# Библе

Институт перевода Библии

## Библе


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

## Доладалар, Руфи, Эстар, Сулейма-пайхамара кицаш, Юнус

### Доладалар, Руфи, Эстар, Сулейма-пайхамара кицаш, Юнус

Доладалар, Руфи, Эстар, Сулейма-пайхамара кицаш, Юнус


Доладалар

Руфи

Эстар

Сулейма-пайхамара кицаш

Юнус


### Доладалар

#### Доладалар

Доладалар


Дешхьалхе

Доладалара кинижка дешхьалхе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]


Доладалар


Сулейма-пайхамара кицаш


Библена таржам дара Институт


Москва, 2015


Доладалар


Сулейма-пайхамара кицаш

Укх кинижка аудиозаписаш шоана короргья Библена таржам дара института сайта тӀа укх адресагӀа:

http: ibt.org.ru/ru/media?id=ING

Шоашта хетар ала: ibt_inform ibt.org.ru

9-чеи, 135-чеи, 243-чеи оагӀонаш тӀара сурташ © BFBS, 1994

245-ча оагӀон тӀара карта © UBS, 1999

ISBN 978-5-93943-249-8

© Институт перевода Библии, 2018

#### Дешхьалхе


Дешхьалхе


Хьамсара кинижка дешархой!

Шоана хьалхашка дадараш цхьана кепатеха арахийца Дезача Йоазоний ши кинижка да: Доладалари Сулейма-пайхамара кицаши. Ер дуне хьа мишта хиннад, къа мишта даьннад укх дунен тӀа, мишта волавеннав Даьла наха Ше вовзийта яхача хаттарашта жоп луш да Доладалар яха кинижка. ХӀаьта Кицаш яха кинижка нах, къаьстта кагийнах, укх дунен тӀа баха а лела а Ӏомабеш да. Цун хьехамашка ладийгӀачар вахар гӀоза а аьттув болаш а хургда, Даьла раьза волаш а хургда.

Дезача Йоазонаш – из укх дунен тӀа эггара дукхагӀа дешаш а чӀоагӀагӀа лоархӀаш а долча кинижкайх цаӀ да, цудухьа хӀаравар таро йолаш хила веза ший меттала ер йоазонаш деша, укх дунен тӀа моллагӀча моттиге из вахе а, моллагӀа ди цо лелабой а, моллагӀча къамах из вале а. Мичара хьадоагӀа вай, сенна дах вай, укх дунен тӀа сел дукха эгӀазло хӀаний, фу хургда саг венначул тӀехьагӀа, яхараш мо долча массехана наха дагадаьхкача хаттарашта жоп луш да Деза Йоазонаш. Уж Деза Йоазонаш – кераста дина керттера кинижка да, цхьабакъда, из духхьала кераста ди лелабеча наха лаьрхӀа яздаьд аьнна хетараш гӀалат ба. Дезача Йоазоний дуккха доакъош бусалба наха а деза лоархӀаш да. i

Кераста дин йоазонаш тӀа жугтий халкъан Деза Йоазонех Шира Васкет оал. Цу Ширача Васкете чудоагӀаш да тайп-тайпарча автораша яьздаь дукха тайп-тайпара кинижкаш. Царех дукхагӀдараш жугтий къаьнарча меттала яьздаь да. Ширача Васкета цхьадола доакъош яьздаь 3 эзар шу совггӀа ха я. Ширача Васкете чудоагӀаш да исторехи бокъонехи дола кинижкаш, поэзи, хьаькъал долча наьха хьехамаш, хургдар дувцаш дола кинижкаш. Уж кинижкаш шоайла чӀоагӀа эргаш дале а, цу йоазонаш тӀа долаш да юкъара дешаш а: Даллеи жугтий халкъаи юкъера гӀулакхаш, царна юкъе Дала леладаь хӀамаш, деррига халкъаш даькъалде Даьла лоӀам хилар, халкъ Шийх тешаш а Ше яхар деш а хиларга догдоахаш Из хилар.

Укх издане чудоагӀача хӀара кинижка тӀа я лоацца дешхьалхле, хӀаьта цу дешхьалхе тӀа дувц кинижка керттерча чулоацамах, из вӀашагӀдоллара бахьанех, цу тӀа яздеча хӀамай исторе оагӀонех. Йоазув йистедоаллаш ширача ханашка хиннача доазоний карта да, ширача ханашка укх дуненах хиннача кхетама диаграмма я, цхьаццайолча лоархӀамеча Даьла цӀерий список я, Кицай кинижкий темаш я белгалъяьха.

Дезача Йоазонашта тайп-тайпарча къамий меттала таржам дара болх дӀахьош йолча Библена таржам деча Институто хоза а хеташ таро лу гӀалгӀай дешархошта Деза Йоазонаш тӀа дувцар шоай наьна меттала деша.

2005 шера Библена таржам деча Институто гӀалгӀай меттала арахийцар «Лукас бена хоза кхаъ» яха кинижка (юхакепатехад 2007-ча шера). 2015-ча шера кепатехад Юнус-пайхамарахи, Руфихи, Эстарахи дола кинижкаш. Электронни форматах дола цу кинижкай таржамаш Библена таржам дара йолча Института сайта чу да укх адресах: http: ibt.org.ru/ru/media?id=ING. Цу кинижкай аудиозапись а я цу сайта чу. ТӀехьа тӀайоагӀача хана кхы таржам деш ара мел доала кинижка а цу адресагӀа корадоагӀаргда.

Укх кинижка аудиозапись е лерхӀ оаха. Из кийча йолча хана из хургья Библена таржам дара института сайта тӀа.

Библена таржам дара йолча Институто баркал оал таржам даьрашта, редакторашта, Деза Йоазоний ер ши кинижка гӀалгӀай меттала арадаккха новкъостал мел даьрашта.

Библена таржам дара Институт


Доладалар

#### Доладалара кинижка дешхьалхе


Доладалара кинижка дешхьалхе

Доладалар Дезача Йоазоний хьалхара кинижка а, Товрата хьалхара дакъа а да. Товрата тӀа дувц Мувса-пайхамарга а цунна тӀехьалаттачарга а Дала дайта вахӀи. Доладалар жугтий меттала дӀаяьздаь а хиннад, хьагучох, ший къаьстта цӀи йолаш а хиннадац. Цу кинижка кхыча меттала таржам деча хана пайда эц джелтий (грекий) меттала эггара хьалха таржам деча хана цунна енна хиннача цӀерах, хӀаьта цу цӀера маӀан цхьаькха а да: «хьакхоллар», «хьахилар». Цу кинижка 50 корта ба, шоай темашка хьежача, керттерча шин даькъе бекъа а мегаргболаш. Хьалхарча 11 керташка дувц Дала ший Дешаца дуне хьакхоллар, цу дунен тӀа деррига дика а долаш: сигленаш, лаьтта, гаьнаш, баьцаш, хьайбаш, хьалхара нах – Адами Хьаваи. Адамои Хьаваси, Дала шоашка аьнначунга ла а ца дувгӀаш, шоаш бахаш болча Ялсмала ягӀача дика-во довзийтара гаьн тӀара сом биаб, хӀаьта цу хӀаманца къа дунен тӀа даьккхад. Нах Дала яхар ца а деш, шоай лоӀамах баха ловш хилар бахьан долаш, Дала дика долаш хьакхелла дуне талха доладеннад. Гучаяьннай эгӀазал, низбар, нах боабар, Ӏоажал, сонтал, наха шоаш хестабар. «Доладалар» кинижка тӀа дувц Адама берий – Къаимеи ХӀабилеи вахарах, Нухь-пайхамарах, къинойх хьалдиза дуне къайладоаккхаш Дала хий дайтарах. Из хий дарах, Нухь-пайхамара шийца кема тӀа хьаийцараш мара ца дусаш, укх дунен тӀа мел дола дийнат денна дӀадаьлар. Бабила гӀала йоттарах долча дувцаро хойт, шоай оамалца сонтал гойтача хьалхарча наха Дала таӀазар мишта дир.

Доладалара шоллагӀча даькъо – 12-ча кертагара 50-ча кертага кхаччалца долча – дувц укх телхача Ший дунен тӀа лостам бе Даьла оттарах. Массехк сага Ше бӀаргавайтар Цо, уж нах даькъал а бир Цо, царга гӀолла а цар тӀехьенга гӀолла а деррига дуне даькъалхургдолаш. Уж бар жугтий халкъа дай. Царех къаьстта лоархӀам болаш ва ИбрахӀам-пайхамар.

Ший дунен тӀара ха кхоачаяллалца Даьлах чӀоагӀа тешаш хиннав из, хӀаьта Дала шийга аьлча (из зера духьа) ший дукхавеза воӀ Даьла духьа ве а кийча хиннав из. Цул тӀехьагӀа Дала дув биаб цунна, Ше из даькъалвергва аьнна а, цун фу Ше сигалара седкъий миссел, форда чура гӀум миссел дебадергда аьнна а, цун моастагӀий шахьараш цун тӀехьено караерзаергья аьнна а, укх лаьттан букъ тӀа мел дола халкъаш цун фунца даькъалхургда аьнна а, Ший оазага цо ладувгӀар бахьан долаш (Доладалар 22:17-18).

