоттарыгар алгыс төрдө буолуохтара»[+].

6Исаак Герарга олохсуйбута. 7Дойду олохтоохторо Ревекка туһунан ыйыталаспыттарыгар кини: «Бу мин балтым», – диэн кэбиспитэ. Ревекканы, олус кэрэ дьүһүннээҕин иһин аны миигин өлөрөн кэбиһиэхтэрэ диэн, сэрэхэдийэн ойоҕум дииртэн дьаархаммыта[+].

8Онно балайда өр олорбутун кэннэ, биирдэ филистим ыраахтааҕыта Авимелех, түннүгүнэн өҥөйөн, Исаак ойоҕунаан Ревеккалыын оонньоһо сылдьарын көрбүтэ. 9Ыраахтааҕы Исаагы ыҥыран ылан: «Кини эн ойоҕуҥ эбит буолбат дуо? Оччоҕо миэхэ тоҕо балтым диэбиккиний?» – диэн ыйыппыта.

«Миигин киниттэн сылтаан өлөрөн кэбиһиэхтэрэ диэн куттаммытым», – диэбитэ Исаак.

10Онуоха Авимелех эппитэ: «Эн биһиэхэ тоҕо итинник сыһыаннаһаҕыный? Арай биһигиттэн ким эрэ эн ойоххун кытта хоонньоспут буоллун, оччоҕо биһиги хайдахтаах ыар аньыыга киириэ этибитий?» 11Ити кэннэ Авимелех: «Бу киһини биитэр кини ойоҕун таарыйбыт киһи өлөрөргө ууруллуо», – диэн дьонун-сэргэтин бүтүннүүтүн сэрэппитэ.


Исаак Авимелехтыын илии охсуһар

12Исаак Герарга олохсуйуоҕуттан бурдук ыһар идэлэммитэ. АЙЫЫ ТОЙОН алгыһынан ол сыл уруккутунааҕар сүүс төгүл үрдүк үүнүүнү ылбыта. 13Онон бу киһи улам кыаҕырдар-кыаҕыран, барҕа баайдаммыта: 14балысхан элбэх бараан, ынах үөрдэммитэ, дьиэтигэр-уотугар баһаам чаҕардаммыта. Филистим дьоно-сэргэтэ устунан Исаагы ордугургуу саныыр буолбуттара. 15Кинилэр урут Авраам кулуттара өссө Авраам бэйэтэ баарына хаспыт холуодьастарын барытын буорунан көмөн кэбиспиттэрэ[+]. 16Авимелех буоллаҕына Исаакка: «Эн биһигиннээҕэр быдан кыаҕырдыҥ, онон мантан биһигиттэн бар», – диэбитэ.

17Исаак сир уларыйан Герар хочотугар олохсуйбута. 18Онно тиийэн били Авраам саҕана хаһыллыбыт холуодьастары филистимнэр көмпүттэрин хат хаһан таһаарбыта. Холуодьастарга урут аҕата биэрбит ааттарын төнүннэрбитэ.

19Биирдэ Исаак кулуттара хочо сирин хаһа сылдьан уу төрдүн булан ылбыттара. 20Онуоха Герар маныыһыттара, бу биһиги уубут диэн, кини маныыһыттарын кытта мөккүһэн турбуттара. Иирээн тахсыбытын иһин, Исаак ити холуодьаһы «Есек»[*] диэн ааттаабыта. 21Онтон аны атын холуодьаһы хаспыттарыгар эмиэ саҥа мөккүөр күөдьүйбүтэ. Исаак ол холуодьаһы «Ситна»[*] диэн ааттаабыта. 22Салгыы атын сиргэ тиийэн өссө биир холуодьаһы хаспыта, онно ким да мөккүһэ барбатаҕа. Исаак: «АЙЫЫ ТОЙОН, дьэ, билигин биһигини, манна үксээн-тэнийэн олордуннар диэн, киэҥ сиргэ таһаарда», – диэн баран, саҥа холуодьаһы «Реховоф»[*] диэн ааттаабыта.

23Ити кэнниттэн Исаак Вирсавияҕа төннүбүтэ. 24Онно киниэхэ бастакы түүнүгэр АЙЫЫ ТОЙОН көстөн эппитэ:

«Мин эн аҕаҥ Авраам Таҥаратабын.
Куттаныма, Мин эйигинниин бииргэбин.
Кулутум Авраам туһугар эйигин алгыам,
эн удьуордаргын үтүмэн элбэх гына ууһатыам».

25Исаак ити сиргэ аалтаар[†] оҥорон баран, АЙЫЫ ТОЙОНУ аатын ааттаан ыҥырбыта, уонна ол аттыгар суртарын туруортаабыта. Кулуттара эмиэ холуодьас хаспытынан барбыттара.

26Ити кэмҥэ Герартан Авимелех, кини сүбэһитэ Ахузаф уонна сэриитин тойоно Фихол тиийэн кэлбиттэрэ. 27Исаак кинилэртэн: «Хайа миэхэ тоҕо кэллигит? – диэн ыйыппыта. – Эһиги миигин туора көрөн, үүрэн ыыппатаххыт этэ дуо?»

28Онуоха анарааҥҥылар: «Эйигин кытта АЙЫЫ ТОЙОН бииргэ сылдьарын биһиги дьэҥкэтик биллибит. Онон эйигинниин хардарыта андаҕайсан илии охсуһуохха диэн быһаардыбыт, – диэбиттэрэ. – 29Эн биһиэхэ куһаҕаны оҥоруом суоҕа диэн андаҕай. Биһиги эйигин атаҕастаабатахпыт, эйиэхэ үтүөнү эрэ оҥорорбут. Бараргар эмиэ эйэни кытта ыыппыппыт. Оттон билигин эн АЙЫЫ ТОЙОН алгыһын ылбыккын»[+].

30Исаак ыалдьыттарыгар малааһын тэрийбитэ. Бары бииргэ олорон аһаабыттара-сиэбиттэрэ, бинэгирээт арыгыта испиттэрэ. 31Сарсыарда эрдэ туран бэйэ-бэйэлэригэр андаҕар бэрсибиттэрин кэннэ, Исаак хоноһолорун кытта бырастыылаһан, дьоно эйэ дэмнээхтик дойдуларыгар төннүбүттэрэ. 32Холуодьас хаһа сылдьыбыт кулуттар ол күн Исаакка тиийэн кэлэн, уу буллубут диэн кэпсээбиттэрэ. 33Исаак саҥа холуодьаһы «Шива» диэн ааттаабыта. (Ол иһин куорат билиҥҥэ диэри Беэршива[*] диэн ааттанар.)

34Оттон Исав буоллаҕына түөрт уон саастааҕар Беэр хет кыыһын Иегудифаны уонна Елон хет кыыһын Васемафаны ойох ылбыта[+]. 35Исаактаах Ревекка кинилэри кытта бииргэ олорон эрэйи көрбүттэрэ.

### 27


Исаак Иаковы алгыыр

1Кырдьан икки хараҕынан кыайан көрбөт буолбут Исаак биир күн улахан уолун Исавы ыҥыран ылан баран: «Тоойуом!» – диэбитэ.

«Бу баарбын», – уола хардарбыта.

2Исаак эппитэ: «Мин бүдүк буоллум, төһө өр барарым биллибэт. 3Эн бултуур сэпкин, кэһэххин, ох сааҕын ылан сиргэр[*] баран кэл[+]. 4Бултаан аҕалан мин таптыыр аспын астыаҥ. Аһаан бараммын, өлүөм иннинэ эйиэхэ алгыс тылбын этиэм этэ».

5Дьоно кэпсэтэллэрин иһиллээн турбут Ревекка, Исав бултуу барбытын кэнниттэн, 6Иаковка эппитэ: «Аҕаҥ Исавы соруйарын иһиттим. 7Бултаан аҕалан таптыыр аһылыкпын астаа диэтэ. Аһаан баран өлүөм иннинэ, эйиэхэ АЙЫЫ ТОЙОН[†] көрөн турдаҕына, алгыспын аныам этэ диир. 8Дьэ, онон, тоойуом, билигин тугу гынаргын иһит. 9Баран, сүөһүҥ үөрүттэн миэхэ икки коза оҕотун талан ыл. Мин ону, аҕаҥ таптыырын курдук, минньигэс гына астаатахпына, 10эн киниэхэ илдьэн биэриэҥ. Аҕаҥ аһаан баран, эйиэхэ кэриэс-хомуруос алгыс тылын этиэ этэ».

11Иаков эппитэ: «Убайым Исав этэ бар түү, оттон миэнэ ыраас.[†] 12Арай аҕам туппахтаан көрдүн? Албыннаабыппын биллэҕинэ, миигин алгыс буолбатах, кырыыс күүтэр».

13Онуоха ийэтэ: «Тоойуом, ол кырыыс миэхэ түстүн, – диэбитэ. – Эн миигин истиэх тустааххын. Чэ, баран аҕал».

14Иаков, баран, коза оҕолорун аҕалбыта. Ийэтэ ону, аҕалара таптыырын курдук, сүрдээх минньигэс гына астаабыта. 15Ол кэннэ, улахан уолун Исав мааны таҥаһа-саба дьиэҕэ баарын ылан, кыра уолугар Иаковка кэтэрдибитэ. 16Итиэннэ кини икки илиитин, моонньун коза оҕотун тириитинэн суулаан баран, 17астаабыт этин кытта килиэби киниэхэ туттаран кэбиспитэ.

18Иаков аҕатыгар киирэн: «Аҕаа!» – диэн ыҥырбыта.

«Тугуй, тоойуом? – диэбитэ Исаак. – Хайаҕыт киирдэ?»

19«Улахан уолуҥ Исавпын, – диэн хоруйдаабыта Иаков. – Эппиккин барытын толордум. Чэ, туран олор. Булдум этиттэн амсайан баран, миигин алҕаа».

20«Хайа, тоойуом, бу хайдах маннык түргэнник бултуйа оҕустуҥ?» – Исаак ыйыппыта.

«Миэхэ АЙЫЫ ТОЙОН, эн Таҥараҥ, аара суолбар булду тосхойдо», – диэн хардарбыта уола.

21«Тоойуом, чугаһаа эрэ, – диэбитэ Исаак Иаковка. – Туппахтаан көрүүм, эн чахчы Исавкын дуо?»

22Иаков аҕатыгар ыкса кэлбитигэр, анарааҥҥыта кинини туппахтаан көрөн баран: «Саҥата эмиэ да Иаковка дылы, оттон илиитэ буоллаҕына Исав киэнэ», – диэбитэ. 23Иаков илиитэ Исав киэнин курдук бүтүннүү түү буолан, Исаак кинини арааран билбэтэҕэ, онон алгыһын биэрэрдии оҥостубута.

24«Ол аата, уолум Исав буоллаҕыҥ дии?» – кини Иаковтан хат нэмийэн ыйыппыта.

«Исавпын, аҕаа», – диэбитэ уола.

25Исаак эппитэ: «Чэ, аҕал эрэ, булдуҥ аһыттан амсайан баран, уолбун, дьэ, алгыам этэ». Иаков аҕатыгар били аҕалбыт аһын кытта бинэгирээт арыгытын чугаһатан биэрбитэ. Аһаан-сиэн, арыгыны иһэн баран, 26Исаак: «Кэл, тоойуом, миигин уураан ыл», – диэбитэ.

27Иаков тиийэн аҕатын уураан ылбытыгар Исаак, уолун таҥаһын сытын билэн, кинини маннык тылынан алҕаан барбыта:

«Мин уолум сыта –
АЙЫЫ ТОЙОН алҕаабыт толоонун сыта.
28Таҥара эйигин халлаан сиигинэн,
сир үүнүүтүнэн,
өлгөм бурдугунан,
саҥа арыгынан хадаҕалыы туруохтун!
29Норуоттар эйиэхэ үлэлээтиннэр,
биис уустара эн иннигэр кэлэн нөрүөн нөргүйдүннэр!
Эн уруу-аймах дьоҥҥор тойон-хаан буолуоҥ,
ийэҥ удьуордара эн иннигэр кэлэн тоҥхоһуохтара.
Эйигин кырааччыга кырыыс,
эйигин алҕааччыга алгыс тосхойуохтун!»


Исав Иаковка өһүрэр

30Исаак алгыс алҕаан бүтэрин кытта, Иаков тахсан барбыта. Сонно тута булдуттан Исав тиийэн кэлбитэ. 31Кини эмиэ минньигэс гына астаан баран, аһын аҕатыгар аҕалбыта уонна: «Аҕаа, туран, булдум этиттэн амсай, онтон миигин алҕаа», – диэбитэ.

32«Бу эн кимҥиний?» – дии түспүтэ Исаак.

«Эн уолуҥ, улахан уолуҥ Исавпын», – диэбитэ анарааҥҥыта.

33Уолуйан уҥуох-уҥуохтара босхо барбыт Исаак: «Оччоҕо, субу эн кэлиэҥ аҕай иннинэ, ити ким миэхэ булдун этин аҕалан сиэтэн барда? – диэн ыйыппыта. – Мин алгыспын биэрдим, алгыһым билигин киниэхэ хаалар».

34Исав итини истэн абатыттан хаһыыран ылан баран: «Аҕаа, миигин эмиэ алҕаа!» – диэн көрдөһөн-ааттаһан барбыта.

35«Ити аата миэхэ иниҥ кэлэн барбыт, – диэбитэ Исаак. – Эйиэхэ анаммыт алгыһы кини албыннаан ылбыт».

36«Дэлэҕэ Иаков[*] диэн ааттыахтара дуо? – Исав абаламмыта. – Миигин хайыы үйэ иккитэ отуойкаҕа олорто! Маҥнай бастакы уол буолар бырааппын ылбыта, аны билигин миэхэ анаммыт алгыһы былдьаата. Аҕаа, ама, эн атын ханнык да алгыһыҥ миэхэ хаалбатаҕа буолуо дуо?» – диэн аҕатыттан ыйыппыта[+].

37Исаак эппитэ: «Мин кинини эйиэхэ тойон оҥордум. Урууларын-аймахтарын барыларын киниэхэ кулуттата биэрдим. Бурдугу, арыгыны эмиэ анаатым. Оттон эйиэхэ тугу биэриэхпин сөбүй, тоойуом?»

38«Ама, аҕаа, эн биир эрэ алгыстаах үһүгүн дуо? – диэбитэ Исав. – Аҕаа, миигин эмиэ алҕаа!» Итиэннэ маккыраччы ытаан барбыта.

39Исаак эппитэ:

«Эн олохсуйар түөлбэҥ өҥ сиртэн-уоттан,
халлаан сиигэ өлгөмнүк түһэр сириттэн тэйиччи буолуо.
40Кылыһыҥ күүһүнэн айаххын ииттиэҥ,
кытта төрөөбүт инигэр үлэлиэҥ.
Ол эрээри кэмэ кэллэҕинэ, өрө туруоҥ,
бурҕалдьыгын булгуйуоҥ».

41Исав, аҕам алгыһын ылла диэн, Иаковка улаханнык өһүрбүтэ. «Бэйи, аҕабытын аһыйар кэммит да чугаһаан эрэр, дьэ, ол кэнниттэн инибин Иаковы өлөрүөҕүм», – диэн иһигэр суоһурҕаммыта.

42Улахан уола саанарын Ревеккаҕа этэн биэрбиттэрэ. Ревекка кыра уолун Иаковы ыҥыран ылан: «Убайыҥ Исав эйигин өлөрөр санаалаах, – диэбитэ. – 43Тоойуом, этэрбин иһит. Эн Харраҥҥа мин убайбар Лаваҥҥа баран тыыҥҥын тэскилэт. 44Убайыҥ уора-кылына уҕарыйыар диэри онно олоро түс. 45Онуоха диэри кини эйиэхэ кыыһырбыта ааһыа, тугу оҥорбуккун умнуо. Дьэ, онтон мин киһи ыытан, эйигин онтон ылларыаҕым. Итинник гымматахпытына, мин биир күн иһигэр икки оҕобуттан матыыһыбын».

46Онтон Ревекка Исаакка эппитэ: «Бу хет дьахталларыттан мин олоҕум огдолуйда. Иаков эмиэ маннааҕы хет кыргыттарыттан ойох ылар буоллаҕына, олох олорон да диэн!»[+]

### 28

1Иаковы ыҥыран ылан алҕаан баран, Исаак киниэхэ маннык ыйан-кэрдэн эппитэ: «Ханаан[†] кыргыттарыттан ойох ылыма. 2Месопотамияҕа[†] олорор Вафуилга, ийэҥ аҕатыгар, баран таайыҥ Лаван кыргыттарыттан ыл[+]. 3Сүдү күүстээх Таҥара эйигин алгыахтын, эйигиттэн үтүмэн ахсааннаах норуоту үөскэтэн, эйигин үгүс төрүөхтээтин, халыҥ аймахтаатын! 4Авраамҥа[†] анаабыт алгыһын аны эйиэхэ уонна эн удьуордаргар салайан, бу билигин кэлии киһи быһыытынан[†] олорор сиргин-уоккун, Таҥара Авраамҥа биэрбит сирин, эйиэхэ бас биллэрэ биэриэхтин!» 5Дьэ, ити курдук, Исаак уолун Иаковы Месопотамияҕа олорор Лаваҥҥа, арамей Вафуил уолугар, ыыппыта. Оттон ол Лаван Иаковтаах Исав ийэлэрин Ревекка убайа этэ.

6Исаак Иаковы, алҕаан баран, Месопотамияҕа ойох ыллара ыыппытын, уолун алгыырыгар Ханаан кыргыттарыттан ылаайаҕын диэн сэрэппитин Исав билбитэ. 7Иаков, аҕалаах ийэтин истэн, хайыы үйэ Месопотамиялаан хаалбыт этэ. 8Аҕата Ханаан кыргыттара кийииттэрин сөбүлээбэтин Исав, дьэ, онно эрэ өйдөөбүтэ. 9Онон, Измаилга баран, өссө биир дьахтары – Авраам уола Измаил кыыһын Махалафаны, Навайоф балтын, ойох ылбыта[+].


Иаков Вефильгэ түүл түһүүр

10Иаков Вирсавияттан тахсан, Харраҥҥа барбыта. 11Аара биир сиргэ хараҥаҕа баттатан хаалан, онно хонордуу тааһы сыттанан утуйбута. 12Арай, ол сытан түһээтэҕинэ, аттыгар сирдээх халлааны ситимниир кирилиэс турара, ол устун Таҥара аанньаллара[†] түһэллэрэ-тахсаллара. 13Оттон кирилиэс муҥутуур үрдүгэр АЙЫЫ ТОЙОН[†] турара, Кини Иаковка эппитэ: «Мин АЙЫЫ ТОЙОММУН, аҕаҥ Авраам Таҥаратабын, Исаак Таҥаратабын. Бу сытар сиргин Мин эйиэхэ, эн удьуордаргар биэриэм. 14Кэнэҕэһин эн ыччатыҥ сир кумаҕыныы хойдуоҕа, илининэн-арҕаанан, хотунан-соҕуруунан тэнийэн олоруоҕа. Эн удьуордаргынаан сир бары норуотугар алгыс төрдө буолуоҥ[+]. 15Мин эйигинниин бииргэ сылдьабын, эйигин, ханна да барбытыҥ иһин, араҥаччылыам уонна кэлин бу дойдуга төттөрү аҕалыам. Эйигин хаалларыам суоҕа: эйиэхэ тугу эрэннэрбиппин барытын толоруом».

16Иаков уһуктан кэлэн баран: «Бу дьиҥ чахчы АЙЫЫ ТОЙОН баар сирэ эбит, мин ону билбэтэхпин! – диэн саҥа аллайбыта. – 17Дьулаан да сир! – диэбитэ кини, ис-иһиттэн куттанан. – Бу Таҥара дьиэтэ, халлаан тиэргэнин аана эбит!»

18Сарсыарда ааттаах эрдэ туран, Иаков били сыттанан утуйбут тааһын, ытык таас[†][*] буоллун диэн ойоҕоһунан туруору уурбута уонна ол үрдүгэр олива арыытын куппута[+]. 19Бу сири кини Вефиль[*] диэн ааттаабыта. Куорат урукку аата Луз диэн этэ[+]. 20Онтон Иаков андаҕар тылын эппитэ: «Өскөтүн Таҥара миигин айаммар араҥаччылаан, аһыырбар ас, таҥнарбар таҥас биэрэн миигин кытта бииргэ сырыттаҕына, 21онон мин аҕам дьиэтигэр этэҥҥэ эргиллэн кэллэхпинэ, АЙЫЫ ТОЙОН миэхэ Таҥарам, 22оттон бу ытык тааһы уурбут сирим Таҥара дьиэтэ буолуоҕа. Эн миэхэ биэрэргиттэн барытыттан онус өлүүтүн мин Эйиэхэ биэрэ туруоҕум»[+].

### 29


Иаков Месопотамияҕа тиийэр

1Иаков салгыы айаннаан илиҥҥи дьон олорор сиригэр-уотугар[*] тиийэн кэлбитэ. 2Онно көрбүтэ, толоон ортотугар улахан сымара тааһынан хаппахтаммыт холуодьас турара, ону тула үс үөр бараан сытара (сүөһүнү холуодьас аттыгар уулаталлара). 3Үөрдэрэ барыта муһуннахтарына, маныыһыттар ол тааһы сыҕарытан сүөһүлэрин уулатан баран, эмиэ хат сабан кэбиһэллэрэ.

4«Хайа, доҕотторуом, эһиги хантан сылдьаҕытый?» – Иаков маныыһыттартан ыйыппыта.

«Харрантан сылдьабыт», – дэспиттэрэ.

5Онуоха кини: «Эһиги Нахор уолун[*] Лаваны билэргит буолаарай?» – диэн туоһуласпыта.

«Билэбит», – диэбиттэрэ дьон.

6«Хайдах олороруй?» – Иаков салгыы ыйыппыта.

«Этэҥҥэ олорор, – диэн хоруйдаабыттара. – Ол кини кыыһа Рахиль барааннарын илдьэ иһэр».

7Иаков эппитэ: «Күн өссө да үөһэ турар, сүөһү хомуйарга билигин эрдэ. Барааннаргытын уулатан баран, мэччитэ үүрэн кэбиһиҥ».

8Маныыһыттар: «Атын үөрдэр бары манна муста иликтэринэ, биһиги барааннарбытын уулатар кыахпыт суох, – диэбиттэрэ. – Бары муһуннахтарына эрэ, тааһы халбарытыахтара, дьэ, оччоҕо уулатыахпыт».

9Итинник кэпсэтэ турдахтарына, аҕатын барааннарын илдьэ, Рахиль тиийэн кэлбитэ (кини дьонун сүөһүтүн маныыра). 10Иаков, таайын Лаван кыыһа бараан үөрүн илдьэ кэлбитин көрөн, холуодьас тааһын сыҕарытан, барааннарын уулатан биэрбитэ. 11Онтон Рахили уураан ылан баран, улаханнык саҥа таһааран ытаан барбыта. 12Кини кыыска: «Бу эн аҕаҥ уруута – Ревекка уола – кэлэн турабын», – диэбитэ. Рахиль дьиэтигэр тэбинэн тиийэн, ону аҕатыгар кэпсээбитэ.

13Балтын уола Иаков кэлбитин истэн, Лаван киниэхэ утары сүүрэн кэлбитэ уонна кууһан ылан уураан баран, дьиэтигэр киллэрбитэ. Иаков Лаваҥҥа бэйэтин туһунан ньиччи-бааччы кэпсээбитигэр 14Лаван: «Дьэ, дьиҥ чахчы сүрэх уруум кэлбит эбиккин!» – диэн саҥа аллайбыта.


Иаков Лиялаах Рахили ойох ылар

Иаков кинилэргэ биир ый олорбутун кэннэ, 15Лаван эппитэ: «Ама да чугас уруум буолбутуҥ иһин, эн миэхэ босхо үлэлиэхтээх үһүгүн дуо? Төһө-хачча хамнаска баҕараргын этэн кэбис».

16Лаван икки кыыстааҕа. Улахана Лия, оттон кырата Рахиль диэннэрэ. 17Лия хараҕынан мөлтөҕө,[*] оттон Рахиль сирэйинэн да, быһыытынан-таһаатынан[†] да көрөртөн көрө үчүгэй кыыс этэ. 18Иаков Рахили таптыыр буолан Лаваҥҥа: «Эн кыра кыыһыҥ Рахиль иһин мин эйиэхэ сэттэ сыл үлэлиэм», – диэбитэ.

19«Чэ, буоллун, – Лаван сөбүлэспитэ, – туора киһиэхэ тахсыаҕынааҕар эйиэхэ тахсыбыта ордук. Миэхэ олор». 20Онон Иаков Рахиль иһин сэттэ төгүрүк сыл үлэлээбитэ. Кыыһы таптыыра бэрдиттэн ити сэттэ сыл киниэхэ аҕыйах күн курдук элэс гынан ааспыта.

21Дьэ, онтон кини Лаваҥҥа: «Болдьоспут кэммит кэллэ. Кыыскын миэхэ биэр», – диэбитэ. 22Лаван ыалларын бука барыларын ыҥыран уруу тэрийбитэ. 23Халлаан хараҥарбытын кэннэ, кини Иаковка кыыһын Лияны аҕалан биэрбитэ. Иаков Лиялыын хоонньоһон утуйбута. 24Илии-атах буоллун диэн, Лаван кыыһыгар кулут дьахтарын Зелфаны анаабыта.

25Иаков сарсыарда, халлаан сырдаабытын кэннэ, көрбүтэ, арай аттыгар Лия сытара. «Эн миэхэ тоҕо маннык сыһыаннастыҥ? – диэбитэ Иаков Лаваҥҥа. – Мин эйиэхэ Рахиль иһин үлэлээбитим. Миигин тоҕо албыннаатыҥ?»

26«Биһиги дойдуга кыра кыыстарын эдьиийин иннинэ биэрбэттэр, – Лаван киниэхэ хардарбыта. – 27Чэ, ити кыыс нэдиэлэтэ аастын, онтон аны кыратын эйиэхэ биэриэхпит. Төлөбүрүгэр эн миэхэ өссө сэттэ сыл үлэлиэҥ».

28Иаков бу этиини ылынан, уруу нэдиэлэтэ бүппүтүгэр Лаван киниэхэ кыыһын Рахили ойох биэрбитэ. 29Илии-атах буоллун диэн, кыыһыгар кулут дьахтарын Валланы анаабыта. 30Дьэ, онтон Иаков ол түүн Рахили кытта хоонньоһон утуйбута. Кини Рахили Лиятааҕар ордук таптыыр буолан, Рахиль туһугар Лаваҥҥа өссө сэттэ сыл үлэлээбитэ.


Иаков оҕолоро

31Иаков Лияны таптаабатын көрөн, АЙЫЫ ТОЙОН[†] Лияҕа төрүүр-ууһуур кыаҕы биэрбитэ. Оттон Рахиль оҕото суоҕа. 32Лия ыарахан буолан, уол оҕону төрөппүтэ. Уолун Рувим[*] диэн ааттаабыта. «АЙЫЫ ТОЙОН мин хомолтобун көрдө, – диэбитэ кини. – Билигин эрим миигин таптыаҕа». 33Онтон эмиэ хат буолан, уол оҕону төрөтөн баран эппитэ: «Эрим миигин таптаабатын АЙЫЫ ТОЙОН истибит, ол иһин миэхэ өссө биир уолу бэлэхтээтэ». Онон уолун Симеон[*] диэн ааттаабыта. 34Ити кэннэ өссө хат буолан, эмиэ биир уолламмыта. «Билигин баҕас эрим миэхэ ылларыаҕа. Мин киниэхэ бүтүн үс уолу төрөттүм эбээт!» – диэбитэ Лия. Онон уолугар Левий[*] диэн ааты биэрбитэ. 35Кэлин эмиэ хат буолан, өссө атын уолламмыта уонна: «Билигин мин АЙЫЫ ТОЙОНУ айхаллыам!» – диэн, уолун Иуда[*] диэн ааттаабыта. Онтон ыла аны төрөөбөт буолбута.

### 30

1Рахиль Иаковка оҕо төрөтөр кыаҕа суоҕун билинэн, эдьиийин ордугургуу саныыра. Ол иһин биирдэ эригэр: «Миэхэ оҕото биэр. Биэрбэт буоллаххына, мин өлөбүн!» – диэбитэ.

2Иаков Рахильга кыыһыран: «Мин эйиэхэ оҕо биэрбэт Таҥара үһүбүн дуо?» – диэн хардарбыта.

3«Ити мин кулутум Валла баар, эн киниэхэ киир, – диэбитэ Рахиль, – миэхэ ньилбэкпэр төрөттүн.[*] Саатар, кини оҕолорун оҕо гыныам этэ». 4Рахиль, одьулуун[†] гыннын диэн, эригэр энньэ кулутун Валланы биэрбитэ, онон Иаков Валлаҕа киирбитэ. 5Сотору дьахтар хат буолан, Иаковка уол оҕону төрөппүтэ. 6«Таҥара мин туспар дьүүллээтэ! – диэн саҥа аллайбыта Рахиль. – Көрдөһөрбүн истэн, миэхэ уолу биэрдэ». Кини оҕону Дан[*] диэн ааттаабыта. 7Валла, эмиэ хат буолан, Иаковка өссө биир уолу төрөппүтэ. 8«Таҥара көмөтүнэн күрэстэһэн, мин эдьиийбин кыайдым!» – диэбитэ Рахиль, итиэннэ оҕоҕо Неффалим[*] диэн ааты иҥэрбитэ.

9Лия аны төрөөн бүттүм дии санаан, Иаковка, одьулуун гыннын диэн, энньэ кулутун Зелфаны биэрбитэ. 10Сотору Зелфа уол оҕону төрөппүтэ. 11Лия: «Дьэ, табылынным!» – диэн баран, оҕону Гад[*] диэн ааттаабыта. 12Онтон Зелфа Иаковка иккис уолун төрөппүтэ. 13«Бу дьолбун! – диэбитэ Лия. – Дьахталлар мантан инньэ миигин дьоллоох-соргулаах диир буолуохтара». Кини оҕону Асир[*] диэн ааттаабыта.

14Биирдэ сэлиэһинэй быһыытын[†] саҕана Рувим бааһынаттан мандрагор[†][*] отонун булан ийэтигэр Лияҕа аҕалан биэрбитэ. Онуоха Рахиль Лияттан: «Ити уолуҥ булбут мандрагорун миэхэ биэр», – диэн көрдөспүтэ.

15«Эрбин былдьаабытыҥ эйиэхэ итэҕэс эбит дии? – диэн хардарбыта анарааҥҥыта. – Аны билигин мин уолум мандрагоругар баҕардыҥ дуо?»

Рахиль Лияҕа эппитэ: «Ити мандрагор атастаһыгар эриҥ бу түүн эйигин кытта хонуоҕа».

16Киэһэ Иаков дьиэтигэр кэлбитигэр Лия утары тахсан: «Миэхэ киир, – диэн ыҥырбыта. – Уолум булбут мандрагоругар мин эйигин балтыбыттан атыыластым». Ол түүн Иаков Лиялыын утуйбута. 17АЙЫЫ ТОЙОН[†] Лия көрдөһөрүн истэн, кини хат буолан Иаковка бэһис уолун төрөппүтэ. 18«Бу аата эрбин кулут дьахтарбын кытта үллэстибитим иһин, Таҥара миэхэ биэрдэ», – диэбитэ Лия уонна оҕотун Иссахар[*] диэн ааттаабыта. 19Онтон эмиэ хат буолан Иаковка алтыс уолун төрөтөн баран: 20«Таҥара миэхэ өлгөм бэлэҕи тосхойдо! – диэбитэ. – Дьэ, билигин баҕас эрим миигин, алта уолу төрөппүт дьахтары, өрө тутуоҕа». Кини оҕотугар Завулон[*] диэн ааты иҥэрбитэ. 21Онтон аны кыыс оҕону төрөппүтэ, ол кыыһын Дина диэн ааттаабыта.

22Таҥара Рахили эмиэ умнубатаҕа – көрдөһөрүн истэн, киниэхэ оҕо биэрбитэ. 23Рахиль ыарахан буолан, уол оҕону төрөппүтэ уонна: «Таҥара миигин сааттан-сууттан быыһаата!» – диэбитэ. 24Кини: «АЙЫЫ ТОЙОН миэхэ өссө биир уолу эбии биэрдин!» – диэн көрдөһөн баран, уолун Иосиф[*] диэн ааттаабыта.


Иаков сүөһүнэн байар

25Иосиф төрөөбүтүн кэннэ, Иаков Лаваҥҥа эппитэ: «Дьиэбэр, төрөөбүт дойдубар төннүөхпүн баҕарабын. 26Оҕолорбун уонна эйиэхэ үлэлээн ылбыт ойохторбун илдьэ барарбын көҥүллээ. Мин төһөлөөх сырабын эйиэхэ биэрбиппин эн бэйэҥ билэҕин».

27«Миэхэ үтүөтэ оҥор, мин этэрбин иһит, – диэбитэ Лаван. – АЙЫЫ ТОЙОН эн тускуттан миигин алҕаабытын билэбин. 28Төһө хамнаска баҕараргын миэхэ эт».

29Онуоха Иаков: «Мин эйиэхэ хайдах үлэлээбиппин, сүөһүҥ мин кэлиэхпиттэн төһөлөөх үксээбитин бэйэҥ билэҕин, – диэн хоруйдаабыта. – 30Маҥнай кэлэрбэр үөрүҥ баһа-атаҕа биллэр этэ. Билигин хайдах курдук элбэҕий! АЙЫЫ ТОЙОН мин кэлиэхпиттэн эйигин итинник алҕаата. Оттон бэйэлээх бэйэм дьиэбэр бу хаһан үлэлэнэрим эбитэ буолла?»

31«Төһө хамнаһы ылыаххын баҕараргын эт», – диэбитэ Лаван.

Иаков эппитэ: «Миэхэ тугу да биэриэ суоххун сөп. Арай биир этиибин ылынар буоллаххына, сүөһүгүн-аскын салгыы көрөргө бэлэммин. 32Бүгүн эн үөрдэргин кэрийэн көрүөххэ. Эн олортон иэдьэгэй эриэн, ала биитэр хара барааннары, ону таһынан ала уонна эриэн козалары арааран ыл. Аны инникитин мин хамнаспын итинник сүөһүнэн төлүүр буол. 33Оччоҕо мин төһө көнөбүн дөбөҥнүк билиэҥ. Мантан инньэ миэхэ кэлэн хамнаспар тугу ылбыппын көрө сылдьан, миигиттэн туох да эбирэ, толбоно суох козаны биитэр хараттан атын өҥнөөх барааны булан ыллаххына, ол аата ону мин эйигиттэн уорбут буолуом».

34«Чэ, сөбүлэстибит, эн эппиккинэн буоллун», – диэн хардарбыта Лаван. 35Ол күн кини эбириэн, ала козёлларын, иэдьэгэй эриэн, ала (ол аата маҥан толбонноох) козаларын уонна хара барааннарын талан ылан уолаттарыгар туттарбыта. 36Уолаттара ону үс күннүк сиргэ үүрэн илдьэ барбыттара. Иаков Лаван хаалларбыт сүөһүтүн көрүөхтээҕэ.

37Иаков тирэх, миндаль, платан мастар сибиэһэй лабааларын ылан, маҥхайан көстөр гына субаларын кыһыйбыта. 38Ол кыһыллыбыт лабаалары, уулуу кэлэр козалар көрдүннэр диэн (сүөһү ити кэмҥэ батыллара), уулуур иһиттэригэр укпута. 39Козалар эриэн лабаалары көрөн туран буоһааннар, оҕолоро эбириэн дьүһүннээх, иэдьэгэй эриэн биитэр ала буолан төрүүллэрэ. 40Туҥуй барааннары Иаков, Лаван эбириэн, хара дьүһүннээх сүөһүтүн көрөн турдуннар диэн, туспа тутара. Билигин кини хас да үөр сүөһүлээҕэ, олорун Лаван киэнигэр холбообот этэ. 41Үчүгэй, төрөлкөй сүөһү батыллар кэмигэр Иаков кыһыллыбыт лабаалары, ону көрөн туран буоһаатыннар диэн, уулуур иһиттэригэр уурара. 42Оттон мөлтөх сүөһү батыллар кэмигэр уурбат этэ. Инньэ гынан мөлтөх өттө туой Лаваҥҥа, оттон төрөлкөй өттө Иаковка тиксэрэ. 43Бэрт сотору Иаков байан-тайан, халыан элбэх бараан үөрдэммитэ, дьахтар да, эр киһи да кулуттардаммыта. Ону таһынан тэбиэнэ, өсүөлэ эмиэ баһаам этэ.

### 31


Иаков Лавантан күрүүр

1Биирдэ Иаков Лаван уолаттара кини туһунан: «Аҕабытыттан барытын бары соролоото, ити биһиги аҕабыт баайын ылан сыта байда», – диэн кэпсэтэллэрин истибитэ. 2Лаван, сирэйэ-хараҕа дьэбин уоһуйан, билигин киниэхэ уруккутунааҕар чыҥха атыннык сыһыаннаһарын Иаков бэйэтэ да хайыы үйэ бэлиэтии көрө сылдьара. 3Дьэ, онтон АЙЫЫ ТОЙОН[†] Иаковка: «Төрүттэриҥ дойдутугар, аймах-билэ дьоҥҥор төнүн. Мин эйигин кытта бииргэ буолуом», – диэбитэ.

4Иаков Рахили уонна Лияны хонууга, барааннарын мэччитэр сиригэр, ыҥыртаран ылан 5эппитэ: «Мин көрдөхпүнэ, аҕаҕыт миэхэ уруккутунааҕар олох атыннык сыһыаннаһар буолбут. Чэ, ол эрээри аҕам Таҥарата миигин кытта бииргэ сылдьар. 6Мин эһиги аҕаҕытыгар төһөлөөх бүгүрүйбүппүн бэйэҕит билэҕит. 7Оттон кини миигин албынныыр этэ, төлүөх буолбут хамнаһын уончата уларыппыта. Таҥара миигин көмүскүүр буолан эрэ, аҕаҕыт баччааҥҥа диэри миэхэ туох да куһаҕаны оҥоро илик. 8Хамнаскар эриэн сүөһүнү ылыаҥ диэтэҕинэ, барыта иэдьэгэй эриэн сүөһү төрүүрэ. Эбириэни ылыаҥ диэтэҕинэ, төрүөҕэ барыта эбириэн буолара. 9Инньэ гынан Таҥара аҕаҕыт сүөһүтүн тутан ылан, миэхэ биэрдэ. 10Арай биирдэ сүөһү буоһуурун саҕана түһээтэхпинэ, козаларга наар эбириэн, иэдьэгэй эриэн биитэр ала козёллар ытталлар эбит этэ. 11Ол түүлбэр Таҥара аанньала[†] миигин: „Иаков!“ – диэн ыҥырбыта. „Бу баарбын,“ – диэбитим мин. 12Онуоха эппитэ: „Ол козаларга ыттар козёллары көр эрэ – бары эбириэн, иэдьэгэй эриэн биитэр ала дьүһүннээх козёллар. Лаван эйиэхэ хайдах сыһыаннаһарын Мин барытын көрөбүн. 13Мин эйиэхэ Вефиль сиригэр көстүбүт Таҥарабын. Эн онно сымара тааска олива арыытын кутан баран, Миэхэ андаҕар тылын эппитиҥ. Билигин туран, бу сиртэн бар, төрөөбүт дойдугар төнүн“»[+].

14Рахиль да, Лия да Иаковка: «Аҕабыт дьиэтин баайыттан биһиги тугу бас билбит үһүбүтүй? – диэбиттэрэ. – 15Кыргыттарын туора дьон диир. Биһигини атыылаан баран, ол үрүҥ көмүһүн бэйэтигэр иҥэриммитэ. 16Оччотугар Таҥара аҕабытыттан тутан ылбыт баайа-дуола биһиэнэ, биһиги уолаттарбыт киэнэ буолар. Онон эн Таҥара соруйбутунан дьаһан».

17Иаков, оҕолорун, ойохторун тэбиэннэргэ олордон, 18муспут көлөһүнүн барытын хомунан, Месопотамияҕа[†] ииппит сүөһүтүн үүрэн, Ханаан[†] сиригэр аҕатыгар Исаакка айаннаабыта. 19Лаван кини айаҥҥа турарыгар дьиэтигэр суоҕа, бараан кырыйа барбыт кэмэ этэ. Онон Рахиль күрээн баралларыгар аҕатын дьиэтээҕи таҥараларын уоран ылбыта. 20Ити курдук Иаков, арамей Лаваны албыннаан, киниэхэ тугу да эппэккэ 21бэйэтин баайын-дуолун олоччу ылан күрээн хаалбыта. Евфрат өрүһү туораан, Галаад хайатыгар аттаммыта.


Лаван Иаковы эккирэтэр

22Күрээбиттэрин үһүс күнүгэр Лаваҥҥа Иаков барбытын тыллаабыттара. 23Онуоха кини, урууларын-аймахтарын хомуйа тардан, Иаковы ир суолун ирдээн, сэттэ хонугунан Галаад хайатыгар ситэн ылбыта. 24Ол эрээри түүн арамей Лаван утуйа сыттаҕына, түүлүгэр Таҥара көстөн эппитэ: «Сэрэтэбин, Иаковка тугу да – үчүгэйи да, куһаҕаны да – саҥарыма!»

25Лаван Иаковы ситиэхчэ буолбута. Иаков Галаад хайатыгар хонордуу турара. Лаван уруу-аймах дьонун кытта олох чугас тохтообута. 26Дьэ, онтон кини Иаковка тиийэн: «Бу тугу дьүһүлэнэ сылдьаҕын? – диэбитэ. – Тоҕо миигин албыннаан, кыргыттарбын, сэриигэ билиэн ылбыттыы үүрэн бардыҥ? 27Тоҕо кистээн куоттуҥ? Миэхэ эппэккэ эрэ, тоҕо биир-биэс тыла суох баран хааллыҥ? Мин эйигин көрдөөх-нардаах ырыанан, тимпан,[†] цитра[†][*] тыаһынан атаарыахтаах этим. 28Эн буоллаҕына арахсарбытыгар миэхэ кыргыттарбын да, сиэннэрбин да уураппатыҥ. Дьэ, ааргытык быһыыланныҥ.[†] 29Бөлүүн түүн аҕаҕыт Таҥарата миэхэ: „Сэрэтэбин, Иаковка тугу да – үчүгэйи да, куһаҕаны да – саҥарыма!“ – диэбэтэҕэ эбитэ буоллар, мин эһигини үчүгэй аҕайдык үөрэтэ түһэн биэриэхтээҕим. 30Чэ, буоллун даҕаны, – диэбитэ Лаван, – эн төрөөбүт дьиэҕин ахтан-бохтон миигиттэн бардаҕыҥ. Ол гынан баран таҥараларбын тоҕо уордуҥ?»

31Иаков Лаваҥҥа эппитэ: «Кыргыттарын былдьаан ылыа диэн, куттанан эппэккэ барбытым. 32Оттон эн таҥараларгын ылбыт киһи тыыннаах хаалыа суоҕа. Урууларбыт туоһу буоллуннар: малбын-салбын дьэҥдьийэн, бэйэҥ киэҥҥин булан ыл». (Рахиль таҥаралары уорбутун Иаков билбэт этэ.)

33Лаван киирэн, Иаков сурдун, Лия сурдун уонна икки чаҕар дьахтар суртарын биир-биир чүүччэйэн, тугу да булан ылбатаҕа. Онон кини Лия сурдуттан тахсан, аны Рахиль сурдугар барбыта. 34Ити кэмҥэ Рахиль дьиэтээҕи таҥаралары тэбиэн ыҥыырын анныгар уган баран, үрдүгэр олорунан кэбиспитэ. Лаван кини сурдун иһин барытын дьэҥдьийбитэ, ол гынан баран эмиэ тугу да булбатаҕа. 35Рахиль аҕатыгар: «Тойонум миигин турбат диэн кыыһырбатын: мин дьахтар айылҕатынан аһааҕыра сылдьар кэмим», – диэбитэ. Аҕата малы-салы барытын хаспыта, таҥаралара көстүбэтэхтэрэ.

36Онуоха аны Иаков абаран-тымтан Лаванныын мөккүһэн турбута. Кини Лаваҥҥа: «Хайа, мин туох буруйдаах эбиппиний? – диэбитэ. – Туох аньыыны оҥороммун эн миигин бу айылаах эккирэттиҥ? 37Малбын-салбын барытын сүргэйдиҥ, дьэ, бэйэҥ киэҥҥин тугу булан ыллыҥ? Бу урууларбыт көрөн турдахтарына, ону көрдөр. Эн биһиккини кинилэр дьүүллээтиннэр. 38Мин эйиэхэ сүүрбэ сылы быһа сырыттым, ол тухары биир да барааныҥ, козаҥ ньылбалаабатаҕа. Эн барааныҥ үөрүттэн мин биири да ылан сиэбэтэҕим. 39Адьырҕа кыыл сүөһүнү тартаҕына, ону эйиэхэ аҕалбат этим, ороскуотун бэйэм уйунарым. Сүөһүгүн күнүс дуу, түүн дуу уордахтарына, эн миигиттэн ирдиириҥ. 40Мин күнүһүн куйаастан, түүнүн тымныыттан сордонорум, харахпын биирдэ да симэн ылбатаҕым. 41Сүүрбэ сылы быһа эйиэхэ итинник сырыттым. Уон түөрт сыл кыргыттарыҥ туһугар үлэлээбитим, онтон өссө алта төгүрүк сыл – сүөһү-ас туһугар. Ол тухары эн миэхэ анаабыт хамнаскын уончата уларыппытыҥ. 42Миигин кытта аҕам Таҥарата – Авраам[†] Таҥарата, Исаак сүгүрүйэ толлор Таҥарата – бииргэ сылдьыбатаҕа эбитэ буоллар, эн миигин туга да суох ыытыахтаах этиҥ. Таҥара мин хомолтобун, мин ыарахан үлэбин көрөн, ол бөлүүн миигин көмүскэспит эбит!»

43Лаван Иаковка эппитэ: «Бу мин кыргыттарым, мин сиэннэрим, мин сүөһүм-аһым. Манна көрөрүҥ барыта миэнэ. Уонна баран, мин бэйэлээх бэйэм кыргыттарбын, оҕолорум оҕолорун хомото сылдьыам дуо? 44Чэ, эн биһикки илии охсуһуох. Биһиги икки ардыбытыгар туоһу баар буоллун».

45Иаков, ытык бэлиэ буоллун диэн, улахан сымара тааһы ойоҕоһунан туруору уурбута уонна[+] 46уруу-аймах дьонун: «Тааста хомуйуҥ», – диэн соруйбута. Бука бары хомуйбут хайыр таастарын өрөһөлүү кыстаан баран, ол аттыгар олорон бииргэ аһаабыттара. 47Ити сири Лаван Иегар-Сагадуфа,[*] оттон Иаков Галаад[*] диэн ааттаабыттара. 48Лаван: «Бу өрөһөлөммүт таас биһиги сөбүлэһиибит туоһута буолар», – диэбитэ. Ол иһин ити сир Галаад диэн ааттаммыт. 49Атын аата Мицпа диэн.[*] Тоҕо диэтэххэ Лаван өссө маннык этэн турар: «Эн биһигини, арахсан барбыппыт кэннэ, АЙЫЫ ТОЙОН кэтээтин. 50Мин кыргыттарбын атаҕастаатаххына биитэр кинилэртэн ураты атын дьахталлары ойох ылар күннээх буоллаххына, өйдөөр: биһиэхэ киһи буолбакка, Таҥара Бэйэтинэн туоһу буолла. 51Көр, – диэбитэ Лаван Иаковка, – бу өрөһөлөммүт таас уонна биһиги икки ардыбытыгар мин туруорбут ытык тааһым 52эн биһикки сөбүлэһиибит туоһута буолаллар. Мин да куһаҕаны санаан, бу сири туораан эйиэхэ тиийиэм суоҕа, эн да бу сири, бу ытык тааһы ааһан, өһүөннээх санаалаах миэхэ кэлээйэҕин. 53Эн биһиккини Авраам Таҥарата уонна Нахор[*] таҥарата (иккиэннэрин аҕаларын таҥаралара) дьүүллээтиннэр».

Иаков, аҕата Исаак сүгүрүйэ толлор Таҥаратынан андаҕайан баран,[+] 54хайаҕа тахсан сүөһү өлөрөн Киниэхэ толук[†] биэрбитэ. Ол кэннэ уруу-аймах дьонун аһылыкка ыҥырбыта. Бары бииргэ аһаан баран, хайаҕа хоно хаалбыттара. 55Сарсыарда Лаван эрдэ туран сиэннэрин, кыргыттарын сыллаан-уураан, алгыс этэн алҕаан баран, дьиэтигэр-уотугар төннүбүтэ.

### 32


Иаков Исавтыын көрсөргө бэлэмнэнэр

1Оттон Иаков салгыы айаннаабыта. Ол истэҕинэ, кинини аара суолга Таҥара аанньаллара[†] көрсө түспүттэрэ. 2Иаков аанньаллары көрөн: «Оо, бу Таҥара сэриитин лааҕыра эбит буолбаат!» – диэбитэ. Кини ити сири Маханаим[*] диэн ааттаабыта.

3Иаков Сеир сиригэр, Эдом[†] дойдутугар олорор убайыгар Исавка дьону ыытан 4илдьиттээбитэ: «Тойоммор Исавка этиҥ. Кулутуҥ Иаков маннык диир: „Мин туора дойдуга Лаваҥҥа бэрт өр олордум. 5Билигин оҕус, өсүөл, бараан баайдаахпын, эр дьон да, дьахтар да кулуттардаахпын. Бу илдьиппин мин эйиэхэ тойоммор, миигин үтүө хараҕынан көрүө диэн эрэнэн туран, ыытабын“».

6Илдьиккэ ыыппыт дьоно төннөн кэлэн: «Убайгар Исавка тиийэ сырыттыбыт. Кини түөрт сүүс киһилээх эйиэхэ утары кэлэн иһэр», – диэн кэпсээбиттэрэ. 7Иаков итини истэн, уолуйа куттаммыта, тыына-быара ыгыллыбыта. Дьонун, сүөһүтүн-аһын, тэбиэннэрин икки лааҕырга араарбыта. 8«Исав биир лааҕырга саба түһэн барыларын кырган кэбистэҕинэ, саатар, иккис лааҕыр дьоно куотан быыһаныахтара», – дии санаабыта.

9Дьэ, онтон: «Аҕам Авраам[†] Таҥарата, аҕам Исаак Таҥарата – миигин дьиэбэр-уоппар, аймах-билэ дьоммор төннөргө соруйбут, айаммар араҥаччылыах буолан эрэннэрбит АЙЫЫ ТОЙОН![†] – диэн көрдөһөн-ааттаһан барбыта. –[+] 10Эн миигин кулуккун өрүү өлгөм үтүөҕүнэн дьэллэмник хадаҕалыырыҥ. Дьиҥэр, мин оннук үтүөҕэ-мааныга тиксэргэ букатын сөбө суох киһибин эбээт! Иордан уҥуор барарбар биир тайах маһы эрэ тутан барбытым, оттон билигин бүтүн икки лааҕыр баайдаах төннөн иһэбин. 11Көрдөһөбүн, миигин убайбыттан Исавтан өрүһүй! Аны бу тиийэн кэлэн, биһигини оҕолору-дьахтардары – бука барыбытын өлөрөн кэбиһиэ диэн куттанабын. 12Эн миигин көмүскүөх буолбутуҥ, мин удьуордарбын муора кумаҕын курдук аата-ахса биллибэт гына элбэтиэм диэн эрэннэрбитиҥ»[+].

13Иаков ити сиргэ хонон баран сарсыарда туран, Исавка бэлэх биэрэр сүөһүтүн талан туспа туруорбута. 14Икки сүүс козаны, сүүрбэ козёлу, икки сүүс тыһы барааны, сүүрбэ атыыр барааны, 15отут ыанар тэбиэни оҕолорунуун, түөрт уон ынаҕы, уон оҕуһу, сүүрбэ тыһы өсүөлү уонна уон атыыр өсүөлү талан ылбыта. 16Итини барытын кулуттарыгар туттарбыта. Хас биирдии үүрбэ сүөһүтэ туһунан үүрээччилээх буолуохтааҕа. Иаков сүөһү үүрээччилэргэ: «Эһиги, мин иннибэр киирэн, бара туруҥ. Бэйэ-бэйэҕититтэн тэйиҥ, ыраах-ыраах иһиҥ», – диэбитэ. 17Бастакы үүрээччигэ эппитэ: «Аара убайбын Исавы көрүстэххинэ, кини эйигиттэн ким кулутунаҕыный, ханналаатыҥ, хайаларын сүөһүтүн үүрэн иһэҕин диэн ыйыталаһыа. 18Оччоҕо эн: „Бу кулутуҥ Иаков эйиэхэ тойонугар Исавка бэлэх ыыппыт сүөһүтэ. Бэйэтэ биһиги кэннибититтэн кэлэн иһэр,“ – диэн этээр». 19Иккис да, үһүс да үүрбэ дьонугар уонна атын үүрээччилэргэ барыларыгар, Исавы көрүстэххитинэ, эмиэ итинник этээриҥ диэн, дьаһайбыта. 20Бары хайаан да: «Кулутуҥ Иаков кэннибититтэн кэлэн иһэр», – диэх тустаахтара. Иаков, бэлэҕин эрдэ ыытан, убайым сүрэҕин-быарын сымнатыам диэн эрэнэрэ. «Дьэ, ол кэнниттэн эрэ бэйэм киниэхэ көстүөм. Оччоҕо, баҕар, кини миигин үтүө хараҕынан көрүө», – дии саныыра. 21Ити курдук, бэлэҕин эрдэ ыытан баран, лааҕырыгар хоно хаалбыта.


Иаков Таҥаралыын тустар

22Иаков ол түүн туран, икки ойоҕун, икки одьулуунун,[†] уон биир уолун илдьэ, Иавок өрүһү оломнообута. 23Дьонун уҥуор туоратан, баайын-дуолун эмиэ барытын таһааран баран, 24кытылга собус-соҕотоҕун хаалбыта. Арай онно биир Ким эрэ кэлэн, кинини кытта, халлаан суһуктуйуор диэри, тустубута. 25Онтон Иаковы хайдах да кыайар кыаҕа суоҕун билинэн, кинини, сүһүөҕүн уҥуоҕа уһулу ойон тахсыар диэри, өттүккэ охсубута. 26Ол кэннэ: «Миигин ыыт. Халлаан сырдаан эрэр», – диэбитэ.

«Миигин алгыы иликкинэ, мин Эйигин ыытыам суоҕа», – диэн хардарбыта Иаков.

27«Аатыҥ кимий?» – Анарааҥҥыта ыйыппыта.

«Иаков», – диэбитэ киһи.

28Онуоха эппитэ: «Эн Таҥараны да, дьону да кытта киирсэн, кыайыылаах таҕыстыҥ. Онон мантан ыла аатыҥ Иаков диэн буолуо суоҕа, Израиль[*] диэн буолуо»[+].

29«Ааккын миэхэ эт!» – Иаков көрдөспүтэ.

«Мин ааппын эн тоҕо ыйытаҕыный?» – диэбитэ Анарааҥҥы итиэннэ кинини алҕаабыта.

30Иаков бу түбэлтэ буолбут сирин Пенуэл[*] диэн ааттаабыта. Ол аата «мин Таҥараны уун-утары көрсөн баран, тыыннаах хааллым» диэн суолталаах[+]. 31Иаков Пенуэлтан күн тахсыыта барбыта. Кини доҕолоҥнуур буолбут этэ. 32(Иаковтыын Тустубут кинини өттүгүн быччыҥар[*] охсубутун иһин, Израиль удьуордара билиҥҥэ диэри өттүк быччыҥын сиэбэттэр.)

### 33


Иаковтаах Исав көрсүһүүлэрэ

1Дьэ, онтон Иаков көрбүтэ: Исав били түөрт сүүс киһитин кытта киниэхэ утары иһэрэ. Иаков ону көрөөт, Лия, Рахиль уонна икки одьулуун[†] ойоҕун оҕолорун бука барыларын ийэлэрин кытта сэргэстэһэ туралларыгар дьаһайбыта. 2Инники кэккэҕэ одьулууннары оҕолорунуун, олор кэннилэриттэн Лияны оҕолорунуун, онтон барыларын кэннилэриттэн Рахили уонна Иосибы туруорбута. 3Бэйэтэ буоллаҕына дьонун иннигэр киирэн барбыта. Убайыгар чугаһаан иһэн, сэттэ төгүл бүгүйэхтээн, сиргэ тиийэ сүгүрүйбүтэ.

4Исав утары сүүрэн кэлэн, инитин кууһан ылан түөһүгэр ыксары тардан уураабыта-сыллаабыта. Иккиэн ытаспыттара. 5Онтон Исав, дьахталлары, оҕолору көрөн баран: «Бу эйигин кытта кимнээх кэлсэн иһэллэрий?» – диэн ыйыппыта.

«Бу Таҥара миэхэ, эн кулуккар, бэлэхтээбит оҕолоро», – диэбитэ Иаков.

6Онуоха одьулууннара оҕолорун кытта тиийэннэр Исавка сүгүрүйбүттэрэ, 7онтон Лия оҕолорун кытта сүгүрүйбүтэ, кинилэр кэннилэриттэн аны Иосифтаах Рахиль тиийбиттэрэ.

8«Ити аара суолга туох элбэх үүрбэлэрэ иһэллэрин мин утары көрүстүм?» – Исав ыйыппыта.

«Тойонум миигин үчүгэй хараҕынан көрүө диэн, итилэри мин эйиэхэ ыыппытым», – диэбитэ Иаков.

9«Ээ, иним! – Исав саҥа аллайбыта. – Миэхэ сүөһүм-аһым элбэх, бэйэҥ киэнэ бэйэҕэр хааллын».

10«Кэбис, – Иаков буолумматаҕа, – бука диэн, миэхэ үтүөтэ оҥор, биэрэр бэлэхпин ыл. Эйигин көрсүбүтүм Таҥараны сирэй көрсүбүппэр тэҥнээх. Эн ол курдук миэхэ амарахтык сыһыаннастыҥ. 11Онон, бука диэн, мин бэлэхпиттэн, мин алгыспыттан аккаастаныма. Таҥара миэхэ барытын өлгөмнүк биэрбитэ, онон барым барыта дэлэй». Иаков ити курдук көрдөспүтүгэр Исав бэлэҕи ылар буолбута.

12«Чэйиҥ, сир ыла туруоҕуҥ, – диэбитэ кини. – Мин эйигин кытта бииргэ барыам».

13Онуоха Иаков эппитэ: «Тойонуом, оҕолор кэбирэхтэрин бэйэҥ билэҕин. Аны тыһы барааннарым да, ынахтарым да ыата сылдьаллар: түргэнник үүрдэххэ, сүөһүм барыта күнүнэн охтуо. 14Онон, тойонуом, эн бэйэҥ инники бара турарыҥ ордук буолуо этэ. Оттон кулутуҥ, мин, эйиэхэ, тойоммор, Сеиргэ тиийиэхпэр диэри, кэннигиттэн аргыый аҕай сүөһү барыытынан, оҕо хаамыытынан айанныам».

15Исав: «Мин эйиэхэ дьоммуттан хаалларыым», – диэн тыл көтөхпүтэ.

«Ол эмиэ тоҕо хааллардаҥый? – Иаков буолумматаҕа. – Тойонуом, эн миэхэ аһара амараххын».

16Ити күн Исав Сеиргэ төннүбүтэ, 17оттон Иаков Сокхоф диэки айаннаабыта. Кини онно тиийэн дьиэ-уот туттубута, сүөһүтүгэр-аһыгар эмиэ титиик туппута. (Ол иһин ити сир Сокхоф[*] диэн ааттаммыт.)

18Дьэ, ити курдук, Иаков Месопотамияттан[†] эргиллэн, Ханааҥҥа баар Сихем куоракка этэҥҥэ тиийбитэ. Онно тиийэн куорат чугаһыгар тохтообута[+]. 19Кини Сихем аҕатын Еммор уолаттарыттан сүүс манньыакка[*] сир атыыласпыта. Ол сиригэр түөлбэлэнэн, сурдун туруорбута. 20Итиэннэ аалтаар[†] оҥорон баран, ону Эл-Элохе-Израиль[*] диэн ааттаабыта.

### 34


Еммор уола Сихем Дина аатын алдьатар

1Биирдэ Дина, Иаков Лияттан кыыһа, олохтоох кыргыттары көрсө барбыта. 2Онно тиийбитигэр кинини дойду баһылыгын хиввей Еммор уола Сихем таба көрөн тутан ылбыта. Күүһүнэн бииргэ хоонньоһон сыппыта. 3Сихем Иаков кыыһын Динаны таптаан, киниэхэ кутун-сүрүн туттарбыта, кыыс оҕо сүрэҕин сүүйэр истиҥ-эйэҕэс тыллары эппитэ. 4Ол кэннэ аҕатыттан Еммортан: «Бу кыыһы миэхэ ылан ойох биэр», – диэн көрдөспүтэ.

5Кыыһа Дина аата алдьаммытын Иаков билбитэ. Ол гынан баран, уолаттара сүөһүлэрин мэччитэ толооҥҥо сылдьар буоланнар, кинилэр төннүөхтэригэр диэри, тугу да саҥарбатаҕа.

6Сихем аҕата Еммор Иаковка кыыһын кэпсэтэ тиийбитэ. 7Ити кэмҥэ Иаков уолаттара эмиэ дьиэлэригэр төннүбүттэрэ. Туох быһыы-майгы[†] буолбутун билэннэр, эр дьон уордара-кылыннара хойдубута, абарбыттара-сатарбыттара сүрдээҕэ. Иаков кыыһын күүһүлээһин Израильга ынырык атаҕастабыл этэ: итинник ким да быһыыланыа суохтааҕа.

8Еммор эппитэ: «Мин уолум Сихем эһиги кыыскытыгар кутун-сүрүн туттарбыт. Кыыскытын уолбар ойох биэриҥ. 9Аймахтыы дьон буолуоҕуҥ: эһиги биһиэхэ кыргыттаргытын ойох биэриэххит, бэйэҕит эмиэ биһиги кыргыттарбытын ылыаххыт. 10Онон биһигини кытта бииргэ олоруҥ. Аны мантан инньэ дойдубут аана эһиэхэ аһаҕас – эһиги манна төһө баҕарар олохсуйуоххутун, уһаты-туора айанныаххытын, анал сирдэниэххитин сөп».

11Сихем бэйэтэ эмиэ Дина аҕатыттан да, убайдарыттан да: «Миэхэ үтүөтэ оҥоруҥ, мин эһиэхэ тугу эппиккитин барытын туран биэриэм, – диэн көрдөспүтэ. – 12Төһө баҕарар элбэх энньэни-сулууну, төһө баҕарар өлгөм бэлэҕи көрдөөҥ – тугу эппиккитин барытын ылыаххыт. Кыыскытын эрэ миэхэ биэриҥ».

13Иаков уолаттара Сихемҥэ, кини аҕатыгар Емморга, Сихем кинилэр балтыларын аатын алдьаппытын иһин, уодаһыннаахтык хардарбыттара: 14«Биһиги бу этиини хайдах да ылынар кыахпыт суох. Быһыллыбатах киһиэхэ балтыбытын эргэ биэрэрбит сааттаах быһыы, – диэбиттэрэ. – 15Арай эһиги биир суолу толордоххутуна – биһиги курдук буолан, эр дьоҥҥутугар бука барыгытыгар быһыллыы сиэрин-туомун оҥордоххутуна – сөбүлэниэхпитин сөп. 16Оччоҕо эһиэхэ кыргыттарбытын биэриэхпит, бэйэбит эмиэ эһиги кыргыттаргытын ойох ылыахпыт. Бары бииргэ олохсуйан, биир норуот буолуохпут. 17Оттон бу этэрбитин истэн быһыллыбат буоллаххытына, биһиги балтыбытын ылан мантан барабыт».

18Еммор уолунаан Сихемниин бу этиини сөбүлээбиттэрэ. 19Уол Иаков кыыһын таптыыра бэрт буолан, сонно тута быһыллыы сиэрин-туомун барбыта. Аҕатын дьиэтигэр кини биир саамай тумус туттар киһилэрэ этэ. 20Еммордаах Сихем иккиэн куораттарын олбуорун айаҕар тиийэн, куорат олохтоохторугар тыл эппиттэрэ: 21«Ити эйэ дэмнээх дьон. Биһиги сирбитигэр олохсуйдуннар, төһө баҕарар уста-туора айаннаатыннар. Сирбит көхсө киэҥ. Хата, кыргыттарын ойох ылыахпыт, кыргыттарбытын эмиэ кинилэргэ биэриэхпит. 22Дьэ, ол гынан баран, ити дьон биһигиттэн биир суолу: эр дьоммут бука барылара кинилэр курдук быһыллалларын – ирдииллэр. Оччоҕо эрэ биһигини кытта бииргэ олорорго, биир норуот буоларга сөбүлэһэллэр. 23Бу этиилэрин ылыннахпытына, туох баар үөрдэрэ, баайдара-дуоллара, сүөһүлэрэ-астара барыта биһиэнэ буола түһүөҕэ. Бэйэлэрэ эмиэ биһигини кытта бииргэ олоруохтара». 24Олохтоохтор Еммордаах Сихем эппиттэрин ылыммыттара. Онон куорат эр дьоно бука бары быһыллыбыттара.

25Үһүс күнүгэр, эр дьон өссө да ыарыылана сыттахтарына, Иаков уолаттара Симеоннаах Левий, Дина убайдара, кылыстарын ылан, туох да мэһэйи көрсүбэккэ куоракка киирбиттэрэ. Кинилэр онно баар эр дьону бука барыларын аҥаар уһугуттан кыдыйталаан кэбиспиттэрэ. 26Еммордаах Сихеми кылыһынан кэрдэн баран, Сихем дьиэтиттэн Динаны ылан барбыттара. 27Онтон Иаков уолаттара олохтоохтору кыргыбыт сирдэригэр төннөн кэлэн, балтылара күүһүлэммит куоратын халаабыттара. 28Барааннары, ынахтары, өсүөллэри, куораттан, толоонтон тугу булбуттарын бүтүннүү тутан ылбыттара. 29Куорат олохтоохторун баайдарын-дуолларын түөрэтин талаабыттара, дьиэлэригэр баары барытын суйдаабыттара, оҕолорун-ойохторун үүрэн илдьэ барбыттара.

30Иаков Симеоннаах Левийгэ: «Эһиги миигин аана биллибэт алдьархайга анньан биэрдигит! – диэбитэ. – Миигин бу дойду олохтоохторугар, хананейдарга, ферезтэргэ абааһы көрдөрдүгүт. Биһиги дьоммут аҕыйахтар, онон кинилэр түмсэн миигин өлөрөн кэбиһиэхтэрэ. Дьэ, оччоҕо биһиги уус бүтүннүү эстэрбитигэр тиийэбит!»

31Онуоха Симеоннаах Левий: «Оттон биһиги балтыбытыгар сэлээрчэх дьахтарга курдук сыһыаннаспыттара сөп үһү дуо?» – диэн хардарбыттара.

### 35


Иаков Вефильгэ барар

1Таҥара Иаковка эппитэ: «Туран Вефильгэ бар. Онно олохсуйан, убайгыттан Исавтан куотан истэххинэ эйиэхэ көстүбүт Таҥараҕа аалтаарда[†] оҥор»[+]. 2Иаков дьиэ кэргэнигэр уонна дьонугар-сэргэтигэр барыларыгар: «Илдьэ сылдьар туора таҥараларгытын быраҕыҥ. Ыраастаныҥ,[†] таҥаскытын-сапкытын уларыттыҥ, – диэбитэ. – 3Биһиги мантан араҕан, Вефильгэ барабыт. Мин онно тиийэн, миэхэ кыһалҕалаах күммэр көмөҕө кэлбит, бары суолбар-ииспэр миигин кытта бииргэ сылдьыбыт Таҥараҕа аалтаар оҥоруом». 4Дьон илдьэ сылдьар туора таҥараларын барыларын Иаковка биэрбиттэрэ, кулгаахтарыттан ытарҕаларын устан эмиэ киниэхэ туттарбыттара. Иаков ону барытын Сихем дуубун төрдүгэр көмөн кэбиспитэ.

5Дьэ, онтон айаҥҥа турбуттара. Ол эргиннээҕи куораттар олохтоохторо Таҥараттан улаханнык дьулайбыт буолан, Иаков уолаттарын сойуолаһа барбатахтара. 6Иаков бииргэ сылдьар дьонун кытта Ханаан[†] сиригэр баар Луз куоракка (билиҥҥи Вефильгэ) тиийэн, 7аалтаар оҥорбута. Ол сири, урут убайыттан куотан истэҕинэ онно киниэхэ Таҥара көстүбүтүн иһин, Эль-Вефиль[*] диэн ааттаабыта[+].

8Онтон Ревекканы эмиийдээх оҕо эрдэҕиттэн бүөбэйдээн улаатыннарбыт Девора өлбүтэ. Кинини Вефиль аттынааҕы дууп анныгар кистээн баран, ол маһы Аллон-Бахут[*] диэн ааттаабыттара[+].

9Иаков Месопотамияттан[†] төннүбүтүн кэннэ, Таҥара киниэхэ хат көстөн алҕаан баран: 10«Эн Иаков диэҥҥин, ол гынан баран, аны эйигин Иаков диэн ааттыахтара суоҕа. Мантан ыла Израиль диэн буолуоҥ», – диэбитэ. Ити курдук Кини Иаковка Израиль диэн ааты биэрбитэ[+]. 11Таҥара киниэхэ эппитэ: «Мин Сүдү Күүстээх Таҥарабын. Эн элбэх кэнчээри ыччаттан, үксээн-үөдүйэн ис: эйигиттэн бүтүн норуот, көй үгүс норуоттар тахсыахтара, эн ыраахтааҕылар төрүт өбүгэлэрэ буолуоҥ[+]. 12Мин Авраамнаах[†] Исаакка биэрбит сирбин эйиэхэ уонна эн удьуордаргар биэриэҕим». 13Итини этэн баран, Таҥара Иаковтан барбыта. 14Иаков Таҥара кинини кытта кэпсэппит сиригэр ытык тааһы туруорбута, итиэннэ ол үрдүгэр бинэгирээт арыгытын уонна олива арыытын куппута[+]. 15Кини бу сири Вефиль[*] диэн ааттаабыта[+].


