# Библия

Институт перевода Библии

## Инжил: Матфейли


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules


ГЬАЛАГЪАЙ


ХӀурматла учӀан!

ХӀела гьалаб авал ГӀяхӀхабар, Вакилтала Баркьудлуми ва Югьанна Гьаргбаркь кадурхуси табтар саби. Илди жузани Сагаси ВягӀдала тарихласи бутӀа бетарахъули саби ва ГӀиса МасихӀла гӀямруличилара, къуллукъбирниличилара ва илкьяйдали МасихӀла Умматла цаибти гунзрачилара бурули саби. Эски ВягӀдаличил бархли Сагаси ВягӀдали Библия цалабирхъули саби – ил жузала Жуз, сабира даршдусмала бухӀнаб дунъяличиб бегӀлара бучӀуси жузли бетаурси ва кавлуси.

«Евангелион» ибси дев бетаъни хӀясибли грек мезла дев саби ва илини «ГӀяхӀхабар» ибси мягӀна иргъахъуси саби. БекӀлибиубси, нушала ца ахӀи авал ГӀяхӀхабар лер, ГӀиса МасихӀла мутагӀялимтани ва гьуни буцибтани делкӀунти – Матпейла, Маркла, Лукала ва Югьанна. ГӀисала гӀямру, вебкӀни ва мицӀириъни декӀар-декӀарти адамтани сипатдарнили, цадехӀ анцӀбукьлуми жура-журала хӀерлизир чедаэс имканбикӀахъули саби, ГӀиса МасихӀла белчӀуди ва сипат ункъли аргъахъес кумекбирули саби.

Авалра ГӀяхӀхабарлизир сипатдарибти анцӀбукьлуми кадиркули сари н. э. Ӏ даршдуслизир – Палестинализир. Итди замунтазиб Палестина Римла къайсарпачнала арилиуб сабри. Амма илаб хӀербирути жугьутӀуни чула дин бихӀес къайгъилизибри. Аллагьли Муса идбагличибад илдас бедибси динна хьулчи Зегъа сабри. Мусас гӀергъити гӀяхӀцад идбагунани гьалахили бурибсири МасихӀ – Аллагьли ЧеввикӀибси лявкьян ва Сунени адамтас бунагьла ва бебкӀала арилизибад берцуди лебху, или. Ва хӀера, нушала эрала бехӀбихьудличив Палестинала биштӀаси Бетлегьем шагьарлизив сунечи бахъхӀи хӀерси ГӀиса МасихӀ (ГӀиса Христос) акӀуб. «МасихӀ» ибсини (жугьутӀ мезли «машиах», грек мезли «христос») – «вакибси» ибси иргъахъуси саби.

Матпейличибадси ГӀяхӀхабар. ГӀядатбихьни хӀясибли, ил ГӀяхӀхабарла автор хӀекь бурчан Матпей Леви сайри. Ил ГӀиса МасихӀли Сунес гӀергъи вашахъес живарибсири ва вецӀнукӀира вакиллизивад цали варибсири. Ил ГӀяхӀхабар имцӀаливан христиан дин кьабулбарибти жугьутӀуназибадти бучӀантас белкӀунси саби. Матпейли сунела жуз Назаретлизивадси ГӀисала акӀудиличибад бехӀбирхьули сай. Илини чебиахъули саби ГӀиса жугьутӀунала халавегӀил дудеш Ибрагьимла ва Израилла пача Даудла наслулизивадси виъни. Эски ВягӀдализирад зумали къяяни дикули, Матпейли чебиахъули сай ГӀиса баягъи Аллагьли чеввикӀибси Пача ва Уцахъан виъни, Сай лявкьниличила жугьутӀунала идбагунани гьалахили бурибси.

Маркличибадси ГӀяхӀхабар. ГӀядатбихьни хӀясибли, ил ГӀяхӀхабарла автор сайри Марк Югьан, Барнабала узикьар. Ил бекӀтигъунти вакилтала лугӀилизи кархуси ахӀенри, амма ГӀисачила вягӀзуртаиркьусири гьаланачи вакил Павелличил, гӀур биалли вакил Петерличил Римлизив. Авал ГӀяхӀхабарлизибад ил бегӀлара къантӀа саби. Маркли имцӀали пикри бяхӀчииули сай ГӀисала гъайличи ахӀи, баркьудлумачи, илдала лугӀилизиб Ерусалимлизирти ГӀисала ванзала гӀямрула гӀергъисигъуна жумягӀличи.

Лукачибадси ГӀяхӀхабар. ГӀядатбихьни хӀясибли, ил ГӀяхӀхабарла автор – Лука, вакил Павелла баркьябазивад ца, санигӀят хӀясибли тухтур сайри. Ил ГӀисачил кадикибти бекӀлидиубти анцӀбукьлумала бикьри ахӀенри, хӀятта Израилла халкьлизивадсира ахӀенри. Амма илини хасси къайгъиличил бикьруми хьарбаиб ва цаси аллагьагартазибадти бучӀантас МасихӀла гӀямруличила ва баркьудлумачила лерилра дурусти баянти дучиб. Илини сунела ГӀяхӀхабар Матпейлис ва Марклис гӀергъи белкӀи виэс асубирар. Илини ГӀисала гӀямрула ва итзаманала тарихлати анцӀбукьлумала барх-ургала кабилзахъули сай. Илини хасси пикри бяхӀчииули сай айту-гъай чедетаахъили каргьахъниличи. Илала жузлизир илди тӀинтӀти литературалати хабуртили детарули сари (хаслира 14–16 бб). Илкьяйда тӀинтӀси хабар, сунезира жузла 10 бекӀ кадурхуси (9:51 – 19:27), лугули сай Ерусалимлизи ГӀисала гьуйчила.

Югьанничибадси ГӀяхӀхабар. Ил ГӀяхӀхабарла автор Югьан, гӀядатбихьни хӀясибли, ГӀисас бегӀлара дигахъути вакилтазивад ца сайри. 12-ралра вакилтазивад ил ца сай МасихӀличи вирхни багьандан кахӀевшили калунси ва хӀекьли ухънаваайчи хӀериубси. Ил ГӀяхӀхабар цархӀилти ГӀяхӀхабуртас гӀергъи сабри белкӀунси. Ил ГӀяхӀхабар динна багьудила пикрумани ва шигӀрула рурхӀути сипатунани цархӀилтачиб имцӀали бицӀили саби. Югьанни бекӀси пикри бяхӀчииули сай ГӀисала гъайличи, амма илини лугути къантӀа айту журала гъай ахӀенну, ГӀисани гъамти мутагӀялимтас датурти, къиянти динна багьудила насихӀятуни сари.

Вакилтала Баркьудлумала жузли ГӀиса МасихӀличила ГӀяхӀхабар секьяйда тӀинтӀбикӀусирил бурули саби. Ил жузра Лукани белкӀунси саби. Ил жуз Лукачибадси ГӀяхӀхабарла хьарахъуд саби. Тарихласи хасси кьиматчебдеш леб илала, сенкӀун ил жуз христиантала цаибти замунтала анцӀбукьлумала гьабгӀергъиси белкӀли бетарули саби, ункъли гьар секӀал далуси авторли белкӀунси. Жузлизиб илини бурули сай ГӀиса зубрачи ахъуцили гӀергъи христиан дин тӀинтӀбиъниличила, ва христиантала жявхӀелла умматла гӀямруличила.

Жузла цаибил бутӀализиб (б. 1-7), Петерлара МасихӀла цархӀилти вакилталара вягӀзуртачибли (н. э. 30-ибти дд.), Ерусалимлизиб, Ягьудеялизиб ва Самариялизиб христиантала уммат бегӀгьалаб имцӀабиъниличила бурули саби. Жузла кӀиибил бутӀализиб (б. 8-28) бурули саби, секьяйда ГӀяхӀхабар Палестинала дура – Римлизи бикайчи тӀинтӀбиубал, секьяйда декӀар-декӀарти халкьанала адамтани христиан дин кьабулбирескабиибал. ГӀяхӀхабар Палестинала дура тӀинтӀбирнилизи хӀекьли мягӀничебси пай кабихьиб Тарсуслизивадси Павелли. Ил шурватнила история, вакилласи къуллукъбирниличи илала жи, илала вазипалати (МасихӀла вакил сайливан) хӀябал архӀя, Пеликсла, ПестӀла ва Агриппала гьалав сай ватахъни – илди лерилра Баркьудлумала жузлизир лер. ШуцӀалиибил бархӀи Ерусалимлизиб ГӀисачи бирхутачи кадацӀибти Дурхъати РухӀли христиантала уммат гӀур сипатдирути лерилра анцӀбукьлумазиб бикес ва чӀумабирахъес даимбариб.

Югьанна Гьаргбаркь. Югьанна «Гьаргбаркь» (грек мезли «Апокалипсис») – Сагаси ВягӀдала жузазибад бегӀлара гӀергъиси жуз саби. Авторла у саби жузлизибад гӀячихъбирули саби. Югьан – ил Аллагьла къуллукъчи ва идбаг сай, сайра МасихӀлис бикьридешдарни багьандан, гъамхӀисабли 90–96 ибти дусмазив Патмус бугъуличи дугӀаибси. Илаб Югьаннис Алагьличибад гьаргбаркь бедибсири. Ил манзил, илис гьалаб хӀебиубси, ГӀисала мутагӀялимтас гӀелабадбикибси манзил сабри. Римла кьяркьси къайсарпача Дамицианни алагьлисван сунес суждабирахъес тӀалаббирулри, ва сунес мутӀигӀли ахӀенти лебилра къирбирулри, хаслира МасихӀла мутагӀялимти.

Ил жуз цаибил яргалис БиштӀал Азияла (гьаннала Турция) христиантала умматуначи бяхӀчибирули саби. Илини чугӀиб гӀелабадкабикибтас жаваб лугули саби, челябкьлализиб бетарусиличила: ГӀиса МасихӀ сагали ванзаличи лявкьян, вайдешличибадра, бебкӀаличибадра, Аллагьличи ва Илала халкьличи къаршили пунтбиубти лебтачибадалра таманси чедибдеш сарху, ва Сунес марти адамтас даимси шабагъат луга.

Ил жуз, Сагаси ВягӀдала жузазибад баянбарес ва аргъес бегӀлара къиянси жуз биэсра асубирар: ил шигӀрула сипатунани ва, чӀянкӀли гӀурхӀели детаэс гӀягӀнити, гьалахили дурутани бицӀили саби.

Гьаланачи авалра ГӀяхӀхабар, Вакилтала Баркьудлуми ва цархӀилти жузи грек мезли делкӀунтири, амма христиан дин бузути 20 даршдусла духӀнар илди дунъяла даршани мезаначи шурдатуртири. Гьанна авалра ГӀяхӀхабар, Вакилтала Баркьудлуми ва Югьанна Гьаргбаркь кадерхурси жуз бегӀгьалаб дарган мезли дурабулхъули саби.

Гьалар дурадухъунтири декӀар-декӀарли шурдатурти жузи: Лукачибадси ГӀяхӀхабарла бутӀа 2:1–20 (2000); Маркличибадси ГӀяхӀхабар (2002); Маркличибадси ГӀяхӀхабар (2007); Югьанничибадси ГӀяхӀхабарла бутӀа 1:1–17 (2008); Лукачибадси ГӀяхӀхабар (2010) ва сагабарибси Лукачибадси ГӀяхӀхабарла айту-гъай (2017); Матфейличибадси ГӀяхӀхабар (2013). ГӀергъити дусмазир сагадарибти илди жузазиб дахъал дусмала бурсидеш багьарли саби. Идазир Библияла цацадехӀти бекӀлидиубти пикри-мягӀнубира дарсдарибтири. ГӀергъити дусмазир Эски ВягӀда шурбатурти цаибти жузира дураибтири. Эски ВягӀдала хӀябал жуз – Юнус, Рут, Эстер (2020).

Авалра ГӀяхӀхабар, Вакилтала Баркьудлуми ва Югьанна Гьаргбаркь жузи шурдатурси тилмачлис, редактортас ва дарган мезли Сагаси ВягӀда дурабухъахъес икьалабиубти лебтасалра Библия шурбалтуси Институтли баркалла балахъули саби. Библияла илди жузи нешла мезли дучӀес даргантас ахирра имканбакӀниличи нуша разилира.

Библия шурбалтуси Институт

## Матфейли

### Матфейли

Матфейли


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]


### 1


МАТПЕЙЛИЧИБАДСИ ГӀЯХӀХАБАР


ГӀисала акӀуди

1[•]Даудла[†] Урши, Ибрагьимла[†] Урши ГӀиса МасихӀла[†] акӀуди. 2Ибрагьимличивад ГӀисакь акӀуб, ГӀисакьличивад Якьуб акӀуб, Якьубличивад Ягьуда ва илала узби акӀуб. 3Ягьудачибад Парецра, Тамарлизирадси Зарара акӀуб, Парецличивад Гьесрун акӀуб, Гьесрунличивад Арам акӀуб. 4Арамличивад – Аминадав, Аминадавличивад – НяхӀшун, НяхӀшунничивад – Салман[+]. 5Салманничивад – Рагьаблизивадси Буаз, Буазличивад – РутӀлизивадси Абид, Абидличивад – Гьессай. 6Гьессайличивад Дауд пача акӀуб.

Даудличивад, ва гьалар Урияла хьунул рирусилизивад, Сулайбан акӀуб. 7Сулайбайчивад Рубуам акӀуб, Рубуамличивад – Авия, Авияличивад Асап акӀуб. 8Асапличивад – Ясапат, Ясапатличивад – Ярам, Ярамличивад ГӀузия акӀуб. 9ГӀузияличивад – ХӀятам, ХӀятамличивад – Ахаз, Ахазличивад Езикия акӀуб. 10Езикияличивад – Манассис, Манассисличивад – Амус, Амусличивад Ясия акӀуб. 11Вавилоннизи халкь гечбарес гьалаб Ясияличибад Ягьун ва илала узби акӀуб.

12Вавилоннизи гечбиубхӀели биалли, Ягьунничивад Салатиил акӀуб. Салатиилличивад Зерубабел акӀуб. 13Зерубабелличивад Авиут акӀуб, Авиутличивад – Элиаким, Элиакимличивад ГӀязур акӀуб. 14ГӀязурличивад Садукь акӀуб, Садукьличивад – ГӀяхӀим, ГӀяхӀимличивад Елиут акӀуб. 15Елиутличивад Елизар акӀуб, Елизарличивад – Матпан, Матпайчивад Якьуб акӀуб. 16Якьубличивад, сунес МасихӀ бикӀуси, ГӀиса варкьибси Марияла мурул Юсуп акӀуб[+].

17Илкьяйда, Ибрагьимличирад Даудличи бикайчи, лерилра наслуби вецӀнуавра сари: Даудличирад Вавилоннизи гечбиайчира вецӀнуавра наслу сари, Вавилоннизи гечбиубхӀейчирад МасихӀличи бикайчира, вецӀнуавра наслу сари.


ГӀиса МасихӀ дунъяличи вакӀни

18[•]ГӀиса МасихӀ акӀуб ишкьяйда: Илала неш Мария Юсуплис ураркьибси замана, хъайчикариэс гьаларал, Дурхъати РухӀлизирад дурхӀялисраили уррухъун[+]. 19Илала мурул Юсупли биалли, сай гӀябид[†] виъни багьандан, иличила багьахъес хӀейрули, дигӀянали ил раткаэс кьасбариб. 20Ил барес пикрибарибхӀели, ХалавегӀилла[†] малаикли, муэрлизив иличи вакӀили, иб:

– Даудла урши Юсуп, Мариячи хъайчикайэс урухмакӀуд, илизиб акӀубси Дурхъати РухӀлизибадси саби. 21Илини Урши виркьу ва Илис хӀуни, ГӀиса ибси, у бирхьид. ИлиникӀун Сунела халкь чула бунагьуназибад уцахъу[+]. 22Илди лерилра детаурти сари ХалавегӀилли бурибси бетерхахъес багьандан. ХалавегӀилли сунела идбагла гъайличил бурибсири:[+] 23«ХӀера, рурси дурхӀялисриур ва Урши виркьу, Сунесра Иммануил – Аллагь нушачил сай – ибси ура бедлуга».

24ГьанкӀлизивад чеваргъибси Юсупли ХалавегӀилла малаикли бурибсиван бариб: ил рурси сунес карииб. 25Урши варкьайчи, сай Мариячил хьунуйчилван варххӀеркули калун. Ва илини Илис ГӀиса ибси у бедиб.

### 2


ПасихӀкарти бакӀни

1Ягьудеяла[†] Бетлегьемлизив Гьирад пачали[*] вируси замана, ГӀиса акӀубхӀели, машрикьлизибад[†] Ерусалимлизи пасихӀкарти бакӀили,[+] 2бикӀар:

– АкӀубси жугьутӀунала Пача чинава? Нушани Илала абулхъуси зубари чебаира ва Илис икрамбарес дакӀилра.

3Иличила бакьили, Гьирад пачара, иличил бархли лебилра Ерусалимра зигарбухъун. 4Лебилра халакашишунира,[†] мутагӀялимтира бучили, илдази суравбариб:

– МасихӀ[†] чинав алкӀуси?

5Илдани илизи иб:

– Ягьудеяла Бетлегьемлизив, сенкӀун идбагуназивад цали ишкьяйда белкӀи саби:

6«ХӀура, Бетлегьем, Ягьудала ванза,
Ягьудеяла бекӀти шагьуртачиб сецадалра биштӀали ахӀенри,
сенкӀун хӀезивад дакӀуулхъан Гьаввашан,
Сайра Дила Израилла халкьлис хӀенкьула вируси».

7ИлхӀели Гьирадли, дигӀянали пасихӀкарти жибарили, ва, илдазибад зубари дакӀубулхъуси заманаличила багьурли, 8илди Бетлегьемлизи бархьаили, иб:

– Дукьеная, ВиштӀасиличила дурусли багьирая ва, Ил варгибхӀели, набзира багьахъирая, нура Илис икрамбарес укьес багьандан.

9Илди, пачачи лехӀахъили, арбякьун. Машрикьлизиб чебаибси зубари, илдас гьалаб башули, ВиштӀаси левси мерличи баили, ил мерла чедиб тӀашбизур. 10Зубари чебаили, илди хӀекьли разибиуб. 11Хъули абацӀили, Мариячил ВиштӀаси чеиб ва, кьукьмусбикили, Илис икрамбариб. ГӀур, чула кьунби гьаргдарили, Илис савгъатуни кадихьиб: мургьи, тӀемла сида ва тӀемла гӀявадеш[+]. 12Гьирадличи саби чархӀебухъахъес илдази муэрлизиб багьахъур. ЦархӀил гьуникад бикили, илди чула улкализи арбякьун.


Юсупра Марияра Мисрилизи бебшни

13Илди арбякьунхӀели, ХалавегӀилла[†] малаик муэрлизив Юсупличи лявкьули сай ва викӀули сай:

– ВиштӀасира, илала нешра касили, Мисрилизи[†] вебши ва, нуни хӀези бурайчи, илав уэн. СенкӀун Гьирад ВиштӀасилигӀив умцӀес дигули сай – Ил кавшес багьандан.

14Ил, айзурли, ВиштӀасира, Илала нешра касили, дуги-дугели Мисрилизи арякьун 15ва, Гьирад вебкӀайчи, илав калун – ХалавегӀилли бурибси бетерхахъес багьандан, Суненира идбагла гъайличил бурибси: «Мисрилизивад Нуни Дила Урши живарира»[+].


БиштӀати кабушни

16ИлхӀели Гьирадли, пасихӀкарти сунечибад чебдукарбяхӀни аргъиб, хӀекьли гӀясииуб ва Бетлегьемлизибти ва ил-алавла мер-мусаличибти[†] кӀел дусла ва илала удибти дурхӀни кабушахъес буйрухъбариб. ПасихӀкартала гъай хӀясибли, илини дурхӀя алкӀуси замана белгибариб. 17ИлхӀели Еремия идбагла гъайличил бурибси бетерхур, суненира ибси:[+] 18«ЦӀакьти бисала ва чӀярла тӀама дакьибтири Рама шагьарлизир;

РяхӀил, сунела дурхӀнала черкад рисули, паргъатриэс рирули ахӀен, сенкӀун илди агарли»[*].


Мисрилизибад чарбухъни

19Гьирад вебкӀибхӀели, ХалавегӀилла малаик муэрлизив Мисрилизивси Юсупличи лявкьули сай. 20Ил викӀули сай: «Айзину, ВиштӀасира, Илала нешра касили, Израилла ванзаличи арукьен, сенкӀун ВиштӀаси кавшес умцӀути бебкӀили саби». 21Ил, айзурли, ВиштӀасира, Илала нешра касили, Израилла ванзаличи вакӀиб. 22Ягьудеялизив, сунела дудеш Гьирадла мерличив Архелай пача виъниличила бакьили, ила укьес урухиуб, амма, муэрлизиб багьахъурхӀели, Галилеяла мер-мусаличи арякьун. 23Илаб, идбагуначибли бурибси – Илис Назаретлан бикӀар ибси, – бетерхахъес багьандан, Назарет бикӀуси шагьарлизив мерлайуб[+].

### 3


ЯхӀъяла вягӀза

1[•]Илди бурхӀназив ШизибикӀан ЯхӀъя лявкьули сай ва, Ягьудеяла[†] бацӀавлахъличив вягӀзуртаиркьули, викӀули сай:[+]

2– Аллагьличи чардухъеная, сенкӀун Зубрала ПачяхӀдеш гъамбиубли саби[+].

3ЯхӀъячилагу ГӀисайя идбагли бурибси: «БацӀавлахъличив чӀярикӀусила тӀама: „ХалавегӀиллис[†] гьуни хӀядурбарая, Илис дукьби дархьдарая“».

4ЯхӀъяла палтар валрила балализирадти сарри, вайлиуб кабцла ирира лебри, илала беркала цӀурцӀби ва дугӀла варъа сарри. 5ИтхӀели Ерусалимлизибадра, лебилра Ягьудеялизибадра, Иорданна лебилра алавла мер-мусаличибадра[†] иличи башутири. 6Чула бунагьуначи мукӀурбикӀути илди, илини Иорданнизиб шизибикӀулри[+]. 7Сунечи шизибакӀахъес бакӀибти бахъал парисейтира[†][*], саддукейтира[†][*] чебаили, илдази ЯхӀъяни иб:

– ЧӀичӀлумазирад кадикибти! Чили бурибсив хӀушази челябкьуси Аллагьла танбихӀлизирад дебшахъес[+]? 8ХӀуша Аллагьличи чардухъни баркьудлумачибли чебаахъая. 9УркӀикад мадикӀудая: «Нушала дудеш Ибрагьим[†] сай». СенкӀун Ну хӀушази викӀулра: Аллагьли ишди къаркъубазибадра Ибрагьимлис дурхӀни барес вирар[+]. 10Барда галгала арлиуб саби: гӀяхӀти цӀедеш хӀелугуси гьарилра галга, кабяхъили, цӀаличи чебилкьа[+]. 11Нуни кьалли хӀуша шизидикӀулра, Аллагьличи чардухъахъес багьандан. Наб гӀергъи Лявкьуси биалли, набчив цӀакьси сай. Илала дабри чердалтесалра ну лайикьикибси ахӀенра. Илини хӀуша Дурхъати РухӀлизи ва цӀализи кадикӀурая[+]. 12ДургӀелабси дег дягӀбалтуси кура Илала някъбазиб саби. Илини Сунела анкӀи усилизи дурчу, нег биалли хӀебилшуси цӀализир игу[+].


ГӀиса шизивакӀни

13[•]ИлхӀели Галилеялизивадли ГӀисара Иорданничи вакӀили сай, ЯхӀъязи Сай шизивакӀахъес. 14ЯхӀъяни ил тӀашиусири ва викӀусири:

– Ну сайра ХӀуни шизивакӀес гӀягӀниси, ХӀу набчи сен лявкьусири?

15Амма ГӀисани, илис жаваблибиахъубли, иб:

– Гьанна илкьяйда биаб. ХӀекьдешли тӀалабдирути лерилра секӀал нушаникӀун дарес гӀягӀнити сари.

ИлхӀели ЯхӀъя Иличи кьабуликиб. 16ШизивакӀибси ГӀиса бусягӀят шизивад дуравхъун ва, хӀера, Илис зубри гьаргдиуб ва Илини Аллагьла РухӀ чедаиб, лагьаван кадицӀули, Сунечи кадирути[+]. 17ХӀера, тӀамара зубразибадли, бикӀуси:

– Ил Дила дигуси Урши сай. Ил Дила харидешра сай[+].

### 4


Илбисли ГӀисала хӀялумцӀули саби

1[•]ГӀурхӀели РухӀли ГӀиса бацӀавлахъличи арукиб, илбислизи хӀялумцӀахъес. 2Ил авцӀали дуги-хӀери дубурцули калун ва, бегӀла гӀергъира, гушиуб[+]. 3ХӀялумцӀуси Иличи гъамбиуб ва иб:

– Эгер ХӀу Аллагьла Урши виадли, илди къаркъуби кьуцӀри детаахъес бура.

4Илини биалли жаваблис иб:

– БелкӀи саби: «Адам кьацӀличивлицун ахӀенну хӀерируси, Аллагьличибадси гьарилра девличивли сай».

5ГӀур илбисли Ил дурхъаси шагьарлизи арухиб ва Аллагьла хъа хъалчла дубличи тӀашатур. 6Илбисли Илизи иб:

– Эгер ХӀу Аллагьла Урши виадли, уди тӀяхӀухъен, сенкӀун белкӀи саби:

«Аллагьли Сунела малаикунази ХӀечила хъарбиру.
Илдани ХӀу някъбачив архури
ва ХӀела кьяшалра къаркъализи чехӀейгур»[+].

7ГӀисани илизи иб:

– БелкӀи саби гӀурра: «ХӀела ХалавегӀилла,[†] хӀела Аллагьла хӀялмамцӀид».

8ИлхӀели илбисли Ил хӀекьли ахъси дубурличи архули сай ва дунъяла лерилра пачалихъунира, илдала черяхӀдешра чедиахъули сари, 9ва Илизи иб:

– Илди лерилра ХӀед лугас, эгер, ванзаличи кайкили, наб икрамбарадли.

10ИлхӀели ГӀиса илизи викӀули сай:

– Гьарахъбики Набчибад, илбис. БелкӀи саби: «ХӀела ХалавегӀилла, Аллагьла хӀурматбирен, Илисцун икрамбирен»[+].

11ИлхӀели илбисли Ил уввалтули сай, малаикунани, гъамбиубли, Илис къуллукъбирули саби[+].


Галилеялизир ГӀисала вягӀзурти

12[•]ЯхӀъя уцниличила бакьили, ГӀиса Галилеялизи арякьун[+]. 13Назарет батурли, Забулунна ва НептӀалимла мер-мусаличибси[†] урхьудублабси Капернаумлизи хьурайуб[+]. 14Илкьяйда ГӀисайя идбагли бурибси бетерхур. Ил викӀули сай:[+]

15«Галилеяла урхьуличи аркьуси гьуникадси Забулунна ванзали ва НептӀалимла ванзали,
Иорданна итатӀибяхӀси, урхӀла халкьла Галилеяли,
16цӀябдешлизиб кабиибти халкьли
чебяхӀси шала чебаиб ва,
бебкӀала дяхӀцӀилиу кабиибтас,
шала пархбухъун».

17ИлхӀейчивад ГӀиса, вягӀзуртаиркьули, гъайикӀесвяхӀиб:

– Аллагьличи чардухъеная, сенкӀун Зубрала ПачяхӀдеш гъамбиубли саби.


Цаибти мутагӀялимти жибарни

18[•]Гьачам, Галилеяла урхьу-дублавад шалгӀевулхъухӀели, ГӀисани кӀел узи чебаиб: Петер бикӀуси Симунра, илала узи Андрейра. Бялихъчиби сабхӀели, илдани урхьулизи тур лайбикӀулри[+]. 19Ил илдази викӀар: «Наб гӀергъи даширая, ХӀуша нуни адамти бурцанти детарахъурая»[+]. 20Туранира датурли, илди бусягӀятал Илис гӀелабад арбякьун[+]. 21Илабад аркьули, Илини кӀел цархӀил узира чебаиб: Зебедейла урши Якьубра, илала узи Югьанра. Чула дудешличил къаякъличирти турани далиути илдира Илини жибариб. 22Илдира, бусягӀятал къаякъра батурли, дудешра ватурли, Илис гӀелабад арбякьун.


Галилеялизиб вягӀза ва адамти сагъбарни

23[•]Аллагьла ПачяхӀдешличила[†] синагугуназиб[†] ГӀяхӀхабар балахъули, руркъули, ва, адамтазибси гьарилра изалара, хъябшдешра сагъдирахъули, ГӀиса лебилра Галилеякад вашулри[+]. 24Иличила хабар лебилра Сириялизиб тӀинтӀбиуб. Лебилра хилиптира, декӀар-декӀарти излумани буцибтира, жиндралабиубтира, хӀял чебашутира, биркӀанти дуцибтира Иличи бикулри. Илди лебилра Илини сагъбирутири[+]. 25Галилеялизибадти, ВецӀшагьарлизибадти, Ерусалимлизибадти, Ягьудеялизибадти[†] ва Иордан хӀеркӀла итатӀибадти, бахъал халкь Илис гӀергъи башулри[+].

### 5


Дубурличибси ГӀисала вягӀза

1Бахъал халкь чебаили, Ил дубурличи ацӀиб. Илав кайибхӀели, Иличи мутагӀялимти гъамбиуб. 2Илини илди руркъескайиб, ишдигъунти гъайличил:

3[•]– ТалихӀчебти саби рухӀлизиб мискинти, сенкӀун илдала саби Зубрала ПачяхӀдеш.

4ТалихӀчебти саби бисути, сенкӀун илди харибиру[+].

5ТалихӀчебти саби малхӀямти, сенкӀун илдани ванза букьурлибурцу[+].

6ТалихӀчебти саби хӀялалдешгӀебли гушти ва милигти, сенкӀун илди лукъан[+].

7ТалихӀчебти саби уркӀецӀичебти, сенкӀун илди уркӀецӀили бургу[+].

8ТалихӀчебти саби уркӀби умути, сенкӀун илдани Аллагь чейу[+].

9ТалихӀчебти саби даршудеш кабилзахъанти, сенкӀун илдас Аллагьла дурхӀни или, бикӀар[+].

10ТалихӀчебти саби бархьдеш багьандан дугӀаибти, сенкӀун илдала саби Аллагьла ПачяхӀдеш.[†]

11ТалихӀчертира хӀуша, хӀушаб биргухӀели ва Ну багьандан хӀушаб гӀергъикабикибхӀели, ва вайти дурухӀели.

12ХӀилнадиркьеная ва разидиирая, сенкӀун халаси саби зубрачибси хӀушала шабагъат! ХӀушаб гьалаб биубти идбагунира илкьяйда дугӀиутири[+].


ХӀуша – дунъяла шала

13[•]ХӀуша – ванзала зе сарра. Зела тӀем беткахъалли, селичил вирара илди гӀурра зукьидиахъес? Илди селисалра манпагӀятхӀедирар, адамтази ганздарахъес лайдакӀалли ахӀенси.

14ХӀуша – дунъяла шала сарра. Дубурла бекӀличибси шагьар дигӀянбиэс хӀебирар. 15Абалкахъи, чирагъ хъабала уди кахӀебирхьуну, кьасиличи кабирхьу ва хъулибти лебтасалра ил шалабикӀар[+]. 16Илкьяйда хӀушала шалара адамтала гьалаб ухесбиаб, илдани хӀушала гӀяхӀти баркьудлумира чедиэсли, хӀушала Зубрала Дудешлис дезара бикӀесли.


ГӀисани Зегъа баянбирни

17ХӀуша пикримадикӀудая, Ну Зегъа[†] яра идбагуни уббяхъес вакӀибси сай или: уббяхъес вакӀибси ахӀенрану, бетерхахъес вакӀибсира Ну. 18ХӀекьдеш бурулра хӀушази: зубри ва мусни лералли, Зегъализиб ца биштӀаси хӀярпалра, ца къелалра бетхӀейхъур – гьар секӀал детерхайчи[+]. 19ХӀера, ишди хъарбаркьуназибадли бегӀлара камси буунси, адамти илкьяйда бурсибарибси, Зубрала ПачяхӀдешлизив бегӀлара виштӀасилизи вейгӀи вирар. Сунени, дузра дузахъули, бурсира барибси биалли, Зубрала ПачяхӀдешлизив бегӀлара чевяхӀсилизи вейгӀи вирар[+]. 20ХӀушази викӀулра, эгер хӀушала хӀялалдеш табтарчибалайчирра,[†] парисейталайчирра чедихӀедухъалли, хӀуша Зубрала ПачяхӀдешлизи ахӀедицӀудая[+].