Цу кинижка тӀа ИбрахӀам-пайхамара шин виӀий, Исхьакхеи ИсмаӀалеи вахарах лаьца дола сакъердаме дувцараш а да. ИсмаӀал Ӏарбий къаман да хиннав. ИбрахӀама виӀий Исхьакха воӀо Йоакъапа ший къонгашка гӀолла жугтий шийтта ваьр дӀадоладаьд. Уж баха хайшаб КенаӀан оалача моттиге. Дала тӀехдоккха декхар хьалхашка а оттадаь, доккхий гӀулакхаш кхоачашде аьнна хержа халкъ санна бувц уж цу кинижка тӀа. КенаӀана лаьтта хьахинна жугтий къам шийх хьадаьнна Йоакъап цу тӀа вувц «Исраил» аьле цӀи йоаккхаш а.

Доладалара тӀеххьара кертош тӀа йувц Йоакъапа зӀамагӀволча виӀий Ювсапа кхел. Ювсап кӀаьнк волча хана вежараша Мисар мехка вохк лай санна. Цхьабакъда, ший вахаре нийс мел енна халонаш Даьла новкъосталца йистар а яьхий, из лакхача даржага кхоач, пирӀов дӀаваьлча шоллагӀвола Мисар-мехка кулгалхо хул цох, тӀаккха, моцал еча ший гаргара нах исраилхой а кхы дуккха халкъаш а кӀалхара доах цо.

Доладалара шоллагӀча даькъа тӀа дувц жугтий халкъа дай шоашта юкъе дулх-цӀийх йолча гаргалон бувзам хиларал совгӀа, дезалгара дезалга а доалаш долча, Дала шоаш даькъалбарца хинна бувзам болаш а болга.

Чулоацам
Сигленаши лаьттеи хьакхоллар | (1:1–2:3)
Адами Хьаваи. Адамо хьалхара къа дар | (2:4–4:26)
Адама тӀехье | (5:1-32)
Нухьахи лаьтта хий тӀадаларахи дувцар | (6:1–9:29)
Нухьа къонгий тӀехье. Бабила гӀала йоттар | (10:1–11:26)
Ибрамах/ИбрахӀамах дувцар | (11:27–23:20)
Дала шоашта лургда аьннача лаьтта баха ховшар | (11:27–12:20)
Ибрами Лути | (13:1–14:24)
Дала Ибрамаца барт бар | (15:1–18:15)
Седам-шахьар а Ӏамор-шахьар а йохаяр | (18:16–20:18)
Исхьакх дунен чу валар. ИбрахӀам тешаш хилар зер | (21:1–23:20)
Исхьакхах дувцар | (24:1–26:35)
Исхьакхи РабиӀати. ИбрахӀам кхалхар | (24:1–25:18)
Исхьакха къонгаш: Йоакъапи Ӏесави | (25:19-34)
Исхьакхи Або-Малики | (26:1-35)
Йоакъапах дувцар | (27:1–35:29)
Йоакъапа Исхьакхага ше даькъалвайтар | (27:1-40)
Йоакъап Лаван волча вадар | (27:41–30:43)
Йоакъап КенаӀане юхавахар. Ӏесаваца машар бар | (31:1–33:20)
Динай чӀир лехар. Исхьакх кхалхар | (34:1–35:29)
Ӏесава тӀехье | (36:1-43)
Ювсапах дувцар | (37:1–50:26)
Ювсапи, цун вежарийи | (37:1-36)
ЯхӀуди Тамарии | (38:1-30)
Мисар-мехка Ювсап айвалар | (39:1–41:57)
Ювсапа ший вежарашца машар бар | (42:1–45:28)
Йоакъапи цун дезали Мисар-мехка дӀабахар. Йоакъапеи Ювсапеи вахаре тӀеххьара хиннараш | (46:1–50:26)

#### 1


Дуне хьакхоллар

1Юххьанца Дала сигленаши, лаьттеи хьакхеллар[+]. 2Лаьтта даьсса а, кегаденна а дар, гобаьккха кӀоарга хий а, Ӏаьржа боадо а яр, Даьла Са[*] хиш тӀа гӀолла лелаш дар.

3Дала аьлар: «Хийла сердал». ТӀаккха сердал хилар. 4Даьла хьежача, Цунна из сердал дика хийтар. Дала сердал боадонах къоастайир. 5Сердалах Дала «ди» аьлар, боадох «бийса» аьлар.

Иштта, сайре а хилар, Ӏуйре а хилар, – хьалхара ди.

6Дала аьлар: «Хий шин даькъа декъаш моартал хийла». 7Иштта хинна дӀаэттар. Дала моартал кхеллар, цун кӀалхара хиши цун тӀера хиши шоайла къоастадеш. 8Цу моарталах Дала «сигале» аьлар.

Сайре а хилар, Ӏуйре а хилар, шоллагӀа ди.

9ТӀаккха аьлар Дала: «Сигален кӀала мел дола хиш цхьан метте вӀашагӀкхеталда, екъа моттиг а гучайоалийла». Из иштта хилар. 10Екъача моттигах Дала «лаьтта» аьлар, вӀашагӀкхийттача хих «фордаш» аьлар. Из деррига бӀаргадайча, Далла из дика хийтар.

11ТӀаккха Дала аьлар: «Лаьтто ший букъ тӀа дегӀайоалайойла ший фу ше тоссаш йола тайп-тайпара баьцовгӀаш, тайп-тайпара котӀаргаш, шийца ший генарг дола, сом луш йола тайп-тайпара гаьнаш». Иштта хилар. 12Лаьтто ший букъ тӀа дӀегӀайоалайир шоай фу шоаш тоссаш йола тайп-тайпара баьцовгӀаш, тайп-тайпара котӀаргаш, шийца ший генарг дола, шийна тара сом луш йола тайп-тайпара гаьнаш. ТӀаккха дайра Далла из дика долга.

13Хилар сайре, хилар Ӏуйре, – кхоалагӀа ди.

14ТӀаккха аьлар Дала: «Хийла сигален моартал тӀа сердалонаш, ди-бийса шоайла къоастадергдолаш, ханаш, денош, шераш белгалдергдолаш. 15Лаьттан тӀехь сердал тела сигален моартал тӀа сердалонаш хийла царех». Иштта хинна дӀаэттар. 16ТӀаккха Дала кхеллар совйоккха ши сердало, йоккхагӀйола сердало дийнахьа доал деш хургйолаш, зӀамагӀйола сердало бийсан доал деш хургйолаш. Седкъий а кхеллар сигала. 17Уж Дала дӀанийс а дир сигала, лаьттан тӀехь сердал тергйолаш, 18дийнахьеи бийсани доал де а, сердал боадонах къоастае а. Далла дайра, из деррига дика долга.

19Сайре а хилар, Ӏуйре а хилар, – диълагӀа ди.

20Дала аьлар: «Дийнатех хьалдузалда хий, лаьттан тӀехь сигала гӀолла лелалда оалхазараш».

21Иштта кхеллар Дала фордашкара сов-доккха дийнаташ, фордаш хьалдизза мел лела дийнаташ, деррига тайп-тайпара оалхазараш. БӀаргадайра Далла из дика долга. 22Цо уж даькъалдеш аьлар: «Дебалда шо, тӀехье беркате а хулаш, фордашкара хиш хьалдузаш, хӀаьта оалхазараш лаьттан тӀехь дебалда».

23Хилар сайре а, хилар Ӏуйре а – пхелагӀа ди.

24Дала аьлар: «Лаьтто ший букъ тӀа дегӀадоаладолда дийна синош ши-ший тайпашца – доахан а, текхаргаш а, лаьтта гӀолла мел лела дийнаташ а». Иштта хинна дӀаэттар. 25Ши-ший тайпара лаьттара хьайбаш а, доахан а, лаьттара текхаргаш а кхеллар Дала. Далла из дика хийтар.

26ТӀаккха Дала аьлар: «Кхолларгда адам, воай сибатагӀа сибат денна, воашта тара долаш, доал долда цар хи чурча чкъаьрашта, сигларча оалхазарашта, доаханна, дерригача лаьтта, текхаргашта, лаьтта гӀолла текхача».

27Иштта кхеллар Дала адам, Ший сибатагӀа сибат денна,
Даьла сибатагӀа сибат денна кхеллар Цо из;
маӀеи кхали болаш кхеллар Цо уж.

28Къоабалбир уж Дала, аьлар царга Дала: «Дебалелаш, дукхагӀа хилалаш, лаьтта хьалдизалаш, лаьттан доал делаш, хи чурча чкъаьраштеи, сигларча оалхазараштеи, лаьтта гӀолла мел лелача хьайбаштеи оалол делаш».

29ДӀахо аьлар Дала: «Хьажал, Шоана лу Аз дерригача лаьтта тӀа мел йола ший фу ше тоссаш йола буц, ший генарг ший сома юкъе доалла сомий гаьнаш, – шоана хилба царех кхача. 30Лаьтта тӀа мел долча оакхарашта, сигала мел долча оалхазарашта, лаьтта тӀа гӀолла текхарашта, дийна са чудоаллача шеддолча дийнаташта, масса тайпара гӀа-буц шоана кхачан лаьрхӀа лу Аз». Хилар иштта.