Рахиль Вениамины төрөтөн баран өлөр

16Вефильтэн тахсан Ефрафаҕа чугаһаан эрдэхтэринэ, Рахиль оҕолонор кэмэ тиийэн кэлбитэ. Өр кыайан быыһанан биэрбэккэ, 17эрэй бөҕөтүн көрбүтэ. «Куттаныма, – диэбитэ киниэхэ оҕо көтөҕөөччү дьахтар. – Көр эрэ, эн бу өссө биир уолланныҥ!» 18Быстан эрэр Рахиль тиһэҕин өрө тыынан баран, уолун Бенони[*] диэн ааттаабыта. Ол эрээри аҕата оҕоҕо Вениамин диэн ааты иҥэрбитэ. 19Рахиль ити курдук өлбүтэ. Кинини Ефрафа (билиҥҥи Вифлеем) суолун кытыытыгар харайбыттара[+]. 20Иаков онно Рахиль уҥуоҕар ытык тааһы туруорбута. Ол Рахиль уҥуоҕун мэҥэ тааһа билигин да баар.


Иаков уолаттара

21Израиль салгыы айаннаан иһэн, Гадер башнятын кэтэҕэр тохтоон, быстах кэмҥэ түөлбэлэнэн турбута. 22Онно Рувим Валланы, аҕатын одьулуун[†] ойоҕун, кытта утуйбута. Аҕата ону билбитэ.

Иаков уон икки уоллааҕа[+]. 23Лия уолаттара: Рувим (Иаков бастакы уола), Симеон, Левий, Иуда, Иссахар, Завулон.

24Рахиль уолаттара: Иосиф, Вениамин.

25Рахиль чаҕарын Валла уолаттара: Дан, Неффалим.

26Лия чаҕарын Зелфа уолаттара: Гад, Асир. Бу – Иаков Месопотамияҕа төрөөбүт уолаттара.


Исаак өлүүтэ

27Дьэ, ити курдук айаннаан Иаков аҕатыгар Исаакка, урут хаһан эрэ Авраам, онтон кэлин Исаак олохсуйбут сирдэригэр Мамреҕа, Кириаф-Арбаҕа (билигин Хеврон диэн ааттанар), тиийэн кэлбитэ[+]. 28Исаак барыта сүүс аҕыс уон сыл олорбута. 29Онон үйэтин моҥоон, олоҕун дуоһуйа олорон баран өлбүтэ, төрүт өбүгэлэригэр аттаммыта. Кинини уолаттара Исавтаах Иаков харайбыттара[+].

### 36


Исав удьуордара

1Исав, атыннык Эдом,[†] удьуордарын туһунан кэпсээн маннык[+].

2-3Исав икки хананей дьахтарын – Елон хет кыыһын Аданы уонна Ана кыыһын Оливеманы (Цивеон хиввей сиэнин), олортон ураты өссө Измаил кыыһын, Навайоф балтын Васемафаны, ойох ылбыта[+]. 4Ада киниэхэ Елифаз диэн уолу төрөппүтэ, Васемафа Рагуил диэн уолу, 5оттон Оливема Иеус, Иеглом, Корей диэн уолаттары төрөппүттэрэ. Бу – Исав Ханаан[†] сиригэр төрөөбүт оҕолоро.

6Дьэ, онтон Исав ойохторун, уолаттарын, кыргыттарын, дьиэтин дьонун бука барыларын, туох баар сүөһүтүн үөрүн, Ханааҥҥа мунньуммут баайын-дуолун олоччу ылан, инититтэн Иаковтан атын дойдуга көһөн барбыта. 7Кинилэр аһара байан, аны биир сиргэ батан олорор кыахтара суоҕа: иккиэн бииргэ түөлбэлэнэн баһаам сүөһү үөрдээх дьоҥҥо сирдэрэ-уоттара кыараҕас этэ. 8Онон Исав сир уларыйан, Сеиргэ, хайалаах дойдуга, баран олохсуйбута (Исав атын аата Эдом диэн).

9Сеир хайатыгар олорор эдомнар өбүгэлэрин Исав удьуордарын төрүччүлэрэ маннык.

10Исав уолаттара: Елифаз, Исав Ада диэн ойоҕуттан уола; Рагуил, Исав Васемафа диэн ойоҕуттан уола.

11Елифаз уолаттара: Феман, Омар, Цефо, Гафам, Кеназ. 12Елифаз одьулуун[†] ойоҕо Фамна этэ. Кини Амалигы төрөппүтэ. Бу – Исав Ада диэн ойоҕуттан удьуордара[+].

13Рагуил уолаттара: Нахаф, Зерах, Шамма, Миза. Бу – Исав Васемафа диэн ойоҕуттан удьуордара.

14Оливема, Ана кыыһа уонна Цивеон сиэнэ, Исавка Иеус, Иеглом, Корей диэн уолаттары төрөппүтэ.

15Исав удьуордарын аҕа баһылыктара[†] манныктар.

Исав бастакы уолун Елифаз уолаттара – аҕа баһылыктар: Феман, Омар, Цефо, Кеназ, 16Корей, Гафам, Амалик. Бу Елифазтан төрүттээх баһылыктар, Ада удьуордара, Эдом сиригэр олороллор.

17Исав уолун Рагуил уолаттара, аҕа баһылыктар: Нахаф, Зерах, Шамма, Миза. Бу Рагуилтан төрүттээх баһылыктар – Исав Васемафаттан удьуордара, Эдом сиригэр олороллор.

18Исав Оливема диэн ойоҕуттан уолаттара – аҕа баһылыктар: Иеус, Иеглом, Корей. Бу – Исав ойоҕуттан Оливематтан, Ана кыыһыттан, төрүттээх баһылыктар. 19Исав (Эдом) удьуордара, кинилэр аҕа баһылыктара итинниктэр.


Хоррей омук киһитин Сеир удьуордара

20Оттон ол дойду төрүт олохтоохторо, хоррей Сеир уолаттара: Лотан, Шовал, Цивеон, Ана,[+] 21Дишон, Эцер, Дишан. Бу Эдом сиригэр олорбут хоррейдар, Сеир удьуордарын аҕа баһылыктара.

22Лотан уолаттара: Хори, Геман. Лотан балтын аата – Фамна.

23Шовал уолаттара: Алван, Манахаф, Эвал, Шефо, Онам.

24Цивеон уолаттара: Айя, Ана (били кураайы куйаарга аҕатын Цивеон өсүөллэрин маныы сылдьан итии уу баар сирин булбут Ана).

25Ана оҕолоро: уола Дишон, кыыһа Оливема.

26Дишон уолаттара: Хемдан, Эшбан, Ифран, Херан.

27Эцер уолаттара: Билган, Зааван, Акан.

28Дишан уолаттара: Уц, Аран.

29Онон хоррейдар аҕа баһылыктара Лотан, Шовал, Цивеон, Ана, 30Дишон, Эцер, Дишан. Сеир сиригэр олорбут хоррей уустарын баһылыктарын ааттара-суоллара ситинниктэр.


Эдом ыраахтааҕылара

31Израиль дьоно өссө ханнык да ыраахтааҕылара суох эрдэҕинэ, Эдом сирин маннык ыраахтааҕылар салайбыттара.

32Бастаан Веор уола Бела ыраахтааҕылаабыта. Кини киин куората Дингава этэ.

33Бела өлбүтүн кэнниттэн, Восораттан төрүттээх Зерах уола Иовав ыраахтааҕылаабыта.

34Иовав өлбүтүн кэнниттэн, Феман удьуордарын дойдутуттан төрүттээх Хушам ыраахтааҕылаабыта[+].

35Хушам өлбүтүн кэнниттэн, Бедад уола, Моав хонуутугар мадианнары кыргыбыт Гадад ыраахтааҕылаабыта. Кини киин куората Авиф этэ.

36Гадад өлбүтүн кэнниттэн, Масрекаттан төрүттээх Самла ыраахтааҕылаабыта.

37Самла өлбүтүн кэнниттэн, Өрүс[*] үрдүгэр баар Реховофтан төрүттээх Саул ыраахтааҕылаабыта.

38Саул өлбүтүн кэнниттэн, Ахбор уола Баал-Ханан ыраахтааҕылаабыта.

39Ахбор уола Баал-Ханан өлбүтүн кэнниттэн, Гадар ыраахтааҕылаабыта. Кини киин куоратын аата Пау этэ. Ойоҕо – Матреда кыыһа, Мезагав сиэнэ Мегетавеель.

40-43Исавтан төрүттээх өссө маннык баһылыктар уонна кинилэр аҕа уустара бааллара. Баһылыктар Фимна, Алва, Иетеф, Оливема, Эла, Пинон, Кеназ, Феман, Мивцар, Магдиил, Ирам. Бу дьон бас билэн олорбут сирдэригэр кинилэр аҕаларын уустарын ааттара бэриллибиттэр. Эдом дьонун төрүт өбүгэтэ – Исав.

### 37


Иосиф түүлэ

1Иаков урут аҕата олорбут сиригэр Ханааҥҥа тиийэн олохсуйбута.

2Кини дьиэ кэргэнин туһунан кэпсээн маннык.

Иосиф уон сэттэ саастааҕар Валлалаах Зелфа уолаттарыгар көмөлөһөн бараан үөрүн маныыра. Ол сылдьан, убайдарын тустарынан туох куһаҕаны истибитин барытын аҕатыгар этэн биэрэрэ. 3Израиль Иосибы, олох кырдьан баран төрөппүт оҕотун, атын уолаттарынааҕар ордук күүскэ таптыыра. Биирдэ киниэхэ, бэл, дьэрэкээн өҥнөөх мааны сону бэлэхтээбитэ. 4Ини-биилэр уолу, аҕалара ордорорун көрөн, туоратан барбыттара, киһилии сүгүн кэпсэппэт да буолбуттара.

5Биир түүн Иосиф түүл түһээн, ону убайдарыгар кэпсиэҕиттэн анарааҥҥылар кинини өссө ордук абааһы көрбүттэрэ. 6«Истиҥ эрэ мин тугу түһээбиппин, – диэбитэ Иосиф ол түүлүн кэпсииригэр. – 7Арай биһиги бааһынаҕа бурдук түүтэхтии сылдьар эбиппит. Эмискэ мин түүтэҕим хоройон туран кэллэ, онуоха эһиги түүтэхтэргит төбүрүөннүү тураат, миэнигэр сүгүрүс гыннылар».

8Убайдара итини истэн, инилэригэр: «Ама эн биһиэхэ ыраахтааҕылыаҥ, ама эн биһигини баһылыаҥ үһү дуо?» – диэн хардарбыттара. Итинник түүллэри түһүү-түһүү кэпсиирин иһин, уолга өссө ордук өһүрбүттэрэ. 9Оттон Иосиф аны атын түүлү түһээн баран: «Арай түһээтэхпинэ, күн, ый, уон биир сулус бары миэхэ сүгүрүйэллэр», – диэн, ону эмиэ кинилэргэ кэпсээн биэрбитэ. 10Бу түүлүн аҕатыгар, убайдарыгар ахтыбытыгар аҕата: «Оо, тугу-тугу түһүүрүҥ эбитэ буолла? – диэн уолун мөхпүтэ. – Ол аата биһиги: мин, ийэҥ, убайдарыҥ – бука бары кэлэммит эн атаххар үҥэр-сүгүрүйэр буоллахпыт дии?» 11Ини-биилэр Иосифтан улаханнык абарбыттара, оттон аҕата уолун кэпсээнин умнубатаҕа, өйүгэр дириҥник хатаан кэбиспитэ.


Иосибы кулуттааһыҥҥа атыылыыллар

12Биирдэ Иосиф убайдара аҕаларын барааннарын маныы Сихем сиригэр барбыттара. 13Израиль Иосифка эппитэ: «Убайдарыҥ сүөһүлэрин Сихем анныгар маныыллар. Мин эйигин кинилэргэ ыытыам».

«Сөп, мин барарга бэлэммин», – диэбитэ Иосиф[+].

14Аҕата эппитэ: «Хайдах-туох сылдьалларын, сүөһүлэрин туругун баран көрөн кэл, онтон миэхэ кэпсиэҥ». Онон аҕата уолун айаҥҥа ыытан, Иосиф Хеврон хочотуттан ыраах Сихемҥэ аттаммыта. 15Кини онно тиийэн хонууга хаама сырыттаҕына, биир киһи көрсө түһэн: «Эн манна тугу көрдүү сылдьаҕын?» – диэн ыйыппыта.

16«Убайдарбын көрдүүбүн, – диэбитэ Иосиф. – Сүөһүлэрин ханна маныылларын миэхэ этиэҥ дуо?»

17«Кинилэр мантан барбыттара, – диэн хардарбыта ол киһи. – Кулгааҕым уһугунан иһиттэхпинэ, Дофаҥҥа барыахпыт дэһэллэрэ».

Иосиф убайдарын батыһан, Дофаҥҥа барбыта. 18Анарааҥҥылар кини иһэрин ыраахтан көрөн, кэллэ да, өлөрөн кэбиһэрдии киксибиттэрэ. 19«Били түүл түһүөхсүт иһэр, – дэһиспиттэрэ убайдара. – 20Дьакыйан баран, оҥкучахха быраҕыахха. Сиэмэх кыыл тардыбыт диэхпит. Дьэ, оччоҕо түүлэ төһө туолар эбитин көрүллүө». 21Рувим итини истэн: «Кэбис, уолу өлөрөр табыллыбат!» – диэн бопсон, Иосибы кинилэртэн өрүһүйбүтэ. 22«Киһи хаанын тоҕумаҥ, – диэбитэ Рувим. – Өлөрүөххүт кэриэтэ ол кураайы куйаар ортотугар баар оҥкучахха быраҕыҥ». (Кини Иосибы быыһаан ылан аҕатыгар төнүннэрэр санаалааҕа.) 23Иосиф тиийэн кэлбитигэр убайдара уол кэтэ сылдьар дьэрэкээн өҥнөөх сонун ньылбы тардан ылбыттара 24уонна бэйэтин тутан ылан оҥкучахха бырахпыттара. Оҥкучах уута суох, кураанах этэ.

25Ити кэнниттэн ини-биилэр олорон, саҥардыы аһаан-сиэн иһэн көрдөхтөрүнэ: арай Галаад диэкиттэн элбэх тэбиэннээх айан дьоно субуруһан иһэллэрэ. Ол үчүгэй сыттаах дабархайы, бальзамы, лааданы[†] Египеккэ илдьэ баран иһэр Измаил атыыһыттара этилэр. 26Иуда эппитэ: «Инибитин өлөрөрбүт биһиэхэ туох туһалаах буолуой? Хаанын кистии сатыы сылдьыахпыт. 27Хата, ол кэриэтэ, илиибитин марайдаабакка, Измаил дьонугар атыылаан кэбиһиэҕиҥ. Төһөтүн да иһин биир хааннаах инибит буоллаҕа». Уолаттар кини тылын ылыммыттара[+]. 28Иосибы убайдара оҥкучахтан таһааран, ааһан иһэр Мадиан атыыһыттарыгар,[*] Измаил дьонугар, сүүрбэ шекель үрүҥ көмүскэ атыылаабыттара. Дьон уолу Египеккэ илдьэ барбыттара.

29Сотору Рувим төннөн кэлэн оҥкучаҕы өҥөйөн көрбүтэ – арай Иосиф суоҕа. Кини онтон кутуруйан, таҥаһын хайа тардыммыта 30итиэннэ инилэригэр кэлэн: «Уол суох! Оттон мин, мин билигин ханна барабыный?» – диэбитэ. 31Ини-биилэр Иосиф сонун ылбыттара уонна козёлу өлөрөн, ол хаанын соҥҥо биспиттэрэ. 32Онтон аҕаларыгар дьэрэкээн өҥнөөх сону аҕалан биэрэн баран: «Биһиги бу маны булан ыллыбыт. Көр эрэ, уолуҥ киэнэ буолбатах дуо?» – диэн ыйыппыттара. 33Иаков ону көрөөт да: «Бу мин уолум соно! – диэн тута билбитэ. – Оҕобун адьырҕа кыыл сиэбит! Иосибы тырыта тыыппыттар, тырыта тыыппыттар!» 34Итиэннэ кэтэ сылдьар таҥаһын хайа тардынан өттүгэр дороххой таҥас баачылаах эрэ хаалан баран, уолун аһыйан, элбэх күн ытаабыта-соҥообута. 35Уолаттара-кыргыттара кэлэн уоскута сатыыллара да, Иаков уоскуйуон баҕарбат этэ: «Суох! Мин уолбун аһыйан ытыам-соҥуом, – диирэ, – уолбар анараа дойдуга ытаабытынан аттаныам». Ити курдук кини Иосибы аһыйан тохтообокко бииргэм ытыы-соҥуу сылдьыбыта.

36Мадиан дьоно уолу Египеккэ илдьэн, фараон[†] үрдүк сололоох үлэһитигэр Потифарга, харабыл тойонугар, атыылаабыттара.

### 38


Иудалаах Фамарь

1Ол саҕана Иуда, ини-биилэриттэн араҕан, биир Хира диэн Одоллам киһитэ олорор сирин аттыгар баран олохсуйбута. 2Онно хананей Шуа кыыһын сөбүлүү көрөн, кинини ойох ылбыта. 3Ойоҕо ыарахан буолан, уол оҕоломмута. Иуда оҕону Ир диэн ааттаабыта. 4Онтон ойоҕо эмиэ хат буолан, иккис уолун төрөппүтэ уонна киниэхэ Онан диэн ааты биэрбитэ. 5Кэлин өссө биир уолу төрөтөн, Шела диэн ааттаабыта. Кини ити уолун төрүүрүгэр Иуда Хезивкэ сылдьара.

6Иуда улахан уолугар Иргэ Фамарь диэн кыыһы ойох биэрбитэ. 7Ол гынан баран Ир АЙЫЫ ТОЙОН[†] хараҕар нэгэй киһи этэ, онон АЙЫЫ ТОЙОН кинини быстах дьылҕалаабыта. 8«Убайыҥ огдооботун ыл, – диэбитэ Иуда Онаҥҥа, – убайгын солбуйан, оҕолонон-урууланан аатын ааттат». 9Онан буоллаҕына Фамарь төрөөтөҕүнэ оҕото киниэнэ дэниллибэтин билэрэ. Ол иһин убайыгар оҕо биэримээри, хас хоонньостохторун аайы, уллуругун сиргэ сүөкүүрэ. 10Итинник гынара АЙЫЫ ТОЙОН хараҕар түктэри быһыы[†] этэ. Ити быһыытын иһин АЙЫЫ ТОЙОН Онаны эмиэ өр олордубатаҕа – кини сотору өлбүтэ. 11Иуда кийиитигэр Фамарьга эппитэ: «Уолум Шела улаатыар диэри, эн огдообо киһи сиэринэн аҕаҕар баран олоро түс». Кини аны кырам эмиэ улахаттарым курдук өлөн хаалыа диэн дьиксинэ саныыра. Онон Фамарь дьонун дьиэтигэр тиийэн олорбута.

12Ити кэмтэн ыла элбэх күн-дьыл ааспыта. Иуда ойоҕо, Шуа кыыһа, өлбүтэ. Ойоҕун аһыйан ытыыр-соҥуур кэмэ ааспытын кэннэ, Иуда Одолламнааҕы доҕорун Хираны кытта Фамна диэн сиргэ бараан кырыйа барбыта. 13Фамарьга аҕа кынныҥ Фамнаҕа бараан кырыйа барда диэбиттэрэ. 14Ону истэн, кини огдообо таҥаһын устан кэбиспитэ уонна сирэйин таҥаһынан тууна баанан баран, Фамналыыр суол кытыытыгар Енаим айаҕар тиийэн олорбута. Шела улааппытын Фамарь көрө-билэ сылдьара, ол тухары Иуда кинини уолугар ойох биэрэ илигэ.

15Иуда Фамары көрөн баран, сирэйэ сабыылааҕын иһин, сэлээрчэх дьахтар олордоҕо дии санаабыта. 16Онон суол кытыытыгар киниэхэ туораан тахсан: «Мин эйигин кытта бииргэ сытыам этэ», – диэбитэ. Кийиитин билбэтэҕэ.

«Миигин кытта сытар буоллаххына, эн миэхэ тугу биэрэҕин?» – дьахтар ыйыппыта.

17«Мин эйиэхэ сүөһүм үөрүттэн козёл оҕотун ыытыам», – диэн эрэннэрбитэ эр киһи.

«Ону ыытыаххар диэри, тугу эмэ солуок хаалларыаҥ дуо?» – диэбитэ анарааҥҥыта.

18«Эйиэхэ тугу солуок биэриэхпин сөбүй?» – Иуда ыйыппыта.

«Ити моонньугар иилинэ сылдьар быалаах бэчээккин уонна тайах маскын», – диэбитэ дьахтар. Көрдөөбүтүн барытын биэрэн баран, Иуда кинилиин бииргэ сыппыта. (Ити кэнниттэн Фамарь ыарахан буолбута.) 19Онтон кини туран, ол сиртэн баран хаалбыта, сирэйин сабыытын устан, эмиэ огдообо таҥаһын таҥныбыта.

20Иуда, солуок биэрбит малын төттөрү ылаары, доҕорунан Одоллам киһитинэн козёл оҕотун ыыппыта, ол гынан баран киһитэ дьахтары кыайан булбатаҕа. 21Кини олохтоох дьонтон: «Енаим суолун кытыытыгар олорбут сэлээрчэх дьахтар ханна баарый?» – диэн ыйыталаспыта. «Онно ханнык да сэлээрчэх суоҕа», – диэбиттэрэ дьон. 22Киһи Иудаҕа төннөн кэлэн: «Мин кинини булбатым. Олохтоохтор этэллэринэн, онно ханнык да сэлээрчэх дьахтар суоҕа үһү», – диэн кэпсээбитэ. 23«Чэ, ол мал киниэхэ хааллын, ону ирдэһэн күлүүгэ барыахпыт дуо! – диэбитэ Иуда. – Мин козёл оҕотун ыыппытым, оттон эн кинини булбатыҥ».

24Үс ый буолан баран, Иудаҕа: «Кийиитиҥ Фамарь аньыыга киирэн оһоҕостоммут», – диэн тыллаабыттара. Иуда ону истэн: «Таһааран, кутаа уокка уматан кэбиһиҥ!» – диэн дьаһайбыта. 25Өлөрө илдьэ баран истэхтэринэ, Фамарь көрдөһөн, аҕа кынныгар илдьит ыытан: «Мин бу мал хаһаайыныттан ыарахан буолбутум. Бу быалаах бэчээти уонна тайах маһы өйдөөн көр эрэ, кимиэннэрин билэҕин дуо?» – диэн ыйыттарбыта. 26Иуда малы сонно билэн: «Сөпкө гыммыт эбит, мин сыыспыппын. Ити барыта кинини уолбар Шелаҕа биэрбэтэхпиттэн тахсыбыт», – диэбитэ. Иуда ити кэннэ Фамарьдыын аны хаһан да хоонньоспотоҕо.

27Фамарь төрүүр кэмэ тиийэн кэлбитигэр иһигэр игирэлэр бааллара биллибитэ. 28Саҥа төрөөн эрдэҕинэ, оҕо илиитэ быкпыта. Онуоха оҕо көтөҕөөччү дьахтар онно кыһыл быаны баайан баран: «Бу бастакынан таҕыста», – диэбитэ. 29Ол гынан баран оҕо илиитэ төттөрү киирэн хаалбыта, урутаан иккис уол төрөөбүтэ. «Бу эн хайдах төлө көтөн таҕыстыҥ?» – оҕо көтөҕөөччү дьахтар саҥа аллайбыта. Уолу Фарес[*] диэн ааттаабыттара. 30Кини кэнниттэн илиитигэр кыһыл быа баайыылаах инитэ тахсан кэлбитэ. Бу уолга Зара[*] диэн ааты биэрбиттэрэ.

### 39


Потифар ойоҕо Иосифка иҥээҥниир

1Иосибы Египеккэ илдьэ барбыттара. Онно Измаил дьонуттан кинини фараон[†] үрдүк сололооҕо, харабыл тойоно Потифар диэн Египет олохтооҕо киһи атыылаһан ылбыта[+].

2АЙЫЫ ТОЙОН[†] Иосифтыын бииргэ сылдьар буолан, уол барыга барытыгар ситиһиилэнэн иһэрэ. Кини тойонун, Египет киһитин, дьиэтигэр олороро. 3АЙЫЫ ТОЙОН уолу хаһан да хаалларбатын тойоно бэлиэтии көрбүтэ – киниэхэ, тугу да гыммытын иһин, АЙЫЫ ТОЙОН көмөлөһөрө. 4Онон тойоно Иосибы сөбүлээн чаҕар оҥостубута, устунан дьиэтин-уотун салайтарбыта, баайын-дуолун барытын көрдөрө биэрбитэ. 5Иосиф салайыаҕыттан ыла, бу Египет киһитэ бас билэр сиригэр – дьиэтигэр-уотугар, бурдуктаах бааһынатыгар барытыгар АЙЫЫ ТОЙОН алгыһа тосхойбута. 6Тойоно баайын-дуолун олоччу Иосифка туттарбыта, бэйэтэ аны аһыыр аһын эрэ көрүнэрэ.

Иосиф сирэйинэн да, быһыытынан-тутуутунан[†] да кырасыабай уол этэ. 7Онон тойонун ойоҕо киниэхэ хараҕын хатаан: «Миигин кытта сыт», – диэн тыл быктарбыта. 8Иосиф буолумматаҕа. «Тойонум баайын-дуолун барытын миэхэ туттарбыта, онон бэйэтэ дьиэҕэ аны тугу да көрбөт-истибэт, – диэбитэ. – 9Бу дьиэни-уоту бүтүннүүтүн мин кинилиин бииргэ салайсабын. Манна миэхэ эйигиттэн, кини ойоҕуттан, ураты бобуулаах туох да суох. Уонна хайаан мин итинник улуу аньыыны оҥорон, Таҥара иннигэр түктэритик быһыыланыахпыный?»[+] 10Дьахтар хас күн аайы тылын ылыннара сатыыра да, Иосиф хоонньоһорго сөбүлэммэт этэ.

11Дьэ, онтон биирдэ Иосиф дьиэҕэ үлэлии киирбитэ – чаҕардартан ким да суоҕа. 12Онуоха Потифар ойоҕо кинини таҥаһыттан харбаан ылбыта уонна эмиэ: «Миигин кытта сыт», – диэн хаайбыта. Иосиф, таҥаһын дьахтарга хаалларбытынан, куотан дьиэттэн сүүрэн тахсыбыта. 13Дьахтар, Иосиф таҥаһын киниэхэ хаалларан куоппутун көрөн, 14чаҕардарын ыҥыран ылбыта. «Көрүҥ, ити дьэбириэйи манна биһигини атаҕастатаары аҕалбыт эбит буолбаат! – диэбитэ. – Манна киирэн миигин кытта сытаары гыммытыгар хаһыытаатым. 15Мин хаһыытыырбын, көмөҕө ыҥырарбын кытта, таҥаһын миэхэ хаалларан баран, куотан хаалла!»[+] 16Кини, Иосиф тойоно дьиэтигэр төннөн кэлиэр диэри, уол таҥаһын тута сылдьыбыта. 17Эригэр эмиэ: «Ити эн биһиэхэ аҕалбыт дьэбириэй кулутуҥ манна миигин атаҕастаары киирэ сырытта, – диэн били эппитин хатылаан кэпсээбитэ. – 18Мин ыһыытаан-хаһыытаан дьону көмөҕө ыҥырбыппар таҥаһын миэхэ хаалларан баран, куотан хаалла!»


Иосиф хаайыллар

19Ойоҕо кулутуҥ миэхэ кэлэн маннык быһыыланна диэбитин истэн баран, Иосиф тойоно улаханнык уордайбыта. 20Онон уолу туттаран ылан ыраахтааҕы хаайыылаахтара сытар түрмэлэригэр быраҕарга дьаһайбыта. Дьэ, ити курдук Иосиф хаайыы киһитэ буолбута.

21АЙЫЫ ТОЙОН Иосибы кытта бииргэ сылдьан, киниэхэ амарахтык сыһыаннаспыта, уолу хаайыы тойонугар сөбүлэппитэ. 22Тойон түрмэҕэ сытар дьону барыларын Иосифка салайтаран барбыта. Хаайыылаахтар тугу гыналларын барытын Иосиф көрөрө-истэрэ, 23онон түрмэ тойоно бэйэтэ аны туохха да түбүгүрбэт этэ. Ити курдук, АЙЫЫ ТОЙОН Иосифтыын бииргэ буолан, кини үлэтигэр-хамнаһыгар барытыгар ситиһиини бэлэхтиирэ.

### 40


Иосиф хаайыылаахтар түүллэрин тойоннуур

1Ити кэнниттэн төһө эрэ кэм ааспытын кэннэ, Египет ыраахтааҕытын икки үлэһитэ: арыгы кутааччыта уонна килиэп астааччыта – тойонноругар Египет ыраахтааҕытыгар буруй оҥорбуттара. 2Фараон[†] бу икки чугас үлэһитигэр, арыгы кутааччыларын уонна килиэп астааччыларын салайтарар дьонугар, уордайан, 3иккиэннэрин харабыл тойонун дьиэтигэр баар хаайыыга, Иосиф олорор түрмэтигэр, уктарбыта. 4Кинилэргэ илии-атах чаҕарынан харабыл тойоно Иосибы анаабыта.

Балайда кэм ааспыта. 5Биир түүн икки хаайыылаах, Египет ыраахтааҕытын арыгы кутааччыта уонна килиэп астааччыта, түүл түһээбиттэрэ. Иккиэннэрин түүлэ тус-туһунан этилэр.

6Иосиф сарсыарда кэлэн көрбүтэ: арай дьоно иккиэн туохтан эрэ арбы-сарбы буолан сукуһан олороллоро. 7«Хайа бу бүгүн туохтан санаарҕаатыгыт?» – Иосиф ыйыппыта.

Онуоха фараон чугас үлэһиттэрэ – Иосибы кытта бииргэ кини хаһаайынын дьиэтээҕи хаайыытыгар олорор икки киһи: 8«Биһиги түүл түһээтибит, ону тойоннуур киһибит суох», – дэспиттэрэ.

«Тойоннуур дьоҕуру киһиэхэ Таҥара биэрэр буолбат дуо? – диэбитэ Иосиф. – Түүлгүтүн миэхэ кэпсээҥ».

9Арыгы кутааччылар салайааччылара киниэхэ маннык кэпсээбитэ: «Мин түһээтэхпинэ, арай иннибэр бинэгирээт умнаһа турар. 10Үс салаалаах умнас. Ол салаалара үүнэн тахсан сибэккилэнэ оҕустулар, сотору буолан баран сүүмэхтэнэн ас куттулар. 11Мин фараон арыгы иһэр куубагын тутан турабын. Дьэ, онтон толору астаах сүүмэхтэри туура тардан ылан, куубакка сүмэһиннэрин ыган фараоҥҥа биэрдим».

12Иосиф киниэхэ эппитэ: «Эн түүлүҥ суолтата маннык. Үс салаа – үс күн. 13Аны үс күнүнэн фараон эйигин хаайыыттан таһааран үлэҕэр төнүннэриэ, оччоҕо уруккуҥ курдук эн киниэхэ арыгылаах куубагын ылан биэрэр буолуоҥ. 14Хата, олоҕуҥ көннөҕүнэ, миигин санаан, миэхэ үтүөтэ оҥороор: фараоҥҥа этэн, бу түрмэттэн босхолууругар көрдөһөөр. 15Миигин дьэбириэй сириттэн уоран аҕалбыттара. Мин манна хаайыыга быраҕыллыах айылаах тугу да оҥорботоҕум».

16Килиэп астааччылар салайааччылара, Иосиф бастакы киһиэхэ үчүгэйи тойоннообутун истэн, эппитэ: «Оттон мин түһээтэхпинэ, төбөбөр үс сарт тымтай турар. 17Үөһээҥҥи тымтайга фараоҥҥа буһарбыт эҥин-эгэлгэ минньигэс бурдук астара угуллубут. Ол аһы көтөрдөр тоҥсуйан тобугураталлар».

18Иосиф киниэхэ хоруйдаан эппитэ: «Эн түүлгүн тойонноотоххо маннык. Үс тымтай – үс күн. 19Аны үс күнүнэн ыраахтааҕы эйигин хаайыыттан таһааран баскын быстаран, маска ыйатыа, оччоҕо сиэмэх көтөрдөр эккин тоҥсуйуохтара».

20Үс хонон баран фараон төрөөбүт күнэ буолбута, онно кини үлэһиттэригэр барыларыгар анаан малааһын тэрийбитэ. Фараон, бары көрөн турдахтарына, икки киһини – арыгы кутааччылар уонна килиэп астааччылар салайааччыларын – хаайыыттан таһаарбыта:[+] 21арыгы кутааччыны уруккутун курдук арыгы кутар үлэтигэр төнүннэрбитэ, онон кини фараоҥҥа арыгылаах куубагын ылан биэрбитэ, 22оттон килиэп астааччыны ыйатан кэбиспитэ. Барыта Иосиф төлкөлөөбүтүн курдук буолбута[+]. 23Арыгы кутааччылар салайааччылара Иосибы да, кини көрдөһүүтүн да таһы-быһа умнан кэбиспитэ.

### 41


Иосиф фараон түүлүн тойоннуур

1Онтон икки сыл ааспытын кэннэ, фараон[†] түүл түһээбитэ. Ол түһээтэҕинэ, кини Нил өрүскэ кэлэн турара, 2оттон ууттан эмис-тот көрүҥнээх сэттэ талыы ынах тахсан иһэллэрэ. Ууттан тахсаат, ынахтар хомус от быыһыгар мэччийбитинэн барбыттара. 3Сотору өрүстэн аны дар уҥуох буолбут сэттэ атын ырыган ынах тахсыбыттара. Олор, тахсан, били эмис ынахтары кытта кытылга сэргэстэһэ турбуттара. 4Ол туран, дар уҥуох буолбут ырыган ынахтар эмис-тот бэйэлээх талыы ынахтары ыйыстан кэбиспиттэрэ. Фараон уһуктан кэлбитэ.

5Салгыы утуйа сытан, кини атын түүлү түһээбитэ. Онно көрдөҕүнэ, арай биир умнаска толуу астаах сэттэ өнөр куолас үүнэн турара. 6Сотору буолан баран сиртэн илиҥҥи кураан тыала хатарбыт сэттэ кураанах куолаһа үүнэн тахсан, 7толуу астаах сэттэ өнөр куолаһы ыйыстан кэбиспиттэрэ. Фараон уһуктан кэлбитэ. Кини, дьэ, итинник түүлү түһээбитэ.

8Сарсыарда фараон дьиксинэн, Египет аптаах дьонун, мындыр өйдөөхтөрүн барыларын хомуйан олорон түүлүн кэпсээбитэ, ол гынан баран хайалара да кини тугу түһээбитин кыайан тойоннооботоҕо. 9Онуоха арыгы кутааччылар салайааччылара фараоҥҥа эппитэ: «Мин урукку аньыыбын-харабын өйдөөн кэллим. 10Фараон биирдэ кулуттарыгар, миэхэ уонна килиэп астааччылар салайааччыларыгар, уордайан, биһигини харабыл тойонун дьиэтинээҕи хаайыытыгар уктарбыта. 11Биир түүн биһиги иккиэн түүл түһээбиппит. Түүллэрбит тус-туһунан суолталаах этилэр. 12Онно харабыл тойонун кулута, биир эдэр дьэбириэй, баара. Биһиги киниэхэ түүлбүтүн кэпсээбиппитигэр хайабыт да киэнин тойонноон биэрбитэ. 13Барыта үкчү кини эппитин курдук буолбута: миигин үлэбэр төнүннэрбиттэрэ, оттон килиэп астааччыны ыйаан өлөрбүттэрэ».

14Фараон, Иосибы аҕалтара, киһи ыыппыта. Кинини бэрт тиэтэлинэн хаайыыттан таһаарбыттара. Иосиф, бытыгын хорунан, таҥаһын уларыттан баран, фараон иннигэр тиийэн турбута.

15Фараон киниэхэ эппитэ: «Мин түүл түһээтим, ону ким да кыайан тойоннообото. Оттон эйигин киһи түүлүн сатаан тойоннуур дииллэрин иһиттим».

16Иосиф: «Фараон туһугар мин буолбатах – Таҥара тойоннуо», – диэн хоруйдаабыта.

17Фараон Иосифка маннык кэпсээбитэ: «Арай түһээтэхпинэ, мин Нил өрүс кытылыгар турар эбиппин, 18оттон Нил уутуттан сэттэ эмис бэйэлээх талыы ынахтар тахсан иһэллэр. Ынахтар, тахсан, хомус быыһыгар мэччийбитинэн бардылар. 19Олор кэннилэриттэн аны атын ырыган, наһаа куһаҕан дьүһүннээх, дар уҥуох буолбут сэттэ ынах тахсан кэллилэр. Мин Египеккэ ханна да итинник ырыганнаабыт сүөһүнү көрө илигим. 20Ол дьүдьэх, ырыган ынахтар арай били сэттэ эмис-тот ынаҕы ыйыстан кэбистилэр. 21Эмис ынахтары мэҥиэстэн баран, ырыган ынахтар истэрэ кэлбэтэ: хайдах этилэрэй да, ол курдуктар. Онтон мин уһуктан хааллым. 22Ити кэнниттэн аны атын түүлү түһээтим: биир умнастан толуу астаах сэттэ өнөр куолас торолуйан таҕыста. 23Ол кэнниттэн аны иинэҕэс баҕайы, кураан тыалыттан куура хатан ас куппатах атын сэттэ куолас быган тахсан, 24били сэттэ өнөр куолаһы, тугу да ордорбокко, ыйыстан кэбистилэр. Бу түүлбүн хомуһуннаах дьоҥҥо кэпсээтим да, ким да кыайан тойоннообото».

25Иосиф киниэхэ эппитэ: «Фараон түүлэ икки буолбатах, биир түүл. Таҥара тугу оҥороору сорунарын фараоҥҥа арыйан биэрбит. 26Сэттэ үчүгэй ынах сэттэ сылы, сэттэ өнөр куолас эмиэ сэттэ сылы бэлиэтиир. Онон ити биир түүл. 27Оттон олор кэннилэриттэн тахсыбыт сэттэ ырыган, мөлтөх сүөһү – ити салгыы кэлэр сэттэ сыл. Кураан тыала хатарбыт сэттэ кураанах куолаһа – эмиэ сэттэ аччык сыл. 28Ити аата, мин фараоҥҥа эппитим курдук, Таҥара сотору тугу оҥороору гынарын көрдөрөр. 29Билигин Египет сиригэр бүттүүнүгэр сэттэ өҥ сыл кэлэн иһэр. 30Ол кэнниттэн сэттэ сыллаах сут-кураан туруо, онон урукку өҥ-тот олох суола-ииһэ суох сүтүө. Дойдуну уот кураан эһиэ. 31Били байылыат олохтон туох да ордуо суоҕа – оннук улахан сут туруо. 32Ити түүл тоҕо иккитэ көһүннэ диэтэххэ, ол аата Таҥара барытын бүтэһиктээхтик быһаарбыт, ону сотору толоруо.

33Дьэ, онон билигин фараон ырааҕы өтө көрөр муударай киһини булан, бүтүн Египет үрдүнэн туруордун. 34Итиэннэ дойду устун хомуур үлэтин көрөр-истэр дьону анаталаан, кэлэр сэттэ сылга – байылыат олох кэмигэр – норуот ылар үүнүүтүн биэс гыммыт биирин хомуйтардын. 35Кинилэр ити кэлэр үтүө сылларга аһы-үөлү барытын хаһаанан, куораттарга, фараон ыскылааттарыгар, бурдугу уган харабыллаатыннар. 36Оччотугар, Египеккэ буолар сэттэ сыллаах курааҥҥа-сукка дойдугут дьоно хаһаас астананнар, хоргуйан өлүөхтэрэ суоҕа».


Иосиф Египет сирин салайар

37Иосиф этиитин фараон чугас дьонунаан биһирии истибиттэрэ. 38«Биһиги атын маннык киһини булуохпут суоҕа, – диэбитэ фараон дьонугар. – Бу киһиэхэ Таҥара Тыына баар!» 39Фараон Иосифка эппитэ: «Таҥара эйиэхэ итини арыйбыт буоллаҕына, ол аата эйигиттэн ордук ырааҕы өтө көрөр муударай ким да суох. 40Аны мантан ыла мин дьиэбин-уоппун барытын эн салайыаҥ, норуотум эн тылгын истиэ. Мин бүрүстүөлбүнэн эрэ эйигиттэн чорбойуом[+]. 41Көр, – диэбитэ фараон, – мин эйигин бүтүн Египет баһылыгынан аныыбын». 42Итиэннэ тарбаҕыттан бэчээттээх биһилэҕин устан, Иосифка биэрбитэ.[*] Киниэхэ күндүттэн күндү лүөн таҥаһы таҥыннарбыта, моонньугар кыһыл көмүс сыабы кэтэрдибитэ[+]. 43Судаарыстыба иккис киһитигэр анаммыт сэрии көлөөскөтүн анаабыта. Иосиф ол көлөөскөнөн айаннаатаҕына, харабыллар дьоҥҥо: «Сөһүргэстээҥ!» – диэн үөгүлүүллэрэ. Дьэ, ити курдук фараон Иосибы бүтүн Египет баһылыгынан анаабыта. 44Кини Иосифка эппитэ: «Мин баҕам, фараон баҕата маннык: аны мантан ыла Египеккэ эн көҥүлэ суох хардыылыахтааҕар буолуох, илиилэрин да хамсатыахтара суоҕа». 45Фараон киниэхэ Цафнаф-Панеах диэн саҥа ааты иҥэрбитэ, итиэннэ Илиополь таҥаратын үлэһитин Потифер кыыһын Асенефаны ойох биэрбитэ. Иосиф бүтүн Египети салайар тойон буолбута[+].

46Египет ыраахтааҕытыгар фараоҥҥа сулууспатын саҕалыырыгар Иосиф отут саастааҕа. Кини фараонтан тахсан, Египет сирин-уотун кэрийэр соруктаах айаҥҥа туруммута.

47Дьэ, онтон сирдэрэ сэттэ өҥ сылы быһа өлгөм үүнүүнү биэрбитэ. 48Иосиф ити быйаҥнаах кэмҥэ Египеккэ хомуллубут бурдугу барытын куорат-куорат аайы үллэрэрэ: хас биирдии куоракка чугаһынааҕы бааһыналар үүнүүлэрэ тиксэрэ. 49Онон кини байҕал кумаҕыныы баһаам элбэх бурдугу хомуйбута. Өссө аһара элбэҕи хомуйан, ахсаанын аахпат да буолбута, ааҕыллар кыаҕа да суоҕа.

50Ол саҕана, сут-кураан өссө тура илигинэ, Асенефа, күн таҥаратын Илиополь куораттааҕы үлэһитин Потифер кыыһа, Иосифка икки уол оҕону төрөппүтэ. 51Иосиф: «Таҥара мин туох баар кыһалҕабын, аҕам дьиэтин-уотун барытын умуннарда», – диэн баран, бастакы уолугар Манассия[*] диэн ааты биэрбитэ. 52Оттон иккис уолун Ефрем[*] диэн ааттаабыта, бу аат «мин эрэйи-муҥу көрбүт сирбэр Таҥара миэхэ оҕо биэрдэ» диэн суолталаах.

53Дьэ, онон Египет байылыат сэттэ сыла кэлэн ааспыта. 54Аны Иосиф өтө көрөн эппит сэттэ аччык сыла тирээн кэлбитэ. Сут-кураан бары дойдуга барытыгар турбута, арай Египеккэ эрэ хаһаас бурдук элбэҕэ[+]. 55Онтон аны Египет дьоно эмиэ, аһыыр астара быстан, аччыктаан, фараонтан бурдук көрдөөбүттэрэ. Онуоха фараон Египет норуотугар бүттүүнүгэр: «Эһиги Иосифка баран, кини тугу этэрин толоруҥ», – диэбитэ.

56Сир-дойду дьоно барыта сутаабыта. Иосиф бурдуктаах ампаардарын аһан, Египет олохтоохторугар туораах бурдугу атыылаабытынан барбыта (дойдуга сут өссө күүһүрэн эрэрэ). 57Сир-сир аайы аччыктааннар, ыаллыы дойдулартан эмиэ Египеккэ Иосифка бурдук көрдөһө кэлэллэрэ.

### 42


Иосиф убайдара Египеккэ бараллар

1Иаков Египеккэ туораах бурдук баар сураҕын истэн, уолаттарыгар эппитэ: «Эһиги манна бэйэ-бэйэҕитин өрө мыҥаан олороҕут дуу? 2Египеккэ бурдук баар дииллэр. Аччыктаан өлүөхпүт дуо, баран бурдукта атыылаһан кэлиҥ». 3Иосиф уон убайа Египеттэн бурдук атыылаһардыы айаҥҥа турбуттара. 4Иаков Вениамины, Иосиф инитин, аны аара былаҕайга былдьаныа диэн, кинилэри кытта ыыппатаҕа. 5Израиль уолаттара Египет сиригэр тиийэн, онно туораах бурдук көрдөһө кэлбит атын дьону кытта ааллаһан сылдьыбыттара (сут-кураан Ханааҥҥа бүттүүнүгэр турбута). 6Оттон ол тиийбит дойдуларын баһылыга Иосиф этэ, бурдугу дьоҥҥо кини атыылыыра. Ини-биилэр Иосифка тиийэн, сөһүргэстии түһэн сиргэ диэри сүгүрүйбүттэрэ[+]. 7Иосиф убайдарын тута билбитэ эрээри, туора киһи курдук туттан-хаптан кытаанахтык: «Эһиги хантан сылдьаҕыт?» – диэн ыйыппыта.

Дьоно: «Биһиги Ханаантан[†] аһылык атыылаһа кэллибит», – диэн хоруйдаабыттара. 8(Иосиф убайдарын эндэппэккэ билбитэ, оттон кинилэр инилэрин билбэтэхтэрэ.)

9Иосиф урут кинилэри түһээбитин өйдөөн кэлэн эппитэ: «Эһиги манна чуҥнуу кэлбиккит. Биһиги дойдубут кэбирэх сирин бигээн билээри, ону чуҥнуу сылдьаҕыт»[+].

10«Оо, суох, тойоммуот! – дэспиттэрэ ини-биилэр. – Кулуттарыҥ биһиги манна аһылык атыылаһа кэлбиппит. 11Бары биир киһи уолаттарынабыт, көнө дьоммут. Кулуттарыҥ биһиги үйэбитигэр чуҥнаабатахпыт».

12«Суох, эһиги биһиги дойдубут кэбирэх сирин бигээн билэ кэлбиккит», – Иосиф эппитин кубулуппатаҕа.

13Анарааҥҥылар эппиттэрэ: «Кулуттарыҥ биһиги уон икки ини-биилэрбит, бары биир киһи оҕолорунабыт. Ханаантан сылдьабыт. Кырабыт билигин аҕатыгар баар. Биир инибит суох буолбута ыраатта».

14«Дьэ, сити, чуҥнуу кэлбиккит диэн эппитим курдук! – диэбитэ Иосиф. – 15Биһиги билигин эһигини тургутан көрүөхпүт. Мин фараон[†] олоҕунан андаҕайабын: кыра инигит манна кэлэ илигинэ, эһиги мантан тахсыаххыт суоҕа. 16Биир киһигитин ыытан, инигитин аҕалтарыҥ. Онуоха диэри хаайыыга олорон эриэххит. Дьэ, төһө кырдьыгы эппиккитин көрүллүө. Сымыйаҕыт арылыннаҕына, ол аата эһиги чуҥнуу кэлбит буолаҕыт. Мин фараон олоҕунан андаҕайабын». 17Ити кэнниттэн барыларын үс күҥҥэ хаайтаран кэбиспитэ.

18Үһүс күнүгэр Иосиф кинилэргэ эппитэ: «Мин тылбын толордоххутуна, тыыннаах хаалыаххыт. Мин Таҥараттан толлор киһибин. 19Чахчы көнө дьон буоллаххытына, бииргит манна хаайыыга сытан эрдин, оттон атыттар аччыктаабыт дьоҥҥутугар бурдук илдьэ барыаххыт. 20Ол гынан баран эһиги манна кыра инигитин илдьэ төттөрү кэлиэхтээххит. Оччоҕо эрэ кырдьыккыт тахсан, өлүөххүт суоҕа». Иосиф тылын ылыммыттара.

21«Инибитигэр оҥорбут аньыыбыт сэтэ-сэлээнэ ситтэ, – дэһиспиттэрэ ини-биилэр. – Төһөлөөх ааттаһан муҥнаммытын көрө-көрө, истибэтэхпит. Ол аньыыбыт таайан, бэйэбит билигин бу сордонон эрдэхпит».

22Онуоха Рувим эппитэ: «Уолга куһаҕаны оҥорумаҥ диэбэтэҕим этэ дуо? Истибэтэххит. Дьэ, билигин биһигини инибит хаанын сэтэ-сэлээнэ ситтэҕэ»[+]. 23Иосиф ити кэпсэтэллэрин өйдүүрүн убайдара билбэт этилэр: кини тылбаасчыттаах кэпсэтэрэ.

24Иосиф атын хоско тахсан уйа-хайа суох ытаан баран, төннөн кэлэн салгыы кэпсэппитэ. Итиэннэ, бары көрөн турдахтарына, Симеону кэлгийтэрэн кэбиспитэ. 25Иосиф үлэһиттэригэр: «Бу дьон бэрэмэдэйдэригэр толору туораах бурдукта кутан биэриҥ, илдьэ кэлбит көмүстэрин хааһахтарыгар төттөрү угуҥ уонна айаҥҥа үссэнэллэригэр өйүөлээн ыытыҥ!» – диэн дьаһайбыта. Ити эппитин толорбуттара.

26Ини-биилэр бурдуктарын өсүөллэригэр ындыыланан, дьиэлэригэр айаннаабыттара. 27Түүн сынньанардыы тохтообут сирдэригэр биирдэстэрэ өсүөлүн аһатаары хааһаҕын аспыта, арай били төлөөбүт үрүҥ көмүһэ таһаҕаһын үрдүгэр сытара. 28«Көмүһүм баар буолан хаалбыт! – диэбитэ кини дьонугар. – Хааһахпар сылдьар!» Ини-биилэр сүрэхтэригэр ыттаран: «Бу аата Таҥара биһиэхэ тугу оҥордоҕой?» – дэһиспиттэрэ.

29Кинилэр Ханаан сиригэр тиийэн баран, туохха түбэһэ сылдьыбыттарын барытын аҕаларыгар Иаковка сиһилии кэпсээбиттэрэ: 30«Ол сир баһылыга биһигини кытта кытаанахтык кэпсэттэ, дойдубутун чуҥнуу кэлбиккит диэн олуйсан турда. 31Биһиги киниэхэ көнө дьоммут, ханнык да чуҥнааччылар буолбатахпыт дии сатаатыбыт. 32Уон икки ини-биилэрбит, бары биир аҕа оҕолорунабыт, биир инибит суох буолбута ыраатта, оттон кырабыт билигин аҕатын кытта Ханааҥҥа баар диэтибит. 33Онуоха ол сир баһылыга биһиэхэ эттэ: „Дьэ, төһө кырдьыгы эппиккитин билиэм. Биир киһигитин манна хаалларыҥ. Атыттар аччыктаабыт дьоҥҥутугар бурдуккутун илдьэ барыҥ. 34Онно тиийэн баран кыра инигитин ылан, миэхэ төттөрү кэлиэх тустааххыт. Дьэ, оччоҕо эрэ мин эһигини көнө дьон эбиттэр, манна чуҥнуу кэлбэтэхтэр диэн итэҕэйиэм, инигитин хаайыыттан таһаарыам. Итиэннэ биһиги сирбитигэр ханан баҕарар айанныыргытын көҥүллүөм,“ – диэтэ».

35Ини-биилэр илдьэ кэлбит таһаҕастарын хостообуттара: арай өрбөххө бобо баайыллыбыт үрүҥ көмүстэрэ хааһахтарын аайы сылдьара. Ону көрөн, кинилэр аҕаларыныын уолуйа куттаммыттара. 36«Дьэ, уолаттарбын биир-биир былдьаталаан эрэҕит! – диэбитэ Иаков. – Иосиф суох, Симеон суох, аны Вениамины ылаары гынныгыт. Бу туох ааттаах хара соро миигин буулаата?»

37Рувим аҕатыгар эппитэ: «Вениамины төттөрү аҕалбатахпына, мин икки уолбун өлөрүөххүн сөп. Уолгун миэхэ итэҕэй: мин кинини эйиэхэ төнүннэриэм».

38«Суох, мин уолум эһигини кытта онно барсыа суоҕа! – диэбитэ Иаков. – Убайа өлбүтэ, билигин кини чороҥ соҕотох хаалан сылдьар. Арай эһигинниин барсан иһэн, аара туохха эмэ түбэстин? Оччоҕо мин аастыйбыт баттахтаах оҕонньор эһиги куһаҕаҥҥытыгар тэптэрэн, анараа дойдуга аттанар буоллаҕым».

### 43


Иосиф убайдара Египеккэ иккиһин бараллар

1Сут-кураан Ханаан[†] сирин хам ыллар ылан испитэ. 2Египеттэн аҕалбыт туораах бурдуктара бараммытыгар аҕалара уолаттарын: «Хат баран, муҥ саатар, быыкаа бурдук оҕотуна атыылаһан кэлиҥ», – диэн соруйбута.

3Онуоха Иуда эппитэ: «Ол киһи, инигитин илдьэ кэлбэтэххитинэ, миэхэ икки харахпар көстөөйөҕүт диэн мас-таас курдук этэн турар. 4Уолу биһигинниин ыытар буоллаххына, эйиэхэ бурдук атыылаһа барыахпыт. 5Оттон ыыппат буоллаххына, барбаппыт. Ол киһи инигитин аҕалбатаххытына, икки харахпар көстөөйөҕүт диэн сэрэппитэ».

6«Бу туох соругар эһиги миигин уган биэрдигит? – диэбитэ Израиль. – Өссө биир инилээхпит диэн эмиэ тоҕо этэн биэрбиккит эбитэ буолла?»

7«Ол киһи барытын туоһуласпыта, – дэспиттэрэ уолаттара. – Бэйэбитин да, дьиэ кэргэммитин да ыйыталаһара. Аҕаҕыт тыыннаах дуо, өссө атын инилээххит дуо диэбитэ. Кини ыйыппыта – биһиги хоруйдаабыппыт. Кыра инигитин илдьэ кэлиҥ диэҕэ диэн биһиги хантан билиэхпитий?»

8Иуда аҕатыгар Израильга эппитэ: «Уолу миигин кытта ыыт. Айанныы туруо этибит. Оччоҕо эрэ биһиги, эн бэйэҥ эмиэ, оҕолорбут бука бары хоргуйан өлөртөн быыһанан, тыыннаах хаалыахпыт. 9Уолгун төнүннэриэм диэн мин эйиэхэ эрэннэрэбин. Кинини төттөрү илдьэ кэлбэтэхпинэ, эн ону миигиттэн ирдээр: мин тыыннааҕым тухары эйиэхэ буруйдаах буолуом. 10Биһиги манна наһаа тардыллаары гынныбыт. Билигин хайыы үйэ иккитэ баран кэлбит буолуо этибит».

11«Чэ, оччотугар, – диэбитэ аҕалара Израиль, – эһиги маннык тэринэн барыҥ. Дойдубут баайыттан барытыттан – бальзамтан, мүөттэн, лаадантан,[†] үчүгэй сыттаах дабархайтан, фисташкаттан, миндальтан – ылан ол киһиэхэ бэлэхтээх-туһахтаах тиийиҥ. 12Били үнүр хааһаххытыгар төттөрү укпуттарын төнүннэрэр гына, эбии атын көмүстээх барыҥ. Ол дьон тугу эрэ чахчы бутуйбуттар быһыылаах.[†] 13Вениамины илдьэ барыҥ, уонна эмиэ били киһигитигэр тиийээриҥ. 14Сүдү Күүстээх Таҥара кини сүрэҕин-быарын сымнатан, анараа уолу Вениамины кытта эһиэхэ биэрэн төттөрү ыыттын. Оттон мин, хайыамый, оҕолорбуттан матыахтаах буоллахпына, ол аата оҥоһуум оннук буоллаҕа».

15Ини-биилэр бэлэхтэрин ылан, уруккуларынааҕар икки төгүл элбэх үрүҥ көмүһү уктан Египеккэ айаннаабыттара. Кинилэр Вениамины кытта эмиэ Иосифка тиийбиттэрэ. 16Иосиф, Вениамин кэлсибитин көрөн, дьиэтин-уотун дьаһабыл тойонугар: «Бу дьону мин дьиэбэр илдьэ бар, – диэбитэ. – Тиийэн, сүөһү өлөрөн астаа-үөллээ. Бүгүн күнүс кинилэр миигин кытта бииргэ аһыахтара». 17Анараа киһи, Иосиф сорудаҕын толорон, ыалдьыттары кини дьиэтигэр илдьэ барбыта.

18Уолуйа куттаммыт дьон аара баран иһэн: «Үнүр били хааһахпытыгар баар буолбут үрүҥ көмүстэн сылтаан бу илдьэ бардылар, – дэһиспиттэрэ. – Билигин биһигини буруйдаан баран, үрдүбүтүгэр түһэн кулут оҥостуохтара, өсүөллэрбитин тутан ылыахтара». 19Дьиэҕэ киирэн иһэн, кинилэр Иосиф дьиэтин дьаһабылыгар эппиттэрэ: 20«Иһит эрэ, тойоммуот. Биһиги манна биирдэ аһылык ыла кэлэ сылдьыбыт дьоммут. 21Аара, төннөн иһэммит, түүн биир сиргэ тохтоон сынньаммыппыт. Онно хааһахпытын аспыппыт, арай хааһахпыт аайы били төлөөбүт көмүспүт сылдьара. Төһөнү ыйаан биэрбиппит да, ол барыта баара. Биһиги ону олоччу төттөрү аҕаллыбыт. 22Бурдук атыылаһар атын көмүстээх кэллибит. Оттон ол биэрбит көмүспүтүн ким биһиэхэ төттөрү уган кэбиспитин билбэппит».

23«Эһиги уоскуйуҥ, куттанымаҥ, – диэбитэ дьаһабыл, – үрүҥ көмүһү хааһаххытыгар Таҥараҕыт, аҕаҕыт Таҥарата, кистээн укпут. Ол саҕана мин эһиги көмүскүтүн барытын туппутум». Инньэ диэн баран, Симеону таһааран кинилэргэ биэрбитэ. 24Ити кэнниттэн киһи барыларын Иосиф дьиэтигэр киллэрбитэ. Атахтарын сууналларыгар уу аҕалбыта, өсүөллэрин аһаппыта. 25Ини-биилэр күн ортото Иосибы көрсүөхтээхтэрэ, онон киниэхэ аҕалбыт бэлэхтэрин биир-биир арааран бэлэмнээбиттэрэ. Иосифтыын бииргэ эбиэттииллэрин туһунан кинилэргэ эрдэ эппиттэрэ. 26Күнүс Иосиф дьиэтигэр кэлбитэ. Убайдара киниэхэ бэлэхтэрин туттаран баран, сөһүргэстээн сиргэ диэри сүгүрүйбүттэрэ.

27Иосиф кинилэртэн доруобуйалара хайдаҕын ыйыппыта. Онтон: «Эһиги кырдьаҕас аҕалаахпыт диэбиккит. Аҕаҕыт тыыннаах дуо? Билигин хайдах сылдьарый?» – диэн туоһуласпыта.

28«Аҕабыт, эн кулутуҥ, тыыннаах, этэҥҥэ олорор», – диэбиттэрэ убайдара уонна эмиэ сөһүргэстээн туран сиргэ диэри тоҥхоспуттара.

29Иосиф бииргэ төрөөбүт инитин, ийэтин уолун, Вениамин диэки көрөн баран: «Били миэхэ кэпсээбит кыра инигит бу дуо?» – диэн ыйыппыта. Ол кэнниттэн Вениамиҥҥа эппитэ: «Тоойуом, Таҥара эйиэхэ амарахтык сыһыаннастын!» 30Инитин таптыыра бэрдиттэн сүрэҕэ нүөлүйэн ылбыта, ытаан тоҕо бараары гынан иһэн арыычча туттуммута. Тиэтэлинэн атын хоско киирэн, уйа-кэйэ суох ытаабыта. 31Онтон сирэйин суунан баран, ыалдьыттарыгар тахсыбыта, эмиэ туох да буолбатаҕын курдук туттан-хаптан, үлэһиттэрин аһылыгы аҕалалларыгар соруйбута.

32Иосиф аһын-үөлүн туспа аҕалан биэрэллэрэ. Ыалдьыттары уонна Египет дьонун эмиэ тус-туһунан аһаппыттара (Египет олохтоохторо, киртийиэхпит диэн, дьэбириэйдэри кытта бииргэ аһаабаттар)[+]. 33Ини-биилэри саамай аҕаларыттан саҕалаан, саастарын бэрээдэгинэн Иосибы утары олордубуттара. Уолаттар онтон соһуйан сирэй-сирэйдэрин көрсүбүттэрэ. 34Иосиф аһыы олорор остуолуттан кинилэргэ аһылык ыытара, Вениамины биэс төгүл элбэх аһынан-үөлүнэн күндүлээбитэ. Ини-биилэр Иосибы кытта бииргэ аһаан-сиэн, дуоһуйуохтарыгар диэри бинэгирээт арыгыта испиттэрэ.

### 44


Иосиф убайдарын тургутар

1Иосиф дьиэтин дьаһабыл тойонун: «Бу дьоҥҥо, төһөнү илдьэллэринэн, хааһахтарыгар толору аһылыкта хаалаан биэр, – диэн соруйбута. – Хааһахтарын аайы таһаҕастарын үрдүнэн били үрүҥ көмүстэрин төттөрү ук. 2Кыра уол киэнигэр бурдугун төлөөбүт көмүһүн кытта бииргэ мин үрүҥ көмүс куубакпын угаар». Үлэһитэ Иосиф эппитин барытын толорбута.

3Сарсыарда халлаан сырдаабытын кэннэ, кинилэри өсүөллэрин кытта дьиэлэригэр ыыппыттара. 4Куораттан тахсан ыраата иликтэринэ, Иосиф дьиэтин дьаһабылыгар: «Түргэнник, ити дьону эккирэт, – диэбитэ. – Ситэн тиийэн эт: „Үтүөҕэ тоҕо куһаҕанынан төлүүгүтүй? 5Үрүҥ көмүс куубакпын тоҕо уоран бардыгыт?[*] Тойонум иһэр иһитэ эбээт, сэрэбиэйдииригэр эмиэ туһанар. Эһиги түктэритик быһыыланныгыт!“»[†]

6Дьаһабыл ини-биилэри ситэ баттаан ылан, Иосиф соруйбутун курдук, эппитэ. 7Онуоха кинилэр: «Тойоммуот, туох диэн эттэххиний? – дэспиттэрэ. – Кулуттарыҥ биһиги хайдах да итинник быһыыланар кыахпыт суох! 8Бэл, оннооҕор хааһахпытыгар баар буолан хаалбыт көмүспүтүн Ханаантан[†] эйиэхэ төттөрү илдьэ кэлбиппит. Уонна баран эн тойонуҥ дьиэтиттэн үрүҥ дуу, кыһыл дуу көмүһү уора сылдьыахпыт дуо? 9Уоруллубут иһити хайабытыттан булан ылаҕын да, ол киһини өлөрөргө уурдуннар. Оттон биһиги бука бары тойоммутугар кулуттуу хаалыахпыт».

10«Эһиги эппиккитинэн буоллун, – диэбитэ дьаһабыл. – Ол гынан баран куубак көстүбүт киһитэ кулуттуоҕа, атыттар эйэни кытта дьиэлиэххит». 11Ини-биилэр бэрт тиэтэлинэн таһаҕастарын сиргэ түһэрэ охсон, хааһахтарын тиһилигин сүөрбүтүнэн барбыттара. 12Дьаһабыл улаханнарыттан саҕалаан кыраларыгар диэри барыларын тиһэ көтөн дьэҥдьийбитэ – арай били иһит Вениамин хааһаҕыттан көстүбүтэ. 13Убайдара ыар санааҕа ылларан таҥастарын хайа тардыммыттара уонна, таһаҕастарын өсүөллэригэр хат ындыыланан, куоракка төннүбүттэрэ.

14Иуда ини-биилэриниин тиийэн кэлбиттэрэ, Иосиф өссө да дьиэтигэр баара. Убайдара кини иннигэр сөһүргэстии түһэн, сиргэ тиийэ умса нөрүйбүттэрэ. 15«Бээрэ, бу хайдах маннык быһыыланныгыт? – диэн ыйыппыта Иосиф. – Мин курдук киһи хайаан да сэрэйиэхтээҕин эһиги ама билбэт этигит дуо?»

16Иуда эппитэ: «Тойоммутугар туох диэхпит баарай? Тугу утары этиэхпитий? Кырдьыкпытын хайдах таһаарыныахпытый? Буруйбутун Таҥара саралаата. Мантан ыла биһиги – иһит көстүбүт киһитэ да, бары да – эйиэхэ, тойоммутугар, кулут буолабыт».

17«Суох, мин итинник гыныам суоҕа, – диэбитэ Иосиф, – куубак көстүбүт киһитэ миэхэ кулуттуоҕа. Оттон эһиги эйэни кытта аҕаҕытыгар төннүҥ».


Иуда инитин Вениамин туһугар көрдөһөр

18Онуоха Иуда Иосифка чугаһаан кэлэн эппитэ: «Тойонуом! Кулутуҥ мин эйигин, тойоммун, кытта аһаҕастык кэпсэтэрбин көҥүллээ. Кулуккар, миэхэ, уордайыма. Эн син биир фараон[†] кэриэтэ буоллаҕыҥ. 19Тойоммут кулуттаргыттан, биһигиттэн, аҕалааххыт дуо, өссө атын инилээххит дуо диэн ыйыппытыҥ. 20Онуоха биһиги эйиэхэ, тойоммутугар, аҕабыт баар, сааһа ыраатта, биһигиттэн ураты өссө биир кыра уоллаах диэбиппит. Олох сорсуйан баран төрөппүт уола. Ол уолун биир ийэлээх убайа – бииргэ төрөөбүтэ – өлбүтэ, онон ийэтин оҕото кини эрэ ордон сылдьар. Аҕабыт күнэ киниттэн тахсар[+]. 21Онуоха эн кулуттаргар, биһиэхэ, кыра инигитин көрүөм этэ, баран миэхэ илдьэ кэлиҥ диэбитиҥ. 22Биһиги тойоммутугар уол аҕатыттан тэйэр кыаҕа суох, аҕата кинини кытта арахсарын тулуйуо суоҕа диэн эппиппит. 23Онно эн кулуттаргар, биһиэхэ, кыра инитэ суох аны мин харахпар көстөөйөҕүт диэн тураҕын.

24Биһиги дьиэбитигэр тиийэн аҕабытыгар, эн кулуккар, тойоммут тугу эппиккин барытын тиэрдибиппит. 25Онтон аҕабыт баран өссө аһылыкта ылан кэлиҥ диэн соруйбутугар 26биһиги онно кыра инитэ суох барбаппыт, инибит барсар эрэ буоллаҕына барабыт, кинитэ суох ол киһи хараҕар көстүө суохтаахпыт диэбиппит. 27Онуоха эн кулутуҥ, аҕабыт, эппитэ: „Ойоҕум миэхэ икки уолу төрөппүтүн эһиги билэҕит. 28Улаханым сүтэн хаалбыта. Кыыл тартаҕа дии саныырым. Баччааҥҥа диэри мин кинини көрө иликпин. 29Аны билигин иккис уолбун ылаары гынаҕыт. Арай кини эмиэ былаҕайга былдьаннын? Оччоҕо эһиги миигин, аһыыга ылларбыт аастыйбыт баттахтаах оҕонньору, анараа дойдуга утаараҕыт“. 30Дьэ, онон аҕабыт итинник таптыыр уолун мэлиттэхпинэ, мин дьиэбэр аҕабытыгар, эн кулуккар, хайа сирэйбинэн төннүөмүй? 31Уола төннөн кэлсибэтэҕин көрдөр эрэ, аҕабыт өлөр. Аас төбөлөөх аҕабыт оҕонньор, эн кулутуҥ, биһиги куһаҕаммытыттан аһыыга ылларан анараа дойдуга аттаныа.

32Оттон мин, эн кулутуҥ, иним төннөн кэлиэ диэн аҕабар тылбын биэрбитим. Уолу дьиэтигэр төнүннэрбэтэхпинэ, өлүөхпэр диэри аҕабар буруйдаах буолуом диэбитим. 33Онон иним оннугар манна кулутуҥ мин хаалабын. Уол убайдарынаан барыстын. 34Мин кинитэ суох дьиэбэр төннөн барар, онно тиийэн аҕам аһыйан сордонорун көрөр кыаҕым суох!»

### 45


Иосиф убайдарыгар билинэр

1Иосиф, атын дьон баарыгар кыанарыттан ааһан: «Бары тахсыҥ!» – диэн хаһыытаабыта. Кини кимин убайдарыгар билинэригэр аттыгар биир да туора киһи суоҕа. 2Ол гынан баран марылаччы ытыыр саҥатын Египет дьоно истэннэр, ити сурах фараон[†] дьиэтээҕилэригэр тиийэ охсубута.

3«Мин Иосифпын, – диэбитэ кини убайдарыгар. – Аҕам тыыннаах дуо?» Анарааҥҥылара тылларыттан матан, далбаара таалан турбуттара.