Даршуирниличила

21ХӀушани бакьира гьалабла адамтази бурибси: «Камаршид, чи-биалра кавшибси судличи лайикьси сай». 22Ну викӀулра хӀушази: гьарилра, сунела узичи гьимукӀибси, судлизи ведили вирар. Сунела узис «селраагар адам» викӀусини Халамажлисла[†][*] гьалар жавабкардеш диху. Узис абдал викӀусиличи биалли, жагьаннабла[†] цӀа хӀерли саби. 23Кьурбандирхьличи кьурбан хибхӀели, узила хӀечил кьидадеш лерниличила хӀед гьанбикалли, 24кьурбан илаб батурли, узичи укьенну, даршукайи ва, гӀур чарухъи, хӀела кьурбан бара. 25ХӀу гӀяйиблаирусиличил гьуйчив левалли, къалаба-къалабали даршуирен – илизи хӀу судлизи хӀеведахъес ва судьяли къуллукъчизи ведили, туснакълизи кахӀетахъес багьандан[+]. 26ХӀекьдеш бурулра хӀези: бегӀла гӀергъисигъуна къарапулра балли хӀебедили, хӀу илавад дурахӀелхъад.


Гъаргъси хьулличилси хӀер

27ХӀушани бакьира бурибси: «Зина мабирид». 28Ну хӀушази викӀулра: хьунул адамличи гъаргъси хьулличил хӀерикӀуси гьарилра, сунела уркӀилизив иличил зина барибси сай[+]. 29Эгер хӀела балуй хӀуй хӀу чевулкӀахъули виадли, ил дурабитӀен ва хӀечибад лайбакӀа, сенкӀун хӀела лебилра кьаркьала жагьаннаблизи лайбакӀахъесичиб, ца биркӀан бебкӀили хӀед гӀяхӀил саби. 30Эгер хӀела балуй някъли хӀу чевулкӀахъули виадли, чеббяхъяну, хӀечибад гьарахъбара, сенкӀун хӀела лебилра кьаркьала жагьаннаблизи лайбакӀахъесичиб, ца биркӀан бебкӀили хӀед гӀяхӀил саби[+].


Магьар кабуршниличила

31[•]Бурили саби: сунела хьунуйчил чи декӀарикаллира, магьар кабушнила кагъар бедаб, или. 32Ну викӀулра хӀушази: чи, зинахӀериубкъи, сунела хьунуйчил декӀариркаллира, илини илис хиянатриахъес сабабра лугули сай; декӀаррикибсиличи чи хъайчикайалра, илра хиянатирули сай.


Хъяличила

33ГӀурра хӀушани бакьибси саби жявхӀелла адамтази бурибси: «Хъялис къянамайруд, ХалавегӀилла[†] гьалар хӀела хъями тамандирен». 34Ну биалли викӀулра хӀушази: хъямамаркьуд бекӀлил: я закличира или, сенкӀун ил Аллагьла тах саби;[+] 35я ванзаличира или, сенкӀун ил Илала кьяшмиула саби, я Ерусалимличира или, сенкӀун ил чевяхӀси Пачала шагьар саби, 36я хӀела бекӀличира или, сенкӀун цалра гъез – я цӀуба, я цӀудара бетаахъес хӀейрухӀели. 37ХӀушала «гӀе» «гӀели» биаб, хӀушала «ахӀен» «ахӀенли» биаб; илала дурарадти – илди илбислизирадти сари.


Вайлис къаршидеш мадирид

38[•]ХӀушани бакьирая бурибси: «ХӀуйс – хӀули ва цуйс – цула». 39Ну биалли викӀулра хӀушази: вайсилис къаршидеш мадиридая. ХӀела балуй ляжилизи бяхъялли, иличи итилра шурбара; 40хӀела хӀева кебасес дигули, чи судлизиахъалра, илис гӀябара беда. 41Чили хӀези гуждан сунечил ца верс ахъахъалра, хӀуни иличил кӀел ахъа. 42ХӀези гаикӀусилис беда, хӀезибад чеблалис сасес дигусилизивадра гӀелуммалзад[+].


ХӀушала душманти дигахъеная

43ХӀушани бакьира бурибси: «ХӀела мякьлавси дигахъен ва хӀела душмайчи гьимичевли вии». 44Ну биалли викӀулра хӀушази: хӀушала душманти дигахъеная; хӀуша дугӀиутасра дулгеная,[+] 45хӀушала Зубрала Дудешла дурхӀнили детаэс багьандан, сенкӀун Илини саби Сунела берхӀи гӀясикартачира малхӀямтачира абулхъахъуси, ва Илини сари хӀялалтачира хӀялалагартачира заб-марка дурхьути[+]. 46ХӀуша чус дигахъути хӀушабра дигахъадалли, илизиб хӀушаб сегъуна шабагъат леба? Ил ахӀену бируси хӀекь бурчантанира? 47Эгер хӀуша хӀушала узбасцун саламдикӀули диадалли, се хасси бирулрая? Ил бирули ахӀену урхӀла халкьлира?

48ХӀебиалли, дартакьуртили диирая, хӀушала Зубрала Дудеш вартакьурли виубси кьяйдали[+].

### 6


Садакьаличила белчӀуди

1ХӀердикӀеная, адамтази чедаахъесцун хӀялалдеш мадиридая. Или бирадалли хӀушаб хӀушала Зубрала Дудешлизибад шабагъат хӀебирар. 2ХӀебиалли, садакьа бирухӀели, синагугуназибти[†] ва кьакьурбазибти, чус адамти дезабикӀахъес бузути кӀибяхӀянтиван хӀу вявмайкӀуд. ХӀекьдеш бурулра хӀушази: илдани чула шабагъат кайсули саби[+]. 3ХӀела биалли, садакьа бирухӀели, балуй някъли бируси алгъай някъли мабагьаб, 4садакьа дигӀянали бетаахъес багьандан. ИлхӀели, дигӀянали бирусира чебиуси, хӀела Дудешли хӀу шабагъатлаирури.


Балга-дугӀяличила

5[•]УлгухӀелира, синагугуназиб ва кьакьурбала хӀябкьяйтачиб тӀашбизурли, адамтази саби булгули чебаахъес дигахъути, кӀибяхӀянтиван майруд хӀу. ХӀекьдеш бурулра хӀушази: илдани гьаннадал чула шабагъат кайсули саби[+]. 6ХӀу улгухӀели, хӀела хъули ацӀи, унзара гӀекӀили, хӀечил чехӀейули Левси, хӀела Дудешлис балга бара. ИлхӀели, дигӀянали бирусира чебиуси, хӀела Дудешли хӀу шабагъатлаирури. 7ДулгухӀели, урхӀла адамтаниван, дахъал гъай мадиридая, илди пикрибикӀути саби дахъал дурниличибли чула бикьу, или[+]. 8Илдачи мешумадиркудая, сенкӀун хӀушала Дудешли хӀушани тиладибарайчира хӀушала агри селизиб сабил балуси сабину. 9Дулгеная ишкьяйда:

Зубрачивси нушала Дудеш,
ХӀела у дурхъабираб!
10ХӀела ПачяхӀдеш бакӀаб,
зубрачибван, ванзаличибра
ХӀела ари бетерхаб![+]
11ИшбархӀи хӀяжатси кьацӀ нушаб биха;[+]
12нушаб чеблалиубтас нушани далтуливан,
нушала чеблумира хасардати;
13нуша хӀялумцӀниличи детмадиркахъаба,
илбислизирад дерцахъаба[+].

14ХӀуша адамтала хатӀабачирад чердурхадалли, хӀушачивад хӀушала Зубрала Дудешра чевурхар,[+] 15амма хӀуша адамтачирад черхӀедурхадалли, хӀушала хатӀабачивад хӀушала Зубрала Дудешра чевхӀерхар[+].


Дубурцниличила

16Илкьяйда хӀуша дубдурцухӀелира кӀибяхӀянтиван дамкьурли камадилзадая, илдани дирар дамкьурти дяхӀ кадурцути – дуббурцути саби или адамтас гьанбикахъес. ХӀекьдеш бурулра хӀушази: илдани чула шабагъат кайсули саби. 17ХӀу дубуцибхӀели, дяхӀра дирца, гъезра хъарсдара, 18адамтала гьалав ахӀи, чехӀейули хӀечил Левси, хӀела Дудешла гьалав дубуцили гьалаизес багьандан. ИлхӀели, дигӀянали бирусира чебиуси, хӀела Дудешли хӀу шабагъатлаирури.


Зубрачибси хазналичила

19[•]Ванзаличир хӀушани хазнурби цаламадирхъидая, сарира имсли яра сигли заядирахъути, яра хъулкнани, хъулри урдуркъили, дилгӀути,[+] 20амма зубрачир хазнурби цаладирхъеная, илар илди я имсли, я сигли заяхӀедиру, я хъулкнани, бухӀнахъили, хӀедилгӀя,[+] 21сенкӀун хӀела хазна лебихӀиб хӀела уркӀира бирар.


ХӀули – чирагъ

22ХӀули – чархла чирагъ саби. ХӀела хӀули шалал биалли, лебилра чархра шалали бирар; 23амма хӀули вайтӀа биалли, лебилра чархра цӀябли бирар. ХӀезибси шала цӀябдеш биалли, цӀябдеш сегъуна бирара гьатӀи?!

24Чилра кӀел хужаимлис къараваш виэс хӀейрар: ил цаличи гьимичевли вирар, цархӀил – дигахъу; цалис марли вирар, цархӀил – мучлахӀейру. ХӀушанира цагьакӀли кӀилис – Аллагьлисра давлалисра къуллукъбирес хӀедирудая![+]


Къайгъначила

25Илбагьандан хӀушази викӀулра: хӀушала жайчила яра чархличила къайгъилизимадиркудая, се букусив, се бужусив яра се челгьусив или. Жан беркайчир ва чарх палтарличир мягӀничерти ахӀену гьатӀи? 26Зубрала арцантачи хӀердизирая: илди я делгӀули ахӀен, я иршули ахӀен, я усурбази дурчули ахӀен; хӀушала Зубрала Дудешли илди далхули сай. ХӀуша илдачир кьиматчерти ахӀенрав гьатӀи[+]? 27Яра хӀушазивадли цалра къайгъилизиикибсини ца сягӀяталра сунела гӀямру гӀеркъадиахъес вирару? 28Палтар-кьяшличилара сен къайгъназиртирая? ХӀеръая, авлахъла вавни секьяйда духъулил. Илди я дузули ахӀен, я душули ахӀен; 29викӀулра хӀушази: Сулайбанра валли, сунела чевяхӀдешлизив, илдазибадли цалраван вегӀируси ахӀенри. 30Эгер ишбархӀи лебси, амма жягӀял печлизи лайбикӀуси авлахъла кьар Аллагьли илкьяйда бегӀбирули виалли, Илини хӀуша гьатӀира ункъли дегӀхӀедирурав, камли дирханти[+]?

31ХӀебиалли къайгъилизимадиркудая ва мадикӀудая: «Нушани се букуси?» яра «Се бужуси?» яра «Се челгьуси?» 32СенкӀун урхӀла халкь илди лерилра даргес умцӀули саби. Илди лерилра хӀушаб гӀягӀнити диъниличила хӀушала Зубрала Дудешли балуси саби.

33ХӀуша гьаланачи умцӀеная Аллагьла ПачяхӀдешлигӀир[†] ва Илала хӀекьдешлигӀир – цархӀилти лерилра секӀал хӀушаб гили дирар. 34ЖягӀялла бархӀиличила кьакьамадикӀудая, сенкӀун жягӀялла сунечила саби къайгъилизибиркур: гьарил бархӀилис сунела къайгънира даибти сари.

### 7


УцӀала ва зехни

1[•]Чилра гӀяйиблизимарцид, хӀура хӀерцури, 2сенкӀун, хӀушани сегъунти гӀяйибти дарадалра, илдигъунти хӀушабра диру; сегъуна умцлаличил умцадалра, илгъуна умцлаличил хӀушабра умцу[+]. 3Сен хӀу хӀела узила хӀуйзибси уцӀалаличи хӀерикӀулрив, хӀела хӀуйзибси зехни хӀясибхӀебирули? 4Яра, секьяйда бурида хӀела узизи: «Биха, хӀела хӀуйзибси уцӀала дурайсис», хӀелайзиб зехни лебли биалли? 5КӀибяхӀян! Гьаланачи хӀела хӀуйзибси зехни дураса, илхӀели чебиид хӀела узила хӀуйзибси уцӀала сен дурасес вирарал.

6Хурас хӀялалсира малугадая, хӀушачи ласдиубли, хӀуша гъярхӀедердахъес. Цурмала гьала жавгьар духурира маргьидая – илдази ганзхӀедарахъес[+].


Тиладибиреная, умцӀеная, кьутӀдикӀеная

7[•]Тиладибиреная, ва хӀушаб луга; умцӀеная, ва хӀушани бургидая; кьутӀдирхъеная, ва хӀушаб гьаргдиру: 8сенкӀун гьарил тиладиикӀусини кайсуси саби, умцӀусини бургуси саби ва кьутӀикӀусилис гьаргбируси саби[+].

9ХӀушала ургав, уршили кьацӀ тиладибарибхӀели, суненира къаркъа бедес вируси, адам леву? 10Яра, бялихъ тиладибарибхӀели, чӀичӀала бедеси?

11ХӀера, хӀуша сецад вайти диадалра, хӀушала дурхӀнас гӀяхӀти дарес балулрая, хӀебиалли хӀушала Зубрачивси Дудешлира тиладибарибтас гӀяхӀдешуни луга[+].

12Илбагьандан гьарил секӀайзир, адамти хӀушачил секьяйда биубли дигулрал, илкьяйда адамтачил хӀушара диреная, сенкӀун Зегъара[†] идбагунира илкьяйда бикӀули саби[+].


ГӀямруличи аркути кьакьати къапу

13[•]Кьакьати къапулизирад адацӀирая. Улхниличи аркути къапу гьарзати, гьуни бягӀуси саби, ва бахъал ил гьуйчибад аркьули саби. 14ГӀямруличи викути къапура кьакьати, гьунира гъярцӀа саби, ва камтани сари илди дургути.


Галга цӀедеш хӀясибли бала

15[•]Мазалагъуна куцличил хӀушачи башути, амма, бухӀнабад буцӀи сабти, къалпти идбагуназирад мяхӀкамдиирая[+]. 16Чула цӀедешличибли баладая илди. Муръухьличирад тӀутӀи яра хӀянзиличирад инжир дурчув? 17Гьарилра гӀяхӀси галгали гӀяхӀти цӀедеш луга, вайси галгали биалли вайти цӀедеш луга[+]. 18ГӀяхӀси галгали вайти цӀедеш гес хӀебирар, я вайси галгали гӀяхӀти цӀедеш гес хӀебирар. 19ГӀяхӀти цӀедеш хӀелугуси гьарилра галга кабяхъили, цӀаличи чебилкьа[+]. 20ХӀера, чула цӀедешличибли баладая илди.

21Набзи «ХалавегӀил,[†] ХалавегӀил!» викӀуси гьарил, Зубрала ПачяхӀдешлизи ахӀейцӀур, амма Зубрачивси Дила Дудешла амру таманбируси айцӀур. 22Ит бархӀи Набзи бахъли иру: «ХалавегӀил, ХалавегӀил! ХӀела уличирли ахӀенрив нуша вягӀзуртадиркьути? ХӀела уличирли ахӀенрив жиндрира дурайути? ХӀела уличирли ахӀенрив дахъалгъунти гӀяламатунира дирути?»[+] 23ИлхӀели илдази бурисра: «Нуни хӀуша бекӀлил далути ахӀенра; набчирад гьарахъдикирая, зегъаагарти»[+].


ГӀякьлукар ва гӀякьлуагар юртани лушанти

24[•]Гьарилра Дила гъайличи лехӀихъуси, илди тамандируси, Нуни мешуурцисра хьулчиличиб юрт белшунси духуси адамличил. 25ХӀера, заб-марка дариб, хӀуркӀби чедидерхур, бурямти духъун ва лерилра ил юртличи чедухъун, амма юрт гъятӀхӀебиуб – шурличиб тӀашбатни багьандан. 26Гьарилра Дила гъайличи лехӀихъуси, амма илди таманхӀедируси, сунела юрт гъумличиб тӀашбатурси, гӀякьлуагар адамличи мешуиркур. 27ХӀера, заб-марка дариб, хӀуркӀби чедидерхур, бурямти духъун ва лерилра ил юртличи чедухъун, ил юрт гъятӀбиуб – илала гъятӀбиънира халасири[+].

28ГӀисани илди гъай тамандарибхӀели, халкь Илала белчӀудиличи тамашабирутири, 29сенкӀун Илини илди, илдала табтарчибаниван[†] ахӀи, арила вегӀливан руркъулри[+].

### 8


Сисела изайзивси сагъварни

1[•]Дубурличивад кацӀибхӀели, Илис гӀергъи бахъал халкь арбякьун. 2ХӀера, Иличи сисела изай[*] уцибси адам гъамиуб ва, Илис икрамра бирули, иб:

– ХалавегӀил,[†] ХӀед дигадли, ну умуварес вируд[+].

3Някъ гьабатурли, ГӀиса иличи гачикиб ва иб:

– Дигулрану умуии.

Ил адам бусягӀятал сиселизивад умуиуб. 4Илизи ГӀиса викӀар:

– Вари, чизилра мабурид, амма чеахъес кашишличи[†] укьен ва, Мусани[†] хъарбарибси савгъат, кьурбанбара. Ил адамтас бикьридешли бетарар[+].


Римла даршбекӀла вирхни

5[•]ГӀиса Капернаумлизи вакӀибхӀели, Иличи даршбекӀ[†] гъамиуб ва хьарбаиб:

6– ХалавегӀил! Дила къараваш лев хъулив кайхьи, биркӀанти дуцили ва кахли гӀязабуркӀули.

7ГӀиса илизи викӀар:

– Ну вакӀили, ил сагъирис.

8ДаршбекӀли биалли, жаваблибиахъубли, иб:

– ХалавегӀил! ХӀу дила юртлизи ацӀес, ну лайикьли ахӀенра. ЧӀянкӀли ХӀуни ца гъайа – дила къараваш сагъирар. 9СенкӀун нура цархӀилла арилиувси адам сайра, амма дила арилиубти бургъантира леб. Илдазивад цализи «Укьен» или, бурасли, ил аркьян, цархӀиллизи «Иша ваши» или, бурасли, лявкьян. Къаравашлизира «Ит секӀал бара» или, хъарбарасли, илинира бирули сай.

10Илди гъай дакьили, ГӀиса тамашаиуб ва, Сунес гӀелабад лябкьутази иб:

– ХӀекьдеш бурулра хӀушази: ишабсигъуна цӀакьси Набчи бирхни Израиллизибра чехӀебаира[+]. 11ВикӀулра хӀушази: магъриблизибад[†] ва машрикьлизибад[†] бахъал лябкьян, ва Зубрала ПачяхӀдешлизиб Ибрагьимличил,[†] ГӀисакьличил, Якьубличил кьумур-алав кабирар;[+] 12ПачяхӀдешла дурхӀни биалли, дурала цӀябдешлизи лайбакӀили бирар: илар бисара, цулбала кьяржарра дирар[+].

13ГӀисани даршбекӀлизи иб:

– Укьен, хӀу вирхусиван хӀед бетра бетарар.

Илала къараваш илхӀяйзив сагъкайуб[+].


Петерла хъубеш неш ва цархӀилти сагъбарни

14[•]ГӀур ГӀиса Петерла юртлизи ацӀиб ва руржери чедухъи карихьунси, илала хъубеш неш чераиб. 15ГӀиса илала някъличи гачикиб ва изала беткахъиб. Илмадан аризурли, ил илдас кьумур балкьарахъескарииб[+].

16БархӀи ахъибхӀели, Иличи бахъал жиндразибти адамти хиб, ва Илини, гъайличил жиндри дурайули, лебилра сагъбариб. 17ГӀисайя идбагличибадли багьахъурси бетерхур. Ил викӀусири: «Илини нушала гьунарагардеш касиб ва излуми духиб».


КӀел адамлис ГӀисас гӀергъи букьес дигули саби

18[•]Сай-алав бахъал халкь чебаили, ГӀисани сунела мутагӀялимтази къаякъличиб итил дубличи арбукьяхъес хъарбариб[+]. 19ИлхӀели ца табтарчини,[†] Иличи гъамиубли, иб:

– МугӀяллим! ХӀу чина аркьядлира ХӀед гӀергъи лявкьяс.

20ГӀиса илизи викӀар:

– Гурднала пукьни лер, зубрала арцанталара лер, амма Инса Уршилис[*] бекӀ кабихьесалра мер агара.

21Илала мутагӀялимтазивадси цархӀилли Илизи иб:

– ХалавегӀил! Пурбанбара, гьаланачи дила дудеш хӀяриихьахъес укьяхъес.

22Амма ГӀисани илизи иб:

– БебкӀибтани чула бебкӀибти хӀярибихьаб, хӀу Наб гӀергъи ваши.


ГӀисани бурям паргъатбиахъни

23[•]Ил къаякъличи ацӀибхӀели, Илала мутагӀялимтира Иличил барх кабииб. 24ХӀера, урхьуличиб хӀекьли цӀакьси бурям ахъбиуб ва къаякъ ругертани кӀапӀбирескабииб, амма Ил усулри. 25ИлхӀели мутагӀялимтани, Иличи гъамбиубли, чеваргъахъиб ва иб:

– ХалавегӀил! Дерцахъаба, нуша улхулира.

26Илдази викӀар:

– Сен хӀуша илцад урухкӀутирав, камли дирханти?

ГӀур, айзурли, бурямлис ва урхьулис къадагъабариб, ва хӀекьли халаси лехӀдеш чебихьун[+]. 27Адамти биалли, тамашабирули, бикӀутири:

– Чи саяра Иш – Сунес бурямти ва урхьни мутигӀси?


КӀел жиндралабиубти сагъбарни

28[•]ЦархӀил дубличи саили, Гадаралантала мер-мусаличи вакӀибхӀели, иникъхӀябразибад Иличи жиндрани буцибти кӀел адам дурабухъун. Илди илцадра кьяркьтири, хӀятта чилра ил гьунчивад шулумухъес вирули ахӀенри. 29ХӀера, илди вявбикӀесбииб:

– ХӀед нушазибад се хӀяжатлив, Аллагьла Урши? ХӀу иша заманалис гьалар нуша гӀязабдеркӀес вакӀилри[+].

30Илдачибад гьарахълиб цурмала халаси хӀенкь гӀяйбикӀулри. 31Жиндрани Илизи тиладибариб:

– Нуша дураибхӀели, цурмала хӀенкьлизи дархьаба.

32Илини илдази иб:

– Дукьеная.

Илди, адамтазирад дурадухъи, цурмази ардякьун. Лебилра цурмала хӀенкь гъятӀбулхъличибад урхьулизи тӀяхӀкабухъун ва шизиб алхун. 33ЦурмигӀелаби, дуцӀли бякьи, шагьарла халкьлизи гьар секӀайчила, жиндралабиубтас бетаурсиличила буриб. 34ХӀера, лебилра шагьарла халкь ГӀисас гьала бакӀиб ва, чула мер-мусаличивад арукьяхъес, Илизи тиладибухъун[+].

### 9


БиркӀанти дуцибси сагъварни

1[•]ИлхӀели ГӀиса, къаякъличи ацӀили, урхьуличивад ветахъикили, Сунела шагьарлизи чарухъун[+]. 2ХӀера, Иличи, убушличи кайхьили, биркӀанти дуцибси хиб. Илдала бирхни чебаили, ГӀисани биркӀанти дуцибсилизи иб:

– ЧӀумайкӀен, дурхӀя! ХӀела бунагьуни хасардатурти сари[+].

3ИлхӀели цабехӀти табтарчиби[†] чула саби пикрибухъун: «Илини Аллагь валтӀули сай»[+]. 4ГӀисани, илдала пикруми далули, иб:

– Сен хӀушала уркӀбазирти пикруми гӀяситив? 5Се гьамадлив эс: «ХӀела бунагьуни хасардатурти сари» или, яра «Айзину вашен» или? 6Амма хӀушани багьирая: ванзаличир бунагьуни хасардалтес Инса Уршила ари лебси саби.

ИлхӀели биркӀанти дуцибсилизи викӀар:

– Айзину, убушра касили, хӀела хъули арукьен.

7Ил адам айзур ва хъули арякьун. 8Халкьли биалли, ил чебаили, кахбиубли, адамтас илгъуна ари бедибси Аллагьлис дезабариб.


Матпей живарни

9[•]Илад аркьули, ГӀисани хӀекь бурчуси мерличив кайибси Матпей бикӀуси адам чеиб ва илизи викӀар:

– Наб гӀелавад ваши.

Ил, айзурли, Илис гӀелавад арякьун. 10ГӀиса кьумур-алав кайибхӀели, бахъал хӀекь бурчантира,[†] бунагькартира бакӀили, Иличил ва Илала мутагӀялимтачил барх кабииб. 11Ил чебаили, Илала мутагӀялимтази парисейтани иб:

– Сен хӀушала мугӀяллим хӀекь бурчантачил ва бунагькартачил укусив[+]?

12ГӀисани ил бакьили, илдази иб:

– Тухтур хӀяжатси аратас ахӀенну, зягӀиптас сай. 13«Кьурбан ахӀи, уркӀецӀи дигулра» се ибсил, дякьи, багьирая. Ну гӀябидуни[†] жибарес вакӀибси ахӀенрану, бунагькарти жибарес вакӀибсира[+].


Дубурцниличила

14[•]ИлхӀели Иличи ЯхӀъяла мутагӀялимти бакӀиб ва бикӀар:

– Сен нушара, парисейтира[†] дубдурцухӀели, ХӀела мутагӀялимти дубхӀебурцутив[+]?

15Илдази ГӀисани иб:

– Мекъличибти хумарбиэс бирару, эгер гелешмеш чучил виалли? Амма бурхӀни ляркьян, чучивад гелешмеш аркути – илхӀели илди дуббурцар[+].

16Дуркьа палтарличи чилилра сагаси чӀянкӀила декӀа чехӀейбу, сенкӀун илгъуна декӀа кабиръур ва тӀярхъи гьатӀира халабиур. 17Сагати чягъир чилилра дуркьа тӀагьнази кахӀертӀу, сенкӀун илди гъярудар, чягъир дурааркьян ва тӀагьни заядирар. Сагати чягъир сагати тӀагьнази картӀу – кӀидехӀалра калахъес багьандан.


Синагугла хӀякимла рурси ва зягӀипси хьунул адам сагъбарни

18[•]Илдази илди дурухӀели, ГӀисачи ца хӀяким гъамиуб, Илис икрамбариб ва иб:

– Бара гьанна дила рурси ребкӀиб. ХӀу вакӀили, иличи някъ чебуцадли, ил мицӀиррирар.

19Айзурли, ГӀиса иличил арякьун. ГӀисачил бархли Илала мутагӀялимтира арбякьун.

20ИлхӀели, вецӀнукӀира дус хӀили рашуси, зягӀипси хьунул адам гӀеларад гъамриуб ва Илала гӀябала дубличи гачрикиб, 21сенкӀун ил сунези сари рикӀулри: «Илала гӀябаличи гачрикаслира ну арарирус»[+]. 22ГӀисани, шуряхъили, ил чераили, иб:

– ЧӀумарии, рурси! ХӀела рирхнили хӀу рерцахъири.

ИлсягӀятличирадал хьунул адам сагъриуб[+].

23ХӀякимла хъули вакӀибхӀели, ГӀисани, хӀярибирхьухӀели жибирути шяллитӀчибира, гъузгъалдибиубти адамтира чебаиб 24ва илдази иб:

– Дурадухъеная ишарад, рурси ребкӀили ахӀенну, русули сари.

Илди лебилра Иличибад дукаркӀутири[+]. 25Адамти дураибхӀели, Илини, ацӀили, рурсила някъ буциб ва рурси аризур[+]. 26Иличила хабар лерилра мусначи тӀинтӀбиуб.


ГӀисани кӀел сукъур сагъбарни

27Илавад аркьухӀели кӀел сукъур ГӀисас гӀелабадбикиб ва вявбикӀесбииб: «Даудла[†] Урши, уркӀецӀибара нушачи!»[+]. 28Хъули ацӀибхӀели, сукъурти Иличи гъамбиуб. ГӀиса илдази викӀар: «ХӀуша дирхулрав Нуни ил барес вирниличи?». Илди Илизи бикӀар: «ГӀе, ХалавегӀил!».[†] 29ИлхӀели Ил илдала хӀулбачи гачикиб ва иб: «ХӀуша дирхусиван бетааб хӀушаб»[+]. 30Илдала хӀулби гьаргдиуб. ГӀисани кьяркьли буриб:

– ХӀердикӀеная, чизилра мабалахъадая[+].

31Илдани биалли, дурабухъи, лерилра илди мусначиб Иличила хабар тӀинтӀбиахъуб[+].


Жиндралаиубси тилхъавси сагъварни

32Илди дурабухъунхӀели, жиндралаиубси тилхъавси адам Иличи киб. 33Жинд дураибхӀели, тилхъавси адам гъайикӀесвяхӀиб. Адамти, тамашабиубли, бикӀулри: «Илгъуна анцӀбукь гьанналис гьалаб Израиллизиб биубси ахӀенри». 34Парисейти биалли бикӀулри: «Илини жиндрала талхъа цӀакьличил жиндри дурайули сай»[+].


Арши дахъал сари, амма хӀянчизарти камли

35ГӀиса лерилра шагьурти-шимикад чедиверхур, синагугуназиб[†] адамти руркъули, Аллагьла ПачяхӀдешличила[†] ГӀяхӀхабар балахъули ва адамтазибси гьарилра изалара, хъябшдешра сагъдирахъули.

36Учибикибти адамти чебаили, Илини илдачи уркӀецӀибариб, сенкӀун илди букӀунагар мазаван тӀутӀулири ва хӀялагарбиублири[+]. 37ИлхӀели Сунела мутагӀялимтази иб:

– Арши дахъал сари, амма хӀянчизарти камли саби. 38ХӀебиалли аршила Хужаимлизи тиладидикӀеная, хӀянчизарти аршиличи дураахъес багьандан[+].

### 10


ВецӀнукӀира чеббикӀни

1[•]Сунела вецӀнукӀира мутагӀялим жибарили, жиндри дурайахъес ва сегъуна-дигара изалара, хъябшдешра сагъдирахъес, ГӀисани ари бедиб. 2ВецӀнукӀира вакилла[†] уми ишди сари: цаибил Симун, сунесра Петер бихьибси, илала узи Андрей, Зебедейла Якьуб ва илала узи Югьан, 3Пилипп ва Барталамей, Пама ва хӀекь бурчан Матпей, Алпейла Якьуб ва Паддей, 4Кананит[*] Симун ва Искариут Ягьуда, суненира Ил уведибси.


ГӀисани вецӀнукӀира бурхьули сай

5Илди вецӀнукӀира бархьили, ГӀисани илдази хъарбариб:

– УрхӀла халкьла гьундурачи армякьяда ва самариялантала шагьарлизира духӀнамайхъуда. 6Гьала-гьала дукьеная Израилла чеббалкӀунти мукьрачи[+]. 7АрдякьунхӀели, Зубрала ПачяхӀдеш гъамбиъниличила вягӀзурти диреная[+]. 8ЗягӀипти сагъбиреная, бебкӀибти мицӀирбиреная, сисела изайзибти умубиреная, жиндри дурайэная, матъал касибси, матъал бедлугеная[+].

9ХӀушачил дарх кисназир арц камайсидая: я мургьи, я арц, я дубси; 10гьуйчи я тавра, я кӀидехӀ палтар, я дабри, я гӀяйса камайсидая, сенкӀун хӀянчизар беркайчи лайикьси сай. 11Чидил шагьарлизи яра шилизи дакӀадалра, илав чи лайикьси левал ахтардибарили, ардукьяйчи илар кавленая. 12Хъули адицӀухӀели, салам лугеная. 13Эгер хъали иличи лайикьли биалли, хӀушала саламатдеш илизи лябкьян; эгер лайикьли хӀебиалли, хӀушала саламатдеш хӀушачи чарбулхъан. 14Рахли чили-биалра хӀуша кьабулхӀедарадалли, яра хӀушала гъайличи лехӀхӀехъалли, хъулирад яра шагьарлизирад аркьухӀели, хӀушала кьяшмачирти хясара пяхӀдарая[+]. 15ХӀекьдеш бурулра хӀушази: кьиямала бархӀи ил шагьарлисичиб Садумла ва Гамуррала ванзурбас гьамадли бирар.