31Ше мел даьр дайра Далла, хӀаьта из деррига тӀехдика долга а дайра. Хилар сайре, хилар Ӏуйре, – ялхлагӀа ди.

#### 2

1Иштта хьакхелла да лаьттеи, сиглеи, царна тӀехь мел йола хӀамеи.

2ВорхӀлагӀа ди хьатӀакхоаччаш чакх а баьккхар Дала беррига Ше беш хинна болх, хӀаьта цу ворхӀлагӀча дийнахьа Ший деррига гӀулакхаш дита а дита паргӀата а ваьлар Из.

3ТӀаккха из ворхӀлагӀа ди Дала къоабал а дир даькъал а дир, хӀана аьлча цу дийнахьа Из салоӀаш вар, Ший массадола кхоллама гӀулакхаш чакх а даьха.


Адами Хьаваи

4Ер да Везча Дала сигале а лаьтта а кхеллача хиннар. 5Цу хана лаьтта тӀа яьнна яцар цхьаккха тайпара аренцара кӀотарг а, е цхьаккха тайпара аренцара буц а, хӀана аьлча, цу хана Везча Дала кхы а догӀа дайтадацар лаьтта тӀа, е адам а кхелладацар, из леладе. 6Лаьтта тӀера хьалъайлуча Ӏанаро тӀоададора лаьтта. 7ТӀаккха лаьттан топпарах адам кхеллар Везча Дала, цунна чу са а доллаш. ХӀаьта из адам дийнделар.

8Везча Дала малхбоалехьа йолча Эдене ялсмален беш дӀа а егӀа, цига Ше кхелла саг ваха хоавир. 9Цу лаьтта тӀа Везча Дала дегӀадоаладир массе а тайпара дитташ, тӀахьежача хоза а, тоам болаш а дар уж, царна тӀера сомаш баа пайдан бар. Беша юкъе яр вахара гаи, дика-во довзийтара гаи[+].

10Цу беша хий тохар духьа, Эденера хьадолалора хий, тӀаккха из диъ даькъа декъалора. 11Цхьанне цӀи Пишон я, из да берригача Хьавил-мехка гӀолла тӀехдоалаш. Цу лаьттах дошув доал. 12(Цу лаьттара из дошув дика а да. Цига «бадолахь» оала саьгӀаза тара йола хоза хьадж йоагӀа хӀама а я, «оникс» яха деза къертӀой а да.) 13ШоллагӀча хин цӀи я Гихьон, из тӀехдоал Куши оалача берригача мехка гӀолла. 14КхоалагӀча хин цӀи я Хьиддекхел. Из да Ашур мехка малхбоалехьа. ДиълагӀа дола хий да Эпрат[+].

15ТӀаккха Везча Дала адам Эден беша ваха хоавир, цунга из беш лелаяйташ а лораяйташ а Шийна гӀулакх дайтар духьа. 16ТӀаккха Везча Дала аьлар адамга: «Масса йолча укх бешарча гаьн тӀара сом баа мегаргба Ӏа, 17хӀаьта дика-во довзийтара гаьн тӀара ма баалахь, хӀана аьлча, Ӏа цу тӀара из биаьча дийнахьа шеко йоаццаш кхалхаргва хьо», – аьнна.

18ТӀаккха Везча Дала аьлар: «Дика дац адам ше цхьаь хилар, цудухьа цунга шийга хьежжа новкъост кхолларгва Аз цунна».

19Масса дола сигалара оалхазараш а, арара оакхарий а кхеллар Везча Дала лаьттах. Цо уж шеддар адама хьалхашка дӀаоттадир, цу адамо царех фу цӀераш тохк хьожаш. ТӀаккха цу са мел доаллача хӀаманна адамо енна цӀераш йитар. 20Иштта елар адамо цӀераш доаханна а сигаларча оалхазарашта а, лаьттарча оакхарашта а, амма цунна шийна нийсъяланзар шийца йоагӀаш йола гӀонча.

21ТӀаккха Везча Дала чӀоаггӀа наб кхетийтар адама. Цунна наб кхийтта яьлча цун цхьа пӀенда хьа а баьккха, из меттиг дулхаца дӀакъейлар[+]. 22Цул тӀехьагӀа Ше цу адама пӀендарах йир кхалсаг Везча Дала, из кхалсаг сага тӀайоалайир.

23Из бӀаргаяйча, адамо аьлар:

«Ер я-кх са тӀехках тӀехк,
ер да-кх са дулхах дулх,
укхан цӀи кхалсаг хургья,
ер маӀача сага дегӀацара хьаийца хилар бахьан долаш».

24Цудухьа маӀасаг ший да а вита, ший нана а йита ший кхалсагах хьарчаш хургва. ТӀаккха цу шиннех цхьа дулх-цӀий хургда.

25Уж шиъ берзанбар шаккъе а, адам а, цун сесаг а, хӀаьта а шоайла озалуш бацар уж.

#### 3


Адамо хьалхара къа дар

1Везча Дала кхеллача аренцарча оакхарашта юкъе эггара говзагӀа хиннар лехь бар. Цо цу кхалсагага хаьттар: «Укх бешарча цхьаккха а гаьн тӀара сом ма баа аьннад шуга Дала?»

2Кхалсаго жоп делар лехьа: «Гаьнаш тӀара сомаш даа могадаьд тхона, 3амма, беша юкъе цхьа га ягӀа, цу тӀара сом а ма баа, цох дӀа а ма хьокхале аьннад тхога Дала, тхо цакхалхийтар духьа»[+].

4ТӀаккха лехьо кхалсагага аьннад: «Кхалха-м шеко йоаццаш кхалхаргдацар шо, 5амма, Далла хов, оаш цу гаьн тӀара сом биача дийнахьа денз шун бӀаргаш хьаделлалургдолга, дика-во а довзаш шу даьлий моргаш хургдолга!»

6Кхалсага бӀаргадайра, цу гаьн сом кхачан дика болга а бӀарга тоам беш болга а, хӀана аьлча из биачоа хьаькъал а говзал а луш ба из; кхалсаго цу тӀара сом баьккхар, цо а биар, тӀаккха ший мара а белар, цо а биар из сом цунца. 7ТӀаккха хьаделладелар цар шинне а бӀаргаш. Шоаш шиъ дерзан долга хайр царна, тӀаккха инжира гаьн тӀера доккхий гӀаьнаш а даьха, уж вӀаший а тийга, юкъах уж хьа дийхка, царца дӀахьулдир цар шоай дегӀамаш.

8Ден йӀовхал лаьгӀъеннача хана лаьгӀо хьекхача михага ваьнна беша гӀолла лелаш волча Везча Даьла когаша ю гӀар хеза, адам а цун сесаг а бешарча гаьнашта юкъе дӀакъайла байлар Цунах. 9ТӀаккха Веза Даьла кхайкар адамга: «Хьо мичав?» – аьнна.

10Вокхо жоп делар: «Укх беша Хьо воагӀаш хеза, се верзан воландаь, хьох кхеравенна дӀалечкъавар со».

11Везча Дала хаьттар: «Хьо верзан ва хьога аьннар малав? Аз хьайга ма баалахь аьнна цу гаьн тӀара сом биабий-хьогӀ Ӏа?»

12Адама жоп делар: «Ӏа сона еннача къалсаго цу гаьн тӀара баьккха сом белар сона, тӀаккха аз из биар», – аьнна.

13ТӀаккха Везча Дала кхалсагага аьлар: «Из фуд Ӏа даьр?» Кхалсаго жоп делар Цунна: «Лехь бар со Ӏехаяьр, тӀаккха аз сом биар», – аьнна.

14ТӀаккха Везча Дала лехьага аьлар:

«Из Ӏа дир бахьан долаш
массадолча хьайбаштеи оакхараштеи хьалхашка
наӀалт хинна хургба хьо.
ХӀанз хье дийна мелаб текхаргба хьо, лаьтта а дуаргда Ӏа.
15Хьонеи кхалсагаи юкъе,
хьа тӀехьеннеи цун тӀехьеннеи юкъе
моастагӀал хулийтаргда Аз.
Кхалсага тӀехье хьа кертах летаргья,
хӀаьта хьо цун кӀоажох летаргба».

16ТӀаккха кхалсагага Везча Дала аьлар:

«Берах йолаш Ӏа озаргбола бала дукхагӀбергба Аз:
лазарца дергда Ӏа бераш,
хьай марага сатувсаш хургья хьо,
тӀаккха из хьона доал деш хургва».

17ХӀаьта адамга Везча Дала аьлар:

«Аз аьнначунга ла а ца дувгӀаш, хьай сесаго яхар а даь,
Аз хьайга ма баа аьнна сом Ӏа баарах, –
наӀалт кхайкаду Аз укх лаьттанна;
Ӏайха дунен тӀа мел йоаккха ха
баланца укх лаьттара хьайна напагӀ лохаш йоаккхаргья Ӏа.
18КӀарцхалаш а, йоархӀаш а яргья хьа лаьтта,
аренцарча баьцех хургба хьона кхача.
19Хьоцарца йоаккхаргья Ӏа хьайна сискал,
хье лаьттан керахь юхаверззалца,
хӀана аьлча, лаьттацара хьаийца ва хьо,
лаьтта да хьо,
юха лаьтта чу а гӀоргва хьо».