4«Миэхэ чугаһааҥ», – диэбитэ Иосиф. Дьоно аттыгар кэлбиттэригэр эппитэ: «Мин эһиги Египеккэ атыылаабыт инигит Иосифпын. 5Чэ, билигин санаарҕаамаҥ, атыылаабыппыт диэн буруйданымаҥ. Таҥара эһиги олоххутун быыһаары миигин манна ыыппыт эбит. 6Сут-кураан турбута икки сыл буолла. Бу сут аны өссө биэс сыл барыа, ол тухары сир оҥоруута, бурдук быһыыта[†] суох буолуо. 7Эһиги сиргэ тыыннаах хаалан аата-ахса биллибэт буола тэнийэргит туһугар,[*] Таҥара миигин манна эһиги иннигитигэр ыыппыт. 8Онон миигин манна эһиги буолбатах, Таҥара ыыппыта. Кини миигин фараон сүбэһитэ[*] оҥорон, тойонум бас билэр баайын барытын миэхэ салайтара биэрбитэ, Египет сирин баһылыгынан туруорбута.

9Түргэнник аҕабар баран этиҥ: „Уолуҥ Иосиф маннык диир: Таҥара миигин бүтүн Египет баһылыгынан туруорбута, онон уһаабакка-кэҥээбэккэ манна миэхэ кэл. 10Уолаттаргын, сиэннэргин, сүөһүҥ үөрүн, баайгын-дуолгун барытын илдьэ кэлэн миигиттэн чугас Гесем сиригэр олохсуйуоҥ. 11Бу сут-кураан өссө биэс сыл барыа, ол тухары мин онно эйигин барынан бары хааччыйа олоруом. Эн дьиэ кэргэҥҥин, сүөһүгүн кытта туох да кыһалҕаны билиэҥ суоҕа.“

12Көрүҥүтүүй! – Иосиф саҥа аллайбыта. – Көрүүй, иним Вениамин! Бу мин илэ бэйэбинэн эһигинниин кэпсэтэ турабын эбээт! 13Аҕабар тиийэн, мин Египеккэ хайдах курдук кыаҕыран олорорбун барытын кэпсээҥ. Манна тугу көрбүккүтүн бүтүннүүтүн киниэхэ тиэрдиҥ. Уонна аҕабын түргэнник аҕала охсуҥ!»

14Иосиф инитин Вениамины моонньуттан кууһаат, саҥа таһааран ытаан барбыта. Вениамин убайын кууһан туран эмиэ маккыраччы ытаабыта. 15Иосиф, ытыы-ытыы, дьонун барыларын биир-биир кууһан, уураталаан ылбыта. Дьэ, ол кэннэ ини-биилэр, уостара аһыллан, кинини кытта кэпсэппитинэн барбыттара.

16Иосиф убайдара кэлбиттэрин туһунан сурах фараон дыбарыаһын тилийэ көппүтэ. Фараон чугас үлэһиттэрин кытта ити сураҕы истэн үөрбүтэ-көппүтэ. 17Онон Иосифка эппитэ: «Убайдаргар эт – Ханааҥҥа төннөллөрүгэр өсүөллэригэр толору таһаҕастаах бардыннар. 18Дьэ, онтон манна аҕаларын, дьиэ кэргэттэрин илдьэ көһөн кэллиннэр. Мин кинилэргэ Египет бастыҥ баайын биэриэм. Биһиги дойдубут уйгутуттан дуоһуйа туһаныахтара. 19Дьоҥҥор өссө эт: оҕону-дьахтары тиэйэн кэлэрдии Египеттэн бобуоскалардаах бардыннар; итиэннэ аҕаларын илдьэ кэллиннэр. 20Малбыт-салбыт хаалар диэн хомойботуннар, манна кинилэргэ Египет бастыҥ баайа тиксиэҕэ».

21Израиль уолаттара ити этиллибити барытын толорбуттара. Фараон дьаһайбытын курдук, Иосиф кинилэргэ бобуоскалары, аара аһыыр ыһыгы уонна 22хас биирдиилэригэр саҥа таҥаһы-сабы биэрбитэ. Вениамиҥҥа үс сүүс үрүҥ көмүс манньыаты кытта биэс суол саҥа таҥаһы бэлэхтээбитэ. 23Аҕатыгар Египет сирин-уотун бастыҥ баайыттан уон өсүөл уйарынан ындыылаан кэһиилээбитэ, өссө уон тыһы өсүөл уйарынан туораах бурдугу, килиэби, өйүө эгэлгэтин биэрэн ыыппыта. 24Убайдарын айаҥҥа атаарарыгар Иосиф: «Аара суолга иирсимэҥ!» – дии хаалбыта.

25Ини-биилэр Египеттэн тахсан Ханааҥҥа аҕаларыгар Иаковка тиийэн кэлбиттэрэ. 26Кинилэр кэлэн: «Иосиф тыыннаах, билигин бүтүн Египети салайан олорор!» – диэбиттэригэр аҕалара соһуйан сүрэҕэ тохтуу сыспыта, кини хайдах да ону итэҕэйэр кыаҕа суоҕа. 27Дьэ, онтон, уолаттара Иосиф эппитин барытын кэпсээбиттэрин кэннэ, уола кинини ыллараары ыыппыт бобуоскаларын көрөн, сүргэтэ көтөҕүллэн, 28Израиль: «Чэ, сөп буолуо! – диэбитэ. – Уолум Иосиф тыыннаах эбит! Өлүөм иннинэ баран оҕобун көрүөм!»

### 46


Иаков дьиэ кэргэнин кытта Египеккэ көһөр

1Израиль баайын-дуолун барытын хомунан айаҥҥа туруммута. Аара Вирсавияҕа тиийэн, аҕатын Исаак Таҥаратыгар сүөһү өлөрөн толук[†] биэрбитэ[+]. 2Ол түүн киниэхэ Таҥара көстөн: «Иаков, Иаков!» – диэн ыҥырбыта. «Бу баарбын», – диэбитэ Израиль. 3Онуоха эппитэ: «Мин Таҥарабын, эн аҕаҥ Таҥаратабын. Египеккэ бараргыттан куттаныма: онно Мин эйигиттэн улуу норуоту үөскэтиэм. 4Мин эйигинниин Египеккэ барсыам уонна онтон Бэйэм эйигин таһаарыам. Өллөххүнэ, хараххын Иосиф сабыаҕа»[+]. 5Иаков Вирсавияттан тахсан, айан суолун туппута. Израиль уолаттара фараон[†] биэрбит бобуоскаларыгар Иаковы, оҕону-дьахтары олордон, 6сүөһүлэрин иннилэригэр үүрэн, Ханааҥҥа муспут баайдарын-дуолларын ылан айаҥҥа турбуттара. Дьэ, ити курдук, Иаков удьуордарын бука барыларын кытта бииргэ Египет сиригэр көспүтэ: 7уолаттарын, уол сиэннэрин, кыргыттарын, кыыс сиэннэрин – бүтүн ууһун Египеккэ илдьэ барбыта.

8Израиль Египеккэ көһөн барбыт уолаттарын ааттара-суоллара бу бааллар (Иаков уонна кини удьуордара).

Иаков бастакы уола Рувим диэн[+].

9Рувим уолаттара: Ханох, Фаллу, Хецрон, Харми[+].

10Симеон уолаттара: Иемуил, Иамин, Огад, Иахин, Цохар уонна Ханаан[†] дьахтарыттан уола Саул.

11Левий уолаттара: Гирсон, Кааф, Мерари.

12Иуда уолаттара: Ир, Онан, Шела, Фарес, Зара. Ир икки Онан икки Ханаан сиригэр олорон өлбүттэрэ. Фарес уолаттара Есром, Хамул диэннэрэ[+].

13Иссахар уолаттара: Фола, Фува, Иов, Шимрон.

14Завулон уолаттара: Серед, Елон, Иахлеил.

15Бу Лия Иаковка Месопотамияҕа[†] олорон төрөппүт уолаттара. Кыыһа Дина эмиэ онно төрөөбүтэ. Онон, Иаков Лияттан удьуордарын аахтахха, кыргыттарын-уолаттарын кытта барыта отут үс киһи.

16Гад уолаттара: Цифион, Хагги, Шуни, Эцбон, Ери, Ароди, Арели.

17Асир уолаттара: Имна, Ишва, Ишви, Бриа. Кинилэри кытта бииргэ төрөөбүт кыыс аата Серах. Бриа уолаттара: Хевер, Малхиил. 18Бу уон алта киһи – Иаков Зелфаттан, аҕата Лаван кыыһыгар Лияҕа биэрбит чаҕар дьахтарыттан, удьуордара.

19Иаков ойоҕун Рахиль уолаттара: Иосифтаах Вениамин. 20Египет сиригэр Илиополлааҕы күн таҥаратын үлэһитин Потифер кыыһа Асенефа Иосифка Манассия уонна Ефрем диэн уолаттары төрөппүтэ[+].

21Вениамин уолаттара: Бела, Бехер, Ашбел, Гера, Нааман, Эхи, Рош, Муппим, Хуппим, Ард. 22Бу уон түөрт киһи Иаков Рахильтан удьуордара.

23Дан уола Хушим.

24Неффалим уолаттара: Иахцеил, Гуни, Иецер, Шиллем. 25Бу сэттэ киһи Иаков Валлаттан, Лаван кыыһыгар Рахильга биэрбит кулут дьахтарыттан, удьуордара.

26Иаковтыын Египеккэ кэлсибит дьон – кини эт-хаан удьуордара, кийииттэри аахпакка эрэ, – барыта алта уон алта киһи. 27Өссө ити иннигэр Египеккэ Иосиф икки уолламмыта. Иаков Египеккэ көспүт ууһа барыта сэттэ уон[*] киһилээҕэ[+].


Иаков Гесемҥэ олохсуйар

28Иаков Иуданы, Гесемҥэ тиийэр сирбитин Иосифка ыйан биэрдин диэн, эрдэ ыыппыта. Иаковтаах ол сиргэ тиийэн кэлбиттэрэ. 29Иосиф көлөөскөлөөх атын бэлэмнэтэн, Гесем сиригэр аҕатыгар Израильга утары айаннаабыта. Кини онно аҕатын көрсөн кууһа түспүтэ, моонньуттан ыга кууһан туран өөр-өр уйа-кэйэ суох ытаабыта. 30Израиль Иосифка: «Билигин мин, эн тыыннааххын көрөн баран, өллөхпүнэ да сөп», – диэбитэ. 31Иосиф убайдарыгар, аҕатын ууһун дьонугар барыларыгар эппитэ: «Мин билигин фараоҥҥа тиийэн Ханаантан убайдарым, аҕам кэллилэр диэн иһитиннэриэм. 32Дьонум сүөһү иитэллэр, бараан маныыллар, манна сүөһүлэрин – барааннарын-ынахтарын – барытын илдьэ, баайдарын көһөрөн кэлбиттэр диэм. 33Фараон эһигини ыҥыран ылан туох дьарыктааххытын ыйыттаҕына, 34кулуттарыҥ биһиги, эмиэ өбүгэлэрбит курдук, эдэр оҕо эрдэхпититтэн сүөһү көрөбүт диэн этээриҥ. Египет дьоно бараан манааччылары кирдээхтэр дииллэр, онон эһигини манна Гесем сиригэр хаалларыахтара»[+].

### 47


Иаков фараону көрсөр

1Иосиф фараоҥҥа киирэн: «Ханаантан[†] аҕам аах, убайдарым кэллилэр, – диэбитэ. – Барааннарын, ынахтарын, баайдарын-дуолларын барытын аҕалбыттар. Билигин Гесем сиригэр бааллар». 2Кини, убайдарыттан биэс киһини киллэрэн, фараоннуун[†] билиһиннэрбитэ.

3Фараон туох дьарыктаахтарын ыйыппытыгар ини-биилэр: «Кулуттарыҥ биһиги эмиэ, төрүттэрбит курдук, бараан маныыр дьоммут», – диэн хоруйдаабыттара. 4Итиэннэ өссө эппиттэрэ: «Биһиги онуоха-маныаха диэри манна олоро түһээри кэллибит. Ханааҥҥа улахан сут туран, кулуттарыҥ, биһиги, сүөһүбүт мэччирэҥэ суох буолла, – диэбиттэрэ. – Онон Гесем сиригэр олохсуйарбытын кулуттаргар, бука диэн, көҥүллээ».

5Фараон Иосифка эппитэ: «Чэ, бэрт, эйиэхэ аҕаҥ, убайдарыҥ кэлбиттэр. 6Египет сирэ-уота эһиэхэ аһаҕас. Дьоҥҥун дойдубут бастыҥ сиригэр олохтоо. Гесемҥэ олохсуйдуннар. Хата, кинилэртэн сөптөөх дьону билэр буоллаххына, олорго мин сүөһүбүн-аспын көрдөрөөр».

7Онтон Иосиф фараоҥҥа аҕатын киллэрэн билиһиннэрбитэ. Иаков фараону алҕаабытын кэннэ, 8анарааҥҥыта: «Эн сааһыҥ хаһыҥ буолла?» – диэн ыйыппыта.

9«Айаҥҥа турбутум сүүс отут сыл буолла, – диэбитэ Иаков. – Төһө да оннук элбэҕэ суоҕун иһин, ыарахан кэмнэр аастылар. Төрүттэрим айаннаабыт сылларыгар холоотоххо, мин үйэм уһуҥҥа киирсибэт»[+]. 10Ити кэннэ фараону алҕаан баран, кини дыбарыастан тахсан барбыта.

11Иосиф, фараон дьаһайбытын курдук, аҕатын уонна убайдарын Египет бастыҥ сиригэр, Раамсес уобалаһыгар, олохтообута, кинилэргэ онно сир быһан биэрбитэ[+]. 12Иосиф аҕатыгар, убайдарыгар, аҕатын дьиэтээҕилэригэр бука барыларыгар, хас биирдии ыал оҕолорун ахсаанынан, туораах бурдук өлүүлээн биэрэрэ.


Иосиф Египеккэ саҥа сокуону олохтуур

13Египеттээх Ханааҥҥа турбут сут улам күүһүрэн, дойду үрдүнэн бурдук бүтэн хаалбыта. 14Онон Иосиф, бурдук атыылаан, Египет да, Ханаан да үрүҥ көмүһүн барытын фараон хааһынатыгар хомуйбута. 15Бу икки дойду көмүстэрэ бараммытыгар Египет дьоно бука бары Иосифка кэлэн: «Биһиэхэ бурдукта биэр, – диэн көрдөспүттэрэ. – Үрүҥ көмүспүт баранна. Ама, биһиги эн хараҕыҥ далыгар олорон, сутаан өлүөхпүт дуо?»

16Иосиф: «Көмүскүт бараммыт буоллаҕына, сүөһүгүтүн үүрэн аҕалыҥ. Аны туораах бурдугу сүөһүгэ атастаһыам», – диэбитэ. 17Сүөһүлэрин үүрэн аҕалбыттарыгар Иосиф туораах бурдугун сылгыга, барааҥҥа, козаҕа, ынахха, өсүөлгэ атастаспыта. Ити курдук сылы быһа сүөһүгэ мэнэйдэһэн, олохтоохтору бурдугунан хааччыйбыта. 18Онтон ыла биир сыл ааспыта. Эһиилигэр дьон эмиэ тиийэн кэлэннэр: «Тойоммутуттан эйигиттэн кистээбэппит: үрүҥ көмүспүт, сүөһүбүт-аспыт барыта эйиэхэ барда, – диэбиттэрэ. – Аны турар бэйэбититтэн ураты сирбит эрэ хаалла. Онтон атын эйиэхэ биэрэр туохпут да суох. 19Ама, эн хараҕыҥ далыгар олорон сутаан өлөммүт сирбитин иччитэхситиэхпит дуо? Биһигини сирдэри-уоттары бурдукка атыылаһан ыл. Мантан инньэ биһиги фараон кулуттара буолуохпут, сирбит эмиэ киниэхэ барыа. Оттон эн биһиэхэ, тыыннаах ордорбут, сирбит-уоппут эмиэ иччитэхсийбэтин туһугар, сиэмэ бурдукта биэр».

20Иосиф Египет сирин бүтүннүүтүн фараоҥҥа атыылаһан ылбыта. Сут-кураан ыксатан, Египет олохтоохторо бука бары бааһыналарын атыылаабыттара. Сир барыта фараон илиитигэр киирбитэ. 21Онон Иосиф Египет биир уһугуттан атын уһугар диэри норуоту кулут гыммыта.[*] 22Кини күн таҥаратын үлэһиттэрин сирдэрин эрэ атыыласпатаҕа – олор сиир бурдуктарын фараонтан ыла олорор буолан, атыылаабатахтара.

23Иосиф Египет дьонугар эппитэ: «Билигин, мин эһиги сиргитин-уоккутун, бэйэҕитин эмиэ фараоҥҥа атыылаһан ылбытым кэннэ, бу сиэмэ бурдугу ылан ыһыныҥ. 24Мантан ыла үүнүүгүт биэс гыммыт биирин фараоҥҥа биэрэр буолуоххут. Оттон биэс гыммыт түөрдүн ыһыыга уонна бэйэҕитигэр – дьиэтээҕилэргитин, оҕолоргутун кытта аһыыргытыгар – хаалларыныаххыт».

25Онуоха бар дьон: «Эн биһиги олохпутун быыһаатыҥ! – диэбиттэрэ. – Тойоммуот, эн биһиэхэ амарахтык да сыһыаннастыҥ! Биһиги мантан ыла фараон кулуттара буолабыт».

26Иосиф олохтообут сокуонун[†] Египеккэ билигин даҕаны тутуһаллар: үүнүүлэрин биэс гыммыт биирин фараоҥҥа биэрэллэр. Арай күн таҥаратын үлэһиттэрин сирэ-уота эрэ фараоҥҥа тиксибэтэҕэ.


Иаков уолуттан тиһэх көрдөһүүтэ

27Израиль Египет Гесем диэн сиригэр олохсуйбута. Кинилэр онно туспа анал сирдэммиттэрэ, сыыйа ууһаан-тэнийэн, үтүмэн ахсааннаах халыҥ аймах буолбуттара.

28Иаков Египеккэ уон сэттэ сыл олорбута. Кини үйэтин уһуна барыта сүүс түөрт уон сэттэ сыл этэ. 29Өлөр кэмэ тиийэн кэлбитигэр Израиль уолун Иосибы ыҥыртаран ылан, эппитэ: «Миэхэ үтүөтэ оҥор, мин көрдөһүүбүн толоруом диэн, илиигин өттүгүм анныгар сыһыары тутан туран андаҕай. Бука диэн, миигин Египеккэ харайымаар. 30Мин дьонум аттыгар сытыам этэ. Миигин Египеттэн илдьэ тахсан, кинилэр хараллыбыт хаспахтарыгар кистээр».

Иосиф: «Эппиккин толоруом», – диэн аҕатыгар тылын биэрбитэ[+].

31«Миэхэ андаҕай», – диэбитэ Иаков. Иосиф андаҕайбытыгар Иаков, оронугар сытан эрэ, Таҥараҕа сүгүрүйэн төбөтүн хоҥкуппута.

### 48


Иаков сиэннэрин, Иосиф оҕолорун, алгыыр

1Ити кэнниттэн сотору Иосифка аҕата ыалдьыбытын туһунан биллэрбиттэрэ. Иосиф Манассия уонна Ефрем диэн уолаттарын ылан Гесем сиригэр айаннаабыта. 2Иаковка: «Уолуҥ Иосиф кэллэ», – диэбиттэрэ. Израиль тиһэх күүһүн түмүнэн оронугар олорон баран, 3уолугар эппитэ: «Биирдэ Ханаан[†] сиригэр Лузка миэхэ Сүдү Күүстээх Таҥара көстөн миигин алҕаабыта. 4Онно Кини миэхэ: „Эн удьуоргун аата-ахса биллибэт гына ууһатыам, эйигиттэн үтүмэн үгүс норуоту үөскэтиэм, бу сири кэнэҕэски ыччаккар үйэ-саас тухары баһылата биэриэм“, – диэбитэ[+]. 5Дьэ, онон эн Египеккэ төрөппүт икки уолуҥ, мин манна кэлиэм иннинэ төрөөбүт оҕолоруҥ, аны мин уолаттарым буолаллар. Мантан ыла Ефрем да, Манассия да ити Рувимнаах Симеон курдук мин оҕолорбунан ааҕыллыахтара. 6Оттон кэлин төрөтөр оҕолоруҥ – бэйэҥ киэннэрэ. Ол да уолаттар эмиэ бу убайдарын уустарыгар киирсэн кинилэр өлүүлэриттэн баай үллэстиэхтэрэ. 7Былыр мин Месопотамияттан[†] төннөн истэхпинэ, Рахилим, мин улуу сорбор, аара Ханаан суолугар, Ефрафа чугаһыгар, быстыбыта. Кинини онно Ефрафа (билиҥҥи Вифлеем) суолун кытыытыгар кистээбитим»[+].

8Онтон Израиль, Иосиф оҕолоро туралларын көрөн: «Ити кимнээҕий?» – диэн ыйыппыта.

9«Таҥара миэхэ манна бэлэхтээбит уолаттара», – диэн хоруйдаабыта Иосиф.

«Алгыахпын миэхэ чугаһаталаа эрэ», – диэбитэ аҕата. 10Израиль кырдьан, хараҕынан кыайан көрбөт этэ. Иосиф оҕолору чугаһатан биэрбитигэр аҕата уолаттары эр-биир уураан ылан баран, иккиэннэрин кууһан олорбута. 11«Урут эйигин бэйэҕин да көрүөм диэн үөйбэтэҕим эбээт, – диэбитэ Израиль Иосифка. – Онтум баара, Таҥара миэхэ оҕолоргун кытта көрдөрдө». 12Иосиф, оҕолорун Израиль ньилбэгиттэн түһэрэн баран, аҕатын иннигэр сөһүргэстээн туран, сиргэ тиийэ сүгүрүйбүтэ. 13Онтон уолаттарын Израильга чугаһаппыта. Онуоха Ефрем аҕатын уҥа өттүгэр (Израиль хаҥас өттүгэр), оттон Манассия аҕатын хаҥас өттүгэр (Израильтан уҥа диэки) турбуттара. 14Ол гынан баран Израиль икки илиитин кириэстии тутан, уҥатын кыра уол Ефрем төбөтүгэр, оттон хаҥаһын улахан уол Манассия төбөтүгэр уурбута.

15Израиль Иосибы алҕаан эппитэ:

«Аҕаларым Авраамнаах[†] Исаак итэҕэйэн олорбут Таҥаралара –
миигин баччааҥҥа диэри көрөн-истэн аҕалбыт Таҥара,
16бары куһаҕантан өрүһүйэн ылбыт Аанньал[†] –
бу уолаттары алгыахтын!
Хайалара да мин ааппын,
аҕаларым Авраамнаах Исаак ааттарын ааттатыахтыннар,
бу сиргэ халыҥ элбэх кэнчээри ыччаттаныахтыннар!»

17Аҕата уҥа илиитин Ефрем төбөтүгэр уурбутун көрөн, Иосиф иһигэр хомойо санаан, кини илиитин ылан Манассия төбөтүгэр уураары гыммыта. 18«Аҕаа, итинник буолбатах, – диэбитэ Иосиф. – Улахан уол бу турар, уҥа илиигин киниэхэ уур».

19Онуоха аҕата сөбүлэммэтэҕэ: «Билэбин, – диэн хардарбыта, – билэбин, тоойуом. Эн улахан уолгуттан эмиэ улуу норуот үөскүөҕэ. Ол гынан баран инитэ биитин куоһарыа – киниттэн үтүмэн үгүс норуот ууһаан-тэнийэн тахсыаҕа».

20Ити күн кини уолаттары алҕаан эппитэ:

«Израиль дьоно аны мантан ыла бэйэ-бэйэлэрин:
„Таҥара эйигин Ефремнээх Манассияҕа холуохтун!“ – диэн
алгыс алҕаан амалыйар буолуохтара».

Ити курдук кини Ефрем уолчааны бастатан, Манассия иннигэр туруорбута.

21Онтон Израиль Иосифка: «Мин өлөрүм чугаһаата, – диэбитэ. – Таҥара эһигинниин бииргэ буолуо, эһигини аҕаларгыт дойдутугар төнүннэриэ. 22Мин эйиэхэ хайалаах Сихем сирин биэрэбин: эн убайдаргынааҕар үөһэ тахсыаҥ. Ити мин кылыспынан, ох саабынан киирсэн аморрейдартан ылбыт сирим этэ».

### 49


Иаков уолаттарыгар кэриэс-хомуруос тылын этэр

1Онтон Иаков уолаттарын ыҥыран ылан эппитэ: «Мустуҥ, мин эһигини кэнэҕэһин туох күүтэрин кэпсиэм.

2Иаков уолаттара, бары түмсэн миигин истиҥ.
Истиҥ аҕаҕыт Израиль эһиэхэ тугу этэрин.

3Рувим, бастакы уолум! Мин күүһүм-уоҕум,
эр киһилии уоҕуруум маҥнайгы түмүгэ,
эн барыларыттан үрдүккүн – модун кыахтааххын.
4Ол эрээри, төһө да уу курдук дохсунуҥ иһин,
аны бастыаҥ суоҕа:
эн аҕаҥ оронугар сыппытыҥ –
мин тэллэхпин тэпсибитиҥ, киртиппитиҥ[+].

5Симеоннаах Левий ини-биилиилэр
кылыһынан харса-хабыра суох кыдыйаллар[+].
6Мин кинилэрдиин киксиһиэм суоҕа,
кинилэр бөлөхтөрүгэр киирсиһиэм суоҕа.
Уордайдыбыт диэн, эр киһини өлөрбүттэрэ,
оонньоотубут диэн, оҕус иҥиирин быһа соппуттара.
7Кырыыстаах суол – итинник дьулааннык уордайыы,
кыыһыран кырыктаахтык быһыыланыы![†]
Мин кинилэри Иаков уолаттарыгар тарҕаталыам,
Израиль дьонун быыстарыгар ыһаталыам.

8Иуда! Эйигин ини-биилэриҥ уруйдуохтара.
Эн өстөөҕү арҕаһыттан харбыаҕыҥ,
аҕаҥ уолаттара эйиэхэ кэлэн нөрүөн нөргүйүөхтэрэ.
9Эдэр хахай Иуда,
уолум, булдуҥ үрдүгэр ойон тахсаҕын.
Эн хахай курдук кэтэһэн, кирийэн сытаҕын.
Ким кэлиэй хахайы уйгуурда[+]?
10Иуда ыраахтааҕылыыр торуоскатын бигэтик тутуо,
баһылыктыыр тайаҕын кыбыйан олоруо.
Кэмэ кэллэҕинэ, түһээн хомуйуо,
норуоттар киниэхэ бас бэриниэхтэрэ.[*]
11Иуда өсүөлүн бинэгирээт умнаһыгар,
өсүөлүн оҕотун бинэгирээт бастыҥ умнаһыгар баайталыыр,
таҥнар таҥаһын кыһыл арыгыга,
кэтэр ырбаахытын уохтаах отон хааныгар сайгыыр.
12Кини хараҕа арыгытааҕар хараҥа,
тииһэ үүттээҕэр маҥан.

13Завулон муора кытылыгар,
хараабыллар тиксэр сирдэригэр, олоруо.
Дойдутун быыһа Сидон аттынан ааһар буолуо.

14Иссахар, бөҕө-таҕа өсүөл,
таһаҕас[*] быыһыгар сытар.
15Кини уоскулаҥ үчүгэйин,
бу сир кэрэтин көрөн,
сиһин сүгэһэргэ тоһуйан биэрбит,
кулут буолан көҥүлүн сүтэрбит.

16Дан норуотун баһылыа-көһүлүө:
бу эмиэ Израиль уустарыттан биирдэстэрэ[+].
17Дан айан аартыгар көрсөр эриэн үөн,
суол тоҕойугар тоһуйар сүлүһүннээх моҕой буолуо.
Айаннаан иһэр аты атахха тиктэҕинэ,
аттаах киһи сууллан түһүө.

18(Быыһаа, АЙЫЫ ТОЙОН![†] Эйиэхэ мин эрэнэбин!)[+]

19Гады халыырдыы үрдүгэр саба түстэхтэринэ,
кини бэйэлэрин халаары эккирэтиэ.

20Асир өлгөм астаах-үөллээх –
ыраахтааҕыны бастыҥ аһынан хааччыйыа.

21Неффалим – көҥүл таба,
төрөтөр тугута барыта талба-талыы.[*]

22Иосиф – бинэгирээт толору астаах умнаһа,
уу аттыгар өнөрдөөн үүммүт толуу астаах умнас.
Лабаалара эркиҥҥэ өрө хатыллан тахсыбыттар.
23Төһө да охчуттар киниэхэ өһүрэн саба түспүттэрин,
куһаҕаны баҕаран оноҕоһунан ытыалаабыттарын иһин,
24Иосиф кураахтаах саата мэлдьи күүскэ тэбэрэ:
Иаков Сүдү Күүстээх Таҥаратын илиитэ,
Израиль Маныыһытын, Очуос тааһын, аата
Иосиф илиитин эрчимирдэрэ[+].
25Эйиэхэ Кини, аҕаҥ Таҥарата, көмөлөһүө,
эйиэхэ Кини, Сүдү Күүстээх, алгыһа тосхойуо:
үрдүк халлаан алгыһа,
түгэҕэ биллибэт далай алгыһа,
оҕо-уруу, сүөһү-ас алгыһа,
26былыргы хайалар алгыстарынааҕар,
мэҥэ томтордор дэлэй бэлэхтэринээҕэр үрдүк аҕаҥ алгыһа
ини-биилэртэн талыллыбыкка – Иосифка – ананыахтын!

27Вениамин – адьырҕа бөрө:
сарсыарда булдун тиниктиэ,
киэһэ булумньутун үллэстиэ».

28Израиль уон икки ууһа[†] уонна аҕалара кинилэри алҕаабыт алгыһа итинниктэр. Хас биирдии уус тус-туһунан алгыһы ылбыта.


Иаковы тиһэх суолугар атаарыы

29«Өбүгэлэрбэр аттанар кэмим тиийэн кэллэ, – диэбитэ Иаков уолаттарыгар. – Миигин хет Ефрон сиригэр сымара таас хаспахха дьонум таһыгар харайаарыҥ. 30Ол хаспах Ханааҥҥа Мамре аттынааҕы Махпела хонуутугар баар. Авраам[†] ону, өлбүт дьону кистиир сир оҥостуохпут этэ диэн, хет Ефронтан атыыласпыта. 31Авраамнаах Сарра, Исаактаах Ревекка онно хараллан сыталлар. Лияны эмиэ онно кистээбитим[+]. 32Ол хонуу таас хаспахтары хеттэртэн атыылаһыллыбыта».

33Иаков, уолаттарыгар кэриэс-хомуруос тылын этэн баран, оронугар төттөрү сыппыта уонна тыына быстан өбүгэлэригэр аттаммыта.

### 50

1Иосиф, аҕатыгар саба түһэн, ытыы-ытыы сирэйиттэн уураабыта-сыллаабыта; 2онтон эмчит үлэһиттэрин дьаһайан, Израилы бальзамынан сотторбута. 3Эмчиттэр аҕатын түөрт уон күнү быһа бальзамынан аҕыныахтаабыттара – өлбүт киһини дьаһайарга оччо күн ирдэнэрэ. Египет олохтоохторо кинини аһыйан сэттэ уон күн ытаабыттара-соҥообуттара. 4Аҕатын аһыйан ытыыр күннэрэ ааспыттарын кэннэ, Иосиф фараон[†] үрдүк сололоох үлэһиттэригэр эппитэ: «Бука диэн, миэхэ үтүөтэ оҥоруҥ, фараоҥҥа тиэрдиҥ: 5аҕам „өллөхпүнэ, Ханаан[†] сиригэр эрдэ бэлэмнээбит таас хаспахпар харайаар“ диэн миигин андаҕаппыта. Онон баран аҕабын харайан кэлэрбин көҥүллүүрүгэр көрдөһөбүн».

6Фараон: «Аҕалаатар аҕаҥ уҥуоҕун көтөх, биэрбит андаҕаргын толор», – диэн көҥүллээбитэ.

7Иосиф аҕатын тиһэх суолугар атаара барарыгар фараон үрдүк сололоох үлэһиттэрэ, кини чугас эргимтэтин биллэр-көстөр тойотторо, Египет сирин аҕа баһылыктара[†] бука бары барсыбыттара. 8Иосиф дьиэ кэргэнэ, ини-биилэрэ, аҕатын дьиэтин дьоно эмиэ бүттүүн айаҥҥа турбуттара. Гесем сиригэр кыра оҕолору кытта сүөһүлэрэ-астара эрэ туран хаалбыта. 9Иосибы сэрии көлөөскөлөрө, аттаах сэрииһиттэр, аата-ахса биллибэт дьон-сэргэ арыаллаан барбыттара. 10Кинилэр Иордан уҥуор баар Горен-гаатад сиригэр тиийэн, куоластарын муҥунан иэйэн-туойан ытаспыттара. Ити курдук Иосиф аҕатын аһыйан сэттэ күнү быһа ытаабыттара-соҥообуттара. 11Ханаан олохтоохторо Горен-гаатад аттыгар ытаан сыналыйар дьону көрөн: «Египеттэр олус да аһыйан-кутуйан эрэллэр!» – дэһэллэрэ. (Ол иһин ити Иордан уҥуоргутааҕы сир Авел-Мицраим[*] диэн ааттаммыт.)

12Уолаттар, аҕаларын кэриэһин толорон, 13кинини Ханааҥҥа илдьибиттэрэ. Онно хаһан эрэ Авраам[†] өлбүт дьону харайар сир оҥостоору хет Ефронтан атыыласпыт Мамре таһынааҕы Махпела хонуутугар баар сымара таас хаспаҕар кистээбиттэрэ[+]. 14Аҕатын харайан баран, Иосиф ини-биилэрин уонна кинини арыаллаан барсыбыт дьонун барыларын кытта Египет сиригэр төннүбүтэ.


Убайдара Иосифтан бырастыы гынарыгар көрдөһөллөр

15Аҕалара өлбүтүн кэннэ, Иосиф убайдара: «Арай Иосиф урут куһаҕаны оҥорбуппутугар өһүрэн, билигин биһигиттэн иэстэһиэн баҕардын?» – диэн санааҕа ылларбыттара. 16Онон киниэхэ илдьит ыыппыттара: «Аҕаҥ өлүөн иннинэ кэриэһин этэн, 17Иосифка тиэрдээриҥ: „Көрдөһөбүн, убайдарыҥ аньыыларын-буруйдарын, эйиэхэ куһаҕаны оҥорбуттарын бырастыы гын,“ – диэбитэ. Онон, бука диэн, аҕаҥ Таҥаратын кулуттарын, биһигини бырастыы гын». Иосиф, убайдара ыыппыт илдьиттэрин, ытыы-ытыы истибитэ. 18Онтон ини-биилиилэр, аны бэйэлэрэ тиийэн кэлэн, кини иннигэр сөһүргэстээн туран, сиргэ диэри сүгүрүйбүттэрэ уонна: «Мантан ыла биһиги эйиэхэ кулут буолабыт», – диэбиттэрэ.

19Иосиф убайдарыгар эппитэ: «Миигиттэн куттанымаҥ, мин Таҥараттан толлор киһибин. 20Эһиги миигин утары куһаҕаны оҥорорго санаммыккыт гынан баран, Таҥара ону үтүөҕэ кубулуппута. Онон төһөлөөх элбэх киһи олоҕо быыһаммыта буолуой? 21Куттанымаҥ. Мин эһигини да, оҕолоргутун да көрө-истэ сылдьыам». Ити курдук кэпсэтэн-ипсэтэн, убайдарын санааларын улаханнык көтөхпүтэ, уоскуппута.


Иосиф өлүүтэ

22Дьэ, онон Иосиф аҕатын дьиэ кэргэнин кытта Египет сиригэр олорон хаалбыта. Кини сүүс уон сааһыгар тиийбитэ; 23хос сиэннэрин, Ефрем уолаттарын, көрбүтэ, Манассия уолун Махир саҥа төрөөбүт оҕолорун ньилбэгэр көтөхпүтэ.[*] 24«Мин сотору өлүөм, – диэбитэ Иосиф ини-биилэригэр, – ол эрээри Таҥара эһиэхэ көмөлөһүө, эһигини бу дойдуттан таһааран, Авраамҥа, Исаакка, Иаковка биэриэх буолан андаҕайбыт сиригэр илдьэ барыаҕа»[+]. 25Итиэннэ Израиль уолаттарын: «Кэлин Таҥара эһиэхэ көмөлөстөҕүнэ мин кырамтабын илдьэ бараарыҥ», – диэн андаҕаппыта[+].

26Иосиф сүүс уон сааһыгар өлбүтэ. Кинини, бальзамынан аҕыныахтаан баран, Египет сирин дьилэй таас хоруобугар харайбыттара.

## Тахсыы

### Тахсыы

Тахсыы


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]


### 1


Моисей иккис кинигэтэ


Тахсыы


Израиль удьуордара халыҥ норуот буолаллар

1Иаковы кытта Египеккэ барсыбыт Израиль уолаттарын ааттара-суоллара бу бааллар (хас биирдиилэрэ дьиэ кэргэннэрин илдьэ барбыттара): 2Рувим, Симеон, Левий, Иуда, 3Иссахар, Завулон, Вениамин, 4Дан, Неффалим, Гад, Асир[+]. 5Иаков удьуордара бары холбоон сэттэ уон[*] киһи буолбуттара. Иосиф ити кэмҥэ Египеккэ этэ[+]. 6Онтон Иосиф, кини убайдара, инитэ уонна ол көлүөнэ дьон бука бары өлбүттэрэ. 7Ол гынан баран Израиль удьуордара төрөөн-ууһаан, ахсааннара үксээн, улам кыаҕыран, дойдуну бүтүннүү толорбуттара.


Норуот батталга түбэһэр

8Египет бүрүстүөлүгэр кэлин Иосибы билбэт саҥа ыраахтааҕы олорбута[+]. 9Кини норуотугар эппитэ: «Израиль дьоно-сэргэтэ хайдах курдук элбээбитин, биһигиннээҕэр күүһүрбүтүн көрүҥ. 10Салгыы үксээн испэттэрин туһугар, кинилэри оҕуруктуоҕуҥ. Инньэ гымматахха, сэрии буоллаҕына, өстөөхтөрбүтүгэр холбоһон, биһигини утары туруохтара, дойдубутуттан баран хаалыахтара». 11Израиль удьуордарын ыарахан үлэнэн боҕутуннараары, Египет дьоно кинилэргэ кэтээн үлэлэтээччилэри туруорбуттара. Фараоҥҥа анаан, хаһаас бурдук, ас-үөл ыскылааттара буолар Пифом, Раамсес куораттары туттартаабыттара[+]. 12Ол эрээри, төһөнөн күүскэ кыһарыллар да, норуот соччонон тэнийэн, үүнэн-үксээн испитэ. Египет олохтоохторо кинилэртэн дьаарханар буолбуттара. 13Дьэ, ол иһин Израиль дьонун ыарахан үлэҕэ кытаанахтык умса анньан, 14олохторун сордоох-муҥнаах ыар үлэҕэ кубулуппуттара: туой мэһийтэрэллэрэ, кирпииччэ үктэтэллэрэ, хонууга үлэлэтэллэрэ – бу күһэлэҥ үлэҕэ ким да кинилэри аһыммат этэ.

15Египет ыраахтааҕыта дьэбириэй дьахталларыгар оҕо көтөҕөөччүлэргэ (олортон биирдэстэрин аата Шифра, иккиһэ Фуа диэннэрэ) маннык дьаһайбыта: 16«Дьэбириэй дьахталларыгар оҕо көтөҕөргүтүгэр ким төрүүрүн көрүҥ. Уол буоллаҕына – өлөрүҥ, оттон кыыс буоллаҕына – тыыннаах хааллын». 17Ол эрээри оҕо көтөҕөөччүлэр Таҥараттан толлоннор, Египет ыраахтааҕытын дьаһалын толорбокколор, саҥа төрүүр уолаттары тыыннаах хааллараллара. 18Египет ыраахтааҕыта кинилэри ыҥыртаран ылан баран: «Эһиги тоҕо итинник быһыыланаҕыт?[†] Уолаттары тоҕо тыыннаах хааллараҕыт?» – диэн ыйыппыта.

19«Дьэбириэй дьахталлара Египет дьахталларын курдук буолбатахтар, түргэнник оҕолоноллор, – диэбиттэрэ оҕо көтөҕөөччүлэр фараоҥҥа. – Биһиги тиийиэхпитигэр диэри, төрүү охсубут буолаллар».

20Ити иһин оҕо көтөҕөөччүлэргэ Таҥара үтүөнэн хардарара. Израиль норуота өссө үксээн, кыаҕыран испитэ. 21Оҕо көтөҕөөччүлэр Таҥараттан толлоллорун иһин, Кини дьахталларга бэйэлэригэр эмиэ оҕону-урууну бэлэхтиирэ.

22Фараон[†] буоллаҕына норуотугар бүттүүнүгэр: «Саҥа төрүүр дьэбириэй уолаттарын барыларын өрүскэ быраҕаттаан иһиҥ, кыргыттары эрэ тыыннаах хаалларыҥ!» – диэн дьаһайбыта.

### 2


Моисей төрүүр

1Ол саҕана Левий удьуордарыттан биир киһи бэйэтин ууһун дьахтарын баран ойох ылбыта[+]. 2Дьахтар ыарахан буолан, уол оҕону төрөппүтэ. Оҕотун, үчүгэйкээнэ бэрдин иһин, кистээн үс ый тухары илдьэ сылдьыбыта. 3Онтон хайдах да салгыы кистиир кыаҕыттан тахсан, өрүс хомуһуттан өрүллүбүт хоппону ылан, ону сымалалаан, оҕотун онно уган баран, Нил өрүс кытылыгар хомус быыһыгар хаалларбыта. 4Оҕо эдьиийэ ыраахтан салгыы туох буоларын кэтээн турбута.

5Ити кэмҥэ өрүскэ фараон[†] кыыһа сууна киирбитэ, кини чаҕар дьахталлара кытыл устун хаамса сылдьыбыттара. Фараон кыыһа хомус быыһыгар хоппо турарын көрбүтэ уонна кулут кыыһыгар ону аҕаларга соруйбута. 6Аҕалбытыгар хоппону арыйбыта – арай кыра оҕо сытара ытаан бэбээрбитэ. Фараон кыыһа оҕону аһыммыта. «Бу дьэбириэй уолчаана эбит», – диэбитэ.

7Онуоха оҕо эдьиийэ киниттэн: «Мин баран эйиэхэ анаан оҕону аһатарыгар дьэбириэй дьахталларыттан оҕо эмиийдээччини ыҥыран аҕалабын дуо?» – диэн ыйыппыта.

8«Чэ, ыҥыр», – диэбитэ фараон кыыһа. Онуоха кыыс баран ийэтин ыҥыран аҕалбыта. 9Фараон кыыһа дьахтарга: «Бу оҕону ылан, миэхэ анаан эмтэр, мин эйиэхэ төлүөм», – диэбитэ. Дьахтар оҕону бэйэтигэр ылан эмиийдээн барбыта. 10Бороохтуйбутун кэннэ, уолчааны фараон кыыһыгар аҕалан биэрбитэ. Фараон кыыһа уолу иитэ ылбыта. «Кинини ууттан таһаарбытым» дии санаан, Моисей[†][*] диэн ааттаабыта.


Моисей Мадиан сиригэр күрүүр

11Онтон ыла элбэх сыл ааспыта. Моисей, улаатан баран, биирдэ хаан-уруу дьонугар дьэбириэйдэргэ тиийэн, кинилэр наһаа ыарахан үлэни үлэлииллэрин көрбүтэ. Ол сылдьан Моисей Египет киһитэ кини норуотун киһитин, дьэбириэйи, кырбыы турарыгар түбэспитэ. 12Тула өттүн көрүтэлээбитэ – атын ким да суоҕа, онон кини Египет киһитин өлөрөн баран, кумахха көмөн кэбиспитэ. 13Сарсыныгар эмиэ онно тиийбитэ – арай икки дьэбириэй охсуһа сылдьаллара. «Эн табаарыскын тоҕо кырбыыгын?» – Моисей атаҕастааччыттан ыйыппыта.

14Анарааҥҥыта: «Ким эйигин тойон оҥорон, биһигини дьүүллүүр быраабы биэрбитэй? Египет киһитин өлөрбүтүҥ курдук, аны мин тыыммар туруоххун баҕардыҥ дуо?» – диэбитэ. Моисей, тугу оҥорбутум чахчы биллибит эбит диэн, улаханнык дьулайа санаабыта.

15Фараон эмиэ ити туһунан истэн, Моисейы өлөрөргө ууруон баҕарбыта да, Моисей фараонтан тыынын тэскилэтэн Мадиан сиригэр барбыта. Онно тиийэн, холуодьас таһыгар олорбута.

16Таҥара Мадианнааҕы үлэһитэ сэттэ кыыстааҕа. Ол кыргыттар холуодьаска тиийэн кэлэн, аҕаларын барааннарын[*] уулатаары, сүөһү уулуур иһитигэр толору уу таспыттара. 17Ити кэмҥэ маныыһыттар кэлэн кинилэри үүрээри гыммыттара, онуоха Моисей кыргыттары көмүскэһэн баран, барааннарын уулатан биэрбитэ.

18Кыргыттар аҕаларыгар Рагуилга тиийэн кэлбиттэригэр аҕалара: «Хайа, бүгүн тоҕо бачча эрдэ кэллигит?» – диэн ыйыппыта.

19«Биир Египет киһитэ биһигини маныыһыттартан көмүскээтэ уонна өссө уу баһан, барааннарбытын уулатан биэрдэ», – дэспиттэрэ кыргыттар.

20«Тыый, ол киһи ханнаный? – аҕалара ыйыппыта. – Эһиги кинини тоҕо онно хааллардыгыт? Ыҥырыҥ, кэлэн аһаатын».

21Моисей Мадиан киһитигэр олорорун сөбүлээбитэ. Анарааҥҥыта киниэхэ кыыһын Сепфораны ойох биэрбитэ. 22Сепфора уол оҕону төрөппүтэ. Моисей: «Мин бу дойдуга кэлии киһибин», – диэн, уолун Гирсам[*] диэн ааттаабыта.


Таҥара Израиль дьонун умнубат

23Элбэх сыл ааспытын кэнниттэн, Египет ыраахтааҕыта өлбүтэ. Израиль дьоно ыарахан үлэттэн эстэн-быстан энэлийэн, көмө көрдөһөр үөгүлэрэ Таҥараҕа тиийбитэ. 24Таҥара кинилэр ынчыктарын истэн, Авраамҥа,[†] Исаакка, Иаковка эппит кэс тылын[†] – кинилэри кытта сөбүлэһиитин – өйдөөн кэлбитэ,[+] 25Таҥара Израиль дьонун көрөн, кинилэргэ көмөлөһүөн баҕарбыта.

### 3


Моисей умайа турар ыарҕаны көрөр

1Моисей[†] аҕа кыннын, Таҥара Мадианнааҕы үлэһитин Иофор,[*] барааннарын маныыра. Биирдэ кини бараанын үөрүн үүрэн, ыраах кураайы куйаар уҥуоругар, Таҥара хайата Хорив[†] таһыгар, тиийбитэ. 2Онно киниэхэ хатыылаах ыарҕаҕа күүдэпчилэнэ умайар уот төлөнүн быыһыттан АЙЫЫ ТОЙОН[†] аанньала[†] көстүбүтэ. Моисей көрдөҕүнэ, ыарҕа уотунан кытыастара эрээри умайан хаалбат этэ. 3«Бэйи ити сөҕүмэр дьиктини баран көрүүм, – дии санаабыта кини. – Уот ыарҕаны тоҕо сиэн кэбиспэтий?»

4Моисей ону көрөөрү иһэрин көрөн, АЙЫЫ ТОЙОН умайа турар ыарҕа угун быыһыттан: «Моисей, Моисей!» – диэн ыҥырбыта.

«Бу баарбын!» – диэн хардарбыта Моисей.

5Онуоха Таҥара эппитэ: «Манна чугаһаама. Эн сибэтиэй[†] сиргэ үктэнэн тураҕын, онон атаҕыҥ таҥаһын уһул». 6Онтон салгыы: «Мин эн аҕаҥ Таҥарата, Авраам[†] Таҥарата, Исаак Таҥарата уонна Иаков Таҥарата буолабын», – диэбитэ. Моисей Таҥараны көрүөн дьулайан, сирэйин саба туттубута[+].

7АЙЫЫ ТОЙОН эппитэ: «Норуотум Египеккэ сору көрөн олорорун көрдүм, кэтээн үлэлэтээччилэр батталларыттан көмө эрэйэр энэлгэнин иһиттим. Кини хайдах курдук эрэйдэнэрин билэбин. 8Онон Мин норуоппун Египет дьонуттан өрүһүйэн, ити сиртэн атын, үчүгэй, киэҥ-куоҥ, үүтүнэн-мүөтүнэн аллар дойдуга – хананейдар, хеттэр, аморрейдар, ферезтэр, хиввейдэр уонна иевустар дойдуларыгар илдьээри түстүм. 9Израиль дьонун үөгүтүн-ынчыгын иһиттим: Египет олохтоохторо кинилэри хайдах баттыылларын Мин көрөбүн. 10Онон айаҥҥа тур: эйигин фараоҥҥа ыытабын. Баран, норуоппун, Израиль дьонун, Египеттэн таһаар».

11Моисей Таҥараҕа: «Израиль дьонун Египеттэн таһаара фараоҥҥа барар ол мин кимминий?» – диэбитэ.

12Онуоха Таҥара эппитэ: «Мин эйигин кытта бииргэ буолуом, онон норуоту Египеттэн таһаардаххына, эһиги бу хайаҕа кэлэҥҥит Миэхэ сулууспа оҥоруоххут. Эйигин чахчы Мин ыыппытым бэлиэтэ ол буолуо».

13Моисей Таҥараттан ыйыппыта: «Өскөтүн мин Израиль дьонугар тиийэммин: „Миигин эһиэхэ өбүгэлэргит Таҥарата ыытта“, – диэтэхпинэ, миигиттэн: „Кини аата ким диэний?“ – диэн ыйытыахтара. Оччоҕуна мин кинилэргэ туох диибин?»

14Таҥара Моисейга эппитэ: «„МИН БААРБЫН“ ДИЭН ОЛ МИН.[*] Израиль дьонугар миигин эһиэхэ ЭХЙЕ (МИН БААРБЫН) ыытта диэн эт»[+].

15Таҥара Моисейга өссө маннык эппитэ: «Израиль дьонугар миигин эһиэхэ ЯХВЕ (АЙЫЫ ТОЙОН), эһиги өбүгэлэргит Таҥарата – Авраам Таҥарата, Исаак Таҥарата, Иаков Таҥарата – ыытта диэн эт. Бу Мин үйэттэн үйэҕэ ааттанар аатым. Миигин көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бу ааппынан ахтыаххыт. 16Билигин баран Израиль аҕа баһылыктарын[†] мус. АЙЫЫ ТОЙОН, өбүгэлэргит Таҥарата, Авраам, Исаак, Иаков Таҥаралара, эйиэхэ көстөн маннык эппитин тиэрт: „Мин кэлэ сылдьан, Египет дьоно эһиэхэ хайдах сыһыаннаһалларын көрдүм“. 17Мин эһигини Египет атаҕастабылыттан хананейдар, хеттэр, аморрейдар, ферезтэр, хиввейдэр, иевустар сирдэригэр, үүтүнэн-мүөтүнэн аллар дойдуга, таһаарыам. 18Аҕа баһылыктар эн этэргин истиэхтэрэ, онон эйигин кытта Египет ыраахтааҕытыгар барсыахтара. Оччоҕо эһиги ыраахтааҕыга: „Биһигини АЙЫЫ ТОЙОН, дьэбириэй Таҥарата, ыҥырда. Онон бука диэн билигин биһиги кураайы куйаарга, мантан үс күннүктээх сиргэ барарбытын көҥүллээ, биһиги онно АЙЫЫ ТОЙОН Таҥарабытыгар толук[†] биэриэхпит этэ“, – диэххит. 19Ол гынан баран Египет ыраахтааҕыта, Мин кинини модун күүспүнэн күһэйиэхпэр диэри, эһигини ыыппатын билэбин. 20Оччотугар Мин охсор илиибин өрө уунан, онно эҥин дьиктини оҥорон Египети самнарыаҕым – дьэ, ол кэнниттэн кини эһигини ыытыаҕа[+]. 21Мин Египет дьонун бу норуокка үчүгэйдик сыһыаннаһалларын курдук оҥоруом, онон эһиги Египеттэн кураанах ытыстаах тахсыаххыт суоҕа[+]. 22Хас биирдии дьахтар ыаллыы олорор Египет дьахталларыттан үрүҥ да, кыһыл да көмүс симэҕи, таҥаһы-сабы көрдөөн ыллын, ону эһиги уолаттаргытыгар-кыргыттаргытыгар кэтэрдиэххит. Инньэ гынан эһиги Египет дьонун суйдаан барыаххыт».

### 4


Таҥара Моисейга улуу кыаҕы бэлэхтиир

1Моисей:[†] «Арай кинилэр миигин итэҕэйбэтиннэр, мин этэрбин истибэккэ „АЙЫЫ ТОЙОН[†] эйиэхэ көстүбэтэҕэ“ диэтиннэр?» – диэбитэ.

2Онуоха АЙЫЫ ТОЙОН: «Илиигэр ити тугу тутан тураҕыный?» – диэн ыйыппыта.

«Бу мин тайах маһым», – диэн хардарбыта Моисей.

3«Итини сиргэ бырах», – диэбитэ АЙЫЫ ТОЙОН. Моисей тайаҕын сиргэ бырахпытыгар маһа эриэн үөҥҥэ кубулуйбута. Моисей эриэн үөнтэн киэр куоппута.

4АЙЫЫ ТОЙОН киниэхэ: «Илиигин уунаҥҥын кутуругуттан харбаа», – диэбитэ. Моисей илиитин уунан эриэн үөнү кутуругуттан харбаабытыгар үөнэ төттөрү тайах мас буолан хаалбыта.

5«Израиль дьоно Мин АЙЫЫ ТОЙОН, кинилэр өбүгэлэрин Таҥарата, Авраам[†] Таҥарата, Исаак Таҥарата уонна Иаков Таҥарата, эйиэхэ чахчы көстүбүппүн итэҕэйэллэрин туһугар, бу кинилэргэ бэлиэ буолар».

6Онтон АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга: «Илиигин хоонньугар ук», – диэбитэ. Моисей илиитин хоонньугар уктан баран таһаарбыта, арай илиитэ, араҥ ыарыы буулаан, хаар маҥан буолан хаалбыт этэ.

7Онтон АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга: «Илиигин хоонньугар хат угун», – диэбитэ. Моисей илиитин хоонньугар хат уктан баран таһаарбыта, илиитэ атын чэгиэн этин курдук, чөлүгэр түспүтэ.

8АЙЫЫ ТОЙОН эппитэ: «Өскөтүн эйигин итэҕэйбэккэ бастакы дьиктини аахайбатахтарына, кинилэри иккис дьикти итэҕэтиэн сөп. 9Оттон, бэл, бу икки дьиктини итэҕэйбэтэхтэринэ, эйигин истибэтэхтэринэ, эн өрүс уутуттан сомсон ылан кураанах сиргэ ыһаар, оччоҕо ол ыспыт ууҥ хааҥҥа кубулуйуо».

10«Оо, Айыы Тойон! – диэбитэ Моисей АЙЫЫ ТОЙОҤҤО. – Мин уус тылым суох, хаһан да[*] сатаан сааһылаан саҥарбатах киһибин. Бу билигин даҕаны, Эн кулуккун кытта кэпсэтэргэр, тугу да кыайан булан этэр кыаҕым суох. Мин сатаан ыпсаран саҥарбаппын, тылым-өһүм көлөттүгэс».

11АЙЫЫ ТОЙОН эппитэ: «Тылы-өһү киһиэхэ ким биэрбитэй? Ким кинини тыла суох, дьүлэй, сытыы харахтаах биитэр хараҕынан көрбөт оҥороруй? Мин АЙЫЫ ТОЙОН буолбатах дуо[+]? 12Онон айаҥҥа тур. Эн саҥарар кэмҥэр Мин эйигин кытта бииргэ буолуом, тугу этиэхтээххин эйиэхэ үөрэтиэм».

13Ол эрээри Моисей: «Айыы Тойон! Ааттаһабын, миигиттэн ураты атын киһини, кими баҕарар, ыыт», – диэбитэ.

14Онуоха АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга уордайан эппитэ: «Эн Аарон диэн левит убайдааххын буолбатах дуо? Кини саҥарар кыахтааҕын Мин билэбин. Билигин кини эйиэхэ утары тахсыа, эйигин көрөн ис сүрэҕиттэн үөрүө. 15Эн киниэхэ барытын кэпсиэҥ итиэннэ туох диэн этиэхтээҕин тиэрдиэҥ. Эһиги саҥарар кэмҥитигэр Мин эһигини иккиэҥҥитин кытта бииргэ буолуом, тугу гыныахтааххытын үөрэтиэм. 16Норуоту кытта эн оннугар Аарон кэпсэтэн, этэргин тиэрдиэҕэ, онон эн киниэхэ Таҥара кэриэтэ буолуоҥ. 17Тайах маскын илдьэ сырыт, эн бу тайах көмөтүнэн дьикти суоллары оҥоруоҥ».


Моисей Египеккэ төннөр

18Моисей дьиэтигэр кэлэн, аҕа кынныттан Иофортан: «Бука диэн мин Египеккэ хаан-уруу дьоммор төннөрбүн көҥүллээ. Тыыннаахтар дуу, суох дуу, баран көрүөм», – диэн көрдөспүтэ.

«Эйэни кытта айаннаа», – диэбитэ Иофор.

19Ити иннинэ, Моисей өссө да Мадиан сиригэр эрдэҕинэ, АЙЫЫ ТОЙОН киниэхэ: «Египеккэ төнүн, эйигин өлөрүөхтэрин баҕарбыт дьон бары өллүлэр», – диэн эппитэ[+]. 20Онон Моисей ойоҕун, уолаттарын ылан өсүөлгэ олордон Египеккэ айаннаабыта. Кини Таҥара эппит тайаҕын маһын тутан барбыта.

21АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга эппитэ: «Египеккэ төнүннэххинэ, Мин эйиэхэ оҥорторо биэрбит дьикти суолларбын барыларын фараоҥҥа оҥорон көрдөрөөр. Ол эрээри, Мин фараон[†] сүрэҕин дьэбирситэммин, кини норуоту ыытыа суоҕа. 22Оччоҕо эн фараоҥҥа маннык диэр: „АЙЫЫ ТОЙОН этэр: Израиль – Мин уолум, бастакы оҕом. 23Мин эйиэхэ этэбин: Миэхэ сулууспа оҥоро барыаҕын уолбун көҥүллээн ыыт. Оттон ыыппатаххына, Мин эн бастакы уолгун өлөрүөҕүм“, – диир диэ».

24Аара суолга, түүн тохтообут сирдэригэр, АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга утары кэлэн, кинини өлөрүөн баҕарбыта. 25Онуоха Сепфора таас быһаҕы ылан уолугар быһыллыы[†] сиэрин-туомун оҥорон баран, ол быһан ылбыт тириитин Моисей[*] атаҕар бырахпыта уонна: «Эн, бу хаан тохтон, мин эргэ тахсыахтаах киһим буолаҕын», – диэбитэ. 26АЙЫЫ ТОЙОН Моисейы тыыннаах хаалларбыта. (Ити түгэҥҥэ Сепфора, быһыллыы сиэрин-туомун оҥорбут буолан, «Эн бу хаан тохтон, мин эргэ тахсыахтаах киһим буолаҕын» диэбитэ.)


Моисей Аароннуун көрсүһэр

27Онтон АЙЫЫ ТОЙОН Аароҥҥа эппитэ: «Баран, Моисейы кураайы куйаарга утары көрүс!» Аарон айаҥҥа туран Таҥара хайатын[*] таһыгар Моисейы көрсөн, кинини уураан ылбыта. 28Моисей АЙЫЫ ТОЙОН кинини Египеккэ ыытарыгар туох диэбитин, туох бэлиэ дьайыыны оҥорорго соруйбутун барытын Аароҥҥа кэпсээбитэ.

29Моисейдаах Аарон Египеккэ тиийэн, Израиль норуотун аҕа баһылыктарын[†] барыларын муспуттара. 30Аарон кинилэргэ АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга тугу эппитин бүтүннүүтүн кэпсээн баран, дьон көрөн турдаҕына, били бэлиэ дьайыылары оҥорон көрдөрбүтэ. 31Онон бар дьон итэҕэйэн, АЙЫЫ ТОЙОН Израиль норуотун өйдөөн-санаан кэлбитин, кинилэр эрэйдэрин-муҥнарын көрбүтүн истэн, сөһүргэстээн туран АЙЫЫ ТОЙОҤҤО сиргэ диэри сүгүрүйбүтэ.

### 5


Моисейдаах Аарон фараоҥҥа киирэллэр

1Бу кэнниттэн Моисей[†] Аароннуун фараоҥҥа киирэн: «АЙЫЫ ТОЙОН,[†] Израиль Таҥарата, маннык этэр: „Миэхэ анаан кураайы куйаарга бырааһынньык оҥоро барыаҕын норуоппун ыыт“ диир», – диэбиттэрэ.

2«Кимий ол АЙЫЫ ТОЙОН диэн? – фараон[†] хардарбыта. – Мин тоҕо Кини тылын истэммин Израилы ыытыах тустаахпыный? Мин АЙЫЫ ТОЙОНУ билбэппин, онон Израилы ыыппаппын».

3Моисейдаах Аарон: «Дьэбириэй Таҥарата биһигини ыҥырда, – диэбиттэрэ. – Онон, Кини биһигини ыарыынан биитэр сэриинэн сууһарбатын туһугар, АЙЫЫ ТОЙОҤҤО, бэйэбит Таҥарабытыгар, толук[†] биэриэхпитин, биһигини, бука диэн, кураайы куйаарга, үс күннүктээх сиргэ, көҥүллээн ыыт».

4Онуоха Египет ыраахтааҕыта эппитэ: «Бу эһиги, Моисейдаах Аарон, дьону тоҕо үлэлэриттэн аралдьытаҕытый? Баран үлэлээҥ!» 5Ити кэннэ эппитэ: «Көр эрэ, норуот итиччэ элбээбитин кэннэ, эһиги өссө үлэтин тохтото сатыы сылдьаҕыт!»


Норуоту кэтээн үлэлэтээччилэргэ ыйыы-кэрдии

6Сити күн фараон норуоту кэтээн үлэлэтээччилэргэ уонна ыстаарысталарга маннык сорудахтаабыта: 7«Кирпииччэ үктүүллэригэр аны кинилэргэ соломону биэримэҥ – бэйэлэрэ хомуйан аҕаллыннар. 8Ол гынан баран кирпииччэлэрин ахсаанын урукку курдук ирдээҥ, ирээттэрин аччатымаҥ. Иллэҥнэрэ бэрт буолан: „Таҥарабытыгар толук биэрэ барыахха,“ – диэн хаһыытаһаллар. 9Үлэлэрин ыаратан биэрдэххитинэ – үлэлиэхтэрэ, ол-бу хойгур тылы истиэхтэрэ суоҕа».

10Ити кэнниттэн дьону кэтээн үлэлэтээччилэр уонна ыстаарысталар тахсан норуокка эппиттэрэ: «Фараон маннык этэр: „Аны эһиэхэ соломону биэрбэппин, 11бэйэҕит баран хантан баҕарар хомуйуҥ, оттон кирпииччэни, төһөнү оҥорбуккут саҕаны, син биир оҥоруҥ“».

12Онон дьон Египет устун сылдьан, соломо оннугар бурдук хадьымалын үргээн хомуйбуттара. 13Кэтээн үлэлэтээччилэр: «Урут соломо бэриллэрин саҕана, төһө кирпииччэни оҥорор этигитий да – билигин эмиэ оччону оҥоруҥ!» – диэн күһэйэллэрэ. 14Фараон кэтээн үлэлэтээччилэрэ Израиль дьонун салайтараары дьэбириэйдэртэн бэйэлэриттэн туруорбут ыстаарысталарын, үлэни ирдээн, кырбыыр буолбуттара. «Үлэлиэхтээх үлэҕитин тоҕо толорбоккутуй? Урут төһө кирпииччэни оҥорор этигит – соччону оҥоруҥ!» – диэн ыххайаллара.

15Израиль дьонун ыстаарысталара фараоҥҥа үҥсэ барбыттара: «Эн биһиэхэ, кулуттаргар, тоҕо маннык сыһыаннаһаҕыный? – диэбиттэрэ. – 16Биһиэхэ, эн кулуттаргар, соломо биэрбэттэр, уонна кирпииччэ ирдииллэр. Кулуттаргын биһигини кырбыыллар. Дьонуҥ аньыыны оҥороллор».

17«Эһиги иллэҥҥит бэрт! – диэбитэ фараон. – Иллэҥ буолан: „АЙЫЫ ТОЙОҤҤО толук биэрэ барыаҕыҥ“, – дэһэҕит. 18Баран үлэлээҥ. Эһиэхэ аны соломо бэриллибэт, оттон оҥоруохтаах кирпииччэҕитин оҥоруҥ!»

19Урут төһөнү оҥороллорой да, күн аайы соччо кирпииччэни оҥоруохтаахтарын истэннэр, Израиль ыстаарысталара алдьархайга түбэспиттэрин өйдөөбүттэрэ. 20Итиэннэ фараонтан тахсаат, кинилэри кэтэһэн турар Моисейдаах Аароҥҥа кэлэн: 21«Тугу оҥорбуккутун АЙЫЫ ТОЙОН көрөн дьүүллээтин! – диэбиттэрэ. – Эһигиттэн сылтаан фараон үлэһиттэринээн биһигини абааһы көрдүлэр. Эһиги кинилэргэ биһигини өлөрөр сылтаҕы биэрдигит!»


Моисей АЙЫЫ ТОЙОҤҤО үҥэр

22«Оо, Айыы Тойон! – диэбитэ Моисей АЙЫЫ ТОЙОҤҤО. – Эн бу норуоту тоҕо маннык алдьархайга тиэртиҥ? Миигин тоҕо манна ыыппыккыный? 23Мин фараоҥҥа Эн илдьитиҥ буолан кэлиэхпиттэн кини бу норуокка ордук куһаҕаннык сыһыаннаһар. Эн норуоккун өрүһүйбэтиҥ».

### 6

1Онтон АЙЫЫ ТОЙОН[†] Моисейга[†] эппитэ: «Билигин Мин фараону[†] хайдах гынарбын эн көрүөҥ! Кини, Мин күүстээх илиибиттэн дьулайан, норуоппун ыытыа. Мин күүстээх илиибиттэн дьулайан, кинилэри дойдутуттан киэр үүрүө!»


Таҥара Моисейы өссө биирдэ ыҥырар

2Таҥара Моисейга эппитэ: «Мин АЙЫЫ ТОЙОММУН. 3Мин Авраамҥа,[†] Исаакка, Иаковка көстөн, Сүдү Күүстээх Таҥара[*] буоларбын биллэрбитим, оттон АЙЫЫ ТОЙОН диэн ааппын арыйбатаҕым[+]. 4Мин кинилэргэ кэлии дьон быһыытынан[†] айанныы сылдьыбыт сирдэрин Ханааны[†] биэриэх буолан, сөбүлэһии кэс тылын[†] эппитим. 5Мин Израиль норуота Египет биһигини кулут оҥоһунна диэн энэлийэр саҥатын истэммин, эһигинниин сөбүлэһиим кэс тылын өйдөөн-санаан кэллим. 6Онон эн Израиль дьонугар эт: „Мин АЙЫЫ ТОЙОММУН. Мин эһигини Египет хабалатыттан таһааран, кулуттааһынтан босхолуом; күүстээх илиибин өрө көтөҕөн, эһигини быыһыам уонна Египет дьонун дьулааннаахтык накаастыам! 7Мин эһигини норуот оҥостон, эһиги Таҥараҕыт буолуом. Дьэ, оччоҕо Египет хабалатыттан эһигини Мин, АЙЫЫ ТОЙОН Таҥараҕыт, таһаарбыппын билиэххит. 8Мин эһигини Авраамҥа, Исаакка, Иаковка биэриэх буолан андаҕайбыт сирбэр илдьэммин, ол сири эһиги бас билиигитигэр биэриэм. Мин АЙЫЫ ТОЙОММУН“»[+].

9Моисей итини Израиль дьонугар тиэрдибитигэр анарааҥҥылар, куттанан уонна ыар үлэҕэ боҕуттаран, кинини истибэтэхтэрэ.

10Онтон АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга эппитэ: 11«Египет ыраахтааҕытыгар фараоҥҥа киирэн, Израиль норуотун дойдугуттан ыыт диэн эт».

12Онуоха Моисей АЙЫЫ ТОЙОН иннигэр туран: «Бэл, Израиль дьоно мин этэрбин истибэт буоллахтарына, эгэ фараон миигин хайдах истиэҕэй? Мин сатаан ыпсаран саҥарбаппын эбээт», – диэбитэ.

13АЙЫЫ ТОЙОН Моисейдаах Аароннуун кэпсэтэн, Израиль дьонун Египет сириттэн таһаарар туһугар кинилэри Израиль норуотугар уонна Египет ыраахтааҕытыгар фараоҥҥа барыҥ диэн соруйбута.


Моисейдаах Аарон төрүччүлэрэ

14Израиль уустарын аҕа баһылыктара[†] манныктар.

Израиль бастакы уолун Рувим уолаттара: Ханох, Фаллу, Хецрон, Харми. Бу – Рувим дьиэ кэргэттэрэ[+].

15Симеон уолаттара: Иемуил, Иамин, Огад, Иахин, Цохар уонна Ханаан дьахтарын уола Саул. Бу – Симеон дьиэ кэргэттэрэ[+].