ГӀергъикабиркниличи ГӀисани мутагӀялимти хӀядурбирули сай

16[•]ХӀера, Нуни хӀуша буцӀази мазаван дурхьулра: пасихӀтили диирая, тяп чӀичӀлумиван ва гӀяйибагартили – тяп лагьниван[+]. 17Адамтазирад мяхӀкамдиирая: илдани хӀуша мажлисунази дедлугара, чула синагугуназир[†] гӀярчумагуначил итура, 18Ну багьандан хӀуша мербекӀуначи ва пачначи аркура, илдас ва урхӀла адамтас бикьридеш диридая[+]. 19ХӀуша удедлугухӀели пикримадикӀудая: секьяйда ва се бурусил, сенкӀун ил сягӀятлизиб хӀушани бурес гӀягӀниси багьахъурли бирар. 20ИлхӀели хӀуша хӀедирудану гъайдикӀути, хӀушала Дудешла РухӀ дирар хӀушазир гъайдикӀути[+]. 21Узини узи вебкӀахъес уведлуга, дудешли – дурхӀя; дурхӀни бегӀтачи къаршили кабилзан ва илди кабуршу[+]. 22Дила у багьандан лебилра хӀушачи гьимичеббирар, амма ахирличи бикайчи яхӀбуцибси верцили вирар[+]. 23Ца шагьарлизирад хӀуша дугӀиухӀели, цархӀиллизи дебширая. ХӀекьдеш бурулра хӀушази: Инса Урши вакӀайчи Израилла лерилра шагьурти чедидяхъесра бажардихӀедиркудая[+].

24МутагӀялим мугӀяллимличив чевси ахӀен, я лагъ сунела хужаимличив чевси ахӀен[+]. 25МутагӀялимлис сунела мугӀяллимгъунали виънира, лагълис сунела хужаимгъунали виънира баибси саби. Хъа вегӀлис Белзибул[*] бикӀули биалли, хъулибтас гьатӀира имцӀали бикӀар[+].

26Илбагьандан урухмакӀудая илдазирад, сенкӀун селра кӀапӀсира лебси ахӀен, сабира гьаргхӀебируси, селра дигӀянсира лебси ахӀен, сабира мягӀлумхӀебируси[+]. 27ХӀушази Нуни цӀябдешлизиб буруси, хӀушани бархӀила шалализиб буреная, лихӀилизи шивкӀивбарибсира хъулчрачибад балахъеная.

28Жан кадушес хӀебирули, кьаркьала кабуршутазирад урухмакӀудая; имцӀали урухкӀеная жанра кьаркьалара, жагьаннаблизи[†] дархьили, кадушес Вирусилизирад[+]. 29КӀел шанчяка къарапуллис ахӀену дирцути? ХӀушала Дудешла ари агарли, илдазибад цалра ванзаличи кахӀебиркур. 30ХӀушалакӀун бургачирти лерилра гъезра дейгӀунти сари. 31УрухмакӀудая: хӀуша дахъал шанчякначир кьиматчерти сарра[+].


Жан мяхӀкамдарни ва детахъахъни

32Илкьяйда, адамтала гьалав дакӀу-гьаргли Ну чили кьабулвараслира, Дила Зубрала Дудешла гьалав Нуни сайра кьабулирис[+]. 33Адамтала гьалав Ну чили чеввяхъяслира, Дила Зубрала Дудешла гьалав Нуни сайра чевирхъис[+]. 34[•]Ну ванзаличи даршудеш хили вакӀибсилизи халмайраба. Даршудеш хили вакӀибси ахӀенрану, тур хили вакӀибсира[+]. 35Ну вакӀибсира адам дудешлизивад, рурси нешлизирад, уршила хьунул хъубеш нешлизирад декӀарбарес. 36Адамлис душмантира – илала хъулибти саби.

37Дудеш яра неш чис Нуйчиб цӀакьли дигахъалра, Набчи лайикьли ахӀен. Урши яра рурси чис Нуйчиб цӀакьли дигахъалра, Набчи лайикьли ахӀен. 38Сунела къанчтӀал[†] кахӀесили, чи Наб гӀергъи вакӀалра, ил Набчи лайикьли ахӀен[+]. 39Сунела жан мяхӀкамдарибсини, илди детихъахъу, Ну багьандан жан детахъахъибсини, илди дургу[+].

40ХӀуша кьабулдирусини, Нура кьабулирулра, Ну кьабулирусини, Ну Вархьибсира кьабулирули сай[+]. 41Идбаг виъни багьандан, идбаг кьабулирусини идбагла шабагъат кайсу, гӀябид[†] виъни багьандан, гӀябид кьабулирусини, гӀябидла шабагъат кайсу. 42ХӀекьдеш бурулра хӀушази: ишди биштӀалтазивад цалисалра, Дила мутагӀялим виъни багьандан, хъабализир дяргӀиб шин чили дедаллира, илра сунела шабагъат агарли кахӀевлан[+].

### 11


ГӀисачила ШизибикӀан ЯхӀъяла суал

1[•]Сунела вецӀнукӀира мутагӀялимлис насихӀятуни дедибхӀели, руркъули ва вягӀзурти дирули, ГӀиса Галилеяла шагьуртикад арякьун. 2Туснакълизивси ЯхӀъяни МасихӀла[†] баркьудлумачила бакьили, сунела мутагӀялимти ГӀисачи бархьиб,[+] 3Илизи ишкьяйда бурахъес:

– ВакӀес гӀягӀниси Баягъи ХӀу сайрив, яра нуша цархӀилличи хӀерли диэс гӀягӀнилив?

4Илдас жаваблис ГӀисани иб:

– Дукьеная, чедаибтачилара, дакьибтачилара хӀушани ЯхӀъязи бурая: 5сукъурти чебианбирули саби, гӀяргаби башанбирули саби, сисела изайзибти умубирули саби, гӀянцӀаби бикьанбирули саби, бебкӀибти мицӀирбирули саби, мискинтас ГӀяхӀхабар балахъули саби. 6Набчи васвасхӀейубси талихӀчевси сай[+].


ЯхӀъячила ГӀисала гъай

7Илди арбякьунхӀели, ГӀиса халкьлизи ЯхӀъячила гъайикӀесвяхӀиб:

– БацӀавлахъличи хӀуша селичи хӀердикӀес дякьунрая? ДягӀли лавшарбируси чӀигӀяличирив гьатӀи[+]? 8Гьу, селичи хӀердикӀес дякьунрая? Пергер палтарла вегӀ адам чейэхӀе или гьанбикибу? Амма пергер палтар дихути пачнала кӀялгӀназиб саби бирути. 9ХӀуша чи чеэс дякьунрая? Идбаг? ГӀе, хӀушази бурулра: идбагличивра халаси сай[+]. 10Иличила ишкьяйда белкӀи саби: «ХӀера, Нуни ХӀед гьалав Дила чехьрукья урхьулра, илини ХӀед гьалаб ХӀела гьуни хӀядурбиру»[+]. 11ХӀекьдеш бурулра хӀушази: хьунул адамтани баркьибтала ургав ШизибикӀан ЯхӀъячив чевяхӀси чилра хӀейуб. Амма Зубрала ПачяхӀдешлизив виштӀалра иличив чевяхӀси сай[+].

12ШизибикӀан ЯхӀъяла бурхӀначибад гьанналичи бикайчи Зубрала ПачяхӀдеш хъярхъли гьалабяхӀбикӀули саби, цӀакь ибкьаибти ила абицӀулира саби[+]. 13ЯхӀъяс гьалабра, лебилра идбагунани ва Зегъали,[†] Зубрала ПачяхӀдешличила гьалахили балахъусири. 14Эгер иличи кьабулдикадалли, – ил Ильяс сай, вакӀес гӀягӀниси[+]. 15Бакьес лихӀби лерсини бакьаб![+]

16-17Амма гьаннала наслу Нуни чичил цугбуциша? Ил мешули саби майдайчи кабиибти ва чула уртахъунази ишкьяйда вявбикӀути дурхӀначи:

«Нушани шяллитӀ бяхъилихьалли,
хӀушани делхъ хӀедаррая,
нушани ясла далуйти делчӀихьалли,
хӀуша дисихӀедиирая».

18ЯхӀъя вакӀиб, ил я укули ахӀен, я ужули ахӀен, илди бикӀули саби: «Илизиб жинд леб!»[+]. 19Инса Урши вакӀиб. Ил укра укули сай, ужра ужули сай – илди бикӀули саби: «ХӀера, Ит – канихъус ва держлукь, хӀекь бурчантала ва бунагькартала гьалмагъ!» Амма пасихӀдеш пасихӀдешла баркьудлумани мардирули сари[+].


Харазиннис, Бетсаидас ва Капернаумлис балагьуни

20[•]ИлхӀели, бегӀла дахъал гӀяламатуни чузир дарибти шагьуртас, илабти халкь Аллагьличи чархӀебухъни багьандан, гӀяйиббирес вехӀихьиб:

21– Балагь-кьадар хӀед, Харазин! Балагь-кьадар хӀед, Бетсаида! Нуни хӀушазир чедаахъибтигъунти итди гӀяламатуни Тирлизирра, Сидуннизирра чедаахъибти диаллири, зибкьнира чекагьурли, чучи палдара чекакьурли, илди жявлил Аллагьличи чарбулхъи[+]. 22Амма викӀулра хӀушази: кьиямала бархӀи Тирлисра, Сидуннисра хӀушабичиб гьамадли бирар[+]. 23ХӀедра, Капернаум, зубрачи ахъбурцури или, гьанбиркулив?

Юх, хӀу жагьаннаблизи[†] лайбикӀури, сенкӀун хӀезир дакӀударибти итди гӀяламатуни Садумлизир дакӀударибти диалри, ил гьанналичи бикайчи кавлусири. 24Амма викӀулра хӀушази: кьиямала бархӀи Садумла ванзалис хӀушабичиб гьамадли бирар.


Дудешлис деза

25[•]ИлхӀели, Сунела гъай даимдирули, ГӀисани иб:

– ХӀед дезабирулра, Дудеш, зубрала ва ванзала ХалавегӀил,[†] сенкӀун ХӀуни ил секӀал пасихӀкартазибад ва духутазибад дигӀянбарили, хӀехартас гьаргбарири. 26ГӀе, Дудеш! Ил сабри ХӀед дигуси!

27Дила Дудешли лерилра Набзи гиб. Урши чилилра хӀела – Дудешли ахӀенси. Дудешра чилилра хӀела – Уршили ахӀенси, ва Уршили Сай Дудеш гьаргварес дигусили ахӀенси[+].

28Лерилра дамсурти ва къиянтазирти, Набчи дакӀирая, Нуни хӀушази хӀелбалтахъасра;[+] 29Дила дукӀ хӀушачи чехъая ва Набзирад бурсидиирая, сенкӀун Ну малхӀямсира ва уркӀи кӀантӀил сайра – хӀушала рухӀлисра паргъатдеш бургидая. 30Дила дукӀ гӀяхӀси саби, Дила махра кункси саби.

### 12


ГӀисара сут бархӀира

1[•]Илала гӀергъи, сут бархӀи, ГӀиса аршила хъу байбяхъили аркьухӀели, Илала мутагӀялимтани, гушкабиубли, лугни удес ва дукес бехӀбихьиб. 2Парисейтани илди чебаили, Илизи иб:

– ХӀера, ХӀела мутагӀялимтани сут бархӀи бирес асухӀебируси бирули!

3ГӀисани илдази иб:

– ХӀушани хӀебелчӀунраяв гьатӀи, Даудли[†] сайра, сунела адамтира гушбиубхӀели се барибсирил? 4Ил Аллагьла юртлизи ацӀиб ва, Аллагьлис багъишла кьуцӀри деркун. Илди кьуцӀри, кашишунацун[†] ахӀи, я сунени, я илала адамтани деркес асубирути ахӀенри. 5Яра хӀебелчӀунраяв, сут бархӀи Аллагьла хъулиб кашишунанира сут бархӀила тяхӀяр-кьяйда дулъниличила ва саби гӀяйибагарли калниличила? 6Амма хӀушази викӀулра: Аллагьла хъайчивра халал ишав сай[+]. 7«Кьурбан ахӀи, уркӀецӀи дигулра» ибси, хӀушани балули диадалри, гӀяйибагартачи гӀяйибта хӀедиркьада. 8Инса Урши – сут бархӀилара хужаим сай.

9[•]Илавад арякьи, Ил илдала синагуглизи[†] ацӀиб. 10Илав някъ берубси ца адамра леври. ГӀиса гӀяйиблаварес багьандан, Илизи хьарбаиб:

– Сут бархӀи адамти сагъбирес асубирару[+]?

11Илини илдази иб:

– ХӀушала ургав чилра леву, суненира лебси ца маза сут бархӀи курлизи кабикалли, дураадхӀесили балтуси? 12Адам сецад ункълив мазаличив! ХӀебиалли сут бархӀи гӀяхӀдеш бирес асубирули саби[+].

13ИлхӀели ГӀиса ил адамлизи викӀар:

– ХӀела някъ гьабати.

Илини някъ гьабатур, ил цархӀил някъван сагъбиуб.

14Парисейти,[†] дурабухъи, ГӀиса секьяйда каршусил, саби-ургаб гъайбикӀескабииб.


Аллагьли чеввикӀибси къараваш

15Иличила багьурси ГӀиса илавадли арякьун. Бахъал адамти Илис гӀергъи арбякьун, илди лебилра Илини сагъбариб. 16Амма Илини илдази Сай чи саял бурахъес къадагъабариб[+]. 17ГӀисайя идбагличибли бурибси илкьяйда бетерхур, сайра викӀуси:

18«Иш Дила Къараваш сай,
Нуни чеввикӀибси сай,
Наб дигахъуси сай,
Иличи саби Дила УркӀила харидеш.
Дила РухӀ Илис лугас,
ва халкьанас Илини бархьдешла хӀукму балахъа.
19Ил я жалхӀейкӀар, я чӀярхӀейкӀар,
я кьакьурбазиб Илала тӀама чилилра хӀебикьу.
20Бархьдешла хӀукму чедибдешличи кайчи,
я кьячӀбелгӀунси чӀигӀя хӀябялча,
я гавбикӀуси пилта хӀебилша.
21Илала уличи халкьанани умутбирхьу».


ГӀиса ва Белзибул

22[•]ИлхӀели жиндралаиубси, сукъур ва тилхъавси адам Иличи киб. ГӀисани ил сагъвариб – ил чедианиуб ва гъайикӀаниуб. 23Адамти, тамашабирули, бикӀулри:

– Ил Даудла Урши ахӀенара[+]?

24Парисейтани биалли, иличила бакьили, иб:

– Илини жиндри Белзибулла – жиндрала талхъа – цӀакьличил дурайули сай[+].

25ГӀисани илдала пикруми далули, илдази иб:

– Саби-бухӀнаб бутӀибси гьарил пачалихъ бацӀбирар, саби-бухӀнаб бутӀибси гьарил шагьар ва хъали кахӀевлан. 26Илбисли илбис дугӀиули биалли, ил саби-бухӀнаб бутӀили саби, секьяйда кавлана илала пачалихъ? 27Нуни жиндри Белзибулла цӀакьличил дурайули виасли, хӀушала уршбани чила цӀакьличил дурайулив илди? Илбагьандан илди хӀушаб судьябили бирар[+]. 28Нуни жиндри Аллагьла РухӀличил дурайули виасли, гьайгьай, Аллагьла ПачяхӀдеш[†] хӀушачи бакӀили саби. 29Яра, цӀакьсила юртлизи ацӀили, ил вигьхӀейгьи, илала мас бигӀес секьяйда вирара? ЧӀянкӀли илхӀелицун илала юрт бигӀес вирар.

30Набчил ахӀенси – Набчи къаршиси сай. Набчил урчхӀерчуси, ил пулкӀуцӀдиран сай[+]. 31Илбагьандан хӀушази викӀулра: адамтала гьарилра бунагьличибад ва Аллагьлис бурибси диргалаличибад чебкабурхар, амма Дурхъати РухӀлис бурибси диргалаличибад чебкахӀебурхар[+]. 32Инса Уршиличи къаршили чили гъай буралра, иличибад чеббурхар, амма Дурхъати РухӀличи къаршили бурибсиличибад я иш даршдуслизиб, я челябкьлализиб чебберхни хӀебирар.

33Яра галгара илала цӀедешра гӀяхӀти диъни марбарая, яра галгара илала цӀедешра вайти диъни марбарая, сенкӀун галга сунела цӀедешличибли багьес вируси сай[+]. 34ЧӀичӀлумазирад кадикибти! Секьяйда хӀушани гӀяхӀси бурес дирутирая, вайти диубхӀели? УркӀилизиб лебси бирар мухӀлили буруси[+]. 35ГӀяхӀси адамли гӀяхӀсила хазнализибад гӀяхӀси кайсу, вайси адамли биалли, вайдешла хазнализибад вайдеш кайсу[+]. 36ВикӀулра хӀушази: адамтани бурибси гьарилра дугӀла гъайлис, кьиямала бархӀи жаваб луга[+]. 37ВегӀла гъайличивли марра варили вирар, вегӀла гъайличивли танбихӀлара варили вирар[+].


Юнус идбагла лишан

38[•]ИлхӀели цацабехӀти табтарчибани[†] ва парисейтани иб:

– МугӀяллим! ХӀезибадси лишан нушаб чебаэс дигахъахӀери.

39Илини илдази иб:

– ГӀясиси ва пасадси наслу лишайгӀиб умцӀули саби. Амма илис сегъуналра лишан бедхӀелуга, Юнус идбагла лишан ахӀенси[+].

40КӀасла варглав хӀябал бархӀира, хӀябал дугира Юнус кали кьяйда, Инса Уршира ванзала уркӀилизив хӀябал бархӀира, хӀябал дугира кавлан[+]. 41Кьиямала бархӀилизиб Ниневияла адамти ишхӀелла наслуличил тӀашкабилзан ва илди гӀяйиблабиру, сенкӀун Юнусли барибси вягӀза бакьили, илди Аллагьличи чарбухъун. ХӀушачил вархси Юнусличив имцӀали чевяхӀси сай![+] 42Югла улкала пача хьунул кьиямала бархӀи ишхӀелла наслуличил тӀашкарилзан ва илди гӀяйиблабиру. СенкӀун ил Сулайба пасихӀдешличи лехӀахъес дунъяла дубларад ракӀибсири. Сулайбайчивра имцӀали чевяхӀси ишав хӀушачил варх сай!

43[•]Адамлизибад дурабухъунхӀели, жинд шинагар мераначиб къяйцӀбикӀар, бамсриахъес мер баргес умцӀули, амма хӀебургу. 44ИлхӀели сунези саби бикӀар: «Гьари, ну сунезибад дурабухъунси дила хъули чарбулхъас». БакӀибхӀели, сунела мер чилилра хӀебуцили, бушкили ва ибгили бургу. 45ИлхӀели ил аркьян ва гьатӀира гӀясити верхӀел жинд лерку, илаб хӀеркабирар. Ил секӀал адамлис гьалабричибра вайси саби. Илкьяйда бирар иш гӀясиси наслуличилра.


ГӀисала неш ва узби

46[•]Ил халкьличил гъайикӀухӀели, Илала нешра, узбира, Иличил гъайбухъес дигули, хъа дураб тӀашлири[+]. 47Чилирил Илизи иб:

– ХӀела нешра, ХӀела узбира, ХӀечил гъайбухъес дигули, дураб тӀашли саби.

48ГъайикӀусилизи ГӀисани иб:

– Дила неш чи сари? Чихъали саби Дила узби?

49Сунела мутагӀялимти някъли чебаахъили, иб:

ХӀера, ихди Дила неш ва Дила узби. 50СенкӀун Дила Зубрала Дудешла ари таманбируси – ил Наб узира, рузира, нешра сай[+].

### 13


ВелгӀусиличила айту-гъай

1[•]ИлбархӀи, дуравхъи, ГӀиса урхьула дубла кайиб. 2Илаб хӀекьли бахъал халкь цалабикиб, илбагьандан Илис къаякъличи кайэс чебуркъиб. Лебилра халкь урхьудублаб тӀашбизур. 3Илини айту-гъайличил илдас дахъал секӀал дурулри, ва викӀулри:

– Гье дегӀес хъубзар дуравхъун. 4Илди делгӀухӀели цацадехӀти гье гьунила дубла кадикиб ва, арцурли дакӀили, арцанта илди дергун. 5ЦархӀилти гье – къаркъубар ванзаличи кадикиб, гӀянжи камси сабхӀели, бусягӀят чедакӀиб. 6Амма берхӀи ахъбиубхӀели, илди берхӀили цӀухдариб ва хӀячми агни багьандан деръуб. 7ЦархӀилти муръухьла кьадубази кадикили, ва, муръухь берхъили, илди гӀянддакӀиб. 8ЦархӀилти биалли, тухъси ванзаличи кадикили, чедакӀиб, ва цадехӀтани даршнали имцӀаси, цархӀилтани – урегцӀайнали, итилтани – хӀябцӀайнали имцӀаси сабухъ гиб. 9Бакьес лихӀби лерсини бакьаб![+]

10[•]Гъамбиубти мутагӀялимтани Илизи иб:

– Сен илдази айту-гъайличил гъайикӀулрив?

11Илдас жаваблибиахъубли, Илини иб:

– Зубрала ПачяхӀдешла дигӀяндешуни дални хӀушаб гибси саби, амма илдас гибси ахӀен[+]. 12СенкӀун, лебсилис гьатӀира бедили, имцӀабирар; агарсила – лебсира кебасили бирар[+]. 13Илдази айту-гъайличил гъайикӀулра, сенкӀун илдани хӀербикӀули чехӀебиули саби, лехӀихъули хӀебикьули ва иргъхӀергъули саби. 14Илкьяйда илдачирли детурхули сари ГӀисайя идбагли гьалахили дурибти:

«ЛихӀбани бикьидая – иргъхӀергъидая,
хӀулбани хӀердикӀудая, амма чехӀебиидая.
15Илди халкьла уркӀби чурхдиуб,
лихӀбани къиянни бикьули саби
ва хӀулби гӀекӀили сари,
хӀулба чехӀебиэс,
лихӀбани хӀебикьес,
уркӀили хӀергъес
ва саби сагъбарахъес Набчи дугьахӀебизес багьандан»[+].

16ХӀушала хӀулби биалли, чулира чедиути ва хӀушала лихӀби, чулира дикьути, талихӀчерти сари[+]. 17ХӀекьдеш бурулра хӀушази: бахъал идбагуни ва гӀябидуни[†] хьулбикӀутири хӀушани чедиути чедиэс, амма чехӀедаиб, хӀушани дикьути дикьес, амма хӀедакьиб.


ВелгӀусиличила айту-гъай баянбарни

18[•]ХӀуша лехӀдизирая хъубзарличила айту-гъайла мягӀналичи: 19ПачяхӀдешличила хабар бакьибси ва ил иргъхӀергъуси гьарилличи, илбис лябкьули саби ва бакьибси гъай илдала уркӀбазибад билгӀули саби. Илди сари гьунила дубла кадикибти гье. 20Къаркъубар ванзаличи кадикибти ибси – бакьибси дев чули разидешличил кьабулбирути адамти саби, 21амма илдала хӀячми агара, илбагьандан камси заманала саби, къияндешлизиб яра дев багьандан гӀергъикабикибхӀели, илди гӀелумбирар, ибси саби. 22Муръухьла кьадубази кабикибси гье ибси – ил сунези бурибси дев бакьибси адам сай, амма дунъяла къайгънани ва давлалис виргӀякайънили дев гӀяндбуршули саби – ил сабухъагарли кавлули саби[+]. 23Тухъси ванзаличи кабикибси гье – ил гъай бикьуси ва иргъуси адам сай. Илгъуна адамли, цали даршнали имцӀаси, цали урегцӀайнали, цали хӀябцӀайнали имцӀаси сабухъ бурчули саби[+].


АнкӀиличила ва хъалталичила айту-гъай

24ЦархӀил айту-гъай гьалабихьиб илдас, викӀули:

– Зубрала ПачяхӀдеш мешуси саби сунела хъучи гӀяхӀти гье дегӀунси адамличи. 25Адамти бусаунхӀели, илала душман вакӀили, анкӀила урга хъалта дегӀун ва арякьун. 26Гье чедакӀили, лугни дакӀудухъунхӀели, хъалтара дурадухъун. 27Хъа вегӀличи бакӀибти къаравашунани иб: «Хужаим! ГӀяхӀти гье сарригу хӀуни дегӀунти? Илар хъалта чинарад дакӀибти?» 28Илини илдази иб: «Ил душмай барибси саби». Къаравашунани илизи иб: «Дигалли, нушани илди луцӀехӀе». 29Амма илини иб: «Юх, хъалталичил дархли хӀушани анкӀира къябдиридая, 30кӀидехӀалра дакӀахъес датирая, иршухӀели, нуни аршикьянабази бурис: гьаланачи хъалта дучахъес, халурби дигьахъес ва цӀали дигахъес, гӀур биалли анкӀи дила усилизи дучахъес»[+].


Горчицала кьякьличила айту-гъай

31[•]ЦархӀил айту-гъайра буриб Илини, викӀули:

– Зубрала ПачяхӀдеш мешули саби, адамли касили, сунела хъучи бегӀунси горчицала кьякьличи, 32сабира гье хӀясибли бегӀлара биштӀаси биалра, халабаибхӀели, хъучирти духълумачиб халабиуси – галгацад биуси, хӀятта, закла арцанти дакӀили, сунела кьялубачир пукьни лушуси[+].


Хамирдайчила айту-гъай

33ЦархӀилра айту-гъай буриб Илини илдас:

– Зубрала ПачяхӀдеш хамирдайчи мешули саби, сабира хьунул адамли касили, башни чебакӀахъес или, декьла хӀябал сяхӀлизи кабихьибси.

34ГӀисани илди лерилра халкьлизи айту-гъайличил дуриб, айту-гъай агарли селра хӀебуриб, 35идбагличирли дурибти детерхахъес багьандан, сайра викӀуси: «Дила дубша айту-гъайлизиб гьаргбирисра, дунъя акӀахъубла дигӀянаси бурисра».


АнкӀиличила ва хъалталичила айту-гъай баянбарни

36ИлхӀели, ГӀисани халкь баткаиб ва хъули ацӀиб. Иличи мутагӀялимти гъамбиуб ва иб:

– Хъучирти хъалталичила айту-гъай нушаб баянбара.

37Илини, жаваблибиахъубли, иб:

– ГӀяхӀси гье белгӀуси – ил Инса Урши сай, 38хъу – дунъя саби, гӀяхӀти гье – илди ПачяхӀдешла дурхӀни саби, хъалта – илбисла дурхӀни саби[+]. 39Илди дегӀунси душман – илбис саби. Арши садаъни – дунъяла ахир саби, аршикьянаби биалли, малаикуни саби[+]. 40Хъалта, дучили, цӀали игули кьяйда, дунъяла ахирлизибра илкьяйда бирар: 41Инса Уршили Сунела малаикуни бурхьу ва Сунела ПачяхӀдешлизирти цархӀилти бунагьличи бикути гьар секӀал уркайсу ва зегъаагарти[†] бурчу,[+] 42ва илди ухуси печлизи бухӀнабуршу. Илар бисара, цулбала кьяржарра дирар[+]. 43ИлхӀели гӀябидуни чула Дудешла ПачяхӀдешлизиб берхӀиван ухар. Бакьес лихӀби лерсини бакьаб![+]


ДигӀянбарибси хазналичила айту-гъай

44Зубрала ПачяхӀдеш хъучиб дигӀянбарибси хазналичи мешуси саби, сабира адамли баргили, чизилра хӀебурили, ва, иличибси разидешли, лерилра секӀал дирцуси, ва баягъи хъу исуси.

45Зубрала ПачяхӀдеш гӀурра жавгьар духури даргес умцӀуси базригайчи мешуси саби, 46суненира илгъуна ца дурхъаси жавгьарла кьякь баргили, лебилра сунела лебдеш бицили, ил асибси.


Бетакьурси турличила

47Зубрала ПачяхӀдеш гӀурра урхьнази бетакьурси ва жура-журала бялихъуна бицӀибси турличи мешуси саби,[+] 48бицӀибхӀели дурасили, гӀур кабиили, гӀяхӀти бялихъуни чӀаплизи дучили, вайти лайдакӀибси[+]. 49Илкьяйда бирар дунъяла ахирлизибра: малаикуни лябкьян ва гӀябидуназибад вайти декӀаркабиру,[+] 50ва илди ухуси печлизи бухӀнабуршу: илар бисара, цулбала кьяржарра дирар[+].

51ГӀисани илдази хьарбаиб:

– Аргъирав хӀушани илди лерилра?

Илди бикӀар:

– ГӀе!

52Илини биалли илдази иб:

– Илбагьандан Зубрала ПачяхӀдешличи вяркъурси гьарил табтарчи,[†] сунела хазнализирад дуркьабира сагатира дурайсуси хужаимличи мешули сай.


Сунела ватӀайзиб ГӀисачи бирхули ахӀен

53[•]Илди айту-гъайра дурили, ГӀиса илавад арякьун. 54Сунела минала шагьарлизи вакӀили, Илини синагугуназиб[†] бучӀахъухӀели, лебилра тамашакабирутири ва бикӀутири:

– Илала илдигъунти пасихӀдеш ва цӀакь чинарадтив[+]? 55Кьисла устала урши ахӀену Ил? Сунес Мария бикӀуси – Илала неш ахӀену? Якьубра, Юсупра, Симунра, Ягьудара – Илала узби ахӀену[+]? 56Лебилра илала рузбира нуша-ургабти ахӀену? Чинарадти сарив илди лерилра Илала?

57Илдани Ил увватур. ГӀисани илдази иб:

– Идбагла хӀурмат бирар – вегӀла ватӀайзиб ва вегӀла хъулиб ахӀенси[+].

58Илини илар дахъал гӀяламатуни хӀедариб – илди бирххӀебирхни сабабли.

### 14


ШизибикӀан ЯхӀъя кавшни

1[•]Илзамана мербекӀ Гьирадли ГӀисачила хабурти дакьиб. 2Илини сунела къуллукъчибази иб:

– Ит вебкӀибихӀивад мицӀириубси ШизибикӀан ЯхӀъя сай, ва илбагьандан саби Илизиб гӀяламатла цӀакь лебси[+].

3Сунела узи Пилиппла хьунул Гьирадат багьандан, илис гьалав Гьирадли, ЯхӀъя уцили, вигьи, туснакълизи катур[+]. 4СенкӀун ЯхӀъя викӀулри: «Гьирадли ил кариэс асухӀебирар». 5Гьирадлис ЯхӀъя кавшес дигулри, амма халкьлизивад урухкӀулри, лебтанилра ил идбаглизи халирни багьандан[+].

6Гьирад акӀубси бархӀила байрам дурабуркӀухӀели, Гьирадатла рурсили делхъ дариб, илди Гьирадлис гӀяхӀдизур, 7илбагьандан илини хъяличил чесиб – рурсилис дигуси бедес[+]. 8Рурсили биалли, нешли гьиррарни хӀясибли, иб: «Наб ишаб кӀабатӀлизиб ШизибикӀан ЯхӀъяла бекӀ биха». 9Пача пашманиуб, амма сунечил кабиибтала гьалаб барибси хъя багьандан, ил рикӀуси бедахъес хъарбариб ва 10туснакълизивси ЯхӀъяла бекӀ чеббяхъяхъес бархьиб. 11Илала бекӀ кӀабатӀлизиб хиб ва рурсилизи бедиб, илини биалли сунела нешличи арбухиб. 12ЯхӀъяла мутагӀялимтани, арбухили, жаназа хӀярибихьиб ва бетаурсиличила ГӀисази багьахъур[+].


ГӀисани шел азир белкъахъни

13[•]Ил хабар бакьили, ГӀиса, къаякъличи айили, бацӀси мерличи сайцун арякьун. Адамти биалли, иличила бакьили, шагьуртазибад хьурали Илис гӀергъи бакӀиб. 14Урхьудубличи дуравхъунхӀели, ГӀисани бахъал учибикибти халкь чебаиб ва, илдачи ряхӀмубарили, илдазибад зягӀипти сагъбариб. 15БархӀи ахъибхӀели, Иличи мутагӀялимти гъамбиуб ва бикӀар:

– Иш бацӀси мер саби ва замана арбякьи саби. Халкь баткаа, алавчарти шимази букьяхъес ва чус беркала асахъес.

16Амма ГӀисани илдази иб:

– Илдас чиналра букьес гӀягӀнили ахӀен, хӀушани бахеная.

17Илдани Илизи иб:

– Нушала лерти шел кьацӀра, кӀел бялихъра сари.

18Илини иб:

– Илди иша Набчи дихая.