20ТӀаккха Адама ший сесагах цӀи тилар Хьава[*] аьнна, вахаш мел волчун нана из йоландаь.

21ТӀаккха Везча Дала Адама а, цун сесага а нахьара дувхар дир, из царна тӀа а дийхар. 22Везча Дала аьлар: «ХӀанз Адам а Вайх цаӀ волаш санна хилар, дика а во а довзаш. ХӀанз вахара гаьнагахьа а кхайда, цу тӀера сом а баьккха, из биа а биа, хадаргдоацача вахаре ма кхоачалба уж!»[+]

23Цул тӀехьагӀа Адам Эдена бешара дӀаэккхавир Везча Дала, цо ше хьаваьнна лаьтта леладергдолаш. 24Из дӀа а эккхаваь, Эдена беша малхбоален оагӀорахьара чувоаллача, вахара гаьна тӀабода никъ лорабе аьнна Везча Дала дӀаовттадир каруб-малейкаши, цӀерца доагаш дола довти, хӀаьта цу довта къегаш бола бухь массайолча оагӀорахьа кхасташ бар.

#### 4


Къаими ХӀабили

1Адам ший сесагах Хьавайх кхийтар. Цо берах а хинна Къаим вир, тӀаккха аьлар: «Везча Аьлан новкъосталца сага бер хиннад са». Цудухьа цу берах Къаим[*] аьнна цӀи тиллар. 2Цул тӀехьагӀа Къаим воша ХӀабил вир Хьавас.

ХӀабилах жаӀу хилар, хӀаьта Къаимах – ахархо.


Хьалхара саг вер

3СагӀа ха хьакхаьчача, Къаима ше лаьтта тӀара даьккхача ялатах цхьа дакъа Везча Аьлана хьалхашка дера. 4ХӀабила а ший жена юкъера духхьашха даьчарех эггара толажагӀа дараш доа а даь, цар дикагӀа дола доакъош дера. Веза Аьла раьза волаш хьожаш вар ХӀабилага а, цун совгӀатага а. 5Къаимагахьа а, цун совгӀатагахьа а дӀахьожаш вацар Из. ЧӀоагӀа эгӀазвахар Къаим, корта чубахар цун.

6ТӀаккха Везча Аьлано аьлар Къаимга: «Ма чӀоагӀа чубахаб хьа корта. Хьо сенна эгӀазваха ва? 7Хьай нигат дика хилча корта хьалъайбаций Ӏа? Нагахь санна хьа дагалаттар дикадар деце, къа наӀарга хьежаш да хьога, цо шийгахьа увз хьо, цхьабакъда, хьо цунна оалал деш хила веза»[+].

8ТӀаккха цхьан дийнахьа Къаима ХӀабилага аьлар: «Аренашка долх вай». Уж аренашка баьхкача Къаима ший вешийна ХӀабила дов дир, из вийр цо.

9ТӀаккха Везча Аьлано Къаимга хаьттар: «Мичав хьа воша ХӀабил?» Къаима аьлар: «Хац сона; сай вешийна хаьхо ва со кхы?»

10Везча Аьлано аьлар: «Фуд Ӏа даьр? Хьа веший цӀий кхайкаш да Сога лаьттара. 11ХӀанзчул тӀехьагӀа наӀалт кхайкадаьд хьона, Ӏа Ӏодахийта хьа веший цӀий шийна Ӏочудиача лаьтто шийна тӀара эккхаву хьо. 12ХӀанзчул тӀехьагӀа Ӏа лаьтта тӀа мел къахьеге а, цо кхы теларгбац хьона хӀанзалца санна ший низ. ХӀаьта укх лаьтта сатем бола моттиг ца кораеш леларгва хьо».

13Къаима аьлар Везча Аьлага: «Из таӀазар ла низ кхоачаргбац са, хӀана аьлча, сов чӀоагӀа да из. 14Ӏа хӀанз со укх лаьттара эккхаву, Хьа юхь-духьалара дӀаваргва со, укх лаьтта сатем бола мотиг ца кораеш даим лела везаргва са. Сона духьал мел кхетачун со ве таро хургья».

15Везча Аьлано аьлар Къаимга: «Нагахь санна хьо цхьанне вуй, цунна ворхӀазза бекхам хургба».

Цо Къаима дегӀа тӀа Ше из лоравеш хилара белгало йир, духьалкхийттачарех цхьанне а из вувргвоацаш.

16Иштта Къаим, Везча Аьлан духьалара дӀа а ваьнна, Эдена малхбоалехьа уллача, Нод цӀи йолча моттиге ваха хейра.

17Къаим ший сесагах а кхийтта, из берах хилар, цо кӀаьнк вир. Цунах ХӀанох аьнна цӀи тиллар. Къаима шахьар Ӏойилар, ХӀанох аьнна ший кӀаьнка цӀи а тилар цунах.

18ХӀаноха хилар Ӏийрад яха кӀаьнк, Ӏийрада хилар Махьуяал. Махьуяалан хилар кӀаьнк – Матушаал, Матушаалий хилар кӀаьнк – Ламех. 19Ламеха ши саг йоалайир: цхьанне цӀи Ӏада яр, вокхан – Цилла. 20Ӏадас кӀаьнк вир – Явал. Чаьтар чу Ӏеш а, хьайбаш леладеш а болчара да хилар цох. 21Ӏадий цхьаькха кӀаьнк хилар – Ювал, Явала воша. Цох зурма а дахчан пандар а локхаш мел барий да хилар. 22Циллас вир кӀаьнк, Тубал-Къаин. Из вар эггара хьалхе массе тайпара аьшкан а цӀаста а кечалеш е волавеннар. Тубал-Къаина йиша яр НаӀмат.

23Ший исташка Ламеха аьлар:

«Ӏада а Цилла а! ЛадувгӀа сога, Ламеха истий!
ЛадувгӀа са дешага!
Сайна чов йича саг вийнав аз,
сайна хӀама техача зӀамсаг вийнав аз.
24Къаим вийначунна ворххӀаза бекхам хулаш хилча,
Ламех вийначунна кховзткъе вурийттаза бекхам хургба».

25Адам ший сесагах Хьавайх кхийтар, тӀаккха Хьавай кхы а цхьа кӀаьнк хилар. Цунах Сет[*] аьнна цӀи тиллар. «Дала кхы а цхьа кӀаьнк хьавеннав сона, Къаима вийнача ХӀабила когаметта», – аьлар Хьавас. 26Сета а хилар кӀаьнк, цо цунах Энош аьлар. Цу хана нах Везча Аьланга[*] кхайка, Цунна суждне аха болабелар.

#### 5


Адамгара Нухьага кхаччалца йола тӀехье

1Ер да Адама тӀехьенах дола дувцар. Дала адам Шийна тара кхелладар. 2МаӀсаги кхалсаги болаш кхеллабар Цо уж. Ше уж кхеллача дийнахьа уж даькъал а бийца, царех «адам» аьлар Цо[+].

3Адама бӀаьи ткъаьи итт шу даьннадар, цун кхы а цхьа кӀаьнк хиннача хана, Адама сибатагӀа сибат а долаш, цунна тара а волаш. Ший кӀаьнках Сет аьнна цӀи тиллар Адама. 4Сет хиначул тӀехьагӀа кхы а бархӀ бӀаь шера ваьхар Адам. Цу замах цун кхы а кӀаьнкаш, йиӀигаш а хилар. 5Адам ийс бӀаьи ткъаьи итт шера ваьха дӀакхелхар.

6Сет цхьа бӀаьи пхе шера ваьхача, цун хилар Энош яха кӀаьнк. 7Энош хинначул тӀехьагӀа кхы а бархӀ бӀаьи ворхӀ шера ваьхар Сет. Цу замах цун кхы а кӀаьнкаш а йиӀигаш а хилар. 8Сет ийс бӀаьи шийтта шера ваьха дӀакхелхар.

9Энош дезткъеи итт шера ваьхача, цун хилар Кхенан яха кӀаьнк. 10Кхенан хинначул тӀехьагӀа кхы а бархӀ бӀаьи пхийтта шера ваьхар Энош. Цу замах цун кхы а кӀаьнкаш а, йиӀигаш а хилар. 11Энош ийс бӀаьи пхе шера ваьха дӀакхелхар.

12Кхенан кховзткъеи итт шера ваьхача, цун хилар Махьаллал яха кӀаьнк. 13Махьаллал хинначул тӀехьачул кхы а бархӀ бӀаьи шовзткъа шера ваьхар Кхенан. Цу замах цун кхы а кӀаьнкаши, йиӀигаши хилар. 14Кхенан, ийс бӀаьи итта шера ваьха, дӀакхелхар.

15Махьаллал кховзткъеи пхе шера ваьхача цун хилар Ярад яха кӀаьнк. 16Ярад хинначул тӀехьа кхы а бархӀ бӀаьи ткъаь итта шера ваьхар Махьаллал. Цу замах цун кхы а кӀаьнкаши йиӀигаши хилар. 17Махьаллал, бархӀ бӀаь дезткъеи пхийтта шера ваьха, дӀакхелхар.