16Левий уолаттара, аҕа уустарынан ааттаатахха, Гирсон, Кааф, Мерари диэннэр. Левий сүүс отут сэттэ сааһыгар диэри олорбута.

17Гирсон уолаттара: Ливни, Шимеи уонна кинилэр дьиэ кэргэттэрэ.

18Кааф уолаттара: Амрам, Ицгар, Хеврон, Узиил. Кааф сүүс отут үһүгэр тиийбитэ.

19Мерари уолаттара: Махли, Муши. Бу – Левий аҕатын уустарын дьиэ кэргэттэрэ.

20Амрам Иохаведаны, тастыҥ аҕаһын, ойох ылбыта. Иохаведа киниэхэ Аарону уонна Моисейы төрөппүтэ. Амрам сүүс отут сэттэ сааһыгар диэри олорбута.

21Ицгар уолаттара: Корей, Нефег, Зихри.

22Узиил уолаттара: Мисаил, Елцафан, Сифри.

23Аарон Аминадав кыыһын, Наассон балтын Елисаветаны ойох ылбыта. Елисавета киниэхэ Надав, Авиуд, Елеазар, Ифамар диэн уолаттары төрөппүтэ.

24Корей уолаттара: Асир, Елкана, Авиасаф. Бу – Корей дьиэ кэргэттэрэ.

25Аарон уола Елеазар Футиил биир кыыһын ойох ылбыта. Ойоҕо киниэхэ Финеес диэн уолу төрөппүтэ. Левиттэр[†] көлүөнэлэрин аҕа баһылыктара уонна кинилэр дьиэ кэргэттэрэ итинниктэр.

26Аароннаах Моисей – АЙЫЫ ТОЙОН Израиль уолаттарын уустарын Египеттэн таһаарыҥ диэн соруйбут дьоно. 27Бу Моисейдаах Аарон Египет ыраахтааҕытыгар фараоҥҥа тиийэннэр, Израиль дьонун Египеттэн таһаарар туһунан эппиттэрэ.


АЙЫЫ ТОЙОН Моисейдаах Аарону фараоҥҥа ыытар

28Дьэ, онон АЙЫЫ ТОЙОН Моисейдыын Египеккэ кэпсэтэригэр 29эппитэ: «Мин АЙЫЫ ТОЙОММУН! Мин эйиэхэ тугу этэрбин барытын Египет ыраахтааҕытыгар фараоҥҥа тиэрт».

30Оттон Моисей буоллаҕына АЙЫЫ ТОЙОН иннигэр туран: «Мин сатаан ыпсаран саҥарбат киһибин эбээт. Фараон мин этэрбин хайдах истиэҕэй?» – диэбитэ.

### 7

1Ол гынан баран АЙЫЫ ТОЙОН[†] Моисейга[†] эппитэ: «Көр, Мин эйигин фараоҥҥа Таҥара кэриэтэ оҥоробун, оттон убайыҥ Аарон эйиэхэ бороруогуҥ буолуо. 2Мин эйиэхэ тугу соруйарбын барытын эн Аароҥҥа этиэҥ. Оттон убайыҥ Аарон ону фараоҥҥа, кини Израиль дьонун дойдутуттан ыытарын туһугар, тиэрдиэ. 3Ол эрээри Мин фараон[†] сүрэҕин дьэбирситиэм, онон Мин төһө да Египет сиригэр элбэх бэлиэ дьайыыны, эҥин дьиктини көрдөрбүтүм үрдүнэн, 4кини эһигини истиэ суоҕа. Оччоҕо Мин Египети ыараханнык накаастыам уонна Египет сириттэн Бэйэм сэриибин, норуоппун – Израиль дьонун – таһаарыам. Мин дьүүлүм дьулаан дьүүл буолуоҕа! 5Дьэ, онно Египеккэ ыардык тайанан, Израиль дьонун хабалаттан таһаардахпына, Египет олохтоохторо Мин АЙЫЫ ТОЙОН буоларбын билиэхтэрэ».

6Моисейдаах Аарон итини толорбуттара, барытын, АЙЫЫ ТОЙОН хайдах соруйбутун курдук, оҥорбуттара. 7Фараону кытта кэпсэтэллэригэр Моисей аҕыс уон саастааҕа, оттон Аарон аҕыс уон үһэ этэ.


Аарон тайаҕа эриэн үөҥҥэ кубулуйар

8АЙЫЫ ТОЙОН Моисейдаах Аароҥҥа эппитэ: 9«Өскөтүн фараон дьиктитэ көрдөрүҥ диэтэҕинэ, эн, Моисей, Аароҥҥа: „Тайах маскын фараон иннигэр бырах“, – диэр, оччоҕо тайаҕа эриэн үөҥҥэ кубулуйуо».

10Моисейдаах Аарон фараоҥҥа киирэннэр, АЙЫЫ ТОЙОН соруйбутун толорбуттара. Аарон тута сылдьар тайаҕын фараон уонна кини үлэһиттэрин иннилэригэр сиргэ бырахпытыгар тайаҕа эриэн үөҥҥэ кубулуйбута. 11Онуоха фараон муударай өйдөөхтөрүн, аптаах дьонун ыҥыран ылбыта. Олор, Египет аптаахтара, хомуһуннарын күүһүнэн эмиэ оннук дьиктини оҥорон көрдөрбүттэрэ. 12Хас биирдиилэрэ тайах мастарын сиргэ бырахпыттарыгар тайахтара эриэн үөн буолан хаалбыттара, ол гынан баран Аарон тайаҕа кинилэр тайахтарын барыларын мэҥиэстэн кэбиспитэ. 13Фараон, сүрэҕэ дьэбирсийэн, Моисейдаах Аарону истибэтэҕэ. Барыта, АЙЫЫ ТОЙОН эппитин курдук, буолбута.


Бастакы алдьархай: уу хааҥҥа кубулуйар

14АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга эппитэ: «Фараон өсөһөр, норуоту ыытыан баҕарбат. 15Сарсын фараон өрүскэ киирэригэр эн киниэхэ утары тиий. Ааһар суолугар кытылга кэтэһэн тур. Онтон эриэн үөн буола сылдьыбыт тайах маскын илиигэр тутан туран, 16фараоҥҥа эт: „АЙЫЫ ТОЙОН, дьэбириэйдэр Таҥаралара, миигин эйиэхэ илдьитин тиэртэрэ ыытта. Кураайы куйаарга Миэхэ сулууспа оҥоро барыаҕын – Мин норуоппун ыыт диэн илдьиттиир. Ол эрээри эн ону баччааҥҥа диэри толоро иликкин“. 17Онон АЙЫЫ ТОЙОН эйиэхэ: „АЙЫЫ ТОЙОН диэн кимин эн билигин билиэҥ“, – диир. Мин бу тутан турар тайах маспынан ууну оҕустахпына, уу хааҥҥа кубулуйуо. 18Өрүс балыга барыта өлүөҕэ, өрүстэн ынырыктаах сыт-сымар аҥылыйан, Египет олохтоохторо ууну кыайан испэт буолуохтара».

19Онтон АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга эппитэ: «Аароҥҥа эт: тайах маһын ылан, Египет уутун – өрүстэрин, ханаалларын, күөллэрин уонна үрэхтэрин – диэки далайдын. Оччоҕо уулара барыта хааҥҥа кубулуйуо. Египет сирин былаһын тухары мас да, таас да иһиттэргэ өһөх хаан туруо».

20Моисейдаах Аарон АЙЫЫ ТОЙОН соруйбутун толорбуттара. Фараон уонна кини үрдүк сололоохторо көрөн турдахтарына, Аарон[*] тайах маһын өрө уунан баран өрүс уутун охсубута. Онуоха уу барыта кыа хаанынан устубута. 21Өрүс балыга атан тахсыбыта, уу сытыйбыт сытынан аҥылыйбыта, онон Египет дьоно ууну кыайан испэт буолбуттара. Бүтүн Египет устунан хара хаан халыйбыта.

22Ол эрээри Египет аптаахтара хомуһуннарын күүһүнэн эмиэ итинник дьиктини оҥорбуттара. Фараон, сүрэҕэ дьэбирсийэн, АЙЫЫ ТОЙОН эппитин курдук, Моисейдаах Аарону истибэтэҕэ. 23Киэр хайыһаат, дыбарыаһыгар киирэн хаалбыта – туох буола турарыгар кыһамматаҕа даҕаны. 24Оттон Египет дьоно бука бары, өрүстэн ууну баһар кыахтара суох буолан, тула холуодьас хастан барбыттара.

25АЙЫЫ ТОЙОН өрүс уутун хааҥҥа кубулутуоҕуттан сэттэ хонук ааспыта.

### 8


Иккис алдьархай: хара баҕа буулуур

1Онтон АЙЫЫ ТОЙОН[†] Моисейга[†] эппитэ: «Фараоҥҥа киирэн эт: „АЙЫЫ ТОЙОН маннык диир: Миэхэ сулууспа оҥоро барыаҕын норуоппун ыыт. 2Ыытарга сөбүлэспэт буоллаххына, көр, Мин эн дойдугар бүтүннүүтүгэр хара баҕалары ыытыаҕым. 3Нил өрүс бүтүннүү баҕанан оргуйан олоруоҕа. Хара баҕалар кытылга тахсан, дыбарыаскар, утуйар хоскор, ороҥҥор киириэхтэрэ. Үрдүк сололоох үлэһиттэриҥ, норуотуҥ дьиэлэрэ-уоттара эмиэ хара баҕаларынан туолуохтара. Оһоххутугар, тиэстэҕит иһитигэр барытыгар баҕалар симиллиэхтэрэ. 4Эйиэхэ бэйэҕэр, эн норуоккар, үлэһиттэргэр баҕалар ыттыахтара“».

5АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга эппитэ: «Аароҥҥа эт: тайаҕын Египет бары уутун, өрүстэрин, өрүстэрин салааларын, күөллэрин диэки далайа тутан, Египеккэ хара баҕалары таһаардын».

6Аарон тутан турар тайаҕынан Египет ууларын диэки далайбытыгар ууттан хара баҕалар тахсан, Египет сирин бүттүүнүн толорон кэбиспиттэрэ. 7Ол эрээри аптаах дьон хомуһуннарын күүһүнэн эмиэ оннугу оҥорбуттара: Египет сиригэр хара баҕалары таһаарбыттара.

8Фараон,[†] Моисейдаах Аарону ыҥыран ылан, эппитэ: «АЙЫЫ ТОЙОНТОН көрдөһүҥ, миигиттэн, мин норуоппуттан бу хара баҕалары киэр гыннын! Оччоҕуна мин эһиги норуоккутун ыытыаҕым. Бараҥҥыт АЙЫЫ ТОЙОҤҤО толук[†] биэриэххит»[+].

9«Эн тускар, эн үлэһиттэриҥ уонна норуотуҥ тустарыгар көрдөһүөм, – диэбитэ Моисей фараоҥҥа. – Хара баҕалар эһигиттэн, дьиэҕититтэн-уоккутуттан сүтүөхтээх күннэрин бэйэҥ болдьоо. Баҕалар өрүскэ эрэ хаалыахтара».

10«Күн сарсын!» – диэбитэ фараон.

«Эн эппиккинэн буолуо, – диэн хардарбыта Моисей. – Дьэ, оччоҕо биһиги АЙЫЫ ТОЙОН Таҥарабытыгар тэҥнээх суоҕун өйдүөҕүҥ. 11Хара баҕалар эйигиттэн, эн дыбарыаскыттан, эн үлэһиттэргиттэн уонна норуоккуттан киэр барыахтара, өрүскэ эрэ хаалыахтара».

12Моисейдаах Аарон фараонтан тахсан барбыттара. Моисей АЙЫЫ ТОЙОНТОН, фараоҥҥа ыыппыт баҕаларын суох оҥорорун туһугар көрдөһөн, үҥпүтэ. 13АЙЫЫ ТОЙОН Моисей көрдөһүүтүн ылыммыта, онон дьиэлэргэ, тиэргэннэргэ, хонууга сылдьыбыт баҕалар бары өлөн хаалбыттара. 14Өлбүт баҕалары хомуйан чөмөхтөөбүттэригэр бүтүн дойду устунан амырыын сыт-сымар бөҕө буолбута. 15Ол эрээри фараон алдьархай ааспытын көрөн, эмиэ дьэбирсийэн, АЙЫЫ ТОЙОН эппитин курдук, Моисейдаах Аарон тылларын истибэтэҕэ.


Үһүс алдьархай: кыымаайы үөн буулуур

16Онтон АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга эппитэ: «Аароҥҥа эт: тайаҕын күөрэччи тутан баран, сири бүрүйэн сытар быылы оҕустун, оччоҕо ол быыл Египет сиригэр барытыгар кыымаайыга кубулуйуо». 17Кинилэр ити этиллибити толорбуттара. Аарон тайах маһын өрө уунан баран сир быылын охсубутугар кыымаайы үөн киһиэхэ-сүөһүгэ саба көтөн кэлбитэ. Сир-дойду быыла кыымаайы буолан, бүтүн Египет сирин сабардаабыта. 18Египет аптаахтара эмиэ хомуһуннарын күүһүнэн кыымаайыны түһэрэ сатаабыттара да, кыайбатахтара.

Кыымаайы киһини-сүөһүнү барытын буулаабыта. 19«Бу Таҥара оҥоруута!» – диэбиттэрэ аптаах дьон фараоҥҥа. Ол эрээри фараон, сүрэҕэ дьэбирсийэн, АЙЫЫ ТОЙОН эппитин курдук, кинилэри бу да сырыыга истибэтэҕэ.


Төрдүс алдьархай: тигээйи буулуур

20АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга эппитэ: «Сарсын сарсыарда эрдэ туран фараоҥҥа утары тиий. Өрүскэ кэлэн истэҕинэ, киниэхэ эт: „АЙЫЫ ТОЙОН маннык диир: Миэхэ сулууспа оҥоро барыаҕын – норуоппун ыыт. 21Оттон ыыппатаххына, Мин эйиэхэ, эн үлэһиттэргэр, норуоккар, дьиэлэргэр тигээйилэри ыытыаҕым. Египет бары олохтоохторун дьиэлэрэ-уоттара, олорор сирдэрэ бүтүннүүтэ тигээйинэн туолуоҕа. 22Оттон норуотум олорор Гесем сирин-уотун Мин харыстыаҕым: бу сиргэ Мин АЙЫЫ ТОЙОН буоларбын эн билэриҥ туһугар, онно тигээйи түһүө суоҕа. 23Инньэ гынан Мин Бэйэм норуоппар уонна эн норуоккар тус-туспатык сыһыаннаһыаҕым. Бу бэлиэ дьайыы күн сарсын буолуоҕа“».

24АЙЫЫ ТОЙОН эппитин толорбута. Фараон дыбарыаһын, кини үлэһиттэрин дьиэлэрин, бүтүн Египет сирин барытын кыйма курдук тигээйи бииһэ буулаабыта. Дойду бүттүүнэ тигээйиттэн эстэригэр тиийбитэ.

25Фараон Моисейдаах Аарону ыҥыртаран ылан: «Барыҥ, Таҥараҕытыгар биэриэхтээх толуккутун манна, биһиги сирбитигэр, биэриҥ», – диэбитэ.

26Моисей эппитэ: «Оннук гынарбыт сатаммат: биһиги АЙЫЫ ТОЙОН Таҥарабытыгар толук биэрэрбитин Египет дьоно абааһы көрөллөр. Сүөһүнү толук туттар сиэрбитин-туоммутун кинилэр харахтарын далыгар оҥордохпутуна, биһигини тааһынан тамныахтара суоҕа дуо[+]? 27Онон мантан үс күннүк айаннаах кураайы куйаарга тиийэммит АЙЫЫ ТОЙОН Таҥарабытыгар, Кини биһиэхэ Бэйэтэ хайдах этэринэн, толук биэриэхпит».

28«Мин эһигини ыытабын, – диэбитэ фараон. – Кураайы куйаарга бараҥҥыт АЙЫЫ ТОЙОН Таҥараҕытыгар биэриэхтээх толуккутун биэриҥ. Ол эрээри наһаа ыраатымаҥ. Уонна мин туспар үҥээриҥ!»

29Онуоха Моисей: «Мин эйигиттэн тахсан, АЙЫЫ ТОЙОНТОН көрдөһүөм. Оччоҕо сарсын эһиги бары – фараон, эн үлэһиттэриҥ уонна Египет бүттүүн норуота – тигээйиттэн быыһаныаххыт, – диэн хардарбыта. – Ити гынан баран фараон биһигини аны албыннаабатын, биһиги норуоппут АЙЫЫ ТОЙОҤҤО толук биэрэ барарын мэһэйдээбэтин».

30Моисей фараонтан тахсан АЙЫЫ ТОЙОНТОН көрдөспүтүгэр, 31АЙЫЫ ТОЙОН Моисей тылын ылынан, тигээйилэри фараонтан, кини үлэһиттэриттэн, Египет норуотуттан киэр тэйиппитэ. Онно биир да тигээйи ордубатаҕа. 32Ол эрээри фараон бу да сырыыга дьэбирсийэн, норуоту ыыппатаҕа.

### 9


Бэһис алдьархай: сүөһү дьаҥа буулуур

1Онтон АЙЫЫ ТОЙОН[†] Моисейга[†] эппитэ: «Фараоҥҥа киирэн эт: АЙЫЫ ТОЙОН, дьэбириэйдэр Таҥаралара, маннык диир: „Миэхэ сулууспа оҥоро барыаҕын Мин норуоппун ыыт“. 2Оттон ыыппатаххына, кэм да тута сылдьар буоллаххына, 3сэрэтэбин, АЙЫЫ ТОЙОН эн сүөһүгэр ыардык тайаныаҕа: аттарыҥ, өсүөллэриҥ, тэбиэннэриҥ, ынахтарыҥ, барааннарыҥ сүрдээх ыарахан дьаҥҥа ылларыахтара. 4АЙЫЫ ТОЙОН Израиль дьонун сүөһүтүн Египет сүөһүтүттэн араарыа: Израиль дьонун сүөһүтүттэн биир да өлүө суоҕа».

5Итиэннэ АЙЫЫ ТОЙОН болдьоон: «Итини Мин, АЙЫЫ ТОЙОН, сарсын бу дойдуга бүттүүнүгэр оҥоруоҕум», – диэбитэ.

6Сарсыныгар АЙЫЫ ТОЙОН эппитин толорбута: Египет сүөһүтэ барыта өлбүтэ, оттон Израиль дьонугар биир да охтубатаҕа. 7Фараон[†] киһи ыытан көрдөрбүтэ – чахчы, Израиль дьонугар биир да сүөһү өлбөтөх этэ. Ол эрээри фараон эмиэ уруккутун курдук сүрэҕэ дьэбирсийэн, норуоту ыыппатаҕа.


Алтыс алдьархай: дьон уонна дьиэ сүөһүтүн этэ бааһырар

8АЙЫЫ ТОЙОН Моисейдаах Аароҥҥа эппитэ: «Оһох күлүн ытыскытын толору баһан ылыҥ. Ону Моисей, фараон көрөрүгэр, үөһэ салгыҥҥа ыстын. 9Ол күл Египет сирин үрдүнэн күдэн буолан көтүө, оччоҕо киһи-сүөһү тириитигэр ириҥэлээх баас үөскүө».

10Кинилэр оһох күлүн ытыһан ылан баран, кэлэн фараон иннигэр турбуттара. Моисей күлүн үөһэ ыспытыгар дьон да, дьиэ сүөһүтүн да тириитэ ириҥэлээх аһаҕас бааһынан бүрүллүбүтэ. 11Египет аптаахтара-хомуһуннаахтара Моисейы кытта күрэстэһэр кыахтара суоҕа: кинилэр бэйэлэрэ, Египет атын дьонун барытын курдук, эмиэ бар баас буолбуттара. 12Ол эрээри фараон, сүрэҕин АЙЫЫ ТОЙОН дьэбирситэн, АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга эппитин курдук, бу да сырыыга кинилэри истибэтэҕэ[+].


Сэттис алдьархай: тобурах тоҕута сынньар

13Онтон АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга эппитэ: «Сарсын эрдэ туран фараоҥҥа тиийэн эт: АЙЫЫ ТОЙОН, дьэбириэйдэр Таҥаралара, маннык диир: „Миэхэ сулууспа оҥоро барыаҕын Мин норуоппун ыыт! 14Бүтүн сир үрдүнэн Миэхэ холоонноох ким да суоҕун өйдөөтүн диэммин, Мин эйигин тус бэйэҕин, эн үлэһиттэргин уонна бүтүн норуоккун бу сырыыга саамай ынырык алдьархайынан накаастыам.

15Мин охсор илиибин өрө көтөҕөн эйигин да, норуоккун да чумаа ыарыынан сууһарбытым эбитэ буоллар, эһиги сир үрдүттэн симэлийиэ этигит. 16Ол эрээри, Мин аатым бүтүн сир үрдүнэн иһиллэрин туһугар, эйиэхэ Бэйэм күүспүн көрдөрөөрү, эйигин тыыннаах хаалларбытым[+]. 17Эн буоллаҕына, кэм да Мин норуоппар улуутумсуйан, кинини ыытыаххын баҕарбаккын. 18Дьэ, оччотугар Мин сарсын бу кэмҥэ Египеккэ олус күүстээх тобураҕы, Египет үөскүөҕүттэн түһэ илик толону, түһэриэҕим. 19Онон сүөһүлэриҥ үөрүн, аһаҕас халлаан анныгар баары барытын харайтар. Аһаҕас халлаан анныгар хаалбыт киһи-сүөһү тобурахха түбэһэн өлүөҕэ“».

20АЙЫЫ ТОЙОН тылыттан куттанан, фараон сорох үлэһиттэрэ бэрт тиэтэлинэн кулуттарын, сүөһүлэрин-астарын хахха сиргэ хорҕоппуттара. 21Оттон АЙЫЫ ТОЙОН этиитигэр кыһамматах өттө кулут дьонун да, сүөһүтүн да аһаҕас халлаан анныгар хаалларбыта.

22АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга эппитэ: «Илиигин халлааҥҥа уун, оччоҕо Египет сиригэр барытыгар тобурах түһэн, бүтүн Египет устун дьону да, сүөһүнү да, үүнээйини да тоҕута сынньыаҕа».

23Моисей тайаҕын халлааҥҥа өрө ууммутугар АЙЫЫ ТОЙОН сиргэ этиҥи, тобураҕы ыыппыта, чаҕылҕаны күлүмнэппитэ. АЙЫЫ ТОЙОН Египет сирин үрдүнэн тобураҕы куппута[+]. 24Тобурах түспүтэ, ол быыһыгар чаҕылҕан курбуулаабыта – маннык улахан толону Египет норуота бу сиргэ үөскүөҕүттэн көрө илигэ. 25Тобурах бүтүн Египет устун аһаҕас сиргэ баары барытын – дьону, сүөһүнү, үүнээйини – тоҕута сынньыбыта, үүнэн турар мастары алдьаппыта. 26Арай Израиль дьоно олорор Гесем сиригэр эрэ түспэтэҕэ.

27Фараон киһи ыытан Моисейдаах Аарону ыҥыртаран ылан эппитэ: «Бу сырыыга мин аньыыны оҥордум. АЙЫЫ ТОЙОН кырдьыктаах, оттон мин норуоппунаан буруйдаахпыт. 28АЙЫЫ ТОЙОНТОН көрдөһүҥ: бу иэдээннээх этиҥ, бу тобурах тохтоотун. Мин эһигини ыытабын, аны тута сатаабаппын»[+].

29Моисей киниэхэ эппитэ: «Мин куораттан таҕыстым да, икки илиибин АЙЫЫ ТОЙОҤҤО өрө уунан туран көрдөһүөм. Бу сиргэ АЙЫЫ ТОЙОН баһылыктыырын эн өйдүүрүҥ туһугар, этиҥ этэрэ уурайыа, тобурах түһэрэ тохтуо[+]. 30Ол гынан баран мин билэбин: эн да, үлэһиттэриҥ да АЙЫЫ ТОЙОН Таҥараттан билигин да толло иликкит!»

31(Нэчимиэн хайыы үйэ куоластаммыт, лүөн эмиэ сибэккилии турбут буолан тобурахха эстибиттэрэ. 32Оттон сэлиэһинэй бары көрүҥэ, хойут ыһыллан, туох да буолбатаҕа).

33Моисей, фараону хаалларан, куораттан тахсыбыта уонна икки илиитин өрө уунан туран АЙЫЫ ТОЙОНТОН көрдөспүтэ. Этиҥ этэрэ, тобурах түһэрэ тохтообута, курулаччы кута турбут ардах эмиэ астыбыта. 34Фараон тобурахтаах ардах түһэрэ, этиҥ этэрэ тохтообутун көрбүтэ, ол эрээри аньыыны оҥорорун уураппатаҕа. Кини да, үлэһиттэрин да сүрэхтэрэ өссө ордук тыйыһырбыта. 35Ити курдук фараон өһөс хаанын киллэрэн, АЙЫЫ ТОЙОН Моисейынан этиттэрбитин курдук, Израиль дьонун ыыппатаҕа.

### 10


Ахсыс алдьархай: буор аһыҥа

1-2Онтон АЙЫЫ ТОЙОН[†] Моисейга[†] эппитэ: «Фараоҥҥа киир. Мин кинилэргэ бу бэлиэ дьайыыларбын көрдөрөөрү, ол кэннэ эн уолгар уонна уолуҥ уолугар Мин Египеккэ тугу оҥорбуппун, кинилэр ортолоругар туох бэлиэ дьайыыларбын көрдөрбүппүн кэпсиириҥ итиэннэ эһиги Мин АЙЫЫ ТОЙОН буоларбын билэргит туһугар, фараон[†] уонна кини үлэһиттэрин сүрэхтэрин дьэбирсиппитим».

3Моисейдаах Аарон фараоҥҥа киирэн эппиттэрэ: «АЙЫЫ ТОЙОН, дьэбириэйдэр Таҥаралара, маннык диир: „Хаһааҥҥа диэри эн Миэхэ утарылаһаҕын? Миэхэ сулууспа оҥоро барыаҕын норуоппун ыыт. 4Оттон ыыппат буоллаххына, сарсын эн уобаласкар буор аһыҥаны түһэриэм[+]. 5Буор аһыҥа, сир ньуура көстүбэт буолуор диэри, сири-дойдуну сабардыа, тобурахтан ордубут күөҕү бүтүннүүтүн сиэ, хонууга үүнэн турар маһы эмиэ барытын мэҥиэстиэ. 6Буор аһыҥа эн дыбарыаскын, үрдүк сололоохторуҥ бука барыларын дьиэлэрин, Египет бар дьонун дьиэлэрин толоруо. Эһиги аҕаларгыт да, эһэлэргит да, бу сиргэ олорбуттарын тухары, оннугу көрө иликтэрэ“». Маннык этэн баран, Моисей фараонтан тахсан барбыта.

7Онуоха фараон үрдүк сололоох үлэһиттэрэ тойонноругар эппиттэрэ: «Хаһааҥҥа диэри кини биһигини сордууруй? Ити дьону ыытан кэбис, баран АЙЫЫ ТОЙОН Таҥараларыгар сулууспа оҥордуннар. Египет эстэн эрэрин эн көрбөккүн дуо?»

8Моисейдаах Аарону фараоҥҥа төттөрү кэлиҥ диэн дьаһайбыттара. Фараон эппитэ: «Баран, АЙЫЫ ТОЙОН Таҥараҕытыгар сулууспаҕытын оҥоруҥ. Эһигиттэн кимнээх баралларый?»

9«Оҕону-оҕонньору, уолу-кыыһы – барытын илдьэ барабыт, – диэн хардарбыта Моисей. – Барааннарбытын, ынахтарбытын, атын да сүөһүбүтүн эмиэ илдьиэхпит. Биһиги АЙЫЫ ТОЙОН бырааһынньыгар барабыт».

10Онуоха фараон: «Оҕоҕутун-ойоххутун эһиэхэ биэрэн ыытыам кэриэтин, АЙЫЫ ТОЙОН эһигинниин бииргэ буолуо! – диэбитэ. – Сэрэниҥ эрэ, эһиги туох эрэ куһаҕаны оҥорордуу куомуннаһаҕыт. 11Суох, эһиги эр дьон бэйэҕит эрэ баран, ити көрдөспүккүт курдук, АЙЫЫ ТОЙОҤҤО сулууспалааҥ». Уонна иккиэннэрин үүрэн кэбиспиттэрэ.

12Онуоха АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга эппитэ: «Илиигин Египет сирин диэки уун. Онно буор аһыҥа түһэн туох баар үүнээйини, тобурахтан ордубуту барытын сиэтин».

13Моисей тайах маһын Египет диэки ууммутугар АЙЫЫ ТОЙОН илиҥҥи тыалы түһэрэн ол сиргэ күнү-түүнү быһа тыалырбыта. Сарсыардатыгар илиҥҥи тыал буор аһыҥаны үүрэн аҕалбыта. 14Египет сиригэр барытыгар аһыҥа түһэн, дойдуну биир гына толорбута. Урут хаһан да түһэ илик, кэлин да түһэрэ биллибэт баһаам элбэх буор аһыҥа этэ. 15Аһыҥа сири барытын бүрүйэн, сир ньуура көстүбэт буолбута. Буор аһыҥа били тобурахтан ордубут үүнээйини, мас отонун барытын сиэн кэбиспитэ. Египет сирин үрдүнэн мас сэбирдэҕэ да, күөх от да ордубатаҕа.

16Фараон бэрт тиэтэлинэн Моисейдаах Аарону ыҥыртаран ылан эппитэ: «Мин АЙЫЫ ТОЙОН Таҥараҕыт иннигэр уонна эһиги иннигитигэр аньыыны оҥордум[+]. 17Билигин мин аньыыбын бырастыы гыныҥ итиэннэ, миигин бу өлүүттэн өрүһүйэрин туһугар, АЙЫЫ ТОЙОН Таҥараҕытыттан көрдөһүҥ!»[+]

18Моисей фараонтан тахсан, АЙЫЫ ТОЙОҤҤО үҥпүтэ. 19Онуоха АЙЫЫ ТОЙОН арҕааттан олус күүстээх тыалы түһэрэн, ол тыал аһыҥаны барытын үлтү сөрөөн ылан, Кыһыл муораҕа[*] илдьэн куппута. Египет үрдүнэн биир да аһыҥа үөн хаалбатаҕа. 20Ол гынан баран фараон, сүрэҕин АЙЫЫ ТОЙОН дьэбирситэн, Израиль дьонун ыыппатаҕа.


Тохсус алдьархай: им балай хараҥа

21Онтон АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга: «Илиигин халлааҥҥа уун, оччоҕо Египет сирин им балай, киһи илиитин иминэн бигээн сылдьар ыас хараҥа сабардыаҕа», – диэбитэ. 22Моисей илиитин халлаан диэки өрө ууммутугар Египет сирин үс күннээх түүн устата им балай хараҥа сабардаан турбута. 23Киһи киһини кыайан көрбөт халыҥ хараҥата саба халыйан, үс түүннээх күн устатын тухары ким да оннуттан хамсаабатаҕа. Арай Израиль дьоно олорор сиригэр эрэ сырдык этэ.

24Фараон Моисейы ыҥыран ылан: «Баран АЙЫЫ ТОЙОҤҤО сулууспаҕытын оҥоруҥ. Оҕолоргут эһигини кытта барсыахтарын сөп, оттон кыра да, бөдөҥ да сүөһүгүт хааллын», – диэбитэ.

25Онуоха Моисей эппитэ: «Биһиги АЙЫЫ ТОЙОН Таҥарабытыгар бүтүннүү уматыллар толугу кытта атын да толугу биэрэрбит туһугар, эн биһигини сүөһүлээх ыыт. 26Сүөһүбүт үөрэ барыта барыахтаах, туйахтаах манна биир да хаалыа суохтаах. Биһиги онно тиийэн эрэ баран, АЙЫЫ ТОЙОН Таҥарабытыгар толук[†] туттар сүөһүбүтүн талабыт. Онно тиийиэхпитигэр диэри, АЙЫЫ ТОЙОҤҤО ханнык сүөһүнү биэрэрбитин билбэппит».

27Ол эрээри АЙЫЫ ТОЙОН фараон сүрэҕин дьэбирситэн, кини Израиль дьонун ыытыан баҕарбатаҕа. 28Фараон Моисейга: «Миигиттэн киэр буол! – диэбитэ. – Аны манна миэхэ кэлимэ. Кэлиэҥ да – сол күн өлүөҥ».

29«Эн эппиккинэн буоллун, – диэн хардарбыта Моисей. – Мин аны эйигин көрүөм суоҕа».

### 11


Египет бастакы уол оҕолоро өлөллөрүн туһунан

1Онтон АЙЫЫ ТОЙОН[†] Моисейга[†] эппитэ: «Мин фараоҥҥа уонна Египет дьонугар өссө биир алдьархайы ааҥнатыам. Дьэ, ол кэнниттэн кини эһигини мантан ыытыаҕа. Көннөрү да ыытыа суоҕа – бэрт тиэтэлинэн үүрүөҕэ. 2Онон норуокка эт: хас биирдии эр киһи да, дьахтар да ыалларыттан үрүҥ көмүс, кыһыл көмүс малы көрдөөн ыллын».

3АЙЫЫ ТОЙОН оҥоруутунан, Египет олохтоохторо Израиль дьонун көрдөһүүтүн дьэллэмник ылыммыттара. Египеккэ ким барыта – фараон[†] үлэһиттэрэ да, олохтоох норуот да – Моисейы улуу киһинэн ааҕаллара.

4Моисей эппитэ: «АЙЫЫ ТОЙОН маннык диир: „Түүн үөһүгэр Мин Египет устун ааһыам. 5Онуоха Египет ыалларын бастакы уол оҕолоро – бүрүстүөлгэ олорор фараон бастакы уол оҕотуттан саҕалаан, суоруна тарда турар кулут дьахтар бастакы уол оҕотугар тиийэ, ону ааһан сүөһү бастакы атыыр төрүөҕэ бары өлүөхтэрэ. 6Бүтүн дойду үрдүнэн ким да, хаһан да урут истэ илик, кэлин да истибэт улуу энэлгэнэ буолуоҕа. 7Эһиги АЙЫЫ ТОЙОН Египет дьонугар уонна Израиль норуотугар тус-туспатык сыһыаннаһарын көрөргүт туһугар, Израиль дьонун да, кинилэр сүөһүлэрин да барыларын биир да ыт үрүө суоҕа“. 8Бу үлэһиттэриҥ бука бары миэхэ кэлэн сиргэ тиийэ сүгүрүйэн баран: „Эн мантан тахсан, баһылыыр норуоккун илдьэ бар“, – диэн ааттаһыахтара. Дьэ, ол кэннэ мин барыаҕым». Моисей, уордайан, фараонтан тахсан барбыта.

9АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга: «Египет сиригэр Мин элбэх дьикти дьайыым көстөрүн туһугар, фараон эһигини истиэ суоҕа», – диэбитэ.

10Моисейдаах Аарон ити дьикти дьайыыны барытын фараон көрөрүгэр оҥорбуттара. Ол эрээри фараон, сүрэҕин АЙЫЫ ТОЙОН дьэбирситэн, Израиль дьонун дойдутуттан ыыппатаҕа.

### 12


Паасха бырааһынньыгын олохтооһун

1Онтон АЙЫЫ ТОЙОН[†] Египет сиригэр Моисейдаах[†] Аароҥҥа эппитэ: 2«Бу ый эһиэхэ бастакы ый – сыл маҥнайгы ыйа буолуохтаах. 3Израиль бар дьонугар этиҥ: хас биирдии ыал бу ый онус күнүгэр сүөһүтүн үөрүттэн биирдии бараан оҕотун ыллын. 4Бүтүн бараан оҕотун сиир кыаҕа суох дьоҕус дьиэ кэргэн саамай чугас ыалын кытта киһитин ахсаанынан, биир сүөһү этиттэн ким төһөнү сииринэн суоттаан, кыттыстын. 5Бараан оҕото туох да дьиэгэ суох, биир саастаах, атыыр буолуохтаах; бараан оҕотун оннугар коза оҕотун ылыахха эмиэ сөп. 6Ону, бу ый уон төрдүс күнүн кэтэһэн баран, киэһэ боруҥуйга өлөрдүннэр: Израиль норуотугар киирэр хас биирдии киһи сүөһүтүн оннук өлөрүөхтээх. 7Онтон хааныттан ылан, этин сиэхтээх дьиэлэрин киирии аанын икки чанчыгын уонна үөһээ холуодатын соттуннар. 8Этин, аһаҕас уокка үтэн, көтөхтөрүүтэ[†] суох буһарыллыбыт килиэби, аһыы амтаннаах тума оту кытта ол түүн сиэтиннэр. 9Сиикэриктии сиэбэккит, ууга буһарбаккыт – төбөтүн, иһин, атахтарын кытта аһаҕас уокка үтэн сиигит. 10Сарсыардааҥҥа диэри тугун да ордорумаҥ, сарсыардааҥҥа диэри тугу кыайан сиэбэтэххитин уматан кэбиһиҥ. 11Сииргитигэр айаҥҥа турунардыы – кургутун курданан, атаххыт таҥаһын кэтэн, тайах маскытын тутан олорон – тиэтэйэ-саарайа сиигит. Бу – АЙЫЫ ТОЙОН Паасхата.[†]

12Мин бу түүн Египет устун баран, дойду олохтоохторун бастакынан төрөөбүт уол оҕолорун уонна сүөһүлэрин атыыр төрүөхтэрин барыларын өлөрүөҕүм, Египет таҥараларын барыларын дьүүллүөҕүм: Мин АЙЫЫ ТОЙОММУН. 13Оттон эһиги олорор дьиэлэргит хаанынан бэлиэтэммит буолуохтара, Мин ол хааны көрөммүн таһынан ааһа туруоҕум. Ити курдук Египети сууһарыам, оттон эһигини өлөр өлүү тумнуо. 14Бу үйэ-саас тухары эһиэхэ умнуллубат күн буолуохтаах. Онон эһиги бу күн АЙЫЫ ТОЙОН бырааһынньыгын бэлиэтээҥ, ону көлүөнэттэн көлүөнэҕэ сылын ахсын ылар буолуҥ. Бу ирдэбили эһиги үйэттэн үйэҕэ тутуһуохтааххыт».


Көтөхтөрүүтэ суох килиэп бырааһынньыга

15«Сэттэ күн көтөхтөрүүтэ суох килиэби сиэҥ. Маҥнайгы күҥҥэ дьиэҕититтэн аһытыыгытын барытын суох гыныҥ. Ким бу сэттэ хонукка көтөхтөрүүлээх килиэби сиэбит – Израиль норуотуттан киэр үүрүллүөҕэ. 16Маҥнайгы уонна сэттис күннэргэ эһиги бары, бииргэ Миэхэ, АЙЫЫ ТОЙОҤҤО, сүгүрүйэ түмсүөхтээххит. Бу күннэргэ туох да үлэни толоруо суохтааххыт, аһыыр аскытын эрэ бэлэмниэххитин, итинник эрэ үлэни толоруоххутун сөп.

17Көтөхтөрүүтэ суох килиэп бырааһынньыгын бэлиэтиир буолуҥ: Мин бу күн эһиги уустаргытын Египеттэн таһаарбытым. Онон бу күнү үйэлэргэ көтүллүбэт ирдэбил быһыытынан[†] көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэлиэтии сылдьыҥ. 18Бастакы ый уон төрдүс күн киэһэтиттэн сүүрбэ биирис күн киэһэтигэр диэри эһиги көтөхтөрүүтэ суох килиэби эрэ сиэхтээххит. 19Сэттэ күн эһиги дьиэҕитигэр аһытыы диэн суох буолуохтаах. Ити күннэргэ көтөхтөрүүлээх килиэби сиэбит киһи – атын сиртэн кэлии да, биитэр олохтоох да киһи буоллун – Израиль норуотуттан киэр үүрүллүө. 20Ханна да олорбуккут иһин, бу күннэргэ көтөхтөрүүлээх килиэби сиэмэҥ – көтөхтөрүүтэ суоҕу сиэҥ».


Израиль дьоно Паасха бараанын оҕотун өлөрөллөр

21Онтон Моисей Израиль аҕа баһылыктарын[†] барыларын ыҥыран кинилэргэ маннык эппитэ: «Хас биирдии дьиэ кэргэн бараан оҕотун биитэр коза оҕотун талан ылан өлөрдүн – Паасханы бэлэмнээтин. 22Онтон иссоп[†][*] сүүмэҕин ылан, ону олгуйга кутуллубут бараан оҕотун хааныгар уган ыла-ыла, дьиэҕит аанын үөһээ холуодатын, икки чанчыгын сотуталааҥ. Сарсыардааҥҥа диэри эһигиттэн ким да таһырдьа тахсыбатын[+]. 23АЙЫЫ ТОЙОН Египет дьонун өлөрө-өһөрө кэллэҕинэ, ааннарын үөһээ холуодата, чанчыктара хаанынан сотуллубут дьиэлэри көрөн, ааһа туруоҕа, онон өлүү аанньалын[†] киллэрэн эһигини өлөртөрүө суоҕа.

24Эһиги ыччаттаргытыныын бу сокуону[†] үйэлэр тухары тутуһуҥ. 25АЙЫЫ ТОЙОН Бэйэтэ эрэннэрбитин курдук эһиэхэ биэрэр сиригэр тиийдэххитинэ, бу сиэри-туому толоро сылдьаарыҥ. 26Өскөтүн оҕолоргут эһигиттэн: „Бу туох суолталаах сиэрий-туомуй?“ – диэн ыйыттахтарына,[+] 27„Биһиги АЙЫЫ ТОЙОҤҤО Паасхатааҕы толугу биэрэбит, тоҕо диэтэххэ АЙЫЫ ТОЙОН Египет дьонун өлөрөрүгэр Израиль дьонун дьиэлэрин ааһа барбыта, биһиги дьиэ кэргэттэрбитин харыстаабыта“ диэн этэр буолуҥ». Итини истэн баран норуот сөһүргэстээн, АЙЫЫ ТОЙОҤҤО сүгүрүйбүтэ.

28Израиль дьоно баран ити этиллибити барытын, үкчү АЙЫЫ ТОЙОН Моисейдаах Аароҥҥа эппитин курдук, оҥорбуттара.


Онус алдьархай: Египет бастакы төрүөхтэрэ өлөллөр

29Түүн үөһүгэр АЙЫЫ ТОЙОН Египет сирин бастакы оҕолорун барыларын сууһарбыта. Бүрүстүөлгэ олорор фараонтан[†] саҕалаан хараҥа хаайыыга сытар киһиэхэ тиийэ маҥнайгы уол оҕолорун тыына быстыбыта. Сүөһү бастакы атыыр төрүөҕэ барыта өлбүтэ. 30Ол түүн фараон, кини үлэһиттэрэ уонна Египет дьоно бука бары турбуттара. Бүтүн Египет үрдүнэн киһи өлбөтөх дьиэтэ диэн суох буолбута. Дойду үрдүнэн улуу энэлгэн саҕаламмыта.


Египеттэн тахсыы

31Түүн фараон Моисейдаах Аарону ыҥыртаран ылан эппитэ: «Биһигиттэн бара охсуҥ, Израиль дьонун барыларын илдьэ барыҥ! Эппиккит курдук АЙЫЫ ТОЙОҤҤО баран, сулууспата оҥоруҥ. 32Кыра да, бөдөҥ да сүөһүбүтүн илдьэ барыахпыт этэ диэн көрдөспүккүт – ону илдьэ барыҥ. Мантан барыҥ уонна миэхэ эмиэ алгыста көрдөһүҥ!»

33Египет олохтоохторо Израиль дьонун дойдубутуттан түргэнник бара охсуҥ диэн тиэтэппиттэрэ. «Барбатаххытына, биһиги бары өлөбүт!» – диэбиттэрэ олохтоохтор. 34Онон Израиль дьоно көтөҕүллэ илик тиэстэлээх иһиттэрин ылан, таҥастарыгар суулаан санныларыгар сүгэн барбыттара. 35Кинилэр Моисей эппитин толорон, Египет ыалларыттан үрүҥ көмүс, кыһыл көмүс симэхтэри, таҥаһы-сабы көрдөөн ылбыттара[+]. 36АЙЫЫ ТОЙОН оҥоруутунан, Египет олохтоохторо Израиль дьонугар тугу көрдөөбүттэрин барытын дьэллэмник биэрбиттэрэ, онон Израиль дьоно Египеттэн баралларыгар дойду баайын суйдаан ылбыттара[+]. 37Кинилэр Раамсес куораттан Сокхоф диэки айаннаабыттара. Оҕону-дьахтары аахпатахха, алта сүүс тыһыынча сатыы эр дьон этилэр. 38Дьэбириэйдэри кытта элбэх атын биис ууһун дьоно барсыбыттара, бары баһаам элбэх бараан да, ынах да сүөһү үөрдэрин үүрэн илдьибиттэрэ. 39Египеттэн сүгэн таһаарбыт тиэстэлэринэн Израиль дьоно көтөхтөрүүтэ суох лэппиэскэ астаммыттара. Тиэстэлэрэ өссө аһыйа илигэ. Кинилэр Египеттэн үүрүллүбүт буолан тохтуу түһэр кыахтара суоҕа, онон, бэл, өйүөлэрин эрдэттэн кыайан бэлэмнэммэтэхтэрэ.

40Израиль дьоно Египеккэ түөрт сүүс отут сыл олорбуттара[+]. 41Түөрт сүүс отут сыллара толору туолбут күнүгэр АЙЫЫ ТОЙОН норуотун уустара бука бары Египет сириттэн тахсыбыттара. 42Бу – АЙЫЫ ТОЙОН Израиль дьонун Египеттэн таһаарбыт түүнэ, АЙЫЫ ТОЙОН түүнэ этэ. Онон Израиль дьоно, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бу түүнү АЙЫЫ ТОЙОҤҤО анаан, утуйбаттар.


Паасха туһунан ыйыы-кэрдии

43АЙЫЫ ТОЙОН Моисейдаах Аароҥҥа эппитэ: «Паасха устааба маннык. Паасха аһылыгын туора дойду киһитэ сиэ суохтаах. 44Оттон атыылаһан ылбыт кулутуҥ, өскөтүн киниэхэ быһыллыы сиэрин-туомун оҥорбут буоллаххына эрэ, Паасха аһын аһыан сөп. 45Эйиэхэ атын сиртэн кэлэн олорор хамначчыт Паасха аһын амсайыа суохтаах. 46Бараан оҕотун дьиэ иһигэр сиэниллэр. Этин дьиэттэн таһаарымаҥ, уҥуоҕун алдьатымаҥ[+]. 47Израиль норуота бүттүүнэ Паасха бырааһынньыгын ылыахтаах. 48Өскөтүн эн дьиэҕэр олорор кэлии киһи Паасханы бырааһынньыктыан баҕарар буоллаҕына, кини дьиэ кэргэнигэр баар эр дьоҥҥо барытыгар быһыы сиэрэ-туома оҥоһуллуохтаах. Оччоҕо эрэ кини, эһиги дойдугут олохтооҕун курдук, бу бырааһынньыгы ылыан сөп. Быһыллыбатах дьонтон ким да Паасха аһын аһыа суохтаах. 49Эһиги дойдугут төрүт олохтоохторугар да, атын сиртэн кэлэн эһиги ортоҕутугар олорор дьоҥҥо да сокуон биир».

50Израиль дьоно барытын, АЙЫЫ ТОЙОН Моисейдаах Аароҥҥа дьаһайбытын курдук, толорбуттара. 51Бу күн АЙЫЫ ТОЙОН Израиль дьонун халыҥ уустарын Египет сириттэн таһаарбыта.

### 13


Израиль бастакы төрүөхтэрэ Таҥараҕа ананаллар

1АЙЫЫ ТОЙОН[†] Моисейга[†] эппитэ: 2«Израиль дьонун бастакы төрүөх уол оҕолорун уонна сүөһүлэрин атыыр төрүөхтэрин барыларын Миэхэ анааҥ. Кинилэр – Миэннэрэ»[+].


Көтөхтөрүүтэ суох килиэп туһунан

3Моисей норуокка эппитэ: «Бу күнү, АЙЫЫ ТОЙОН модун күүстээх илиитинэн эһигини Египеттэн, кулуттааһынтан, таһаарбыт күнүн, өйдүү-саныы сылдьыҥ. Бу күн көтөхтөрүүлээх[†] килиэби сиэмэҥ. 4Эһиги бүгүн авив[*] ыйыгар таҕыстыгыт.

5АЙЫЫ ТОЙОН өбүгэлэргитигэр хананейдар, хеттэр, аморрейдар, хиввейдэр уонна иевустар олорор дойдуларын – үүтүнэн-мүөтүнэн аллар сири – биэриэх буолан андаҕайбыта. Кини эһигини ол сиргэ тиэртэҕинэ, эһиги бу ыйга маннык сиэри-туому тутуһуох тустааххыт: 6сэттэ күн көтөхтөрүүтэ суох килиэби сиигит, онтон сэттис күнүгэр АЙЫЫ ТОЙОН бырааһынньыгын бэлиэтиигит. 7Сэттэ күн көтөхтөрүүтэ суох килиэби сиэхтээххит: эһиги олорор сиргитигэр ханна да көтөхтөрүүлээх килиэп, аһытыы суох буолуохтаах. 8Хас биирдиигит бу күн уолаттаргытыгар: „Маны, АЙЫЫ ТОЙОН мин Египеттэн тахсарбар анаан тугу оҥорбутун өйдөөн-санаан, оҥоробун,“ – диэн этиэхтээххит. 9АЙЫЫ ТОЙОН эһигини модун күүстээх илиитинэн Египеттэн таһаарбыта. Онон бу бырааһынньыгы ылар үгэскит эһиги харыгытыгар кэтэр, сүүскүтүгэр баанар өйдөбүнньүк бэлиэҕит кэриэтэ буолуохтаах. АЙЫЫ ТОЙОН Сокуона[†] уоскутуттан түспэтин. 10Бу устаабы сылтан сыл ахсын анаммыт кэмигэр тутуһар буолуҥ».


Бастакы төрүөхтэри Таҥараҕа аныыр туһунан сокуон

11«АЙЫЫ ТОЙОН эһигини Ханаан[†] дьоно олорор сиригэр тиэртэҕинэ (Кини ол сири эһиэхэ биэриэх буолан, эһиэхэ да, өбүгэлэргитигэр да андаҕайан турар), 12эһиги бастакынан төрөөбүт уолаттары барыларын АЙЫЫ ТОЙОҤҤО аныах тустааххыт. Сүөһүгүт бастакы атыыр төрүөҕэ барыта эмиэ АЙЫЫ ТОЙОҤҤО ананар. 13Өсүөл бастакы төрөөбүт атыыр оҕотун бараан оҕотунан толуйан ылыҥ, оттон толуйуоххутун баҕарбат буоллаххытына, өсүөл оҕотун сүнньүн булгу эрийиҥ. Бастакы уол оҕолоргутун эмиэ барыларын толуйан ылыҥ.

14Кэлин уолаттаргыт эһигиттэн: „Бу аата тугуй?“ – диэн ыйыттахтарына, кинилэргэ маннык этиҥ: „АЙЫЫ ТОЙОН биһигини модун күүстээх илиитинэн Египеттэн, кулуттааһын уйатыттан, таһаарбыта[+]. 15Фараон[†] өсөһөн биһигини ыытыан баҕарбатаҕар АЙЫЫ ТОЙОН Египеккэ бастакынан төрөөбүттэри: уол оҕолору, сүөһү атыыр төрүөхтэрин – бука барыларын өлөрбүтэ. Ол иһин биһиги АЙЫЫ ТОЙОҤҤО сүөһүбүт бастакы атыыр төрүөхтэрин толук[†] биэрэбит, оттон бастакы уолаттарбытын толуйан ылабыт“. 16АЙЫЫ ТОЙОН биһигини Египеттэн модун илиитинэн сиэтэн таһаарбыта, онон бу үгэс биһиэхэ харыбытыгар кэтэр бэлиэбит, сүүспүтүгэр баанар бааныыбыт буолуохтаах».


АЙЫЫ ТОЙОН норуотун арыаллыыр

17Фараон Израиль дьонун Египеттэн ыыппытыгар Таҥара кинилэри, быһата бэрт диэн, Филистим сиринэн илдьибэтэҕэ. Таҥара: «Сэрии суоһуурун көрдөхтөрүнэ Израиль дьоно, санаалара уларыйан, Египеккэ төннүөхтэрин баҕарыахтара», – диэбитэ. 18Ол иһин кинилэри кураайы куйаарынан Кыһыл муораны кыйан илдьэ барбыта. Израиль дьоно Египеттэн сэриилэһэр сэптээх-сэбиргэллээх тахсыбыттара.

19Былыр Иосиф: «Таҥара эһиэхэ көмөлөстөҕүнэ, мантан мин кырамтабын илдьэ бараарыҥ», – диэн Израиль норуотун андаҕаппытын иһин Моисей Египеттэн Иосиф кырамтатын илдьэ барбыта[+].

20Израиль дьоно Сокхофтан хоҥнон, кураайы куйаар уһугар баар Ефамҥа тиийэн тохтообуттара. 21Күнүстэри-түүннэри айаннаатыннар диэн, АЙЫЫ ТОЙОН кинилэри Бэйэтинэн сирдиирэ: күнүһүн өрө унааран тахсар субурхай былыт буолан суолларын ыйара, оттон түүнүн уот баҕана буолан сырдатара[+]. 22Ол күнүскү унаархай былыт да, түүҥҥү уот баҕана да Израиль дьонуттан тэйбэтэхтэрэ.

### 14


Израиль дьоно Кыһыл муораны туорууллар

1Онтон АЙЫЫ ТОЙОН[†] Моисейга[†] эппитэ: 2«Израиль дьонугар эт. Төннөн Пи-Гахироф аттыгар, Мигдол уонна Кыһыл муора икки ардыгар Ваал-Цефон аттыгар, тохтоотуннар. Онно тиийэн муора кытылыгар түөлбэлэнэн туруҥ. 3Фараон[†] „Израиль дьоно бу сиргэ муннулар, кураайы куйаарга хаайтардылар“ дии саныаҕа. 4Мин кини сүрэҕин дьэбирситиэм, онон эһигини эккирэтэн барыа. Дьэ, онуоха Мин фараону, кини сэриитин самнаран килбиэннээх күүспүн көрдөрүөм. Оччоҕо Египет дьоно Мин АЙЫЫ ТОЙОН буоларбын билиэхтэрэ!» Израиль дьоно Кини эппитин толорбуттара.

5Египет ыраахтааҕытыгар Израиль норуота баран хаалбытын туһунан эппиттэрэ. Онуоха кини үрдүк сололоохторунуун өйдөнөн кэлэн: «Бу аата биһиги тугу оҥоһуннубут? Израиль дьонун ыытан, үлэһиттэрэ суох хааллыбыт буолбаат!» – дэһиспиттэрэ.

6Фараон сэриитин көлөөскөтүн көлүйтэрбитэ, дьонун хомуйбута; 7Египет көлөөскөлөөх сэриитин барытын, алта сүүс бастыҥ көлөөскөлөөх аттарын ылан барбыта. Хас көлөөскө ахсын үөрүйэх сэрииһиттэр турбуттара. 8АЙЫЫ ТОЙОН Египет ыраахтааҕытын фараону, сүрэҕин дьэбирситэн, кини Израиль дьонун эккирэппитэ. Оттон Израиль дьоно, туохтан да куттаммакка, холкутук[*] айаннаан испиттэрэ. 9Египет дьоно – фараон бары көлөөскөтө, бары аттаах дьоно, бары сэриитэ – кинилэри эккирэппиттэрэ. Итиэннэ муора кытыытыгар тохтоон турдахтарына, Пи-Гахироф чугаһыгар баар Ваал-Цефон аттыгар сиппиттэрэ.

10Фараон улам чугаһаан испитэ. Израиль дьоно кэннилэрин хайыһан көрбүттэрэ – кинилэри Египет сэриитэ эккирэтэн иһэрэ. Онуоха Израиль дьоно, уолуйа куттанан, АЙЫЫ ТОЙОНТОН көмө көрдөспүттэрэ 11уонна Моисейга: «Эн биһигини Египеккэ хараллар сирдэрэ суох, онон кураайы куйаарга өллүннэр диэн манна аҕалбытыҥ дуо? – диэбиттэрэ. – Бу тугу оҥордуҥ, биһигини тоҕо Египеттэн таһаардыҥ? 12Биһиги өссө Египеккэ сылдьан эйиэхэ: „Биһигини хааллар, Египет дьонугар кулуттуохпут!“ – диэн эппэтэхпит этэ дуо? Кураайы куйаарга өлүөх кэриэтэ, Египет дьонугар кулуттаабыт ордук этэ!»

13«Куттанымаҥ! – диэбитэ Моисей норуокка. – Тохтооҥ, АЙЫЫ ТОЙОН эһигини билигин хайдах быыһыырын көрүҥ! Эһиги бу Египет дьонун тиһэх төгүл көрөҕүт – аны кинилэри хаһан да харахтыаххыт суоҕа. 14Эһиги тускутугар АЙЫЫ ТОЙОН Бэйэтинэн сэриилэһиэҕэ! Уоскуйуҥ!»

15АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга эппитэ: «Эн миигин тоҕо ыҥыраҕын? Израиль дьонугар салгыы айаннааҥ диэн эт. 16Тайах маскын өрө уунан, муора диэки далай, оччоҕо муора уута силэллэн биэриэ. Израиль дьоно муораны түгэҕинэн, кураанах сир курдук, сатыы туоруохтара. 17Мин Египет сэрииһиттэрин өсөһүннэрэммин, кинилэр эһигини эккирэтэн барыахтара. Дьэ, онуоха Мин фараону, кини сэрииһиттэрин, көлөөскөлөрүн, аттаах сэриитин сууһаран, килбиэннээх күүспүн көрдөрүөм. 18Фараону, кини көлөөскөлөрүн уонна аттаах сэрииһиттэрин самнаран килбиэннээх күүспүн көрдөрдөхпүнэ, Египет дьоно АЙЫЫ ТОЙОН Кимин билиэхтэрэ!»

19Израиль сэриитин иннигэр испит Таҥара аанньала,[†] көй элбэх дьон кэннигэр баран, турбута. Иннилэригэр унааран испит былыт кэннилэрин диэки сыҕарыйан, 20Египет сэриилэрин уонна Израиль дьонун икки ардыларыгар тохтообута. Былыт Египет дьоно турар сирин хараҥардыбыта, оттон израилларга сырдык сыдьаайара. Онон ол түүн икки сэрии кыайан тиксиспэтэхтэрэ.

21Дьэ, онтон Моисей муора диэки илиитин далайбытыгар АЙЫЫ ТОЙОН илинтэн күүстээх тыалы түһэрэн, тыал түүнү быһа муора уутун үүрбүтэ. Онон уу икки аҥыы силэллэн, муора түгэҕэ көстүбүтэ. 22Израиль дьоно, кураанах сиринэн барар курдук, муора түгэҕинэн хааман барбыттара: уу кинилэр уҥа да, хаҥас да өттүлэринэн эркин буолан турбута. 23Египет дьоно – фараон бары көлөөскөлөрө уонна аттаах сэриитэ бука бары – эмиэ эккирэтэн муора түгэҕэр сүүрдэн киирбиттэрэ.

24Халлаан сырдыан аҕай иннинэ, АЙЫЫ ТОЙОН уот баҕана уонна унаархай былыт иһиттэн Египет сэриитин көрөн, кинилэр ортолоругар улуу аймалҕаны таһаарбыта. 25Кини оҥоруутунан Египет сэриитин көлөөскөлөрө бары көлөһөлөрө туллан батыллан хаалан, дьон көлөөскөлөрү бэрт эрэйинэн соспуттара.

«Израиллартан куота охсуоҕуҥ! – диэн аймаласпыттара Египет дьоно. – АЙЫЫ ТОЙОН кинилэр диэки: Бэйэтинэн биһигини утары сэриилэһэн эрэр!»

26Онтон АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга эппитэ: «Илиигин муора диэки уун – уу төннөн Египет дьонун, кинилэр көлөөскөлөрүн, сэрииһиттэрин тимиртин». 27Моисей илиитин муора диэки ууммутугар сарсыарда уу төннөн кэлбитэ. Египет сэриилэрэ ууга уун-утары сүүрдэн киирбиттэрин АЙЫЫ ТОЙОН муора ортотугар тимирдэн кэбиспитэ. 28Уу төннөн, муора түгэҕинэн Израиль дьонун эккирэтэн испит көлөөскөлөрү, аттаахтары – фараон сэриитин барытын саба охсубута. Биир да киһилэрэ тыыннаах ордубатаҕа.

29Оттон Израиль дьоно муораны түгэҕинэн, кураанах сир курдук, сатыы туораабыттара: муора уута кинилэр уҥа да, хаҥас да өттүлэригэр эркин буолан турбута. 30Ити курдук АЙЫЫ ТОЙОН ол күн Израиль норуотун Египет сэриититтэн өрүһүйбүтэ. Израиль дьоно муора кытылыгар Египет сэрииһиттэрин өлүктэрэ ыһыллан сыталларын көрбүттэрэ. 31АЙЫЫ ТОЙОН модун күүстээх илиитинэн Египет сэриитин сууһарбытын көрөн, Израиль норуота АЙЫЫ ТОЙОНТОН улаханнык дьулайбыта, АЙЫЫ ТОЙОНУ, Кини кулутун Моисейы итэҕэйбитэ.

### 15


Моисей муора кытылыгар туран ыллаабыт ырыата

1Онуоха Моисей[†] уонна Израиль дьоно АЙЫЫ ТОЙОҤҤО ыллаабыттара:

«АЙЫЫ ТОЙОҤҤО мин ырыа ыллыыбын.
Кини – улуу:
Кини аттаах дьоннору муораҕа түһэрдэ![+]
2АЙЫЫ ТОЙОН[†] – мин күүһүм-күдэҕим, албан аатым –
миигин быыһаан ылла.
Кини мин Таҥарам –
мин Кинини айхаллыам!
Аҕам Таҥарата –
мин Кинини уруйдуом[+].
3АЙЫЫ ТОЙОН – сэрииһит!
Кини аата АЙЫЫ ТОЙОН диэн[+].
4Кини фараон[†] көлөөскөлөрүн, бары сэриитин муораҕа түһэрдэ,
чулуу сэрииһиттэрин Кыһыл муораҕа тимиртэ.
5Дириҥ далай кинилэри ыйыһынна:
байҕал түгэҕэр таастыы бардылар.
6АЙЫЫ ТОЙОН! Эн илииҥ бөҕө-таҕа, күүстээх,
АЙЫЫ ТОЙОН! Эн илииҥ өстөөҕү сууһарда![+]
7Эн улуугун!
Өстөөхтөргүн самнардыҥ,
уоруҥ-кылыныҥ күөдьүйэн, кинилэри соломолуу уматтыҥ.
8Эн тыыныҥ сиккиэриттэн уу икки аҥыы силэллэн биэрдэ,
байҕал долгуна эркин буолан тохтоон турда,
дириҥ далай кытаанах сиргэ кубулуйда[+].
9„Эккирэтиэм, ситиэм, – диэбитэ өстөөх, –
баайдарын талыам, баҕарбыппын ылыам!
Кылыспын таһааран, барыларын кыргыам!“
10Эн тыыныҥ сиккиэрэн, кинилэри муора бүрүйдэ –
дириҥ далайга сибиньиэстии түстүлэр.
11Ким баарый таҥаралар ортолоругар Эйиэхэ холоонноох, АЙЫЫ ТОЙОН?
Ким баарый сибэтиэйдэр[†] ортолоругар Эйиэхэ тэҥнээх, Модун Күүстээх?
Эн курдук сүдү килбиэннээх ким да суох,
Эн курдук эҥин дьиктини оҥорор кыахтаах ким да суох![+]
12Уҥа илиигин ууммуккар –
сир өстөөхтөрү ыйыһынна!
13Эн өрүһүйэн ылбыт норуоккун сирдээн бардыҥ,
көмүскүүр, таптыыр буолан, сибэтиэй сиргэр батыһыннардыҥ.
14Норуоттар, итини истэн, салҕалас буоллулар,
Филистим олохтоохторо уолуйдулар,
15Эдом[†] кинээстэрэ дьиксиннилэр,
Моав баһылыктара айманнылар,
Ханаан[†] дьоно ыар санааҕа хам баттаттылар.
16Кинилэр улуу кутталга, уолусхаҥҥа ыллардыннар!
Эн норуотуҥ, норуот оҥостубут дьонуҥ
кинилэр аттыларынан ааһар кэмнэригэр
бары Эн ыарахан илииҥ анныгар тааһыра таалан турдуннар!
17Эн норуоккун Бэйэҥ хайаҕар олохтуоҕуҥ –
онно, АЙЫЫ ТОЙОН, Эн дьиэ туттубутуҥ,
онно, Аҕа Баһылык,[†] ытык дьиэҕин туруорбутуҥ![+]
18АЙЫЫ ТОЙОН үйэттэн үйэлэр тухары ыраахтааҕылыа!»[+]


Мариам ырыата

19Фараон көлөөскөлөрө, аттаах сэрииһиттэрэ муора түгэҕэр көтүтэн киирбиттэригэр, АЙЫЫ ТОЙОН кинилэргэ ууну төттөрү ыыппыта. Оттон Израиль дьоно муора түгэҕинэн, кураанах сиринэн курдук, хааман туораабыттара.

20Аарон эдьиийэ бороруок Мариам тимпанын[†] ылбытыгар дьахталлар бука бары, үҥкүүлүү-үҥкүүлүү, тимпаннарын туппутунан кинини батыспыттара[+]. 21Мариам кинилэр иннилэригэр сылдьан ырыа ыллаабыта:

«АЙЫЫ ТОЙОҤҤО ырыа ыллааҥ!
Кини – улуу:
Кини аттаах дьоннору муораҕа түһэрдэ!»[+]


Аһыы амтаннаах уу

22Моисей Израиль дьонун Кыһыл муораттан Сур кураайы куйаарыгар илдьэ барбыта. Үс күнү быһа кинилэр кураайы куйаарынан айаннаабыттара, ол тухары хантан да иһэр ууну булбатахтара[+]. 23Онтон Мара диэн сиргэ кэлбиттэрэ. Бу сир уутун, аһыыта бэрт буолан, кыайан испэтэхтэрэ. (Ол иһин, сир аата Мара[*] диэн буолбут.) 24Дьон Моисейга муҥатыйан: «Биһиги тугу иһэн тамахпытын сиигирдэбит?» – дэһэллэрэ.

25Моисей АЙЫЫ ТОЙОНТОН көрдөспүтүгэр АЙЫЫ ТОЙОН киниэхэ биир маһы ыйан көрдөрбүтэ. Моисей ол мас лабаатын ылан, ууга бырахпытыгар аһыы уу киһи иһэр уута буолан хаалбыта.

Бу сиргэ АЙЫЫ ТОЙОН норуокка сокуоннары,[†] ыйыылары-кэрдиилэри биэрбитэ, бу сиргэ кинилэри тургутан көрбүтэ. 26АЙЫЫ ТОЙОН эппитэ: «АЙЫЫ ТОЙОН Таҥараҕыт тылын иһиттэххитинэ, тугу сөптөөх диирин оҥордоххутуна, Кини ыйаахтарын болҕойон, биэрбит сокуоннарын тутустаххытына, Мин Египеккэ ыыппыт ыарыыбын-дьаҥмын эһиэхэ ыытыам суоҕа. Мин эһигини үтүөрдэр АЙЫЫ ТОЙОММУН», – диэбитэ[+].

27Израиль дьоно Елимҥэ кэлбиттэрэ. Онно уон икки дьүүктэ уонна сэттэ уон финик пальмата бааллара. Кинилэр ол дьүүктэлэр аттыларыгар быстах кэмҥэ тохтоон турбуттара.

### 16


Халлаантан түспүт маанна уонна куруппааскылар

1Елимтэн салгыы айаннаан, Израиль дьоно бүттүүнэ Елим уонна Синай хайатын икки ардыларыгар баар Син кураайы куйаарыгар кэлбиттэрэ. Ити кинилэр Египеттэн тахсыбыттара иккис ыйын уон бэһис күнүгэр этэ. 2Онно кураайы куйаарга Израиль дьоно бары Моисейдаах[†] Аарону мөҕүттэн барбыттара. 3«Оо, бу кэриэтэ Египеккэ АЙЫЫ ТОЙОН[†] илиититтэн өлбүппүт буоллар! – диэн суламмыттара. – Онно биһиги эттээх көһүйэ тула олорорбут, килиэби тото-хана сиирбит! Оттон эһиги буоллаҕына биһигини бу кураайы куйаарга бука барыбытын хоргутан өлөртөөрү аҕалбыккыт».

4АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга эппитэ: «Мин эһиэхэ ардаҕы курдук халлаантан килиэби түһэриэм. Дьон күн аайы тахсаннар, күҥҥэ төһө сөп буоларынан хомуйуохтара. Дьэ, онно Мин кинилэр Сокуоммун төһө тутуһалларын тургутан көрүөҕүм. 5Нэдиэлэ алтыс күнүгэр астарын бэлэмнииллэригэр уруккуларынааҕар икки төгүл элбэҕи хомуйбуттарын көрүөхтэрэ».

6Моисейдаах Аарон Израиль бар дьонугар эппиттэрэ: «Эһигини Египеттэн АЙЫЫ ТОЙОН таһаарбытын бу киэһэ билиэххит, 7онтон сарсыарда эһиги Таҥара Килбиэнин көрүөххүт. АЙЫЫ ТОЙОН эһиги Кинини мөҕүттэргитин иһиттэ. Бу биһиги ким-туох айылаах буоламмыт, эһиги биһигини мөҕүттүөххүтүй?»

8Моисей эппитэ: «Киэһэ АЙЫЫ ТОЙОН эһиэхэ эти, оттон сарсыарда дэлэй килиэби ыытыаҕа. Эһиги киҥир-хаҥыр тыллаһаргытын Кини иһиттэ. Биһиги ким-туох айылаах үһүбүтүй? Эһиги биһигини буолбакка, АЙЫЫ ТОЙОНУ мөҕүттэҕит!» – диэбитэ.