19ГӀур, халкьлизи кьарличи кабиахъес хъарбарили, шел кьацӀра, кӀел бялихъра касили, ГӀисани, закибяхӀ хӀеръили, илди баркатладарили, бутӀнаддариб ва илабти адамтас дутӀахъес Сунела мутагӀялимтази дедиб. 20Лебилра, букули, белкъун. Калунти бутӀнани вецӀнукӀира чӀап дицӀахъиб. 21Хьунул адамтира, дурхӀнира халхӀебарили, илаб букунти шел азирцад мурул адам лебри[+].


ГӀиса шинничивад вашни

22[•]ГӀисани, адамти баткаайчи, сунес гьалаб, мутагӀялимти къаякъличи абацӀахъиб ва итилил дубличи бархьиб. 23Халкь баткаили, ГӀиса дубурличи ацӀиб, суненицун балгабарес багьандан, ва бархӀехъ илав цайли калун[+]. 24ИлхӀейс къаякъ урхьудубличибад гьарахъбикилри, ил ругертани бирхъулри, сенкӀун бяхӀчиси дягӀ бухъири. 25ГӀянручӀ-дуги ГӀиса илдачи арякьун, урхьуличивад вашули. 26Урхьуличив вашуси ГӀиса чеили, Илала мутагӀялимти, гъузгъалдибиубли, бикӀулри:

– Ил къаралди саби!

Ва урухбиубли вявбикӀесбииб[+]. 27Амма ГӀиса, илдачил гъайикӀескайили, иб:

– ЧӀумадиирая, Ну сайра, урухмакӀудая.

28Петерли жаваблис иб:

– ХалавегӀил![†] Эгер ил ХӀу виадли, шинничивад ну ХӀечи вакӀахъес хъарбара.

29Илини иб:

– Ваши.

Къаякъличивад кацӀили, Петер шинничивад ватихьиб, ГӀисачи гъамиэс багьандан, 30амма, дягӀла цӀакь чебаили, урухиуб ва, кяйгӀули, вявикӀесииб:

– ХалавегӀил! Ну верцахъаба!

31ГӀисани някъ гьабатурли ил уциб ва викӀар:

– Камси бирхаудила вегӀ! Сен хӀу васвасухъунри[+]?

32Илди къаякъличи абацӀибхӀели, дягӀ багьлабиуб. 33Къаякъличибтани илис икрамбариб ва иб:

– ХӀекьли ХӀу Аллагьла Урши сайри[+].

34ЦархӀил дубличи бетахъбикили, илди Геннисаретла ванзаличи бакӀиб[+]. 35Мерла адамтани Ил вагьур, лебилра мер-мусаличиб[†] Ил вакӀниличила хабар тӀинтӀбиуб. ИлхӀели лебилра зягӀипти ГӀисачи хиб. 36Илди тиладибикӀутири, чӀянкӀли Илала палтарла дубличи гачбикахъес батахъес. Гачбикибти лебилра сагъкабирутири.

### 15


Адамтала гӀядат ва Аллагьла Дев

1[•]Илаб ГӀисачи Ерусалимла парисейти[†] ва табтарчиби[†] бакӀиб ва бикӀар:

2– Сен хӀела мутагӀялимтани, кьацӀли букухӀели някъби хӀейцули, халабегӀтала гӀядатуни дулъутив[+]?

3Илини жаваблибиахъубли иб:

– Сен гьатӀи хӀушани, хӀушала гӀядат багьандан, Аллагьла хъарбаркь булъулрая? 4АллагьликӀун иб: «Дудешла ва нешла хӀурматбирен. Дудешлис ва нешлис вайси буруси, кавшес лайикьли сай». 5ХӀуша биалли дикӀулра: «Чили-биалра дудешлизи яра нешлизи буралли: хӀед икьалабаресил нуни Аллагьлис савгъатбарира, 6илгъуна адамличи хъарси ахӀен сунела дудешлис кумекбирес». Иличибли хӀушани Аллагьла дев хӀушала гӀядатличи барсбарилрая. 7КӀибяхӀянти! ХӀушачила гьалахили бурули, вархьли викӀулри ГӀисайя:[+]

8«Ишди адамтани Дила хӀурмат мухӀлили бирули саби, илдала уркӀби биалли Набчирад гьарахъли сари.

9Инсантала хъарбаркьуначи адамти руркъули, илдани Наб дугӀла икрамбирули саби».

10Халкь жибарили, ГӀисани иб:

– ЛехӀдизирая ва буруси аргъая! 11Адам хӀярамирахъуси мухӀлилизи аркьусили ахӀенну, мухӀлилизибад дурабулхъусили сай[+].

12ИлхӀели мутагӀялимтани, гъамбиубли, Илизи иб:

– ХӀуни балулрив, илди гъай дакьибхӀели, парисейтас хӀейгибизниличила?

13Илини, жаваблис, иб:

– Дила Зубрала Дудешли ухӀебатурси гьарилра бухъала хӀячмачил къяббарили бирар. 14Илди батирая: илди сукъуртала сукъур гьабкьяби саби. Сукъурли сукъур викалли, кӀелра курлизи кабиркур[+].

15Петерли Илизи иб:

– Баянбара ил айту-гъай нушаб.

16ГӀисани иб:

– Марлира, гьаннара хӀушанира хӀергъилрав? 17ХӀушани хӀебалулрав, мухӀлилизирад аркьути лерилра варглизи диъни ва гӀур дурааркьни? 18МухӀлилизибад дурабиркуси – уркӀилизибадси саби ва илини сай адам хӀярамирахъуси[+]. 19СенкӀун уркӀиларад сари вайти пикруми дурадулхъути: кабуршнила, мурул-хьунул зинабиънила, хъямхӀядешла, хъулкидешла, къалпти бикьридешла, бугьтанна. 20Илдани сай адам хӀярамирахъуси, хӀедирциб някъбачил укнили ахӀенну.


УрхӀкьамланна рирхни

21[•]Илавад арякьи, ГӀиса Тирла ва Сидунна ванзурбачи вакӀиб. 22ХӀера, иларад ханаанлан хьунул адам дурарухъи, Илизи вяврикӀесрииб:

– УркӀецӀи бара набчи, ХалавегӀил,[†] Даудла[†] Урши, дила рурси жиндлизирикили, гӀязабруркӀули сари[+].

23Амма Илини илизи дубхӀехъиб. Гъамбиубли, мутагӀялимти ГӀисази тиладибухъун:

– Раткаа ил, сенкӀун нушаб гӀергъи вявкарикӀули сари.

24Илини биалли, жаваблис, илдази иб:

– Ну вархьибсира Израилла чердалкӀунти мазаличи[+].

25Ил биалли, гъамриубли, Илис икрамбирули, рикӀар:

– ХалавегӀил! Кумекбара наб!

26Илини жаваблис буриб:

– ДурхӀназибад кебасили, хурас кьацӀ лайбакӀни гӀяхӀси ахӀен[+].

27Хьунул адамли иб:

– ГӀе, ХалавегӀил! Чула хужаимтала кьумурларад кадикибти хъимихъули хуранира дугагу.

28ИлхӀели жаваблис ГӀисани иб:

– Агь, хьунул адам! Халаси саби хӀела рирхни, илбагьандан хӀу хьулрикӀусиван биаб.

ИлхӀяйзир илала рурси сагъкариуб.


Бахъал сагъбарни ва авал азир белкъахъни

29[•]Илавад дуравхъи, ГӀиса Галилеяла урхьуличи вакӀиб ва, дубурличи ацӀили, кайиб. 30Илаб Иличи бахъал халкь бакӀиб, илдала ургаб балкӀабира, сукъуртира, чулахъунира, тилхъавтира, ва цархӀилти зягӀиптира лебри. Илди ГӀисала кьяшмала гьала киб. ГӀисани илди лебилра сагъбариб. 31Илбагьандан халкь тамашакабирутири, тилхъавти гъайбикӀули, гӀяргаби ара-сагъли, сукъурти чебианбиубли, балкӀаби бархьбиубли чебиухӀели, Израилла Аллагьлис дезни дирулри.

32ГӀисани биалли, Сунела мутагӀялимти жибарили, иб:

– ХӀябал бархӀи набчил барх лебти халкь Наб язихъбилзули саби, илдала беркеси агара. Гьуйчиб гьатӀира усалбикес асубирарну, гушли бархьесра дигули ахӀенра[+].

33МутагӀялимти Илизи бикӀар:

– Илдицад халкь бахес бацӀавлахъличир нушани кьуцӀри чинар кайсути?

34ГӀиса илдази викӀар:

– ХӀушала чум кьацӀ лера?

Илдани Илизи иб:

– ВерхӀел кьацӀра, чумал бялихъра сари лерти.

35ИлхӀели адамтази ванзаличи кабиахъес буриб. 36Касили верхӀел кьацӀра, чумал бялихъра, Аллагьлис шукрура или, ГӀисани бутӀнаддариб ва илабти адамтас дутӀахъес Сунела мутагӀялимтази дедиб. 37Лебилра, букули, белкъун. Калунти бутӀнани верхӀел чӀап дицӀахъиб. 38Илаб букунти биалли, хьунул адамтира, дурхӀнира халхӀебарили, авал азир мурул адам лебри[+].

39Халкьра баткаили, Ил къаякъличи айиб ва Магаданна мер-мусаличи[†] арякьун.

### 16


Замунтала лишанти дални

1[•]Парисейти[†] ва саддукейти[†] гъамбиубли, ГӀисала хӀялумцӀули, закибадси лишан чебаахъни тиладибариб[+]. 2Илдас жаваблис Илини буриб:

– БархӀехъ, зак хӀунтӀенбиъни хӀисаббарили, хӀуша дикӀулра: «ГӀяхӀси аргъ бирар»; 3ва савлира, цӀяб-хӀунтӀенбиубси зак чебаили, хӀуша дикӀулра: «ИшбархӀи вайси аргъ бирар». Закла куц декӀарбарес балулра, амма заманала лишанти декӀардирес хӀебалулра. 4ГӀясиси ва пасадси наслу лишайгӀиб умцӀули саби, амма илис сегъуналра лишан бедхӀелуга, Юнусла лишан ахӀенси.

Илдира батурли, ГӀиса гьарахъикиб[+].


Парисейтала ва саддукейтала къалпси белчӀудиличила

5[•]Итилил дубличи бетахъбиркули, Илала мутагӀялимтани кьуцӀри дархкасес хъумартур. 6ГӀисани илдази иб:

– ХӀердикӀеная, парисейтала ва саддукейтала хамирдайзирад мяхӀкамдиирая[+].

7Илди биалли, чула-ургаб пикрибикӀулри, бикӀули:

– Нушани кьуцӀри кахӀесибхӀели, Ил илкьяйда викӀули сай.

8ГӀисани, илдани се пикрибирулил балули, иб:

– Сен хӀуша, камли дирханти, хӀуша-ургар кьацӀ агара дикӀутира[+]? 9Марлира, гьаннара хӀушани хӀергъилраяв? Яра хӀушаб гьанхӀебиркулив, секьяйда шел кьацӀ шел азир адамлис даибал? ГӀеладухъунтала итхӀели чум чӀап дучирая[+]? 10Авал азир адам верхӀел кьацӀли букунхӀели, гӀеладухъунтала чум чӀап дучирая[+]? 11«Парисейталара, саддукейталара хамирдайзирад мяхӀкамдиирая!» или, ибти дила гъай кьацӀличила хӀедиъни, сен хӀушани аргъес хӀедирутира?

12Саби мяхӀкамбиэс гӀягӀниси кьацӀла хамирдан ахӀи, парисейталара, саддукейталара белчӀуди биъни илхӀели илдани аргъиб.


Петер вирхули сай ГӀиса МасихӀ виъниличи

13[•]Пилиппла Къайсаркъалала[†] дуба-кӀарчӀализи вакӀибхӀели, ГӀисани Сунела мутагӀялимтази хьарбаиб:

– Чи сай бикӀулив адамти Инса Уршилис?

14Илдани жаваблис иб:

– ЦабехӀти – ШизибикӀан ЯхӀъя сай, цархӀилти – Ильяс, хӀябэсти – Еремия яра идбагуназивад ца сай, бикӀули саби[+].

15Ил илдази викӀар:

– ХӀуша чи сай дикӀулра Наб?

16Симун Петерли, жаваб лугули, иб:

– ХӀу – МасихӀ[†] сайри, мицӀирси Аллагьла Урши.

17ИлхӀели ГӀисани илис жаваблис иб:

– ТалихӀчевси сайри хӀу, Югьанна урши Симун, сенкӀун адамли ахӀен хӀед ил гьаргбарибси, зубрачивси Дила Дудешли саби. 18Ну хӀези викӀулра: ХӀу Петер[*] сайри ва ил къаркъаличиб Нуни Дила уммат[†] алкӀахъас, жагьаннабла[†] къапулира илис селра барес хӀедирар[+]. 19Зубрала ПачяхӀдешла умхьни хӀези лугасра: ванзаличиб хӀуни асухӀебиахъубси зубрачибра асухӀебирар, ванзаличиб хӀуни асубиахъубси зубрачибра асубирар.

20ИлхӀели Илини Сай ГӀиса МасихӀ виъниличила чизилра хӀебурахъес мутагӀялимтази хъарбариб[+].


ГӀисани Сай убкӀниличила ва мицӀирирниличила бегӀгьалаб бурули сай

21[•]Ил заманаличивад вехӀихьили, ГӀисани гъамли Сунес детарутачила Сунела мутагӀялимтази бурескайиб: Сай Ерусалимлизи аркьниличила, тямадабазирад, халакашишуназирад[†] ва табтарчибазирад[†] дахъал гӀязабти чекасес чевкъниличила, каршниличила ва хӀябъибил бархӀи мицӀирирниличила[+]. 22Шайчи ГӀиса витӀакӀахъили, Петер кьабулагарли гъайухъун:

– Аллагьли ХӀечи уркӀецӀибиру, ХалавегӀил![†] Илгъуна ХӀечил хӀебирар!

23Петерличи шуряхъили, Илини иб:

– ГӀелумии набчивад, илбис! ХӀу – Ну къардулхъахъан къаркъа сайри, сенкӀун хӀу Аллагьлайчила пикриикӀули ахӀенри, адамлайчила пикриикӀулри[+].


Се сабив ГӀисас гӀелабад башни?

24ИлхӀели ГӀисани Сунела мутагӀялимтази буриб:

– Наб гӀергъи вакӀес дигусили, сунела жайчивадра чевверхурли, ва, сунела къанчтӀалра[†] бихули, Наб гӀергъи вакӀаб[+]. 25Сунела жан дерцахъес дигусили илди детихъахъу. Амма, Ну багьандан сунела жайзивад ухъунсили, илди дургу[+]. 26Лебил дунъяла вегӀ ветааллира, адамлис се гӀяхӀдеша, эгер сунела жайс заралбиралли? Яра се бедес вирара адамли сунела жан калахъес? 27Сунела Дудешла ва Илала малаикунала чебяхӀдешла рурхӀнилизив Инса Урши лявкьян ва илхӀели гьарил адамлис илала баркьудлуми хӀясибли бедлуга[+]. 28ХӀекьдеш бурулра хӀушази: ишаб тӀаштазибад цацабехӀти, Сунела ПачяхӀдешличил лявкьуси, Инса Урши чеайчи, хӀебубкӀар[+].

### 17


ГӀиса варсиъни

1[•]Урегал бархӀила гӀергъи ГӀисани Петерра, Якьубра, илала узи Югьанра бархкасиб ва илдачилцун ахъси дубурличи ацӀиб[+]. 2Илдала гьалаб Илала куц барсбиуб: Илала дяхӀ берхӀиван ухесдииб, палтар цӀярцӀярли цӀубдиуб[+]. 3ИлхӀели илдани, Иличил ихтилатбикӀути, Муса[†] ва Ильяс идбагуни чебаиб. 4Петерли ГӀисази иб:

– ХалавегӀил,[†] нушаб ишар диэс лебгӀеб гӀяхӀил саби! Дигалли, ишар хӀябал чятир дирис: ца ХӀед, ца Мусас, ца Ильяслис.

5Илини ил бурухӀели, шаласи гъагул багьарбиубли, илди дяхӀцӀили кӀапӀбариб, ва гъагуллизибад тӀама абердиб:

– Ил сай Дила дигуси Урши. Ил Дила харидешра сай. Иличи лехӀихъеная![+]

6Ил бакьибмад, мутагӀялимти, кахбиубли, бяхӀудибикиб. 7Амма ГӀиса, гъамиубли, илдачи гачикили, иб:

– Адизирая ва урухмакӀудая.

8Илдани чула хӀулби ахъдуцибхӀели, ца ГӀиса ахӀенси чилра чехӀеиб.

9Дубурличибад кабицӀухӀели, ГӀисани илдази хъарбариб:

– Инса Урши вебкӀили мицӀириайчи, ишаб хӀушани чебаибсиличила чизилра мабуридая[+].

10МутагӀялимтани Илизи хьарбаиб:

– Гьаланачи Ильяс вакӀес гӀягӀниси сай или, табтарчиби[†] сен бикӀутив?

11ГӀисани илдас жаваблис иб:

– Бархьси саби, Ильяс, гьалав вакӀили, гьар секӀал гьалабла жураличи душес гӀягӀнити сари. 12Нуни хӀушази бурулра: Ильяс вакӀиб, амма адамтани ил хӀегьур ва илис чус дигуси бариб. Илкьяйда илдазирад Инса Уршилира гӀязабти чекайсу.

13ИлхӀели мутагӀялимтани аргъиб, Илини дурибти ШизибикӀан ЯхӀъячила диъни[+].


Жиндралаиубси сагъварни

14[•]Илди халкьличи бакӀибхӀели, Иличи ца адам гъамиуб ва, кьукьмусикили, 15иб:

– ХалавегӀил! Дила уршиличи уркӀецӀибара. Иличи хӀял чебашули саби ва цӀакьли инжитирули сай: гьачам цӀализи, гьачам шизи зумали тӀяхӀикӀули сай. 16Нуни ил ХӀела мутагӀялимтачи кира, амма илдани сагъварес хӀебиуб.

17Жаваблис, ГӀисани иб:

– Агь, хӀебирхуси ва пасадси наслу! Ну сецадхӀи хӀушачил вирусира? СецадхӀи Нуни хӀушачил яхӀбирусив? Гьари, ил урши иша кая!

18ГӀисани жиндлизи дурабухъахъес хъарбариб, жинд дурабухъун ва урши бусягӀят сагъиуб[+]. 19ИлхӀели мутагӀялимтани ГӀисази хьарбаиб:

– Сен нушани ил дураэс хӀедиубра?

20-21ГӀисани Илдази иб:

– Камли дирхни багьандан. ХӀекьдеш бурулра хӀушази: эгер горчицала кьякьцадалра хӀушала дирхни биалри, иш дубурлизи эс дирутири: «Ишад ита арбукьен» ва ил аркьи; хӀушани барес хӀедиэси селра хӀебири[+].


ГӀисани Сай убкӀниличила гӀурра гьалахили бурули сай

22[•]Саби ГалилеялизибхӀели, ГӀисани мутагӀялимтази иб:

– Инса Урши адамтала някъбази ведлуга, 23Ил каршу ва хӀябэсил бархӀи мицӀирирар.

Илди цӀакьли пашманбиуб[+].


Аллагьла хъайс хӀекь бедни

24Капернаумлизи бакӀибхӀели, Аллагьла хъайс хӀекь бурчанти[†] Петерличи гъамбиуб ва иб:

– ХӀушала МугӀяллимли Аллагьла хъайс хӀекь лугав[+]?

25Ил викӀар:

– ГӀе.

Петер хъули ацӀибхӀели, ГӀиса гьалаикили, иб:

– ХӀед секьяйда гьанбиркулив, Симун, ванзала пачнани хӀекь чизибад кайсув? ВегӀла адамтазибад яра урхӀла ванзалантазибад?

26Петер Илизи викӀар:

– УрхӀлайзибад.

ГӀисани Илизи иб:

– ХӀебиалли, вегӀла адамти азадли саби, 27амма илдас хӀейгихӀебизахъес, урхьуличи укьен, къармакъ игьа ва, къармакълизи бикибси цаибил бялихъ дураса, илала мухӀли абхьа, илаб авал шагьиличи цугси арц бургид. Ил касану, хӀела ва Дила шайзибад беда.

### 18


Зубрала ПачяхӀдешлизив халаси

1[•]Ит замана мутагӀялимти ГӀисачи гъамбиуб ва иб:

– Зубрала ПачяхӀдешлизив чи халасив?

2ГӀисани, виштӀаси дурхӀя живарили, илдала урга катурли, 3иб:

– ХӀекьдеш бурулра хӀушази: эгер дарсхӀедиадалли ва дурхӀнигъунтили хӀедиадалли, Зубрала ПачяхӀдешлизи ахӀедицӀудая[+]. 4Иш дурхӀяван, сунени сай виштӀаварибси, Зубрала ПачяхӀдешлизив халаси вирар. 5Ну багьандан ца ишгъуна дурхӀя кьабулварибсини, Нура кьабулирулра[+]. 6Амма илдазивад, Набчи бирхути биштӀалтазивад цалра бунагьлизиикахъалли, хъябличи урхамра чекахъили, урхьнази лайвакӀни гьалаб сабри.

7Адамти бунагьличи бикуси дунъялисра балагь! Бунагьлис багьана мурталра бирар, амма адамтала бунагьунас багьана акӀахъубси адамлис балагь![+] 8Эгер, хӀела някъли яра кьяшли бунагьличи аркули виадли, чеббяхъяну, лайбакӀа: чулахъли даимти гӀямрулизи ацӀес гьалаб саби, кӀелра кьяшличил ва кӀелра някъличил даимси цӀализи лайвакӀниличиб[+]. 9Эгер, хӀела хӀуй бунагьличи аркули виадли, дураабитӀенну, лайбакӀа: ца хӀулира хӀура гӀямрулизи ацӀес къулайли саби, кӀел хӀулира лерли жагьаннабла[†] цӀализи лайвакӀниличиб[+].

10-11[•]ХӀердикӀеная, ишди биштӀалтазибад цалра мучлаагармабиридая, сенкӀун хӀушази викӀулра: зубрачибти илдала малаикунани[*] Зубрачивси Дила Дудешла дяхӀ мурталра чедиути сари.


ЧеббалкӀунси маза

12ХӀушаб секьяйда гьанбиркулив? Даршал маза лерсила, ца чеббалкӀи бетахъили саби. Ил сунела гӀелар калунти урчӀемцӀануурчӀемра мазара дубуртачир датурли, илигӀив умцӀес архӀякьяну, гьатӀи? 13ХӀекьдеш бурулра хӀушази, ил баргибхӀели, детхӀехъибти урчӀемцӀануурчӀемраличивра имцӀали разиирар. 14Илкьяйда хӀушала Зубрала Дудешлисра ишди биштӀалтазивад цалра алхахъес дигули ахӀен[+].


Умматлис насихӀятуни

15[•]Эгер хӀечи къаршили хӀела узини бунагь баралли, укьенну сунелара хӀелара ургабцун пужбара. ЛехӀахъалли хӀечи, хӀела узи варгири. 16Эгер хӀечи лехӀхӀехъалли, хӀечил барх ца яра кӀел адам каса, «кӀел яра хӀябал бикьри биубли, гьарил дев марбаресли». 17Илдачи лехӀхӀехъалли, умматлизи[†] бура. Умматличира лехӀхӀехъалли, хӀед сай аллагьагарсиван яра хӀекь бурчанван виаб[+].

18ХӀекьдеш бурулра хӀушази: ванзаличиб хӀушани асухӀебиахъубси, зубрачибра асухӀебирар, ванзаличиб хӀушани асубиахъубси, зубрачибра асубирар. 19ГӀурра бурулра хӀушази: эгер, хӀушазибад кӀили цауркӀли ванзаличиб сегъуна-биалра секӀайчила тиладибаралли, Дила Зубрала Дудешли тиладибарибси луга[+]. 20СенкӀун, Ну багьандан кӀел яра хӀябал учибикибихӀив, илдала ургав Нура вирусира.


Чебла хӀялалхӀебалтниличила айту-гъай

21ИлхӀели Петер Иличи гъамиуб ва иб:

– ХалавегӀил![†] Чуйна чевурхусирав набчи къаршили бунагь барибси узичивад? ВерхӀнара-сера[+]?

22ГӀиса викӀар илизи:

– ВерхӀна викӀули ахӀенра хӀези, верхӀна верхӀцӀайна, викӀулра. 23Илбагьандан Зубрала ПачяхӀдеш мешуси саби сунела къаравашунала чеблуми хӀисабдарес вализурси пачачи. 24ХӀисаббирес вехӀихьибхӀели, иличи ца пулан кибсири, сунелара цӀубарцла вецӀал азир умцлала чебла лебси[*]. 25Илала дедес арц агархӀели, хужаимли буйрухъбариб сайра, илала хьунулра, дурхӀнира, лерилра илала лертира дицахъили, чебла чарбарахъес. 26ИлхӀели къараваш, икрамбарили, вяхӀудиикиб ва викӀар: «Хужаим! Сабурбарили, ну ватаба, хӀела арц нуни чардирис». 27Хужаимли, уркӀецӀибарили, чеблаличивад чевкерхур ва къараваш ваткаиб. 28Ил къараваш биалли, дуравхъи, даршал динарла[†][*] чеблалиувси, сайгъуна къараваш варгиб ва, уцили, гӀяндуршесвяхӀиб: «Дила чебла чарбара», – викӀули. 29ИлхӀели ил къараваш илала кьяшмала гьала вяхӀудиикиб ва бусравухъун: «Сабурбарили, ватаба, лерилра чардирис». 30Амма ил хьулхӀевхъун ва, вякьи, чебла чарбарайчи, ил туснакълизи катур[+]. 31Бетаурси чебаили, цархӀилти къаравашуни хӀекьли пашманбиуб ва, хужаимличи бакӀили, лерилра детаурти дуриб. 32Хужаимли ил живариб ва иб: «УвяхӀси къараваш! ХӀуни тиладибарибхӀели, хӀела лебилра чеблаличивад ну чевкерхурра. 33ХӀура хӀела уртахъличивад чевкерхес гӀягӀниси ахӀенрив, ну чевкерхурси кьяйда?» 34ГӀясииубли, сунела лебилра чебла чарбарайчи, пачани ил жалладунази ведиб. 35ХӀушазивад гьарил уркӀи-уркӀилавад узичивад чевкахӀерхалли, Дила Зубрала Дудешра хӀушачил илкьяйда вирар[+].

### 19


Магьар кабуршуси сабаб

1[•]ГӀисани илди гъай тамандарибхӀели, Галилеялизивад дуравхъи, Иордан хӀеркӀла итил шайчирти Ягьудеяла[†] мер-мусаличи[†] вакӀиб. 2Илис гӀергъи бахъал адамтира бакӀиб, илди Илини илаб сагъбариб.

3Иличи парисейти[†] гъамбиубли ва, Илала хӀялумцӀули, бикӀулри:

– Гьарил сабабличивли сунела хьунуйчил декӀариркес мурул адамлизиб ихтияр лебсив?

4Илдас жаваблис, Илини иб:

– ХӀушани хӀебелчӀунраяв, АлкӀахъанни илди гьаланачи мурул адамли ва хьунул адамли акӀахъниличила? 5ГӀурра иб: «Илбагьандан мурул адамли неш-дудеш балта ва сунела хьунуйчи цӀапӀалкан, ва кӀелра цали бетарар. 6Илбагьандан гьанна илди кӀел ахӀенну, ца кьаркьала саби». Аллагьли бархбяхъибси, адамли декӀарбируси ахӀен.

7Илди Илизи бикӀар:

– Сен гьатӀи Мусани хъарбарибсив магьар бушнила кагъар бедлугахъес ва хьунуйчил декӀариркахъес?

8Ил илдази викӀар:

– Мусани хӀушала хьунразирад декӀардиркахъес пурбанбарибсири, хӀушала уркӀби кьяркьти диъни багьандан. Амма гьаланачи илкьяйда бируси ахӀенри. 9Ну викӀулра хӀушази: зинахӀериубкъи, хьунуйчил декӀарикили, цархӀилличи хъайчикайибси, илра хиянатирули сай[+].

10Илизи мутагӀялимти бикӀар:

– Мурул адамла чебла илгъуна биалли, бекӀлил хьунул кахӀериъни гӀяхӀси саби.

11Илини биалли илдази иб:

– Нуни дурибти гьарилтани кьабулдарес хӀебирар, чус ил бедибтани ахӀенси[+]. 12Нешла канилабал илкьяйда акӀубти бурхъаби леб, адамтани бурхъибтира леб, Зубрала ПачяхӀдеш багьандан хъаллахӀебиубли кавлутира леб. Кьабулбарес вирусини кьабулбараб.


ГӀисани дурхӀни баркатлабирули сай

13[•]ИлхӀели ГӀисачи дурхӀни бихулри: някъби чедуцахъес ва баркатлабарахъес. МутагӀялимти биалли илди адамтас биргулри. 14ГӀисани иб:

– ДурхӀни Набчи бакӀахъес батирая ва илди Набчи башахъес диргаламадулхъадая, Зубрала ПачяхӀдеш илдигъунтала саби[+].

15Илдачи някъбира чедуцили, ГӀиса илавад арякьун.


Давлачев ва ГӀиса

16[•]ХӀера, ца пулан ГӀисачи гъамиуб ва иб:

– МугӀяллим, даимти гӀямру касес се гӀяхӀбаркь баришал бурагу[+]?

17ГӀисани илизи иб:

– ХӀу Набзи «ГӀяхӀбаркьличила» сен хьарикӀусири? Ца Аллагь сай «гӀяхӀси». Даимти гӀямрулизи ацӀес дигадли, Аллагьла хъарбаркьуни дузахъен.

18Ил викӀар:

– Сегъунти?

ГӀисани биалли, иб:

– Камаршид, зина мабирид, хъулкидеш мадирид, къянати бикьридеш мадирид; 19хӀела неш-дудешла хӀурматбирен ва мякьлавси хӀед хӀуван дигахъен.

20Жагьил адам Илизи викӀар:

– Нуни илди дузахъулра, гӀур се камлив наб?

21ГӀисани илизи иб:

– Вартакьес дигадли, хӀела лебилра лебсигъуна секӀал бицану, мискинтас бутӀа. ИлхӀели зубрачибра хӀела давла бирар. Илала гӀергъи хӀу Наб гӀелавад вакӀи[+].

22Амма, илди гъай дакьили, хумариубли жагьил гӀелумиуб, сенкӀун ил халаси давлала вегӀ адам сайри.

23ГӀисани Сунела мутагӀялимтази иб:

– ХӀекьдеш бурулра хӀушази: къиянни саби давлала вегӀлис Зубрала ПачяхӀдешлизи ацӀес. 24ГӀурра викӀулра хӀушази: давлачевсилис Аллагьла ПачяхӀдешлизи[†] ацӀесичиб, валрилис буребала тӀярхъилабад бетацӀес гьамадли саби.

25Ил бакьили, мутагӀялимти хӀекьли тамашабиуб ва иб:

– Чи верцес вируси гьатӀи?

26ГӀиса илдачи хӀеризур ва иб:

– Адамлис ил ахърихӀебикӀур, амма Аллагьли се-дигара барес вирар[+].

27Петерли, жаваблис, Илизи иб:

– ХӀера, гьар секӀал дархькадатурли, нуша ХӀед гӀеларад дакӀира, нушаб се бирара[+]?

28ГӀисани илдази иб:

– ХӀекьдеш бурулра хӀушази: Инса Урши Сунела чебяхӀдешла тахличи кайибхӀели, хӀушара, наб гӀергъи дакӀибти, сагали акӀубли, вецӀнукӀира тахличи кадирудая ва Израилла вецӀнукӀира кьамлис бекӀдешдиридая[+]. 29Дила у багьандан сунени хъалира, узбира, рузбира, дудешра, нешра, дурхӀнира бархьбатурси гьарилли даршнали имцӀали кайсу ва даимти гӀямрула букьурли ветарар[+]. 30Бахъал цаибти – бегӀла гӀергъитили бирар, бегӀла гӀергъитира – цаибтили бирар[+].