18Ярад цхьа бӀаьи кховзткъеи шин шера ваьхача цун а хилар ХӀанох яха кӀаьнк. 19ХӀанох хинначул тӀехьагӀа, кхы а бархӀ бӀаь шера ваьхар Ярад. Цу замах цун кхы а кӀаьнкаш а, йиӀигаш а хилар. 20Ярад ийс бӀаьи кховзткъеи шин шера ваьхача дӀакхелхар.

21ХӀанох кховзткъеи пхе шера ваьхача цун а хилар кӀаьнк Матушалахь. 22Матушалахь хинначул тӀехьагӀа кхы а кхо бӀаь шера, Даьла дег чу а волаш ваьхар ХӀанох. Цу замах кхы а кӀаьнкаш а йиӀигаш а хилар цун. 23ХӀанох кхо бӀаьи кховзткъеи пхе шера ваьхар. 24ХӀанох, Даьла дег чу а волаш, лелаш вар. Цхьан дийнахьа из къайлаваьлар, Дала из дӀавигандаь.

25Матушалахь цхьа бӀаьи дезткъеи ворхӀ шера ваьхача, цун хилар Ламех яха кӀаьнк. 26Ламех хинначул тӀехьагӀа кхы а ворхӀ бӀаьи дезткъеи шин шера ваьхар Матушалахь. Цу замах цун кхы а кӀаьнкаш а, йиӀигаш и хилар. 27Матушалахь, ийс бӀаьи кховзткъеи ийс шера ваьха, дӀакхелхар.

28Ламех цхьа бӀаьи дезткъеи шин шера ваьхача, цун кӀаьнк хилар. 29Ламеха ший кӀаьнках Нухь[*] аьнна цӀи тиллар. Ламеха аьлар: «Вай кулгаша дукха къахьег Везча Аьлано наӀалт аьннача лаьтта. ХӀаьта Нухьа сатем бахьаргба вайна»[+]. 30Нухь хинначул тӀехьагӀа кхы а пхи бӀаьи дезткъеи пхийтта шера ваьхар Ламех. Цу замах цун хилар кхы а кӀаьнкаш а, йиӀигаш а. 31Ламех, ворхӀ бӀаьи кховзткъеи вурийтта шера ваьха, дӀакхелхар.

32Нухь пхи бӀаь шера ваьхача, цун хилар кӀаьнкаш Шим, Хьам, Яфет.

#### 6


Адама къинош дукхагӀахулаш латт

1Лаьттан тӀара адам совдоалаш дар. Цар мехкарий а хулар. 2Даьла цӀи лелаеш болчарна[*] адамий мехкарий хоза болга гуш дар. Царех шоашта хоза хийттар йоалайора цар. 3ТӀаккха Везча Аьлано аьлар: «Аз чуделла сага са массе а хана дахаргдац. Из дулхах хьаваь саг мара вац, цун дунен чура ха бӀаьи ткъо шерал дукхагӀа ма хийла».

4Цу хана чӀоагӀа тенна нах баьхаб лаьтта: къаьстта Даьла цӀи лелаераш наьха фух-цӀийх бола мехкарий кхувла болабелча денз, цу мехкараша царна беш хиннаб уж. Низ болаш, дуккхача хана денз цӀихеза сий долаш нах хиннаб уж наьрташ.

5ТӀаккха лаьттара адамаш чӀоагӀа харцахьдаьнна долга, цар дегашкара уйлаш массахана къаьстта зуламгахьа йийрза йолга гора Везча Аьлана[+]. 6Веза Аьла дехкеваьлар, Ше лаьтта тӀа адамаш кхолларах. Цун дог балах диза дар. 7Везча Аьлано аьлар: «ХӀалакбаь дӀабоахаргба Аз лаьттара Айса кхелла нах, саг а хьайбаш а, лаьттара текхаргаш а сиглара оалхазараш а, хӀана аьлча, Со дехке ваьннав Айса лаьтта уж кхолларах». 8Цхьабакъда, Нухьа раьза хиннав Веза Аьла, цунах къахетам бе безам болаш а хиннав.


Нухьахи лаьтта хий тӀадаларахи

9Ер да Нухьа тӀехьенах дувцар.

Цу хана баьхача наха юкъе цхьа Нухь мара вацар бакъахьар а во хӀама доацаш а. Из Даьла дега чу волаш лелаш вар. 10Кхо кӀаьнк ваьв Нухьа: Шим, Хьам, Яфет.

11Лаьттара адамаш цу хана чӀоагӀа телхадар, лаьтта къизалах хьалдизадар. 12Даьла лаьтта Ӏохьежача, Цунна дайра лаьтта телха хилар, укх лаьттара саг нийсача новкъара дӀаваьннадаь.

13ТӀаккха Дала Нухьага аьлар: «Адамаша лаьтта къизалах хьалдизад, из бӀехдаьд, цудухьа Аз хӀалакдаь дӀадаккха лаьрхӀад из лаьтта а, цу тӀа мел йола садоалла хӀама а. 14ХӀаьта Ӏа, хьайна кипариса дахчах доккха хи-кема а дий, цу чу къаьст-къаьста чура моттигаш е, тӀаккха цу кеман чугӀолла а тӀагӀолла а кӀув хьакха. 15ХӀаьта кема иштта де: цу кеман дӀоахал кхо бӀаь дол хила деза, цун шорал шовзткъе итт дол хила деза, хӀаьта лакхал ткъаь итт дол хила деза. 16Кеман тховх кор а даккха, цхьа дол боарамах, хӀаьта оагӀонца ниӀ а яккха. Цу кема чухь кхоъ гӀайт хилийта – кӀалхареи, шоллагӀеи, кхоалагӀеи, хӀаьта хӀарача гӀайта тӀа ваха моттигаш кийчъе. 17Хьажал, Аз шо хӀалакдергдола хий дейтаргда лаьтта тӀа, сигален кӀала садоаллаш мел йола хӀама лергйолаш. Лаьттан тӀа мел дола хӀама вахарах къастаргда. 18ХӀаьта хьоца Аз барт бергба. Хьо а, хьа къонгаш а, хьа сесаг а, хьа несарий а хьоца цу кема чу баргба. 19Иштта кема чу даккха шишша дерригача дийнатех шишша, маӀеи кхали, уж шуца дийна дусаргдолаш. 20ХӀара тайпарча оалхазарех, хьайбаех, бӀехалех, царех массарех а маӀеи кхали шишша хӀама чуяргья хьоца кема чу, дийна йисар духьа. 21ХӀаьта Ӏа масса дола даар хьа а ийце, кема чу дилла, хьайна а царна а хургдолаш».

22Нухьа из деррига шийга Дала аьннача бесса кхоачашдир.

#### 7


Дала лаьтта хӀалакдергдола хий дайт

1ТӀаккха Везча Аьлано Нухьага аьлар: «Хьо хьай дезалца кема чу вала, хӀана аьлча, таханарча ноахала юкъе бакъахьара саг хьо цаӀ мара бӀаргагуц сона. 2Хьайца хьаэца ворхӀ маӀеи ворхӀ кхалли цӀенча хьайбаехи, шиъ маӀеи шиъ кхалли бӀехача хьайбаехи, 3иштта, ворхӀ маӀеи ворхӀ кхалли масса долча сигаларча оалхазарехи. Укх лаьтта цар тӀехье хийла. 4ВорхӀ ди даьнначул тӀехьагӀа Аз лаьтта догӀа дайтаргда – из делхаргда шовзткъа денни шовзткъа буси – Айса укх дунен тӀа мел кхелла дийнат цӀендаь дӀадоаккхаргда Аз укх лаьттара».

5Нухьа Дала шийга мел аьннар хьадир.

6Нухь ялх бӀаь шу даьнна вар лаьтта хий хьийддача хана. 7Нухьи, цун къонгаши, цун сесаги, цун несарийи кема чу байлар, цу хих кӀалхарбовлар духьа. 8-9ЦӀена а бӀеха а хьайбаш, оалхазараш, лаьтта гӀолла текхаш мел дола дийнаташ даьхкар Нухь волча, дӀачудаьлар кема чу – шишша, маӀеи кхали – Дала Нухьага ма аллара. 10ВорхӀ ди дӀадаьлча, хий хьийдар лаьтта. 11Нухь ваь ялх-бӀаьлагӀча шера, шоллагӀча бетта, вурийттлагӀча дийнахьа хьаделладелар массадола лаьттан бухара хиш, дӀа-юха еллаелар сигаленаш, 12шовзткъа денни, шовзткъа буси догӀа дийлхар лаьтта.

13Цу дийнахьа кема чу ваьлар Нухь, шийца ший къонгаш Шим а, Хьам а, Яфет а болаш, ший сесаг а йолаш, кхоккхе нус а йолаш. 14Иштта царца кема чу даьлар дийнатий массадола тайпа: оакхарий, хьайбаш, лаьтта гӀолла текхаш мел лелараш, оалхазараш, ткъамаш мел дараш. 15Шоашта чухь садоаллаш мел йолча хӀама шишша Нухьаца кема чуяьлар, 16маӀеи кхали, Нухьага аьннача бесса. Дала Нухьа тӀехьа дӀакъайлар кеман ниӀ.