9Моисей Аароҥҥа эппитэ: «Израиль дьонугар тиийэн барыларыгар: „АЙЫЫ ТОЙОН иннигэр туруҥ, Кини эһиги саҥаҕытын иһиттэ“, – диэ».

10Аарон ону Израиль дьонугар бүттүүнүгэр тиэрдибитэ. Дьон кураайы куйаар диэки хайыспыттара – арай онно былыттан кинилэргэ АЙЫЫ ТОЙОН Килбиэнэ сыдьаайан көстүбүтэ.

11АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга эппитэ: 12«Мин Израиль дьонун саҥатын иһиттим. Кинилэргэ: „Киэһэ эт сиэххит, оттон сарсыарда дэлэй килиэптээх буолуоххут. Дьэ, оччоҕо Мин, АЙЫЫ ТОЙОН, эһиги Таҥараҕыт буоларбын өйдүөххүт“, – диэ».

13Киэһэ хонуу куруппааскылара көтөн кэлэннэр, ол сири бүтүннүү толорон кэбиспиттэрэ. Оттон сарсыарда лааҕыр тулатыгар сиик түспүтэ. 14Сиик көппүтүн кэннэ, көрбүттэрэ: кураайы куйаар ньуура барыта кырыаны санатар маҥан өҥнөөх чап-чараас хачыгырас тугунан эрэ бүрүллүбүт этэ. 15Израиль дьоно, ол тугун өйдөөбөккө, бэйэ-бэйэлэригэр: «Бу аата тугуй?» – дэспиттэрэ. Онуоха Моисей кинилэргэ: «Бу АЙЫЫ ТОЙОН эһигини аһатаары ыыппыт килиэбэ, – диэбитэ. – 16АЙЫЫ ТОЙОН хас биирдиигит итинтэн дьиэ кэргэнэ төһөнү сииринэн хомуйдун, киһи ахсын биирдии гоморынан[*] ааҕан, сурт иһигэр төһө киһи баарынан ыллын диир»[+].

17Израиль дьоно ону толорбуттара. Ким эрэ элбэҕи, ким эрэ аҕыйаҕы хомуйбута, 18ол гынан баран хомуйбуттарын гоморынан кэмнээбиттэригэр элбэҕи ылбыттарга ордубатаҕа, аҕыйаҕы куттубуттарга итээбэтэҕэ. Киһи барыта дьиэ кэргэнигэр төһө сөп буоларынан хомуйбута[+].

19«Итинтэн тугу да сарсыардааҥҥа диэри хаалларымаҥ», – диэбитэ Моисей. 20Ол эрээри дьон кинини истибэтэхтэрэ: хомуйбуттарын сороҕун сарсыҥҥыга ордоруммуттара, онтукалара сарсыарда сытыйан хаалбыта, үөн ыспыта. Моисей ол дьоҥҥо уордайбыта.

21Сарсыарда аайы ону хас биирдиилэрэ дьиэ кэргэнигэр төһө сөп буоларын хомуйаллара, оттон хомуллубакка хаалбыта барыта күнүс күн уотугар ууллан иһэрэ. 22Нэдиэлэ алтыс күнүгэр икки төгүл элбэҕи – киһи баһыгар иккилии гоморы – хомуйбуттара. Ол туһунан норуот баһылыктара бары Моисейга кэлэн эппиттэригэр 23Моисей кинилэргэ: «АЙЫЫ ТОЙОН ити туһунан маннык эппитэ: сарсын сынньалаҥ күнэ, АЙЫЫ ТОЙОН ытык субуотата.[†] Онон, буһарыныаххытын баҕарар бурдук аскытын, тугу аһыаххытын баҕараргытын бүгүн буһарыныҥ, кыайан сиэбэтэххитин сарсыҥҥыга хаһааныҥ», – диэбитэ[+]. 24Дьон, Моисей дьаһайбытын курдук, сиэбэтэхтэрин сарсыҥҥыга хаһааммыттара. Бу сырыыга ууруммуттара сытыйбатаҕа, үөн да ыспатаҕа.

25«Бүгүн эһиги итини сиэҥ, – диэбитэ Моисей. – Бүгүн АЙЫЫ ТОЙОН субуотата, онон эһиги сиргэ тугу даҕаны булуоххут суоҕа. 26Итини алта күн хомуйаҕыт, оттон сэттис күн – субуота, онон ити күн тугу даҕаны булуоххут суоҕа».

27Ону истибэккэ, сорох дьон нэдиэлэ сэттис күнүгэр ас хомуйа тахсыбыттара да – тугу да булбатахтара. 28Онуоха АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга эппитэ: «Хаһааҥҥа диэри эһиги Мин ыйаахтарбын, сокуоннарбын[†] толорортон аккаастанар буолаҕытый? 29Өйдөөҥ: АЙЫЫ ТОЙОН эһиэхэ субуотаны биэрбитэ, ол иһин алтыс күҥҥэ килиэби икки хонукка анаан биэрэр. Оттон сэттис күҥҥэ эһиги бары дьиэҕитигэр олоруох тустааххыт, ханна да барыа суохтааххыт», – диэбитэ. 30Онон норуот сэттис күҥҥэ сынньаммыта.

31Израиль дьоно ити аһы маанна диэн ааттаабыттара. Маанна кориандр сиэмэтин курдук маҥан дьүһүннээҕэ, амтана мүөттээх лэппиэскэни санатара. 32Моисей эппитэ: «АЙЫЫ ТОЙОН маннык дьаһайар: „Мин эһигини Египеттэн таһааран баран кураайы куйаарга аһаппыт килиэппин көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бука бары көрө сылдьалларын курдук, биир гомор маанна эһиэхэ хараллан сыттын“».

33Онтон Моисей Аароҥҥа: «Иһиттэ ылан онно биир гомор мааннаны толору кутан баран, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ хараллан сытарын курдук, АЙЫЫ ТОЙОН иннигэр ууран кэбис», – диэбитэ. 34Аарон, АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга соруйбутун курдук, маанналаах иһити Кэс тыл[†] хоппотун иннигэр уурбута.

35Израиль дьоно, киһилээх-сүөһүлээх сиргэ тиийиэхтэригэр диэри түөрт уон сыл устата мааннанан аһылыктаммыттара. Ханаан[†] сиригэр үктэниэхтэригэр диэри кинилэр маанна аһылыктаахтара. 36(Гомор – эфа уон гыммыт биирэ.)

### 17


АЙЫЫ ТОЙОН очуостан уу таһаарар

1Син кураайы куйаарыттан хоҥнуохтарыттан Израиль норуота бүттүүнэ, АЙЫЫ ТОЙОН[†] ыйбытын курдук, кыра-кыратык баран бытааннык айаннаабыта. Кинилэр Рефидимҥэ тиийэн тохтоон турбуттара. Ол гынан баран бу сиргэ утахтарын ханнарыахтарын – уу суоҕа. 2Дьон Моисейы[†] сэмэлээн: «Иһиэхпитин уута аҕал, биһиги уу иһиэхпитин баҕарабыт», – дэспиттэрэ.

Онуоха Моисей кинилэргэ: «Эһиги миигин тоҕо сэмэлиигит? – диэбитэ. – АЙЫЫ ТОЙОНУ тоҕо тургутаҕыт?»

3Улаханнык утаппыт дьон Моисейга: «Биһигини Египеттэн тоҕо таһаарбыккыный? Оҕолорбутун, сүөһүлэрбитин кытта манна тамахпытын хатаран өлөрөөрү дуо?» – диэн суланан барбыттара.

4Моисей АЙЫЫ ТОЙОНУ ыҥыран: «Мин бу норуоту хайдах гынабын? – диэн ыйыппыта. – Миигин тааһынан тамныыллара буолла!»

5АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга эппитэ: «Израиль хас да аҕа баһылыгын ылан, норуот иннигэр тахсан тур. Өрүс уутун охсубут тайах маскын илдьэ сырыт. 6Дьэ, онно Хоривка[†] Мин эн иннигэр очуос үрдүгэр туруоҕум. Эн тайаххынан очуоһу охсоор, оччоҕо таастан уу сүүрүөҕэ. Дьон ол ууну истин». Израиль аҕа баһылыктара[†] көрөн турдахтарына, Моисей итини барытын толорбута. 7Онтон ыла ити сир, Израиль дьоно суладыйан баран Таҥараны тургутан: «АЙЫЫ ТОЙОН биһигини кытта бииргэ дуу, суох дуу?» – диэбиттэрин иһин, Масса-Мерива[*] диэн ааттаммыт.


Амалик дьонун кыайыы

8Онтон Рефидимҥэ Амалик дьоно кэлэн, Израиль норуотугар сэриинэн саба түспүттэрэ[+]. 9Моисей Иисуска[*]: «Амалигы утары охсуһа барар дьоҥҥун сүүмэрдээ. Оттон мин сарсын, Таҥара тайаҕын туппутунан, булгунньах үрдүгэр тахсан туруом», – диэбитэ. 10Иисус Моисей дьаһайбытын толорон, Амалик дьонун утары кыргыһыыга киирбитэ. Моисей Аароннаах Ору кытта булгунньах үрдүгэр тахсан турбута. 11Моисей илиитин өрө ууннаҕына – Израиль хоторо, оттон аллара санньыттаҕына – Амалик дьоно баһыйбытынан бараллара. 12Онтон икки илиитэ сылайан ыараан хаалбытыгар аттыгар сымара тааһы аҕалан уурбуттара. Моисей ол тааска олорбута. Аароннаах Ор кинини икки өттүттэн илиититтэн өйөөн турбуттара. Күн киириэр диэри, Моисей илиитин өрө уунан олорбута. 13Онон Иисус Амалигы кыайбыта, кини норуотун кылыһынан кыдыйбыта.

14АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга эппитэ: «Маны барытын, бу кыайыы умнуллубатын курдук, кинигэҕэ суруй. Мин Амалик дьонун сир үрдүттэн имири сотуом, онон кинилэр ааттыын-суоллуун умнуллуохтара. Бу эппиппин Иисуска тиэрт». 15Онон Моисей аалтаар[†] оҥорон баран, ону Яхве-Нисси[*] диэн ааттаабыта. 16«Бу аат АЙЫЫ ТОЙОН дуоҕатын үрдүктүк тутуҥ диэн суолталаах. АЙЫЫ ТОЙОН Амалигы утары сэриитэ көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бара туруоҕа», – диэбитэ кини.

### 18


Моисей Иофордуун көрсүһэр

1Таҥара Мадианнааҕы үлэһитэ Иофор, Моисей[†] аҕа кынна, Таҥара Моисейга уонна Бэйэтин норуотугар, Израильга, тугу оҥорбутун – АЙЫЫ ТОЙОН[†] Израилы Египеттэн таһаарбытын – истибитэ[+]. 2Иофору кытта Моисей ойоҕо Сепфора (ити иннинэ Моисей кинини аҕатыгар төттөрү ыыппыта) 3уонна икки уола бааллара (биирдэстэрин аата Гирсам[*] – «мин туора дойдуга кэлэн олохсуйдум», 4атынын аата дьэбириэйдии Елиезер[*] – «аҕам Таҥарата миэхэ көмөҕө кэлэн, миигин фараон[†] кылыһыттан өрүһүйдэ» диэн суолталаах). 5Иофор кинилэри кураайы куйаарга Моисей лааҕыра баар хайатын тэллэҕэр илдьэ кэлбитэ.

6Иофор Моисейга киһи ыытан: «Мин, аҕа кынныҥ Иофор, ойоххун, икки уолгун илдьэ кэлэн иһэбин», – диэн илдьиттээбитэ. 7Моисей аҕа кынныгар утары тахсан сүгүрүйэн баран, кинини уураан ылбыта. Хайдах сылдьалларын хардарыта ыйыталаһан баран, иккиэн сурт иһигэр киирбиттэрэ. 8Моисей аҕа кынныгар АЙЫЫ ТОЙОН Израиль норуотун көмүскээн фараону уонна Египет дьонун хайдах гыммытын, бэйэлэрэ кураайы куйаарынан айанныылларыгар туох моһоллору көрсүбүттэрин, АЙЫЫ ТОЙОН кинилэри хайдах өрүһүйбүтүн туһунан кэпсээбитэ. 9АЙЫЫ ТОЙОН Израиль норуотун Египет дьонуттан өрүһүйэн элбэх үтүөнү оҥорбутун Иофор үөрэ истибитэ. 10«Эһигини Египет дьонуттан, фараонтан быыһаабыт, норуоккутун Египеттэн өрүһүйбүт АЙЫЫ ТОЙОҤҤО айхал буоллун! – диэбитэ кини. – 11Билигин мин АЙЫЫ ТОЙОН бары таҥаралартан үрдүгүн биллим: АЙЫЫ ТОЙОН норуоту кинилэргэ бэрдимсийбит Египет дьонуттан быыһаан ылбыт!»

12Иофор, Моисей аҕа кынна, Таҥараҕа бүтүннүү уматыллар толугу кытта эйэлэһии толугун биэрбитэ. Онтон Аарон Израиль аҕа баһылыктарыныын[†] кэлэннэр, бука бары Моисей аҕа кыннын кытта Таҥара иннигэр олорон бииргэ аһаабыттара.


Иофор сүбэтинэн Моисей судьуйалары аныыр

13Нөҥүө күнүгэр Моисей Израиль дьоно бэйэ-бэйэлэрин үҥсүһүүлэрин ырыппыта. Сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри киһи барыта кинини тула төбүрүөннээн турбута. 14Ону көрөн аҕа кынна Моисейтан: «Эн ити дьону кытта тугу гынаҕыный? – диэн ыйыппыта. – Тоҕо күнү быһа кинилэр иннилэригэр соҕотоҕун олороҕун? Оттон бар дьон хара сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри эн иннигэр турар дии?»

15«Дьон миэхэ Таҥараттан ыйыттараары кэлэр, – диэбитэ Моисей. 16Туох эмэ дьыала-куолу үөскээтэ да, миэхэ кэлэллэр. Онон мин кинилэр мөккүөрдэрин быһаарабын, кинилэри Таҥара ыйыыларыгар-кэрдиилэригэр, сокуоннарыгар[†] үөрэтэбин».

17«Эн сыыһа гынар эбиккин, – диэбитэ аҕа кынна. – 18Бэйэҕин да, дьону да эрэйдиигин. Ити эйиэхэ ыарахан, итинниги соҕотоҕун кыайбаккын. 19Иһит эрэ, мин эйиэхэ сүбэлиим. Таҥара эйигин кытта бииргэ буоллун! Эн бу норуот уонна Таҥара икки ардыларыгар тиксиһиннэрээччи буолан, дьон мөккүөрүн Таҥара көрүүтүгэр биэр. 20Кинилэргэ ыйыылары-кэрдиилэри, сокуоннары быһаар, ханнык суолунан барыахтаахтарын, тугу гыныахтаахтарын үөрэт. 21Ол гынан баран, Таҥараттан толлор, кырдьыгы көрөр, бэрик ылбат, дьоҕурдаах дьону, норуоттан талаҥҥын кими эрэ тыһыынчалыы, кими эрэ сүүстүү, биэс уоннуу, кими эрэ уоннуу киһилээх бөлөхтөр баһылыктарынан анаталаа. 22Кинилэр норуоту кытта мэлдьи бииргэ буолан, дьон-сэргэ мөккүөрүн бэйэлэрэ көрөн быһаарыахтара, боччумнаахтарын эйиэхэ тиэрдиэхтэрэ, судургу өттүн бэйэлэрэ дьүүллүөхтэрэ. Оччоҕо сүгэһэриҥ чэпчии түһүө – ону кинилэр эйигинниин үллэстиэхтэрэ. 23Итинник дьаһаннаххына, Таҥара эйиэхэ ыйан-кэрдэн биэриэ. Оччоҕо бэйэҥ да тулуһуоҥ, бар дьонуҥ да астынан, эйэ дэмнээхтик тарҕаһыа».

24Аҕа кыннын истэн, Моисей кини эппитин толорбута: 25бүтүн Израиль норуотуттан дьоҕурдаах дьону талан, кими тыһыынчалыы, кими сүүстүү, кими биэс уоннуу, кими уоннуу киһилээх бөлөхтөр баһылыктарынан анаталаабыта. 26Кинилэр мэлдьи норуот ортотугар сылдьаллара, дьон-сэргэ мөккүөрүн дьүүллүүллэрэ, уустук дьыаланы барытын Моисейга биэрэллэрэ, оттон судургу өттүн бэйэлэрэ быһаараллара. 27Онтон Моисей аҕа кыннын кытта бырастыылаһан, кынна дьиэтигэр, сиригэр-уотугар төннүбүтэ.

### 19


Синай хайатыгар

1Египет сириттэн тахсыбыттара үһүс ыйын бастакы күнүгэр Израиль дьоно Синай кураайы куйаарыгар кэлбиттэрэ. 2Рефидимтэн айаннаан кэлэн Синай кураайы куйаарыгар, хайа тэллэҕэр тохтообуттара. 3Моисей[†] үөһэ Таҥараны көрсө тахсыбыта. Онно АЙЫЫ ТОЙОН[†] киниэхэ хайаттан маннык эппитэ: «Иаков дьиэ кэргэнигэр, Израиль дьонугар, эт: 4„Мин Египет олохтоохторун хайдах гыммыппын, хайдах эһигини хотой кынатыгар олордон манна Бэйэбэр аҕалбыппын көрдүгүт. 5Өскөтүн Мин тылбын истэн, Миигинниин сөбүлэспит кэс тылгытыгар[†] эрэллээх буоллаххытына, эһиги сир бары норуоттарын ортолоругар Мин күндү баайым буолуоххут. Сир бүттүүнэ Миэнэ,[+] 6оттон эһиги Мин үлэһиттэрим саарыстыбата, сибэтиэй[†] норуот буолуоххут“. Бу эппиппин Израиль дьонугар тиэрт»[+].

7Моисей хайаттан түһэн, АЙЫЫ ТОЙОН дьаһалын толорон, аҕа баһылыктары[†] мунньан кинилэргэ ити этиллибити тиэрдибитэ. 8Онуоха норуот бүттүүнэ биир киһи курдук: «Биһиги АЙЫЫ ТОЙОН эппитин барытын толоруохпут», – диэн хардарбыта. Моисей бар дьон хардатын АЙЫЫ ТОЙОҤҤО тиэрдибитэ[+].

9Онуоха АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга эппитэ: «Норуот Мин эйигинниин кэпсэтэрбин истэн инникитин эйигин өрүү итэҕэйэрин туһугар, Мин хойуу былыкка киирэн эйиэхэ кэлиэҕим». Моисей АЙЫЫ ТОЙОҤҤО дьон хардатын тиэрдибитигэр 10АЙЫЫ ТОЙОН эппитэ: «Норуокка баран, бүгүн-сарсын кинилэри сибэтии гын. Таҥастарын-саптарын суунан, 11өйүүҥҥү күҥҥэ бэлэм буоллуннар: ол күн дьон бүттүүнэ көрөрүгэр АЙЫЫ ТОЙОН Синай хайатыгар түһүөҕэ. 12Кинилэргэ анаан хайа тулатынан чэрчитэ тарт, хайаҕа тахсыбаттарын, хайаны таарыйан да көрбөттөрүн курдук, сэрэт. Хайаны таарыйбыт киһи өлөрүллүөхтээх. 13Ол киһини илиигитинэн таарыйбаккыт – тааһынан тамнаан биитэр оноҕоһунан ытан өлөрөҕүт. Ким да, туох да буоллун – киһи да, сүөһү да – тыыннаах хаалыа суохтаах. Муос турба уһуннук тыаһаатаҕына эрэ, дьон хайаҕа тахсыахтаахтар»[+].

14Моисей хайаттан түһэн, норуоту сибэтии гыммыта. Дьоннор таҥастарын-саптарын сууммуттара. 15Моисей кинилэргэ: «Өйүүҥҥү күҥҥэ бэлэм буолуҥ. Бу үс күн дьахтарга чугаһаамаҥ», – диэн эппитэ.


АЙЫЫ ТОЙОН Синай хайатыгар түһэр

16Үһүс күнүгэр сарсыарда эрдэттэн этиҥ эппитэ, чаҕылҕан чаҕылыйбыта, хайаны хойуу былыт бүрүйбүтэ. Күүстээх турба тыаһа сатараабытыгар лааҕыр дьоно кутталларыттан өрө титирэстэһэ түспүттэрэ. 17Моисей лааҕыртан норуоту илдьэ, Таҥараны көрсөрдүү, утары барбыта. Бары хайа анныгар тиийэн турбуттара. 18АЙЫЫ ТОЙОН уот курдук хайа оройугар түһэн, Синай хайата[†] барыта буруонан бүрүллүбүтэ. Хайа, оһох курдук буруолуу-буруолуу, бүтүн бэйэтэ өрө дьигиһийэ турбута. 19Муос турба тыаһа улам күүһүрдэр күүһүрэн испитэ. Моисей саҥардаҕына, Таҥара киниэхэ сүллэр этиҥ ньиргиэрин санатар куолаһынан хардарара. 20АЙЫЫ ТОЙОН Синай хайатын чыпчаалыгар түһэн баран, Моисейы Бэйэтигэр хайа оройугар ыҥырбыта. Моисей хайаҕа ыттыбыта.

21АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга эппитэ: «Түһэн дьоҥҥун сэрэт, ким да АЙЫЫ ТОЙОҤҤО чугаһыы да, Кинини көрө да сорумматын. Оннук гыннахтарына, элбэх киһи өлүөҕэ. 22Оттон Таҥара үлэһиттэрэ АЙЫЫ ТОЙОҤҤО чугаһыахтарын иннинэ, АЙЫЫ ТОЙОН кинилэри сууһарбатын туһугар, бэйэлэрин сибэтии гыныахтаахтар».

23«Норуот Синай хайатыгар тахсыа суоҕа, – диэбитэ Моисей АЙЫЫ ТОЙОҤҤО. – Эн биһигини сэрэппитиҥ, онон мин хайаны тула чэрчи тардан, дьоҥҥо бу ытык хайа диэн биллэрбитим».

24АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга эппитэ: «Баран аллара түһэн, Аарону манна илдьэ кэл. Оттон Таҥара үлэһиттэрэ да, атын дьон да АЙЫЫ ТОЙОҤҤО тахса сорумматыннар. Таҕыстахтарына, АЙЫЫ ТОЙОН кинилэри имири эһиэҕэ». 25Моисей түһэн, ити этиллибити норуокка тиэрдибитэ.

### 20


Таҥара уон ыйааҕа

1Таҥара эппит тыла барыта бу баар: 2«Мин эйигин Египет сириттэн, кулуттааһын уйатыттан, таһаарбыт АЙЫЫ ТОЙОН[†] Таҥараҥ буолабын.

3Миигиттэн атын таҥараларга үҥүмэ-сүктүмэ[+].

4Үөһэ халлааҥҥа биитэр аллара сиргэ, ууга биитэр сир анныгар баары дьүһүйэн эмэгэт оҥостума. 5Мин, эн АЙЫЫ ТОЙОН Таҥараҥ, күнүүһүт Таҥарабын, онон кинилэргэ үҥүмэ-сүктүмэ, сулууспалаама. Миигин киэр анньыбыт аҕаларын аньыыларыгар Мин кинилэр оҕолорун, сиэннэрин, хос сиэннэрин накаастыыбын[+]. 6Оттон Миигин таптыыр, Мин ыйаахтарбын толорор дьон удьуордарыгар тыһыынча көлүөнэҕэ тиийэ бигэ тапталбын көрдөрөбүн.

7АЙЫЫ ТОЙОН Таҥараҥ аатын мээнэ ааттаама. Кини аатын мээнэ ааттыыр дьону АЙЫЫ ТОЙОН накаастабыла суох хаалларыа суоҕа.

8Субуота[†] ытык күн буоларын өйдөө[+]. 9Алта күн үлэлээ, бары үлэҕин-түбүккүн бүтэр-оһор, 10оттон сэттис күн – субуота, АЙЫЫ ТОЙОН Таҥараҕар анаммыт күн. Бу күн ким да – эн бэйэҥ да, уолуҥ да, кыыһыҥ да, кулут эр киһиҥ, кулут дьахтарыҥ, сүөһүҥ да, эн дьиэҕэр баар кэлии киһи да – үлэлиэ суохтаах. 11Тоҕо диэтэххэ халлааны, сири, байҕалы уонна онно баарын барытын АЙЫЫ ТОЙОН алта күн айбыта, оттон сэттис күнүгэр сынньаммыта. Онон АЙЫЫ ТОЙОН субуота күнү алҕаабыта, ытык күн гыммыта.

12АЙЫЫ ТОЙОН Таҥараҥ эйиэхэ биэрэр сиригэр-уотугар уһуннук олорор туһугар аҕалаах ийэҕин ытыктаа[+].

13Өлөрүмэ[+].

14Көссүүлэһимэ[+].

15Уорума[+].

16Чугастааҕыгын утары сымыйанан туоһулаама[+].

17Чугастааҕыҥ дьиэтигэр-уотугар ымсыырыма, кини ойоҕор, кулут эр дьонугар, кулут дьахталларыгар, оҕуһугар, өсүөлүгэр – тугар даҕаны ымсыырыма»[+].

18Норуот бүттүүнэ этиҥ этэрин, турба тыаһыырын истибитэ, чаҕылҕан чаҕылыйарын, хайа буруолуурун көрбүтэ. Онон бары ыраах тэйэн турбуттара. 19«Биһигини кытта эн бэйэҥ кэпсэт, эн этэргин истиэхпит, – диэн кинилэр Моисейтан[†] көрдөспүттэрэ. – Таҥара биһигинниин кэпсэтэрэ табыллыбат, аны өлөн хаалыахпыт»[+].

20«Куттанымаҥ, – диэбитэ Моисей. – Таҥара эһигини тургутан көрөөрү, эһиги Таҥараттан толлон аны инникитин аньыыны-хараны оҥорбоккут туһугар, кэллэ». 21Норуот тэйиччи турбута, оттон Моисей Таҥара баар сиригэр, этиҥнээх былыты санатар им балай хараҥаҕа, киирбитэ.


Таҥара аалтаардара уонна эмэгэттэр

22АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга эппитэ: «Израиль дьонугар эт: „Мин халлаантан эһигини кытта кэпсэппиппин көрдүгүт. 23Миигин дьүһүйүмэҥ – үрүҥ да, кыһыл да көмүс таҥаралары оҥостумаҥ!“[*] 24Миэхэ буор аалтаар[†] оҥорон, онно үөрдэриҥ кыра да, бөдөҥ да сүөһүлэриттэн аҕалан, бүтүннүү уматыллар толугу кытта эйэлэһии толугун биэр. Мин ханна баҕарар, Бэйэм ааппын арыйбыт сирбэр, эйиэхэ кэлэн, эйигин алгыаҕым. 25Миэхэ анаан тааһынан аалтаар оҥорор буоллаххына, суоруллубут тааһы туттума: суораҥҥын тааһы киртитиэҥ. 26Сыгынньах этиҥ көстүбэтин туһугар, Мин аалтаарбар үктэлинэн тахсыма».

### 21


Кулут дьэбириэйдэр тустарынан

1«Дьоҥҥо биллэриэхтээх сокуоннарыҥ[†] бу бааллар. 2Кулут дьэбириэйи атыыласпыт буоллаххына, кини эйиэхэ алта сыл үлэлээтин, оттон сэттис сылыгар туох да толуга суох босхолуохтааххын. 3Соҕотоҕун кэлбит буоллаҕына, соҕотоҕун бардын, ойохтоох кэлбит буоллаҕына, ойоҕо барыстын. 4Оттон ойоҕун киниэхэ тойоно биэрбит уонна ойоҕо эриттэн оҕоломмут буоллаҕына, дьахтар оҕолорунаан тойонун бас билиитэ буолаллар. Онон кулут бэйэтэ эрэ барыахтаах.

5Арай кулут: „Тойоммор убанан хаалбыппын, ойохпун, оҕолорбун таптыыбын, онон көҥүлгэ баҕарбаппын“, – диэн эттэҕинэ, 6тойоно кинини Таҥараҕа сүгүрүйэр сиргэ[*] илдьэн ааҥҥа биитэр аан чанчыгар аҕалан баран, кулгааҕын бүргэһинэн үүттээтин. Оччоҕо киһи сааһын тухары тойонугар кулутунан хаалар.

7Оттон ким эрэ кыыһын хайа эрэ киһиэхэ кулут гыннара атыылаабыт буоллаҕына, кыыс тойонуттан кулут эр дьон курдук баран хаалбат. 8Кини тойонугар сөбүлэппэтэҕинэ, оттон анарааҥҥыта бу кыыһы ойох ылардыы сананан сылдьыбыт эбит буоллаҕына, тойоно кинини аҕата төттөрү атыылаһан ыларыгар кыах биэрдин. Бэйэтэ аккаастанан баран кыыһы туора дьоҥҥо атыылыыр бырааба суох. 9Оттон уолугар ойох биэрэр буоллаҕына, киниэхэ төрөппүт кыыһыгар курдук сыһыаннаһыахтаах. 10Тойоно атын дьахтары ойох ыллаҕына, кыыһы, быраабын быһан, аһыыр аһыттан, таҥнар таҥаһыттан уонна кинини кытта бииргэ олорор дьиэтиттэн-уотуттан матарыа суохтаах[+]. 11Оттон бу үс суолтан матарар буоллаҕына, кыыс, харчы төлөөбөккө, тойонуттан көҥүл барыан сөп».


Өлөрүү уонна да атын ыар буруйу оҥоруу туһунан

12«Киһини өлөрөрдүү охсубут киһи булгуччу өлөрүллүөхтээх[+]. 13Оттон соруйан өлөрбөтөх буоллаҕына (Таҥара көҥүлүнэн оннук буолбут буоллаҕына), кини куотар сири булуон сөп. Мин эһиэхэ оннук сири аныам. 14Оттон соруйан өлөрбүт киһини, Мин аалтаарбар[†] сүүрэн кэлэн көмүскэл көрдөөбүтүн да иһин, өлөрөргө ууруллуохтаах.

15Аҕатыгар биитэр ийэтигэр илиитин көтөхпүт киһи булгуччу өлөрүллүөхтээх.

16Киһини уоран ылан атыылаабыт биитэр кинини бэйэтигэр тута сылдьыбыт киһи булгуччу өлөрүллүөхтээх.

17Аҕатын биитэр ийэтин үөҕэр киһи булгуччу өлөрүллүөхтээх[+].

18Ким эрэ кими эмэ кытта иирсэн баран охсубутугар ол киһитэ, өлбөккө, суорҕаннаах тэллэххэ сытан баран 19туран, тайахха тэптэрэн, дьиэтиттэн тахсар буолбут түбэлтэтигэр – охсубут киһи буруйдаммат. Ол гынан баран кини ол киһи ыалдьан үлэлээбэтэх уонна эмтэммит ороскуотун төлүөхтээх.

20Хайа эрэ киһи кулутун биитэр кулут дьахтарын маһынан охсон биир тыла суох ыыппыт буоллаҕына – өлөрбүтүн иһин буруйданыахтаах. 21Оттон кулут биитэр кулут дьахтар охсуу кэнниттэн биир-икки хонон баран тыына быһыннаҕына, охсубут киһи буруйдаммат. Кини кулутун сүтэрэн, сөптөөҕүн накаастаммыт.[*]

22Эр дьон охсуһа сылдьан хат дьахтары таарыйдахтарына, онтон сылтаан дьахтартан оҕо куоттаҕына, оттон бэйэтэ эчэйбэтэҕинэ, буруйдаах киһи, дьахтар эрэ төһөнү ирдииринэн уонна судьуйалар хайдах быһааралларынан, харчы төлүөхтээх. 23Оттон дьахтар өллөҕүнэ, кини олоҕун толугар олоҕу биэрэҕин. 24Харах иһин – харах, тиис иһин – тиис, илии иһин – илии, атах иһин – атах. 25Уокка сиэтии иһин – уокка сиэтии, баас иһин – баас, эчэйии иһин – эчэйии[+].

26Тойоно кулутун биитэр кулут дьахтарын охсон хараҕын өлөрбүт буоллаҕына, ол хараҕын иһин кинилэри босхолоон ыытыахтаах. 27Кулут киһитин эбэтэр кулут дьахтарын тииһин көтүрү охсубут киһи ол дьонун көтүллүбүт тиистэрин иһин босхолоон ыытыахтаах».


Дьону эчэппит сүөһү туһунан

28«Оҕус эр киһини биитэр дьахтары кэйэн өлөрдөҕүнэ, ол оҕуһу тааһынан тамнаан өлөрүллүөхтээх. Этин сиэниллибэт. Оҕустаах киһи буруйга тардыллыбат[+]. 29Ол эрээри оҕус уруккуттан кэйиик буоллаҕына, уонна ол туһунан этиллибитин үрдүнэн, иччитэ оҕуһун көрбөккө, оҕус эр киһини биитэр дьахтары кэйбит түбэлтэтигэр оҕуһу тааһынан тамнаныллыахтаах, оттон иччитэ өлөрөргө ууруллуохтаах. 30Оҕус иччитин харчынан толунарга быһаардахтарына, кини, төһөнү диэбиттэринэн төлөөн, олоҕун толунан ыллын. 31Оҕус ким эрэ уолун биитэр кыыһын кэйдэҕинэ, эмиэ итинник гыныллыахтаах. 32Өскөтүн оҕус кулут эр киһини эбэтэр кулут дьахтары кэйдэҕинэ, оҕустаах киһи кулуту бас билээччигэ отут үрүҥ көмүс шекели төлүөхтээх, оттон оҕуһу тааһынан тамнаан өлөрүллүөхтээх.

33Ким эрэ уу оҥкучаҕын саппатах түбэлтэтигэр биитэр оҥкучах хастан баран ону аһаҕас хаалларбытыгар оҕус дуу, өсүөл дуу түһэн өлбүт буоллаҕына, 34ол оҥкучаҕы хаспыт биитэр саппакка барбыт киһи оҕус, өсүөл иччитигэр сүөһү сыанатын төлүөхтээх. Оттон этин бэйэтигэр ыллын.

35Оҕус атын киһи оҕуһун кэйэн өлөрдөҕүнэ, икки хаһаайын тыыннаах оҕуһу атыылаан баран, харчытын тэҥҥэ үллэһинниннэр, өлбүт оҕус этин аҥаардастыннар. 36Ол эрээри, кэйиигэ эрдэттэн биллэрин үрдүнэн, иччитэ ону көрбөтөх түбэлтэтигэр оҕуһу оҕуһунан төлөөтүн. Оттон этин бэйэтигэр ыллын».

### 22


Уоруу, мэччирэҥи тэбистэрии, уоту ыытыы туһунан

1«Ким эрэ оҕуһу биитэр барааны уоран ылан өлөрбүт эбэтэр атыылаабыт буоллаҕына, кини ол биир оҕус оннугар биэс оҕуһу, биир бараан оннугар түөрт барааны биэриэхтээх.

2Ким эрэ, түүн дьиэни алдьатан киирэн эрэр уоруйаҕы тутан ылан өлөрбүт буоллаҕына, буруйдаммат, 3оттон күн тахсыбытын кэннэ өлөрбүт буоллаҕына, буруйданар.

Уоруйах уорбутун тугунан да төлүүр кыаҕа суох түбэлтэтигэр бэйэтин кулуттааһыҥҥа атыыланыахтаах.

4Оттон уорбут сүөһүтүн киниттэн булан ыллахтарына – оҕус буоллун, өсүөл эбэтэр бараан буоллун – уоруйах биир сүөһү оннугар икки сүөһүнү биэриэхтээх[+].

5Ким эрэ атын киһи бааһынатын биитэр бинэгирээтин сирин тэбистэрбит, сүөһүтүн мэччитэ ыытан[*] туора киһи сирин буорту гыммыт буоллаҕына, ол хоромньуну бэйэтин бааһынатыттан биитэр бинэгирээтин сириттэн хомуйбут бастыҥ үүнээйитинэн төлүөхтээх.

6Ким эрэ умаппыт уота өрө туран, ыарҕаны, бугулу биитэр хомуллубут бурдугу, бааһынаны бүтүннүү сиэтэҕинэ, ол уоту ыыппыт киһи хоромньуну төлүөх тустаах.

7Киһи кимиэхэ эрэ үрүҥ көмүһү биитэр туох эмэ малы уурдара биэрбитэ ол киһи дьиэтиттэн уоруллубут түбэлтэтигэр ону уорбут киһи тутулуннаҕына, ол уоруйах барытын икки бүк төлүөхтээх. 8Оттон уоруйах көстүбэтэҕинэ, ол малы уура ылбыт киһи Таҥара[*] иннигэр туран, кинини эрэммит киһи малыгар хараҥарбатаҕын андаҕайыахтаах. 9Оҕус, өсүөл, бараан – атын да мал-сал, таҥас-сап сүппүтүн туһунан ханнык баҕарар мөккүөрдээх дьыала, өскөтүн хаһаайына суукка бу мин бас билиим диэтэҕинэ, Таҥараҕа[*] бэриллиэхтээх: Таҥара кими буруйдуур да, ол киһи сүтүгү икки бүк төлүөхтээх.

10Ким эрэ хайа эрэ киһиэхэ көрдөрө биэрбит өсүөлэ, оҕуһа, бараана, атын да сүөһүтэ өлөн хааллаҕына эбэтэр эмсэҕэлээтэҕинэ, эбэтэр өстөөҕө уордаҕына, ону туоһулааччы суох буолар түбэлтэтигэр 11ол сүөһүнү көрө ылбыт киһи атын дьон баайыгар ымсыыран аньыыга-хараҕа киирбэтэҕин АЙЫЫ ТОЙОН[†] иннигэр андаҕайдын. Сүөһүлээх хаһаайын сүөһүтүттэн туох ордубутун ыллын, оччоҕо сүөһүнү көрө ылбыт киһи тугу да төлөөбөт[+]. 12Оттон уорбут түбэлтэтигэр сүөһүнү көрөөччү киһи хаһаайыҥҥа хоромньутун төлүөхтээх. 13Сүөһүнү адьырҕа кыыл тардыбыт түбэлтэтигэр киһи ону туоһулаан сүөһү сэмнэҕин көрдөрүөхтээх, оччоҕо кини хоромньуну төлүө суохтаах.

14Ким эрэ атын киһиттэн уларсан ылбыт сүөһүтэ иччитэ суоҕар эмсэҕэлээтэҕинэ биитэр өлөн хааллаҕына, сүөһүнү уларсыбыт киһи ол хоромньуну төлүөхтээх. 15Уларсыллыбыт сүөһү эмсэҕэлииригэр биитэр өлөрүгэр иччитэ аттыгар баар эбит буоллаҕына, кини төлөөбөт. Оттон сүөһүнү харчыга уларсыбыт буоллахтарына, ол төлөбүрэ иччитигэр бэриллиэхтээх».


Сиэр-майгы туһунан

16«Эргэ тахса илик кыыһы албыннаан хоонньоспут киһи кыыска энньэ биэрэн, кинини ойох ылыахтаах. 17Оттон аҕата кыыһын киниэхэ биэриэн баҕарбат түбэлтэтигэр кыыһы буорту гыммыт киһи киниэхэ саат куттарбыттарынан үрүҥ көмүһүнэн төлүөхтээх.

18Абы-хомуһуну туттар дьахтары тыыннаах хаалларыма.

19Имэҥирэн сүөһүнү кытта сылдьыһар киһи булгуччу өлөрүллүөхтээх.

20АЙЫЫ ТОЙОНТОН ураты атын таҥараларга толук[†] биэрээччи кырыыска туруоруллан өлөрүллүөхтээх.

21Кэлии дьону күөмчүлээмэ, атаҕастаама. Эһиги Египеккэ бэйэҕит кэлии дьон буола сылдьыбыккыт[+].

22Огдообону-тулаайаҕы атаҕастаама. 23Атаҕастаатаххытына, кинилэр Миигиттэн көмүскэл көрдөһүөхтэрэ, оччоҕо Мин кинилэри истиэм. 24Мин уордайан, эһигини кылыһынан кэрдиэҕим, дьэ, оччоҕо ойохторгут огдообо буолуохтара, оҕолоргут тулаайах хаалыахтара[+].

25Мин норуотум дьадаҥы киһитигэр харчы иэс биэрбит буоллаххына, бырыһыанньыт курдук киниттэн бырыһыан ирдээмэ. 26Ким эрэ сонун солуок ылбыт буоллаххына ону, күн киириэн иннинэ, төннөр. 27Ол сон кини сыгынньах этин бүрүнэр таҥаһа буолар. Таҥаһа суох хайдах утуйуой? Мин амарах санаалаахпын, онон кини Миигин ыҥырдаҕына, Мин истиэҕим.

28Таҥараны[*] үөҕүмэ, норуотуҥ баһылыгын куһаҕаннык саҥарыма[+].

29Туораах бурдуккуттан уонна бинэгирээтиҥ сүмэһиниттэн Миэхэ аҕаларгын уталытыма.

Бастаан төрөөбүт уолаттаргын Миэхэ биэр[+]. 30Бөдөҥ да сүөһү, барааннар да тустарынан туһунан этэр буоллахха, бастакы атыыр төрүөх сэттэ хонукка ийэтин кытта сырыттын, оттон ахсыс күнүгэр ону Миэхэ биэр.

31Эһиги Мин сибэтиэй[†] дьонум буолуохтааххыт: кыыл тардыбыт сүөһүтүн этин сиэмэҥ – ыкка быраҕыҥ».

### 23


Кырдьыктаах буолуу туһунан

1«Хойгур хобу-сиби тарҕатыма. Сымыйаны туоһулаан буруйдаахха көмөлөһүмэ[+].

2Дьон үгүс өттө өйөөтө эрэ диэн мөкү дьыаланы өйөөмө. Бөлөх дьоҥҥо бэрт буолан суукка сымыйанан туоһулаама. 3Буруйдааҕы дьүүллүүргэ, дьадаҥы диэн, кини диэки охтума.

4Өстөөҕүҥ оҕуһа биитэр өсүөлэ мунан сылдьарын көрдөххүнэ, ону иччитигэр илдьэн биэр. 5Өстөөҕүҥ өсүөлэ ындыытын кыайбакка охтубутун көрдөххүнэ, ааһа барыма – туруорарыгар көмөлөс.

6Суукка дьадаҥы киһи дьыалатын көрөргөр кырдьыктаах буол[+]. 7Сымыйа буруйдааһыны өйөөн, буруйа суох көнө киһини өлөрөргө уурума. Мин хара дьайдааҕы син биир куоттарыам суоҕа[+]. 8Бэриги ылыма. Бэрик көрөрү да көрбөт гынар, кырдьыктаах көрдөрүүнү мөлтөтөр.

9Кэлии киһини атаҕастаама. Эһиги Египет сиригэр көһөн олоро сылдьыбыккыт, онон туора дойдуга олоруу ыараханын билэҕит»[+].


Сэттис сыл уонна сэттис күн уоскулаҥа

10«Бааһынаҕар алта сыл ыһан үүнүү хомуй, 11онтон сэттис сылыгар сиргин сынньат – үүнүүтүн кыаммат дьонуҥ ас гынныннар, оттон кинилэртэн ордубуту кыыл-сүөл харайдын. Бинэгирээтиҥ сирин, оливаҥ маһын эмиэ оннук дьаһай.

12Нэдиэлэҕэ алта күн үлэлээ, оттон сэттис күн эйиэхэ уоскулаҥ күнэ буоллун: оҕуһуҥ да, өсүөлүҥ да сынньанныннар, кулут дьахтарыҥ уола да, кэлии киһи да тыын ыла түстүннэр[+].

13Мин эһиэхэ эппиппин барытын тутуһуҥ. Атын таҥаралары ыҥырымаҥ, ааттарын да ааттаамаҥ»[+].


Үс улуу бырааһынньык

14«Сылга үстэ Мин бырааһынньыктарбын бэлиэтээ.

15Көтөхтөрүүтэ[†] суох килиэп бырааһынньыгын ыл. Мин эйиэхэ дьаһайбытым курдук, тустаах кэмҥэ авив ыйыгар[†] (эн ити ыйга Египеттэн тахсыбытыҥ) сэттэ күн устата көтөхтөрүүтэ суох килиэби сиэ.

Мин иннибэр кураанах илиилээх кэлбэтиннэр[+].

16Бааһынаҕа ыспыт бурдугуҥ маҥнайгы куолаһын хомуйдаххына, Бастакы үүнүү хомуурун бырааһынньыгын бэлиэтээ.

Сыл бүтүүтэ, бааһынаҥ үүнүүтүн хомуйан бүттэххинэ, Үүнүү бырааһынньыгын бэлиэтээ[+]. 17Онон сылга үстэ эр дьон бука бары АЙЫЫ ТОЙОН[†] Таҥара иннигэр мустуохтаахтар[+].

18Миэхэ толук[†] биэрэргэр – өлөрбүт сүөһүҥ хаанын аһытыылаах килиэпкэ тоҕума.

Бырааһынньыкка Миэхэ толук биэрэр сүөһүҥ сыатын сарсыардааҥҥа диэри хаалларыма.

19Сириҥ маҥнайгы үүнүүтүттэн бастыҥын талаҥҥын АЙЫЫ ТОЙОН Таҥараҥ дьиэтигэр аҕал.

Коза оҕотун ийэтин үүтүгэр буһарыма»[+].


АЙЫЫ ТОЙОН норуотугар көмөлөһүөх буолар

20«Бу, Мин эһигини суолгутугар араҥаччылаатын, Мин бэлэмнээбит сирбэр тиэртин диэн, эһиги иннигитигэр аанньалы[†] ыытабын[+]. 21Киниттэн толлуҥ, этэр тылын истиҥ, киниэхэ утарылаһымаҥ. Эһиги бас бэриммэтэххитинэ, кини бырастыы гыныа суоҕа, тоҕо диэтэххэ Мин киниэхэ толору былааһы биэрэбин. 22Оттон кини тылын иһиттэххитинэ, Мин этэрбин барытын толордоххутуна, Мин эһиги өстөөхтөргүт өстөөҕө, утарсааччыларгыт утарсааччыта буолуоҕум[+]. 23Мин ыыппыт аанньалым, эһиги иннигитигэр баран, эһигини аморрейдарга, хеттэргэ, ферезтэргэ, хананейдарга, хиввейдэргэ, иевустарга сирдээн илдьиэҕэ, оччоҕо Мин ол норуоттары имири эһиэҕим[+]. 24Эһиги кинилэр таҥараларыгар сүгүрүйүмэҥ, сулууспалаамаҥ, ити норуоттар үгэстэрин үтүктүмэҥ. Кинилэр таҥараларын суох гыныҥ, ытык таастарын[†] алдьатыҥ[+]. 25АЙЫЫ ТОЙОН Таҥараҕытыгар сулууспалааҥ – оччоҕо Кини эһиги сиир килиэпкитин, иһэр уугутун алгыа, эһигини ыарыыттан быыһыа. 26Оччоҕо эһиги олорор сиргитигэр хат дьахтартан оҕо куотуута биитэр оҕоломмот буолуу диэн суох буолуо. Мин эһиэхэ уһун үйэни бэлэхтиэм.

27Мин эһигини утары турар норуоттары, эһигиттэн куттаналларын курдук, оҥоруоҕум. Эһиги аара суолга көрсөр норуоттаргытын аймыаҕым, онон өстөөхтөргүт бука бары эһигиттэн куотуохтара. 28Эһиги иннигитигэр тигээйилэр үөрдэрин[*] ыытаммын, хиввейдэри, хананейдары, хеттэри үүрдэриэҕим. 29Ол эрээри сир иччитэхсийбэтин, эһигини кыыл-сүөл элбээн эрэйдээбэтин туһугар, Мин кинилэри биир сыл иһигэр үүрэн кэбиһиэм суоҕа. 30Эһиги ууһаан-тэнийэн, ол дойдуну барытын баһылыаххытыгар диэри, ити норуоттары сыыйа-баайа үүртэлиэҕим.

31Эһиги бас билэр сиргит кыраныыссатынан Кыһыл муораны, Филистим муоратын,[*] Кураайы куйаары уонна Евфрат өрүһү оҥоруоҕум. Ол сирдэр олохтоохторун эһиги илиигитигэр биэриэм, оччоҕо эһиги кинилэри киэр үүрүөххүт[+]. 32Кинилэри да, кинилэр таҥараларын да кытта сөбүлэһиигэ кииримэҥ. 33Эһигини Миигин утары аньыыга-хараҕа уккуйбаттарын туһугар, ол норуоттар эһиги сиргитигэр олоруо суохтаахтар. Кинилэр таҥараларыгар сүгүрүйэр буоллугут да, эһиги кэнтиккэ киирэн биэриэххит»[+].

### 24


Сөбүлэһии кэс тылын бигэргэтии

1АЙЫЫ ТОЙОН[†] Моисейга[†] эппитэ: «Аарону, Надавы, Авиуду уонна Израиль сэттэ уон аҕа баһылыктарын[†] ылан, АЙЫЫ ТОЙОҤҤО үөһэ таҕыс. Хайаҕа тахсан АЙЫЫ ТОЙОҤҤО ыраахтан сүгүрүйүҥ[+]. 2Ол гынан баран АЙЫЫ ТОЙОҤҤО эн, Моисей эрэ, чугаһыахтааххын! Атын ким да чугаһаабатын, норуот хайаҕа ыттыа суохтаах».

3Моисей, норуокка кэлэн, АЙЫЫ ТОЙОН тугу эппитин, Кини сокуоннарын[†] барытын тиэрдибитэ. Онуоха бар дьон биир киһи курдук: «Биһиги АЙЫЫ ТОЙОН этиитин толоруохпут», – дэспиттэрэ[+].

4Моисей АЙЫЫ ТОЙОН тугу эппитин барытын суруммута. Сарсыныгар эрдэ туран, хайа анныгар аалтаар[†] оҥорбута уонна Израиль уон икки ууһун ахсаанынан уон икки ытык тааһы туруорбута.

5Онтон кини Израиль эдэр уолаттарыгар оҕустары аҕалан, АЙЫЫ ТОЙОҤҤО бүтүннүү уматыллар толугу уонна эйэлэһии толугун биэриҥ диэн дьаһайбыта. 6Сүөһү хаанын аҥаарын Моисей иһиттэргэ куппута, атын аҥаарын аалтаарга ыспыта. 7Онтон норуот барыта истэригэр сөбүлэһии кэс тылын[†] кинигэтин ылан доргуччу аахпыта. Онуоха дьон: «Биһиги АЙЫЫ ТОЙОН тугу эппитин барытын толоруохпут», – диэбиттэрэ. 8Онтон Моисей иһиттээх хааны ылан дьоҥҥо ибиирдибитэ уонна: «Бу – АЙЫЫ ТОЙОН эһигини кытта сөбүлэһиитин бигэргэтэр хаан. Кини эппит тыллара сөбүлэһии усулуобуйата буолаллар», – диэбитэ[+].

9Ити кэннэ Моисей, Аарон, Надав, Авиуд уонна Израиль сэттэ уон аҕа баһылыктара хайаҕа тахсан, 10Израиль Таҥаратын көрбүттэрэ. Кини атаҕын анныгар халлаанныы ып-ыраас,[†] сапфир тааһы санатар кэтит үктэл муоста баара[+]. 11Таҥара Израиль аҕа баһылыктарын тыыннаах хаалларбыта: кинилэр Таҥараны көрөн баран, аһаабыттара, бинэгирээт арыгытын испиттэрэ.


Моисей Синай хайатыгар

12АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга эппитэ: «Миэхэ хайа үрдүгэр таҕыс, онно Мин эйиэхэ бу норуокка анаан суруйбут ыйыыларым-кэрдиилэрим, ыйаахтарым таас билиитэлэрин биэриэм»[+]. 13Моисей көмөлөһөөччүтүн Иисуһу кытта Таҥара хайатыгар ыттарга бэлэмнэммитэ. 14«Биһиги кэлиэхпитигэр диэри, эһиги манна олоруҥ, – диэбитэ Моисей аҕа баһылыктарга. – Эһигини кытта Аароннаах Ор хаалаллар, онон тугу эмэ быһаартарардаах буоллаххытына, кинилэргэ тиийээриҥ».

15Моисей үөһэ тахсыбытыгар хайаны былыт бүрүйбүтэ: 16ити АЙЫЫ ТОЙОН Килбиэнэ Синай хайатыгар сыдьаайан түспүтэ. Алта күн устата хайа былытынан бүрүллэн турбута, оттон сэттис күнүгэр АЙЫЫ ТОЙОН былыт быыһыттан Моисейы ыҥырбыта. 17Израиль дьонун харахтарыгар АЙЫЫ ТОЙОН Килбиэнэ хайа үрдүгэр кытыастар уот буолан көстүбүтэ[+]. 18Моисей былыкка киирэн, хайаҕа ыттыбыта, онно түөрт уон түүннээх күн буолбута[+].

### 25


АЙЫЫ ТОЙОН Ытык Сурда тутуллуохтааҕын туһунан

1[•]АЙЫЫ ТОЙОН[†] Моисейга[†] эппитэ: 2«Израиль дьоно Миэхэ биэрэр бэлэхтэрин хомуйалларын курдук, дьаһай: хас биирдии киһи тугу баҕарарын биэрдин. 3Эһиги кинилэртэн маннык бэлэхтэри ылыахтааххыт: кыһыл көмүһү, үрүҥ көмүһү, алтаны, 4халлаан күөҕэ, көҕөрүмтүйэр хараҥа кыһыл уонна уот кыһыл өҥнөөх түү саптары, күндү чараас лүөнү, коза түүтүн, 5илитэн таҥастаммыт бараан тириитин, араҥаламмыт чараас тириини,[*] акация маһы, 6сибэтиилинньиккэ кутуллар олива арыытын, аҕыыр арыыга булкуллар уонна дыргыл сыттаах буруону унаардарга аналлаах оту, 7эфоду[†] итиэннэ түөскэ кэтиллэр түһүлүгү киэргэтэргэ анаан иигэ угуллар оникс тааһы уонна да атын күндү таастары.

8Мин Израиль дьонун ортотугар олорорум туһугар, кинилэр Миэхэ Ытык Сурду туттуннар. 9Эһиги Мин олорор Сурпун уонна ол иһигэр баары барытын, Мин билигин эйиэхэ көрдөрөрүм курдук, оҥоруох тустааххыт».


Кэс тыл хоппото

10[•]«Акация маһынан хоппо оҥордуннар: ол устата икки аҥаар тоҕонох, кэтитэ балтараа тоҕонох, оттон үрдүгэ балтараа тоҕонох буолуохтаах. 11Ону иһин-таһын ыраас[†] кыһыл көмүһүнэн бүрүй уонна үөһэ өттүнэн курдуу барар кыһыл көмүс хаймыылаа. 12Кыһыл көмүһүнэн түөрт тиэрбэһи оҥорон, олору хоппо түөрт атаҕар туттар: икки тиэрбэһи хоппо биир өттүттэн, иккини нөҥүө өттүттэн. 13Акация маһынан икки ураҕаһы оҥорон, олору кыһыл көмүһүнэн бүрүй, 14уонна, хоппону көтөҕөн илдьэ сылдьар туһугар, олору хоппо икки ойоҕоһунан тиэрбэстэргэ кэтэрт. 15Бу ураҕастар хоппо тиэрбэстэригэр өрүү угуллан туруохтаахтар, онтон ылыллыа суохтаахтар. 16Хоппо иһигэр Мин кэс тылым[†] – эйиэхэ биэрэр ыйаахтарым – суруллубут икки суоруу тааһын ууруоҕуҥ.

17Хоппо хаппаҕын[*] ыраас кыһыл көмүһүнэн оҥор: устата – икки аҥаар тоҕонох, туората – балтараа тоҕонох. 18Эмиэ кыһыл көмүһүнэн хаппах икки уһугар, өтүйэнэн таптайан, икки херувимы[†] оҥор: 19биирин биир уһугар, атынын нөҥүө уһугар туруор. Кинилэр хаппаҕы кытта биир кэлим буолуохтаахтар, 20иккиэн бэйэ-бэйэлэрин диэки хайыһан, хаппаҕы көрөн, ол үрдүнэн кынаттарын сараадытан туруохтаахтар.

21Мин эйиэхэ биэрэр Сокуонум[†] суруллубут суоруу таастарын хоппо иһигэр ук уонна хаппаҕын сабан кэбис. 22Эйигин кытта көрсөр кэммэр Израиль норуотугар тугу ыйарбын-кэрдэрбин барытын эйигинэн тиэрдэрбэр Мин онно Кэс тыл хоппотун хаппаҕын үрдүнэн икки херувим ортотугар баар буолуоҕум».


Таҥара килиэбэ ууруллар остуола

23[•]«Акация маһынан остуолла оҥор: устата икки тоҕонох, кэтитэ биир тоҕонох, үрдүгэ балтараа тоҕонох буолуохтаах. 24Остуолу ыраас кыһыл көмүһүнэн бүрүй уонна төгүрүччү эмиэ ыраас кыһыл көмүһүнэн хаймыылаа. 25Остуолу тула өттүнэн биир ытыс үрдүк эркиннээх гына оҥор, ол эркинин эмиэ кыһыл көмүһүнэн хаймыылаа. 26Түөрт кыһыл көмүс тиэрбэһи оҥорон, олору остуол түөрт муннугар атахтарын үрдүлэринэн туттартаа. 27Тиэрбэстэр остуол эркинигэр хам сыстан сылдьыахтаахтар; остуолу көтөҕөргө ол тиэрбэстэргэ ураҕастары угуллуохтаах. 28Остуолу көтөҕөр ураҕастары акация маһынан оҥорон баран, кыһыл көмүһүнэн бүрүй. 29Ыраас кыһыл көмүһүнэн бүлүүдэлэри, куопсуктары уонна бинэгирээт арыгыта бэлэх кутуллар купсууннарын, куубактарын оҥор. 30Мин иннибэр сытыахтаах килиэби эн өрүү бу остуолга ууран ис».


Сибэтиилинньик

31[•]«Сибэтиилинньиги ыраас кыһыл көмүһү таптайан оҥор. Умнаһа, лабаалара, чааскылара, чааскыларын төрдүлэрэ уонна эминньэхтэрэ биир кэлим буолуохтаахтар. 32Сибэтиилинньик алта лабаалаах буолуохтаах: биир ойоҕоһуттан үс, нөҥүө ойоҕоһуттан үс лабаа тахсыахтаах. 33Алта лабааҕа хас биирдиилэригэр миндаль сибэккитин курдук төрдүлээх, эминньэхтээх үстүү чааскылаах буолар. 34Сибэтиилинньиккэ бэйэтигэр миндаль сибэккитин курдук төрдүлээх уонна эминньэхтээх түөрт чааскы баар. 35Бастакы икки лабаа анныгар – биир чааскы төрдө, атын икки лабаа анныгар – иккис чааскы төрдө, үһүс икки лабаа анныгар – эмиэ чааскы төрдө баар буолар. Сибэтиилинньик алта лабаатын анна барыта итинник буолуохтаах. 36Чааскыларын төрдүлэрэ уонна лабаалара сибэтиилинньиги кытта биир кэлим буолуохтаахтар, ити барыта ыраас кыһыл көмүһүнэн таптайан оҥоһуллуохтаах.

37Сэттэ лампааданы оҥорон, тула өттүлэрин сырдаталларын курдук, сибэтиилинньиккэ туруортаа. 38Битиил сыпсылара, хадьыылалар ыраас кыһыл көмүс буолуохтаахтар. 39Сибэтиилинньиги уонна кини туох баар тэрилин оҥорорго биир ыраас кыһыл көмүс талааны биэр. 40Көр, итини барытын, эйиэхэ хайаҕа хайдах көрдөрүллүбүтүн курдук, оҥор».

### 26


АЙЫЫ ТОЙОН олоруохтаах Ытык Сурда

1[•]«Ытык Сурду тутарга анаан чараас лүөнүнэн, халлаан күөҕэ, көҕөрүмтүйэр хараҥа кыһыл уонна уот кыһыл дьүһүннээх түү сабынан өрүллүбүт уон болотуна таҥаһы бэлэмнээ. Онно тупсаҕай гына херувимнар[†] быысабайданыахтаахтар. 2Хас биирдии болотуна устата сүүрбэ аҕыс тоҕонох, кэтитэ түөрт тоҕонох буолар; барыларын кээмэйэ тэҥ буолуохтаах. 3Биэс болотуна бииргэ тигиллэн биир улахан болотуна буолаллар, атын биэс болотуна эмиэ бэйэ-бэйэлэригэр холбоноллор. 4Бастакы улахан болотуна тас кытыытынан халлаан күөҕэ дьүһүннээх биэтилэлэри оҥор, атын улахан болотуна кытыытынан эмиэ оннук биэтилэлэри оҥор. 5Бастакы болотуна кытыытынан биэс уон биэтилэ, атын болотуна кытыытынан эмиэ биэс уон биэтилэ баар буолуохтаах – биэтилэ утары биэтилэ барар. 6Кыһыл көмүһүнэн биэс уон күрүчүөгү оҥорон ити икки улахан болотунаны холбооттоо, оччоҕо Сурт биир кэлим буолан тахсыаҕа.

7Коза түүтүнэн уон биир болотунаны өрөн оҥор, ити Ытык Сурт[†] үрүт сабыыта буолуоҕа. 8Хас биирдии болотуна устата отут тоҕонох, кэтитэ түөрт тоҕонох буолар; уон биир болотуна барыларын кээмэйэ биир. 9Итинтэн биэс болотунаны холбуу тик, онтон алта атын болотунаны холботолоо (алтыс болотунаны икки хос тут – киирэр ааҥҥа ыйаныаҕа). 10Маҥнайгы улахан болотуна кытыытынан биэс уон биэтилэни оҥор, атын улахан болотуна кытыытыгар эмиэ оччо биэтилэлээ. 11Алтанынан биэс уон күрүчүөгү оҥорон, олору биэтилэлэргэ угуталаа. Биир кэлим сабыы буоларын курдук, икки болотунаны холбоо. 12Сабыы уһунуттан ордубута (болотуна аҥаара) Сурт кэтэх өттүгэр ыйаныахтаах, 13оттон сабыы улахан болотуналарын усталарыттан ордубутун (биир өттүттэн биир тоҕонох, нөҥүө өттүттэн эмиэ биир тоҕонох), Сурду бүтүннүүтүн бүрүйэр курдук, ойоҕосторунан ыйаныахтаах. 14Үөһээҥҥи бүрүө сабыыны илитиллэн таҥастаммыт бараан тириитинэн, оттон ол үрдүгэр ууруллар сабыыны чараастык араҥаламмыт тириинэн оҥор»[+].


Ытык Сурт араамаларын оҥоруу

15[•]«Акация маһынан Сурт араамаларын оҥор. 16Хас биирдии араама устата уон тоҕонох, туората балтараа тоҕонох буолар. 17Хас биирдиилэрэ холбоммут иккилии буруус мастаахтар. Сурт араамата барыта итинник буолуохтаах. 18Сурт соҕуруу эркинигэр сүүрбэ арааманы оҥор, 19уонна олор анныларыгар үрүҥ көмүһүнэн түөрт уон тирэх олоҕу оҥороҕун – араама ахсын иккилии олоҕу, ол аата икки бурууһугар биирдиини. 20Эмиэ сити курдук Сурт иккис хоту эркинигэр сүүрбэ арааманы оҥор. 21Олорго түөрт уон үрүҥ көмүс тирэх олоҕу, араама ахсын иккилии олоҕу, оҥор. 22Кэтэҕинэн, Сурт арҕаа эркинигэр анаан, алта арааманы оҥор. 23Ону таһынан кэтэх муннуктарга өссө икки арааманы туруор. 24Бу муннуктар араамаларын аллараа өттүлэрэ икки аҥыы бараллар, оттон үөһэтэ (бастакы тиэрбэс баар сирэ) биир кэлим буолар. Маннык араама икки, ол аата муннук ахсын биирдии буолуохтаах. 25Бу аҕыс араамаҕа уон алта үрүҥ көмүс тирэх олох оҥоһуллар, хас биирдиилэрин анныгар – иккилии олох.

26Акация маһынан туорай мастарда оҥор: биэс туорай маһы Сурт биир эркинин араамаларын холбуурга, 27биэс туорай маһы Сурт иккис эркинин араамаларын холбуурга, итиэннэ Сурт кэтэх арҕаа өттүнээҕи араамаларыгар эмиэ биэс туорай маһы. 28Ортоку туорай мас эркин биир уһугуттан нөҥүө уһугар диэри араамалары холбуохтаах. 29Араамалары кыһыл көмүһүнэн бүрүй уонна кинилэргэ туорай мастары угар кыһыл көмүс тиэрбэстэри оҥорон баран, туорай мастары эмиэ кыһыл көмүһүнэн бүрүй.

30Дьэ, онон Ытык Сурду, эйиэхэ хайаҕа көрдөрүллүбүтүн курдук, туруор».


Быыс сабыыта

31[•]«Халлаан күөҕэ, көҕөрүмтүйэр хараҥа кыһыл уонна уот кыһыл дьүһүннээх түү сабынан уонна чараас лүөнүнэн быыс сабыытын өрөн оҥор. Онно тупсаҕай гына херувимнар быысабайданыахтаахтар[+]. 32Бу быыһы акация маһынан оҥоһуллубут уонна кыһыл көмүһүнэн бүрүллүбүт түөрт баҕана кыһыл көмүс көхөлөрүгэр ыйаа. Ити баҕаналарга түөрт үрүҥ көмүс тирэх олох оҥоһуллуохтаах. 33Сабыы быыс көмүс көхөлөргө ыйаммытын кэннэ, быыс кэннигэр Кэс тыл[†] хоппотун туруор. Бу сабыы быыс Сибэтиэй хостон[†] Сибэтиэйтэн[†] Сибэтиэй хоһу араарыаҕа[+]. 34Сибэтиэйтэн Сибэтиэй хос[†] иһигэр турар Кэс тыл хоппотун үрдүгэр хаппаҕын саба уур. 35Быыс иннигэр килиэп остуолун, оттон остуолу утары сибэтиилинньиги туруор. Сибэтиилинньик Сурт соҕуруу эркинигэр туруохтаах, оттон остуол – хоту өттүгэр.

36Ытык Сурт аанын сабыытын оҥор. Бу сабыы араас өҥнөөх – халлаан күөҕэ, көҕөрүмтүйэр хараҥа кыһыл, уот кыһыл дьүһүннээх – түү сабынан итиэннэ чараас лүөнүнэн өрүллүбүт буолуохтаах. 37Аан сабыыта ыйанарыгар акация маһынан кыһыл көмүс көхөлөөх эмиэ кыһыл көмүһүнэн бүрүллүбүт биэс баҕананы туруор. Ол баҕаналарга анаан алтанынан кутан тирэх олохтору оҥор».

### 27


Аалтаар

1[•]«Аалтаары[†] акация маһынан оҥор. Аалтаар тэҥ өрүттэрдээх түөрт муннук буолуохтаах – биэс тоҕонох усталаах, биэс тоҕонох кэтиттээх, оттон үрдүгэ үс тоҕонох буоллун. 2Түөрт муннуктарын муостаа – ол муостар аалтаары кытта биир кэлим буолуохтаахтар, онтон барытын алтанынан бүрүй. 3Күл кутар таастары, лаппаакылары, хааны ыһарга аналлаах кытыйалары, эт биилкэлэрин уонна чох собуоктарын оҥор. Ити тэрили барытын алтанынан оҥор. 4Аалтаарга эрэһиэҥкэтэ оҥор – алтан сиэккэтэ. Уонна ол түөрт муннугар түөрт алтан тиэрбэһи туттар. 5Сиэккэни аалтаар хаймыытын аннынан, түгэҕэр тиэрдибэккэ, аалтаар ортотугар диэри буоларын курдук, туттар. 6Аалтаарга акациянан ураҕастарда оҥорон баран, ол ураҕастары алтанынан бүрүй. 7Ураҕастар аалтаары көһөрөргө ойоҕос тиэрбэстэргэ кэтэрдиллиэхтэрэ. 8Аалтаары хаптаһынынан ис өттүн көҥдөй гына, эйиэхэ хайаҕа хайдах көрдөрүллүбүтүн курдук, оҥордуннар».


Ытык Сурт тиэргэнэ

9[•]«Ытык Сурду тула тиэргэннээ. Соҕуруу өттүнэн тиэргэни кыйа сүүс тоҕонох усталаах чараас лүөнүнэн өрүллүбүт сабыы барыахтаах. 10Ити сабыы сүүрбэ баҕанаҕа ыйанар. Баҕаналар төрдүлэригэр сүүрбэ алтан тирэх олох оҥоһуллуохтаах; баҕана көхөлөрө, холбонор ураҕастара үрүҥ көмүс буолаллар. 11Хоту өттүнэн тиэргэни кыйа эмиэ сүүрбэ баҕанаҕа ыйанар сүүс тоҕонох усталаах сабыы барар. Баҕаналар төрдүлэринэн сүүрбэ алтан тирэх олох оҥоһуллуохтаах; баҕаналар көхөлөрө, холбонор ураҕастара үрүҥ көмүс буолуохтаахтар.

12Арҕаа өттүттэн тиэргэни туоратынан биэс уон тоҕонох усталаах сабыы барыахтаах, баҕаната уон буолар. Ол баҕаналар анныларыгар уон тирэх олох оҥоһуллуохтаах. 13Тиэргэн илин өттүн кэтитэ биэс уон тоҕонох буолуохтаах. 14Тиэргэн аанын биир өттүнэн уон биэс тоҕонох усталаах сабыы барыахтаах. Баҕаната үс буолар, олорго үс тирэх олох оҥоһуллуохтаах. 15Атын өттүгэр уон биэс тоҕонох усталаах сабыы барыахтаах. Эмиэ үс баҕаналаах буолар. Олорго үс тирэх олох баар буолуохтаах.