### 20


ТӀутӀила анхълизибти хӀянчизартачила айту-гъай

1Зубрала ПачяхӀдеш тӀутӀила анхълизи хӀянчизарти буцес савли жявли дуравхъунси хъа вегӀличи мешуси саби. 2БархӀилис ца динар[†] бедлугесли, хӀянчизартачил вягӀда[†] барили, илди сунела анхълизи бархьиб. 3СягӀят урчӀемал диркухӀели дуравхъунси илини, базарла майдайчиб тӀашти цархӀилтира чебаиб. 4Илдазира иб: «ХӀушара дила анхълизи дузес дукьеная, хӀушаб сабиркуси лугас». 5Илди арбякьун. ГӀурра, вецӀнукӀираличив ва сягӀят хӀябличив дуравхъи, баягъи илкьяйда бариб. 6СягӀят шел диркухӀели, гӀурра дуравхъун ва цархӀилтира баргили, илдази викӀар: «Сен бируси агарли абзур бархӀи ишар тӀаштира?» 7Илди илизи бикӀар: «Нуша чилилра жихӀедарира». Ил илдази викӀар: «ХӀушара дила тӀутӀила анхълизи дукьеная». 8БархӀи ахъибхӀели, хужаим сунела анхъ бузахъусилизи викӀар: «ХӀянчизарти жибарили, бегӀла гӀергъитачивад вехӀихьили цаибтачи бикайчи, чус бетиркуси багьа беда». 9Шел диркухӀели бакӀибтанира ца-ца динар касиб. 10БегӀгьалаб бакӀибтас гьанбикиб чули имцӀали кайсу или, амма илданира ца-ца динар касиб. 11Касили, илди хъа вегӀличи жункъурбухъун, 12ишкьяйда бикӀули: «БегӀла гӀергъити ца сягӀят сабри бузули калунти, илди хӀуни нушачил цугбушири, нушаникӀун бархӀила къияндеш ва буцӀардеш чекасира». 13Илини биалли, жаваблис, илдазивад цализи иб: «Гьалмагъ! Нуни хӀечил балкӀси бирули ахӀенра. Ца динарлис ахӀенрив гьатӀи хӀу набчил вягӀдалаиубси? 14ХӀед сабиркуси касили, арукьен; наб биалли, бегӀла гӀергъисилисра хӀедгъуна хӀекь бедес дигулра. 15Дила арцличил наб дигуси барес набзиб ихтияр агарав гьатӀи? Яра, дила сахаватдешли хӀезиб кьясдеш алкӀахъулив?» 16Илбагьандан бегӀла гӀергъити – цаибтили ва цаибти – бегӀла гӀергъитили бирар[+].


ГӀисани Сай убкӀниличила хӀяйнайс гьалахили бурули сай

17[•]Ерусалимлизи аркьули, ГӀисани Сунела вецӀнукӀира мутагӀялим шайчи арбукиб ва илдази иб:

18– ХӀера, гьанна нуша Ерусалимлизи аркьулра. Инса Урши халакашишунази[†] ва табтарчибази[†] ведлуга. Илдани Ил кавшес хӀукмубиру. 19ГӀур, урхӀла адамтази ведили, илдани Иличир къугъни диру, витра витили, гӀур къанчтӀайчи чеветирхъу. ХӀябэсил бархӀи Ил мицӀирирар[+].


Нешла тилади

20[•]ИлхӀели сунела уршбачил Зебедейхъала неш ГӀисачи гъамриуб. Икрамбарили, ил Иличи тиладиличил дугьаризур[+].

21Илини илизи иб:

– ХӀед се дигулрив?

Ил Илизи рикӀар:

– ХӀела ПачяхӀдешлизиб дила уршби ца – ХӀела балуй шайчи, ца – алгъай шайчи кабатахъес бура[+].

22ГӀисани жаваблис иб:

– Се тиладибирулрал балули ахӀенра. Нуни бужуси кьям бержес дирудаяв?

Илди Илизи бикӀар:

– ДирехӀе[+].

23Илдази ГӀиса викӀар:

– Дила кьям бужидая, амма Дила балуй ва алгъай шайчи кадиъни Набзибад ахӀен дигахъуси. Дила Дудешли хӀядурбарибтала сари илди мерани.

24Иличила бакьили, калунти вецӀал мутагӀялим кӀелра узичи гӀясибиуб. 25ГӀисани, илди жибарили, иб:

– ХӀушани балулра урхӀла халкьанала бургани хужаимдеш дирниличила ва талхъунтани илдас бекӀдешдирниличила. 26ХӀушала ургаб биалли илкьяйда мабиаб: хӀушала ургав халал ветаэс дигуси, хӀушаб къаравашли виаб[+]. 27ХӀушала ургав цаибил ветаэс дигусира, хӀушаб къаравашли виаб. 28Илкьяйдали, Инса Уршира Сунес къуллукъбирахъес вакӀибси ахӀенну, Сунени къуллукъбарес ва дахъал жанани багьандан Сунела жан чебахъалаван, дедес вакӀибси сай[+].


КӀел сукъур сагъбарни

29[•]Саби Ерихуннизибад дурабулхъухӀели, илдас гӀергъи бахъал халкь башулри. 30ГӀиса лявкьниличила бакьили, гьунила дубла кабиибти кӀел сукъур вявбикӀесбииб:

– ХалавегӀил![†] Даудла[†] Урши, уркӀецӀибара нушачи![+]

31Адамтани илди лехӀихъахъулри, амма илди гьатӀира ахъли вявбикӀесбииб:

– ХалавегӀил! Даудла Урши, нушачи уркӀецӀибара!

32ГӀиса тӀашизур, илди жибариб ва иб:

– ХӀушаб Нуни се барили дигулрав?

33Илди Илизи бикӀар:

– ХалавегӀил! ХӀулби чедиандиубли дигулра!

34УркӀецӀибарили, ГӀиса илдала хӀулбачи гачикиб ва илхӀяйзир илдала хӀулби чедиандиуб. Илди ГӀисас гӀергъи арбякьун[+].

### 21


ГӀиса Ерусалимлизи ухӀнаахъни

1[•]Ерусалимличи гъамбиубли, Зайтун[†] дубураличибси БетӀпагилизи бакӀибхӀели, ГӀисани кӀел мутагӀялим бархьиб,[+] 2илдази или:

– Ит бяхӀчиси шилизи дукьеная. Илаб хӀушани гьаялизи бигьунси эмхӀера, мякьлаб дягара чедиидая. Арзили, илди Набчи кая. 3Эгер, чили-биалра хӀушази хьарбаалли, бурая: «Ишди ХалавегӀиллис[†] гӀягӀнидикили сари» или, илди хӀушаб итмаданал луга.

4Ил секӀал бетаурси саби идбагличибли бурибси бетерхахъес багьандан:[+]

5«Бурая Сиунна рурсилизи[*]:
хӀера, хӀела Пача лявкьули, эмхӀечив ва дягаличив мурдали – дукӀлиубсила дурхӀяличив».

6МутагӀялимти арбякьун ва гьар секӀал ГӀисани чучи хъарбарибси тяхӀярли дариб. 7Илдани эмхӀера дягара ГӀисачи киб ва илдачи чула палтар чедушиб, ГӀиса мурдайиб. 8Цалабикибти бахъал халкьли чула палтар гьуйчи удуршес бехӀбихьиб, цархӀилтани – галгубала кьялуби кьисдирутири ва удуршутири. 9ГӀисас гьалаб ва гӀелаб башути халкь Илис дезабикӀулри:

– Даудла[†] Уршилис гьусанна[*]!
ХалавегӀилла уличил Лявкьуси баркатла сай!
Чихъзубрачиб гьусанна![+]

10Ил Ерусалимлизи ухӀнаухъунхӀели, лебилра шагьар гъузгъалдибиуб, адамти бикӀулри:

– Чи сая Ил?

11Халкь бикӀулри:

– Ил ГӀиса сай, Галилеяла Назаретлизивадси идбаг[+].


Вачрукьяби Аллагьла хъулибад дугӀаъни

12[•]ГӀиса Аллагьла хъули ацӀиб ва илабти лебилра бирцути ва исути дугӀаиб, арц дарсдирутала кьасурбира, лагьни дирцутала утнира гераиб[+] 13ва илдази иб:

– БелкӀи саби: «Дила хъали – балгала хъалили бирар» или. ХӀушани биалли ил къачагъунала къушличи шурбатурлира.

14Аллагьла хъулиб Иличи сукъурти ва гӀяргаби гъамбиуб, Илини илди сагъбариб. 15Халакашишунани[†] ва табтарчибани[†] Илини дирути гӀяламатунира чедиули, «Даудла Уршилис гьусанна!» или, вявбикӀути дурхӀнира чебиули, гьимбукӀиб[+] 16ва Илизи иб:

– Бикьулрив илди се бикӀулил?

ГӀиса илдази викӀар:

– ГӀе! «ХӀехартала дубшабад ХӀуни ХӀед деза белшунри» или, хӀушани хӀебелчӀунраяв[+]?

17Илди батурли, шагьарлизивад Бетаниялизи арякьун ва илаб дуги беркӀиб[+].


ЦӀедеш хӀелугуси инжирлис ГӀисала лягӀнат

18[•]Савли, шагьарлизи чарулхъухӀели, гушкайуб[+]. 19Гьунила дублаб инжирла ца галга чебаили, иличи гъамиуб, амма кӀари ахӀенси селра хӀебаргиб. ИлхӀели ГӀисани галгализи иб:

– ХӀечир гӀур мурталра цӀедеш мадакӀаб!

Инжир бусягӀят беруб[+]. 20МутагӀялимтани ил чебаили, тамашабиуб ва иб:

– Секьяйда инжир бусягӀят берэс биубсив?

21ГӀисани илдас жаваблис иб:

– ХӀекьдеш бурулра хӀушази: эгер хӀуша дирхадалли, васвасхӀедикӀули, инжирличил барибсицун ахӀенсира барес дирутира, хӀятта их дубурлизи адалли: «Ахъбии ва урхьулизи тӀяхӀбухъен!» или, илра бетарар[+]. 22Дирхули, балгализиб се тиладибарадалра, ил бетарар[+].


Чила ариличирли ХӀуни илди дирулри?

23[•]Ил Аллагьла хъули вакӀили, халкь руркъухӀели, халакашишунира, халкьла тямадабира[†] бакӀиб ва иб:

– ХӀуни илди лерилра секӀал чила ариличирли дирулри? ХӀед илгъуна ари чили гибси[+]?

24ГӀисани илдас жаваблис иб:

– Нунира хӀушази ца суал хьарбиис: хӀушани Набзира бурая, иличила хӀушани бурадалли, Нунира бурисра чила ариличирли илди дирулрал. 25ЯхӀъяни шизибикӀни[†] чинабад касибсири? Зубразибадрив яра адамтазибадрив?

Илди саби-ургаб пикрибикӀесбииб:

– Эгер нушани «зубразибадри» или, бурахӀелли, Илини хьарбиу: «ХӀуша иличи сен дирххӀеуррая, гьатӀи?»[+] 26Амма «адамтазибадри» или, бурес хӀейрар – халкьлизирад урухкӀулра, сенкӀун лебтанилра ЯхӀъя идбаглизи халирули сай[+].

27ГӀур илдани ГӀисас жаваб бедиб:

– Нушани хӀебалехӀе.

Илдази Илини иб:

– ХӀебиалли, чила ариличирли илди лерилра дирулрал, Нунира хӀушази хӀебурис.


КӀел уршиличила айту-гъай

28ХӀушаб се гьанбиркулив? Ца адамла кӀел урши лебри: ил цаибилличи гъамиубли, иб: «Урши! ИшбархӀи вякьи тӀутӀила анхълизиб хӀянчи бара». 29Амма илини жаваб чарбатур: «Дигули ахӀенра». ГӀур биалли, сунела пикри барсбарили, анхълизи арякьун. 30Итилличира дудеш гъамиубли, илкьяйда буриб. Уршили, жаваблис, иб: «Аркьулра, хужаим», амма архӀевкьун. 31Илдазивад чидилли дудешла амру таманбариба?

Илизи бикӀар:

– Цаибилли.

ГӀиса илдази викӀар:

– ХӀекьдеш бурулра хӀушази: хӀекь бурчантира,[†] къехӀбунира хӀушаб гьалаб Аллагьла ПачяхӀдешлизи[†] аркьули саби. 32ЯхӀъякӀун хӀялалдешла гьуйчивад хӀушачи вакӀиб, амма хӀуша иличи дирххӀеуррая, хӀекь бурчантира, къехӀбунира биалли бирхаур. ХӀушани, ил чебаибкъи, гӀурхӀелира хӀушала пикруми дарсхӀедарира ва иличи дирххӀеурра[+].


ТӀутӀи дашахъантачила айту-гъай

33[•]ЛехӀдизирая цархӀил айту-гъайличи: ца хужаимли, тӀутӀи удатур, анхълис хӀяридяхъиб, тӀутӀидялч бариб, къараулла къуш тӀашбатур. Анхъ тӀутӀи дашахъантази бедили, сай дурала мерличи арякьун[+]. 34ТӀутӀи дурчуси замана сабаибхӀели, илини анхъчибачи сунес биркуси сабухъ сасахъес къаравашуни бархьиб. 35Амма тӀутӀи дашахъантани, къаравашуни буцили, ца витиб, цархӀил кавшиб, итилличи къаркъуби чекьур[+]. 36Илини гӀурра цархӀилти гьатӀира бахъал къаравашуни бархьиб. Илдасра ил бариб. 37Ахирра, илдачи сунела урши вархьиб: «Уршилизибад урузбиэсгу», – викӀули[+]. 38Амма тӀутӀи дашахъантани, ил чеили, цализи цали иб: «Ил букьур сай. Даширая ил кавшили, илала масла букьурти детарехӀе!» 39ТӀутӀи дашахъантани ил уциб, анхъла дура лайвакӀиб ва кавшиб. 40Гьу, анхъла вегӀ вакӀибхӀели, илди тӀутӀи дашахъантас се бирув?

41Илизи бикӀар:

– Анхъла вегӀ чарухъунхӀели, тӀутӀи дашахъанти кьяркьли къирбиру, заманаличир тӀутӀи дучили, сабухъла пай сунес лугести, цархӀилти анхъчибази анхъ бедлуга[+].

42ГӀиса илдази викӀар:

– Марлира, хӀушани гьачамалра хӀебелчӀунсив Табтуртази белкӀунси:

«Лац лушантани кьабулхӀебарибси къаркъа
музала къаркъали бетаур» ибси?

ХалавегӀилли барибхӀели саби ил секӀал нушала хӀулбазиб тамаша бетаурси[+].

43Илбагьандан бурулра хӀушази: Аллагьла ПачяхӀдеш хӀушазибад кебасили, цӀедеш лугути халкьлис бедили бирар. 44Ил къаркъализи чегибсира, кайкили, бутӀнадирар, ил къаркъа сунечи кабикибси адамра вялчӀа.

45Илала айту-гъай дакьили, Ил чучила гъайикӀули виъни халакашишунанира, парисейтанира аргъиб. 46Илдас Ил уцес дигулри, амма халкьлизибад урухкӀулри, сенкӀун халкьли Ил идбаглизи халирулри[+].

### 22


Мекъла сяхӀбатличила айту-гъай

1[•]ГӀиса даимиублири айту-гъайличил илди руркъес, викӀули:[+]

2– Зубрала ПачяхӀдеш сунела уршилис мекъла сяхӀбат барибси пачачи мешули саби[+]. 3ХӀера, илини мекъла сяхӀбатличи адамти жибарахъес сунела къаравашуни бархьиб, амма жибарибти бакӀес хьулхӀебухъун. 4ГӀурра бархьиб цархӀил къаравашуни, ишкьяйда или: «Жибарибтази бурая, хӀеридука хӀядурли саби, бугъни ва цархӀилти цӀерхьдарибти хӀяйванти делгьи сари, гьар секӀал хӀядурли сари, мекъла сяхӀбатличи даширая» или. 5Амма илдани, ил жи мучлахӀебарили, ца сунела хъучи, цархӀил вачар барес арбякьун, 6итилтани – илала къаравашуни батӀун ва кабушиб[+]. 7Иличила бакьибси пача гьимукӀиб ва, сунела гӀяскурти дархьили, къаравашуни кабушибтира къирбариб, шагьарра цӀали бигуб[+].

8ИлхӀели ил сунела къаравашунази викӀар: «Мекъла сяхӀбат хӀядурли саби, амма жибарибти лайикьти ахӀенри;[+] 9дукьеная хӀябкьяйтачи ва, чихъали къаршибикалра, мекъла сяхӀбатличи жибарая». 10Илди къаравашуни, гьундурачи дурабухъи, лебилра къаршибикибти жибариб – вайтира, гӀяхӀтира. Кьумур-алав кабиибти гӀяхӀлани мекъла хъали бицӀиб. 11ГӀяхӀлачи хӀеризес ацӀибси пачани мекъла палтар агарли кайибси ца адам чеиб 12ва илизи иб: «Юлдаш! Мекъла палтар агарли, хӀу иша сен ацӀибсири?» Ил лехӀкахъиб. 13ИлхӀели пачани къаравашунази иб: «Някъбира, кьяшмира дигьи, ил дурала цӀябдешлизи лайвакӀая, илар бисара, цулбала кьяржарра дирар[+].

14Жибарибти бахъал саби, амма чеббикӀибти камти саби».


Пачас – пачала, Аллагьлис – Аллагьла

15[•]ИлхӀели парисейти[†] бякьун ва, Ил гъайлизив уцес багьандан, вягӀдалакабиуб.[†][+] 16Илдани Иличи чула мутагӀялимтира, гьирадгӀебтира бархьиб. Илди бакӀили, бикӀар:

– МугӀяллим! Нушани балулра ХӀу вархьси Адам сайри ва Аллагьла бархьси гьуйчи руркъулри. ХӀуни лебилра цаван чебиулри ва чисалра гӀяхӀъулахӀейрулри. 17Бурагу, ХӀед секьяйда билзулив, къайсарпачас[†] хӀекь бедлугес нушачиб чебсив яра ахӀену[+]?

18Илдала вай кьас балули, ГӀисани иб:

– Сен Дила хӀялумцӀулрая, кӀибяхӀянти[+]? 19Чебаахъая Набзи хӀекьлис бедлугуси арц.

Илдани илис динар[†] хиб. 20Илдази Ил викӀар:

– Чила сарив иличирти сурат ва чебелкӀ?

21Илизи бикӀар:

– Къайсарпачала.

ИлхӀели викӀар илдази:

– ХӀебиалли, къайсарпачас пачала бедая, Аллагьлис – Аллагьла.

22Ил бакьили, илди тамашабиуб ва, ГӀиса ватурли, арбякьун.


МицӀирирниличила

23[•]Ил бархӀи ГӀисачи, мицӀирбирни агара бикӀути, саддукейти[†] гъамбиуб ва хьарбаиб:[+]

24– МугӀяллим, Мусани[†] иб: «ДурхӀни ахӀекӀубли, чи-биалра вебкӀалли, илала хьунул цархӀил узини сунес кариаб ва узис жинс даимбараб». 25ХӀера, лебри нушала верхӀел узи: цаибил, хьунулра кариили, сунезивад дурхӀя ахӀекӀубли вебкӀиб ва гамъа цархӀил узила хьунул ретаур. 26КӀиэсилличилра, хӀябэсилличилра, ва лебилра верхӀелра узичил илкьяйда бетаур. 27Илди лебилра бебкӀили гӀергъи, ил хьунул адамра ребкӀиб. 28Илди мицӀирбиубхӀели, ил чидил узила хьунулли рирара? ИлкӀун лебилра узбани кариибсири?

29ГӀисани, илдас жаваблис, иб:

– ХӀуша чердулкӀулрая, сенкӀун Табтуртира,[†] Аллагьла цӀакьра хӀедалулрая. 30МицӀирбиубхӀели, я хъайчикахӀебирар, я шери хӀебашар, илди зубрачибти малаикунигъунтили бирар. 31БебкӀибти мицӀирбирниличила биалли, Аллагьли хӀушаб дурибтазибад селра хӀебелчӀунраяв: 32«Ну Ибрагьимлара[†] Аллагь сайра, ГӀисакьлара Аллагь сайра, Якьублара Аллагь сайра»? Ил бебкӀибтала Аллагь ахӀенну, мицӀиртала сай.

33Илди дикьули, Илала белчӀудиличи халкь дебали тамашабирутири.


Зегъала халасигъуна хъарбаркь

34[•]Илини саддукейти лехӀкахъахъниличила бакьили, парисейти цалабикиб. 35Илдазивад цали сайси зегъачили,[†] Илала хӀялумцӀули, хьарбаиб:

36– МугӀяллим! Зегъализиб бегӀлара мягӀничебси хъарбаркь чидил саби?

37ГӀисани илизи иб:

– «ХӀела ХалавегӀил[†] Аллагь лебилра хӀела уркӀиличил, хӀела рухӀличил ва хӀела дагьриличил дигахъен». 38Ил саби цаибил ва бегӀлара халал хъарбаркь. 39КӀиибилра иличи мешуси саби: «ХӀед хӀу кьяйдали, хӀела мякьлавсира дигахъен»[+]. 40Илди кӀелра хъарбаркь – лебилра Зегъала ва идбагунала табтуртала хьулчни сари[+].


Парисейтази ГӀисала суалти

41[•]Парисейти цалабикибхӀели, ГӀисани илдази хьарбаиб:

42– ХӀушаб МасихӀ[†] чи сай или гьанбиркулив? Ил чила урши сая?

Илизи бикӀар:

– Даудла[†] Урши сай[+].

43ГӀисани илдази иб:

– Сен гьатӀи, Дурхъати РухӀли гьуцӀварибси, Дауд Илис ХалавегӀил викӀулив? ИлкӀун викӀули сай:

44«ХалавегӀилли дила ХалавегӀиллизи иб:
„Дила балуй шайчи кайъи,
ХӀела душманти ХӀела кьяшмала
удиб Нуни багьарбиахъайчи“»[+].

45Гьу, Дауд Илис ХалавегӀил викӀули виалли, секьяйда вирара ГӀиса илис уршили виэс?

46Чилилра жаваблис Илизи гъайэс хӀебиуб, ил бархӀила гӀергъи Илизи суалти хьардаэс чилра валхӀейзур[+].

### 23


КӀибяхӀяндешлизибад сахъдешбарахъес ГӀисала насихӀятуни

1[•]ИлхӀели, халкьлизи ва Сунела мутагӀялимтази гъайикӀесвяхӀили, ГӀисани иб:

2– Табтарчиби[†] ва парисейти[†] Мусала[†] мерличи кабиили саби. 3Илбагьандан илдани дирахъес хъардирути диреная, амма чули дирутиван мадиридая, сенкӀун илдани дурули сари, амма дирули ахӀен. 4Адамтала хъуцӀрумачи декӀти ва дихесагарти мухри чедирхьули сари, амма чули тӀулалра вяшбирули ахӀен.

5Лерилра чула баркьудлуми адамтази чедаахъес дирули сари: андаличирти ва някъбачирти белкӀаначилти тӀакьни дягӀудирахъули сари, палтарла сурмачирти чубкани духъяндирахъули[*] сари. 6СяхӀбатуначир ва синагугуназир[†] хӀурматла мерани дигахъу[+] 7ва халкьла цахӀнабикуначиб чузи саламбикӀули дигахъу, илхӀелира, адамти чузи бикӀули: «равви!»[†][*]

8ХӀуша биалли, хӀушаб «мугӀяллимти» сарра или, мадикӀудая, сенкӀун хӀушала МугӀяллим ца сай – хӀуша лерилра узби саррая[+]. 9Ванзаличир чисалра «дудеш» илира мадикӀудая, сенкӀун хӀушала Дудеш ца сай, Сайра зубрачивси. 10НасихӀятчи илира чисалра мадикӀудая, сенкӀун хӀушала НасихӀятчира ца сай – МасихӀ.[†] 11ХӀушазивад халал хӀушаб къаравашли виаб,[+] 12сенкӀун сунени сай чевяхӀируси, увяхӀварили вирар, сунени сай увяхӀируси – чевяхӀварили вирар[+].

13-14Балагь-кьадар хӀушаб, табтарчиби ва парисейти! КӀибяхӀянти! ХӀушани адамтала гьалаб Зубрала ПачяхӀдеш гӀейкӀулра, я хӀуша духӀна ахӀедицӀули, я абацӀес дигути абацӀахъес хӀебалтулра[+].

15Балагь-кьадар хӀушаб, кӀибяхӀянти табтарчиби ва парисейти! ХӀушани урхьнира, дегъра ихъулра, ца адамалра динничи шурухъахъес, амма ил бетаурхӀели, хӀушачивра кӀинали имцӀали жагьаннабличи[†] лайикьсили ветарахъулрая.

16Балагь-кьадар хӀушаб, сукъур гьабкьяби: «Аллагьла хъайчи чили хъя баралра, селра ахӀен, амма Аллагьла хъа мургьиличи баралли, хъя таманбарес гӀягӀнибиркур» или, дикӀулра[+]. 17Абдулти ва сукъурти! Се халалив: мургьив, яра илди мургьи дурхъадируси Аллагьла хъалив? 18ГӀурра: «Кьурбандирхьличи чили хъя баралра селра ахӀен, амма илизибси савгъатличи хъя барибси гӀяйибла вегӀ сай», дикӀулра. 19Сукъурти! Се халалив: савгъату, яра ил савгъат дурхъабирахъуси кьурбандирхьу? 20Илбагьандан кьурбандирхьличи хъя бирусини, иларти лерилра секӀайчира хъя бирули сай. 21Илкьяйда Аллагьла хъайчи хъя бирусини илизив ХӀерирусиличира хъя бирули сай. 22Зубрачи хъя бирусинира, Аллагьла Тахличира, иличи Кайибсиличира хъя бирули сай.

23Балагь-кьадар хӀушаб, табтарчиби ва парисейти! КӀибяхӀянти! Шумерилара, хӀукӀ-кьарлара, гӀинцилара закат бирулра, амма Зегъализирти[†] бегӀлара мягӀничерти – бархьдеш, ряхӀму, мардеш урдатурлира. Ца бирухӀели, итилра хъумхӀертес чебсири хӀушачи. 24Сукъурти гьаркьяби, жибин камъулра, амма валри кьяриулра!

25Балагь-кьадар хӀушаб, табтарчиби ва парисейти! КӀибяхӀянти! ХӀушани вакъла ва кьямла дурала ицулра, бухӀнала биалли хӀушала кьиркьирдешлира, хӀушала тамяхӀкардешлира бицӀили саби. 26Сукъур парисей! Гьаланачи кьямла бухӀнала умубара, чедилара умули биахъес.

27Балагь-кьадар хӀушаб, табтарчиби ва парисейти! КӀибяхӀянти! ХӀуша мешудиркулрая дерхьурти иникъхӀябрачи[*], чедила куц хӀясибли илди жагадизести сари, амма духӀнала – бебкӀибтала лигубани ва нясдешунани дицӀили сари[+]. 28Илкьяйда хӀушара чедирад адамтас гӀябидунили[†] кадилзулрая, амма духӀнарад кӀибяхӀяндешли ва зегъаагардешли дицӀилрая.

29Балагь-кьадар хӀушаб, табтарчиби ва парисейти! КӀибяхӀянти! ХӀушани идбагунас иникъхӀябри дирулрая ва гӀябидунала цӀелдуби жагадирулрая, 30ва дикӀулрая: «Эгер нушала дудешунала замана нуша диубти диахӀелри, идбагунала хӀи картӀнилизир нуша илдала дархкьябили детхӀерехӀери»[+]. 31Илкьяйдали хӀушара идбагуни кабушибтала наслула диъни кабилзахъулрая. 32ХӀебиалли, хӀушала халабегӀтани дирути чедицӀахъая! 33ЧӀичӀлумазирад кадикибти чӀичӀлуми! Секьяйда хӀуша жагьаннабла танбихӀлизирад дерцес дирутирая[+]?


Идбагуни кьабулхӀебирниличила

34Аллагьли бурили саби: «Илбагьандан Нуни хӀушачи идбагунира, пасихӀтира, табтарчибира бурхьулра. ХӀушани цабехӀ кабуршидая ва къанчтӀулрачи бетирхъидая, цархӀилти – синагугуназиб итидая ва шагьуртазибад шагьуртази дугӀиидая[+]. 35Иличирли, гӀябид Гьабилла[†] хӀиличирад дехӀдихьили, Аллагьла хъа ва кьурбандирхьла ургав кавшибси Барахияла урши Закарияла хӀиличи бикайчи, ванзаличи кертӀибти лебилра гӀябидунала хӀила жавабкардешра хӀушачир дирар»[+]. 36ХӀекьдеш бурулра хӀушази: илди лерилра иш гьаннала наслуличи чевкъар.

37[•]– Ерусалим, Ерусалим, идбагунира кабуршуси, хӀечи бархьибтира къаркъубаубурцуси! Арцай сунела жибхӀни дуклумау дурчуливан, хӀела дурхӀни бучес Ну чуйнара хьулухъунра, амма хӀуша кьабулхӀедикира![+] 38ХӀера, гьанна хӀушала юрт бацӀли балтули саби! 39Нуни хӀушази бурулра: «ХалавегӀилла[†] уличил Лявкьуси баркатлаварибси сай!» или, дикӀуси замана сабаайчи, хӀушани Ну чехӀейура![+]

### 24


ГӀисани гӀурла балагь-кьадарличила бурули сай

1[•]ГӀиса Аллагьла хъуливад дураулхъухӀели, Аллагьла хъа белшни чебаахъес или, Иличи мутагӀялимти гъамбиуб.

2ГӀисани биалли, илдази иб:

– Илди лерилра чедиулрав? ХӀекьдеш бурулра хӀушази: ишаб къаркъаличиб къаркъа кахӀевлан, лерилра гъятӀаили дирар[+].

3Ил Зайтун[†] дубурличив кайибхӀели, Иличи сабицун мутагӀялимти гъамбиуб ва хьарбаиб:

– Бура нушази, мурт ил бетарара ва сегъуна лишанни ХӀу лявкьни ва иш дунъяла ахир чебиахъув?

4ГӀисани, илдас жаваблис, иб:

– ХӀердикӀеная, хӀуша чизилра диргӀяхӀедиргахъес. 5Дила уличил бахъал лябкьян, «Ну МасихӀ[†] сайра» бикӀули, ва илдани бахъал биргӀябиргу. 6Лерти ва челяркьути дургъбачила хабурти дакьибхӀели, хӀуша кахмадирудая, сенкӀун илди детаэс гӀягӀнити сари. Амма гьачамлис ил ахир ахӀен. 7Халкьличи халкь, пачалихъличи пачалихъ къаршили ахъдирар. ДекӀар-декӀарти мераначир гашидиркур, цӀакьти мерсдалкьан[+]. 8Илди лерилра чӀянкӀли виштӀаси виркьусила хӀярмала бехӀбихьуд сари.

9ИлхӀели хӀуша гӀязабтази диркахъурая ва кадуршурая, Дила у багьандан лебилра халкьани хӀушачи гьимичеббирар[+]. 10ИлхӀели бахъал чеббулкӀан ва цали ца убедлуга, ва цаличи цали гьимидулхъахъа[+]. 11Бахъал къалпти идбагуни дакӀубухъи, бахъал чеббулкӀахъа[+]. 12Зегъаагардеш[†] имцӀабикӀни багьандан, бахъла диги детихъур. 13Амма, ахирличи бикайчи яхӀбуцибси, верцили вирар[+]. 14ПачяхӀдешла иш ГӀяхӀхабар лебилра гӀяламлис, лебилра халкьанас бикьридешлис багьахъурли бирар. ИлхӀели ахирра лябкьян[+].

15[•]ХӀера, Даниял идбагличибад багьахъурси бетаурли, дурхъаси мерличиб хараббирахъуси хӀяжардеш чебаибхӀели (белчӀес вирусини аргъаб),[+] 16илхӀели Ягьудеялизибти[†] дубуртази бебшаб; 17хъалчличивсира, се-биалра касес или, хъули кадмацӀаб;[+] 18авлахъличивсира гӀяба касес чармайаб. 19Балагь саби илди бурхӀназиб дурхӀялисбаибтас ва михъиртачиб дурхӀни бухъахъутас![+] 20ХӀушала дебшни янилизиб яра сут бархӀи хӀебиахъес дулгеная. 21ИлхӀели дунъя биубхӀейчирад хӀедиубти ва гӀур хӀедирути халати балагь-кьадар дирар[+]. 22Илди бурхӀни камхӀедарибти диалри, цалра мицӀирси жан берцес хӀебириб, амма чеббикӀибти багьандан илди бурхӀни камдарили дирар[+].


ГӀисани Сай чарулхъниличила бурули сай

23ИлхӀели хӀушази чили-биалра алли: «ХӀеръая! Иш ишав МасихӀ» яра «Ит итав» – дирхмарудая[+]. 24СенкӀун къалпти масихӀуни ва къалпти идбагуни дакӀубулхъан. Илдани, имканбакӀалли чеббикӀибтира биргӀябиргес или, халати лишанти ва гӀяламатуни диру[+]. 25ХӀеръая, Нуни хӀушази гьалахили дурира[+]. 26Эгер хӀушази буралли: «ХӀера, Ит бацӀавлахъличив» или, армякьядая; эгер буралли: «ХӀера, Ит духӀнарти хъулразив» или, дирхмарудая. 27СенкӀун машрикьлизиб[†] багьарбиубси лямцӀ магъриблизи[†] биули кьяйда, Инса Уршила вакӀнира илгъунали бирар[+]. 28Жаназа лебси мерличи къаллиргъанти цаладиркур[+].