17Шовзткъа дийнахьа дера лаьтта хӀалакдергдола хий. Хий хьаӀовш доагӀача хана цо лаьттацара хьал а къоастадаь, лаккха хьалъайдир кема, из хи тӀа гӀолла доладелар. 18Хий совдоалаш доагӀар, лаьтта тӀа геттара лаккха айделар из, кема додаш дар хи тӀа гӀолла. 19Хий геттара лакха айделар, укх дунен эггара лакхагӀа дола лоамаш къайладоахаш. 20Пхийтта дол лоамел лакхагӀа айделар хий, лоамаш хина кӀалдахар. 21Дунен тӀа дӀа-хьа лелаш мел хинна дийнат делар: оалхазараш, хьайбаш, оакхарий, лаьтта гӀолла текхараш, иштта беррига нах а. 22Лаьтта тӀа садоахаш мел хинна дийнат делар. 23Лаьтта букъ тӀа мел хиннача дийнача хӀаман фу хаьдар; саг вар, хьайба дар, лаьтта гӀолла текхаш яр, сиглара оалхазар дар – шеддолчун фу хаьдар лаьттара, хӀаьта Нухьи цунца кема тӀа мел хиннараши мара дийна бисанзар.

24Хий лаьтта тӀа совдоалаш хилар бӀаь шовзткъе итт дийнахьа.

#### 8


Хий юхатӀехьашка далар

1Нухь а, Нухьаца кема чу мел дола деррига оакхарий а, цӀагӀара хьайбаш а дагадехар Далла; лаьтта тӀехь мух балийтар Дала, тӀаккха хиш юхатӀехьашка довла доладелар. 2Шеддола лаьттан бухара хиш дӀакъовладелар, сигаленаш дӀакъовлаелар делхаш хинна догӀа сецар. 3ТӀехь-тӀехьагӀа лаьттара дӀадодаш дар хий, хӀаьта бӀаьи шовзткъеи итт ди даьлча чӀоаггӀа лаьгӀделар из. 4ВорхӀлагӀча бетта вурийттлагӀча дийнахьа кема Арарата лоамашка сецар. 5Хий тӀадаьнна иттлагӀа бутт хьахиллалца хий лаьгӀлуш латташ дар, хӀаьта иттлагӀча бетта хьалхарча дийнахьа лоаман бовхьаш гучадаьлар.

6Шовзткъа ди даьлча, Нухьа дӀадийлар ше даь кема кор, 7къайг арахийцар цо, хий кӀезигденнадий хьажа аьнна. Къайг къайла а йоалаш, юха гуча а йоалаш лийлар, лаьтта тӀара хий докъадаллаца. 8Цул тӀехьагӀа кхокха арахийцар цо, лаьтта тӀера хиш лаьгӀденна даьннадий хар духьа. 9Бакъда, кхокхана корайинзар ший ког тӀаоттабе екъа моттиг, из юха бера кема чу, хӀана аьлча, хий хӀанз а долаш дар дерригача лаьттан тӀа. Нухьа ший кулг а кховдадаь, кхокха хьачубаьккхар ший кема чу. 10Кхы а ворхӀ дийнахьа сабар а даь, Нухьа кхокха юха арахийцар кема чура. 11Сайрийна кхокха юхабийрзар, ший зӀокара духье делла дзейт-дитта керда гӀа а дахьаш. ТӀаккха Нухьа хайра хий лаьтта тӀера дӀадаьнналга. 12Кхы а ворхӀ дийнахьа сабар а даь, юха а кхокха архийцар Нухьа, хӀаьта кхокха юхабанзар. 13ТӀаккха кеман ниӀ дӀайийллар Нухьа. ДӀа-са хьежача лаьтта хих мукъадаьнна декъа долга дайра цунна. Из дар Нухь ваь ялх бӀаь цхьоалагӀча шера хьалхарча бетта хьалхарча дийнахьа. 14ШоллагӀча бетта ткъаь ворхӀлагӀча дийнахьа деррига лаьтта бокъонца докъаделар. 15ТӀаккха Дала Нухьага аьлар:

16«Арадовла кема чура хьо а, хьа сесаг а, хьа къонгаш а, цар истий а хьоца. 17Масса дола дийна хӀама арадаккха хьайца, массе а тайпа: оалхазараш, оакхарий, лаьтта гӀолла текха садоалла хӀамаш, дӀа-юха гӀоргйолаш уж лаьтта тӀехь, лаьтта хьалдузаргдолаш»[+].

18Нухь а, цун къонгаш а, цун сесаг а, цун несарий а арабайлар кема чура. 19Царна тӀехьа цу кема чура арадаьлар цаӀ вокханна тӀехьа доалаш деррига оакхарий, деррига лаьтта гӀолла текхаш мел лела дийнаташ, деррига оалхазараш – лаьтта гӀолла мел лелар.

20ТӀаккха Везча Аьлана лаьрхӀа сагӀа доаккхача моттиге кхертӀой оттадир Нухьа. Шийца долча хьайбаех, оалхазарех цӀена дараш хьа а хержа сагӀа лаьрхӀа доагадир цо. 21Из тоам бола хьадж дӀакхийтар Везча Аьланна. ТӀаккха ший дагахьа Везча Аьлано аьлар:

«Кхы вӀалла а кхайкадергдац Аз лаьттана наӀалт нах бахьан долаш, цар уйлаш къона болча хана денз воча хӀаманна тӀатайжа яле а, кхы хӀалак а дергдац лаьтта мел даха дийнат, Айса даьчча тайпара[+].

22ХӀанзчул тӀехьагӀа, ер лаьтта мел долча хана
ялат дӀадер а чуэцар а,
шелал а йӀовхал а,
ахка а Ӏа а,
ди а бийса а
соцаргдац цу тӀехьа».

#### 9


Дала Нухьаца баь барт

1Нухь а, цун къонгаш а даькъалбеш, Дала аьлар царга: «ТӀехье сов а йоалаш, деба а дебаш, лаьтта дузалда оаш[+]. 2Шух кхераш эгадеш хилда лаьтта тӀехь мел дола оакхарий, сигала мел дола оалхазараш, лаьтта гӀолла текхаш мел лела дийнаташ, форда чу мел лела чкъаьрий. Шун кара делар Аз из деррига. 3Са мел доалла лелаш мел йола хӀама Аз лу шоана кхача лаьрхӀа, лаьттара хьатӀа мел йоала хӀама Аз шоана еннача бесса[+]. 4Бакъда, цаӀ тӀадул Аз шоана: шийх цӀий дӀадаланза дола дулх ма даалаш, хӀана аьлча цӀий вахар да шоана. 5Шун цӀий Ӏодахийтарах Аз бекхам бехаргба из Ӏодахийтачунгара; Аз бекхам бехаргба хӀара аькхагара; хӀара сагагара а бехаргба Аз бекхам, цо Ӏодахийтача ший веший цӀийх.

6Нагахьа санна сага цӀий Ӏодохийте,
из Ӏодахийтачун цӀий а ӀогӀоргда сага карах;
саг Дала шийна тара кхелла ва[+].

7ДукхагӀа а дебаш а хилалаш, хьалдиза лаьтта».

8Дала аьлар Нухьага а цунца цун къонгашка а:

9«Хьажалаш, шуца а, шун тӀехьенца а барт бу Аз, 10кема чура ара мел даьннача дерригача дийнаташца: оалхазарашца, хьайбашца, оакхарашца, лаьтта мел долча дийнаташца. 11Аз шуца барт бергба:

кхы хий тӀадаьнна, дийнат Ӏохьоргдац,
кхы хий тӀадаьнна лаьтта хӀалакьхургдац».

12Дала аьлар: «Ер я тӀехьа тӀа мел йоагӀача хана хургболча, Сайнеи шоанеи, шуца мел долча хӀара дийнатаи юкъе Аз беш болча барта белгало. 13Аз хьалъэллад морхаш тӀа Сай селаӀад – Сонеи лаьтта мел волчуннеи юкъе барт хилара белгало. 14Лаьттан тӀехь морхаш Аз мел гулъеча хана, сигала гучадувргда селаӀад. 15ТӀаккха Сона дагадохаргда Айса барт баь хилар – шуца а, лаьтта мел долча дийнатаца а – дийна мел дола хӀама ювш дола хий тӀадалар кхы хургдац, аьнна. 16Морхашта юкъе селаӀад мел долча хана, Сона из бӀаргагургда, тӀаккха дагадохаргда лаьтта мел долча садоаллача хӀаманца Сай массаза хургбола барт хилар».

17ТӀаккха Дала аьлар Нухьага: «СелаӀад лаьттан букъ тӀа дийна мел йолча хӀаманца Аз баьча барта белгало хургья».


Нухьа къонгаш

18Кема чура арабаьнна Нухьа къонгаш ераш бар: Шим, Хьам, Яфет (Хьам КенаӀана да ва). 19Уж кхоъ Нухьа къонгаш бар, хӀаьта царех хьабаьнна нах дӀа-хьа баьржар лаьтта тӀа гӀолла.