16Тиэргэн ааныгар ыйыырга анаан халлаан күөҕэ, көҕөрүмтүйэр хараҥа кыһыл, уот кыһыл өҥнөөх түү сабынан уонна чараас лүөнүнэн сабыы быыста өрдөр. Ити киирии ааҥҥа түөрт баҕана, олор анныларыгар түөрт тирэх олох оҥоһуллуохтаах. 17Тиэргэни тула барар бары баҕаналары холбуур ураҕастар уонна көхөлөр бары үрүҥ көмүс, оттон баҕаналар тирэх олохторо алтан буолуохтаахтар. 18Тиэргэн устата сүүс тоҕонох, туората биэс уон тоҕонох, чараас лүөн сабыы үрдүгэ биэс тоҕонох буолар. Баҕаналар тирэх олохторо алтанынан оҥоһуллуохтаах. 19Ытык Сурт[†] бары тэрилэ, тирээбил үөрбэлэрэ, тиэргэни кыйа ыйанар сабыы тирээбиллэрэ барыта алтан буолуохтаах».


Сибэтиилинньик арыыта

20«Сибэтиилинньик лампаадаларын уота куруук умуллубакка умайарын туһугар, Израиль дьоно ыгыллыбыт олива ыраас[†] арыытын эйиэхэ мэлдьи аҕала туралларыгар дьаһай. 21Аарон уолаттарынаан Көрсүһүү Сурдугар Кэс тыл[†] хоппото баар сабыытын иннигэр лампаадалар АЙЫЫ ТОЙОН[†] иннигэр киэһэттэн сарсыардааҥҥа диэри умайалларын көрө сылдьыах тустаахтар. Израиль дьоно бу ирдэбили үйэ-саас тухары көлүөнэттэн көлүөнэҕэ толоруох тустаахтар»[+].

### 28


Таҥара үлэһитин таҥаһа

1«Израиль дьонуттан убайгын Аарону уонна кини уолаттарын Надавы, Авиуду, Елеазары, Ифамары Мин үлэһиттэрим буоларга ыҥыр. 2Сүдү кэрэ көстүүлэнэрин туһугар, убайгар Аароҥҥа сулууспаҕа кэтэр ытык таҥаһын бэлэмнээ. 3Аарон, сибэтии буолан Миэхэ сулууспалыырыгар кэтэр таҥаһын Мин ураты дьоҕуру бэлэхтээбит уран тарбахтаах дьоммор оҥортор. 4Кинилэр убайгар Аароҥҥа уонна кини уолаттарыгар Мин үлэһиттэрим буолан сулууспалыылларыгар кэтэр ытык таҥастарын – түһүлүгү, эфоду,[†] эфод иһинэн кэтиллэр сиэҕэ суох уһун таҥаһы, оһуордаах ырбаахыны, тюрбаны, куру – бэлэмнээтиннэр. 5Онуоха кыһыл көмүһү, халлаан күөҕэ, көҕөрүмтүйэр хараҥа кыһыл, уот кыһыл өҥнөөх саптары, лүөнү туттуохтаахтар».


Эфод

6[•]«Эфоду кыһыл көмүс сабынан, халлаан күөҕэ, көҕөрүмтүйэр хараҥа кыһыл, уот кыһыл өҥнөөх түү сабынан уонна чараас лүөнүнэн тупсаҕай гына өрүллүбүт оһуордаан бэлэмнээтиннэр. 7Эфодка икки өттүнэн, биир кэлим таҥас буоларын туһугар, сарын үрүт туттарыылара тигиллиэхтээхтэр. 8Тупсаҕайдык оҥоһуллубут кура эмиэ эфод бэйэтин курдук кыһыл көмүс сабынан, халлаан күөх, көҕөрүмтүйэр хараҥа кыһыл, уот кыһыл өҥнөөх түү сабынан уонна чараас лүөнүнэн өрүллүөхтээх; бу кур эфоду кытта биир кэлим буолуохтаах.

9Икки оникс тааһы ылан, онно Израиль уолаттарын ааттарын оҥон суруй. 10Аҕа саастаахтарыттан саҕалаан маҥнайгы тааска алта киһи аатын, иккис тааска эмиэ алта киһи аатын суруйаҕын. 11Таас уустара бэчээти быһан оҥороллорун курдук, бу таастарга Израиль уолаттарын ааттарын дьөлө хаһан суруй. Барыларын оһуордаах кыһыл көмүс иигэ олордон баран, 12эфод саннын үрүт туттарыыларыгар иҥиннэр. Бу таастар Израиль уолаттарын өйдөтө-саната туруохтара, онон Аарон, кинилэри санатар өйдөбүнньүк курдук, таастары АЙЫЫ ТОЙОН[†] иннигэр өрүү санныгар илдьэ сырыттын. 13Таастарга анаан оһуордаах кыһыл көмүс иилэри оҥор, 14итиэннэ ыраас[†] кыһыл көмүһүнэн синньигэс быа курдук эриллэҕэс кыабакалары оҥорон баран, ити иилэргэ туттартаа».


Түһүлүк

15[•]«Таҥара тугу ыйарын билэргэ аналлаах түһүлүктэ[†][*] оҥор. Ону эмиэ, эфод курдук, кыһыл көмүс сабынан, халлаан күөҕэ, көҕөрүмтүйэр хараҥа кыһыл, уот кыһыл өҥнөөх түү сабынан уонна чараас лүөнүнэн тупсаҕай гына өрүллүөхтээх. 16Түһүлүк тэҥ өрүттэрдээх түөрт муннуктуу быһыылаах,[†] биир харыс усталаах, биир харыс кэтиттээх гына икки хос таҥаһынан тигиллиэхтээх. 17Түһүлүккэ түөрт кэккэнэн күндү таастары олордор уйалары оҥор. Бастакы кэккэҕэ – рубин, топаз, изумруд,[+] 18иккискэ – карбункул, сапфир, алмаас, 19үһүскэ – яхонт, агат, аметист, 20төрдүскэ – хризолит, оникс, яшма. Бу таастар бары оһуордаах кыһыл көмүс иилээх буолуохтаахтар. 21Израиль уолаттарын ааттара оҥо быһыллыбыт тааһын ахсаана уон икки буолуохтаах. Хас биирдиилэригэр, бэчээккэ быһар курдук, Израиль уон икки уустарыттан биирдэстэрин аата оҥо быһыллар.

22Түһүлүккэ анаан ыраас кыһыл көмүстэн быа курдук эриллибит кыабакаларда оҥор. 23Икки кыһыл көмүс тиэрбэһи оҥорон, түһүлүк икки үөһээҥҥи уһугар туттар, 24-25икки кыһыл көмүс өрүү кыабаканан икки иини кытта холбоон баран, эфод саннын туттарыыларыгар иннин диэкинэн иҥиннэр. 26Онтон өссө икки кыһыл көмүс тиэрбэһи оҥорон, түһүлүк икки алларааҥҥы уһугар эфодка сыстар ис өттүнэн туттар. 27Эбии икки кыһыл көмүс тиэрбэһи оҥорон, олору сарын туттарыыларын аллараа эҥээригэр эфод куругар тигиллибит сирдэринэн үөһэнэн холбоо. 28Түһүлүк эфод курун үрдүнэн буоларын, эфодка сыста сытарын курдук, кини тиэрбэстэрин эфод тиэрбэстэригэр халлаан күөҕэ өҥнөөх түү быанан холбоннуннар. 29Аарон Сибэтиэй хоско[†] киирэригэр, Израиль уолаттарын ааттарын АЙЫЫ ТОЙОҤҤО өрүү саната турар курдук, түһүлүгэр илдьэ сырыттын.

30АЙЫЫ ТОЙОН тугу ыйан биэрэрин көрдөрөр түһүлүккэ уримы уонна туммимы[†] ук – Аарон Сибэтиэй хоско Миэхэ киирэригэр олор мэлдьи кини түөһүгэр сылдьыахтаахтар. Аарон, АЙЫЫ ТОЙОН Израиль норуотугар тугу ыйарын тиэрдэр туһугар, АЙЫЫ ТОЙОҤҤО киирэригэр түһүлүгүн түөһүгэр мэлдьи илдьэ сырыттын».


Таҥара үлэһитин атын таҥаһа

31[•]«Эфод иһинэн кэтиллэр сиэҕэ суох уһун күөх таҥаһы бүтүннүүтүн халлаан күөҕэ өҥнөөх түү сабынан өр. 32Бу таҥас ортотунан киһи төбөтө батар хайаҕастаах буолуохтаах, ол хайаҕаһын тулата, хайа барбатын диэн, сэрии таҥаһыныы бөҕө гына тигиллэр. 33Тэллэҕинэн төгүрүччү халлаан күөҕэ, көҕөрүмтүйэр хараҥа кыһыл уонна уот кыһыл өҥнөөх түү сабынан гранат отонун курдук төгүрүктэри оҥор, олор икки ардыларынан кыһыл көмүс чуораанчыктары ыйаталаа. 34Кыһыл көмүс чуораанчыктар уонна гранат отонноро ити таҥас тэллэҕин бүүрүгүн кыйа солбуһа барыахтаахтар. 35Аарон сулууспа оҥороругар бу таҥаһы кэтиэхтээх. Кини, иһирдьэ өлбөтүн туһугар, Сибэтиэй хоско АЙЫЫ ТОЙОҤҤО киирэригэр да, онтон тахсарыгар да чуораанчыктара тыаһыы сылдьыахтаахтар.

36Кыһыл көмүһүнэн сибэкки оҥорон, онно бэчээт суругун курдук „АЙЫЫ ТОЙОН сибэтиинньэтэ“ диэн оҥо быһан суруй. 37Ол сибэккигэ, кини тюрбан үрдүнэн илин өттүнэн баайылларын курдук, халлаан күөҕэ быаны иҥиннэр, 38оччоҕо сибэтиинньэ Аарон сүүһүгэр түбэһиэ. Аарон Израиль дьоно Миэхэ ытык бэлэҕи биэрэллэригэр оҥорор бары сыыһаларын-халтыларын иһин эппиэтинэһи сүгэр, дьэ, ол иһин Израиль дьонун бэримньитэ[†] АЙЫЫ ТОЙОҤҤО сөбүлэтэрин туһугар, кыһыл көмүс сибэкки мэлдьи кини сүүһүгэр сылдьыахтаах.

39Аароҥҥа анаан оһуордаах чараас лүөн ырбаахыта өр. Эмиэ чараас лүөн тюрбанна оҥор уонна дьэрэкээн өҥнөөх курда өр.

40Сүдү кэрэ көстүүлэнэллэрин туһугар, Аарон уолаттарыгар ырбаахыларын, курдарын уонна төбөҕө баанар таҥастарын өрөн оҥор. 41Убайгар Аароҥҥа уонна кини уолаттарыгар бу таҥастарын таҥыннар. Аарону уонна уолаттарын арыынан аҕаан, Таҥара үлэһиттэрэ буолалларын курдук, сибэтии гын. Кинилэр Мин үлэһиттэрим буолуохтара.

42Сыгынньах эттэрэ көстүбэтин диэн, курданалларыттан тобуктарыгар диэри кинилэргэ лүөн ыстаанна оҥор. 43Аарон да, уолаттара да ону Көрсүһүү Сурдугар киирэллэригэр эбэтэр Сибэтиэй хоско сулууспалаан аалтаарга[†] чугаһыылларыгар кэттиннэр. Кинилэр оннук гымматахтарына, буруйу сүгэн өлүөхтэрэ. Бу дьаһалы Аарон удьуордарынаан үйэ-саас тухары тутуһуохтаахтар».

### 29


Аарону уонна кини уолаттарын Таҥараҕа анааһын

1«Кинилэри, Таҥара үлэһиттэрэ буолалларын туһугар, эн маннык сиэри-туому оҥорон сибэтии гыныахтааххын. Туох да дьиэгэ суох биир оҕус тыһаҕаһы уонна икки барааны талан ыл. 2Олива арыытыгар охсуллубут көтөхтөрүүтэ[†] суох килиэби, көтөхтөрүүтэ суох лэппиэскэлэри уонна олива арыытынан сотуллубут эмиэ көтөхтөрүүтэ суох чараас лэппиэскэлэри ылан (ити барыта бастыҥ сэлиэһинэй бурдугунан буһарыллыахтаах), 3биир тымтайга ук. Бу тымтайга баар аһы оҕуһу уонна икки барааны кытта бииргэ биэрэҕин. 4Аарону уолаттарын кытта Көрсүһүү Сурдун ааныгар аҕалан, кинилэри уунан сууйуу сиэрин-туомун оҥор. 5Аароҥҥа таҥаһын-сабын – ырбаахытын, эфод[†] иһинэн кэтэр сиэҕэ суох уһун таҥаһын, эфодун уонна түһүлүгүн – кэтэрт. Эфодун курунан курдаа. 6Төбөтүгэр тюрбаны кэтэрт, оттон тюрбаҥҥа ытык мэнньиэһи[*] туттар. 7Онтон, дьэ, арыынан аҕааһыҥҥа киир: аҕыырга туттуллар олива арыытын ылан, Аарон төбөтүгэр кут[+]. 8Аарон уолаттарын аҕалан, ырбаахыларын кэтэрт. 9Онтон Аароҥҥа да, кини уолаттарыгар да курдарын курдаа итиэннэ төбөлөрүгэр баанар таҥастарын баай. Мантан ыла үйэлэр тухары кинилэргэ Таҥара үлэһитин солото иҥэриллэр. Манан эн кинилэри Мин үлэһиттэрим буоларга анаатыҥ.

10Онтон Көрсүһүү Сурдугар оҕуһу аҕал. Аарон уолаттарынаан ол оҕус төбөтүгэр илиилэрин уурдуннар. 11Оҕуһу Сурт ааныгар АЙЫЫ ТОЙОН[†] иннигэр өлөр, 12итиэннэ тарбаххынан оҕус хаанын оймоон ылаҥҥын, аалтаар[†] муостарын сот, онтон хаан ордугун аалтаар төрдүгэр ыс[+]. 13Ити кэнниттэн оҕус иһин сыатын, быарын тулаайаҕын уонна икки бүөрүн сыалары быһан ылан, аалтаарга умат. 14Оҕус этин, тириитин, хара иһин түөлбэ таһыгар таһааран умат. Бу – аньыыттан-хараттан ырааһырар туһугар бэриллэр толук.[†]

15Онтон барааннартан биирдэстэрин ыл, Аарон уолаттарын кытта илиилэрин ол бараан төбөтүгэр уурдуннар. 16Өлөрөн баран, хаанын аалтаарга тула өттүттэн ыс. 17Онтон эттээ. Иһин, атахтарын сууйан баран, ону төбөтүн уонна атын этин үрдүгэр уур 18уонна итини барытын аалтаарга умат. Бу АЙЫЫ ТОЙОҤҤО анаан бүтүннүү уматыллар толук, Киниэхэ сөбүлэтэр үчүгэй сыт, АЙЫЫ ТОЙОҤҤО бэлэх буолар.

19Онтон иккис барааны ыл, Аарон уолаттарынаан илиилэрин бараан төбөтүгэр уурдуннар. 20Барааны өлөр. Хааныттан ылан, Аарону уонна уолаттарын уҥа кулгаахтарын эминньэҕин, уҥа илиилэрин эрбэҕин, уҥа атахтарын улахан тарбахтарын хаанынан бис. Хаалбыт хааны аалтаарга тула өттүттэн ибиир. 21Онтон аалтаартан хааны уонна аҕыыр олива арыыны ылан, Аароҥҥа бэйэтигэр да, таҥаһыгар да ибиирдэн ыс, онтон уолаттарыгар уонна кинилэр таҥастарыгар ибиир. Итинэн эн Аарону, кини таҥаһын-сабын, Аарон уолаттарын, кинилэр таҥастарын-саптарын сибэтии гыныаҥ.

22Бараан сыатын, хоҥхочоҕун сыатын, иһин сыатын, быарын тулаайаҕын, икки бүөрүн сыалары ыл. Бу бараан – Таҥараҕа ананыы толуга, онон уҥа буутун эмиэ ыл. 23АЙЫЫ ТОЙОН иннигэр ууруллубут көтөхтөрүүтэ суох килиэптээх тымтайтан биир килиэби, олива арыытыгар охсуллан оҥоһуллубут биир лэппиэскэни, биир көтөхтөрүүтэ суох чараас лэппиэскэни ылан, 24Аароҥҥа уонна уолаттарыгар туттар. Ону, АЙЫЫ ТОЙОҤҤО бэриллэрин быһыытынан,[†] кинилэри кытта бииргэ үөһэ күөрэччи тут. 25Онтон итини кинилэр илиилэриттэн төттөрү ылан баран, бүтүннүү уматыллар толугу кытта бииргэ аалтаар үрдүгэр умат. Бу АЙЫЫ ТОЙОН сөбүлүүр үтүөкэн сыта, АЙЫЫ ТОЙОҤҤО бэриллэр бэлэх буолар[+]. 26Аарону Мин үлэһиппинэн анааһын толугун, бараан түөһүн, ылан, бэлэх быһыытынан, АЙЫЫ ТОЙОН иннигэр күөрэччи уун. Бу – эн ылар өлүүҥ.

27АЙЫЫ ТОЙОН иннигэр күөрэччи тутуллубут бараан түөһүн уонна бэлэх бэриллибит буутун – Аарону уонна кини уолаттарын Таҥара үлэтигэр анааһын толугун күөрэччи тутуллан бэлэхтэммит миэстэлэрин – эн сибэтиинньэ диэн биллэриэхтээххин. 28Бу Израиль дьонун бэлэҕэ, Аарон уолаттарын кытта үйэлэр тухары ылыахтаах өлүүлэрэ (Израиль дьоно эйэлэһии толугун биэрэллэригэр онтон эмиэ АЙЫЫ ТОЙОҤҤО бэлэх биэриэхтээхтэр).

29Аарон ытык таҥаһа барыта удьуордарыгар тиксиэхтээх: ону кинилэр арыынан аҕааһын кэннэ Таҥара үлэтигэр ананалларыгар кэтиэхтэрэ. 30Аарон Таҥара үлэһитэ[†] буолбут кэнэҕэски удьуора Көрсүһүү Сурдугар киирэн, Сибэтиэй хоско[†] сулууспалыырыгар бу таҥаһы сэттэ күн субуруччу кэтиэх тустаах.

31Таҥара үлэтигэр ананыы сиэригэр-туомугар туттуллар бараан этин ылаҥҥын сибэтиэй[†] сиргэ, Ытык Сурт[†] тиэргэнигэр, буһар. 32Бу эти уонна тымтайдаах килиэби Аарон уолаттарынаан Көрсүһүү Сурдугар киирэр аан таһыгар сиэхтээхтэр. 33Ырааһыран Таҥара үлэтигэр ананалларыгар, сибэтии буолалларыгар туттуллубут толук сүөһү этин кинилэр бэйэлэрэ сиэхтээхтэр. Бу толук этэ сибэтиинньэ буолар, онон атын киһи ону сиир кыаҕа суох. 34Өскөтүн Таҥара үлэтигэр ананыы толугун этэ биитэр килиэбэ сарсыардааҥҥа диэри ортоҕуна, туох ордубутун барытын уматан кэбис. Ити сибэтиинньэ, онон ким да итини сиэ суохтаах.

35Мин соруйбуппун барытын Аароҥҥа уонна кини уолаттарыгар оҥор. Кинилэри Таҥара үлэһитэ буоларга аныыр сиэр-туом сэттэ күн барыахтаах. 36Аньыылара бырастыы гынылларын туһугар, күн ахсын оҕуһу толук туттуохтаахтар: итинэн эн аалтаары ырааһырдыы уонна толуйуу сиэрин толороҕун. Аалтаары сибэтии гынар туһугар арыынан аҕаа[+]. 37Ону сэттэ күн устата күн аайы ыраастаан[†] сибэтии гынаҕын, оччоҕо аалтаар улууканнаах сибэтиинньэ буолар. Аалтаары таарыйбыт барыта сибэтии буолуоҕа»[+].


Күннэтэ бэриллэр толук

38«Аалтаарга мэлдьи ууран иһиэхтээх толугуҥ маннык: күн аайы биир саастаах икки бараан оҕото. 39Бастакытын сарсыарда, оттон иккиһин киэһэ биэрэҕин. 40Бастакы бараан оҕотун аалтаарга уураргар гин[*] чиэппэрэ ыгыллыбыт олива арыытыгар булкуллубут, эфа уон гыммыт биирэ сэлиэһинэй бурдугу биэрэҕин уонна гин чиэппэрэ бинэгирээт арыгытын аалтаарга кутаҕын. 41Иккис бараан оҕотун киэһэ толук туттаҕын: эмиэ сарсыардааҥҥы курдук бурдук бэримньилээх уонна бэлэх кутуулаах буолуохтаах. Бу АЙЫЫ ТОЙОҤҤО сөбүлэтэр үтүөкэн сыт, АЙЫЫ ТОЙОҤҤО бэримньи буолар[+].

42Маннык бүтүннүү уматыллар толугу эһиги куруук, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ, АЙЫЫ ТОЙОН иннигэр, Көрсүһүү Сурдугар киирэр аан аттыгар, Мин эһигини кытта көрсөр, эйигинниин кэпсэтэр сирбэр, биэриэхтээххит. 43Мин Израиль дьонун кытта көрсүһэрбэр онно баар буолуом, оччоҕо ол сир, Мин Килбиэним сыдьаайан, сибэтиэй буолуоҕа.

44Мин Көрсүһүү Сурдун, аалтаары сибэтии гыныам итиэннэ, Мин үлэһиттэрим буолалларын туһугар, Аарону уонна уолаттарын эмиэ сибэтии гыныам. 45Израиль норуотун кытта бииргэ олорон, Мин кинилэр Таҥаралара буолуом[+]. 46Оччоҕо дьон Мин, АЙЫЫ ТОЙОН, кинилэр ортолоругар олороору кинилэри Египеттэн таһаарбыт Таҥаралара буоларбын өйдүү-саныы сылдьыахтара. Мин, АЙЫЫ ТОЙОН, кинилэр Таҥаралара буолабын».

### 30


Үчүгэй сыттаах булкадаһыгы уматар аалтаар

1[•]«Акация маһынан үчүгэй сыттаах булкадаһыгы уматар аалтаарда[†] оҥор. 2Бу аалтаар тэҥ өрүттээх түөрт муннук буолуохтаах: биир тоҕонох усталаах, биир тоҕонох кэтиттээх, оттон үрдүгэ икки тоҕонох буоллун. Муннуктарынан тахсар муостара аалтаардыын биир кэлим буолуохтаахтар[+]. 3Үрдүн, ойоҕосторун, муостарын ыраас[†] кыһыл көмүһүнэн бүрүй итиэннэ үөһээ өттүнэн төгүрүччү кыһыл көмүс хаймыылаа. 4Кыһыл көмүһүнэн икки тиэрбэһи оҥорон, ол хаймыытын аннынан икки ойоҕоһугар туттар, ити тиэрбэстэргэ аалтаары көтөҕөр ураҕастар угуллуохтара. 5Ураҕастары акация маһынан оҥорон баран, кыһыл көмүһүнэн бүрүй. 6Аалтаары Кэс тыл[†] хоппото турар быыһын иннигэр туруор. Бу Мин эйигин кытта көрсөр сирим буолуоҕа.

7Аарон хас сарсыарда аайы, лампаадалары көннөрө кэлэригэр, бу аалтаарга үчүгэй сыттаах булкадаһыгы уматыахтаах, 8киэһэ ахсын лампаадалары умата кэлэригэр эмиэ оннук гыныахтаах. АЙЫЫ ТОЙОН[†] иннигэр үчүгэй сыттаах булкадаһык буруотун унаардыы көлүөнэттэн көлүөнэҕэ толорулла туруохтаах сиэр-туом буолар. 9Бу аалтаарга атын тугу да уматымаҥ, бүтүннүү уматыллар толугу да, бурдук бэримньини[†] да умаппат буолуҥ, бинэгирээт арыгыта бэлэҕи эмиэ кутумаҥ. 10Сылга биирдэ Аарон аньыыттан ырааһырар туһугар бэриллибит сүөһү хаанынан аалтаар түөрт муоһун сотон аалтаары толуйар сиэри-туому оҥоруохтаах. Маннык сиэр-туом хас сыл аайы үйэ-саас тухары оҥоһулла туруохтаах. Бу аалтаар АЙЫЫ ТОЙОҤҤО ананан улууканнаах сибэтиинньэ буолар».


Тыын толугар бэриллэр үрүҥ көмүс

11АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга[†] эппитэ: 12«Израиль дьонун ахсаанын ааҕан биэрэпис ыытаргар хас биирдиилэрэ АЙЫЫ ТОЙОҤҤО бэйэтин туһугар толук биэрдин. Оччоҕо кинилэргэ биэрэпис туһуттан туох да алдьархай ааҥныа суоҕа[+]. 13Суруйтара кэлэр хас биирдии киһи, сибэтиэй[†] шекелинэн[*] аахтахха, шекель аҥаарын киллэрдин (биир шекельгэ сүүрбэ гера[*] киирэр); бу шекель аҥаара АЙЫЫ ТОЙОҤҤО бэриллэр. 14Сүүрбэтин туолбут уонна онтон аҕа саастаах киһи барыта биэрэпискэ киирэригэр АЙЫЫ ТОЙОҤҤО итинник бэримньини илдьэ кэлиэхтээх. 15АЙЫЫ ТОЙОҤҤО бу харчыны, тыыҥҥыт толугун, биэрэргитигэр, баай киһи шекель аҥаарыттан элбэҕи, оттон дьадаҥы киһи онтон аҕыйаҕы биэрбэтин. 16Израиль дьонуттан бу тыын толуга харчыны ылаҥҥын, Көрсүһүү Сурдун үлэтигэр тутун. Бу харчы Израиль дьоно олохторун толунан ылбыттарын АЙЫЫ ТОЙОҤҤО өйдөтө туруоҕа».


Суунарга аналлаах алтан чаан

17[•]АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга эппитэ: 18«Суунарга аналлаах алтан чааны уонна ол анныгар ууруллар алтан олоҕу оҥор. Ону Көрсүһүү Сурдун уонна аалтаар икки ардыгар туруоран баран, толору уута кут[+]. 19Аарон уолаттарын кытта онно илиилэрин-атахтарын сууннуннар. 20Кинилэр, өлбөт туһугар, Көрсүһүү Сурдугар киириэхтэрин иннинэ суунуохтаахтар. АЙЫЫ ТОЙОҤҤО бэриллэр толугу уматан сулууспа ыытаары аалтаарга чугаһыахтарын иннинэ, 21өлбөт туһугар, илиилэрин-атахтарын суунуохтаахтар. Бу Аароҥҥа уонна кини удьуордарыгар аналлаах үйэ-саас тухары көлүөнэттэн көлүөнэҕэ тутуһуллуохтаах устаап».


Аҕыырга туттуллар ытык арыы

22АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга эппитэ: 23«Саамай үчүгэй сыттаахтары: биэс сүүс шекель убаҕас мирраны, минньигэс сыттаах корицаны икки төгүл кыраны – икки сүүс биэс уон шекели, ону кытта икки сүүс биэс уон шекель үчүгэй сыттаах хомуһу, 24биэс сүүс шекель кассияны (бу барыта сибэтиэй шекелинэн), ону кытта биир гин олива арыытын ыл, 25итиэннэ итини барытын сатабыллаахтык холбоон, аҕыырга туттуллар ытык арыыны оҥор. Бу олива ытык арыыта –[+] 26манан Көрсүһүү Сурдун уонна Кэс тыл хоппотун сотоҕун, 27ону таһынан остуолу бары иһитин-хомуоһун кытта, сибэтиилинньиги бары тэрилин кытта уонна үчүгэй сыттаах булкадаһыгы уматар аалтаары, 28бүтүннүү уматыллар толук аалтаарын бары тэрилин уонна суунар чааны олоҕун кытта сотоҕун. 29Онтон маны барытын сибэтии гын, оччоҕо бу барыта улууканнаах сибэтиинньэ буолуоҕа. Бу тэрили таарыйбыт туох барыта сибэтиэй буолар[+].

30Аарону уонна кини уолаттарын, Миэхэ сулууспалыырга анаан, ити арыынан аҕаан сибэтии гын[+]. 31Оттон Израиль дьонугар эт: „Бу эһиэхэ үйэ тухары, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ аҕыырга туһаныллар олива арыыта,[†] ытык булкадаһык. 32Атын дьону манан сотуллубат. Бэйэҕитигэр маннык булкадаһыгы оҥостуо суохтааххыт: бу сибэтиинньэ, онон эһиэхэ эмиэ сибэтиинньэ буолуохтаах. 33Бэйэтигэр маннык булкадаһыгы оҥостубут эбэтэр манан атын киһини соппут киһи норуотуттан киэр үүрүллүөҕэ“».


Үчүгэй сыттаах булкадаһыгы уматыы

34Онтон АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга эппитэ: «Дыргыл сыттаах натаф сымаланы, хаба хаатын шехелети уонна халван сымаланы кытта ыраас лааданы[†] барытын тэҥ өлүүскэнэн ылан, 35үчүгэй сыттаах буруону унаардарга, тууста эбэн биэрэн, сатабыллаахтык холбоммут ыраас, ытык булкадаһыгы оҥор[+]. 36Маны барытын бытархай гына мэлийэн баран, Көрсүһүү Сурдугар, Кэс тыл хоппотун иннигэр, Мин эйигин көрсөр сирбэр, уур. Бу үчүгэй сыттаах булкадаһык эһиэхэ улууканнаах сибэтиинньэ буолуохтаах. 37Манныгы бэйэҕитигэр оҥостубаккыт – эһиэхэ бу булкадаһык АЙЫЫ ТОЙОҤҤО анаммыт сибэтиинньэ буолуохтаах. 38Бэйэтэ үчүгэй сыты сыттыы сылдьаары манныгы оҥостубут киһи норуотуттан киэр үүрүллүөҕэ».

### 31


Веселеил уонна Аголиав

1[•]АЙЫЫ ТОЙОН[†] Моисейга[†] эппитэ: 2«Көр, Мин Иуда ууһуттан төрүттээх Веселеили, Ури уолун, Ор сиэнин, талан ыламмын, 3кинини Таҥара тыынынан толордум – киниэхэ муудараһы, мындыр өйү, билиини уонна туохха барытыгар сатабылы биэрдим. 4Онон кини кыһыл көмүһүнэн, үрүҥ көмүһүнэн, алтанынан дэгиттэр уһанар, 5иигэ олордуллар тааһы сатаан быһар, ону таһынан маһынан кыһар – тугу барытын сатыыр. 6Мин киниэхэ көмөлөһөөччүнэн Аголиавы, Дан ууһуттан төрүттээх Ахисамах уолун, туруордум.

Атын да кыахтаах дьоҥҥо эмиэ уһанар дьоҕуру биэрдим. Кинилэр барытын, Мин эйиэхэ соруйбутум курдук, оҥордуннар: 7Көрсүһүү Сурдун, Кэс тыл[†] хоппотун уонна хоппо хаппаҕын, Сурт бары тэрилин, 8остуолу иһиттэрин кытта, ыраас[†] кыһыл көмүс сибэтиилинньиги бары тэрилин кытта, үчүгэй сыттаах буруону унаардар аалтаары,[†] 9бүтүннүү уматыллар толук[†] аалтаарын бары тэрилин кытта, суунар чааны олоҕун кытта, 10итиэннэ сулууспа таҥаһын – Таҥара үлэһитэ[†] Аарон уонна кини уолаттара сулууспалыырга кэтэр ытык таҥастарын; 11ону таһынан аҕыырга аналлаах олива арыытын уонна сибэтиэй[†] сиргэ уматыллар үчүгэй сыттаах булкадаһыгы. Итини барытын, Мин эйиэхэ соруйбутум курдук, оҥоруохтаахтар».


Субуота

12[•]АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга маннык эппитэ: 13«Израиль дьонугар Мин субуотабын[†] тутуһуохтаахтарын туһунан эт. Көлүөнэттэн көлүөнэҕэ субуота Мин, АЙЫЫ ТОЙОН, эһигини Бэйэбэр анаан сибэтии гыммыппын өйдүү-саныы сылдьаргыт туһугар, Мин уонна эһиги икки ардыбытыгар олохтоммут бэлиэ буолуоҕа.

14Субуотаны тутуһуҥ: субуота эһиэхэ ытык күн буолуохтаах. Ким субуотаны кэспит өлөрөргө ууруллуохтаах, ким субуота күн үлэлээбит норуотуттан киэр үүрүллүөхтээх[+]. 15Алта күн үлэлээтиннэр, оттон сэттис күн – субуота, уоскулаҥ күнэ, АЙЫЫ ТОЙОҤҤО анаммыт күн. Бу күн үлэлээбит хас биирдии киһи өлөрөргө ууруллуохтаах. 16Израиль дьоно субуотаны көлүөнэттэн көлүөнэҕэ тутустуннар – бу үйэ саас тухары көтүллүбэт сөбүлэһии кэс тыла. 17Бу мин уонна Израиль норуотун икки ардыбытыгар үйэлэргэ бигэргэммит бэлиэ. Тоҕо диэтэххэ АЙЫЫ ТОЙОН сири-халлааны алта күн айан оҥорбута, оттон сэттис күнүгэр үлэтин тохтоппута, сынньаммыта»[+].

18Онно, Синай хайатын үрдүгэр, Моисейдыын кэпсэтэн бүтэн баран, АЙЫЫ ТОЙОН киниэхэ кэс тыл икки тааһын – Таҥара Бэйэтэ суруйбут суруктаах икки суоруу тааһы биэрбитэ[+].

### 32


Кыһыл көмүс оҕус

1Моисей[†] хайаҕа тахсан олус уһаабытын иһин, дьон Аарону тула үмүөрүһэн туран: «Биһиэхэ сирдиир таҥарата оҥор. Били биһигини Египеттэн таһаарбыт киһи Моисей туохха түбэспитин билбэппит», – диэбиттэрэ[+]. 2Онуоха Аарон: «Ойохторгут, уолаттаргыт-кыргыттаргыт кулгаахтарыгар кэтэ сылдьар ытарҕаларын устан миэхэ аҕалыҥ», – диэн дьаһайбыта. 3Дьон кулгаахтарыттан кыһыл көмүс ытарҕаларын устан, Аароҥҥа биэрбиттэрэ. 4Аарон ону ылан, уулларан оҕус тыһаҕаһы кутан оҥорбутугар дьон: «Бу баар эн таҥараҥ, Израиль! Бу кини эйигин Египеттэн таһаарбыта!» – дэһиспиттэрэ. 5Ону көрөн, Аарон оҕус тыһаҕас иннигэр аалтаар[†] оҥорбута уонна: «Сарсын АЙЫЫ ТОЙОН[†] бырааһынньыга!» – диэн биллэрбитэ. 6Сарсыҥҥы күнүгэр, сарсыарда эрдэ туран, кинилэр Таҥараҕа бүтүннүү уматыллар толугу кытта эйэлэһии толугун биэрбиттэрэ. Онтон салгыы аһаан-сиэн, арыгы иһэн баран, содурдук көрүлээн-нарылаан барбыттара[+].

7АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга эппитэ: «Түргэнник хайаттан түс. Норуотуҥ, Египет сириттэн таһаарбыт бар дьонуҥ, сатарыйда. 8Мин үөрэппит-такайбыт суолбуттан түргэнник да туораатылар! Кыһыл көмүс оҕус тыһаҕаһы кутан оҥостон баран, онно сүгүрүйэ-сүгүрүйэ, сүөһүнү бэлэх-туһах биэрэллэр, „Дьэ, бу баар эн таҥараҥ Израиль, бу кини эйигин Египеттэн таһаарбыта!“, – дэһэллэр!»

9АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга: «Мин бу норуот өсөһүн көрдүм, – диэбитэ. – 10Кинилэри, уордайан, барыларын кырган кэбиһиэхпин, эн Миэхэ мэһэйдэһимэ. Мин эйигиттэн улуу норуоту үөскэтиэм».

11Ол эрээри Моисей АЙЫЫ ТОЙОН Таҥаратыттан: «АЙЫЫ ТОЙОН! Эн Бэйэлээх бэйэҥ дьоҥҥор, Египеттэн улуу кыаххынан, модун күүстээх илиигинэн таһаарбыт норуоккар, хайаан уордайдаҥый? – диэн көрдөһөн-ааттаһан барбыта. – 12Египет дьоно Эйигин ити норуоту өлөрө илдьибит эбит, хайаҕа илдьэн кырган кэбистэ, сир үрдүттэн симэлиттэ дииллэрин туһугар дуо? Уордайыма, аһын-харыһый, норуоккун эһимэ! 13„Эһиги удьуоргутун халлаан сулуһунуу элбэтиэм, эһиэхэ биэриэх буолан эрэннэрбит сирбин кэнчээри ыччаккыт үйэлэр тухары бас билиэхтэрэ“ диэн кулуттаргар Авраамҥа,[†] Исаакка уонна Израильга Бэйэҥ ааккынан андаҕайбыккын санаа»[+].

14АЙЫЫ ТОЙОН норуотугар ааҥнатыах буолбут алдьархайын ааҥнаппатаҕа[+].


Моисей норуотун накаастыыр

15Моисей икки өттүнэн суруктаах кэс тыл[†] икки суоруу тааһын туппутунан хайаттан түспүтэ. 16Бу Таҥара Бэйэтинэн дэхсилээн оҥорбут дьилэй таастара этэ, онно суруллубут суругу Таҥара оҥо быһан суруйбута. 17Ити кэмҥэ Иисус аллара дьон аймалаһар саҥатын истэн, Моисейга: «Лааҕырга кыргыс айдаана иһиллэр!» – диэбитэ.

18Моисей эппитэ: «Суох, ити кыайыы да айдаана, кыайтарыы да аймалҕана буолбатах. Мин үүнэ-тэһиинэ суох барбыт дьон ырыатын истэбин».

19Лааҕырга чугаһаан баран, Моисей кыһыл көмүс оҕус турарын, ол аттыгар дьон үҥкүүлүү сылдьарын көрбүтэ. Кини уордайан, илдьэ иһэр таастарын сиргэ, хайа тэллэҕэр, үлтү бырахпыта. 20Онтон оҕус тыһаҕаһы уокка уматан баран, күлүн ууга ыспыта уонна ол ууттан баһан ылан, күһэйэн туран, Израиль дьонугар иһэрдибитэ.

21«Бу норуот эн иннигэр туох буруйу оҥорбутугар кинини маннык ыар аньыыга киллэрдиҥ?» – диэн Моисей Ааронтан ыйыппыта.

22«Тойонуом, уордайыма! – диэбитэ Аарон. – Кинилэр аньыыга тардыһыылаахтарын бэйэҥ билэҕин. 23Миэхэ: „Биһигини сирдиир таҥарата оҥор. Били биһигини Египеттэн таһаарбыт киһи Моисей туохха түбэспитин билбэппит“, – диэн көрдөспүттэрэ. 24Ол иһин мин ким кыһыл көмүстээх миэхэ ол симэххитин аҕалыҥ диэбитим. Көмүстэрин кутаа уокка бырахпытым, онтум бу турар оҕус буолан тахсыбыта».

25Моисей, өстөөхтөр үөрүөхтэрин иннигэр, Аарон норуоту най ыытан кэбиһэн, дьон үүнэ-тэһиинэ суох барбытын көрбүтэ[+]. 26Онон кини лааҕыр тиэргэнин ааныгар туран: «Ким АЙЫЫ ТОЙОН диэки, олор бары миэхэ кэлиҥ!» – диэн дьаһайбыта. Левий уолаттара бары Моисей тула мустубуттара.

27Моисей кинилэргэ: «АЙЫЫ ТОЙОН, Израиль Таҥарата, этэр: „Кылыскытын ылан лааҕыр баһыттан атаҕар диэри барыҥ! Хас биирдиигит инитин-биитин өлөрдүн, доҕорун өлөрдүн, ыалын өлөрдүн!“ – диир», – диэбитэ. 28Левий уолаттара Моисей дьаһалын толорон, ити күн үс тыһыынча кэриҥэ киһини кыргыбыттара. 29Моисей кинилэргэ маннык эппитэ: «Билигин уолаттаргыт, ини-биилэргит олохторун толук[†] биэрэн, АЙЫЫ ТОЙОН үлэһиттэрэ буоларга ананыҥ, оччоҕо эһиэхэ алгыс тосхойуо!»


Моисей норуоту хат көмүскэһэр

30Сарсыныгар Моисей норуокка: «Эһиги ыар аньыыны оҥордугут! – диэбитэ. – Мин АЙЫЫ ТОЙОҤҤО үөһэ тахсыам; баҕар, аныыгытын сотторор кыаллыа». 31АЙЫЫ ТОЙОҤҤО, төннөн кэлэн, Моисей эппитэ: «Кыһыл көмүс таҥараны оҥостон, норуот ыар аньыыга киирдэ. 32Эн кинилэри бырастыы гыныаҥ дуо? Бырастыы гыммат буоллаххына, миигин эмиэ Бэйэҥ Кинигэҕиттэн сотон кэбис!»

33Онуоха АЙЫЫ ТОЙОН эппитэ: «Кинигэбиттэн Миигин утары аньыыны оҥорбуттары сотуоҕум. 34Онон норуоту Мин эйиэхэ эппит сирбэр илдьэ бар. Мин аанньалым[†] эн иннигэр барыаҕа. Дьэ, онтон накаастабыл күнэ үүннэҕинэ, Мин кинилэргэ ити аньыыларын-хараларын иһин ыардык ыалдьыттаан ааһыаҕым». 35(АЙЫЫ ТОЙОН Израиль норуотун, били Аарон оҥорон биэрбит оҕус тыһаҕаһын иһин, ыараханнык накаастаабыта.)

### 33


Таҥара норуоту айаҥҥа турарга ыҥырар

1АЙЫЫ ТОЙОН[†] Моисейга[†] эппитэ: «Египеттэн таһаарбыт норуоккун кытта мантан Мин Авраамҥа,[†] Исаакка, Иаковка андаҕайан кинилэр удьуордарыгар биэриэх буолбут сирбэр барыҥ. 2Мин эн иннигэр аанньалбын[†] ыытыаҕым, хананейдары, аморрейдары, хеттэри, ферезтэри, хиввейдэри, иевустары киэр үүртэлиэҕим[+]. 3Эһиги ол үүтүнэн-мүөтүнэн аллар сиргэ барыҥ. Мин эһигинниин барсыбаппын. Эһиги өһөс норуоккут, онон аны барыстахпына эһигини аара кырган кэбиһиэм»[+].

4Дьон бу суостаах тыллары истэн, улаханнык саҥа таһааран ытаһан-соҥоһон барбыттара, кэтэ сылдьар симэхтэрин устубуттара. 5Тоҕо диэтэххэ ити иннинэ АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга эппитэ: «Израиль дьонугар тиэрт: эһиги өһөс норуоккут, онон Мин, Бэйэм эһигинниин барыстахпына, эһигини кыл түгэнигэр имири эһэн кэбиһиэм. Симэххитин устуҥ. Онтон Мин эһигини хайдах гынарбын көрүөм». 6(Ол иһин Израиль дьоно симэхтэрин Хорив[†] хайатын анныгар устан баран, хаһан да кэппэтэхтэрэ.)


Көрсүһүү Сурда

7Моисей лааҕыртан тэйиччи туспа сурду туруоран баран Көрсүһүү Сурда диэн ааттаабыта. АЙЫЫ ТОЙОНТОН ыйытардаах хас биирдии киһи лааҕыртан тахсан, Көрсүһүү Сурдугар тиийэрэ[+]. 8Оттон Көрсүһүү Сурдугар Моисей барарыгар дьон бары суртарын ааныгар тураннар, кини иһирдьэ киириэр диэри, кэнниттэн батыһа көрөн хаалаллара. 9Моисей киирбитин кэннэ, Сурт ааныгар баҕананы санатар унаархай былыт түһэрэ. Онуоха АЙЫЫ ТОЙОН Моисейдыын кэпсэтэрэ. 10Баҕана былыты көрөн дьон бары, суртарын аттыгар сөһүргэстээн туран, сиргэ умса нөрүйэн сүгүрүйэллэрэ. 11АЙЫЫ ТОЙОН Моисейдыын утары көрсөн, киһи доҕорунуун кэпсэтэрин курдук, кэпсэтэрэ. Ол кэнниттэн Моисей лааҕырга төннөн кэлэрэ, оттон Моисей көмөлөһөөччүтэ Иисус Навин[*] диэн эдэр уол Суртан тэйбэт этэ.


Моисей норуотун туһугар көрдөһөр

12Моисей АЙЫЫ ТОЙОҤҤО: «Эн миэхэ бу норуоту салгыы сирдээ диэн соруйбутуҥ, ол гынан баран миигин кытта кими ыытаргын эппэтэҕиҥ, – диэбитэ. – Эн миэхэ Мин эн ааккын билэбин, эн Мин санаабын таппытыҥ диэн эппитиҥ. 13Оннук буоллаҕына, мин Эйигин билэрим, Эн сөбүлүүргүн оҥорорум туһугар, миэхэ Бэйэҥ суолгун көрдөр. Бу дьон Эн норуотуҥ эбээт».

14АЙЫЫ ТОЙОН: «Мин Бэйэм эһигини кытта барсан, эйиэхэ көмөлөһүөм», – диэбитэ. 15Моисей эппитэ: «Бэйэҥ биһигинниин барсыбат буоллаххына, мантан барарга биһигини күһэйимэ. 16Мин уонна бу норуотуҥ Эн амарах алгыскын ылбыппытын хайдах билиэхпитий? Эн биһигини кытта барыстаххына эрэ буолбатах этэ дуо? Итинэн Эн биһиги бу сиргэ олорор атын норуоттартан уратылаахпытын көрдөрүөҥ»[+].

17АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга эппитэ: «Эн Миэхэ санаам иһинэн киирэҕин. Мин эйигин ааккынан чугастык билэбин, онон көрдөһүүгүн толоруом».

18«Миэхэ Килбиэҥҥин көрдөр», – диэн көрдөспүтэ Моисей.

19Онуоха АЙЫЫ ТОЙОН: «Мин Кэрэмэн Килбиэммин эн иннигинэн аһардыам, эн иннигэр АЙЫЫ ТОЙОН диэн ааппын ааттыам, – диэбитэ. – Мин кими аһыныахпын баҕарарбын аһынабын, кимиэхэ амарахтык сыһыаннаһыахпын баҕарарбар амарахтык сыһыаннаһабын[+]. 20Ол эрээри Мин сирэйбин көрөрүҥ сатаммат, – диэбитэ АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга. – Киһи, Миигин көрөн баран, тыыннаах хаалар кыаҕа суох[+]. 21Манна Мин аттыбар биир сир баар, – диэбитэ АЙЫЫ ТОЙОН. – Эн баран ол очуоска тураар. 22Мин Килбиэним эн аттыгынан кэлэн ааһарыгар Мин эйигин онно хайа хапчааныгар саһыаран, илиибинэн күлүктүү тутуоҕум. Онтон аастахпына 23илиибин ылыаҕым. Оччоҕо эн Миигин кэннибиттэн көрүөҕүҥ, оттон сирэйбин көрүөҥ суоҕа».

### 34


Суруктаах саҥа таастар

1АЙЫЫ ТОЙОН[†] Моисейга[†] эппитэ: «Били урукку таастар курдук икки таас билиитэни суоран оҥор. Мин онно эн урут үлтү бырахпыт таастаргар баар тыллары суруйуоҕум. 2Сарсыардааҥҥа диэри бэлэм буол. Сарсыарда Синай хайатын үрдүгэр тахсан, Мин иннибэр хайа чыпчаалыгар туруоҥ. 3Эйигин кытта ким да үөһэ тахсыбатын, ким да хайаҕа көстүбэтин. Сүөһү – бараан да, ынах да – хайа аттыгар мэччийиэ суохтаах»[+].

4Моисей, АЙЫЫ ТОЙОН соруйбутун курдук, икки саҥа таас билиитэни суоран оҥорбута, итиэннэ сарсыарда эрдэ туран, ону туппутунан, Синай хайатыгар тахсыбыта. 5АЙЫЫ ТОЙОН былыты кытта түһэн, Моисей аттыгар тохтообута уонна Бэйэтин АЙЫЫ ТОЙОН диэн аатын ааттаабыта. 6АЙЫЫ ТОЙОН Моисей иннинэн ааһан баран эппитэ: «АЙЫЫ ТОЙОН, АЙЫЫ ТОЙОН, аһыныгас санаалаах, амарах майгылаах, улуу тулуурдаах, бигэ тапталлаах, дьиҥ эрэллээх Таҥара![+] 7Кини бигэ таптала тыһыынчанан көлүөнэҕэ уларыйбат. Кини куһаҕаны оҥорууну, аньыыны-хараны, буруйу бырастыы гынар, ол гынан баран буруйдааҕы накаастабыла суох хаалларбат: аҕаларын буруйдарыгар оҕолорун, удьуордарын – сиэннэрин, хос сиэннэрин – накаастыыр»[+].

8Моисей сонно сөһүргэстии түһэн сиргэ тиийэ сүгүрүйэн баран, 9эппитэ: «Айыы Тойонуом, Эн миэхэ үтүө сыһыаннаах буоллаххына, биһигини кытта барыс! Ити өһөс норуот, ол да буоллар Эн биһиги аньыыбытын-харабытын, оҥорбут буруйбутун бырастыы гын! Биһигини норуот оҥоһун!»

10Онуоха АЙЫЫ ТОЙОН эппитэ: «Мин билигин эһигинниин сөбүлэһии кэс тылын[†] этэбин. Эн норуотуҥ бүттүүнэ көрөрүгэр Мин сиргэ хаһан да, хайа да норуокка буолбатах эҥин дьиктини оҥоруом. Бу эйигин тулалыыр норуот бүттүүнэ АЙЫЫ ТОЙОН эйигинэн оҥорторор дьайыыларын дьулайа-куттана көрүөҕэ.

11Билигин эйиэхэ тугу соруйарбын барытын толор. Мин аморрейдары, хананейдары, хеттэри, ферезтэри, хиввейдэри, иевустары эйигиттэн куотарга күһэйиэм. 12Сэрэхтээх буол, тиийэр сиргит олохтоохторун кытта сөбүлэһиигэ киирсимэ. Ол эһиэхэ угаайы буолуо[+]. 13Аалтаардарын[†] үрэйиҥ, ытык таастарын[†] алдьатыҥ, Ашера таҥараҕа анаммыт баҕахтарын кэрдиҥ[+]. 14Туора таҥараларга үҥүмэҥ-сүктүмэҥ. Тоҕо диэтэххэ АЙЫЫ ТОЙОН аата Күнүү диэн; Кини – Күнүүһүт Таҥара[+].

15Ол дойду олохтоохторунаан ханнык да сөбүлэһиигэ киирсиһимэҥ. Кинилэр үҥэр таҥараларынаан содурдаан,[*] бэлэх-туһах биэрэллэр. Эһигини бэйэлэригэр ыҥырдахтарына, кинилэр бэлэх-туһах биэрбит эттэриттэн сиэххит. 16Кыргыттара эмиэ ол таҥаралары кытта содурдууллар. Кинилэри уолаттаргытыгар ойох биэрдэххитинэ, ол кыргыттар эһиги уолаттаргытын эмиэ оннук быһыыга[†] үөрэтиэхтэрэ.

17Бэйэҕэр ханнык да таҥараны кутан оҥостума[+].

18Көтөхтөрүүтэ[†] суох килиэп бырааһынньыгын бэлиэтээ. Мин эйиэхэ эппитим курдук, тустаах кэмҥэ, авив ыйыгар,[†] сэттэ күн көтөхтөрүүтэ суох килиэби сиэ. Тоҕо диэтэххэ эн бу авив ыйыгар Египеттэн тахсыбытыҥ[+].

19Ийэ бастакынан төрөппүт уолаттара, ынахтарыҥ, барааннарыҥ бастакы атыыр төрүөхтэрэ бары Миэхэ ананаллар[+]. 20Өсүөл бастакы оҕотун бараан оҕотунан толуйан ыл, оттон толуйуоххун баҕарбат буоллаххына, өсүөл оҕотун моонньун булгу эрий. Бастакынан төрөөбүт уолаттаргын толуйан ыл. Ким даҕаны Миэхэ кураанах илиилээх кэлиэ суохтаах[+].

21Алта күн үлэлээ, оттон сэттис күҥҥэр сынньан. Бааһынаҕын хорутар, бурдуккун хомуйар да кэмҥэр сынньан[+].

22Хас саас аайы Нэдиэлэлэр бырааһынньыктарын – сэлиэһинэй бурдугуҥ маҥнайгы үүнүүтүн быспыт бырааһынньыккын – бэлиэтээ. Сыл бүтүүтэ Үүнүү хомуурун бырааһынньыгын ыл. 23Сылга үс төгүл эр дьон бары Айыы Тойон – АЙЫЫ ТОЙОН, Израиль Таҥаратын[*] – иннигэр мустуохтаахтар[+]. 24Мин атын норуоттар сирдэрин эһиэхэ биэриэм, бас билэр сиргитин кэҥэтиэм. Эн сылга үстэ АЙЫЫ ТОЙОН ТАҤАРАҤ иннигэр кэлэр буоллаххына, ким да туораттан эһиги сиргитигэр сананан кэлиэ суоҕа.

25Миэхэ толук[†] биэрэргэр ол хаанын көтөхтөрүүлээх килиэпкэ тоҕума. Паасха[†] бырааһынньыгар туттуллубут толугу сарсыардааҥҥа диэри хаалларыма[+].

26Сириҥ маҥнайгы үүнүүтүттэн бастыҥын Таҥараҥ – АЙЫЫ ТОЙОН – дьиэтигэр аҕал.

Коза оҕотун этин ийэтин үүтүгэр буһарыма»[+].

27АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга эппитэ: «Бу тыллары сурун. Бу – Мин эйигинниин уонна Израиллыын сөбүлэһиим кэс тыла».

28Моисей АЙЫЫ ТОЙОНУ кытта түөрт уон күннээх түүн буолбута, ол тухары килиэп да сиэбэтэҕэ, уу да испэтэҕэ. Кини суоруу таас билиитэҕэ сөбүлэһии тылларын – уон ыйааҕы – суруйбута[+].


Моисей сирэйэ сардаҥанан сыдьаайар

29Моисей, кэс тыл икки тааһын туппутунан, Синай хайатыттан түспүтэ. АЙЫЫ ТОЙОННУУН кэпсэппитин кэнниттэн, сирэйэ сардаҥанан сыдьаайарын Моисей билбэт этэ[+]. 30Аарон да, Израиль дьоно да, кини сирэйэ сырдыгынан сыдьаайарын көрөн, чугаһыахтарын толлубуттара. 31Ол иһин Моисей кинилэри бэйэтигэр ыҥыран ылбыта. Аарон уонна норуот баһылыктара бука бары чугаһаан кэлбиттэригэр Моисей кинилэрдиин кэпсэтэн барбыта. 32Израиль дьоно бары тула мустан турбуттара. Моисей кинилэргэ Синай хайатыгар АЙЫЫ ТОЙОН туох ыйыыны-кэрдиини биэрбитин барытын иһитиннэрбитэ. 33Кэпсэтэн бүтэн баран, Моисей сирэйин таҥаһынан саптан кэбиспитэ. 34АЙЫЫ ТОЙОННУУН кэпсэтээри Киниэхэ чугаһыырыгар Моисей сирэйин сабыытын ылан кэбиһэрэ, онтон төннөн тахсан баран, Израиль дьонугар АЙЫЫ ТОЙОН тугу соруйбутун этэрэ[+]. 35Онно Израиль уолаттара көрдөхтөрүнэ, Моисей сирэйэ сырдыгынан сыдьаайара. Моисей АЙЫЫ ТОЙОНУ кытта аныгыскы кэпсэтиитигэр диэри сирэйин эмиэ таҥаһынан саптан кэбиһэрэ[+].

### 35


Субуота сокуона

1Моисей[†] Израиль дьонун барыларын мунньан баран эппитэ: «АЙЫЫ ТОЙОН[†] маннык дьаһайда: 2алта күн үлэлээҥ, оттон сэттис күн – АЙЫЫ ТОЙОҤҤО ананар сибэтиэй[†] күн, уоскулаҥ күнэ. Ким бу күн үлэлээбит, ол өлөрүллэргэ ууруллуоҕа[+]. 3Субуота[†] күн дьиэҕитигэр уоккутун да уматыа суохтааххыт».


Ытык Сурт тутуутугар анаммыт бэлэхтэр

4[•]«АЙЫЫ ТОЙОН маннык дьаһайда, – диэбитэ Моисей Израиль бар дьонугар. – 5АЙЫЫ ТОЙОҤҤО биэрэр бэлэххитин хомуйуҥ. Хас биирдиигит, ким баҕалаах, АЙЫЫ ТОЙОҤҤО маннык бэлэҕи биэрдин: кыһыл көмүһү, үрүҥ көмүһү, алтаны, 6халлаан күөҕэ, көҕөрүмтүйэр хараҥа кыһыл эбэтэр уот кыһыл өҥнөөх түү сабы, чараас лүөнү, коза түүтүн, 7таҥастаммыт бараан тириитин, араҥаламмыт чараас тириини, акация маһын,[+] 8сибэтиилинньиккэ кутуллар олива арыытын, аҕыыр арыыга уонна үчүгэй сыттаах бэлэҕи буруолатарга аналлаах оту, 9иигэ кэтэрдэн баран эфоду[†] итиэннэ түһүлүгү киэргэтэргэ оникс уонна да атын күндү таастары. 10Эһиги уран тарбахтаах уустаргыт кэлэннэр, АЙЫЫ ТОЙОН соруйбутун барытын оҥордуннар: 11Ытык Сурду, Сурт сабыытын, үрүт бүрүөтүн, көхөлөрүн, араамаларын, туорай мастарын, баҕаналарын уонна олор тирэх олохторун, 12хоппону уонна хоппо ураҕастарын, хаппаҕын, сабыы быыһын, 13остуолу ураҕастарын, бары тэрилин кытта, АЙЫЫ ТОЙОН иннигэр ууруллан сытыахтаах килиэби, 14сибэтиилинньиги бары тэрилин кытта, лампаадалары, сибэтиилинньик арыытын, 15үчүгэй сыттаах бэлэҕи уматар аалтаары,[†] кини ураҕастарын, аҕыыр арыыны, уматыллар үчүгэй сыттаах булкадаһыгы, Ытык Сурт[†] киирэр аанын сабыытын, 16бүтүннүү уматыллар толук[†] аалтаарын, ол алтан эрэһиэҥкэтин, ураҕастарын, бары тэрилин, суунар чааны олоҕун кытта, 17тиэргэн сабыы быыстарын, баҕаналарын, ол баҕаналар тирэх олохторун, тиэргэн аанын сабыы быыһын, 18Ытык Сурт үөрбэлэрин, тиэргэн сабыы таҥастарын үөрбэлэрин итиэннэ олор быаларын, 19Сибэтиэй хоско[†] сулууспалыырга кэтиллэр таҥаһы, Таҥара үлэһитэ[†] Аарон уонна кини уолаттара сулууспаҕа кэтэр ытык таҥастарын, оҥороҕут».

20Ити кэнниттэн Израиль дьоно бука бары тарҕаспыттара, 21онтон хас биирдиилэрэ сүрэхтэрин ыйыытынан АЙЫЫ ТОЙОҤҤО тугу бэлэхтиэхтэрин баҕарбыттарын, Көрсүһүү Сурдугар, онно сулууспалыырга итиэннэ ытык таҥаска туох наада буоларын аҕалбыттара. 22Ким баҕалаах барыта кэлбитэ: эр дьоннор даҕаны, дьахталлар даҕаны. Итиэннэ кыһыл көмүс симэхтэри – киэргэл булаапкалары, ытарҕалары, биһилэхтэри, моойго кэтиллэр оҕуруолары – аҕалбыттара. Ол кыһыл көмүһү кинилэр бэлэх быһыытынан[†] АЙЫЫ ТОЙОН иннигэр күөрэччи туппуттара. 23Ким булбут, ол халлаан күөҕэ, хараҥа кыһыл уонна уот кыһыл өҥнөөх түү саптары, чараас лүөнү, коза түүтүн, таҥастаммыт бараан тириитин уонна араҥаламмыт чараас тириини аҕалбыта[+]. 24Ким кыахтаах АЙЫЫ ТОЙОҤҤО үрүҥ көмүһү эбэтэр алтаны бэлэх аҕалбыта. Араас үлэҕэ туттарга сөптөөх акация мастаах дьон ол мастарын илдьэ кэлбиттэрэ. 25Уран тарбахтаах дьахталлар өрөллөрө, халлаан күөх, көҕөрүмтүйэн көстөр хараҥа кыһыл, уот кыһыл өҥнөөх түү сабы уонна чараас лүөнү аҕалаллара, 26оттон атын дьахталлар – ким сатыыр уонна баҕалаах – коза түүтүнэн таҥас өрбүттэрэ. 27Аҕа уустарын баһылыктара эфоду уонна түһүлүгү киэргэтэргэ анаан иигэ олордуллар оникс тааһы уонна да атын күндү таастары аҕалбыттара. 28Ону таһынан сырдатарга, аҕыырга аналлаах арыыны, үчүгэй сыттаах булкадаһыгы уматарга туттуллар минньигэс сыттаах оту аҕалбыттара. 29АЙЫЫ ТОЙОН Моисейы этитэн оҥорторор үлэтигэр кыттыахтарын баҕарар Израиль эр дьоно итиэннэ дьахталлара бука бары АЙЫЫ ТОЙОҤҤО бэлэхтэрин аҕалан биэрбиттэрэ.


Ытык Сурду тутааччылар

30[•]Моисей Израиль дьонугар эппитэ: «Эһиги билиэх тустааххыт: АЙЫЫ ТОЙОН Иуда удьуоруттан төрүттээх Ури уолун, Ор сиэнин Веселеили талан ылан, 31кинини Таҥара Тыынынан толорон, муудараһы, мындыр өйү, билиини, бары үлэҕэ сатабылы биэрдэ. 32Онон кыһыл да, үрүҥ да көмүһүнэн, алтанынан дэгиттэр уһанар, 33иигэ кэтэрдиллэр тааһы сатаан быһар итиэннэ маһынан кыһар, онтон да араас уран үлэни оҥорор кыахтаах. 34АЙЫЫ ТОЙОН киниэхэ уонна Дан ууһуттан Ахисамах уола Аголиавка атыттары уһуйар дьоҕуру биэрдэ. 35АЙЫЫ ТОЙОН кинилэргэ кыһар дьоҕуру, оһуордаах таҥаһы өрөр, халлаан күөҕэ, көҕөрүмтүйэр хараҥа кыһыл, уот кыһыл өҥнөөх түү саптан, чараас лүөнтэн араас өҥнөөх уонна боростуой да таҥаһы өрөр сатабылы – маастардар, уран тарбахтаахтар тугу сатыылларын барытын – биэрдэ.

### 36

1АЙЫЫ ТОЙОН[†] Ытык Сурду тутарга муудараһы, мындыр өйү биэрбит дьоно Веселеил, Аголиав уонна атын уус дьон барытын АЙЫЫ ТОЙОН хайдах эппитинэн оҥоруохтаахтар».

2Моисей[†] Веселеили, Аголиавы, АЙЫЫ ТОЙОН сатабылы биэрбит уус дьонун, үлэҕэ турунуохтарын баҕарааччылары бука барыларын ыҥыран ылбыта. 3Кинилэр Моисейтан Израиль дьоно Ытык Сурду тутууга анаан аҕалбыт бэлэхтэрин ылбыттара. Ол эрээри дьон сарсыарда аайы саҥаттан саҥа бэлэҕи аҕала тураллара. 4Ытык Сурду тутар уустар үлэлэрин тохтотон баран Моисейга кэлэн: 5«Дьон АЙЫЫ ТОЙОН толорторор үлэтигэр наада буоларынааҕар элбэҕи аҕаллылар», – диэн эппиттэрэ.

6Онуоха Моисей эр дьон даҕаны, дьахталлар даҕаны Ытык Сурт[†] тутуутугар аны тугу да аҕалыа суохтаахтарын туһунан лааҕырга бүтүннүүтүгэр биллэрэргэ дьаһайбыта. Инньэ гынан дьонтон бэлэҕи тутары тохтоппуттара: 7сөптөөх хомуллубута, ону ааһан өссө аһара элбэх буолбута.


Ытык Сурду бэлэмнээһин

8[•]Үлэҕэ туруммут уус дьон Ытык Суртка анаан чараас лүөнтэн, халлаан күөҕэ, көҕөрүмтүйэр хараҥа кыһыл уонна уот кыһыл дьүһүннээх түү саптан уон болотунаны өрбүттэрэ. Хас болотуна ахсын тупсаҕай гына херувимнары[†] өрөн оҥорбуттара. 9Хас биирдии болотуна устата сүүрбэ аҕыс тоҕонох, кэтитэ түөрт тоҕонох буолбута. Барыларын кээмэйэ тэҥ этэ. 10Биэс болотунаны, биир күдьүс буоларын курдук, холбуу тикпиттэрэ, атын биэс болотунаны эмиэ холбообуттара. 11Биир сабыы уһук болотунатын кытыытынан күөх дьүһүннээх биэтилэлэри оҥорбуттара, оннук биэтилэлэри атын сабыы болотунатын уһугар эмиэ оҥорбуттара. 12Хас биирдии улахан болотуна уһук таҥаһын кытыытынан биэс уон биэтилэ, атын улахан болотуна уһук таҥаһынан эмиэ оччо биэтилэ субуруччу барара. 13Биэс уон кыһыл көмүс күрүчүөгү оҥорон, икки улахан болотунаны, биир кэлим Сурт буоларын курдук, холбообуттара.

14Онтон коза түүтүнэн Ытык Сурду бүрүйэр уон биир болотунаны өрбүттэрэ. 15Хас биирдии болотуна устата отут тоҕонох, кэтитэ түөрт тоҕонох этэ, бары тэҥ кээмэйдээх этилэр. 16Олортон биэс болотунаны бииргэ тикпиттэрэ, атын алтаны эмиэ онно холбообуттара. 17Маҥнайгы улахан болотуна кытыытынан биэс уон биэтилэни тикпиттэрэ, атын улахан болотуна кытыытынан эмиэ биэс уон биэтилэлээбиттэрэ. 18Алтанынан биэс уон күрүчүөгү оҥорон, икки улахан болотунаны холбоон, биир кэлим бүрүөһүн оҥорбуттара. 19Үөһээҥҥи бүрүө сабыыны илитэн таҥастаммыт бараан тириитинэн, оттон ол үрдүгэр ууруллар сабыыны чараастык араҥаламмыт тириинэн оҥорбуттара[+].

20Ытык Сурт араамаларын акация маһынан оҥорбуттара. 21Хас биирдии араама устата уон тоҕонох, кэтитэ балтараа тоҕонох этэ. 22Хас биирдиилэрин икки буруус маһынан холбообуттара. Ытык Сурт араамата барыта оннук этэ. 23Ытык Сурт соҕурууҥҥу эркинигэр сүүрбэ арааманы, 24олор анныларынан үрүҥ көмүһүнэн түөрт уон тирэх олоҕу – хас араама ахсын иккилии олоҕу, ол эбэтэр икки бурууһугар биирдиини – оҥорбуттара. 25Ытык Сурт иккис хотугу эркинигэр сүүрбэ арааманы оҥорбуттара 26итиэннэ түөрт уон үрүҥ көмүс тирэх олоҕу (араама ахсын иккилиини) оҥорбуттара. 27Кэтэҕинэн, Ытык Сурт арҕаа эркинигэр анаан, алта арааманы оҥорбуттара, 28оттон кэтэх муннуктарыгар өссө икки арааманы туруорбуттара. 29Ол муннуктар араамаларын аллараа өттүлэрэ икки аҥыы барара, оттон үөһээ өттүлэрэ (бастакы тиэрбэс баар сирэ) биир кэлим этилэр. Итинник икки (муннук ахсын биирдии) араама баара. 30Ити аҕыс араамаҕа уон алта үрүҥ көмүс тирэх олоҕу (хас араама аннын ахсын иккилии тирэҕи) оҥорбуттара.

31Акациянан туорай мастары оҥорбуттара. Биэс туорай маһы Ытык Сурт биир эркинин устун барар араамаларын холбуурга, 32биэс туорайы Ытык Сурт атын эркинин устун араамаларын холбуурга, итиэннэ Ытык Сурт кэтэх өттүнээҕи арҕаа эркинин араамаларын холбуурга эмиэ биэс туорай маһы. 33Ортоку туорай мас араамалары эркин биир уһугуттан нөҥүө уһугар диэри холбуура. 34Араамалары кыһыл көмүһүнэн бүрүйбүттэрэ уонна онно туорай мастары туттарар кыһыл көмүс тиэрбэстэри оҥорбуттара. Туорай мастары эмиэ кыһыл көмүһүнэн бүрүйбүттэрэ.

35Халлаан күөҕэ, көҕөрүмтүйэр хараҥа кыһыл уонна уот кыһыл өҥнөөх түү сабынан, чараас лүөнүнэн өрөн, быыс сабыытын оҥорбуттара, онно сүрдээх тупсаҕайдык херувимнары өрбүттэрэ. 36Бу быыска анаан акация маһынан түөрт баҕананы оҥорон кыһыл көмүһүнэн бүрүйбүттэрэ, баҕаналарга кыһыл көмүс көхөлөрү уонна үрүҥ көмүстэн кутан тирэх олохтору бэлэмнээбиттэрэ. 37Ытык Сурт аанын сабыытын халлаан күөҕэ, көҕөрүмтүйэр хараҕа кыһыл уонна уот кыһыл дьүһүннээх түү сабынан итиэннэ чараас лүөнүнэн араас өҥнөөх гына өрбүттэрэ. 38Көхөлөрдөөх биэс баҕананы оҥорон, үөһээ да, аллараа да өттүлэрин кыһыл көмүһүнэн бүрүйбүттэрэ уонна бу баҕаналарга анаан алтанынан биэс тирэх олоҕу оҥорбуттара.