29[•]Илди бурхӀнала балагь-кьадарлис гӀергъи хапли «берхӀи билшан,

бацлира сунела шала хӀелуга,
зубартира зубрачирад кадиркур,
зубри дихӀути цӀакьанира гьакӀардулхъан»[+].

30ИлхӀели заклизиб Инса Уршила лишан дакӀубирар; дунъяла лебилра халкьани агьибикӀескабирар ва зубрала гъагултачив лявкьуси, чебяхӀси цӀакьличилси ва чевяхӀдешличилси Инса Урши чейу[+]. 31Илини, ахъли бучӀуси дядличилти, Сунела малаикуни бурхьу. Илдани дунъяла авалра дубличибад, закла ца дубличибад итил дубличи бикайчи, Илала чеббикӀибти бурчу[+].


Инжирличила айту-гъай

32[•]Инжирла галгала мисал хӀушаб айту-гъайли биаб: кӀинчӀби пушахъили, кӀари дуралкьухӀели, хӀушани балулра дуцӀрум гъамдикӀули диъни. 33Илкьяйда хӀушани илди лерилра секӀал чедаибхӀели, багьирая, ил гъамли саби, унабурхӀличиб саби. 34ХӀекьдеш бурулра хӀушази: иш наслу бетхӀехъили лебалли, илди лерилра детарар[+]. 35Закра ванзара детихъур, амма Дила дугьби детхӀейхъур.

36[•]Амма ил бархӀиличила ва сягӀятличила чилилра балуси ахӀен, я зубрала малаикунани, я Уршили, Дила Дудешли ахӀенси. 37Инса Урши лявкьути бурхӀназиб НухӀла замана кьяйда бирар. 38Шин чедидерхес гьаларти бурхӀназибра букутири, бужутири, хъайчикабирутири ва шери башутири – НухӀ гамиличи ацӀайчира. 39Шин чедидерхурли, лебилра гъаркькабарайчи, илдани се бетарарал балуси ахӀенри. Илгъуна бирар Инса Урши вакӀнира. 40ИлхӀели кӀел бирар авлахъличиб: ца – арку, цархӀил – валта. 41КӀел бирар шинкьайзиб лукьути: ца – арку, цархӀил – ралта.

42Илбагьандан дусмадусудая, сенахӀенну се замана хӀушала ХалавегӀил[†] лявкьянал хӀебаладая[+]. 43Багьирая, эгер се замана хъулки лявкьянал юртла вегӀли балуси биалри, ил усхӀевси ва хъули ухӀнаухъахъес хӀелти. 44Илбагьандан хӀушара хӀядурли диирая, сенкӀун чидил сягӀятлизив Инса Урши лявкьусил хӀебаладая[+].


Марси ва вайси къараваш

45[•]Сунела лебилра къаравашуначи ва хъулибтачи хӀеруди бирахъесра, заманаличиб илди берк-бержличил гӀеббурцахъесра, юртла вегӀли катурси марси ва духуси къараваш сегъуна вирара? 46Илала хужаим чариубхӀели, илкьяйда бирули варгибси, къараваш талихӀчевси сай[+]. 47ХӀекьдеш бурулра хӀушази: хужаимли иличи сунела лебил лебдеш хъарбиру. 48Ил къараваш вайси виалли ва, «Дила хужаим жявли-декӀар чархӀейрар» викӀули,[+] 49цархӀилти къаравашуни итес вехӀихьалли, держлукьуначил укра укули, ужра ужалли, 50сай хӀерли ахӀенси бархӀи ва сунени хӀебалуси сягӀятличив ил къаравашла хужаим лявкьян, 51ил кӀибайиру ва илала кьисмат кӀибяхӀянталагъуна бирар. Илар биалли бисара, цулбала кьяржарра дирар[+].

### 25


ВецӀал рурсиличила айту-гъай

1ИлхӀели Зубрала ПачяхӀдеш мешули бирар, чиргъмира касили, гелешмешлис гьунибаэс дурабухъунти вецӀал рурсиличи[+]. 2Илдазибад шел ахмах сабри, шел биалли – духутири. 3Ахмахунани, чиргъми касили, илдази картӀуси гӀявадеш кахӀесиб. 4Духутани, чула чиргъмачил бархли, тӀалхӀянабазиб гӀявадешра касиб. 5Гелешмеш кьаниубхӀели, илди лебилра рахаур ва бусаун[+]. 6Бай дуги тӀама-гьама ахъдиуб: «ХӀера, гелешмеш лявкьули, илис гьала дурадухъеная». 7ИлхӀели лебилра рурсби ахъбиуб ва чула чиргъми далаиб. 8Ахмахунани духутази иб: «Нушала чиргъми дилшули сарину, хӀушала гӀявадеш нушаб бихая». 9Духутани илдази жаваб бедиб: «Нушала гӀявадеш нушабра хӀушабра хӀебиур. ГӀявадеш бирцутачи дякьи, асая». 10Илди асес арбякьунхӀели, гелешмеш вакӀиб ва хӀядурти иличил барх мекъла сяхӀбатличи абацӀиб, илхӀели унзара гӀекӀиб[+]. 11Илала гӀергъи, цархӀилти рурсбира бакӀили, бикӀар: «Хужаим, хужаим! Нушаб унза абхьа»[+]. 12Илини биалли, илдас жаваблис, иб: «ХӀекьдеш бурулра хӀушази: нуни хӀуша далути ахӀенра»[+]. 13Илбагьандан дусмадусадая, сенахӀенну Инса Урши лявкьуси я бархӀи, я сягӀят хӀушани балути ахӀенра[+].


Хъардарибти мургьначила айту-гъай

14[•]ИлхӀели, сунела къаравашуни жибарили, ва сунела лебдеш илдачи хъарбарили, гьарахъси архӀяличи аркьуси адамлаван бирар. 15Цализи илини мургьила шел умцла дедиб, итиллизи – кӀел, цархӀиллизи – ца, гьариллис ахъри хӀясибли дутӀили, арякьун. 16Шел умцла касибси арякьи, илди дузахъули, шел гьатӀи умцла дикахъиб. 17Тяп илкьяйда, кӀел умцла касибсинира, кӀел гьатӀи дикахъиб. 18Ца умцла касибсини, бухили, хужаимла мургьи ванзализи дигӀянбариб.

19ГӀяхӀцад заманала гӀергъи, илди къаравашунала хужаим чарухъун ва барибсила чебкад баян тӀалаббариб. 20Шел умцла дедибсини гьатӀира шел умцла хиб ва иб: «Хужаим! ХӀуни набзи шел умцла гири, илдазирад ихди шел гьатӀи нуни дикахъира». 21Хужаимли илизи иб: «ГӀяхӀна, гӀяхӀси ва марси къараваш! БиштӀасилизив марли кални багьандан, халасиличи калтари; хӀела хужаимла шаддеш хӀунира бутӀа»[+]. 22КӀел умцла касибсира гъамиуб ва иб: «Хужаим! ХӀуни набзи кӀел умцла гири, илдазирад ихди кӀел гьатӀи нуни дикахъира». 23Хужаимли илизи иб: «ГӀяхӀна, гӀяхӀси ва марси къараваш! БиштӀасилизив хӀу наб марли кални багьандан, халасиличи калтари; хӀела хужаимла шаддеш хӀунира бутӀа».

24Ца умцла касибсира гъамиуб ва иб: «Хужаим! Нуни балусири хӀу, хӀебегӀунси иршуси ва дягӀкахӀедатурти цӀули дурчуси, кьяркьси адам виъни. 25Илбагьандан урухиубли, хӀела умцла ванзализи дигӀянбарира. ХӀед хӀела чарбирулра». 26Хужаимли биалли, илис жаваблис иб: «Вайси ва азгъин къараваш! ХӀуни балулри нуни хӀебегӀунси иршни ва дягӀкахӀебатурси бурчни[+]. 27ХӀебиалли, нуни хӀези гибти арц дузахъес гӀягӀнитири. ЧарухъунхӀели нуни илди хайриличил кайсира. 28Илизибси умцла кебасая ва вецӀал лерсилизи бедая. 29СенкӀун лебсилис гьатӀира бедили бирар ва имцӀабирар, агарсила лебсира кебасили бирар[+]. 30Пайдаагар къараваш дурала цӀябдешлизи лайвакӀая: илар бисара, цулбала кьяржарра дирар»[+].


Халкьанала чебкадси суд

31Сунела чебяхӀдешлизив ва лебилра малаикуначил Инса Урши вакӀибхӀели, Сунела чевяхӀдешла тахличи кайрар[+]. 32Илала гьала лебилра халкьани цалабирхъу. Илини букӀуй кьяцназирад маза декӀардирули кьяйда, цабехӀти цархӀилтазибад декӀарбиру:[+] 33маза Сунела балуй шайчи учидирхъу, кьяцни биалли – алгъай шайчи.

34ИлхӀели Пачани балуй шайчибтази буру: «ДакӀирая Набчи, Дила Дудешли баркатладарибти, дунъя барибхӀейчибадал хӀушаб хӀядурбарибси, ПачяхӀдеш букьурлибуцая,[+] 35сенкӀун Ну гушлири – хӀушани Наб беркеси гира, Ну милиглири – хӀушани Ну шинни вахунра, Ну дуравадси сайри – хӀушани хьураварира,[+] 36чӀянкӀулири – хӀушани Ну вегӀварира, зягӀиплири – хӀушани Набчи хӀерудибарира, туснакълаври – хӀуша Набчи дакӀира». 37ИлхӀели гӀябидунани,[†] жаваблис, Илизи иру: «ХалавегӀил![†] Мурт нушани ХӀу гушли чеили, кьацӀли вахунсирив? Яра милигхӀели шинни вахунсирив? 38Мурт нушани ХӀу дугӀли чеили, хьураварибсирив? Яра чӀянкӀухӀели вегӀварибсирив? 39Мурт нушани ХӀу зягӀипли яра туснакълав чеили, ХӀечи дакӀибтирив?» 40Пачани, жаваблис, иру: «ХӀекьдеш бурулра хӀушази: Дила бегӀлара биштӀалгъунти узбазивад цалис илгъуна барибси, Набра барибси сай»[+].

41ИлхӀели алгъай шайчибтазира буру: «Дашеная Набчирадли, лягӀнатбакӀарти, илбислис ва илала малаикунас хӀядурбарибси даимси цӀализи,[+] 42сенкӀун Ну гушлири – хӀушани Наб беркесил хӀегира; Ну милиглири – хӀушани Ну шинни хӀехунра; 43Ну дуравадси сайри – хӀушани хьурахӀерира; чӀянкӀулири – хӀушани Ну вегӀхӀерира; зягӀиплири ва туснакълаври – хӀуша Набчи хӀедакӀира». 44ИлхӀели илдани, жаваблис, Илизи иру: «ХалавегӀил! Мурт нушани ХӀу гушли, милигли, дугӀли, чӀянкӀули, зягӀипли яра туснакълав чеили, ХӀед къуллукъхӀебарибсирив?» 45ИлхӀели илдази, жаваблис, иру: «ХӀекьдеш бурулра хӀушази: Дила бегӀлара биштӀалгъунтазивад цалис илгъуна хӀебарибси, Набра хӀебарибси сай»[+].

46Илкьяйда аркьян илди даимти гӀязабтази, гӀябидуни биалли – даимти гӀямрулизи[+].

### 26


Халакашишунани ва тямадабани ГӀиса кавшес пикрибирули саби

1[•]ГӀисани илди гъай тамандарибхӀели, Сунела мутагӀялимтази иб:

2– КӀел бархӀила гӀергъи Пасхала[†] байрам биъни ва Инса Урши къанчтӀайчи чеветирхъни хӀушани балулра.

3ИлхӀели Къайпа бикӀуси халакашишла[†] азбарлизиб халакашишунира, халкьла тямадабира[†] цалабикили, 4гӀямултачил уцили, ГӀиса кавшес пикрибариб. 5Амма байрамла ахӀенси замана – халкь пунтхӀебиахъес багьандан.


ГӀиса дурхъаси гӀявадешли вакни

6[•]ГӀиса Бетаниялизив сиселизиикибси Симунничив сайхӀели,[+] 7ва кьумур-алав кайибхӀели, гачӀла гажиннизиб бизитӀемла хӀекьли дурхъаси гӀявадешличилси[*] хьунул адам гъамриуб ва Илала бекӀличи ил гӀявадеш чертӀиб. 8Ил чебаибхӀели, гӀясибиубли, Илала мутагӀялимти бикӀар:

– Се дирутив илди харжани? 9Ил гӀявадеш дурхъали бицили, арц мискинтас дедес вири.

10Ил балули, ГӀисани илдази иб:

– Сен хьунул адамлис гӀяйиббирулрав? ИлиникӀун Наб гӀяхӀдеш бариб. 11Мискинти мурталра хӀушачил саби, Ну биалли, мурталра хӀейрус[+]. 12ТӀемла гӀявадеш Набчи чертӀили, Ну илини хӀяриихьахъес хӀядурварира[+]. 13ХӀекьдеш бурулра хӀушази: лебилра дунъяличиб, чинаб ГӀяхӀхабар багьахъалра, иш хьунул адам гьанриркахъули, ишини барибсиличилара бурили бирар[+].


Ягьудани ГӀиса уведни

14[•]ИлхӀели, вецӀнукӀирализивад ца сайси, Искариут Ягьуда халакашишуначи вякьун[+] 15ва иб:

– нуни Ил уведасли, ХӀушани наб се лугадая?

Илдани илис хӀябцӀали гӀяббаси гьаладихьиб. 16Илала гӀергъи, ГӀиса уведес или, ил гӀяхӀси замана бикахъес укайиб.


Пасхала байрамличи хӀядурбиъни

17[•]БехӀцӀурала байрамла[†] цаибил бархӀи мутагӀялимти ГӀисачи гъамбиуб ва Илизи иб:

– ХӀед пасхала беркала чинаб барахъес хъарбирулрив?

18Илини иб:

– Шагьарлизи пулан адамличи дукьеная ва илизи бурая: «МугӀяллим викӀули сай: „Дила замана гъамбиубли саби, Дила мутагӀялимтачил хӀечиб Пасха дураберкӀес дигулра“».

19МутагӀялимтани ГӀиса викӀуси бариб ва пасхала беркала хӀядурбариб.


МутагӀялимтачилси ГӀисала бегӀла гӀергъиси дугикун

20БархӀехъ ГӀисара вецӀнукӀира мутагӀялимра кьумур-алав кабииб. 21БукухӀели, ГӀисани иб:

– ХӀекьдеш бурулра хӀушази: хӀушазивад цали Ну уведлугара[+].

22Илди хӀекьли пашманбиуб ва илдазивад гьарил Илизи хьарикӀесииб:

– Ну хӀейиша, ХалавегӀил?[†]

23Илини, жаваблис, иб:

– Набчил барх кьямличи някъ бухибсини, Ну уведлугара. 24ГӀе, Инса Урши, Сунечила белкӀунсиван аркьули сай, амма сунечивли Инса Урши уведлугуси адамлис – балагь! Илис бекӀлил ахӀекӀубли гӀяхӀил бириб[+]. 25ИлхӀели, Ил уведлугуси Ягьуданира, иб:

– Ну хӀейиша, Равви?[†]

ГӀисани илизи иб:

– Ил хӀунира бурири.

26[•]Илди букухӀели, ГӀисани кьацӀ касиб ва, баркатлабарили, кабердили, мутагӀялимтас бедиб:

– Касая, беркеная – ил Дила кьаркьала саби[+].

27Илкьяйда кьямра касили, баркатлабарили, илдази бедиб ва иб:

– Илизирад лерилра дуженая, 28сенкӀун илди Сагаси ВягӀдала[†] Дила хӀи сари, бунагьуни хасардатахъес багьандан бахъал гьанни картӀути. 29ВикӀулрагу хӀушази: Дила Дудешла ПачяхӀдешлизир сагати чягъир хӀушачил держайчи, гьаннала гӀергъи гӀур хӀушачил тӀутӀила бухъалализирадти хӀедужис.

30Дезара белчӀи, илди Зайтун[†] дубурличи арбякьун[+].


Петерли Сай уввалтниличила ГӀисани гьалахили бурули сай

31[•]ИлхӀели ГӀиса илдази викӀар:

– Ил дуги хӀуша лебтанилра Ну уввалтара. БелкӀи саби: «БукӀун каршисра ва дурзамла маза тӀутӀукадирар»;[+] 32Ну мицӀириубхӀели, хӀушаб гьалав Галилеялизи лявкьяс[+].

33Петерли, Илис жаваблис, иб:

– Лебтанилра ХӀу увватадра, нуни хӀелтари.

34ГӀисани илизи иб:

– ХӀекьдеш бурулра хӀези: ил дуги, дагъали гӀугӀуайчи, хӀуни Ну хӀяйна уввалтара.

35Петер илизи викӀар:

– ХӀечил варх вебкӀес чебуркъаллира, нуни ХӀу увхӀелтари.

Илкьяйда бикӀи лебилра мутагӀялимти[+].


Гетсиманила анхълизиб ГӀисала балга

36[•]ГӀур ГӀиса илдачил Гетсимани бикӀуси мерличи вакӀиб ва мутагӀялимтази викӀар:

– Ишар кадиили каленая, Нуни вякьи балга барайчи.

37Сунечил барх Петерра, Зебедейла кӀелра уршира касиб. Ил пашмандешли ва децӀли уциб[+]. 38ИлхӀели Илини илдази иб:

– Дила УркӀи бебкӀала децӀли буцили саби, хӀуша ишар Набчил хӀедусули каленая[+].

39Цакамси гӀелумиубли, вяхӀудиикили, улгесвяхӀиб:

– Дила Дудеш! Имкан биалли, ил гӀязабтала кьям Набчибад шалгӀеббухъаб, амма Наб дигусиван ахӀи, ХӀед дигусиван биаб[+].

40МутагӀялимтачи чариубхӀели, илди бусули баргили, Петерлизи викӀар:

– Илкьяйда ца сягӀяталра хӀуша Набчил хӀедусули дуэс хӀедиубраяв? 41Мадусудая ва дулгеная, хӀялумцӀлалис гьандуцес багьандан: рухӀ жигарти сари, кьаркьала биалли – цӀакьагар[+].

42ГӀурра тяйдииуб ва улгиб, викӀули:

– Дила Дудеш! Ил кьям Набчибад чебхӀебиркалли ва, бержес чебуркъалли, ХӀела ари биаб![+]

43ГӀур вакӀибхӀелира илди гӀурра бусули баргиб, сенкӀун илдала кьяпӀикӀуни декӀдиублири. 44Илди батурли, гӀурра гӀелумиуб, ва хӀяйнайсра илгъуна балга бариб. 45ИлхӀели, Сунела мутагӀялимтачи вакӀили, илдази викӀар:

– ХӀуша гьаннара дусулраяв ва бамсриихъулраяв? ХӀера, Инса Урши бунагькартала някъбази ведлугуси сягӀят гъамбиубли саби[+]. 46Адизирая, аркьехӀе! ХӀера, Ну уведлугуси гъамиубли сай.


ГӀиса уведили сай ва уцили сай

47[•]Ил илкьяйда викӀули левли, вецӀнукӀирализивад ца сайси, Ягьудара ва иличил барх турмачилти ва къярдубачилти бахъал адамтира бакӀиб. Илди халакашишунани ва халкьла тямадабани бархьибтири[+]. 48Уведлугуси илдачил вягӀдалаиубсири:

– Ну Сунечи байикунси Ил сай, Ил уцая.

49Ягьуда итмадан ГӀисачи гъамиуб ва иб:

– Салам, Равви! – ва Иличи байикун.

50ГӀисани илизи иб:

– Гьалмагъ, селичи вакӀирив хӀу?

ИлхӀели, бакӀибти адамтани ГӀиса уциб ва къараултази ведиб. 51ГӀисачилтазивадси цали, тур касили, халакашишунала къаравашлис бяхъиб ва лихӀи чеббикахъиб[+].

52ИлхӀели ГӀисани илизи иб:

– ХӀела тур сунела мерличи кабихьа, сенкӀун лебилра тур касибти турлизибад бубкӀар,[+] 53яра хӀед гьанбиркулив Нуни Дила Дудешлизи тиладибарасли, малаикунала вецӀнукӀира азир гӀяскар хӀелуга или? 54Илкьяйда хӀебиалли, дурхъати Табтуртази делкӀунти секьяйда детурхара?

55ИлхӀели ГӀисани учибикибтази иб:

– ХӀуша, туранира къярдубира касили, Ну уцес дурадухъес – Ну къачагъ-мага сайрав? НуникӀун хӀуша гьар бархӀи Аллагьла хъулир руркъира, хӀушани уцхӀевцира[+]. 56Амма гьар секӀал илкьяйда детаурти сари, идбагунала делкӀунти детерхахъес багьандан.

ИлхӀели, Ил ватурли, лебилра мутагӀялимти бебшиб[+].


Халамажлисли ГӀиса хьариули

57[•]ГӀиса уцибтани Ил халакашиш Къайпачи киб. Илаб халакашишунира, табтарчибира,[†] тямадабира цалабикиб. 58Гьарахъ-гьарахъли Илис гӀергъи вашули, Петер халакашишла азбарлизи ваиб. ГӀур, ухӀна ацӀили, лерилра селичирли тамандирарал багьес, къаравашуначил вархли кайиб. 59ГӀиса кавшес багьандан, халакашишунира, лебилра Халамажлисра,[†] Иличи къаршити къалпти бикьридешлигӀиб умцӀулри. 60ГӀяхӀцад къалпти бикьруми башули биаллира, Иличи къаршиси баргес бирули ахӀенри. Ахирра, кӀел адам бакӀиб 61ва иб:

– Ил викӀи, Аллагьла хъали бехъес ва хӀябал бархӀила бухӀнаб тӀашбатес вирус, или[+].

62Халакашишли, айзурли, Илизи иб:

– Сен селра хӀебурулрив? Илдани хӀечи къаршили бикьридешдирули сари[+].

63ГӀиса лехӀкахъилри. Халакашишли Илизи иб:

– МицӀирси Аллагьла у ахъили тиладибирулра, бура нушази, ХӀу сайрив МасихӀ,[†] Аллагьла Урши?

64ГӀисани илизи иб:

– Ил – хӀунира бурири. Амма бурулра хӀушази: гьаннала гӀергъи хӀушани Инса Урши Кьудратла ВегӀла балуй шайчи кайили ва зубрала гъагъултачив лявкьули чейидая[+].

65ИлхӀели халакашишли сунела палтар гъярдердиб ва иб:

– Ил Аллагьлис виргули сай! ГӀур нушаб сегъунти бикьруми хӀяжатлив? Илала диргала хӀушани дакьира![+] 66ХӀушаб секьяйда гьанбиркулив?

Илдани, жаваблис, иб:

– БебкӀаличи лайикьли сай.

67ИлхӀели Илала дяхӀличи тубикӀесбииб, дяхъиб; цабехӀти ляжубази бирхъулри 68ва бикӀулри:

– Багьи, МасихӀ, ХӀед бяхъибси чи сая?


Петерли ГӀиса увватни

69[•]Петер дурав, азбарлизив кайилри. Иличи ца къараваш гъамриуб ва иб:

– Галилеялан ГӀисачил хӀура леври.

70Амма лебталалра гьалаб илини ил мархӀебариб:

– ХӀу се рикӀулрил балули ахӀенра.

71Къапуличи гъамиубхӀели, ил цархӀил къаравашли чеиб ва илабтази иб:

– Илра леври Назаретлан ГӀисачил.

72Петерли гӀурра мархӀебариб: «Ил Адам хӀелас» или, хъя бариб. 73Камси замана дикибхӀели, илаб тӀашти гъамбиуб ва Петерлизи иб:

– Дурусли, хӀура илдазивадси сайри, сенкӀун хӀела гъайикӀнила тяхӀярли хӀу уведлугулри.

74ИлхӀели ил хъямаиркьескайиб ва «аллагьличира» викӀескайиб:

– Нуни Ил Адам хӀелас!

Хапли дагъали гӀугӀуиб. 75ИлхӀели Петерлис ГӀисани бурибси гьанбикиб: «Дагъали гӀугӀуайчи хӀуни Ну хӀяйна уввалтара».

Илавад дуравхъи, ил кьутӀкьули висиииб[+].

### 27


Ягьуда вебкӀни

1[•]Савли жявли лебилра халакашишунани[†] ва халкьла тямадабани ГӀиса кавшес хӀукмубариб. 2Илдани Ил, вигьи, мербекӀ Пилатличи[*] арукиб ва илизи ведиб[+].

3[•]ИлхӀели, ГӀиса кавшес хӀукмубарни багьурли, Ил уведибси Ягьуда пашманиуб ва халакашишунасра, халкьла тямадабасра илини хӀябцӀали гӀяббаси чардариб.

4– ГӀяйибагарти хӀи удедили, нуни бунагь барира, – иб илини.

Илдани биалли, илизи иб:

– Нушаб илала се авара? ХӀед дигуси бара.

5Аллагьла хъулир арцра лайдакӀили, ил арякьун ва сурветухъун. 6Халакашишунани, арц касили, иб:

– Ишди Аллагьла хъа хазнадирхьлизи кадихьес асухӀебирар, сенкӀун хӀила багьа саби[+].

7ГӀур вягӀдалабиубли,[†] илди арцлис тӀалхӀянала устала ванза асиб, дурабадти хӀярибирхьес багьандан. 8Илбагьандан ил ванзалис «хӀила хъу» бикӀуси саби. 9Еремия идбагличибад багьахъурси илкьяйда бетерхур: «Илдани хӀябцӀали гӀяббаси касиб – Израилла уршбани Илис кабизахъурси багьа[+]. 10Илди арц, набзи ХалавегӀилли[†] бурибси кьяйдали, тӀалхӀянала устала ванзалис дедиб».


ГӀиса Пилатла гьалав

11[•]ГӀиса биалли мербекӀла гьала тӀашватур. МербекӀли Илизи хьарбаиб:

– ХӀу жугьутӀунала Пача сайрив?

– ХӀу викӀулри, – иб илизи ГӀисани[+].

12Халакашишунанира, халкьла тямадабанира Сай гӀяйиблаварибхӀели, Илини жаваблис селра хӀеиб. 13ИлхӀели Илизи Пилат викӀар:

– ХӀуни хӀебикьулрив, сецад лебал ХӀечи къаршили бикьридешдирути[+]?

14Илис жаваблис цалра дев хӀебуриб, илбагьандан мербекӀ хӀекьли тамашаиуб.

15[•]МербекӀли байрамлис бузахъуси гӀядат лебсири, халкьла тилади хӀясибли ца туснакъчи ваткайуси. 16Илзамана туснакълизив Барабба бикӀуси, хабардерхурси туснакъчира леври. 17Илкьяйда халкь цалабикибхӀели, Пилатли илдази иб:

– Чи азадватурли дигулрав хӀушаб: Барабба яра, МасихӀ[†] бикӀуси, ГӀиса?

18Илини балулри, кьясдеш сабабли, ГӀиса уведибси виъни[+]. 19Илзамана, Пилат судла тахличи кайибхӀели, илала хьунуй пулан вархьиб ва бурахъиб: «Селра мабирид Ил ХӀялалкарлис, сенахӀенну нуни муэрлизир Ил багьандан дахъал чекасира».

20Амма халакашишунани ва тямадабани Барабба азадватахъес ва ГӀиса кавшахъес халкь гьирбариб[+].

21ИлхӀели мербекӀли илдази хьарбаиб:

– КӀилизивад Нуни хӀушаб чи ваткаили дигулрая?

Илдани иб:

– Барабба.

22Пилат илдази викӀар:

– МасихӀ бикӀуси ГӀисас нуни се бируси?

Лебилра цаван, бикӀар:

– КъанчтӀайчи чеветяхъя!

23– Се вайси барилив Илини? – иб мербекӀли. Амма илди гьатӀира ахъли вявбикӀулри:

– КъанчтӀайчи чеветяхъя![+]

24Селилра кумекхӀебирни ва халкьла ургар пунтъала имцӀадикӀни чебаили, Пилатли, шин касили, халкьла гьалар някъби дирцили, иб:

– Иш Адамла хӀилизив ну гӀяйибла вегӀ ахӀенра. ХӀердикӀеная хӀуша.

25Жаваблис, лебилра халкьли иб:

– Илала хӀи нушачир ва нушала дурхӀначир дирар!

26ИлхӀели илдас Барабба ваткаиб, ГӀиса биалли, витили, къанчтӀайчи чеветяхъяхъес ведиб[+].


Римла бургъанти ГӀисачиб къугънабиркьули саби

27[•]Бургъантани, ГӀиса касили, Ил алав лебилра хӀуреба бучили, мербекӀла кӀялгӀялизи арукиб, 28ва, чӀянкӀуварили, Иличи хӀунтӀена гӀяба чегьур. 29Муръухьла занзбала таж барили, бекӀличи чебииб ва балуй някълизи гӀяйсара бедиб. Илала гьалаб, кьукьубачи кабизурли, дукалкӀули, бикӀулри:

– Араираби, жугьутӀунала Пача!

30Иличи тубикӀулри ва, гӀяйса касили, Илала бекӀлизи бирхъулри[+]. 31ЧебдукарбяхӀили гӀергъи, илдани гӀяба убкасили, Сунела палтар чегьур ва къанчтӀайчи чеветяхъес арукиб.


ГӀиса къанчтӀайчи чеветяхъес аркули сай

32[•]ДурабулхъухӀели, илдас Симун бикӀуси, киреналан къаршиикиб. ГӀисала къанчтӀал[†] илизи бихахъиб. 33ГалгутӀа бикӀуси мерличи («КьатӀабекӀ» ибси иргъахъуси саби) баибхӀели, 34ГӀисас гьими гъудурбарибти чягъир дедиб, амма Илини халдарили, держес хьулхӀевхъун. 35Чеветяхъибтани биалли, чӀалабушили, Илала палтар дутӀиб. 36ГӀур, кабиили, Илис къараулбариб. 37Илала бекӀла чеди, гӀяйиб иргъахъуси белкӀра баршиб: «Иш ГӀиса сай – жугьутӀунала пача». 38Иличил бархли, къанчтӀулрачи – ца балуй ва итил алгъай шайчи, кӀел къачагъра чебетяхъиб. 39ШалгӀеббулхъути, бурга гьакӀбикӀулри, Илис биргулри, 40ва бикӀулри:

– Аллагьла хъали гъятӀаили, хӀябал бархӀили тӀашбалтуси! ХӀуни ХӀу верцахъи! Эгер, ХӀу Аллагьла Урши виадли, къанчтӀайчивад кацӀи[+].

41ИлтяхӀярли халакашишунира, табтарчибира,[†] халкьла тямадабира[†] Иличиб дукарбирхӀули, бикӀулри:

42– Сунени цархӀилти уцахъули вири, Сунени Сай верцахъес вирули ахӀен. Эгер Сай Израилла Пача виалли, къанчтӀайчивад кацӀаб, илхӀели нушара Иличи дирхарехӀе[+]. 43Илини Аллагьличи игьдибарбихьилри, гьанна Аллагьлис дигули виалли, верцахъаб. ИлиникӀун иб: «Ну Аллагьла Уршира».

44Иличил бархли чебетяхъибти къачагъунира илкьяйда Илис биргулри.


ГӀиса къанчтӀайчив вебкӀни

45[•]ХӀерейс, сягӀят хӀябличи бикайчи, лебилра ванзаличи цӀябдеш чебихьун, 46сягӀят хӀябал диркухӀели, ГӀисани ахъли вявъиб:

– Эли, эли, лема савахтани? Дила Аллагь, Дила Аллагь! Сен ХӀуни Ну ватурра[+]?

47Илаб гъамли тӀашбизуртани, илди гъай дакьили, иб:

– Ил Ильяслизи жиикӀули сай!

48ИлхӀели илдазивад цали, кьанцӀ-чягъирлизи шинижан кабакӀили, тӀерхьаличи баршили, Илизи бержахъес бедиб. 49ЦархӀилти бикӀулри:

– ТӀашдизирая, хӀердикӀехӀе Ил верцахъес Ильяс лявкьянал.

50ГӀисани ахъли вявбяхъиб, Илала рухӀ дурадухъун. 51ИлхӀели Аллагьла хъулибси пардав гъярбердили, чедибад уди бикайчи, кӀел бутӀаличи гъярбикиб; ванза зерзербухъун ва къаркъуби пӀякьдикиб; 52хӀябри гьаргдиуб ва бахъал бебкӀибти дурхъати адамти мицӀирбиуб[+]. 53Илди хӀябразибад дурабухъун ва, Сай ГӀиса мицӀириубли гӀергъи, дурхъаси шагьарлизи бухӀнабухъун. Илаб илди бахъли чебаиб. 54ДаршбекӀли[†] ва иличил бархтани ГӀисас къараулбирулри. Илдани мерсдакьнира лерилра детауртира чедаиб, дебали кахбиуб ва иб:

– ХӀекьли, Ил Аллагьла Урши сайри.