20Нухь лаьтта леладе волаверах, из вар эггара хьалха комсаш дӀайийнар. 21Комсий чхьагӀар а менна, веха а веха, верзан а ваьнна, цкъа ший чаьтар чу вижа улаш вар Нухь[+]. 22КенаӀан даьна Хьама дайра, ший да верзанваьнна хилар, тӀаккха цо ара а ваьнна цунах лаьца ший вежарашка дийцар[+]. 23ХӀаьта Шим а, Яфет а, шоай даь барзкъа хьа а ийца, из шоай белаж тӀа а тесса, юхабийрза, юхатӀехьашкахьа шоай даьна тӀабахар. Из барзкъа цунна тӀа а тесса, из верзанхилар дӀакъайладаьккхар цар. Уж тӀехьашкахьа бийрза хиларах, царна шоай да верзан вовнзар.

24Ше меннача чхьагӀарах хьа а кхийтта сомаваьлча, Нухьа хайра зӀамагӀа волча воӀо Хьама даьр. 25ТӀаккха Нухьа аьлар:

«НаӀалт хургда КенаӀана!
Ший вежарий эггара эсалгӀа вола
лай хургва из».

26Кхы а аьлар цо:

«Даькъала ва Веза Аьла, Шима Даьла,
хӀаьта КенаӀан Шима лай хилва.
27Яфета доазонаш шердолда Дала
Шимаца чаьтар чу Ӏеш а хилва Яфет.
ХӀаьта КенаӀан Яфета лай хилва!»

28Лаьтта хий тӀадаьнначул тӀехьагӀа кхо бӀаьи шовзткъе итт шера ваьхар Нухь. 29Дерригаш а Нухь ваьха шераш ийс бӀаьи шовзткъе итт дар. ТӀаккха Нухь дӀакхелхар.

#### 10


Нухьа къонгий тӀехье

1Ер да Нухьа къонгехи Шимах, Хьамах, Яфетах, цар тӀехьенахи дола дувцар. Лаьтта хий тӀадаьнначул тӀехьагӀа цар иштта тӀехье хилар.

2Яфета къонгаш бар:
Гомер, Магог, Мадай, Яван, Тувал, Мешех, Тирас.
3Гомера къонгаш бар:
Ашкуз, Рифат, Тугарма.
4Явана къонгаш бар:
Элиша, Таршиш, китхой, доданхой[+]. 5Дуненъюкъерча фордан уллуврча мехкашка баха хейшараш берригаш Яфета тӀехьенах бар.

ХӀара дезала ший доалахьа лаьтта дар. ХӀара дезал сов а бувлаш, тайп-тайпара халкъаш хьакхеллар цар, шо-шоай бувца мотт а болаш.

6Хьама къонгаш бар:
Куши, Мисар, Пут, КенаӀан.
7Куше къонгаш бар:
Себа, Хьавил, Сабта, РаӀман, Савтеха.
РаӀмана къонгаш бар:
Шеба, Даддан[+].

8ХӀаьта Куше къонгех цаӀ вар Намрад цӀи йолаш, из дунен чу эггара хьалха хинна тӀех-низбола тӀемахо ва. 9Везча Аьланна хьалхашка низ бола чарахь вар из, цудухьа из адамашта масала оттавеш оалаш да: «Из Намрад санна, Везча Аьлана гарга чарахь ва». 10Намрад паччахьалкхенна юкъе йоагӀаш хиннай юххьанца Бабил, Эрахь, Аккад, Калне. Уж ерригаш а ШинӀар-мехка яр. 11Цу мехкара ваьннав Ашур. Цо хьалъяьй Ниневи-шахьар а, Рехьовот-шахьар а, Калахь-шахьар а,[+] 12иштта Ниневи-шахьараи Калахь-шахьараи юккъе улла Расан цӀи йола йоккха шахьар а.

13Мисарах хьабаьннаб
лудимхой, Ӏанамхой, легахой, нафтухой, 14патрушхой, шоайх пӀелаштамхой хьабаьнна бола касламхой, каптӀархой.
15КенаӀанах хьабаьннараш ераш ба:
хьалха ваь дезалхо ЦӀадан, цунна тӀехьа ваь Хьет. 16Иштта КенаӀанах хьабаьннаб: явусхой, эмархой, гӀиргӀашхой, 17хьаьвихой, Ӏаьркхахой, синахой, 18арвадихой, цӀемархой, хаматхой.

Цул тӀехьагӀа КенаӀана тӀехье дӀа-юха яьржар. 19КенаӀанхой мохк баьржабар къулбаседехьа йолча ЦӀадан-шахьаргара денз къулбехьа йолча ГӀарар-шахьаргахьа Ӏо Ӏази-шахьарга кхаччалца, цигара дӀа Седам-шахьарга а Ӏамор-шахьарга а кхаччалца, Адма-шахьарга а, ЦӀабайма-шахьарга а, дӀахо Леша-шахьарга кхаччалца.

20Иштта яр Хьама тӀехье: хӀара ваьра ший мотт бар, ший лаьтташ дар, ше къаьстта халкъ долаш санна дахаш дар хӀара ваьр.


Шима тӀехье

21Яфета воккхагӀа волча веший Шима а хилар къонгаш. Шим деррига Ӏебархой тайпа хьадоладаьр вар.

22Шима къонгаш бар:
Ӏейлам, Ашур, Арпахшад, Луди, Арам.
23Арама къонгаш
Уци, Хул, ГӀетар, Маш бар.
24Арпахшад Селахьа да вар,
хӀаьта Селахь вар Ӏебара да.
25Ӏебара вар ши воӀ.
Цхьанне цӀи Пелаг яр, хӀана аьлча, из вахача хана лаьтта тӀехь адам декъадалар а, дӀа-са даржар а хиннадаь. Цун веший цӀи Якхтан яр.
26Якхтана бар къонгаш:
Алмадад, Шалап, Хьацармавет, Ярахь, 27Хьайдарам, Узал, Дикхла, 28Ӏобал, Абомаил, Шеба, 29Офир, Хьавила, Ябаб. Уж берригаш а Якхтана къонгаш ба[+].

30Уж Ӏеш бар Мешаъ-мехкагара малхбоалехьа болча Сепар-лоамага кхаччалца долча лаьтта тӀехь.

31Иштта яр Шима тӀехье: хӀара ваьра ший мотт бар, ший лаьтташ дар, ше къаьстта халкъ долаш санна дахаш дар хӀара ваьр.

32Иштта яр Нухьа къонгий тӀехье тайп-тайпарча къамех екъаяларца. Царех хьадаьннад деррига а лаьтта тӀехь цхьатарра дӀа-са даьржа халкъаш, Дала деррига лаьтта хьулдеш хий дайтачул тӀехьагӀа кхелла дола.

#### 11


Бабила гӀала йоттар

1Цхьа ха яр, лаьттан тӀехь дерригача адамашта юкъе бувца мотт цаӀ болаш, цар оалаш дола дешаш а цхьатарра долаш. 2Малхбоалехьа дӀаболабенна нах, ШинӀар-мехка шаьра аре а кораяь, цига баха Ӏохайшар[+].

3«Топпарах кирпишкаш а яь, уж цӀерца йоагаергьяр я вай», – аьлар цар. Иштта кхерашта меттала кирпишкаш хилар царна, хӀаьта кӀирах баьча маркхала меттала лаьттан кӀув хилар царна. 4«Шахьар йоттаргья вай воашта сигала кхоачаш лакха йола гӀала йоттаргья вай воашта, – аьлар наха. – Иштта воай цӀи дӀахозийтаргья вай, лаьттан букъ гӀолла воаш дӀа-юха даржаргдоацаш».

5Веза Аьла Ӏовессар наха йотташ латтача шахьарга а гӀалийга а хьажар духьа. 6Везча Аьлано аьлар:

«Цхьа халкъ да, массане а цхьа мотт ба: цудухьа дӀадоладаьд акхар ер: хӀанз шоашта дагадехар ца дулуш дусаргдац акхарна. 7Ӏодоссаргда вай, цар лебу мотт дӀа-хьа эбе беза, цхьанне яхар вокхо кхетадергдоацаш».

8ТӀаккха Везча Аьлано дерригача лаьтта гӀолла дӀа-юха боаржабир уж: цар йотташ хинна шахьар а чакх а ца йоаккхаш йисар. 9Цу шахьарах Бабил[*] аьнна цӀи тилар, хӀана аьлча, лаьттан тӀарча наха бувца мотт Везча Аьлано дӀа-юха цигача эбаьндаь. Цигара дӀадоладелар Везча Аьлано укх лаьттан тӀа адам дӀадоаржадар.


Шимагара Ибрамага кхаччалца йола тӀехье

10Ер да Шима тӀехьенах дувцар.

Дала укх дунен тӀара массе а дийнат хӀалакдеш дайта хий дӀадаьнначул тӀехьагӀа ши шу даьлча Шима бӀаь шу кхаьчар. Цу хана цун воӀ Арпахшад хилар. 11Арпахшад хинначул тӀехьагӀа Шим кхы а пхи бӀаь шера ваьхар. Цун кхы а къонгаш а мехкарий а хилар.

12Арпахшада ткъаь пхийтта шу кхаьчача цун Селахь хилар. 13Селахь хинначул тӀехьагӀа Арпахшад диъ бӀаьи кхаь шера ваьхар. Цун кхы а къонгаш а мехкарий а хилар.