### 37


Кэс тыл хоппото

1[•]Веселеил акациянан икки аҥаар тоҕонох усталаах, балтараа тоҕонох туоралаах, балтараа тоҕонох үрдүктээх хоппону оҥорбута. 2Ол иһин-таһын ыраас[†] кыһыл көмүһүнэн бүрүйбүтэ, таһынан тула кыһыл көмүс хаймыылаабыта. 3Эмиэ кыһыл көмүһүнэн түөрт тиэрбэһи оҥорон, хоппо түөрт атаҕар туттарбыта: икки тиэрбэһи хоппо биир өттүнэн, иккини нөҥүө өттүнэн. 4Акациянан икки ураҕаһы оҥорон, олору кыһыл көмүһүнэн бүрүйбүтэ 5итиэннэ хоппону көтөҕөргө хоппо ойоҕоһунааҕы тиэрбэстэригэр кэтэрдибитэ.

6Кини хоппоҕо анаан ыраас кыһыл көмүһүнэн икки аҥаар тоҕонох усталаах, балтараа тоҕонох туоралаах хаппаҕы оҥорбута. 7Хаппах икки уһугар кыһыл көмүһүнэн таптайан икки херувимы[†] оҥорбута: 8биири бэтэрээ уһукка, иккиһи анараа уһукка. Херувимнар хоппо хаппаҕын кытта биир кэлимнэрэ, 9бэйэ-бэйэлэригэр утары хаппаҕы көрөн хоппо үрдүнэн кынаттарын быластаан тураллара.


Остуол

10[•]Веселеил акациянан икки тоҕонох усталаах, биир тоҕонох кэтиттээх, балтараа тоҕонох үрдүктээх остуолу оҥорбута. 11Сирэйин кыһыл көмүһүнэн бүрүйбүтэ, эмиэ кыһыл көмүһүнэн төгүрүччү хаймыылаабыта. 12Кытыы өттүнэн биир ытыс үрдүктээх эркиннээбитэ уонна ону эмиэ кыһыл көмүс хаймыылаах гыммыта. 13Кыһыл көмүһүнэн түөрт тиэрбэһи кутан, остуол түөрт муннугар атахтарын үрдүнэн туттарбыта. 14Остуолу көһөрөргө бу тиэрбэстэргэ ураҕас угуллуохтааҕа. Тиэрбэстэр эркинигэр сыста сылдьаллара. 15Акациянан остуолу көтөҕөр ураҕастары оҥорон, кыһыл көмүһүнэн бүрүйбүтэ. 16Ыраас кыһыл көмүһүнэн остуолга туруохтаах иһиттэри: бүлүүһэлэри, хомуостары уонна бэлэхтэммит бинэгирээт арыгыта кутуллуохтаах куубактарын, купсууннарын – оҥортообута.


Сибэтиилинньик

17[•]Веселеил ыраас кыһыл көмүһүнэн таптайан сибэтиилинньик оҥорбута. Сибэтиилинньик умнаһа, лабаалара, чааскылара, чааскылар төрдүлэрэ, эминньэхтэрэ биир кэлим этилэр. 18Сибэтиилинньик алта лабаалааҕа: үс лабаа биир ойоҕоһуттан, үс лабаа нөҥүө ойоҕоһуттан тахсара. 19Алта лабааҕа хас биирдиилэригэр миндаль сибэккитин курдук төрдүлээх уонна эминньэхтээх үстүү чааскы баара. 20Оттон сибэтиилинньиккэ бэйэтигэр миндаль сибэккитин курдук төрдүлээх уонна эминньэхтээх түөрт сибэкки баара. 21Бастакы икки лабаа анныгар биир чааскытын төрдө, иккис икки лабаа анныгар иккис чааскытын төрдө, үһүс икки лабаа анныгар эмиэ чааскытын төрдө баара. Алта лабаатын анна барыта итинник этэ. 22Чааскылар төрдүлэрэ уонна лабаалар сибэтиилинньиги кытта биир күдьүс барыта ыраас кыһыл көмүһүнэн тапталлан оҥоһуллубут этилэр.

23Веселеил сэттэ лампааданы кытта ыраас кыһыл көмүһүнэн битиил сыпсыларын, хадьыылалары оҥорон бэлэмнээбитэ. 24Сибэтиилинньиккэ уонна ол тэрилигэр барыта биир талаан ыраас кыһыл көмүс туттуллубута.


Үчүгэй сыттаах булкадаһыгы уматар аалтаар

25[•]Веселеил өссө үчүгэй сыттаах бэлэҕи уматар аалтаары[†] акациянан оҥорбута. Ол аалтаар тэҥ өрүттээх көнө муннуктуу быһыылааҕа,[†] биир тоҕонох усталааҕа, биир тоҕонох кэтиттээҕэ, икки тоҕонох үрдүктээҕэ. Аалтаар түөрт уһугун муоһа аалтаары кытта биир кэлим этилэр. 26Үрдүн, ойоҕосторун, муостарын ыраас кыһыл көмүһүнэн бүрүйбүтэ, тулатын кыһыл көмүс хаймыылаабыта. 27Икки кыһыл көмүс тиэрбэһи оҥорон, хаймыытын аннынан ойоҕосторунан ураҕаһы уган аалтаары илдьэ сылдьарга анаан туттарбыта. 28Ол ураҕастары акациянан оҥорон кыһыл көмүһүнэн бүрүйбүтэ.

29Кини өссө аҕыырга аналлаах ытык олива арыытын уонна уматыллан үчүгэй сыттаах буруону таһаарар, сатабыллаахтык холбонон оҥоһуллубут булкадаһыгы бэлэмнээбитэ[+].

### 38


Бүтүннүү уматыллар толук аалтаара

1[•]Веселеил бүтүннүү уматыллар толук[†] аалтаарын[†] акация маһынан тэҥ өрүттээх, түөрт муннуктуу быһыылаах,[†] биэс тоҕонох усталаах, биэс тоҕонох кэтиттээх, үс тоҕонох үрдүктээх гына оҥорбута. 2Түөрт муннуктарынан муостаабыта, ол муостар аалтаары кытта биир кэлим этилэр, итиэннэ итини барытын алтанынан бүрүйбүтэ. 3Аалтаарга туттуллар тэрили: олгуйдары, күрдьэхтэри, хааны ыһарга аналлаах иһиттэри, эт биилкэлэрин, күл собуоктарын – оҥорбута. Бу тэрили барытын алтанынан оҥорбута. 4Аалтаарга эрэһиэҥкэни – алтан сиэккэни – оҥорон, аалтаар иһинээҕи хаймыытын аннынан, түгэҕэр тиэрдибэккэ, аалтаар ортотугар тиийэрин курдук, туруорбута. 5Ураҕастарга анаан түөрт тиэрбэһи кутан, алтан эрэһиэҥкэ түөрт муннугар туттарбыта. 6Ол ураҕастары акациянан оҥорон, алтанынан бүрүйбүтэ. 7Аалтаары көтөҕө сылдьарга ураҕастары аалтаар ойоҕоһунааҕы тиэрбэстэргэ кэтэрдибитэ. Аалтаар хаптаһынынан ис өттө көҥдөй гына оҥоһуллубут этэ.

8Итини таһынан өссө суунар чааны уонна чаан олоҕун оҥорбута. Онуоха Көрсүһүү Сурдун аанын таһыгар үлэлиир дьахталларга баар сиэркилэлэр алтаннара туттуллубута[+].


Сурт тиэргэнэ

9[•]Онтон аны тиэргэн оҥорбута. Тиэргэн соҕуруу өттүнэн сүүс тоҕонох усталаах чараас лүөн сабыы барбыта. 10Бу сабыы алтан тирэх атахтардаах сүүрбэ баҕанаҕа ыйанара. Баҕаналар көхөлөрө уонна сис ураҕастара үрүҥ көмүс этэ. 11Хоту өттүнэн эмиэ сүүс тоҕонох усталаах сабыы барара, ону ыйыырга сүүрбэ баҕана турбута. Бу баҕаналар сүүрбэ тирэх олохторун алтанынан оҥорбута, баҕаналар көхөлөрүн, сис ураҕастарын үрүҥ көмүһүнэн куппута. 12Тиэргэн арҕаа өттүнэн уон тирэх олохтоох уон баҕанаҕа биэс уон тоҕонох усталаах сабыы барара. Баҕаналар көхөлөрө уонна сис ураҕастара үрүҥ көмүс этэ. 13Илин эҥээр биэс уон тоҕонох усталааҕа. 14Тиэргэн аанын биир өттүгэр эмиэ уон биэс тоҕонох усталаах сабыы барара, ол үс тирэх олохтоох үс баҕаналааҕа. 15Тиэргэн аанын иккис өттүгэр эмиэ уон биэс тоҕонох усталаах сабыы барара, ол эмиэ үс тирэх олохтоох үс баҕаналааҕа.

16Тиэргэн тулатын сабыыта барыта чараас лүөн этэ. 17Баҕаналар алларааҥҥы тирэх олохторо алтанынан, оттон баҕаналар көхөлөрө уонна сис ураҕастара үрүҥ көмүһүнэн оҥоһуллубуттара, баҕаналар үрдүлэрэ үрүҥ көмүһүнэн бүрүллүбүттэрэ. Тиэргэн бары баҕаналара үрүҥ көмүс сис ураҕастарынан холбоммута.

18Тиэргэн аанын сабыыта араас өҥнөөҕө – халлаан күөҕэ, көҕөрүмтүйэр хараҥа кыһыл уонна уот кыһыл дьүһүннээх түү сабынан уонна чараас лүөнүнэн өрүллүбүтэ. Сүүрбэ тоҕонох усталааҕа. Үрдүгэ тиэргэн сабыы быыһын курдук биэс тоҕонох этэ. 19Киирэр ааҥҥа түөрт алтан тирэх олоххо турар түөрт баҕана баара. Олор үрүҥ көмүс көхөлөрдөөхтөрө. Баҕаналар үрдүлэрэ үрүҥ көмүһүнэн бүрүллүбүтэ, сис ураҕастара үрүҥ көмүс этилэр. 20Ытык Сурду уонна тиэргэни тула барар сабыы быыһын үөрбэлэрэ барыта алтан этэ.


Туттуллубут матырыйаал

21Ытык Суртка[†] – Кэс Тыл[†] Сурдугар – туох туттуллубутун Моисей[†] дьаһалынан, Таҥара үлэһитин Аарон уола Ифамар салалтатынан левиттэр[†] ааҕан оҥорбут испииһэктэрэ маннык[+]. 22Ити үлэни барытын Иуда ууһуттан төрүттээх Ор сиэнэ, Ури уола Веселеил, АЙЫЫ ТОЙОН[†] Моисейынан хайдах соруйтарбытын курдук, толорбута. 23Кинини кытта кыһан оҥорор дьоҕурдаах, халлаан күөҕэ, көҕөрүмтүйэр хараҥа кыһыл, уот кыһыл түү сабынан итиэннэ чараас лүөнүнэн оһуордаах уонна араас өҥнөөх таҥаһы өрөрү сатыыр Дан ууһуттан төрүттээх Ахисамах уола Аголиав үлэлээбитэ.

24Ытык Сурду тутарга туттуллубут кыһыл көмүс – бэлэх кэлбит кыһыл көмүс – сүүрбэ тоҕус талаан уонна сэттэ сүүс отут шекель (сибэтиэй[†] сир шекелинэн) буолбута.

25Бар дьон биэрэпиһин оҥорорго хомуллубут үрүҥ көмүс сүүс талаан уонна тыһыынча сэттэ сүүс сэттэ уон биэс шекель (сибэтиэй шекелинэн) буолбута[+]. 26Ахсааҥҥа киирбит сүүрбэлээх уонна онтон аҕа саастаах алта сүүс үс тыһыынча биэс сүүс биэс уон киһиттэн хас биирдиилэриттэн биирдии бека (сибэтиэй шекель аҥаара) харчы хомуллубута. 27Сүүс талаан үрүҥ көмүс Ытык Сурт баҕаналарын тирэх олохторун, сабыы ыйанар баҕаналарын тирэх олохторун оҥорорго туттуллубута: сүүс тирэх олоххо сүүс талаан, тирэх олох ахсын биирдии талаан. 28Тыһыынча сэттэ сүүс сэттэ уон биэс шекель үрүҥ көмүһү баҕаналар көхөлөрүн, сис ураҕастарын оҥорорго уонна баҕаналар төбөлөрүн бүрүйэргэ туттубуттара.

29Бэлэх кэлбит алтан сэттэ уон талаан уонна икки тыһыынча түөрт сүүс шекель буолбута. 30Итинэн Көрсүһүү Сурдугар киирэр аан баҕаналарын тирэх олохторо, алтан аалтаар, ол эрэһиэҥкэтэ, тэрилэ, 31тиэргэн сабыытын, тиэргэн аанын баҕаналарын тирэх олохторо, Ытык Сурт уонна тиэргэни тула барар сабыылар үөрбэлэрэ оҥоһуллубуттара.

### 39


Таҥара үлэһиттэрин таҥастарын бэлэмнээһин

1[•]АЙЫЫ ТОЙОН[†] Моисейга[†] соруйбутун курдук, халлаан күөҕэ, көҕөрүмтүйэр хараҥа кыһыл уонна уот кыһыл өҥнөөх түү сабынан өрөн Сибэтиэй хос[†] иһигэр сулууспалыырга кэтиллэр таҥаһы – Аарон ытык таҥаһын – бэлэмнээбиттэрэ.


Эфод

2Кыһыл көмүһүнэн, халлаан күөҕэ, көҕөрүмтүйэр хараҥа кыһыл, уот кыһыл өҥнөөх түү сабынан уонна чараас лүөнүнэн эфод[†] өрбүттэрэ. 3Онно анаан кыһыл көмүһү, хас да чараас лиис буоларын курдук, хаптаччы таптайан баран, олортон сап утахтарын быһан ылан, халлаан күөҕэ, көҕөрүмтүйэр хараҥа кыһыл, уот кыһыл өҥнөөх түү сабы уонна чараас лүөнү кытта холбооннор, тупсаҕай ойуулаах таҥаһы өрбүттэрэ. 4Эфодка икки өттүнэн санныларыгар үрүт туттарыыларын тикпиттэрэ. 5АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга соруйбутун курдук, эфод тупсаҕайдык оҥоһуллубут кура эмиэ эфоду кытта биир кэлим буолбута, кыһыл көмүс утаҕынан, халлаан күөх, көҕөрүмтүйэр хараҥа кыһыл уонна уот кыһыл түү сабынан уонна чараас лүөнүнэн өрүллүбүтэ.

6Оһуор ойуулаах кыһыл көмүс иилэргэ угуллубут оникс таастары бэлэмнээбиттэрэ. Ол таастарга, бэчээти быһан оҥорор курдук, Израиль уолаттарын ааттарын быһан суруйбуттара. 7АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга соруйбутун курдук, таастары Израиль уолаттарын санатар өйдөбүнньүк быһыытынан[†] эфод саннын үрүт туттарыыларыгар иҥиннэрбиттэрэ.


Түһүлүк

8Түһүлүгү эмиэ, эфод курдук, кыһыл көмүс сап утаҕынан, халлаан күөҕэ, көҕөрүмтүйэр хараҥа кыһыл, уот кыһыл түү сабынан уонна чараас лүөнүнэн, тупсаҕай оһуордаан оҥорбуттара. 9Түһүлүк[†] тэҥ өрүттэрдээх түөрт муннуктуу быһыылааҕа, биир харыс усталааҕа, биир харыс кэтиттээҕэ уонна икки хос таҥаһынан тигиллибит этэ. 10Онно түөрт кэккэнэн күндү таастары туттарбыттара. Бастакы кэккэҕэ рубин, хризолит уонна изумруд, 11иккискэ бирюза, сапфир уонна гагат, 12үһүскэ яхонт, агат уонна халцедон, 13төрдүскэ топаз, оникс уонна яшма. Бу таастар бары оһуордаах кыһыл көмүс иилээхтэрэ. 14Израиль уолаттарын ааттара оҥо быһан суруллубут тааһын ахсаана уон икки этэ. Хас биирдиилэригэр, бэчээккэ курдук, Израиль уон икки ууһуттан биирдэстэрин аата оҥо быһыллан суруллубута.

15Түһүлүккэ анаан ыраас[†] кыһыл көмүһүнэн быа курдук эриллэҕэс кыабакалары оҥорбуттара. 16Кыһыл көмүһүнэн оһуордуу ойуулаах икки иини оҥорбуттара. Эмиэ кыһыл көмүһүнэн икки тиэрбэһи оҥорон, түһүлүк икки уһугар туттарбыттара 17уонна икки кыһыл көмүс кыабаканан 18икки иини кытта холбообуттара. Оттон ол иилэри эфод саннын туттарыыларыгар, сирэй өттүнэн, иҥиннэрбиттэрэ. 19Өссө икки кыһыл көмүс тиэрбэһи оҥороннор, түһүлүк икки атын уһугар түһүлүк ис, эфодка сыста сытар өттүнэн холбообуттара. 20Эмиэ икки кыһыл көмүс тиэрбэһи оҥороннор, олору түһүлүк иннинэн сарын үрүт туттарыыларын аллараа эҥээригэр үөһэттэн эфод куругар тигиллибит сирдэринэн туттарбыттара. 21АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга соруйбутун курдук, түһүлүк эфод курун үрдүнэн буоларын, эфодка сыста сытарын курдук, тиэрбэстэрэ эфод тиэрбэстэригэр халлаан күөҕэ өҥнөөх түү быанан холбоммуттара.


Атын таҥас-сап

22Эфод аннынан кэтиллэр сиэҕэ суох уһун таҥаһы бүтүннүүтүн халлаан күөҕэ өҥнөөх түү сабынан өрбүттэрэ. 23Төбөтүн хайаҕаһын тулатын, хайа барбатын диэн, сэрии таҥаһыныы, бөҕө гына тикпиттэрэ. 24Таҥас тэллэҕинэн төгүрүччү халлаан күөҕэ, көҕөрүмтүйэр хараҥа кыһыл уонна уот кыһыл түү сабы, чараас лүөнү хатаннар, гранат мас отонун курдук төгүрүктэри оҥорбуттара. 25Гранат отоннорун быыстарынан таҥас тэллэҕин тилийэ ыраас кыһыл көмүһүнэн кутуллан оҥоһуллубут чуораанчыктары ыйаталаабыттара. 26АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга соруйбутун курдук, чуораанчыктар уонна гранат отонноро Таҥара сулууспатыгар кэтиллэр сиэҕэ суох таҥас тэллэҕин кыйа солбуһа барбыттара.

27Аароҥҥа уонна кини уолаттарыгар лүөн ырбаахылары өрбүттэрэ, 28лүөн тюрбаннары, төбөҕө бааныллар лүөн таҥастары, чараас лүөн ыстааннары тикпиттэрэ. 29АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга соруйбутун курдук, чараас лүөнүнэн уонна халлаан күөҕэ, көҕөрүмтүйэр хараҥа кыһыл, уот кыһыл өҥнөөх түүнэн хатан араас өҥнөөх курдары оҥорбуттара.

30Сибэтиинньэ мэнньиэһин – кыһыл көмүс сибэккини – оҥорон, «АЙЫЫ ТОЙОН сибэтиинньэтэ» диэн, бэчээккэ суруйар курдук, оҥо быһан суруйбуттара. 31Онно халлаан күөҕэ быаны иҥиннэрбиттэрэ, онон сибэкки тюрбан үрдүнэн иннигэр баайыллара. АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга итинник соруйбута.


Ытык Сурт үлэтэ түмүктэнэр

32Ытык Сурт[†] – Көрсүһүү Сурдун – үлэтэ түмүктэммитэ. Израиль дьоно барытын үкчү, АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга хайдах соруйбутунан, оҥорбуттара. 33Ол оҥорбуттарын кинилэр Моисейга аҕалбыттара: Сурду, Сурт бүрүөһүн сабыыларын, бары тэриллэрин – күрүчүөктэрин, араамаларын, туорай мастарын, баҕаналарын, тирэх олохторун, 34ону таһынан таҥастаммыт бараан тириитинэн, араҥаларынан араарыллыбыт чараас тириинэн оҥоһуллубут бүрүөһүннэрин, сабыы быыстарын,[+] 35Кэс тыл[†] хоппотун уонна кини ураҕастарын, хаппаҕын, 36остуолу, ол бары тэрилин, АЙЫЫ ТОЙОН иннигэр ууруллар килиэби, 37ыраас кыһыл көмүс сибэтиилинньиги, онно ууруллуохтаах лампаадалары, сибэтиилинньик бары тэриллэрин уонна арыытын, 38кыһыл көмүс аалтаары,[†] аҕыыр арыыны, уматыллар үчүгэй сыттаах булкадаһыгы, итиэннэ Сурт аанын сабыытын, 39алтан эрэһиэҥкэлээх алтан аалтаары, ол ураҕастарын уонна бары тэрилин, суунар чааны, чаан олоҕун, 40тиэргэн сабыыларын, баҕаналарын, баҕаналар тирэх олохторун, тиэргэн аанын сабыытын, быаларын, үөрбэлэрин уонна Ытык Суртка, Көрсүһүү Сурдугар, сулууспалыырга туттар тэриллэри, 41Сибэтиэй хос иһигэр Таҥара сулууспатын ыытарга кэтиллэр таҥаһы – Таҥара үлэһитэ[†] Аарон уонна кини уолаттара сулууспаҕа кэтэр ытык таҥастарын.

42Израиль дьоно барытын, АЙЫЫ ТОЙОН Моисейга хайдах соруйбутун курдук, оҥорбуттара. 43Моисей кинилэр үлэлэрин көрбүтэ-истибитэ: барыта, үкчү АЙЫЫ ТОЙОН эппитин курдук, оҥоһуллубут этэ. Онон Моисей кинилэри алҕаабыта.

### 40


Ытык Сурду туруоруу

1АЙЫЫ ТОЙОН[†] Моисейга[†] эппитэ: 2«Маҥнайгы ый бастакы күнүгэр Ытык Сурду – Көрсүһүү Сурдун – туруор. 3Онно Кэс тыл[†] хоппотун киллэрэн, быыһын сап. 4Остуолу онно киллэр, бары тэрилин үрдүгэр уур, сибэтиилинньиги аҕалан лампаадаларын туруор. 5Кэс тыл хоппотун иннигэр үчүгэй сыттаах булкадаһыгы уматар кыһыл көмүс аалтаары[†] туруор. Ытык Сурт[†] ааныгар сабыытын ыйаа.

6Ытык Сурт – Көрсүһүү Сурдун – аанын иннигэр бүтүннүү уматыллар толук[†] аалтаарын туруор. 7Көрсүһүү Сурдун уонна аалтаар икки ардыларыгар суунар чааны туруор, онно толору уута кут. 8Төгүрүччү тиэргэннээ, тиэргэн ааныгар сабыы ыйаа.

9Онтон аҕыырга аналлаах арыыны ылаҥҥын, Ытык Сурду уонна онно баары барытын аҕаа. Ытык Сурду уонна Сурт тэрилин барытын сибэтии гын, оччоҕо ити барыта сибэтиинньэ буолуо. 10Бүтүннүү уматыллар толук аалтаарын, ол тэрилин барытын аҕаа: аалтаары ырааһырдар сиэри-туому оҥор, оччоҕо аалтаар улуу сибэтиинньэ буолуоҕа. 11Суунар чааны, ол чаан олоҕун эмиэ сибэтии гын.

12Онтон Аарону уолаттарыныын Көрсүһүү Сурдугар киирэр ааҥҥа аҕалан, уунан сууй. 13Аароҥҥа ытык таҥаһын кэтэрдэн баран, кинини арыынан аҕаа – Мин үлэһитим буоларын туһугар, кинини сибэтии гын. 14Кини уолаттарын аҕалаҥҥын ырбаахыларын кэтэрт. 15Мин үлэһиттэрим буолалларын туһугар, аҕаларын арыынан аҕаабытыҥ курдук, кинилэри эмиэ аҕаа. Бу аҕааһын кинилэр удьуордарынаан үйэлэр тухары Таҥара үлэһиттэрэ буолалларын бэлиэтиэҕэ». 16Моисей барытын чопчу, АЙЫЫ ТОЙОН соруйбутун курдук, оҥорбута.

17Ытык Сурт кинилэр Египеттэн тахсыбыт иккис сылларын бастакы ыйын маҥнайгы күнүгэр туруоруллубута. 18Ытык Сурду Моисей туруорбута. Тирэх олохторун олордон баран, олорго араамаларын ууран, туорай мастарынан холбообута, баҕаналары туруорбута, 19онтон Ытык Сурду сабыынан саппыта, үрдүн эмиэ, АЙЫЫ ТОЙОН киниэхэ хайдах соруйбутун курдук, бүрүйбүтэ.

20Моисей Кэс Тылы ылан, хоппоҕо укпута. Хоппоҕо ураҕастары кэтэрдибитэ уонна үрдүгэр хаппаҕын саба уурбута. 21Хоппону Ытык Суртка киллэрбитэ уонна, АЙЫЫ ТОЙОН дьаһайбытынан, Кэс тыл хоппото көстүбэтин курдук, сабыы быыһы ыйаабыта.

22Ытык Сурт, Көрсүһүү Сурдун, хоту өттүнэн быыс иннинэн Моисей остуол туруорбута 23уонна онно, АЙЫЫ ТОЙОН дьаһайбытын курдук, АЙЫЫ ТОЙОН иннигэр килиэби кэккэлэччи уурбута.

24Ытык Сурт, Көрсүһүү Сурдун, соҕуруу өттүгэр остуолу утары Моисей сибэтиилинньиги туруорбута. 25Итиэннэ, АЙЫЫ ТОЙОН киниэхэ соруйбутун курдук, ол лампаадаларын АЙЫЫ ТОЙОН иннигэр олордубута.

26Көрсүһүү Сурдугар, быыс иннинэн, кыһыл көмүс аалтаары туруорбута, 27уонна, АЙЫЫ ТОЙОН соруйбутун курдук, онно үчүгэй сыттаах булкадаһыгы умаппыта. 28Ытык Сурт иһигэр киирэр ааҥҥа сабыы ыйаабыта.

29Ытык Суртка – Көрсүһүү Сурдугар – киирэр ааҥҥа бүтүннүү уматыллар толук аалтаарын туруорбута. Онно, АЙЫЫ ТОЙОН соруйбутун курдук, бүтүннүү уматыллар толугу умаппыта уонна бурдук бэримньи биэрбитэ.

30Көрсүһүү Сурдун уонна аалтаар икки ардынан чаан туруорбута, онно суунарга анаан уу куппута. 31-32Моисей, Аарон уонна Аарон уолаттара Көрсүһүү Сурдугар киирээри биитэр аалтаарга чугаһаары гыннахтарына, АЙЫЫ ТОЙОН соруйбутун курдук, онно илиилэрин-атахтарын сууналлара.

33Ытык Сурду уонна аалтаары тула Моисей тиэргэн оҥорбута, тиэргэн ааныгар сабыы ыйаабыта.


АЙЫЫ ТОЙОН Килбиэнэ

Моисей үлэтин түмүктээбитигэр 34Көрсүһүү Сурдун былыт кэлэн бүрүйбүтэ, Ытык Сурт иһин АЙЫЫ ТОЙОН Килбиэнэ толорбута[+]. 35Былыт Көрсүһүү Сурдун бүрүйэн, АЙЫЫ ТОЙОН Килбиэнэ Ытык Сурду толорон, Моисей онно кыайан киирбэтэҕэ.

36Ол былыт Ытык Сурт үрдүнэн өрө унаарыйан тахсан бардаҕына, Израиль дьоно суолга туруналлара, айаннарын салгыыллара.

37Былыт үөһэ тахсыбатаҕына, кинилэр айаннарын тохтотоллоро, былыт өрө тахсарын кэтэһэллэрэ. 38Күнүс Сурт үрдүнэн АЙЫЫ ТОЙОН былыта турарын, оттон түүнүн ол былыт иһигэр уот күлүмнүү умайарын Израиль дьоно бары көрөллөрө. Айаннарын былаһын тухары өрүү оннук этэ.

## Тыллары быһаарыы (Төрүттэнии, Тахсыы)

### Тыллары быһаарыы (Төрүттэнии, Тахсыы)

Тыллары быһаарыы (Төрүттэнии, Тахсыы)


Төрүттэнии кинигэтэ • Тахсыы кинигэтэ


А

Б

И

К

Л

М

Н

О

П

Р

С

Т

У

Ф

Х

Ц

Ы

Э


Тыллары быһаарыы

### Аалтаар

Аалтаар (нууч. жертвенник, лат. altarium) – Таҥараҕа толук биэрэргэ ананан үрдүк сиргэ турар, улахан остуолу санатар оҥоһук. Ол үрдүгэр толук туттуллубут сүөһүнү бүтүннүүтүн эбэтэр сүөһү сорох миэстэтин уокка уматаллара. Эргэ Кэс Тылга аалтаар икки сүрүн көрүҥэ ахтыллар. Биирэ кэлим тааһынан, иккиһэ тимир киллэһиктэрдээх маһынан оҥоһуллара. Оннук көһөрүллэ сылдьар аалтаардар Ытык Сурт (Скиния) иһигэр тураллара. Ону тэҥэ атын кыра соҕус ураты алтан аалтаардар эмиэ бааллара. Олорго Таҥараҕа анаан үчүгэй сыттаах булкадаһыгы уматаллара. Кэлин бу тылынан, иһигэр аалтаар турарын иһин, православнай Таҥара дьиэтин илиҥҥи сүрүн чааһа, ханастаас быыстаах улаҕа хос, ааттаммыт.

### Аанньал

Аанньал – Таҥараҕа сулууспалаан Кини илдьитин дьоҥҥо тиэрдэр, көмөлөһөр, айылҕаҕа суох духуобунай харамай. Бу тыл «малах» диэн былыргы дьэбириэй тылыттан үөскээбит. Гректии «ангелос», «илдьит» диэн суолталаах.

### Авив ый, нисан ый

Авив ый, нисан ый – авив ый дьэбириэй халандаарынан сыл бастакы ыйа (кулун тутар ортотуттан муус устар ортотугар диэри). Атын аата – нисан ый.

### Аврам, Авраам

Аврам, Авраам – дьэбириэй норуотун улуу төрдө. Таҥара киһи аймахтан Аврамы талан, киниэхэ Сөбүлэһии (Дуогабар) кэс тылын эппит уонна кэлин кини аатын Авраам диэн уларыппыт. Биибилийэҕэ Авраам ханнык да түгэҥҥэ Таҥараҕа ис сүрэхтэн бас бэринии, Кини бары сорудаҕын толорорго бэлэм буолуу чаҕылхай холобура буолар.

### Аҕа баһылык

Аҕа баһылык – бастаан дьиэ кэргэн, аймах, уус саамай аҕа саастаах киһитин маннык ааттыыллара. Онтон кэлин дьэбириэй норуотун уонна биирдиилээн түмсүүлэр баһылыктарын (сирдьиттэрин) ааттыыр буолбуттар. Моисей суут дьыалатын-куолутун быһаарарыгар көмөлөһөргө сэттэ уон аҕа баһылыгы анаабыт.

### АЙЫЫ ТОЙОН

АЙЫЫ ТОЙОН (ЯХВЕ) – Таҥара анал аата. Бу аат былыр хайдах этиллэрин уонна кини төрдүн туһунан билиҥҥэ диэри мөккүһэллэр. Сорохтор «Яхве» (биитэр «Иегова») диэн этиллэрэ, «Өрүү баар» диэн суолталааҕа дииллэр. Бу ааты Таҥара Моисейга, умайа турар талах уотун төлөнүгэр дьиктитик көстөн, арыйбыт. Кэлин дьэбириэйдэр Таҥара ытык аатын саҥа таһааран ааттаабат туһугар, атын «Адонай» диэн тылы туттар буолбуттар. «Адонай», тылбаастаатахха, «Тойон, Аҕа Баһылык» диэн суолталаах. Эргэ Кэс Тыл уонна Саҥа Кэс Тыл гректии тылбааһыгар Таҥара бу аата «кириос» диэн бэриллэр («Тойон» диэн суолталаах). Итини таһынан, «адонай» диэн тыл үрдүк сололоох дьоҥҥо, холобур, ыраахтааҕыларга туһулаан этэргэ эмиэ туттуллара.

### Аҕааһын арыыта, олива арыыта

Аҕааһын арыыта, олива арыыта – былыргы Израильга сибэтиилинньиги уматарга, бааһы оһорорго, тирии ыарыытын эмтииргэ тутталлара. Баай дьон бу арыы бастыҥ суортарынан эттэрин соттоллоро. Үрдүк хаачыстыбалаах олива арыытын киһи ыраахтааҕынан, Таҥара үлэһитинэн эбэтэр бороруогунан талыллар сиэрин-туомун кэмигэр төбөтүгэр куталлара. Онно туһаныллар ытык тээбирини ыраастыырга эмиэ тутталлара.

### Аспаал

Аспаал – миньэрээл бөһүйбүт сымалата, ньиэп бииһин ууһа.

### Бастакы уол бырааба

Бастакы уол бырааба – ыал улахан уола аҕатын үрдүкү алгыһын, дьонун бастыҥ баайын-дуолун ылара.

### Бастакы үүнүү хомуурун бырааһынньыга

Бастакы үүнүү хомуурун бырааһынньыга – «Биэс уонус күн бырааһынньыга». Иудейдар биир сүрүн бырааһынньыктара, дьэбириэйдии аата – «шавуот». Бурдук ыһыытын кэнниттэн сэттэ нэдиэлэ буолан баран, ол эбэтэр Көтөхтөрүүтэ суох килиэп бырааһынньыгар бастакы түүтэх бурдугу аҕалыы кэнниттэн биэс уонус күнүгэр, саҕаланар. Дьон Таҥараҕа араас аһы – бастакы үүнүү туораах бурдугун, килиэби – аҕалаллара.

### Быһыы, быһыллыы

Быһыы, быһыллыы (нууч. обрезание) – уол оҕо, эр киһи ууһатар уорганын төбөтүн тириитин быһыы. Таҥара Авраамҥа биэрбит ыйааҕар этиллэринэн, дьэбириэй хас биирдии уола төрөөбүтэ ахсыс күнүгэр быһыллыахтааҕа. Быһыллыы Таҥара уонна Авраам удьуордарын икки ардыларынааҕы сөбүлэһии бэлиэтэ этэ. Ол кэннэ киһи дьиэ кэргэнин кытта Таҥара норуотугар киирсэн, Кини үөрэҕин тутуһуохтааҕа. Дьэбириэйдэри «быһыллыбыттар», оттон Таҥараны билбэт норуоттары, ол аата элбэх таҥаралаахтары, «быһыллыбатахтар» диэн ааттыыллара.

### Израиль уон икки ууһа

Израиль уон икки ууһа – кэлин Израиль диэн ааты ылбыт Иаков удьуордара. Иаков уолаттара: Рувим, Симеон, Левий, Иуда, Завулон, Иссахар, Дан, Гад, Асир, Неффалим, ону тэҥэ Ефрем уонна Манассия. Иаков тапталлаах уолун Иосиф оҕолорун, Ефремнаах Манассияны, оҕо гыммыт.

### Иссоп

Иссоп – үчүгэй сыттаах намыһах от үүнээйи. Бу оту ыраастаныы сиэрин-туомун кэмигэр ууга эбэтэр хааҥҥа уган ылан баран киһини, малы-салы ибиирдэргэ тутталлара.

### Куорат аанын айаҕа

Куорат аанын айаҕа – куоракка киирэр олбуор аанын иннинээҕи аһаҕас сир элбэх дьону көрсөргө саамай табыгастаах сир этэ. Ол иһин мунньах, суут, дьыала-куолу кэпсэтиһиитэ барыта куорат аанын айаҕар ыытыллара.

### Көтөхтөрүү

Көтөхтөрүү – тиэстэ көтөхтөрөр туһалаах бактыарыйалаах доруоһа. Былыр дьон көтөхтөрүүлээх тиэстэ тобоҕун аныгыскы тиэстэҕэ хааллараллара. Паасха килиэбэ доруоһата суох астаныллыахтааҕа. Онон бу бырааһынньык иннинэ иудейдар эргэ көтөхтөрүүнү барытын суох гынар үгэстээхтэрэ.

### Көтөхтөрүүтэ суох килиэп бырааһынньыга

Көтөхтөрүүтэ суох килиэп бырааһынньыга – бу бырааһынньык дьэбириэй халандаарынан сыл бастакы ыйын авив (нисан) 15 күнүттэн 21 күнүгэр диэри бэлиэтэнэрэ. Паасха кэнниттэн тута саҕаланара. Нэдиэлэни быһа Израиль дьоно Таҥара кинилэри Египеттэн таһаарбытын ахталлара. Бу күннэргэ дьиэҕэ көтөхтөрүүлээх ас суох буолуохтааҕа. Кэлин, Саҥа Кэс Тыл кэмигэр, Паасха уонна Көтөхтөрүүтэ суох килиэп бырааһынньыга силбэһэн биир бырааһынньык буолбуттар.

### Куш

Куш – Нил өрүс баһыгар, Египеттэн соҕуруу диэки (билиҥҥи Судан уонна Эфиопия сиригэр) баар дойду.

### Кэс тыл хоппото

Кэс тыл хоппото – Израиль норуотун сүрүн сибэтиинньэтэ, кыһыл көмүһүнэн бүрүллүбүт мас хоппо. Таҥара норуокка Сөбүлэһии кэс тылын этэригэр Синай хайатыгар Моисейга биэрбит уон ыйааҕа икки суоруу таас билиитэҕэ суруллан баран бу хоппо иһигэр хараллан сытара. Хоппо Сибэтиэйтэн Сибэтиэй хоско – Ытык Сурт, оттон кэлин Таҥара Дьиэтин саамай ытык улаҕа хоһугар – турара.

### Лаадан

Лаадан – олус сэдэх үүнээйиттэн ылыллар хаппыт сымала. Уматтахха, үчүгэй сыттаах. Бу күндү лааданы уматыы Ытык Сурт уонна кэлин Иерусалим Таҥаратын Дьиэтин сулууспатыгар толук биир көрүҥэ этэ. Лаадан атын аата – фимиам.

### Левиттэр

Левиттэр – Иаков үһүс уолун Левий удьуордара. Моисей кэмигэр Таҥара Левий ууһуттан төрүттээх Аарон удьуордарын Таҥара үлэһиттэрэ буоллуннар диэн талан ылбыт. Левий атын удьуордара бары (кинилэри левиттэр дииллэр) Таҥара үлэһиттэригэр Ытык Сурт сулууспатыгар көмөлөһүөхтээхтэрэ. Бу эрэ уус дьоно Израильга өлбүгэ сирдэрэ суоҕа. Кинилэр Ытык Сурт, кэлин Таҥара Дьиэтин сулууспатын толоруунан эрэ дьарыктаныахтаахтара. Атын дьэбириэйдэр итинник сулууспалыыр бырааптара суоҕа. Ону таһынан левиттэр Таҥара Сокуонун чинчийэллэрэ уонна норуоту үөрэтэллэрэ. Өлбүгэ сир оннугар левиттэргэ Израиль атын уустарын куораттара, хонуу сирдэрэ бэриллибиттэр.

### Мандрагор

Мандрагор – Средиземнэй муора кытылыгар тарҕаммыт үүнээйи. Былыр оннооҕу дойдулар олохтоохторо бу дьиикэй үүнээйи бөдөҥ араҕастыҥы отонун сиэбит дьахтар төрүүр-ууһуур кыахтанар диэн итэҕэйэллэрэ.

### Месопотамия

Месопотамия – Евфрат уонна Тигр быыһыгар сытар уобалас. Аныгы Ирак сирэ.

### Моисей

Моисей – Таҥара Левий ууһуттан талан ылбыт киһитэ. Израиль норуотун Египет хабалатыттан босхолообут, кураайы куйаарынан айанныыр кэмнэригэр сирдээбит улуу бороруок. Моисей Израиль дьонугар Таҥараттан ылбыт Сокуонун тиэрдибит. Бу Сокуон Биибилийэҕэ Моисей кинигэлэрэ, Моисей Сокуона эбэтэр көннөрү Үөрэх (Тора) диэн ааттанар Биэс Кинигэҕэ киирэ сылдьар. Моисей бэйэтэ Ханааҥҥа – Таҥара норуотугар эрэннэрбит дойдутугар – тиийбэккэ өлбүт. Кини ол сири ыраахтан көрбүт эрэ.

### Негев

Негев – Эргэ Кэс Тыл кинигэлэригэр Палестина соҕуруу өттүгэр баар кураайы куйаар маннык ааттанар. Негев – былыргы дьэбириэйдии аат. Онон Эргэ Кэс Тылга баар «соҕуруу барыы» диэн этии «Негевкэ барыы» диэн өйдөнөр.

### Одьулуун

Одьулуун (нууч. наложница) – ойохтоох эр киһи эбии оҕо төрөтөөрү дьиэтигэр олордор дьахтара. Одьулуун чопчу бырааптардааҕа. Кини кулут дьахтартан үрдүкү, эр киһи ойоҕуттан алын турара.

### Отуу бырааһынньыга

Отуу бырааһынньыга – Израиль дьоно бу күн дьиэлэриттэн тахсан, Таҥараҕа туһааннаах толугу биэрэн, нэдиэлэни быһа отууга олороллоро. Бырааһынньык туораах бурдук уонна мас аһа үүнүүтэ хомуллан бүтүүтэ, бинэгирээт хомуллар кэмигэр, күһүҥҥү ардах иннинэ буолара. Ол иһин бу бырааһынньыгы атыннык «Үүнүү бырааһынньыга» эбэтэр «Хомуур бырааһынньыга» диэн ааттыыллара. Бу күннэргэ Израиль дьоно урут Египет хабалатыттан тахсан Ханааҥҥа баралларыгар кураайы куйаары кэрийэ сылдьан отууга олорбуттарын саныыллара. Ону тэҥэ ылбыт үүнүүлэрин иһин Таҥараҕа махтаналлара. Отуу бырааһынньыгын дьэбириэйдии аата – «суккот».

### Паасха

Паасха – дьэбириэйдэр былыр Египет кулуттааһыныттан босхоломмуттарын бэлиэтиир сүрүн бырааһынньыктара. Паасханы киэһэ, дьэбириэй халандаарынан сыл бастакы ыйын – авив (нисан) ыйын – уон төрдүс күнүгэр бэлиэтииллэрэ. Ол киэһэ Израиль дьоно Таҥара кинилэри кулуттааһынтан босхолообутун уонна дьэбириэйдэр Египеттэн тахсыахтарын иннинээҕи түүн бараан оҕотун хаанын толук биэрэннэр бастакы төрүөхтэрэ өлөрүттэн быыһаммытын саныыллар. Бараан оҕотун (эбэтэр коза оҕотун) толук туттан, биир да уҥуоҕун алдьаппакка, бүтүннүү буһараллара. Бу бараан оҕотун бырааһынньыкка сииллэрэ. Дьэбириэйдии «Песах» (гректии «пасха») диэн толук туттуллубут бараан оҕотун ааттыыллара. «Песах» – туохтуур. Тылбаастаатахха, «үрдүнэн аас» диэн суолталаах.

### Рефаимнар

Рефаимнар – Израиль норуота сэриилээн ылыан иннинэ Ханаан сиригэр олорбут норуоттартан биирдэстэрэ. Эмиэ енактар курдук, үрдүк уҥуохтаахтарынан биллэллэрэ. Өссө «рефаимнар» диэн Эргэ Кэс Тыл дьэбириэйдии төрүт тиэкиһигэр өлбүттэр саарыстыбаларыгар сылдьар өлбүт дьон дууһаларын ааттыыллар.

### Сеннаар

Сеннаар – Тигр уонна Евфрат өрүстэр икки ардыларынааҕы сир соҕуруу өттө.

### Сибэтиэй

Сибэтиэй – Биибилийэҕэ бу тыл «араарыллыбыт, сирдээҕи өйдөбүлтэн атын, бу аан дойдуга сыһыана суох, ол иһин тыытыллыбат» диэн суолталаах. Бастатан туран, бу Таҥараҕа сыһыаннаах тыл. Эргэ Кэс Тыл кинигэлэригэр Таҥараҕа, ону тэҥэ Ытык Сурт, Таҥара Дьиэтин сулууспатын тэриллэригэр сыһыаннаан туттуллар. Ол саҕана сибэтиэйдэр диэн Таҥараҕа сүгүрүйээччилэр бука бары ааттаналлара (Эргэ Кэс Тылга Израиль норуота, оттон Саҥа Кэс Тылга Айыы Тойону Иисус Христоһу итэҕэйээччилэр). Дьон да, мал-сал да сибэтиинньэни таарыйдахтарына эмиэ сибэтиэй буолаллара. Кинилэр туох эмэ кирдээххэ сыстыахтарыгар диэри сибэтиэй дэнэллэрэ. Оттон киртийдэхтэринэ, ыраастыыр сиэр-туом оҥоһуллубутун эрэ кэннэ, Таҥара сулууспатыгар кыттыахтарын эбэтэр туттуллуохтарын сөбө.

### Сибэтиэйтэн Сибэтиэй хос

Сибэтиэйтэн Сибэтиэй хос – Ытык Сурт (кэлин Таҥара Дьиэтин) саамай ытык миэстэтэ. Онно Кэс тыл хоппото турара. Бу улаҕа хос атын Сибэтиэй хостон улахан таҥас быыһынан араарыллара. Соломуон туппут Таҥаратын Дьиэтигэр Сибэтиэйтэн Сибэтиэй хоско өссө кыһыл көмүс херувимнар тураллара. Сокуон быһыытынан, Сибэтиэйтэн Сибэтиэй хоско сылга биирдэ, Ыраастаныы күнүгэр, Таҥара үрдүкү үлэһитэ эрэ киирэр кыахтааҕа. Кини, онно киирэн, бүтүн норуоту аньыыттан ыраастыыр сиэри-туому толороро.

### Сибэтиэй хос

Сибэтиэй хос – Ытык Сурт, кэлин Таҥара Дьиэтин иһигэр баар хос. Таҥара сибэтии гыммыт килиэбин, үчүгэй сыттаах булкадаһыгы уматар кыһыл көмүс аалтаар уонна кыһыл көмүс сибэтиилинньик ууруллар сирэ. Бу хос түгэх Сибэтиэйтэн Сибэтиэй хостон улахан быыһынан араарыллара. Сокуон быһыытынан Таҥара үлэһитэ Сибэтиэй хоско биирдэ сарсыарда уонна биирдэ киэһэ кыһыл көмүс аалтаарга лаадан умата киирэрэ. Сибэтиэй хоско киирии Таҥара үлэһитигэр эрэ көҥүллэнэрэ. Сороҕор «Сибэтиэй хос» диэн өйдөбүл Ытык Суртка барытыгар эбэтэр Таҥара Дьиэтигэр сыһыаннаан туттуллара. Оннук суолтаҕа Сибэтиэй хос Таҥара баар сирэ диэн өйдөнөрө.

### Синай хайата

Синай хайата – атын аата Хорив диэн сабаҕалыыллар. Бу хайа билиҥҥи Египеккэ Синай тумул арыытыгар, Таҥара Израиль норуотун кытта Сөбүлэһии дуогабарын түһэрсибит уонна Моисейынан Сокуону бэрдэрбит сиригэр, баар. Моисей Синайга Таҥара Уон ыйааҕа суруллубут суоруу тааһын – Кэс тыл икки билиитэтин – ылаары тахсыбыт.

### Сомуокуба маһа

Сомуокуба маһа – уһун намылхай лабаалаах, олус иҥэмтэлээх, минньигэс астаах лаглаҕар мас. Палестина чуумпу, уйгулаах олоҕун уобараһа.

### Сөбүлэһии кэс тыла, Кэс тыл

Сөбүлэһии кэс тыла, Кэс тыл – Таҥара уонна дьон икки ардыгар Сөбүлэһии (Дуогабар). Бу түгэҥҥэ Таҥара үксүгэр эрэннэрэр, оттон дьон быраабыланы, Сокуону тутуһуох буолаллар. Сөбүлэһии биир эрэ өттүттэн буолуон эмиэ сөп этэ (ол аата Таҥара киһиэхэ эрэннэрии кэс тылын этэр). Сороҕор Сөбүлэһиини ситиһээри, Таҥараҕа тугу эрэ толук биэрэллэрэ. Синай хайатыгар Таҥара Моисейынан сирэйдээн бүтүн дьэбириэй норуотун кытта дуогабардаспыт. Таҥара кинилэри харыстыах, өстөөхтөрүттэн араҥаччылыах буолбут, оттон дьэбириэйдэр Киниэхэ бэриниилээх буолуохтаахтара, Кини биэрбит Сокуонун толоруохтаахтара. Бу Сөбүлэһии уонна Сөбүлэһии ирдэбилин толоруу туһунан кинигэлэр хомуурунньуктара Эргэ Кэс Тыл диэн ааттанар.

### Сэрии көлөөскөтө

Сэрии көлөөскөтө (нууч. колесница) – акка көлүллэр икки көлөһөлөөх бобуоска. Кыргыһыыга эбэтэр көннөрү айаҥҥа туттуллара.

### Сокуон

Сокуон – былыргы дьэбириэйдии «Тора», ол аата Үөрэх, а.э., Сокуон. Таҥара Бэйэтэ талан ылбыт норуотуттан туох-ханнык олоҕу, хайдах сүгүрүйэри күүтэрин туһунан үөрэх. Сокуону Таҥара Израиль норуотугар Моисейынан бэрдэрбит. Эргэ Кэс Тылга бу үөрэх уонна ону бэлэхтээһин туһунан сүрүннээн Биэс Кинигэҕэ – Биибилийэ бастакы биэс кинигэтигэр – суруллар. Бу биэс кинигэни сороҕор Сокуон диэн ааттыыллар. Сокуон Израиль норуотугар, кинилэр итэҕэллэрин, уопсастыбаннай олохторун салайан үөрэтэр-такайар, сиэрдээх быһыы-майгы нуорматын олохтуур.

### Субуота

Субуота – дьэбириэйдии «шаббат». Дьэбириэй нэдиэлэтин сэттис күнэ. Ытык күн. Моисей Сокуона этэринэн, бу күн бүтүннүү Таҥараҕа ананыахтааҕа, онон субуотаҕа үлэлиир көҥүллэммэтэ. Субуота, Израиль норуотугар эмиэ атын күннэр курдук, бээтинсэҕэ күн киириититтэн саҕаланан субуотаҕа күн киириитэ түмүктэнэрэ.

### Тамариск

Тамариск – кураайы куйаарга үүнэр кэрэ көстүүлээх намчы мас. Олус иҥэмтэлээх кыракый сэбирдэхтэринэн козалар аһылыктаналлар.

### Таҥара үлэһитэ

Таҥара үлэһитэ (нууч. священник) – Ытык Сурт уонна Иерусалим Таҥаратын Дьиэтин сулууспатын, духуобунай сиэрин-туомун толорор анал бырааптаах киһи. Моисей Сокуонугар этиллэринэн, Израильга Таҥараҕа итинник сулууспалыыр дьонунан Аарон – Моисей убайын – удьуордара эрэ буолар кыахтаахтара. Тоҕо диэтэххэ Аарону бу үлэҕэ Таҥара Бэйэтэ талбыт. Үлэһиттэр Таҥара сулууспатын ыытыы, толук биэрии, итэҕэл сиэрин-туомун толоруу иһин эппиэттииллэрэ. Кинилэргэ левиттэр көмөлөһөллөрө. Таҥара үлэһиттэрэ эрэ Ытык Сурт (кэлин Таҥара Дьиэтин) Сибэтиэй хоһугар киирэр кыахтаахтара.

### Таҥара үрдүкү үлэһитэ

Таҥара үрдүкү үлэһитэ (нууч. первосвященник) – Аарон ууһуттан төрүттээх сүрүн сулууспалааччы. Таҥара үрдүкү үлэһитэ. Сокуон этэринэн, кини эрэ сорох ураты сиэри-туому толорор кыахтааҕа. Холобур, кини эрэ сылга биирдэ Сибэтиэйтэн Сибэтиэй хоско – Ытык Сурт (кэлин Таҥара Дьиэтин) саамай ытык түгэх хоһугар – киирэрэ.

### Толук, бэримньи

Толук, бэримньи – Моисей Сокуонунан, Израиль дьоно Таҥараҕа эҥкилэ суох үчүгэй сүөһүнү, көтөрү толук биэрэллэрэ. Ону өлөрөн баран, сороҕун эбэтэр бүтүннүүтүн аалтаарга уматаллара. Ордугун (өскөтүн ордор буоллаҕына) дьон сиэн сөбө. Таҥара, Моисей кэмиттэн саҕалаан, толук биир сиргэ эрэ бэриллэрин ирдээбит. Бастаан ону Ытык Сурт тиэргэнигэр биэрэллэрэ, онтон кэлин Таҥара Дьиэтэ тутуллубутун кэннэ, ол тиэргэнигэр көһөрбүттэр. Толук биэрии сиэрин-туомун Таҥара үлэһиттэрэ эрэ оҥорор кыахтаахтара. Сүөһүттэн, көтөртөн ураты туораах бурдугу, бинэгирээт арыгытын, олива арыытын, саҥа үүнүү бастакы аһын биэриэхтэрин сөп этэ. Толук араас көрүҥэ баара. Ол хас биирдиитэ ураты суолталааҕа: аньыыттан ырааһырыы, Таҥараҕа үтүө көмөтүн иһин махтаныы, андаҕары толоруу эбэтэр тус баҕанан бэлэх биэрии. Тус баҕанан бэриллэр бэлэх символ быһыытынан Таҥара уонна киһи бииргэ аһыылларын курдук көрүллэрэ. Итини таһынан Таҥара үлэһиттэрэ уонна левиттэр Израиль дьоно Таҥараҕа бэлэх биэрбит астарыттан ылаллара көҥүллэнэрэ.

Эргэ Кэс Тылга толук (холобур, сүөһү, көтөр) уонна бэримньи (туораах бурдук, бинэгирээт арыгыта, олива арыыта) сүрүн көрүҥнэрэ манныктар:

1. Аньыыттан ырааһырыы толуга * – бу толук анала – аньыы кирин-дьайын суох гыныы, киһи кутун-сүрүн ырааһырдыы.

2. Баҕа өттүнэн бэриллэр бэлэх, бэримньи * – киһи үтүө баҕатынан Таҥара Дьиэтигэр туораах бурдугу, арыыны, бинэгирээт арыгытын эбэтэр харчыны биэриитэ.

3. Бурдук бэримньи * – бэримньи толуктан уратыта: бэримньигэ сүөһүнү, көтөрү өлөрөр ирдэммэт. Бурдук бэримньи сүрүн түгэнэ – Таҥараҕа (ол кэннэ Таҥара үлэһиттэригэр) бэлэх биэрии. Үксүгэр бу үүнүү иһин махтал бэлиэтэ буолара. Бурдук бэримньи диэн ыһаарыламмыт туораах бурдук эбэтэр тардыллыбыт дуу, буһарыллыбыт дуу туораах бурдук туус тумаланан арыыга уонна лаадаҥҥа быламмыта буолуон сөп диэн сабаҕаланар.

4. Бүтүннүү уматыллар толук * – сүөһүнү, көтөрү өлөрөн баран, аалтаарга бүтүннүү уматаллара (толук биэрии атын көрүҥэр сүөһү сорҕото эрэ уматыллара, ордугун дьон сиирэ). Халлааҥҥа унаарыйан тахсар буруо минньигэс сыта Айыы Тойоҥҥо сөбүлэтэр бэлэх дэнэрэ.

5. Кутуллар убаҕас бэлэх * – убаҕас аһы, холобура, бинэгирээт арыгытын уонна олива арыытын, аалтаарга кутан Таҥараҕа бэлэхтииллэрэ.

6. Эйэлэһии толуга * – бу толугу Таҥараны кытта сөптөөх, эйэ-дэмнээх сыһыаны харыстаары, Кинини кытта эйэлэрэ чөлүгэр түспүтүн бэлиэтээри биэрэллэрэ. Сүөһүнү өлөрөн баран сорҕотун аалтаарга уматаллара. Ол ордугун толук биэрбит киһи, кини дьиэ кэргэнэ уонна Таҥара үлэһитэ сииллэрэ.

### Таҥара Килбиэнэ

Таҥара Килбиэнэ – бу тыллар Таҥара сүдү сыдьаайын, Киниттэн кэлэр сандаарар сырдыгы бэлиэтииллэр. Биибилийэҕэ Айыы Тойон килбиэнэ сандаархай былыт эбэтэр Киниэхэ үҥэр-сүктэр сиргэ сыдьаайар сырдык курдук ойууланар. Киһи ону тулуйан кыайан көрүмүөҕүн сөп.

### Таҥара ыйаахтара

Таҥара ыйаахтара – үксүгэр бу тыл Таҥара дьоҥҥо биэрбит дьаһала диэн суолталаах. Таҥара Синай хайатыгар Израиль норуотун кытта Сөбүлэһиитин кэс тылын этэригэр Моисейга уон ыйааҕы биэрбит. Бу Таҥара уонна киһи сыһыаннаһыытын сүрүн өттө этиллэр ыйаахтара Моисей Сокуонун сүрүн чааһа буолбуттар. Итини таһынан Сокуоҥҥа атын ыйаахтар эмиэ бааллар: сорохторо уопсай ис хоһоонноохтор, сорохторо чопчу быраабыла, уураах, ыйыы-кэрдии уонна устаап буолаллар.

### Тимпан

Тимпан – дүҥүргэ маарынныыр муусука тэрилэ.

### Түһүлүк

Түһүлүк (нууч. нагрудник) – Биибилийэҕэ Таҥара үрдүкү үлэһитэ түөһүгэр таҥаһын таһынан кэтэр сиэбэ. Түһүлүккэ ытык урим, туммим бааллара. Олор көмөлөрүнэн Таҥара көҥүлүн (Кини тугу баҕарарын, тугу ыйарын) билэллэрэ. Түһүлүк Израиль уустарын ахсаанынан уон икки күндү таастааҕа. Онон үрдүкү үлэһит Таҥараҕа киирэригэр ол таастары өрүү түөһүгэр илдьэ сылдьара.

### Урим, туммим

Урим, туммим – Таҥара көҥүлүн билэргэ аналлаах маллар. Бу туох маллар буолаллара, хайдахтара билигин чопчу биллибэт. Таҥара үрдүкү үлэһитэ уримнаах туммимы таҥаһын таһынан түөһүгэр кэтэр ытык сиэбигэр түһүлүккэ илдьэ сылдьара. Ону атыннык «дьүүллүүр түһүлүк» диэн ааттыыллара. Бу малларынан сэрэбиэй кэбиһэллэрэ. Биирдэстэрэ «сөп», оттон иккиһэ «суох» диэн суолталааҕа.

### Фараон

Фараон – Египет ыраахтааҕыта.

### Филистим муората

Филистим муората – Средиземнэй муораны маннык ааттыыллара.

### Ханаан

Ханаан – Хам уолун Ной сиэннэриттэн биирдэстэрин аата. Кини удьуордара (хананейдар) бастаан олорбут сирдэрин аата эмиэ Ханаан диэн этэ. Ханаан Средиземнэй муора уонна Иордан өрүс икки ардыгар баара. Бу сири Таҥара Авраамҥа уонна кини удьуордарыгар бас биллэрэ биэриэх буолбут. Израиль норуота кэлин Ханааны сыыйабаайа сэриилээн ылбыт.

### Херувим

Херувим – Биибилийэҕэ херувимнар диэн Таҥараҕа олус чугас турар, халлааҥҥа баар харамайдар ааттаналлар. Израиль дьоно херувимнары Таҥара бүрүстүөлэ турар көлөөскөтүн (колесницатын) холбонон сылдьар сүүнэ улахан, кынаттаах кыыллар курдук өйдүүллэрэ. Ол иһин икки кыһыл көмүс херувим Таҥара бүрүстүөлүн бэлиэтээн көрдөрөр сүрүн сибэтиинньэ – Кэс тыл хоппотун – хаппаҕар туруоруллубуттар.

### Хорив

Хорив – Синай хайатын өссө биир аата. Дьэбириэйдии «хорев». Бу тыл «кураан», «кураанахсыйыы» диэн суолталаах буолуон сөп.

### Цитра

Цитра – кыракый аарпаҕа маарынныыр муусука тэрилэ.

### Ыраас, ырааһа суох

Ыраас, ырааһа суох – Эргэ Кэс Тылга бу сүрүннээн сиэр-туом оҥорон ырааһырыы эйгэтигэр сыһыаннаах тыллар. Моисей Сокуона этэринэн, Израиль дьоно ырааһы уонна ырааһа суоҕу (кирдээҕи, быртаҕы) араарыахтаахтара. Сорох кыыл, көтөр, балык, мал-сал, аһылык, ону тэҥэ сорох дьон эмиэ ырааһа суох дэнэллэрэ. Киһи, оннук аһы аһаабат, тирии ыарыылаах киһини эбэтэр өлбүт киһини таарыйбатах, хаан оҕуолуу сылдьар бааһа суох буоллаҕына, ыраас буолара. Дьахтар ыйданар кэмигэр уонна төрөөн баран ырааһа суох дэнэрэ. Эмтэммэт тирии ыарыылаахтары уонна да атын ыарыылаахтары эмиэ итинник ааттыыллара. Кинилэр Таҥара сиэригэр-туомугар кыттар кыахтара суоҕа, ырааһы тугу да тыытыа суохтаахтара. Ырааһырар туһугар киһи анал сиэри-туому ааһыахтааҕа, ону таһынан Таҥараҕа толук биэриэхтээҕэ. Кинини, иссоп угунан хааны ыһан, ыраастыыллара. Киһи ону тэҥэ этин-сиинин, таҥаһын-сабын суунуохтааҕа.

### Ытык килиэп, уон икки килиэп

Ытык килиэп, уон икки килиэп – Ытык Сурт (кэлин Таҥара Дьиэтин) иһигэр анал остуолга ууруллар көтөхтөрүүтэ суох уон икки лэппиэскэ. Бу килиэп остуолга биир нэдиэлэни быһа турара. Онтон эмиэ уон икки сибиэһэй килиэбинэн солбуллара. Килиэби анал остуолтан хомуллубутун кэннэ Таҥара үлэһиттэрэ эрэ сииллэрэ көҥүллэнэрэ.

### Ытык Сурт

Ытык Сурт (Скиния) – көһөрүллэ сылдьар, сүүнэ улахан балаакканы санатар сурт (нууч. шатер, грек. скене). Тиэргэннээх, тула олбуордаах. Атыннык өссө Туоһулааһын, Түмсүү Сурда эбэтэр Арыллыы Сурда диэн ааттыыллара. Бу Сурт Израиль дьоно Таҥара үлэһиттэрин көмөлөрүнэн Таҥараны кытта көрсөр сирдэрэ этэ. Иһигэр Сибэтиэй хос уонна Сибэтиэйтэн Сибэтиэй хос бааллара. Сибэтиэй хоско уон икки килиэп ууруллубут остуола, толук биэрэр кэмҥэ туттуллар тээбириннэр, үчүгэй сыттаах булкадаһыгы уматар аалтаар уонна сибэтиилинньик тураллара. Таҥара ыйбытын толорон, Израиль дьоно кураайы куйаары кэрийэ сылдьар кэмнэригэр Ытык Суртарын өрүү илдьэ сылдьыбыттар.

### Ытык таас

Ытык таас – саамай кылгас өттүнэн сиргэ тирэнэн турар үрдүк таас. Киһи көмүллүбүт сирин бэлиэтииргэ туһаналлара. Ону тэҥэ туох эрэ улахан суолталаах түбэлтэ эбэтэр киһи умнуллубатын туһугар туруораллара. Маннык тааһы ытык дииллэрэ эрээри, өйдөбүнньүк тааска сүгүрүйэр табыллыбат этэ. Ону Таҥара Сокуона боборо.

### Эдом

Эдом – бу тыл үөскээһининэн дьэбириэйдии «кыһыл» диэн суолталаах тылы кытта ситимнээх буолуон сөп. Бу тыл Исав уонна кини удьуордарын, чугас аймахтарын – Израиль дьонун – хос аата буолар. «Едом» (билиҥҥи суруллуутунан, «Эдом») диэн ааты Исав бастакы уол буолбут быраабын кыһыл өҥнөөх чэчэбииссэ миинигэр туран биэрбитин иһин ылбыт. Исав уонна кини удьуордара олорбут уобаластарын эмиэ Эдом диэн ааттыыллара. Бу уобалас Арава хочотун икки өттүнэн Сеир хайаларынан тайаан сытара. Хоту өттүнэн Эдом Өлбүт муораны уонна Моавы, соҕуруу Эйлат хомотун, илин соҕуруу Иордан уҥуор баар кураайы куйаары, оттон арҕаа Кадес-Варнеһы, Ор хайатын уонна Цин кураайы куйаарын кытта быысаһара.

### Эргэ Кэс Тыл

Эргэ Кэс Тыл – Таҥара Египеттэн тахсыбыт Израиль норуотун кытта Синай хайатыгар Сөбүлэһиитэ. Сүрүн чааһа – Сокуон. Эргэ Кэс Тыл диэн бу Сөбүлэһии уонна ону Израиль дьоно хайдах тутуһуохтаахтарын кэпсиир кинигэлэр хомуурунньуктара эмиэ ааттанар. Бу үгүс үйэ тухары араас дьон суруйбут хомуурунньуга. Эргэ Кэс Тыл кинигэлэрэ Саҥа Кэс Тылы кытта холбуу христианнар Биибилийэлэрэ буолар.

### Эфод

Эфод – Таҥара үлэһиттэрэ сулууспалыыр кэмнэригэр кэтэр, баартыгы санатар, сиэҕэ суох таҥастара. Курдааҕа, уһуна тобуктарыгар тиийбэт этэ. Бу таҥаһы Таҥара көҥүлүн, Кини норуокка тугу ыйарын-кэрдэрин билэр туһугар кэтэллэрэ.

## Библия кинигэлэрин кылгатыллыбыт ааттара


БИБЛИЯ КИНИГЭЛЭРИН КЫЛГАТЫЛЛЫБЫТ ААТТАРА


Ветхий Завет [1]

Быт – Бытие

Исх – Исход

Лев – Левит

Числ – Числа

Втор – Второзаконие

Нав – Книга Иисуса Навина

Суд – Книга Судей Израилевых

Руфь – Книга Руфь

1 Цар – Первая книга Царств

2 Цар – Вторая книга Царств

3 Цар – Третья книга Царств

4 Цар – Четвертая книга Царств

1 Пар – Первая книга Паралипоменон

2 Пар – Вторая книга Паралипоменон

Езд – Книга Ездры

Неем – Книга Неемии

Есф – Книга Есфирь

Иов – Книга Иова

Пс – Псалтирь

Притч – Притчи Соломона

Еккл – Книга Екклесиаста, или Проповедника

Песн – Песнь песней Соломона

Ис – Книга пророка Исайи

Иер – Книга пророка Иеремии

Плач – Плач Иеремии

Иез – Книга пророка Иезекииля

Дан – Книга пророка Даниила

Ос – Книга пророка Осии

Иоиль – Книга пророка Иоиля

Ам – Книга пророка Амоса

Авд – Книга пророка Авдия

Иона – Книга пророка Ионы

Мих – Книга пророка Михея

Наум – Книга пророка Наума

Авв – Книга пророка Аввакума

Соф – Книга пророка Софонии

Агг – Книга пророка Аггея

Зах – Книга пророка Захарии

Мал – Книга пророка Малахии


Саҥа Кэс Тыл

Мф – Матфейтан Сибэтиэй Евангелие

Мк – Марктан Сибэтиэй Евангелие

Лк – Лукаттан Сибэтиэй Евангелие

Ин – Иоантан Сибэтиэй Евангелие

Апос – Сибэтиэй Апостоллар Дьайыылара

Иак – Иаков Апостол илдьит суруга

1 Пет – Петр Апостол бастакы илдьит суруга

2 Пет – Петр Апостол иккис илдьит суруга

1 Ин – Иоанн Апостол бастакы илдьит суруга

2 Ин – Иоанн Апостол иккис илдьит суруга

3 Ин – Иоанн Апостол үһүс илдьит суруга

Иуд – Иуда Апостол илдьит суруга

Рим – Рим христианнарыгар илдьит сурук

1 Кор – Коринф христианнарыгар бастакы илдьит сурук

2 Кор – Коринф христианнарыгар иккис илдьит сурук

Гал – Галатия христианнарыгар илдьит сурук

Эф – Эфес христианнарыгар илдьит сурук

Флп – Филиппы христианнарыгар илдьит сурук

Кол – Колосс христианнарыгар илдьит сурук

1 Фес – Фессалоника христианнарыгар бастакы илдьит сурук

2 Фес – Фессалоника христианнарыгар иккис илдьит сурук

1 Тим – Тимофейга бастакы илдьит сурук

2 Тим – Тимофейга иккис илдьит сурук

Тит – Титкэ илдьит сурук

Флм – Филимоҥҥа илдьит сурук

Евр – Еврейдэргэ илдьит сурук

Арыл – Сибэтиэй Иоаҥҥа Арыллыы

Аалтаар (нууч. жертвенник, лат. altarium) – Таҥараҕа толук биэрэргэ ананан үрдүк сиргэ турар, улахан остуолу санатар оҥоһук. Ол үрдүгэр толук туттуллубут сүөһүнү бүтүннүүтүн эбэтэр сүөһү сорох миэстэтин уокка уматаллара. Эргэ Кэс Тылга аалтаар икки сүрүн көрүҥэ ахтыллар. Биирэ кэлим тааһынан, иккиһэ тимир киллэһиктэрдээх маһынан оҥоһуллара. Оннук көһөрүллэ сылдьар аалтаардар Ытык Сурт (Скиния) иһигэр тураллара. Ону тэҥэ атын кыра соҕус ураты алтан аалтаардар эмиэ бааллара. Олорго Таҥараҕа анаан үчүгэй сыттаах булкадаһыгы уматаллара. Кэлин бу тылынан, иһигэр аалтаар турарын иһин, православнай Таҥара дьиэтин илиҥҥи сүрүн чааһа, ханастаас быыстаах улаҕа хос, ааттаммыт.

Аанньал – Таҥараҕа сулууспалаан Кини илдьитин дьоҥҥо тиэрдэр, көмөлөһөр, айылҕаҕа суох духуобунай харамай. Бу тыл «малах» диэн былыргы дьэбириэй тылыттан үөскээбит. Гректии «ангелос», «илдьит» диэн суолталаах.