55Илаб, гьарахълабад хӀербикӀули, бахъал хьунул адамтира лебри. Илди Галилеялизибадал ГӀисас гӀергъи бакӀибтири ва Ил гӀевурцутири. 56Илдала ургаб лебри Магдалан Марияра, Якьубла ва Юсупла неш Марияра, Зебедейла уршбала нешра[+].


ГӀиса хӀяриихьни

57[•]БархӀи ахъибхӀели, Аримапеялизивадси, Юсуп бикӀуси, давлачев адам вакӀиб. Илра ГӀисачив учӀули калунсири. 58Юсуп, Пилатличи вякьи, ГӀисала жаназа гахъес тиладибариб. Пилатли жаназа бедахъес хъарбариб. 59Илини жаназа касили, капайзи бергур 60ва, шурмазиб биркъубси, сунези гьалав чилра кахӀейхьибси, иникъхӀябла ухӀна кайхьили, халаси къаркъара гьабихьили, арякьун. 61Илаб, иникъхӀябличи бяхӀчили кабиили, Магдалан Марияра, цархӀил Марияра лебри.


ХӀябла гьалаб къараул

62ГӀергъила бархӀи, ил сут сабри, халакашишунира, парисейтира[†] Пилатличи бакӀиб 63ва иб:

– Хужаим! Нушаб гьанбикиб, Ит къянбарли мицӀирли левалхӀелил ибсири: «ХӀябал бархӀила гӀергъи мицӀирирус» или[+]. 64Илбагьандан хӀябал бархӀи дикайчи хӀяблис къараулбарахъес хъарбара, хӀебарадли, Илала мутагӀялимти бакӀили, жаназа бигӀи, халкьлизи Ил мицӀириуб или, эс бирар. Ил гӀергъиси къяна цаибилличиб вайси бетарар.

65Пилатли илдази иб:

– ХӀушала къараулти леб, дукьеная, дигусиван къараулбарая.

66Бякьи, илдани иникъхӀябла къаркъаличи мугьурдяхъиб ва гьала къараулти кабатур[+].

### 28


ГӀиса мицӀириъни

1[•]Сут бархӀилис гӀергъи, жумягӀла цаибил бархӀи савли, Магдалан Марияра, цархӀил Марияра иникъхӀяб чебаэс бякьун[+]. 2Хапли цӀакьли мерсдакьун, сенкӀун Аллагьла малаик зубразивад кацӀиб ва иникъхӀябла къаркъа убкасиб. Ил гьанна иличи кайилри[+]. 3Илала куц лямцӀлагъунари, иличирти палтарра дяхӀиван цӀублири[+]. 4Илизибад урухбиубли, къараулбирути руржесбииб ва бебкӀибтигъунбиуб[+]. 5Малаикли, хьунул адамтачи дугьайзурли, иб:

– УрухмакӀудая! Балулра хӀуша къанчтӀайчи чеветяхъибси ГӀисагӀир умцӀули диъни. 6Ил ишав агара – Ил, Сунени бурибси кьяйдали, мицӀириуб. Гъамдиубли, Ил кайхьунси мерличи хӀердизирая 7ва, къалабали дякьи, бебкӀибтазивад мицӀириубли, хӀушаб гьалав Ил Галилеялизи аркьули сай или, мутагӀялимтази бурая. Ил хӀушани илав чейидая. ХӀера, хӀушази нуни бурира[+].


ГӀисас хьунул адамти къаршибикиб

8Хьунул адамти къалабали иникъхӀяблизибад дурабухъи, Илала мутагӀялимтази багьахъес, халаси урехиличил ва разидешличил дуцӀбухъун. 9Хапли илдас Сай ГӀиса цугикиб ва иб:

– Салам хӀушаб!

Гъамбиубли, илдани Илала кьяшми кӀапӀдуциб ва Илис икрамбариб[+]. 10ИлхӀели илдази ГӀисани иб:

– УрухмакӀудая, дякьи, Дила узбази бурая Галилеялизи букьяхъес. Илав Ну илдани чейура[+].

11Илди аркьухӀели, цацабехӀ къараултани, шагьарлизи бухӀнабухъи, халакашишунази[†] бетаурсиличила буриб. 12Халакашишуни ва тямадаби[†] гьунибаиб, саби-ургаб гъайбухъун, бургъантас даари арц дедиб 13ва иб:

– Бурая, «нуша дусухӀели, Илала мутагӀялимти дугели бакӀили, Ил вигӀун», или. 14Эгер ил хабар мербекӀличи баалли, хӀушаб селра хӀебарахъес нушани бурехӀе.

15Илдани арц касиб ва чузи бурибсиван бариб. Ил гъай гьанналичи бикайчи жугьутӀунала ургаб тӀинтӀбиубли саби.


ВецӀнуцара мутагӀялимлис гьалаизни

16[•]ВецӀнуцара мутагӀялим биалли, ГӀисани букьяхъес хъарбарибси, Галилеялизибси дубурличи арбякьун. 17Илав Ил чеили, икрамбариб, амма цацабехӀти васвасбухъун[+]. 18Гъамиубли, ГӀисани илдази иб:

– Ванзаличиб ва зубразиб лебилра ари Набзи гибси саби[+]. 19Илбагьандан, ардякьи, Дудешла, Уршила ва Дурхъати РухӀла у багьандан шизибикӀули, лебилра халкьани Дила мутагӀялимтили барая ва,[+] 20Нуни хӀушачи хъарбарибсиван, гьар секӀал дузахъес илди руркъеная. Ну хӀушачил вирус лерилра замунтазив, дунъяла ахирличи бикайчи[+].

## Баяндарибти дугьби

### Баяндарибти дугьби

Баяндарибти дугьби


А

Б

В

ГЬ

ГӀ

Г

Д

Ж

З

И

К

КЪ

М

Н

П

Р

С

Т

У

Х

ХӀ

Ш

Я


Баяндарибти дугьби

### АЛЛАГЬАГАРТИ

АЛЛАГЬАГАРТИ – илкьяйда бикӀутири жугьутӀуни цархӀилти халкьанас – илдала цаси Аллагь агни багьандан.

### АЛЛАГЬЛА ПАЧЯХӀДЕШ

АЛЛАГЬЛА ПАЧЯХӀДЕШ – Аллагьли кабизахъурси ари. Аллагьла пачяхӀдешлизи ацӀни – ил Аллагьла ари марбарни саби.

### АСИЯ

АСИЯ – Эпес шагьар центрли биубси, БиштӀал Азияла магърибла шалила бутӀа (гьаннала Турцияла мер-муса).

### БЕХӀЦӀУРАЛА БАЙРАМ

БЕХӀЦӀУРАЛА БАЙРАМ – Пасхалис гӀергъи 7 бархӀи бухъянбилтӀуси динна гӀядат.

### ВАКИЛ

ВАКИЛ – жявгрекла мезли ил девли «вархьибси» ибси иргъахъуси саби. Ил девла Инжилласи мягӀна – ГӀиса МасихӀли вархьибси ибси саби, сайра Илини чеввикӀили ГӀяхӀхабар багьахъес ватураибси. Вакил – ил ГӀиса МасихӀла, ванзаличиб ихтияр лебси, катурси адам сай. БегӀлара гьалаб илкьяйда бикӀути саби МасихӀла вецӀнукӀира мутагӀялимлис. ГӀурхӀели вакил ветаур Павелра, Сай вебкӀили ва мицӀириубли гӀергъи, МасихӀли къуллукъбарахъес живарибси.

### ВЯГӀДА

ВЯГӀДА – ишаб Аллагьла ва адамтала ургабси вягӀда. Эски ВягӀда Муса идбагличил бигьунсири, Сагаси ВягӀда – ГӀиса МасихӀличил.

### ГЬАБИЛ

ГЬАБИЛ – Адамла ва ХӀявала кӀиибил урши. Аллагьли Гьабилла кьурбан гӀяхӀил кьабулбарибхӀели, ил сунела халал узи Кьабилли кавшибсири. Ил инсаниятла тарихлизиб цаибил кавшни сабри.

### ГЬААРУН

ГЬААРУН – Левила кьамлизивадси, Мусала халал узи. Аллагьли Мусачибад израиллантас Зегъа бедибхӀели, Илини цаибил кашишли катур Гьаарун. Аллагьли хъарбарибсири, чула къуллукъуни Сунени кадилзахъути, кашишуни гӀурхӀели чӀянкӀли Гьаарунна наслулизибадти биахъес.

### ГӀИБАДАТХАНА

ГӀИБАДАТХАНА – табтурти дучӀес ва балгни дирес учибиркуси юрт.

### ГӀЯБИД

ГӀЯБИД – динничи кайзурси хӀялалси адам.

### ГЯСКАРБЕГ

ГЯСКАРБЕГ – Римла гӀяскарла бекӀ, гӀярмияла бекӀ.

### ДАРШБЕКӀ

ДАРШБЕКӀ – Римла гӀяскарла бургъантала даршал адамлизибадси кьукьяла бекӀ.

### ДАУД

ДАУД – ГӀиса дакӀуиэс азир дусличивра имцӀали гьалав хӀериубси жугьутӀунала пача. Бахъал идбагунани гьалахили бурусири, дудешгӀевли МасихӀ Даудла тухумлизивад вирар или.

### ДИНАР

ДИНАР – Римла империяла арц, сабира уцибси хӀянчизарла ца бархӀила хӀянчила кьиматличилси.

### ДУРХЪАТИ ЖУЗИ

ДУРХЪАТИ ЖУЗИ – Аллагьла хъарбаркьунала табтурти (Таврат, Забур, Инжил ва цархӀилти).

### ЖАГЬАННАБ

ЖАГЬАННАБ – грек мезли «геенна» бетаурси саби жугьутӀ мезла «ге-хинном» («Хеннумла къярд») ибси, Ерусалимличибад гьарахъли ахӀенси, къярдла улизибад.

### ЗАБУР

ЗАБУР – жугьутӀ динна 150 далай (тулки) кадурхуси Эски ВягӀдала декӀарси жуз – Забурла табтар.

### ЗАЙТУН

ЗАЙТУН – чузибад гӀявадеш бирути цӀедешличилси галга ва илала цӀедеш.

### ЗЕГЪА

ЗЕГЪА – Муса идбаглис Аллагьли бедибси Тавратличила.

### ИБРАГЬИМ

ИБРАГЬИМ – Аллагьли чеввикӀибси ва сунечил вягӀда бигьунси, жугьутӀ халкьла цаибил жинсбег. Гьаланачи илис Ибрагь бикӀутири. ГӀурхӀели Аллагьли илис сагаси у бедиб – Ибрагьим. Гечли гӀямру дуркӀусири. Аллагьли илизи сунела ванзаличивад гьарахъси Ханаанна ванзаличи гечиахъес хъарбариб. Ил ванза Аллагьли илала халал кьадарла наслулис бедес чесибсири. Ибрагьим ва илала хьунул Сара чула урши ГӀисакь акӀайчи бахъхӀи хӀерликабиэс ва дахъал къиянти дяхӀяэс чебикиб. ГӀисакьла дуравад Ибрагьимла, Сарала къараваш Агаразивад акӀубси ИсмягӀил бикӀуси уршира леври. Ибрагьимла цархӀилти дурхӀнира лебри. ГӀисакьла урши Якьуб Израилла вецӀнукӀира кьамла жинсбегли ветаур. Библиялизив Ибрагьим – Аллагьлис хӀекьси мардешла, аги-кьяйдаличи ва адамтала гьанбикуначи хӀерхӀеили, Аллагьла лерилра хъарбаркьуни тамандирес хӀядурдешла мисал сай.

### КАШИШ

КАШИШ – жугьутӀунала ва гӀурхӀели христианталара динна къуллукъчи.

### КЪАЙСАРКЪАЛА

КЪАЙСАРКЪАЛА – (урус мезли «Кесария») – ЧевяхӀси Гьирадли тӀашбатурси ва Римла император Кесар Августла хӀурматлис Къайсар ибси у бедибси Палестинализибси шагьар.

### КЪАЙСАРПАЧА

КЪАЙСАРПАЧА – Римла пача, император.

### КЪАНЧТӀАЛ

КЪАНЧТӀАЛ – ГӀиса МасихӀла манзиллизиб декӀти такьсирти дарибти адамти кабуршес пайдалабируси къанчгъуна тӀал.

ЛЕВИТ – Левила кьамлизивадси, Аллагьла хъулир къуллукъла хӀянчи дузахъуси кашишла кумекчи. Израиллизиб ил цайли ца наслу-кьукьа сабри, сунела ванза агарси, сенкӀун илдала хӀянчи Аллагьла хъулиб къуллукъбирни сабри. Левитунани Зегъа руркъусири ва халкьла урга мугӀяллимтиван дурабулхъутири.

### МАГЪРИБ

МАГЪРИБ – БерхӀи гӀелабиркуси шали (Запад).

### МАШРИКЬ

МАШРИКЬ – БерхӀи абулхъуси шали (Восток).

### МАСИХӀ

МАСИХӀ – ГӀисала у (жугьутӀ мезли «машиах», грек мезли биалли – «христос») шурбалтуси саби «вакибси» или. ЖявхӀелла Израиллизиб Аллагьли къуллукъбарахъес чеббикӀибти кашишуни, идбагуни ва пачни зайтунна гӀявадешли бикутири. Идбагуначибадли Аллагьли чесибсири израиллантас МасихӀ – Пача вархьес, Суненира Израилла халкь уцахъуси ва даимлис дунъяла халкьанас бекӀдешдируси.

### МИСРИ

МИСРИ – жявхӀелла Египетла у.

### МУСА

МУСА – жугьутӀунала чевяхӀси гьавкьяна ва идбаг. Аллагьла хъарбаркь таманбирули, Мусани Израилла халкь пиргӀяванна зулмулиубад азадбатур ва Мисрилизибад дураиб.

### НЯКЪБИ ЧЕДУЦНИ

НЯКЪБИ ЧЕДУЦНИ – лишаннибиубси вяшатӀала, динна гӀядат: умматла гьавкьянали адамла бекӀличи някъби чедурцутири ва хасси шукру биахъес улгусири. Илкьяйда Аллагьлизи ил адамлис Дурхъати РухӀ гахъес, излумазивад араиахъес яра хасти рухӀлати савгъатуни гахъес улгусири. Някъби чедуцниличивли хасси къуллукъбирниличи катесра вирусири.

### ПАРИСЕЙТИ

ПАРИСЕЙТИ – Сагаси ВягӀдализир гьандушибти, жугьутӀунала хьулчилидиубти динна кьукьназибад ца. Парисейтала вакилти Халамажлислизи кабурхутири. Саддукейтачи ургӀебли, парисейти къайгъилизибри Мусала Зегъала тӀалабуницун ахӀи, дахъал мухӀлила дурути кьяйдуртира чедетаахъили тамандирес. Илдани гӀядат дурабуркӀнила умудешличи чебетаахъили хӀерудибирусири, халкьла ургаб илдала халаси хӀурмат лебсири ва чуни дин бузахъудешличира, чула хӀял-тӀабигӀятла кьяркьдешличира хӀекьли пахрубирусири.

### ПАСХА

ПАСХА – жугьутӀунала динна байрам.

### ПИРГӀЯВАН

ПИРГӀЯВАН – (урус мезли «фараон») ЖявхӀелла Мисрила (Египетла) пачала у.

### ПУНТИЙ ПИЛАТ

ПУНТИЙ ПИЛАТ – Римли катурси Иудеяла бекӀ, мербекӀ.

### РАВВИ

РАВВИ – жугьутӀ диннизиб: «дила хужаим»; динна мугӀяллимтачи хӀурматла дугьабиз.

### САДДУКЕЙТИ

САДДУКЕЙТИ – Сагаси ВягӀдализир гьандушибти, жугьутӀунала хьулчилидиубти динна кьукьназибад ца. Халамажлисла бахъалгъунти бутӀакьянчиби, халакашишуни ва илдачи гъамти адамти саддукейти сабри. Парисейтачи ургӀебли, илдани чӀянкӀли Тавратла хӀурмат-кьимат мардирутири ва мухӀлила дурути кьяйдуртачи бирхути ахӀенри, идбагунала жузачи биалли илдала бирхауди агарсири. ЦабутӀаван, илдани уббирхъусири, Аллагьла гьала тӀашбизес багьандан, Аллагьла судла бархӀи лебилра бебкӀибти мицӀирбирни.

### СИНАГУГ

СИНАГУГ – бирхути жугьутӀунала уммат ва сут бархӀи илди булгуси юрт.

### СИСЕЛА ИЗАЛА

СИСЕЛА ИЗАЛА – (урус мезли «проказа») адамла камличибси декӀси, дяхъи-хъасличилси изала.

### ТАБТАРЧИ

ТАБТАРЧИ – Тавратла табтурти ункъли дяркъурси ва халкьлис илди баяндируси динна гӀялим.

### ТАБТУРТИ

ТАБТУРТИ – Эски ВягӀдала жузи. Дурхъаси Табтар – жявхӀелла христиантала жузличила.

### ТАВРАТ

ТАВРАТ – Инжилла гьалар-гьаларти шел табтар (Мусала Зегъа). Илдазир Аллагьли жугьутӀунас жявлил чедаахъибти 10 хъарбаркьличил дархдасунти жамигӀятла гӀямрула дахъал кьяйдурти ва гӀядатуни баяндарили сари.

### ТЯМАДАБИ

ТЯМАДАБИ – ГӀисала замана жугьутӀунала ургаб хӀурматла адамтазибад чеббиркӀути пасихӀкар адамти. Илдани динна ва гӀямру-яшавла гӀядатунира низам-кьяйдара дузахъниличи хӀерудибирусири.

### УММАТ, ГӀИСАЛА УММАТ

УММАТ, ГӀИСАЛА УММАТ – (урус мезли «церковь») лебилра ГӀиса МасихӀличи бирхути; илкьяйда бикӀар ца мерличиб хӀербирути бирхутала жамигӀятлисра.

### ХАЛАВЕГӀИЛ

ХАЛАВЕГӀИЛ – жугьутӀунала «Яхве» (урус мезли «Господь») – ил Аллагьла у саби. ЦацахӀели «ХалавегӀил» ибси дев хӀурмат яра ари лебси адамличи гӀядатла дугьабизлира биэс бирар.

### ХАЛАКАШИШ

ХАЛАКАШИШ – ца дуслис виркӀуси жугьутӀунала кашишунала бекӀ.

### ХАЛАМАЖЛИС

ХАЛАМАЖЛИС – (грек мезли «синедрион») сунези 70 кашиш, тямада ва табтарчи кабурхуси, жугьутӀунала динна чебяхӀси мажлис.

### ХӀЕКЬ БУРЧАНТИ

ХӀЕКЬ БУРЧАНТИ – Палестинализиб хӀекь (налог) бурчахъес Римли кабатурти хӀянчизарти.

### ШИЗИБИКӀНИ

ШИЗИБИКӀНИ – христиан динна мягӀничебси гӀядат: адам бунагьуназивад умуиъни ва Аллагьла гьуйчи кайзни иргъахъуси.

### ЯГЬУДЕЯ

ЯГЬУДЕЯ – Ерусалим тахшагьарли биубси, Палестинала югла шайчибси бутӀа.

## Картаби (Инжил)

### Картаби (Инжил)

Картаби (Инжил)


ГӀиса МасихӀла заманала Римла империя

ГӀиса МасихӀла заманала Палестина

ГӀиса МасихӀла заманала Ерусалим

ГӀиса МасихӀла заманала Ерусалимла Аллагьла хъа сурат

Вакил Пазвелла вазипала цаибил/кӀиибил архӀя

Вакил Пазвелла вазипала хӀябъибил архӀя, Вакил Пазвелла Римлизи архӀя


Картаби

### ГӀиса МасихӀла заманала Римла империя

ГӀиса МасихӀла заманала Римла империя

### ГӀиса МасихӀла заманала Палестина

ГӀиса МасихӀла заманала Палестина

### ГӀиса МасихӀла заманала Ерусалим

ГӀиса МасихӀла заманала Ерусалим

### ГӀиса МасихӀла заманала Ерусалимла Аллагьла хъа сурат

ГӀиса МасихӀла заманала Ерусалимла Аллагьла хъа сурат

### Вакил Пазвелла вазипала цаибил/кӀиибил архӀя

Вакил Пазвелла вазипала цаибил/кӀиибил архӀя

### Вакил Пазвелла вазипала хӀябъибил архӀя, Вакил Пазвелла Римлизи архӀя

Вакил Пазвелла вазипала хӀябъибил архӀя, Вакил Пазвелла Римлизи архӀя

АЛЛАГЬЛА ПАЧЯХӀДЕШ – Аллагьли кабизахъурси ари. Аллагьла пачяхӀдешлизи ацӀни – ил Аллагьла ари марбарни саби.

БЕХӀЦӀУРАЛА БАЙРАМ – Пасхалис гӀергъи 7 бархӀи бухъянбилтӀуси динна гӀядат.

ВАКИЛ – жявгрекла мезли ил девли «вархьибси» ибси иргъахъуси саби. Ил девла Инжилласи мягӀна – ГӀиса МасихӀли вархьибси ибси саби, сайра Илини чеввикӀили ГӀяхӀхабар багьахъес ватураибси. Вакил – ил ГӀиса МасихӀла, ванзаличиб ихтияр лебси, катурси адам сай. БегӀлара гьалаб илкьяйда бикӀути саби МасихӀла вецӀнукӀира мутагӀялимлис. ГӀурхӀели вакил ветаур Павелра, Сай вебкӀили ва мицӀириубли гӀергъи, МасихӀли къуллукъбарахъес живарибси.

ВЯГӀДА – ишаб Аллагьла ва адамтала ургабси вягӀда. Эски ВягӀда Муса идбагличил бигьунсири, Сагаси ВягӀда – ГӀиса МасихӀличил.

ГЬАБИЛ – Адамла ва ХӀявала кӀиибил урши. Аллагьли Гьабилла кьурбан гӀяхӀил кьабулбарибхӀели, ил сунела халал узи Кьабилли кавшибсири. Ил инсаниятла тарихлизиб цаибил кавшни сабри.

ГӀЯБИД – динничи кайзурси хӀялалси адам.

ДАРШБЕКӀ – Римла гӀяскарла бургъантала даршал адамлизибадси кьукьяла бекӀ.

ДАУД – ГӀиса дакӀуиэс азир дусличивра имцӀали гьалав хӀериубси жугьутӀунала пача. Бахъал идбагунани гьалахили бурусири, дудешгӀевли МасихӀ Даудла тухумлизивад вирар или.

ДИНАР – Римла империяла арц, сабира уцибси хӀянчизарла ца бархӀила хӀянчила кьиматличилси.

ЖАГЬАННАБ – грек мезли «геенна» бетаурси саби жугьутӀ мезла «ге-хинном» («Хеннумла къярд») ибси, Ерусалимличибад гьарахъли ахӀенси, къярдла улизибад.

ЗАЙТУН – чузибад гӀявадеш бирути цӀедешличилси галга ва илала цӀедеш.

ЗЕГЪА – Муса идбаглис Аллагьли бедибси Тавратличила.

ИБРАГЬИМ – Аллагьли чеввикӀибси ва сунечил вягӀда бигьунси, жугьутӀ халкьла цаибил жинсбег. Гьаланачи илис Ибрагь бикӀутири. ГӀурхӀели Аллагьли илис сагаси у бедиб – Ибрагьим. Гечли гӀямру дуркӀусири. Аллагьли илизи сунела ванзаличивад гьарахъси Ханаанна ванзаличи гечиахъес хъарбариб. Ил ванза Аллагьли илала халал кьадарла наслулис бедес чесибсири. Ибрагьим ва илала хьунул Сара чула урши ГӀисакь акӀайчи бахъхӀи хӀерликабиэс ва дахъал къиянти дяхӀяэс чебикиб. ГӀисакьла дуравад Ибрагьимла, Сарала къараваш Агаразивад акӀубси ИсмягӀил бикӀуси уршира леври. Ибрагьимла цархӀилти дурхӀнира лебри. ГӀисакьла урши Якьуб Израилла вецӀнукӀира кьамла жинсбегли ветаур. Библиялизив Ибрагьим – Аллагьлис хӀекьси мардешла, аги-кьяйдаличи ва адамтала гьанбикуначи хӀерхӀеили, Аллагьла лерилра хъарбаркьуни тамандирес хӀядурдешла мисал сай.

КАШИШ – жугьутӀунала ва гӀурхӀели христианталара динна къуллукъчи.

КЪАЙСАРКЪАЛА – (урус мезли «Кесария») – ЧевяхӀси Гьирадли тӀашбатурси ва Римла император Кесар Августла хӀурматлис Къайсар ибси у бедибси Палестинализибси шагьар.

КЪАЙСАРПАЧА – Римла пача, император.

КЪАНЧТӀАЛ – ГӀиса МасихӀла манзиллизиб декӀти такьсирти дарибти адамти кабуршес пайдалабируси къанчгъуна тӀал.

ЛЕВИТ – Левила кьамлизивадси, Аллагьла хъулир къуллукъла хӀянчи дузахъуси кашишла кумекчи. Израиллизиб ил цайли ца наслу-кьукьа сабри, сунела ванза агарси, сенкӀун илдала хӀянчи Аллагьла хъулиб къуллукъбирни сабри. Левитунани Зегъа руркъусири ва халкьла урга мугӀяллимтиван дурабулхъутири.

МАГЪРИБ – БерхӀи гӀелабиркуси шали (Запад).

МАШРИКЬ – БерхӀи абулхъуси шали (Восток).

МАСИХӀ – ГӀисала у (жугьутӀ мезли «машиах», грек мезли биалли – «христос») шурбалтуси саби «вакибси» или. ЖявхӀелла Израиллизиб Аллагьли къуллукъбарахъес чеббикӀибти кашишуни, идбагуни ва пачни зайтунна гӀявадешли бикутири. Идбагуначибадли Аллагьли чесибсири израиллантас МасихӀ – Пача вархьес, Суненира Израилла халкь уцахъуси ва даимлис дунъяла халкьанас бекӀдешдируси.

МИСРИ – жявхӀелла Египетла у.

МУСА – жугьутӀунала чевяхӀси гьавкьяна ва идбаг. Аллагьла хъарбаркь таманбирули, Мусани Израилла халкь пиргӀяванна зулмулиубад азадбатур ва Мисрилизибад дураиб.

ПАРИСЕЙТИ – Сагаси ВягӀдализир гьандушибти, жугьутӀунала хьулчилидиубти динна кьукьназибад ца. Парисейтала вакилти Халамажлислизи кабурхутири. Саддукейтачи ургӀебли, парисейти къайгъилизибри Мусала Зегъала тӀалабуницун ахӀи, дахъал мухӀлила дурути кьяйдуртира чедетаахъили тамандирес. Илдани гӀядат дурабуркӀнила умудешличи чебетаахъили хӀерудибирусири, халкьла ургаб илдала халаси хӀурмат лебсири ва чуни дин бузахъудешличира, чула хӀял-тӀабигӀятла кьяркьдешличира хӀекьли пахрубирусири.

ПАСХА – жугьутӀунала динна байрам.

РАВВИ – жугьутӀ диннизиб: «дила хужаим»; динна мугӀяллимтачи хӀурматла дугьабиз.

САДДУКЕЙТИ – Сагаси ВягӀдализир гьандушибти, жугьутӀунала хьулчилидиубти динна кьукьназибад ца. Халамажлисла бахъалгъунти бутӀакьянчиби, халакашишуни ва илдачи гъамти адамти саддукейти сабри. Парисейтачи ургӀебли, илдани чӀянкӀли Тавратла хӀурмат-кьимат мардирутири ва мухӀлила дурути кьяйдуртачи бирхути ахӀенри, идбагунала жузачи биалли илдала бирхауди агарсири. ЦабутӀаван, илдани уббирхъусири, Аллагьла гьала тӀашбизес багьандан, Аллагьла судла бархӀи лебилра бебкӀибти мицӀирбирни.

СИНАГУГ – бирхути жугьутӀунала уммат ва сут бархӀи илди булгуси юрт.

ТАБТАРЧИ – Тавратла табтурти ункъли дяркъурси ва халкьлис илди баяндируси динна гӀялим.

ТАБТУРТИ – Эски ВягӀдала жузи. Дурхъаси Табтар – жявхӀелла христиантала жузличила.

ТЯМАДАБИ – ГӀисала замана жугьутӀунала ургаб хӀурматла адамтазибад чеббиркӀути пасихӀкар адамти. Илдани динна ва гӀямру-яшавла гӀядатунира низам-кьяйдара дузахъниличи хӀерудибирусири.

УММАТ, ГӀИСАЛА УММАТ – (урус мезли «церковь») лебилра ГӀиса МасихӀличи бирхути; илкьяйда бикӀар ца мерличиб хӀербирути бирхутала жамигӀятлисра.

ХАЛАВЕГӀИЛ – жугьутӀунала «Яхве» (урус мезли «Господь») – ил Аллагьла у саби. ЦацахӀели «ХалавегӀил» ибси дев хӀурмат яра ари лебси адамличи гӀядатла дугьабизлира биэс бирар.

ХАЛАКАШИШ – ца дуслис виркӀуси жугьутӀунала кашишунала бекӀ.

ХАЛАМАЖЛИС – (грек мезли «синедрион») сунези 70 кашиш, тямада ва табтарчи кабурхуси, жугьутӀунала динна чебяхӀси мажлис.

ХӀЕКЬ БУРЧАНТИ – Палестинализиб хӀекь (налог) бурчахъес Римли кабатурти хӀянчизарти.

ШИЗИБИКӀНИ – христиан динна мягӀничебси гӀядат: адам бунагьуназивад умуиъни ва Аллагьла гьуйчи кайзни иргъахъуси.

ЯГЬУДЕЯ – Ерусалим тахшагьарли биубси, Палестинала югла шайчибси бутӀа.

• 1:1 Лукали 3:23-28

+ 1:4 Рут 4:18-22

+ 1:16 Лукали 1:27

• 1:18 Лукали 2:1-7

+ 1:18 Лукали 1:27, Лукали 1:35

+ 1:21 Лукали 1:31, Баркьудлуми 4:12, Баркьудлуми 13:38

+ 1:22 Матфейли 2:14, Матфейли 4:14, Матфейли 21:4, Матфейли 26:56, Маркли 14:49, Югьанни 19:36,

* 2:1 ЧевяхӀси Гьирадли Палестиналис бекӀдешдариб нушала манзиллис гьалар, 37-личирад 4 дд. бикайчи.

+ 2:1 Лукали 1:5, Лукали 2:4-7, Югьанни 7:42

+ 2:11 Югьанни 19:39

+ 2:15 Матфейли 1:22

+ 2:17 Матфейли 27:9

* 2:18 Еремия идбагла гъай. Рама – Ерусалимла северла шайчибси ши (7,398км/8,892км). РяхӀил – Якьубла ригуси хьунул (хӀера Бетаъни 29:30 )

+ 2:23 Лукали 1:26, Лукали 2:39, Югьанни 1:45

• 3:1 Маркли 1:1-8, Лукали 3:1-9, Лукали 3:15-17, Югьанни 1:19-28

+ 3:1 Лукали 1:80, Югьанни 1:6

+ 3:2 Маркли 1:15

+ 3:6 Баркьудлуми 19:18

* 3:7 Парисейти – илди Зегъала тӀалабуни тамандирутала кьукьялизи кабурхутири, ва чули саби гӀябидунази халбирутири.

* 3:7 Саддукейти – жугьутӀунала динна кьукьялизи кабурхутири. Илдани бебкӀибти мицӀирбирни уббирхъусири, малаикуначира шайтӀунтачира бирхути ахӀенри.