Авив ый, нисан ый – авив ый дьэбириэй халандаарынан сыл бастакы ыйа (кулун тутар ортотуттан муус устар ортотугар диэри). Атын аата – нисан ый.

Аврам, Авраам – дьэбириэй норуотун улуу төрдө. Таҥара киһи аймахтан Аврамы талан, киниэхэ Сөбүлэһии (Дуогабар) кэс тылын эппит уонна кэлин кини аатын Авраам диэн уларыппыт. Биибилийэҕэ Авраам ханнык да түгэҥҥэ Таҥараҕа ис сүрэхтэн бас бэринии, Кини бары сорудаҕын толорорго бэлэм буолуу чаҕылхай холобура буолар.

Аҕа баһылык – бастаан дьиэ кэргэн, аймах, уус саамай аҕа саастаах киһитин маннык ааттыыллара. Онтон кэлин дьэбириэй норуотун уонна биирдиилээн түмсүүлэр баһылыктарын (сирдьиттэрин) ааттыыр буолбуттар. Моисей суут дьыалатын-куолутун быһаарарыгар көмөлөһөргө сэттэ уон аҕа баһылыгы анаабыт.

АЙЫЫ ТОЙОН (ЯХВЕ) – Таҥара анал аата. Бу аат былыр хайдах этиллэрин уонна кини төрдүн туһунан билиҥҥэ диэри мөккүһэллэр. Сорохтор «Яхве» (биитэр «Иегова») диэн этиллэрэ, «Өрүү баар» диэн суолталааҕа дииллэр. Бу ааты Таҥара Моисейга, умайа турар талах уотун төлөнүгэр дьиктитик көстөн, арыйбыт. Кэлин дьэбириэйдэр Таҥара ытык аатын саҥа таһааран ааттаабат туһугар, атын «Адонай» диэн тылы туттар буолбуттар. «Адонай», тылбаастаатахха, «Тойон, Аҕа Баһылык» диэн суолталаах. Эргэ Кэс Тыл уонна Саҥа Кэс Тыл гректии тылбааһыгар Таҥара бу аата «кириос» диэн бэриллэр («Тойон» диэн суолталаах). Итини таһынан, «адонай» диэн тыл үрдүк сололоох дьоҥҥо, холобур, ыраахтааҕыларга туһулаан этэргэ эмиэ туттуллара.

Аҕааһын арыыта, олива арыыта – былыргы Израильга сибэтиилинньиги уматарга, бааһы оһорорго, тирии ыарыытын эмтииргэ тутталлара. Баай дьон бу арыы бастыҥ суортарынан эттэрин соттоллоро. Үрдүк хаачыстыбалаах олива арыытын киһи ыраахтааҕынан, Таҥара үлэһитинэн эбэтэр бороруогунан талыллар сиэрин-туомун кэмигэр төбөтүгэр куталлара. Онно туһаныллар ытык тээбирини ыраастыырга эмиэ тутталлара.

Аспаал – миньэрээл бөһүйбүт сымалата, ньиэп бииһин ууһа.

Бастакы уол бырааба – ыал улахан уола аҕатын үрдүкү алгыһын, дьонун бастыҥ баайын-дуолун ылара.

Быһыы, быһыллыы (нууч. обрезание) – уол оҕо, эр киһи ууһатар уорганын төбөтүн тириитин быһыы. Таҥара Авраамҥа биэрбит ыйааҕар этиллэринэн, дьэбириэй хас биирдии уола төрөөбүтэ ахсыс күнүгэр быһыллыахтааҕа. Быһыллыы Таҥара уонна Авраам удьуордарын икки ардыларынааҕы сөбүлэһии бэлиэтэ этэ. Ол кэннэ киһи дьиэ кэргэнин кытта Таҥара норуотугар киирсэн, Кини үөрэҕин тутуһуохтааҕа. Дьэбириэйдэри «быһыллыбыттар», оттон Таҥараны билбэт норуоттары, ол аата элбэх таҥаралаахтары, «быһыллыбатахтар» диэн ааттыыллара.

Израиль уон икки ууһа – кэлин Израиль диэн ааты ылбыт Иаков удьуордара. Иаков уолаттара: Рувим, Симеон, Левий, Иуда, Завулон, Иссахар, Дан, Гад, Асир, Неффалим, ону тэҥэ Ефрем уонна Манассия. Иаков тапталлаах уолун Иосиф оҕолорун, Ефремнаах Манассияны, оҕо гыммыт.

Иссоп – үчүгэй сыттаах намыһах от үүнээйи. Бу оту ыраастаныы сиэрин-туомун кэмигэр ууга эбэтэр хааҥҥа уган ылан баран киһини, малы-салы ибиирдэргэ тутталлара.

Куорат аанын айаҕа – куоракка киирэр олбуор аанын иннинээҕи аһаҕас сир элбэх дьону көрсөргө саамай табыгастаах сир этэ. Ол иһин мунньах, суут, дьыала-куолу кэпсэтиһиитэ барыта куорат аанын айаҕар ыытыллара.

Көтөхтөрүү – тиэстэ көтөхтөрөр туһалаах бактыарыйалаах доруоһа. Былыр дьон көтөхтөрүүлээх тиэстэ тобоҕун аныгыскы тиэстэҕэ хааллараллара. Паасха килиэбэ доруоһата суох астаныллыахтааҕа. Онон бу бырааһынньык иннинэ иудейдар эргэ көтөхтөрүүнү барытын суох гынар үгэстээхтэрэ.

Куш – Нил өрүс баһыгар, Египеттэн соҕуруу диэки (билиҥҥи Судан уонна Эфиопия сиригэр) баар дойду.

Лаадан – олус сэдэх үүнээйиттэн ылыллар хаппыт сымала. Уматтахха, үчүгэй сыттаах. Бу күндү лааданы уматыы Ытык Сурт уонна кэлин Иерусалим Таҥаратын Дьиэтин сулууспатыгар толук биир көрүҥэ этэ. Лаадан атын аата – фимиам.

Левиттэр – Иаков үһүс уолун Левий удьуордара. Моисей кэмигэр Таҥара Левий ууһуттан төрүттээх Аарон удьуордарын Таҥара үлэһиттэрэ буоллуннар диэн талан ылбыт. Левий атын удьуордара бары (кинилэри левиттэр дииллэр) Таҥара үлэһиттэригэр Ытык Сурт сулууспатыгар көмөлөһүөхтээхтэрэ. Бу эрэ уус дьоно Израильга өлбүгэ сирдэрэ суоҕа. Кинилэр Ытык Сурт, кэлин Таҥара Дьиэтин сулууспатын толоруунан эрэ дьарыктаныахтаахтара. Атын дьэбириэйдэр итинник сулууспалыыр бырааптара суоҕа. Ону таһынан левиттэр Таҥара Сокуонун чинчийэллэрэ уонна норуоту үөрэтэллэрэ. Өлбүгэ сир оннугар левиттэргэ Израиль атын уустарын куораттара, хонуу сирдэрэ бэриллибиттэр.

Мандрагор – Средиземнэй муора кытылыгар тарҕаммыт үүнээйи. Былыр оннооҕу дойдулар олохтоохторо бу дьиикэй үүнээйи бөдөҥ араҕастыҥы отонун сиэбит дьахтар төрүүр-ууһуур кыахтанар диэн итэҕэйэллэрэ.

Месопотамия – Евфрат уонна Тигр быыһыгар сытар уобалас. Аныгы Ирак сирэ.

Моисей – Таҥара Левий ууһуттан талан ылбыт киһитэ. Израиль норуотун Египет хабалатыттан босхолообут, кураайы куйаарынан айанныыр кэмнэригэр сирдээбит улуу бороруок. Моисей Израиль дьонугар Таҥараттан ылбыт Сокуонун тиэрдибит. Бу Сокуон Биибилийэҕэ Моисей кинигэлэрэ, Моисей Сокуона эбэтэр көннөрү Үөрэх (Тора) диэн ааттанар Биэс Кинигэҕэ киирэ сылдьар. Моисей бэйэтэ Ханааҥҥа – Таҥара норуотугар эрэннэрбит дойдутугар – тиийбэккэ өлбүт. Кини ол сири ыраахтан көрбүт эрэ.

Негев – Эргэ Кэс Тыл кинигэлэригэр Палестина соҕуруу өттүгэр баар кураайы куйаар маннык ааттанар. Негев – былыргы дьэбириэйдии аат. Онон Эргэ Кэс Тылга баар «соҕуруу барыы» диэн этии «Негевкэ барыы» диэн өйдөнөр.

Одьулуун (нууч. наложница) – ойохтоох эр киһи эбии оҕо төрөтөөрү дьиэтигэр олордор дьахтара. Одьулуун чопчу бырааптардааҕа. Кини кулут дьахтартан үрдүкү, эр киһи ойоҕуттан алын турара.

Паасха – дьэбириэйдэр былыр Египет кулуттааһыныттан босхоломмуттарын бэлиэтиир сүрүн бырааһынньыктара. Паасханы киэһэ, дьэбириэй халандаарынан сыл бастакы ыйын – авив (нисан) ыйын – уон төрдүс күнүгэр бэлиэтииллэрэ. Ол киэһэ Израиль дьоно Таҥара кинилэри кулуттааһынтан босхолообутун уонна дьэбириэйдэр Египеттэн тахсыахтарын иннинээҕи түүн бараан оҕотун хаанын толук биэрэннэр бастакы төрүөхтэрэ өлөрүттэн быыһаммытын саныыллар. Бараан оҕотун (эбэтэр коза оҕотун) толук туттан, биир да уҥуоҕун алдьаппакка, бүтүннүү буһараллара. Бу бараан оҕотун бырааһынньыкка сииллэрэ. Дьэбириэйдии «Песах» (гректии «пасха») диэн толук туттуллубут бараан оҕотун ааттыыллара. «Песах» – туохтуур. Тылбаастаатахха, «үрдүнэн аас» диэн суолталаах.

Рефаимнар – Израиль норуота сэриилээн ылыан иннинэ Ханаан сиригэр олорбут норуоттартан биирдэстэрэ. Эмиэ енактар курдук, үрдүк уҥуохтаахтарынан биллэллэрэ. Өссө «рефаимнар» диэн Эргэ Кэс Тыл дьэбириэйдии төрүт тиэкиһигэр өлбүттэр саарыстыбаларыгар сылдьар өлбүт дьон дууһаларын ааттыыллар.

Сеннаар – Тигр уонна Евфрат өрүстэр икки ардыларынааҕы сир соҕуруу өттө.

Сибэтиэй – Биибилийэҕэ бу тыл «араарыллыбыт, сирдээҕи өйдөбүлтэн атын, бу аан дойдуга сыһыана суох, ол иһин тыытыллыбат» диэн суолталаах. Бастатан туран, бу Таҥараҕа сыһыаннаах тыл. Эргэ Кэс Тыл кинигэлэригэр Таҥараҕа, ону тэҥэ Ытык Сурт, Таҥара Дьиэтин сулууспатын тэриллэригэр сыһыаннаан туттуллар. Ол саҕана сибэтиэйдэр диэн Таҥараҕа сүгүрүйээччилэр бука бары ааттаналлара (Эргэ Кэс Тылга Израиль норуота, оттон Саҥа Кэс Тылга Айыы Тойону Иисус Христоһу итэҕэйээччилэр). Дьон да, мал-сал да сибэтиинньэни таарыйдахтарына эмиэ сибэтиэй буолаллара. Кинилэр туох эмэ кирдээххэ сыстыахтарыгар диэри сибэтиэй дэнэллэрэ. Оттон киртийдэхтэринэ, ыраастыыр сиэр-туом оҥоһуллубутун эрэ кэннэ, Таҥара сулууспатыгар кыттыахтарын эбэтэр туттуллуохтарын сөбө.

Сибэтиэйтэн Сибэтиэй хос – Ытык Сурт (кэлин Таҥара Дьиэтин) саамай ытык миэстэтэ. Онно Кэс тыл хоппото турара. Бу улаҕа хос атын Сибэтиэй хостон улахан таҥас быыһынан араарыллара. Соломуон туппут Таҥаратын Дьиэтигэр Сибэтиэйтэн Сибэтиэй хоско өссө кыһыл көмүс херувимнар тураллара. Сокуон быһыытынан, Сибэтиэйтэн Сибэтиэй хоско сылга биирдэ, Ыраастаныы күнүгэр, Таҥара үрдүкү үлэһитэ эрэ киирэр кыахтааҕа. Кини, онно киирэн, бүтүн норуоту аньыыттан ыраастыыр сиэри-туому толороро.

Сибэтиэй хос – Ытык Сурт, кэлин Таҥара Дьиэтин иһигэр баар хос. Таҥара сибэтии гыммыт килиэбин, үчүгэй сыттаах булкадаһыгы уматар кыһыл көмүс аалтаар уонна кыһыл көмүс сибэтиилинньик ууруллар сирэ. Бу хос түгэх Сибэтиэйтэн Сибэтиэй хостон улахан быыһынан араарыллара. Сокуон быһыытынан Таҥара үлэһитэ Сибэтиэй хоско биирдэ сарсыарда уонна биирдэ киэһэ кыһыл көмүс аалтаарга лаадан умата киирэрэ. Сибэтиэй хоско киирии Таҥара үлэһитигэр эрэ көҥүллэнэрэ. Сороҕор «Сибэтиэй хос» диэн өйдөбүл Ытык Суртка барытыгар эбэтэр Таҥара Дьиэтигэр сыһыаннаан туттуллара. Оннук суолтаҕа Сибэтиэй хос Таҥара баар сирэ диэн өйдөнөрө.

Синай хайата – атын аата Хорив диэн сабаҕалыыллар. Бу хайа билиҥҥи Египеккэ Синай тумул арыытыгар, Таҥара Израиль норуотун кытта Сөбүлэһии дуогабарын түһэрсибит уонна Моисейынан Сокуону бэрдэрбит сиригэр, баар. Моисей Синайга Таҥара Уон ыйааҕа суруллубут суоруу тааһын – Кэс тыл икки билиитэтин – ылаары тахсыбыт.

Сөбүлэһии кэс тыла, Кэс тыл – Таҥара уонна дьон икки ардыгар Сөбүлэһии (Дуогабар). Бу түгэҥҥэ Таҥара үксүгэр эрэннэрэр, оттон дьон быраабыланы, Сокуону тутуһуох буолаллар. Сөбүлэһии биир эрэ өттүттэн буолуон эмиэ сөп этэ (ол аата Таҥара киһиэхэ эрэннэрии кэс тылын этэр). Сороҕор Сөбүлэһиини ситиһээри, Таҥараҕа тугу эрэ толук биэрэллэрэ. Синай хайатыгар Таҥара Моисейынан сирэйдээн бүтүн дьэбириэй норуотун кытта дуогабардаспыт. Таҥара кинилэри харыстыах, өстөөхтөрүттэн араҥаччылыах буолбут, оттон дьэбириэйдэр Киниэхэ бэриниилээх буолуохтаахтара, Кини биэрбит Сокуонун толоруохтаахтара. Бу Сөбүлэһии уонна Сөбүлэһии ирдэбилин толоруу туһунан кинигэлэр хомуурунньуктара Эргэ Кэс Тыл диэн ааттанар.

Сокуон – былыргы дьэбириэйдии «Тора», ол аата Үөрэх, а.э., Сокуон. Таҥара Бэйэтэ талан ылбыт норуотуттан туох-ханнык олоҕу, хайдах сүгүрүйэри күүтэрин туһунан үөрэх. Сокуону Таҥара Израиль норуотугар Моисейынан бэрдэрбит. Эргэ Кэс Тылга бу үөрэх уонна ону бэлэхтээһин туһунан сүрүннээн Биэс Кинигэҕэ – Биибилийэ бастакы биэс кинигэтигэр – суруллар. Бу биэс кинигэни сороҕор Сокуон диэн ааттыыллар. Сокуон Израиль норуотугар, кинилэр итэҕэллэрин, уопсастыбаннай олохторун салайан үөрэтэр-такайар, сиэрдээх быһыы-майгы нуорматын олохтуур.

Субуота – дьэбириэйдии «шаббат». Дьэбириэй нэдиэлэтин сэттис күнэ. Ытык күн. Моисей Сокуона этэринэн, бу күн бүтүннүү Таҥараҕа ананыахтааҕа, онон субуотаҕа үлэлиир көҥүллэммэтэ. Субуота, Израиль норуотугар эмиэ атын күннэр курдук, бээтинсэҕэ күн киириититтэн саҕаланан субуотаҕа күн киириитэ түмүктэнэрэ.

Тамариск – кураайы куйаарга үүнэр кэрэ көстүүлээх намчы мас. Олус иҥэмтэлээх кыракый сэбирдэхтэринэн козалар аһылыктаналлар.

Таҥара үлэһитэ (нууч. священник) – Ытык Сурт уонна Иерусалим Таҥаратын Дьиэтин сулууспатын, духуобунай сиэрин-туомун толорор анал бырааптаах киһи. Моисей Сокуонугар этиллэринэн, Израильга Таҥараҕа итинник сулууспалыыр дьонунан Аарон – Моисей убайын – удьуордара эрэ буолар кыахтаахтара. Тоҕо диэтэххэ Аарону бу үлэҕэ Таҥара Бэйэтэ талбыт. Үлэһиттэр Таҥара сулууспатын ыытыы, толук биэрии, итэҕэл сиэрин-туомун толоруу иһин эппиэттииллэрэ. Кинилэргэ левиттэр көмөлөһөллөрө. Таҥара үлэһиттэрэ эрэ Ытык Сурт (кэлин Таҥара Дьиэтин) Сибэтиэй хоһугар киирэр кыахтаахтара.

Толук, бэримньи – Моисей Сокуонунан, Израиль дьоно Таҥараҕа эҥкилэ суох үчүгэй сүөһүнү, көтөрү толук биэрэллэрэ. Ону өлөрөн баран, сороҕун эбэтэр бүтүннүүтүн аалтаарга уматаллара. Ордугун (өскөтүн ордор буоллаҕына) дьон сиэн сөбө. Таҥара, Моисей кэмиттэн саҕалаан, толук биир сиргэ эрэ бэриллэрин ирдээбит. Бастаан ону Ытык Сурт тиэргэнигэр биэрэллэрэ, онтон кэлин Таҥара Дьиэтэ тутуллубутун кэннэ, ол тиэргэнигэр көһөрбүттэр. Толук биэрии сиэрин-туомун Таҥара үлэһиттэрэ эрэ оҥорор кыахтаахтара. Сүөһүттэн, көтөртөн ураты туораах бурдугу, бинэгирээт арыгытын, олива арыытын, саҥа үүнүү бастакы аһын биэриэхтэрин сөп этэ. Толук араас көрүҥэ баара. Ол хас биирдиитэ ураты суолталааҕа: аньыыттан ырааһырыы, Таҥараҕа үтүө көмөтүн иһин махтаныы, андаҕары толоруу эбэтэр тус баҕанан бэлэх биэрии. Тус баҕанан бэриллэр бэлэх символ быһыытынан Таҥара уонна киһи бииргэ аһыылларын курдук көрүллэрэ. Итини таһынан Таҥара үлэһиттэрэ уонна левиттэр Израиль дьоно Таҥараҕа бэлэх биэрбит астарыттан ылаллара көҥүллэнэрэ.

Эргэ Кэс Тылга толук (холобур, сүөһү, көтөр) уонна бэримньи (туораах бурдук, бинэгирээт арыгыта, олива арыыта) сүрүн көрүҥнэрэ манныктар:

1. Аньыыттан ырааһырыы толуга * – бу толук анала – аньыы кирин-дьайын суох гыныы, киһи кутун-сүрүн ырааһырдыы.

2. Баҕа өттүнэн бэриллэр бэлэх, бэримньи * – киһи үтүө баҕатынан Таҥара Дьиэтигэр туораах бурдугу, арыыны, бинэгирээт арыгытын эбэтэр харчыны биэриитэ.

3. Бурдук бэримньи * – бэримньи толуктан уратыта: бэримньигэ сүөһүнү, көтөрү өлөрөр ирдэммэт. Бурдук бэримньи сүрүн түгэнэ – Таҥараҕа (ол кэннэ Таҥара үлэһиттэригэр) бэлэх биэрии. Үксүгэр бу үүнүү иһин махтал бэлиэтэ буолара. Бурдук бэримньи диэн ыһаарыламмыт туораах бурдук эбэтэр тардыллыбыт дуу, буһарыллыбыт дуу туораах бурдук туус тумаланан арыыга уонна лаадаҥҥа быламмыта буолуон сөп диэн сабаҕаланар.

4. Бүтүннүү уматыллар толук * – сүөһүнү, көтөрү өлөрөн баран, аалтаарга бүтүннүү уматаллара (толук биэрии атын көрүҥэр сүөһү сорҕото эрэ уматыллара, ордугун дьон сиирэ). Халлааҥҥа унаарыйан тахсар буруо минньигэс сыта Айыы Тойоҥҥо сөбүлэтэр бэлэх дэнэрэ.

5. Кутуллар убаҕас бэлэх * – убаҕас аһы, холобура, бинэгирээт арыгытын уонна олива арыытын, аалтаарга кутан Таҥараҕа бэлэхтииллэрэ.

6. Эйэлэһии толуга * – бу толугу Таҥараны кытта сөптөөх, эйэ-дэмнээх сыһыаны харыстаары, Кинини кытта эйэлэрэ чөлүгэр түспүтүн бэлиэтээри биэрэллэрэ. Сүөһүнү өлөрөн баран сорҕотун аалтаарга уматаллара. Ол ордугун толук биэрбит киһи, кини дьиэ кэргэнэ уонна Таҥара үлэһитэ сииллэрэ.

Тимпан – дүҥүргэ маарынныыр муусука тэрилэ.

Түһүлүк (нууч. нагрудник) – Биибилийэҕэ Таҥара үрдүкү үлэһитэ түөһүгэр таҥаһын таһынан кэтэр сиэбэ. Түһүлүккэ ытык урим, туммим бааллара. Олор көмөлөрүнэн Таҥара көҥүлүн (Кини тугу баҕарарын, тугу ыйарын) билэллэрэ. Түһүлүк Израиль уустарын ахсаанынан уон икки күндү таастааҕа. Онон үрдүкү үлэһит Таҥараҕа киирэригэр ол таастары өрүү түөһүгэр илдьэ сылдьара.

Урим, туммим – Таҥара көҥүлүн билэргэ аналлаах маллар. Бу туох маллар буолаллара, хайдахтара билигин чопчу биллибэт. Таҥара үрдүкү үлэһитэ уримнаах туммимы таҥаһын таһынан түөһүгэр кэтэр ытык сиэбигэр түһүлүккэ илдьэ сылдьара. Ону атыннык «дьүүллүүр түһүлүк» диэн ааттыыллара. Бу малларынан сэрэбиэй кэбиһэллэрэ. Биирдэстэрэ «сөп», оттон иккиһэ «суох» диэн суолталааҕа.

Фараон – Египет ыраахтааҕыта.

Ханаан – Хам уолун Ной сиэннэриттэн биирдэстэрин аата. Кини удьуордара (хананейдар) бастаан олорбут сирдэрин аата эмиэ Ханаан диэн этэ. Ханаан Средиземнэй муора уонна Иордан өрүс икки ардыгар баара. Бу сири Таҥара Авраамҥа уонна кини удьуордарыгар бас биллэрэ биэриэх буолбут. Израиль норуота кэлин Ханааны сыыйабаайа сэриилээн ылбыт.

Херувим – Биибилийэҕэ херувимнар диэн Таҥараҕа олус чугас турар, халлааҥҥа баар харамайдар ааттаналлар. Израиль дьоно херувимнары Таҥара бүрүстүөлэ турар көлөөскөтүн (колесницатын) холбонон сылдьар сүүнэ улахан, кынаттаах кыыллар курдук өйдүүллэрэ. Ол иһин икки кыһыл көмүс херувим Таҥара бүрүстүөлүн бэлиэтээн көрдөрөр сүрүн сибэтиинньэ – Кэс тыл хоппотун – хаппаҕар туруоруллубуттар.

Хорив – Синай хайатын өссө биир аата. Дьэбириэйдии «хорев». Бу тыл «кураан», «кураанахсыйыы» диэн суолталаах буолуон сөп.

Цитра – кыракый аарпаҕа маарынныыр муусука тэрилэ.

Ыраас, ырааһа суох – Эргэ Кэс Тылга бу сүрүннээн сиэр-туом оҥорон ырааһырыы эйгэтигэр сыһыаннаах тыллар. Моисей Сокуона этэринэн, Израиль дьоно ырааһы уонна ырааһа суоҕу (кирдээҕи, быртаҕы) араарыахтаахтара. Сорох кыыл, көтөр, балык, мал-сал, аһылык, ону тэҥэ сорох дьон эмиэ ырааһа суох дэнэллэрэ. Киһи, оннук аһы аһаабат, тирии ыарыылаах киһини эбэтэр өлбүт киһини таарыйбатах, хаан оҕуолуу сылдьар бааһа суох буоллаҕына, ыраас буолара. Дьахтар ыйданар кэмигэр уонна төрөөн баран ырааһа суох дэнэрэ. Эмтэммэт тирии ыарыылаахтары уонна да атын ыарыылаахтары эмиэ итинник ааттыыллара. Кинилэр Таҥара сиэригэр-туомугар кыттар кыахтара суоҕа, ырааһы тугу да тыытыа суохтаахтара. Ырааһырар туһугар киһи анал сиэри-туому ааһыахтааҕа, ону таһынан Таҥараҕа толук биэриэхтээҕэ. Кинини, иссоп угунан хааны ыһан, ыраастыыллара. Киһи ону тэҥэ этин-сиинин, таҥаһын-сабын суунуохтааҕа.

Ытык Сурт (Скиния) – көһөрүллэ сылдьар, сүүнэ улахан балаакканы санатар сурт (нууч. шатер, грек. скене). Тиэргэннээх, тула олбуордаах. Атыннык өссө Туоһулааһын, Түмсүү Сурда эбэтэр Арыллыы Сурда диэн ааттыыллара. Бу Сурт Израиль дьоно Таҥара үлэһиттэрин көмөлөрүнэн Таҥараны кытта көрсөр сирдэрэ этэ. Иһигэр Сибэтиэй хос уонна Сибэтиэйтэн Сибэтиэй хос бааллара. Сибэтиэй хоско уон икки килиэп ууруллубут остуола, толук биэрэр кэмҥэ туттуллар тээбириннэр, үчүгэй сыттаах булкадаһыгы уматар аалтаар уонна сибэтиилинньик тураллара. Таҥара ыйбытын толорон, Израиль дьоно кураайы куйаары кэрийэ сылдьар кэмнэригэр Ытык Суртарын өрүү илдьэ сылдьыбыттар.

Ытык таас – саамай кылгас өттүнэн сиргэ тирэнэн турар үрдүк таас. Киһи көмүллүбүт сирин бэлиэтииргэ туһаналлара. Ону тэҥэ туох эрэ улахан суолталаах түбэлтэ эбэтэр киһи умнуллубатын туһугар туруораллара. Маннык тааһы ытык дииллэрэ эрээри, өйдөбүнньүк тааска сүгүрүйэр табыллыбат этэ. Ону Таҥара Сокуона боборо.

Эдом – бу тыл үөскээһининэн дьэбириэйдии «кыһыл» диэн суолталаах тылы кытта ситимнээх буолуон сөп. Бу тыл Исав уонна кини удьуордарын, чугас аймахтарын – Израиль дьонун – хос аата буолар. «Едом» (билиҥҥи суруллуутунан, «Эдом») диэн ааты Исав бастакы уол буолбут быраабын кыһыл өҥнөөх чэчэбииссэ миинигэр туран биэрбитин иһин ылбыт. Исав уонна кини удьуордара олорбут уобаластарын эмиэ Эдом диэн ааттыыллара. Бу уобалас Арава хочотун икки өттүнэн Сеир хайаларынан тайаан сытара. Хоту өттүнэн Эдом Өлбүт муораны уонна Моавы, соҕуруу Эйлат хомотун, илин соҕуруу Иордан уҥуор баар кураайы куйаары, оттон арҕаа Кадес-Варнеһы, Ор хайатын уонна Цин кураайы куйаарын кытта быысаһара.

Эфод – Таҥара үлэһиттэрэ сулууспалыыр кэмнэригэр кэтэр, баартыгы санатар, сиэҕэ суох таҥастара. Курдааҕа, уһуна тобуктарыгар тиийбэт этэ. Бу таҥаһы Таҥара көҥүлүн, Кини норуокка тугу ыйарын-кэрдэрин билэр туһугар кэтэллэрэ.

* 1:1 Бастаан Таҥара халлааны уонна сири айбыта. – Эбэтэр «Бастаан Таҥара халлааны уонна сири айарыгар…» диэн тылбаастыахха сөп.

+ 1:1 Ин 1:1

* 1:2 Таҥара Тыына – эбэтэр: «Таҥара тыала».

+ 1:27 Мф 19:4, Мк 10:6

* 2:4 АЙЫЫ ТОЙОН – Таҥара Эргэ Кэс Тылга элбэхтик ахтыллар, дьэбириэйдэргэ ааттаммат «ЯХВЕ» диэн ытык аата биһиги тылбааспытыгар барыта улахан буукубаларынан суруллубут «АЙЫЫ ТОЙОН» диэн атын тылынан бэриллэр. Оттон ытык ааттан атын суолтатыгар бастакы эрэ буукубалара улахантан суруллаллар («Айыы Тойон»). Бу аат быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

* 2:6 …уу сүүрүгүрэн тахсан… – эбэтэр: «уу чаана тахсан».

* 2:7 …сири-буору эллээн киһини… – «сир-буор» (адама) уонна «киһи» (адам) диэн тыллар дьэбириэй тылыгар биир дорҕооннордоохтор.

+ 2:7 1 Кор 15:45

* 2:9,[17] …үтүөнү-мөкүнү билии… – эбэтэр: «барыны бары билии».

+ 2:9 Төрүт. 3:22, Арыл 2:7, Арыл 22:2

* 2:13 Куш – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

+ 2:14 Төрүт. 10:11-12

+ 2:21 Төрүт. 15:12,

* 2:23 …эр киһиттэн… дьахтар… – «эр киһи» уонна «дьахтар» дьэбириэй тылыгар уопсай дорҕооннордоохтор (иш, ишша).

+ 2:24 Мф 19:5, Мк 10:7, 1 Кор 6:16, Эф 5:31

+ 3:1 Мф 10:16

+ 3:3 Төрүт. 2:17

* 3:5 …үтүөнү-мөкүнү билэн… – эбэтэр: «барыны барытын билэн». Таҥара – эбэтэр: «таҥаралар».

+ 3:6 Рим 5:12, 1 Кор 15:21-22

* 3:7 Сомуокуба мас – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

+ 3:15 Рим 16:20

* 3:16 …эриҥ эйиэхэ тойонуҥ буолуо… – эбэтэр: «эриҥ эмиэ эйиэхэ тардыһар буолуо».

+ 3:16 Эф 5:21, Кол 3:18

+ 3:19 Экклесиаст 3:10, Экклесиаст 3:20

* 3:20 Ева (Хавва) – дьэбириэйдии «олох» диэн тыллыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

+ 3:22 Төрүт. 2:9, Арыл 2:7, Арыл 22:2

* 3:24 Херувимнар – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

* 4:1 Каин – дьэбириэйдии «ыллым» диэн суолталаах тыллыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат. …төрөттүм! – Туруору тылбаастаатахха: «…ыллым!»

* 4:2 Былыргы дьэбириэй тылынан суруллубут төрүт тиэкис бу кэрчигэр атыыр да, тыһы да барааны, козаны, козёлу барытын түмэн ааттыыр «цон» диэн тыл туттуллубут. Бу тылы Төрүттэнии кинигэтин 4:4; 12:16; 13:5; 20:14; 21:27, 28; 24:35; 26:14; 27:9; 29:2, 3, 6, 7, 8, 9, 10; 30:38, 39, 40, 43; 31:4, 10, 12, 19, 38; 31:10, 43; 32:5, 8; 33:13; 34:28; 37:2, 12, 14; 38:12, 13; 46:32, 34; 47:1, 3,[17] кэрчиктэригэр көрсүөххэ сөп.

+ 4:7 Төрүт. 3:16

* 4:8 Хонууга тахсыахха – бу былыргы гректии тылбаастан киирбит тыллар былыргы дьэбириэйдии суруллубут төрүт тиэкискэ суохтар.

+ 4:15 Саал 78:12

* 4:16 Нод – «ускул-тэскил сылдьыы» диэн суолталаах тыл.

* 4:23 Миигин бааһырдыбытын иһин, мин эр киһини өлөрдүм, миигин охсубутун иһин, мин уол оҕону өлөрдүм! – Эбэтэр: «Эр киһи миигин бааһыртаҕына, мин кинини өлөрүөм, уол оҕо миигин оҕустаҕына, мин кинини өлөрүөм!»

* 4:25 Сиф – «биэрдэ» диэн тыллыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

+ 5:2 Төрүт. 1:27

+ 5:3 1 Кор 15:49

+ 5:24 Евр 11:5

* 5:29 Ной – дьэбириэйдии «көнньүөрүү» диэн суолталаах тыллыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

+ 5:29 Төрүт. 3:17

* 6:2 Таҥара уолаттара – Иов кинигэтин 1:6; 2:1; 38:7 ; Саал 28:1; 88:7 кэрчиктэригэр Таҥараҕа бас бэринэр духуобунай харамайдар маннык ааттаммыттар.

+ 6:2 Саал 88:7

+ 6:3 Саал 77:39, Саал 89:10

+ 6:5 Аман өһө 6:18, Мф 12:34

* 6:14 Гофер – бу тыл суолтата чуолкай биллибэт. Кипарис мас буолуон сөп диэн сабаҕалыыллар.

* 6:15 Тоҕонох – быһа холоон миэтэрэ аҥаара.

* 6:16 …хоруобуйалаа… – эбэтэр: «түннүктээ».

* 7:2 Ыраас, ырааһа суох – быһаарыыларын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

* 7:11 Халлаан түннүгэ – Исайя бороруок кинигэтин 24:18, Малахия бороруок кинигэтин 3:10 кэрчиктэригэр хатыланар поэтическай уобарас. Халлаан араҥатын үрдүнээҕи уу (Төрүт. 1:7), түннүктэрэ аһыллан, сиргэ дохсун ардах буолан түһэр.

+ 8:17 Төрүт. 1:22

* 8:20 Аалтаар, толук – быһаарыыларын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

+ 8:21 Тахсыы 29:18, Төрүт. 6:5

+ 9:1 Төрүт. 1:22

+ 9:3 Төрүт. 1:29

+ 9:4 Апос 15:20, Апос 15:29

+ 9:6 Төрүт. 1:26-27

* 9:9-10 Сөбүлэһии – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

* 9:18 Ханаан – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

* 9:20 Ной сир оҥоруутунан дьарыктанара, бинэгирээти бастакынан кини үүннэрбитэ. – Эбэтэр: «Ной сир оҥоруутунан дьарыктанар буолбута, бинэгирээт үүннэрэр сир оҥостубута».

+ 9:21 Аман өһө 20:1

+ 9:22 Аман өһө 30:17

* 9:27 Иафет – дьэбириэйдии «тэнитэр» диэн суолталаах тыллыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 10:1 …Сим, Хам, Иафет уолаттара… – эбэтэр: «Сим, Хам, Иафет удьуордара», «Симтэн, Хамтан, Иафеттан төрүттээх норуоттар».

+ 10:4 Иона 1:3

* 10:6 Мицраим – Египет.

+ 10:7 Төрүт. 2:11

* 10:11 …ол сиртэн кини Ассирияҕа баран… – эбэтэр: «ол сиртэн Ассур тахсан…».

+ 10:11 Төрүт. 2:14

* 10:25 Фалек – дьэбириэйдии «арахсыы» диэн суолталаах тыллыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

+ 10:29 Төрүт. 2:11

* 11:2 Сеннаар – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

+ 11:2 Төрүт. 10:10,

* 11:3 Аспаал (нууч. асфальт) – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

* 11:9 Вавилон – дьэбириэйдии «балал» (булкуй) диэн тыллыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох «Бавел» диэн анал аат.

* 11:27 Аврам – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

+ 12:1 Апос 7:4

+ 12:3 Төрүт. 18:18, Төрүт. 22:18, Төрүт. 26:4, Төрүт. 28:14, Гал 3:8

* 12:9 Негев – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

+ 12:10 Төрүт. 41:54

+ 12:13 Төрүт. 20:2, Төрүт. 20:12

+ 13:8 Саал 132:1

* 13:10 …илгэлээх сиринии… – ол аата Эдем сиринии.

+ 13:10 Төрүт. 2:10, Төрүт. 19:24

+ 13:13 Төрүт. 18:20

* 14:10 …толору аспааллаах оҥкучах элбэх этэ. – Өлбүт муора аттыгар сиртэн аспаал хостоноро. Аспаал туһунан бу кинигэ 11:3 кэрчигин хос быһаарыытын көр.

+ 14:18 Саал 75:3

+ 14:20 Төрүт. 28:22, Евр 7:1-2

+ 15:1 Саал 3:4

* 15:2 Дьиэм-уотум Дамаск киһитигэр Елиезергэ хаалыаҕа. – Былыргы дьэбириэй тылынан суруллубут төрүт тиэкис ис хоһооно манна чуолкайа суох.

+ 15:5 Төрүт. 22:17, Рим 4:18

+ 15:6 Рим 4:3, Гал 3:6, Иак 2:23

+ 15:8 Лк 1:18

+ 15:12 Төрүт. 2:21,

+ 15:13 Тахсыы 1:11, Тахсыы 12:40, Апос 7:6

+ 15:14 Тахсыы 11:3, Апос 7:7

+ 15:18 Тахсыы 23:31,

+ 16:5 Төрүт. 18:25, Төрүт. 31:53,

+ 16:7 Тахсыы 15:22

* 16:11 Измаил – дьэбириэйдии «Таҥара истэр» диэн суолталаах анал аат.

* 16:13 Миигин Көрөөччүнү мин илэ харахпынан көрдүм… – эбэтэр: «Мин, Таҥараны илэ харахпынан көрөн баран, тыыннаах хааллым». Эн Эл-Роигын… – «Эн миигин Көрөр Таҥараҕын» диэн суолталаах буолуон сөп.

* 16:14 Беэр-Лахай-Рои – «Миигин Көрөөччү, үйэлэр тухары Олорооччу холуодьаһа» диэн суолталаах анал аат.

* 17:1 Сүдү Күүстээх Таҥара – дьэбириэйдии: «Эль Шаддай». Таҥара анал ааттарыттан биирдэстэрэ.

* 17:5 Авраам – дьэбириэй тылыгар «үтүмэн үгүстэр аҕалара» диэн тыл ситимин кытта дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

+ 17:5 Рим 4:17

* 17:11 Быһыллыы – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

* 17:14 Киэр үүрүллүө – манна киһи бырааба барыта быстан дьонуттан-сэргэтиттэн, Таҥара норуотуттан, киэр үүрүллэрин туһунан этиллэр. Кини буруйу сүгэн өлүөн эмиэ сөбө.

* 17:15 Сарра – «сарыабына» диэн суолталаах анал аат.

* 17:19 Исаак – «күлэр» диэн суолталаах анал аат.

* 17:20 Аҕа баһылык – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

* 18:6 Үс мээрэй – 16 киилэ кэриҥэ.

* 18:10 …эһиил баччаҕа… – эбэтэр: «аны тоҕус ыйынан».

+ 18:10 Рим 9:19

+ 18:12 1 Пет 3:6

+ 18:14 Мф 19:26, Лк 1:37,

+ 18:18 Төрүт. 12:3

+ 18:20 Төрүт. 13:13

* 18:22 …Авраам өссө да АЙЫЫ ТОЙОН иннигэр турара. – Былыргы дьэбириэй тылынан суруллубут номоххо: «…АЙЫЫ ТОЙОН өссө да Авраам иннигэр турара…».

+ 18:25 Төрүт. 16:5, Саал 91:16

* 19:1 Аанньал – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

* 19:18 …Тойонуом… – эбэтэр: «Тойотторуом».

* 19:22 Сигор – дьэбириэйдии «кыра» диэн суолталаах тыллыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

+ 19:24 Саал 10:6, Лк 17:29

* 19:37 Моав – «мин аҕабыттан» диэн суолталаах тыллыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 19:38 Бен-Амми – «хаан уруу киһим уола» диэн суолталаах анал аат.

+ 20:2 Төрүт. 12:10-20

+ 20:7 Саал 104:15, Иак 5:16

* 20:16 Шекель – 11, 5 кыраам кэриҥэ.

+ 20:17 Иак 5:16

+ 21:3 Төрүт. 17:19

+ 21:4 Төрүт. 17:12-13

* 21:9 …Исаагы дьээбэлиирин… – эбэтэр: «Исаагы кытта оонньуурун».

+ 21:9 Гал 4:29

+ 21:10 Ин 8:35, Гал 4:30

+ 21:12 Рим 9:7

* 21:31 Вирсавия – дьэбириэйдии «Беэр-Шева», ол аата «Сэттиэлэр холуодьастара», эбэтэр «Андаҕар холуодьаһа» диэн суолталаах анал аат. (Бу кинигэ 26:33 кэрчигин көр.)

+ 21:31 Төрүт. 26:33

* 21:33 Тамариск – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

+ 22:1 Саал 10:5, Апос 9:10

* 22:3 …бүтүннүү уматыллыахтаах толугуҥ… – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

* 22:14 …көрөн турар… – эбэтэр: «хааччыйар».

+ 22:17 Төрүт. 15:5, Евр 6:13-14

+ 22:18 Төрүт. 12:3, Төрүт. 26:4, Апос 3:25

+ 22:23 Төрүт. 24:24

* 24:2 Илиигин өттүгүм анныгар сыһыары тутан туран… – илиитин киһи өттүгүн анныгар сыһыары тутан туран андаҕайааччы ол андаҕарын ханнык да түгэҥҥэ кэһиэ суохтааҕа.

* 24:63 …дьаарбайа сылдьан… – эбэтэр: «ону-маны аттара саныы сылдьан».

+ 25:10 Төрүт. 23:16-20

* 25:18 …өстөһөр-саастаһар этилэр – эбэтэр: «утары олорбуттара».

* 25:20 Месопотамия – былыргы дьэбириэй тылынан суруллубут төрүт тиэкискэ: «Паддан-Арам». Быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

+ 25:23 Рим 9:12

* 25:26 Иаков – «тиҥилэх» диэн суолталаах тыллыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 25:30 Эдом – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

* 25:31 Бастакы уол бырааба – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

+ 25:34 Евр 12:16

+ 26:1 Төрүт. 12:10, Төрүт. 20:2

+ 26:3 Төрүт. 22:16-18,

+ 26:4 Тахсыы 32:13, Төрүт. 12:3, Төрүт. 22:18, Апос 3:25

+ 26:7 Төрүт. 12:13, Төрүт. 20:1-2

+ 26:15 Төрүт. 21:30

* 26:20 Есек – дьэбириэйдии «иирээн» диэн суолталаах анал аат.

* 26:21 Ситна – «өстөһүү» диэн суолталаах анал аат.

* 26:22 Реховоф – «киэҥ сир» диэн суолталаах анал аат.

+ 26:29 Аман өһө 16:7

* 26:33 Бу тыл туһунан кинигэ 21:31 кэрчигин быһаарыытын көр.

+ 26:34 Төрүт. 36:2-3

* 27:3 …сиргэр… – былыргы дьэбириэй тылынан суруллубут төрүт тиэкискэ: «толооҥҥо».

+ 27:3 Төрүт. 25:27-28

* 27:36 Иаков – дьэбириэйдии «албынныыр» диэн суолталаах тыллыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

+ 27:36 Төрүт. 25:33

+ 27:46 Төрүт. 26:35

+ 28:2 Төрүт. 22:23, Төрүт. 24:29-30

+ 28:9 Төрүт. 25:13, Төрүт. 36:3

+ 28:14 Төрүт. 12:3, Төрүт. 13:16, Төрүт. 22:18, Төрүт. 26:4

* 28:18 Ытык таас – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

+ 28:18 Төрүт. 35:14,

* 28:19 Вефиль – дьэбириэйдии «Таҥара дьиэтэ» диэн суолталаах анал аат.

+ 28:19 Төрүт. 35:6, Төрүт. 35:15, Төрүт. 48:3

+ 28:22 Төрүт. 14:20,

* 29:1 Илиҥҥи дьон сиригэр-уотугар – манна Ханаантан илин диэки сытар Месопотамия туһунан этиллэр.

* 29:5 Нахор уолун – биир эр киһиттэн төрүттээх уол удьуордары барыларын үгэс быһыытынан ол киһи уолаттара диэн ааттыыллара. Лаван – Вафуил уола, Нахор сиэнэ.

* 29:17 …хараҕынан мөлтөҕө… – эбэтэр: «кэрэ харахтааҕа».

* 29:32 Рувим – дьэбириэйдии «хомолтобун көрдө» диэн суолталаах этиилиин дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 29:33 Симеон – «истэр» диэн суолталаах тыллыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 29:34 Левий – «баайар» диэн суолталаах тыллыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 29:35 Иуда – «айхал» диэн суолталаах тыллыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 30:3 Ньилбэкпэр төрөттүн – Рахиль кулут дьахтарын оҕотун иитэ ыларга быһаарынар (кинигэ 16:2 кэрчигин көр). Бу сиэр-туом кэмигэр кини кулутун саҥа төрөөбүт оҕотун ылан ньилбэгэр уурунуохтааҕа (48:12; 50:23 кэрчиктэри көр).

* 30:6 Дан – дьэбириэйдии «мин туспар дьүүллээтэ» диэн этиилиин дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 30:8 Неффалим – «күрэстэһии» диэн суолталаах тыллыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 30:11 Гад – «табыллыы» диэн суолталаах анал аат.

* 30:13 Асир – «дьол» диэн суолталаах анал аат.

* 30:14 Мандрагор – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

* 30:18 Иссахар – «үлэҕэ ылыллыбыт киһи» уонна «төлөбүрэ бу баар» диэн этиилэрдиин дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 30:20 Завулон – «ылыныы» уонна «бэлэх» диэн тыллардыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 30:24 Иосиф – «эбэн биэрдин» диэн суолталаах анал аат. Үөһэ туттуллубут «Асаф» (сааттан-сууттан быыһаата) диэн туохтуурдуун дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох.

+ 31:13 Төрүт. 28:20-22

* 31:27 Тимпан, цитра – быһаарыыларын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

+ 31:45 Төрүт. 28:18, Төрүт. 35:14,

* 31:47 Иегар-Сагадуфа – арамейдыы «биһиэхэ туоһу буолар чөмөх» диэн суолталаах анал аат.

* 31:47 Галаад – дьэбириэйдии «биһиэхэ өйдөбүнньүк буолар чөмөх» диэн суолталаах анал аат.

* 31:49 Мицпа – дьэбириэйдии «кэтээн көрөр сир» диэн этиилиин дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 31:53 Авраам… Нахор – Авраам диэн Иаков эһэтэ, оттон Нахор – Лаван эһэтэ.

+ 31:53 Төрүт. 16:5

* 32:2 Маханаим – дьэбириэйдии «икки лааҕыр» диэн суолталаах анал аат.

+ 32:9 Төрүт. 31:3

+ 32:12 Төрүт. 28:14-15

* 32:28 Израиль – «Таҥаралыын охсуһар» эбэтэр «Таҥара охсуһар» диэн этиилэрдиин дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

+ 32:28 Төрүт. 35:10

* 32:30 Пенуэл – «Таҥара сирэйэ» диэн суолталаах тыллыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

+ 32:30 Тахсыы 24:10, Тахсыы 33:20, Ин 1:18

* 32:32 …быччыҥар… – эбэтэр: «иҥииригэр».

* 33:17 Сокхоф – «хахха, отуу, хорҕойор сир» диэн суолталаах тыл.

+ 33:18 Төрүт. 12:6

* 33:19 …сүүс манньыакка… – былыргы дьэбириэй тылынан суруллубут төрүт тиэкискэ: «сүүс кеситаҕа». Кесита – былыргы харчы, билиҥҥи харчыга таһаардахха, төһө сыаналааҕа биллибэт.

* 33:20 Эл-Элохе-Израиль – «Таҥара, Израиль Таҥарата» диэн суолталаах анал аат.

+ 35:1 Төрүт. 28:10-22

* 35:7 Эль-Вефиль – дьэбириэйдии «Вефиль Таҥарата» диэн суолталаах анал аат.

+ 35:7 Төрүт. 28:19

* 35:8 Аллон-Бахут – «Ытабыл дууба» диэн суолталаах анал аат.

+ 35:8 Төрүт. 24:59

+ 35:10 Төрүт. 32:28

+ 35:11 Төрүт. 17:6

+ 35:14 Төрүт. 28:18, Төрүт. 31:45

* 35:15 Вефиль – «Таҥара дьиэтэ» диэн суолталаах анал аат.

+ 35:15 Төрүт. 28:19

* 35:18 Бенони – «миигин эрэйдээбит уолум» диэн суолталаах анал аат.Вениамин – «мин уҥа илии уолум» диэн суолталаах анал аат.

+ 35:19 Руфь 1:2,

+ 35:22 Төрүт. 49:4,

+ 35:27 Төрүт. 13:18, Төрүт. 23:2

+ 35:29 Төрүт. 25:8

+ 36:1 Төрүт. 25:30

+ 36:3 Төрүт. 26:34, Төрүт. 28:9

+ 36:12 Тахсыы 17:8

+ 36:20 Төрүт. 14:6,

+ 36:34 Төрүт. 36:15,

* 36:37 Өрүс – бу Евфрат буолуон сөп диэн сабаҕалыыллар.

+ 37:13 Төрүт. 33:18

+ 37:27 Төрүт. 25:12-16

* 37:28 Мадиан атыыһыттара – Измаил атыыһыттарын маннык ааттаабыт буолуохтарын сөп.

* 38:29 Фарес – дьэбириэйдии «төлө көтүү» диэн суолталаах анал аат.

* 38:30 Зара – саһарҕа кыһыл өҥүн көрдөрөр тыллыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

+ 39:1 Төрүт. 37:36

+ 39:9 Тахсыы 20:14

+ 39:15 Тахсыы 20:16

+ 40:20 Мк 6:21

+ 40:22 Эсфирь 7:10

+ 41:40 Эсфирь 10:3

* 41:42 Ыраахтааҕы тус бэчээттээх биһилэҕин итэҕэйбит киһитэ дойдуга сүдү былаастанара.

+ 41:42 Эсфирь 3:10, Эсфирь 8:2

+ 41:45 Төрүт. 46:20,

* 41:51 Манассия – дьэбириэйдии «умуннарыы» диэн суолталаах тыллыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 41:52 Ефрем – «оҕо биэрии» диэн суолталаах тыл ситиминиин дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

+ 41:54 Төрүт. 12:10

+ 42:6 Аман өһө 11:26

+ 42:9 Төрүт. 37:5-11

+ 42:22 Төрүт. 37:21-22

+ 43:32 Төрүт. 46:34

* 44:5 Үрүҥ көмүс куубакпын тоҕо уоран бардыгыт? – Бу гректии тылбаастан киирбит тыллар былыргы дьэбириэй тылынан суруллубут төрүт тиэкискэ суохтар.

+ 44:20 Төрүт. 37:3

* 45:7 Эһиги сиргэ тыыннаах хаалан аата-ахса биллибэт буола элбииргит туһугар… – эбэтэр: «Эһигини сиргэ тыыннаах хааллараары, сөҕүмэрдик өрүһүйэн олоххутун быыһаары…».

* 45:8 …сүбэһитэ… – туруору тылбаастаатахха: «аҕата».

+ 46:1 Төрүт. 26:33

+ 46:4 Төрүт. 50:13

+ 46:8 Тахсыы 6:14-16

+ 46:9 Тахсыы 6:14,

+ 46:12 Төрүт. 38,

+ 46:20 Төрүт. 41:45,

* 46:27 …сэттэ уон… – былыргы гректии тылбааска Септуагинтаҕа: «сэттэ уон биэс».

+ 46:27 Тахсыы 1:5

+ 46:34 Төрүт. 43:32, Тахсыы 8:26

+ 47:9 Саал 89:10

+ 47:11 Тахсыы 1:11, Тахсыы 12:37

* 47:21 …норуоту кулут гыммыта. – Былыргы гректии тылбааска Септуагинтаҕа маннык. Оттон дьэбириэй тылынан суруллубут төрүт тиэкискэ: «…норуоту куораттарга көһөрбүтэ».

+ 47:30 Төрүт. 50:13

+ 48:4 Төрүт. 28:12-15, Төрүт. 35:9-12

+ 48:7 Төрүт. 35:19, Руфь 1:2

+ 49:4 Төрүт. 35:22,

+ 49:5 Төрүт. 34:25-29

+ 49:9 Арыл 5:5,

* 49:10 Иуда ыраахтааҕылыыр торуоскатын бигэтик тутуо, баһылыктыыр тайаҕын кыбыйан олоруо. Кэмэ кэллэҕинэ, түһээн хомуйуо, норуоттар киниэхэ бас бэриниэхтэрэ. – Эбэтэр: «Шило кэлэн, норуоттар киниэхэ бас бэриниэхтэригэр диэри, Иуда ыраахтааҕылыыр торуоскатын бигэтик тутуо, баһылыктыыр тайаҕын кыбыйан олоруо».

* 49:14 …таһаҕас… – былыргы дьэбириэйдии тиэкис бу тылын суолтата чуолкай биллибэт.

+ 49:16 Төрүт. 30:6

+ 49:18 Саал 118:166

* 49:21 Неффалим – көҥүл таба, төрөтөр тугута барыта талба-талыы. – Эбэтэр: «Неффалим – кэрэ лабаалардаах баараҕай теревинф мас».

+ 49:24 Саал 22:1

+ 49:31 Төрүт. 23:16-19, Төрүт. 35:29

* 50:11 Авел-Мицраим – дьэбириэйдии «Египет дьонун ытабыла» диэн суолталаах ситимниин дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

+ 50:13 Төрүт. 23:16

* 50:23 …саҥа төрөөбүт оҕолорун ньилбэгэр көтөхпүтэ. – Ол аата былыргы норуот үгэһинэн Махир саҥа төрөөбүт оҕолоро Иосиф оҕолоро дэниллибиттэр.

+ 50:24 Тахсыы 3:16-17

+ 50:25 Тахсыы 13:19

+ 1:4 Төрүт. 35:23-26

* 1:5 Сэттэ уон – былыргы гректии тылбааска Септуагинтаҕа: «сэттэ уон биэс» (манна эр дьон ахсаана эрэ киирбит).

+ 1:5 Төрүт. 46:27

+ 1:8 Апос 7:18

+ 1:11 Төрүт. 15:13, Төрүт. 47:11

+ 2:1 Тахсыы 6:20,

* 2:10 Моисей (Мошэ) – дьэбириэйдии «таһаарбытым» диэн тыллыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

* 2:16 Былыргы дьэбириэй тылынан суруллубут төрүт тиэкис бу кэрчигэр атыыр да, тыһы да барааны, козаны, козёлу барытын түмэн ааттыыр «цон» диэн тыл туттуллубут. Бу тылы Тахсыы кинигэтин 2:17, 19; 3:1; 9:3; 10:9; 12:21, 38; 22:1, 4, 30; 34:3 кэрчиктэригэр көрсүөххэ сөп.

* 2:22 Гирсам (Гершом) – «кэлии киһи» диэн тыллыын дьүөрэлэһэр дорҕооннордоох анал аат.

+ 2:24 Төрүт. 15:14, Төрүт. 46:4

* 3:1 Иофор – Моисей аҕа кыннын Рагуил атын аата. Хорив – Синай хайата.

+ 3:6 Апос 7:32

* 3:14 «МИН БААРБЫН ДИЭН ОЛ МИН» – бу дьэбириэйдии «ЭХЙЕ АШЕР ЭХЙЕ» диэн этиигэ «ЭХЙЕ» диэн тыл Таҥара «ЯХВЕ» диэн ааттаммат ытык аатыгар маарынныыр.

+ 3:14 Ин 8:58

+ 3:20 Тахсыы 12:31

+ 3:21 Төрүт. 15:14

* 4:10 …хаһан да… – туруору тылбаастаатахха: «бэҕэһээ да, иллэрээ күн да».

+ 4:11 Аман өһө 20:12

+ 4:19 Тахсыы 2:15

* 4:25 …Моисей атаҕар… – былыргы дьэбириэй тылынан суруллубут төрүт тиэкискэ: «кини атаҕар».

* 4:27 Таҥара хайата – Хорив, Синай хайата, буолуон сөп.

* 6:3 Сүдү Күүстээх Таҥара – Төрүттэнии кинигэтин 17:1 кэрчигин быһаарыытын көр.

+ 6:3 Төрүт. 17:1

+ 6:8 Төрүт. 15:18, Төрүт. 26:3, Төрүт. 35:12

+ 6:14 Төрүт. 46:8-11

+ 6:15 Төрүт. 46:10,

* 7:20 Аарон – былыргы дьэбириэй тылынан суруллубут төрүт тиэкискэ: «кини».

+ 8:8 Тахсыы 9:28, Тахсыы 10:17

+ 8:26 Төрүт. 43:32, Төрүт. 46:34

+ 9:12 Саал 104:25

+ 9:16 Рим 9:17

+ 9:23 Арыл 11:19, Арыл 16:21

+ 9:28 Тахсыы 8:8, Тахсыы 10:17

+ 9:29 Тахсыы 19:5, Саал 23:1

+ 10:4 Арыл 9:3

+ 10:16 Лк 15:18

+ 10:17 Тахсыы 8:8, Тахсыы 9:28

* 10:19 …Кыһыл муораҕа… – былыргы дьэбириэй тылынан суруллубут төрүт тиэкискэ: «Хомустаах муораҕа».

* 12:22 Иссоп – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

+ 12:22 Саал 50:9

+ 12:26 Тахсыы 13:14,

+ 12:35 Тахсыы 11:2

+ 12:36 Төрүт. 15:14

+ 12:40 Төрүт. 15:13, Апос 7:6, Гал 3:17

+ 12:46 Ин 19:36

+ 13:2 Тахсыы 22:29, Тахсыы 34:19, Лк 2:23

* 13:4 Авив – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

+ 13:14 Тахсыы 12:26,

+ 13:19 Төрүт. 50:25

+ 13:21 Тахсыы 40:34,

* 14:8 …туохтан да куттаммакка, холкутук… – эбэтэр «(Таҥара) күүстээх илиитигэр көмүскэтэн» диэн тылбаастыахха эмиэ сөп.

+ 15:1 Саал 75:7

+ 15:2 Саал 117:13,

+ 15:3 Саал 23:8

+ 15:6 Саал 117:15

+ 15:8 Саал 77:13,

+ 15:11 Саал 85:8, Саал 88:7-9,

+ 15:17 Саал 77:54

+ 15:18 Саал 9:37, Саал 28:10, Саал 145:10

+ 15:20 Тахсыы 2:4-8,

+ 15:21 Саал 75:7

+ 15:22 Төрүт. 16:7,

* 15:23 Мара – дьэбириэйдии «аһыы-кутуу» диэн суолталаах тыл.

+ 15:26 Саал 102:3

* 16:16 Гомор – биир түүтэх бурдугу сыстахха тахсар туораах бурдук кээмэйэ буолуон сөп.

+ 16:16 Тахсыы 16:36

+ 16:18 2 Кор 8:15

+ 16:23 Тахсыы 20:8-11

* 17:7 Масса – дьэбириэйдии «тургутуу», «Мерива» – «иирээн».

+ 17:8 Төрүт. 36:12,

* 17:9 Иисус – Моисей көмөлөһөөччүтэ Иисус Навин (ол аата Иисус, Нун уола).

* 17:15 Яхве-Нисси – «АЙЫЫ ТОЙОН – мин дуоҕам (знамям)» диэн суолталаах.

+ 18:1 Тахсыы 3:1

* 18:3 Гирсам – дьэбириэйдии «кэлии киһи» диэн суолталаах анал аат.

* 18:4 Елиезер – «Мин Таҥарам көмөлөһөр» диэн суолталаах анал аат.

+ 19:5 Саал 134:4, Тахсыы 9:29,

+ 19:6 1 Пет 2:5, 1 Пет 2:9, Арыл 1:6, Арыл 5:10, Арыл 20:6

+ 19:8 Тахсыы 24:3

+ 19:13 Евр 12:20

+ 20:3 Саал 80:10

+ 20:5 Тахсыы 34:14, Тахсыы 34:7,

+ 20:8 Төрүт. 2:2, Тахсыы 31:14-17, Мк 2:27-28, Лк 13:14

+ 20:12 Мф 15:4, Мф 19:19, Мк 7:10, Мк 10:19, Лк 18:20, Эф 6:2

+ 20:13 Төрүт. 9:6, Мф 5:21, Мф 19:18, Мк 10:19, Лк 18:20, Рим 13:9, Иак 2:11

+ 20:14 Аман өһө 6:32, Мф 5:27, Рим 13:9

+ 20:15 Мф 19:18, Рим 13:9

+ 20:16 Тахсыы 23:1, Аман өһө 19:5, Мф 19:18

+ 20:17 Мф 5:28, Лк 12:15, Рим 7:7, Рим 13:9

+ 20:19 Евр 12:19

* 20:23 Миигин дьүһүйүмэҥ – үрүҥ да, кыһыл да көмүс таҥаралары оҥостумаҥ! – Эбэтэр: «Үрүҥ да, кыһыл да көмүс таҥаралары оҥостумаҥ, кинилэри Мин аттыбар туруорумаҥ!»

* 21:6 …Таҥараҕа сүгүрүйэр сиргэ – эбэтэр: «судьуйаларга» (бу кинигэ 22:8,[9] кэрчигин көр).

+ 21:10 1 Кор 7:3

+ 21:12 Төрүт. 9:6,

+ 21:17 Аман өһө 20:20, Мф 15:4, Мк 7:10

* 21:21 …кини кулутун сүтэрэн, сөптөөҕүн накаастаммыт – эбэтэр: «кулут – кини бас билэр баайа».

+ 21:25 Мф 5:38

+ 21:28 Төрүт. 9:5

+ 22:4 Аман өһө 6:31

* 22:5 …сүөһүтүн мэччитэ ыытан – эбэтэр: «уоту ыытан».

* 22:8 …Таҥара… – эбэтэр: «судьуйалар».

* 22:9 …Таҥараҕа… – эбэтэр: «судьуйаларга». …Таҥара… – эбэтэр: «судьуйалар».

+ 22:11 Евр 6:16

+ 22:21 Тахсыы 23:9,

+ 22:24 Саал 108:9

* 22:28 …Таҥараны… – эбэтэр: «судьуйалары».

+ 22:28 Апос 23:5

+ 22:29 Тахсыы 13:2, Тахсыы 13:11-16

+ 23:1 Тахсыы 20:16

+ 23:6 Тахсыы 22:21-22, Аман өһө 22:22

+ 23:7 Аман өһө 17:15, Аман өһө 24:24,

+ 23:9 Тахсыы 22:21

+ 23:12 Тахсыы 20:9-10

+ 23:13 Саал 15:4,

+ 23:15 Тахсыы 12:15, Тахсыы 34:20

+ 23:16 Тахсыы 34:22,

+ 23:17 Тахсыы 34:23

+ 23:19 Тахсыы 34:26, Тахсыы 34:26,

+ 23:20 Тахсыы 14:9, Мф 11:10, Мк 1:2, Лк 7:27

+ 23:22 Төрүт. 12:3,

+ 23:23 Тахсыы 33:2,

+ 23:24 Тахсыы 20:5,

* 23:28 …тигээйилэр үөрдэрин… – эбэтэр: «сутуйар ыарыыны», «кутталы».

* 23:31 Филистим муората – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

+ 23:31 Төрүт. 15:18, Саал 71:8

+ 23:33 Тахсыы 34:12, Саал 105:36

+ 24:1 Тахсыы 6:23,

+ 24:3 Тахсыы 19:8

+ 24:8 Мк 14:24, Евр 9:20

+ 24:10 Төрүт. 32:30, Тахсыы 33:20, Ин 1:18,

+ 24:12 Тахсыы 31:18

+ 24:17 Тахсыы 24:1, Евр 12:29

+ 24:18 Тахсыы 34:28,

• 25:1 Тахсыы 35:4-9

* 25:5 …араҥаламмыт чараас тириини… – былыргы дьэбириэй тылынан суруллубут төрүт тиэкис бу тылларын ис хоһооно чуолкай биллибэт.

• 25:10 Тахсыы 37:1-9

* 25:17 Хоппо хаппаҕын… – эбэтэр: «толуйан ылар сири».

• 25:23 Тахсыы 37:10-16

• 25:31 Тахсыы 37:17-24

• 26:1 Тахсыы 36:8-19

+ 26:14 Тахсыы 25:5

• 26:15 Тахсыы 36:20-34

• 26:31 Тахсыы 36:35-38

+ 26:31 Мф 27:51, Евр 9:3

+ 26:33 Мк 15:38

• 27:1 Тахсыы 38:1-7

• 27:9 Тахсыы 38:9-20

+ 27:21 Тахсыы 33:7

• 28:6 Тахсыы 39:1-7

• 28:15 Тахсыы 39:8-21

* 28:15 Түһүлүк – быһаарыытын кинигэ кэннигэр баар тылдьыкка көр.

+ 28:17 Арыл 21:19-20

• 28:31 Тахсыы 39:22-31

* 29:6 …ытык мэнньиэһи… – бу «АЙЫЫ ТОЙОН СИБЭТИИННЬЭТЭ» диэн суруктаах кыһыл көмүс сибэкки туһунан этиллэр.

+ 29:7 Тахсыы 30:30

+ 29:12 Тахсыы 27:2

+ 29:25 Тахсыы 29:18

+ 29:36 Тахсыы 30:26

+ 29:37 Тахсыы 30:29,

* 29:40 Гин – быһа холоон 4 л. кэриҥэ.

+ 29:41 Тахсыы 29:18

+ 29:45 Тахсыы 25:8

• 30:1 Тахсыы 37:25-28

+ 30:2 Тахсыы 27:2

+ 30:12 Тахсыы 38:25,

* 30:13,[24] …сибэтиэй шекелинэн… – эбэтэр: «Ытык Сурт шекелинэн».

* 30:13 Гера – ыйааһын кээмэйэ. Шекель сүүрбэ гыммыт биирэ.

• 30:17 Тахсыы 40:30-32

+ 30:18 Тахсыы 38:8

+ 30:25 Тахсыы 37:29

+ 30:29 Тахсыы 29:37,

+ 30:30 Тахсыы 29:7,

+ 30:35 Тахсыы 37:29

• 31:1 Тахсыы 35:30-35

• 31:12 Тахсыы 20:8-11

+ 31:14 Тахсыы 35:2,

+ 31:17 Төрүт. 2:22, Тахсыы 20:8-11

+ 31:18 Тахсыы 24:12

+ 32:1 Тахсыы 24:18, Апос 7:40

+ 32:6 1 Кор 10:7

+ 32:13 Төрүт. 22:16-17, Төрүт. 26:4

+ 32:14 Иона 3:10

+ 32:25 Аман өһө 29:18

+ 33:2 Тахсыы 23:23

+ 33:3 Тахсыы 3:8

+ 33:7 Тахсыы 27:21

* 33:11 Навин – бу дьэбириэйдии аат «Нун уола» (бин Нун) диэн суолталаах.

+ 33:16 Тахсыы 19:5,

+ 33:19 Рим 9:15

+ 33:20 Төрүт. 32:30, Ин 1:18

+ 34:3 Тахсыы 19:12-13

+ 34:6 Саал 85:15, Саал 102:8, Саал 110:4, Саал 111:4, Саал 114:5, Саал 144:8, Иона 4:3

+ 34:7 Тахсыы 20:5-6,

+ 34:12 Тахсыы 23:33

+ 34:13 Тахсыы 23:24,

+ 34:14 Тахсыы 20:5

* 34:15 …таҥараларынаан содурдаан… – сымыйа таҥараларга сүгүрүйүү содур быһыыга тэҥнэнэр.

+ 34:17 Тахсыы 20:4

+ 34:18 Тахсыы 12:14,

+ 34:19 Тахсыы 13:2, Тахсыы 13:11-16

+ 34:20 Тахсыы 23:15

+ 34:21 Тахсыы 20:8-11

* 34:23 …Айыы Тойон – АЙЫЫ ТОЙОН, Израиль Таҥаратын… – дьэбириэйдии тылынан суруллубут былыргы төрүт тиэкискэ: «Айыы Тойон – ЯХВЕ, Израиль Таҥаратын».

+ 34:23 Тахсыы 23:17

+ 34:25 Тахсыы 23:18,

+ 34:26 Тахсыы 23:19,

+ 34:28 Тахсыы 24:18

+ 34:29 2 Кор 3:7-18

+ 34:34 2 Кор 3:16

+ 34:35 2 Кор 3:7-18

+ 35:2 Тахсыы 20:8-11, Тахсыы 31:14

• 35:4 Тахсыы 25:1-7

+ 35:7 Тахсыы 25:5

+ 35:23 Тахсыы 25:5

• 35:30 Тахсыы 31:1-6

• 36:8 Тахсыы 26

+ 36:19 Тахсыы 25:5

• 37:1 Тахсыы 25:10-20

• 37:10 Тахсыы 25:23-29

• 37:17 Тахсыы 25:31-39

• 37:25 Тахсыы 30:1-5

+ 37:29 Тахсыы 30:22-25, Тахсыы 30:34-38

• 38:1 Тахсыы 27:1-8

+ 38:8 Тахсыы 30:18

• 38:9 Тахсыы 27:9-19

+ 38:21 Апос 7:44, Арыл 15:5

+ 38:25 Тахсыы 30:12

• 39:1 Тахсыы 28:6-43

+ 39:34 Тахсыы 25:5

+ 40:34 Тахсыы 13:21, Арыл 15:8

[1] Ветхий Завет – Эргэ Кэс Тыл кинигэлэрэ сахалыы толору тылбаастана иликтэрин быһыытынан ааттарын нууччалыы биэрдибит.