+ 3:7 Матфейли 12:34, Матфейли 23:33,

+ 3:9 Югьанни 8:33

+ 3:10 Матфейли 7:19

+ 3:11 Югьанни 1:15, Баркьудлуми 2:3

+ 3:12 Матфейли 13:30,

• 3:13 Маркли 1:9-11, Лукали 3:21-22

+ 3:16 Баркьудлуми 7:56, Югьанни 1:32-33

+ 3:17 Маркли 9:7, Югьанни 12:28, Матфейли 17:5,

• 4:1 Маркли 1:12-13, Лукали 4:1-13

+ 4:2 Матфейли 21:18

+ 4:6 Югьанни 7:4

+ 4:10 Матфейли 16:23,

+ 4:11 Лукали 22:43

• 4:12 Маркли 1:14-15, Лукали 4:14-15

+ 4:12 Матфейли 14:3

+ 4:13 Матфейли 2:23, Маркли 1:21

+ 4:14 Матфейли 1:23

• 4:18 Маркли 1:16-20, Лукали 5:1-11

+ 4:18 Югьанни 1:40-42

+ 4:19 Матфейли 13:47

+ 4:20 Матфейли 19:27

• 4:23 Лукали 6:17-19

+ 4:23 Маркли 1:39

+ 4:24 Лукали 2:2

+ 4:25 Маркли 5:20, Маркли 7:31

• 5:3 Лукали 6:20-23

+ 5:4 Кахелет 7:3, Гьаргбаркь 21:4

+ 5:5 Сулайба буралаби 2:21

+ 5:6 Югьанни 7:37

+ 5:7 Сулайба буралаби 19:17, Лукали 6:36

+ 5:8 Гьаргбаркь 22:4

+ 5:9 Югьанни 1:12,

+ 5:12 Баркьудлуми 5:41,

• 5:13 Маркли 9:50, Лукали 14:34-35

+ 5:15 Маркли 4:21, Лукали 8:16, Лукали 11:33

+ 5:18 Лукали 16:17

+ 5:19 Матфейли 11:11, Матфейли 18:4

+ 5:20 Югьанни 3:5

* 5:22 Халамажлис – жугьутӀунала динна ва судла цацадехӀти суалти ирзуси цахӀнабик (грек мезли «Синедрион»).

+ 5:25 Сулайба буралаби 25:8, Лукали 12:58-59

+ 5:28 Сулайба буралаби 6:25

+ 5:30 Матфейли 18:8-9, Маркли 9:43-44

• 5:31 Матфейли 19:9, Маркли 10:11-12, Лукали 16:18

+ 5:34 Баркьудлуми 7:49

• 5:38 Лукали 6:27-36

+ 5:42 Сулайба буралаби 21:26

+ 5:44 Лукали 23:34, Баркьудлуми 7:60,

+ 5:45 Баркьудлуми 14:17

+ 5:48 Матфейли 19:21,

+ 6:2 Лукали 6:24

• 6:5 Лукали 11:2-4

+ 6:5 Лукали 18:11

+ 6:7 Кахелет 5:1

+ 6:10 Матфейли 26:42

+ 6:11 Сулайба буралаби 30:8

+ 6:13 Матфейли 26:41, Югьанни 17:15,

+ 6:14 Маркли 11:25-26,

+ 6:15 Матфейли 18:35,

• 6:19 Лукали 11:34-36, Лукали 12:22-34

+ 6:19 Сулайба буралаби 23:4,

+ 6:20 Матфейли 19:21,

+ 6:24 Лукали 16:13

+ 6:26 Матфейли 10:31, Матфейли 12:12

+ 6:30 Матфейли 8:26, Матфейли 14:31, Матфейли 16:8

• 7:1 Лукали 6:37-38, Лукали 6:41-42

+ 7:2 Маркли 4:24,

+ 7:6 Матфейли 15:26

• 7:7 Лукали 11:9-13

+ 7:8 Сулайба буралаби 8:17, Матфейли 18:19, Матфейли 21:22, Маркли 11:24, Югьанни 14:13-14,

+ 7:11 Матфейли 12:34

+ 7:12 Лукали 6:31, Матфейли 22:40,

• 7:13 Лукали 13:24

• 7:15 Лукали 6:43-44, Лукали 13:25-27

+ 7:15 Матфейли 24:11, Маркли 13:22, Баркьудлуми 13:6, Баркьудлуми 20:29

+ 7:17 Матфейли 12:33-35

+ 7:19 Матфейли 3:10

+ 7:22 Матфейли 25:11, Лукали 6:46, Югьанни 13:13, Маркли 9:38, Лукали 9:49

+ 7:23 Матфейли 25:41

• 7:24 Лукали 6:47-49

+ 7:27 Сулайба буралаби 10:25

+ 7:29 Маркли 1:22, Лукали 4:32

• 8:1 Маркли 1:40-45, Лукали 5:12-16

* 8:2 Сисе – камличир хъасличилси декӀси изала.

+ 8:2 Маркли 9:22

+ 8:4 Матфейли 9:30, Матфейли 17:9, Маркли 1:34, Лукали 17:14

• 8:5 Лукали 7:1-10

+ 8:10 Баркьудлуми 10:2

+ 8:11 Лукали 13:29, Лукали 16:23,

+ 8:12 Матфейли 13:42, Матфейли 22:13, Матфейли 22:30, Матфейли 24:51, Матфейли 25:13, Лукали 13:28

+ 8:13 Матфейли 9:29, Югьанни 4:53

• 8:14 Маркли 1:29-34, Лукали 4:38-41

+ 8:15 Маркли 5:41, Маркли 9:27, Баркьудлуми 3:7, Баркьудлуми 9:41

• 8:18 Лукали 9:57-62

+ 8:18 Маркли 4:35, Лукали 8:22

* 8:20 Инса Урши – ил ГӀиса МасихӀла умазибад ца саби, сабира Даниял идбагли бедибси.

• 8:23 Маркли 4:35-41, Лукали 8:22-25

+ 8:26 Матфейли 6:30,

• 8:28 Маркли 5:1-20, Лукали 8:26-39

+ 8:29 Маркли 1:23-24, Лукали 4:34

+ 8:34 Лукали 5:8, Баркьудлуми 16:39

• 9:1 Маркли 2:1-12, Лукали 5:17-26

+ 9:1 Матфейли 4:13

+ 9:2 Маркли 6:55, Матфейли 8:10, Маркли 10:52, Лукали 7:48

+ 9:3 Матфейли 26:65, Югьанни 10:33

• 9:9 Маркли 2:13-17, Лукали 5:27-32

+ 9:11 Матфейли 11:19, Лукали 15:2

+ 9:13 Лукали 15:7,

• 9:14 Маркли 2:18-22, Лукали 5:33-39

+ 9:14 Матфейли 11:2, Матфейли 14:12, Лукали 11:1, Югьанни 1:35, Лукали 18:12

+ 9:15 Матфейли 25:1-13, Югьанни 3:29, Гьаргбаркь 19:7, Гьаргбаркь 21:2, Маркли 14:7, Лукали 17:22, Югьанни 16:20

• 9:18 Маркли 5:21-43, Лукали 8:40-56

+ 9:21 Маркли 3:10

+ 9:22 Маркли 10:52, Лукали 7:50,

+ 9:24 Югьанни 11:11

+ 9:25 Баркьудлуми 9:40, Маркли 1:31, Маркли 9:27, Баркьудлуми 3:7, Баркьудлуми 9:41

+ 9:27 Матфейли 22:42, Лукали 1:32, Матфейли 20:29-34

+ 9:29 Матфейли 8:13

+ 9:30 Матфейли 8:4, Матфейли 12:16, Матфейли 17:9, Маркли 1:44

+ 9:31 Маркли 1:45, Маркли 7:36

+ 9:34 Матфейли 10:25, Матфейли 12:24

+ 9:36 Маркли 8:2, Маркли 6:34

+ 9:38 Лукали 10:2, Югьанни 4:35

• 10:1 Маркли 3:13-19, Маркли 6:7-13, Лукали 6:12-16, Лукали 9:1-6, Лукали 10:1-12

* 10:4 Кананит – (грек мезли Зелут – «шаликар») – Римли Израил буцниличи къаршиси дин-политикала кьукьяла бутӀакьянчи.

+ 10:6 Матфейли 15:24,

+ 10:7 Матфейли 3:2, Матфейли 4:17

+ 10:8 Матфейли 8:2, Баркьудлуми 20:35

+ 10:14 Баркьудлуми 13:51

• 10:16 Маркли 13:9-13, Лукали 12:2-12, Лукали 21:12-17

+ 10:16 Лукали 10:3,

+ 10:18 Баркьудлуми 17:6, Баркьудлуми 18:12, Баркьудлуми 24:1, Баркьудлуми 25:6,

+ 10:20 Сулайба буралаби 16:1

+ 10:21 Матфейли 24:10

+ 10:22 Матфейли 24:9, Югьанни 15:18, Гьаргбаркь 2:10

+ 10:23 Баркьудлуми 8:1, Баркьудлуми 14:6

+ 10:24 Лукали 6:40, Югьанни 13:16

* 10:25 Белзибул – Илбисла умазибад ца.

+ 10:25 Матфейли 9:34, Матфейли 12:24

+ 10:26 Маркли 4:21, Лукали 8:17, Лукали 12:2

+ 10:28 Сулайба буралаби 29:25,

+ 10:31 Матфейли 6:26, Матфейли 12:12

+ 10:32 Гьаргбаркь 3:5

+ 10:33 Матфейли 25:12,

• 10:34 Лукали 12:51-53, Лукали 14:26-27

+ 10:34 Баркьудлуми 14:4

+ 10:38 Матфейли 16:24-25, Маркли 8:34-35, Лукали 9:23

+ 10:39 Югьанни 12:25

+ 10:40 Матфейли 25:40, Лукали 10:16, Югьанни 12:44, Югьанни 13:20,

+ 10:42 Маркли 9:41,

• 11:1 Лукали 7:18-35

+ 11:2 Матфейли 14:3, Лукали 3:19-20, Югьанни 3:24, Югьанни 4:25, Югьанни 6:14, Югьанни 11:27

+ 11:6 Югьанни 6:61, Югьанни 16:1

+ 11:7 Матфейли 3:1

+ 11:9 Матфейли 14:5, Матфейли 21:26

+ 11:10 Маркли 1:2

+ 11:11 Лукали 1:15

+ 11:12 Лукали 16:16

+ 11:14 Матфейли 17:12-13, Лукали 1:17

+ 11:15 Гьаргбаркь 2:7

+ 11:18 Матфейли 3:4, Лукали 1:15

+ 11:19 Югьанни 2:1, Югьанни 12:2, Матфейли 9:10-11

• 11:20 Лукали 10:13-15

+ 11:21 Маркли 6:45, Маркли 8:21, Маркли 3:7

+ 11:22 Матфейли 15:21

• 11:25 Лукали 10:21-22

+ 11:27 Югьанни 13:3, Югьанни 17:2, Югьанни 6:46, Югьанни 7:29, Югьанни 8:19, Югьанни 10:15

+ 11:28 Югьанни 7:37

• 12:1 Маркли 2:23-28, Лукали 6:1-5

+ 12:6 Матфейли 12:41

• 12:9 Маркли 3:1-6, Лукали 6:6-11

+ 12:10 Лукали 11:54, Лукали 20:20

+ 12:12 Матфейли 6:26, Матфейли 10:31

+ 12:16 Матфейли 8:4, Матфейли 9:30

• 12:22 Маркли 3:20-30, Лукали 11:14-23

+ 12:23 Матфейли 9:27

+ 12:24 Матфейли 9:34, Матфейли 10:25

+ 12:27 Маркли 9:38, Баркьудлуми 19:13

+ 12:30 Маркли 9:40

+ 12:31 Маркли 3:29, Лукали 12:10

+ 12:33 Матфейли 7:17-20, Лукали 6:43-45

+ 12:34 Матфейли 3:7, Матфейли 23:33, Матфейли 7:11, Матфейли 15:18,

+ 12:35 Сулайба буралаби 12:5

+ 12:36 Сулайба буралаби 10:19,

+ 12:37 Матфейли 5:22,

• 12:38 Маркли 8:11-12, Лукали 11:29-32

+ 12:39 Матфейли 16:4

+ 12:40 Юнус 2:1

+ 12:41 Юнус 3:5, Матфейли 12:6

• 12:43 Лукали 11:24-26

• 12:46 Маркли 3:31-35, Лукали 8:19-21

+ 12:46 Матфейли 13:55, Югьанни 2:12, Югьанни 7:3, Баркьудлуми 1:14,

+ 12:50 Югьанни 15:14,

• 13:1 Маркли 4:1-9, Лукали 8:4-8

+ 13:9 Матфейли 11:15

• 13:10 Маркли 4:10-12, Лукали 8:9-10

+ 13:11 Матфейли 19:11

+ 13:12 Сулайба буралаби 9:9, Матфейли 25:29

+ 13:15 Югьанни 12:40, Баркьудлуми 28:26-27

+ 13:16 Лукали 10:23-24

• 13:18 Маркли 4:13-20, Лукали 8:11-15

+ 13:22 Матфейли 6:25, Маркли 10:23,

+ 13:23 Югьанни 15:5

+ 13:30 Матфейли 3:12

• 13:31 Маркли 4:30-34, Лукали 13:18-21

+ 13:32 Матфейли 17:20, Лукали 17:6, Дан. 4:9

+ 13:38 Югьанни 8:44

+ 13:39 Гьаргбаркь 14:15-16

+ 13:41 Матфейли 24:31

+ 13:42 Дан. 3:6, Югьанни 15:6, Гьаргбаркь 20:15, Матфейли 8:12

+ 13:43 Сулайба буралаби 4:18, Дан. 12:3, Матфейли 11:15

+ 13:47 Матфейли 4:19

+ 13:48 Югьанни 21:11

+ 13:49 Матфейли 25:32

+ 13:50 Дан. 3:6, Матфейли 8:12

• 13:53 Маркли 6:1-6, Лукали 4:16-30

+ 13:54 Матфейли 2:23, Лукали 2:39, Лукали 4:23, Маркли 1:21

+ 13:55 Югьанни 6:42, Матфейли 12:46

+ 13:57 Матфейли 11:6, Югьанни 4:44

• 14:1 Маркли 6:14-29, Лукали 9:7-9

+ 14:2 Матфейли 16:14

+ 14:3 Матфейли 4:12, Матфейли 11:2, Лукали 3:19-20, Югьанни 3:24

+ 14:5 Матфейли 11:9, Матфейли 21:26

+ 14:7 Эстер 5:3, Эстер 7:2

+ 14:12 Матфейли 9:14

• 14:13 Маркли 6:30-44, Лукали 9:10-17, Югьанни 6:1-14

+ 14:21 Матфейли 15:38

• 14:22 Маркли 6:45-56, Югьанни 6:15-21

+ 14:23 Маркли 1:35, Лукали 4:42, Лукали 5:16

+ 14:26 Лукали 24:37

+ 14:31 Матфейли 6:30

+ 14:33 Лукали 1:35

+ 14:34 Маркли 6:53, Лукали 5:1

• 15:1 Маркли 7:1-23

+ 15:2 Лукали 11:38

+ 15:7 Матфейли 23:13, Баркьудлуми 28:25

+ 15:11 Баркьудлуми 10:15

+ 15:14 Матфейли 23:16, Лукали 6:39

+ 15:18 Матфейли 12:34,

• 15:21 Маркли 7:24-30

+ 15:22 Матфейли 9:27, Лукали 1:32

+ 15:24 Матфейли 10:6,

+ 15:26 Матфейли 7:6

• 15:29 Маркли 7:31

+ 15:32 Матфейли 9:36

+ 15:38 Матфейли 14:21

• 16:1 Маркли 8:11-13, Лукали 12:54-56

+ 16:1 Матфейли 3:7,

+ 16:4 Юнус 2:1, Матфейли 12:39

• 16:5 Маркли 8:14-21

+ 16:6 Лукали 12:1,

+ 16:8 Матфейли 6:30

+ 16:9 Матфейли 14:13-21

+ 16:10 Матфейли 15:36-37

• 16:13 Маркли 8:27-30, Лукали 9:18-21

+ 16:14 Матфейли 14:2,

* 16:18 Петер – грек мезли Къаркъа ибси саби.

+ 16:18 Маркли 3:16, Югьанни 1:42,

+ 16:20 Матфейли 9:30

• 16:21 Маркли 8:31, Лукали 9:22-27

+ 16:21 Лукали 17:25, Маркли 9:31, Маркли 10:34, Югьанни 2:19

+ 16:23 Матфейли 4:10,

+ 16:24 Матфейли 10:38-39

+ 16:25 Матфейли 19:29

+ 16:27 Дан. 7:13, Матфейли 24:30, Матфейли 25:31, Кахелет 3:17, Гьаргбаркь 2:23

+ 16:28 Матфейли 24:34, Югьанни 21:22

• 17:1 Маркли 9:2-13, Лукали 9:28-36

+ 17:1 Маркли 5:37, Маркли 14:33

+ 17:2 Дан. 7:9, Гьаргбаркь 1:16

+ 17:5 Матфейли 3:17,

+ 17:9 Матфейли 8:4, Матфейли 9:30, Маркли 1:44

+ 17:13 Матфейли 11:14, Лукали 1:17

• 17:14 Маркли 9:14-29, Лукали 9:37-43

+ 17:18 Маркли 1:26, Баркьудлуми 8:7

+ 17:20 Матфейли 13:31, Лукали 17:6, Маркли 11:23

• 17:22 Маркли 9:30-32, Лукали 9:43-45

+ 17:23 Матфейли 16:21, Матфейли 20:19

+ 17:24 Маркли 9:33, Матфейли 22:17

• 18:1 Маркли 9:33-37, Маркли 9:42-48, Лукали 9:46-48, Лукали 17:1-2

+ 18:3 Матфейли 19:16

+ 18:5 Матфейли 10:40, Лукали 10:16, Югьанни 13:20

+ 18:7 Матфейли 26:24

+ 18:8 Матфейли 5:30, Матфейли 25:41, Гьаргбаркь 20:10

+ 18:9 Матфейли 5:29

• 18:10 Лукали 15:3-7

* 18:10 «илдала малаикунани» – жугьутӀуни бирхутири гьарил адамла сай вегӀси малаик левниличи.

+ 18:14 Югьанни 6:39

• 18:15 Лукали 17:3

+ 18:17 Матфейли 5:46-47,

+ 18:19 Матфейли 7:7-8

+ 18:21 Лукали 17:4

* 18:24 Ца умцлалис (грек. мезли «талант») вецӀнушура дус узес гӀягӀнисири (илала кьадар цӀубарцла 30 килоличи халбирусири).

* 18:28 Динар – римла арц, сабира уцибси хӀянчизарла ца бархӀила алапаличи цугси.

+ 18:30 Сулайба буралаби 28:3

+ 18:35 Матфейли 6:15,

• 19:1 Маркли 10:1-12

+ 19:9 Матфейли 5:32,

+ 19:11 Маркли 4:11,

• 19:13 Маркли 10:13-16, Лукали 18:15-17

+ 19:14 Матфейли 18:3

• 19:16 Маркли 10:17-31, Лукали 18:18-30

+ 19:16 Лукали 10:25

+ 19:21 Матфейли 5:48, Лукали 12:33, Матфейли 6:20,

+ 19:26 Маркли 14:36

+ 19:27 Матфейли 4:20-22

+ 19:28 Матфейли 16:27, Матфейли 25:31, Дан. 7:9, Лукали 22:30, Гьаргбаркь 3:21

+ 19:29 Матфейли 16:25

+ 19:30 Матфейли 20:16, Лукали 13:30

+ 20:16 Матфейли 19:30, Лукали 13:30

• 20:17 Маркли 10:32-34, Лукали 18:31-34

+ 20:19 Матфейли 16:21, Матфейли 17:23

• 20:20 Маркли 10:35-45

+ 20:20 Матфейли 10:2, Маркли 1:19

+ 20:21 Матфейли 19:28

+ 20:22 Матфейли 26:39, Югьанни 18:11

+ 20:26 Матфейли 23:11, Маркли 9:35

+ 20:28 Югьанни 13:4-5, Югьанни 11:51,

• 20:29 Маркли 10:46-52, Лукали 18:35-43

+ 20:30 Матфейли 9:27-31

+ 20:34 Лукали 7:13

• 21:1 Маркли 11:1-11, Лукали 19:28-38, Югьанни 12:12-19

+ 21:1 Баркьудлуми 1:12

+ 21:4 Югьанни 12:15, Матфейли 1:23, Матфейли 26:56, Югьанни 19:36

* 21:5 Сиунна рурси – Ерусалим ибси саби.

* 21:9 Гьусанна – «Дерцахъаба нуша» – дезала девли бетаурси гъай.

+ 21:9 Матфейли 9:27, Матфейли 23:39

+ 21:11 Лукали 7:16

• 21:12 Маркли 11:15-19, Лукали 19:45-48, Югьанни 2:13-22

+ 21:12 Лукали 2:24

+ 21:15 Матфейли 9:27

+ 21:16 Лукали 19:39,

+ 21:17 Лукали 19:29, Лукали 24:50, Югьанни 11:18

• 21:18 Маркли 11:12-14, Маркли 11:20-24

+ 21:18 Матфейли 4:2

+ 21:19 Матфейли 24:32, Лукали 13:6

+ 21:21 Матфейли 17:20,

+ 21:22 Матфейли 7:8, Матфейли 17:20,

• 21:23 Маркли 11:27-33, Лукали 20:1-8

+ 21:23 Баркьудлуми 4:7

+ 21:25 Матфейли 3:6, Лукали 7:30

+ 21:26 Матфейли 11:9, Матфейли 14:5

+ 21:32 Лукали 7:29

• 21:33 Маркли 12:1-12, Лукали 20:9-19

+ 21:33 Маркли 13:34

+ 21:35 Матфейли 22:6, Матфейли 23:34,

+ 21:37 Матфейли 3:17,

+ 21:41 Баркьудлуми 13:46

+ 21:42 Баркьудлуми 4:11,

+ 21:46 Маркли 11:18, Маркли 11:32

• 22:1 Лукали 14:15-24

+ 22:1 Матфейли 13:34

+ 22:2 Матфейли 25:10, Гьаргбаркь 19:7, Гьаргбаркь 21:2

+ 22:6 Матфейли 21:35, Матфейли 23:34,

+ 22:7 Матфейли 21:41

+ 22:8 Матфейли 10:11, Баркьудлуми 13:46, Гьаргбаркь 3:4

+ 22:13 Матфейли 8:12

• 22:15 Маркли 12:13-17, Лукали 20:20-26

+ 22:15 Лукали 11:54

+ 22:17 Матфейли 17:24-25

+ 22:18 Маркли 7:6, Лукали 12:1

• 22:23 Маркли 12:18-27, Лукали 20:27-40

+ 22:23 Баркьудлуми 4:1, Баркьудлуми 23:8

• 22:34 Маркли 12:28-34, Лукали 10:25-28

+ 22:39 Матфейли 19:19

+ 22:40 Матфейли 7:12,

• 22:41 Маркли 12:35-37, Лукали 20:41-44

+ 22:42 Матфейли 9:27

+ 22:44 Баркьудлуми 2:34-35

+ 22:46 Лукали 20:40

• 23:1 Маркли 12:38-40, Лукали 11:37-52, Лукали 20:45-47

* 23:5 Ягьудеялантани Зегъала белкӀаначилти кабцла тӀакьни (филактерия) андурбачи ва алгъай някъбачи чедилгьутири. Илала дурабадли, илдани чула чедила палтарла дубаначи чубкани чеибутири. Парисейтани, саби имцӀали бирхни чебаахъес, чула кабцла тӀакьни ва чубкани хӀекьли халадиахъутири.

+ 23:6 Лукали 14:7-8

* 23:7 Равви – жявжугьутӀ мезли «мугӀяллим» ибси саби.

+ 23:8 Лукали 22:32,

+ 23:11 Матфейли 20:26, Маркли 9:35, Маркли 10:43

+ 23:12 Лукали 14:11, Лукали 18:14

+ 23:13 Матфейли 15:7

+ 23:16 Матфейли 15:14

* 23:27 Ягьудеялизир иникъхӀябри цӀубдирутири, гьарахълирадал илди чедиахъес багьандан, сенкӀун иникъхӀябличи гачикнили хӀярамирахъусири.

+ 23:27 Баркьудлуми 23:1, Сулайба буралаби 26:23

+ 23:30 Баркьудлуми 7:52

+ 23:33 Матфейли 3:7, Матфейли 12:34

+ 23:34 Матфейли 21:35, Матфейли 22:6, Матфейли 10:17, Маркли 13:9, Лукали 21:12

+ 23:35 Гьаргбаркь 18:24

• 23:37 Лукали 13:34-35

+ 23:37 Баркьудлуми 7:52, Рут 2:12,

+ 23:39 Матфейли 21:9

• 24:1 Маркли 13:1-13, Лукали 21:5-19

+ 24:2 Лукали 19:44

+ 24:7 Гьаргбаркь 6:4, Баркьудлуми 11:28, Гьаргбаркь 6:8, Гьаргбаркь 6:12

+ 24:9 Матфейли 10:22, Югьанни 15:18

+ 24:10 Матфейли 10:21

+ 24:11 Матфейли 7:15

+ 24:13 Гьаргбаркь 2:10

+ 24:14 Матфейли 28:19,

• 24:15 Маркли 13:14-23, Лукали 21:20-24

+ 24:15 Дан. 9:27, Дан. 11:31, Дан. 12:11

+ 24:17 Лукали 17:31

+ 24:19 Лукали 23:29

+ 24:21 Дан. 12:1, Гьаргбаркь 16:18

+ 24:22 Лукали 18:7

+ 24:23 Лукали 17:23

+ 24:24 Гьаргбаркь 13:13, Гьаргбаркь 16:14

+ 24:25 Югьанни 13:19, Югьанни 14:29

+ 24:27 Лукали 17:24

+ 24:28 Лукали 17:37

• 24:29 Маркли 13:24-27, Лукали 21:25-28

+ 24:29 Баркьудлуми 2:20, Гьаргбаркь 6:13

+ 24:30 Дан. 7:13, Матфейли 16:27,

+ 24:31 Гьаргбаркь 11:15, Матфейли 13:41,

• 24:32 Маркли 13:28-31, Лукали 21:29-33

+ 24:34 Матфейли 16:28

• 24:36 Маркли 13:32-37, Лукали 12:38-40, Лукали 17:26-30, Лукали 17:34-36

+ 24:42 Матфейли 25:13

+ 24:44 Гьаргбаркь 3:3, Гьаргбаркь 16:15

• 24:45 Лукали 12:42-48

+ 24:46 Матфейли 25:21, Югьанни 13:17

+ 24:48 Матфейли 25:5

+ 24:51 Матфейли 8:12

+ 25:1 Матфейли 9:15, Югьанни 3:29, Гьаргбаркь 19:7, Гьаргбаркь 21:2

+ 25:5 Матфейли 24:48

+ 25:10 Матфейли 22:2

+ 25:11 Матфейли 7:22, Лукали 6:46, Лукали 13:25

+ 25:12 Матфейли 10:33

+ 25:13 Матфейли 24:36, Матфейли 24:42

• 25:14 Лукали 19:12-27

+ 25:21 Лукали 16:10,

+ 25:26 Сулайба буралаби 20:4

+ 25:29 Матфейли 13:12

+ 25:30 Матфейли 8:12

+ 25:31 Дан. 7:13, Матфейли 16:27, Матфейли 19:28

+ 25:32 Матфейли 13:49

+ 25:34 Дан. 7:18, Гьаргбаркь 21:7

+ 25:35 Лукали 3:11,

+ 25:40 Матфейли 10:40

+ 25:41 Матфейли 7:23, Маркли 9:43-44, Гьаргбаркь 20:10

+ 25:45 Лукали 10:16

+ 25:46 Дан. 12:2

• 26:1 Маркли 14:1-2, Лукали 22:1-2, Югьанни 11:45-53

• 26:6 Маркли 14:3-9, Лукали 7:36-50, Югьанни 12:1-8

+ 26:6 Матфейли 21:17, Югьанни 11:1, Югьанни 11:18,

* 26:7 Жявзамунтазиб сяхӀбатла вегӀли хӀурматла гӀяхӀлала гъез камси бизитӀемла гӀявадешли («мирра» яра «смирна») дикутири – хасли хӀурматбирули. Хьунул адамли, баркалла балахъули, ГӀисала бекӀличи лебилра тӀалхӀянализибси чертӀули сари.

+ 26:11 Матфейли 9:15, Югьанни 7:33

+ 26:12 Югьанни 19:40

+ 26:13 Матфейли 24:14

• 26:14 Маркли 14:10-11, Лукали 22:3-6

+ 26:14 Югьанни 13:2, Баркьудлуми 1:16

• 26:17 Маркли 14:12-21, Лукали 22:7-14, Лукали 22:21-23, Югьанни 13:21-30

+ 26:21 Югьанни 13:18

+ 26:24 Матфейли 18:7

• 26:26 Маркли 14:22-26, Лукали 22:15-20,

+ 26:26 Югьанни 6:51,

+ 26:30 Лукали 22:39

• 26:31 Маркли 14:27-31, Лукали 22:31-34, Югьанни 13:36-38

+ 26:31 Югьанни 16:32

+ 26:32 Матфейли 28:7

+ 26:35 Югьанни 11:16, Югьанни 21:19

• 26:36 Маркли 14:32-42, Лукали 22:39-46

+ 26:37 Маркли 5:37, Маркли 9:2

+ 26:38 Югьанни 12:27

+ 26:39 Маркли 10:38, Югьанни 18:11, Югьанни 5:30, Югьанни 6:38,

+ 26:41 Матфейли 6:13,

+ 26:42 Матфейли 6:10

+ 26:45 Югьанни 2:4, Матфейли 16:21, Матфейли 17:22, Матфейли 20:18

• 26:47 Маркли 14:43-50, Лукали 22:47-53, Югьанни 18:3-12

+ 26:47 Баркьудлуми 1:16

+ 26:51 Лукали 22:38

+ 26:52 Гьаргбаркь 13:10

+ 26:55 Матфейли 21:23, Лукали 21:37

+ 26:56 Матфейли 1:22-23, Матфейли 21:4, Югьанни 19:36, Матфейли 26:31, Югьанни 16:32

• 26:57 Маркли 14:53-65, Лукали 22:54-55, Лукали 22:63-71, Югьанни 18:13-14, Югьанни 18:19-24

+ 26:61 Маркли 15:29, Югьанни 2:19

+ 26:62 Матфейли 27:13

+ 26:64 Дан. 7:13, Матфейли 16:27, Матфейли 24:30,

+ 26:65 Баркьудлуми 14:14, Матфейли 9:3, Югьанни 10:36

• 26:69 Маркли 14:66-72, Лукали 22:56-62, Югьанни 18:15-18, Югьанни 18:25-27

+ 26:75 Матфейли 26:34

• 27:1 Маркли 15:1, Лукали 23:1-2, Югьанни 18:28-32

* 27:2 Ит замана Палестина Римла арилиуб сабри. Пунтий Пилат биалли Римли катурси мербекӀ сайри. Адам кавшес жугьутӀунани дурасибси хӀукму Пилатли сабри тасдикьбируси.

+ 27:2 Лукали 3:1, Лукали 13:1, Баркьудлуми 3:13,

• 27:3 Баркьудлуми 1:18-19

+ 27:6 Маркли 12:41, Югьанни 8:20

+ 27:9 Матфейли 2:17

• 27:11 Маркли 15:2-5, Лукали 23:3-5, Югьанни 18:33-38

+ 27:11 Матфейли 2:2

+ 27:13 Матфейли 26:62

• 27:15 Маркли 15:6-15, Лукали 23:13-25, Югьанни 18:39

+ 27:18 Югьанни 12:19

+ 27:20 Баркьудлуми 3:14

+ 27:23 Лукали 23:41,

+ 27:26 Матфейли 20:19

• 27:27 Маркли 15:16-20, Югьанни 19:2-3

+ 27:30 Матфейли 20:19

• 27:32 Маркли 15:21-32, Лукали 23:26-43, Югьанни 19:17-27

+ 27:40 Маркли 14:58, Югьанни 2:19, Матфейли 4:3-6

+ 27:42 Югьанни 10:18, Югьанни 1:49, Югьанни 12:13, Югьанни 20:29

• 27:45 Маркли 15:33-41, Лукали 23:44-49, Югьанни 19:28-30

+ 27:46 Баркьудлуми 3:1,

+ 27:52 Дан. 12:2, Югьанни 5:21, Югьанни 5:25

+ 27:56 Лукали 8:2, Матфейли 20:20

• 27:57 Маркли 15:42-47, Лукали 23:50-56, Югьанни 19:38-42

+ 27:63 Матфейли 16:21, Матфейли 17:23, Матфейли 20:19

+ 27:66 Дан. 6:18, Гьаргбаркь 20:3

• 28:1 Маркли 16:1-8, Лукали 24:1-12, Югьанни 20:1-10

+ 28:1 Лукали 8:2, Матфейли 27:61

+ 28:2 Матфейли 27:60

+ 28:3 Дан. 7:9, Дан. 10:6, Маркли 9:3, Баркьудлуми 1:10

+ 28:4 Гьаргбаркь 1:17

+ 28:7 Матфейли 26:32

+ 28:9 Югьанни 20:19, Югьанни 20:21, Матфейли 28:17, Лукали 24:52

+ 28:10 Матфейли 12:50, Югьанни 20:17,

• 28:16 Маркли 16:14-18, Лукали 24:36-49, Югьанни 20:19-23

+ 28:17 Югьанни 20:25

+ 28:18 Дан. 7:13-14, Матфейли 11:27, Югьанни 17:2

+ 28:19 Югьанни 4:1-2, Баркьудлуми 8:13,

+ 28:20 Югьанни 14:15, Матфейли 13:39