14Селахьа ткъаь итт шу кхаьчача цун Ӏебар яха воӀ хилар. 15Ӏебар хинначул тӀехьагӀа Селахь диъ бӀаь кхаь шера ваьхар, кхы а къонгаш а мехкарий а хулаш.

16Ӏебара ткъаь дийтта шу кхаьчар, цун воӀ хилар Пелаг. 17Пелаг хинначул тӀехьагӀа Ӏебар диъ бӀаь ткъаь итт шера ваьхар. Цун кхы а къонгаш а мехкарий а хилар.

18Пелага ткъаь итт шу даьлча цун Рахьу хилар. 19Рахьу хинначул тӀехьагӀа Пелаг ши бӀаьи ийс шера ваьхар. Цун кхы а къонгаш а мехкарий а хилар.

20Рахьу ткъаь шийтта шу кхаьча вар, цун СерагӀ яха воӀ хулча хана. 21СерагӀ хинначул тӀехьагӀа Рахьу ваьхар ши бӀаьи ворхӀ шера. Цун кхы а къонгаш а мехкарий а хилар.

22Ткъаь итт шу кхаьчача, СерагӀа Нахьир яха воӀ хилар. 23Нахьир хинначул тӀехьагӀа СерагӀ ваьхар ши бӀаь шера, кхы а къонгаш а мехкарий а хулаш.

24Нахьира ткъаь ийс шу кхаьчача, цун Таьрахь яхаш воӀ хилар. 25Таьрахь хинначул тӀехьагӀа Нахьир ваьхар бӀаьи ткъеста шера, кхы а къонгаш а, мехкарий а хилар цун.

26Таьрахьа кховзткъе итт шу кхаьчачул тӀехьагӀа, цун хилар къонгаш Ибрам, Нахьир, ХӀарон.


Таьрахьа тӀехьенах лаьца

27Ер да Таьрахьа тӀехьенах дар. Таьрахьа къонгаш ба Ибрам, Нахьир, ХӀарон. ТӀаккха ХӀарона воӀ ва Лут. 28ХӀарон дӀакхелхар ше ваьча Хашад-мехка Ур-шахьаре, ший да Таьрахь дунен чу а волаш. 29Ибрамеи Нахьиреи истий боалабир. Ибрама цӀен-нана Сарай яхаш яр, хӀаьта Нахьира цӀен-нана Малка яр. Малка а Йиска а ХӀарона ши йоӀ яр. 30Сарай дезалхо хулаш яцар, цун цхьаккха бер дацар. 31ТӀаккха Таьрахь шийца ший воӀ Ибрам, ший виӀий ХӀарона воӀ Лут а, ший виӀий Ибрама сесаг ший нус Сарай а ийца, Хашад-мехкарча Ур-шахьарера КенаӀан мехка ваха араваьлар. Амма Харран-шахьар йолча кхаьчача, цига сайцар уж. 32Харран-шахьар йолча, ший ши бӀаьи пхи шу доаллаш дӀакхелхар Таьрахь.

#### 12


Ибрам Дала шийна тӀахьехар

1Везча Аьлано аьлар Ибрамага:

«Хьай мохк а, хьай гаргалнах а, хьай даь цӀа а дита а дите, Аз хьайга дӀахьокхаргболча мехка дӀагӀо.

2Аз хьох хьадаьнна доккха халкъ кхолларгда,
хьо даькъал а вергва,
хьа цӀи а айергья,
нах а хьога гӀолла даькъалбергба.
3Аз даькъалбергба хьо даькъалвераш,
наӀалт аргда хьона наӀалт кхайкадеш болчарна,
дунен чура массе а халкъ
хьога гӀолла даькъалдергда»[+].

4Везча Аьлан лоӀам кхоачашбеш, Харран-шахьарера дӀавахар Ибрам. Цунца Лут а вахар. Ибрама цу хана кховзткъе пхийтта шу дар. 5Ибрама ший сесаг Сарай а, веший воӀ Лут а вигар шийца. Ше да мел вола хӀама а хьаийцар цо, Харран-шахьаре ше ший долахьа мел берзабаь лай а дӀабигар цо. Уж берригаш а КенаӀан-мехкагахьа дӀаболабелар, тӀаккха дӀа а кхаьчар цигача.

6Цу лаьтта гӀолла дӀа а ваха, Шехеме Море оала сов-йоккха наджа га йолча моттиге кхаьчар Ибрам. Цу хана цигача бахаш бар кенаӀанхой.

7Ибрама духьалвенача Везча Аьлано аьлар: «Ер лаьтта Аз хьа тӀехьенна лургда». Шийна духьалвенача Везча Аьлан сагӀа даха моттиг кийчйир Ибрама цига.

8Цигара дӀа а ваха, Бет-Эла малхбоалехьа болча лоаман мехка кхаьчар Ибрам. Цига цо ший чаьтар дӀаоттадир. Из волчара малхбузехьа латташ Бет-Эл яр, малхбоалехьа ГӀай-шахьар яр. Цу моттиге кхы а цхьа сагӀа доакха моттиг а кийчъяь, Ибрам Везча Аьланна суждне яха волавелар. 9Юха новкъа а ваьнна, къулбехьа дӀахо вахар из. КенаӀан-мехка къулбехье НегӀаб цӀи йолча яьссача ара кхы а дӀавахар из.


Ибрам Мисар-мехка

10ЧӀоагӀа моцал яр лаьтта, хӀаьта моцал чӀоагӀа хилар бахьан долаш Ибрам Мисар-мехка дӀавахар[+]. 11Шоаш Мисар-мехка дӀакхоачаш цо аьлар ший сесагага Сарайга:

«Сона хов, хьо хоза кхалсаг йолга. 12Мисархошта хьо яйча, цар аргда: „Из цун сесаг я“, тӀаккха со вургва, хьо дийна ютаргья. 13Хье са йиша я ала царга, тӀаккха цар со вургвац. Со хьа воша ва мотташ, уж соца дика хургба, тӀаккха Ӏа са са кӀалхара доаккхаргда»[+].

14Иштта хила а хилар из. Ибрам Мисар-мехка веча, мисархошта Сарайа хозал яйра. 15ПирӀовна гонахьа бола аьлий а пирӀовга Сарайа хозал могаеш бар, цар из йигар пирӀов волча цӀагӀа. 16Ибрам Сарайа воша ва мотташ, пирӀов цунца дика вар. Цо Ибрама дукха доахан, кхал а маӀа а вараш, инкалаш маӀеи кхали Ӏуй белар.

17Амма Ибрама сесаг Сарай дӀайигар бахьан долаш, Везча Аьлано хала лазараш дайтар пирӀовна а цун гонахьа барашта а. 18ТӀаккха Ибрамага хьа а кхайка, аьлар пирӀовс:

«Ер фуд Ӏа сона даьр? Сарай хьай сесаг йолга хьа хӀана аланзар Ӏа? 19„Ер са йиша я“ хӀана аьлар Ӏа? Цудухьа мара мича йигар аз из сайна. Ер я хьона хьа сесаг, из хьа а ийце, дӀагӀо укхазара!» – аьнна.

20Ший Ӏушка амар дир пирӀовс, хӀаьта цар Ибрам новкъа ваьккхар, ший сесаг а, ший доалахь мел дар а шийца а долаш.

#### 13


Ибрами Лути дӀа-юха къаст

1Ший сесаг а беррига боахам а ийца, Мисар-мехкара НегӀаб цӀи йолча яьссача ара гӀолла дӀавахар Ибрам. Цунца Лут а вар. 2Ибрам цу хана чӀоагӀа хьалдолаш вар, цунга дукха доахан а, дошув а, дотув а дар. 3НегӀабара дӀахо вахар из, Бет-Эл йолча хьакхаччалца, хьалха Бет-Эл-шахьараи ГӀай-шахьараи юккъе ший чаьтар лаьттача моттиге, 4хьалхагӀа ше сагӀа даккха моттиг кийчъяь хиннача вера из; циггача Везча Аьланга кхайкар из.

5ХӀаьта массаза Ибрама уллув волча Лутага а дар дукха жа а, доахан а, чаьтараш а. 6Цу шинне рузкъа дукха хиларах, уж Ӏеш бола лаьтта тоъацар царна. 7Ибрамеи Лутеи жега боахка Ӏуй вӀаший къувса болабелар. Цу хана цу лаьтта бахаш кенаӀанхой а, перезахой а бар.

8ТӀаккха Ибрама аьлар Лутага: «Хьои сои гаргара нах да, цудухьа хьонеи сонеи юкъе, хьа Ӏуштеи са Ӏуштеи юкъе къовсамаш хила йиш яц. 9ДӀа-юха къастаргда вай. Хьайна бакъахьа хета моттиг харжа. Нагахьа хьо аьрда оагӀорахьа воде, со аьтта оагӀорахьа гӀоргва, нагахь хьо аьтта оагӀорахьа воде, со аьрда оагӀорахьа гӀоргва».

10ДӀахьежача, Лута дайра, Йордан-хий доагӀа атагӀе ЦӀоӀар-шахьарга Ӏо кхаччалца, Везча Аьлан беш мо, Мисар-мохк мо, хин кхоачам болаш йолга. (Везча Аьлано Седам-шахьари Ӏамор-шахьари хӀалакъялехьа дар из.)[+] 11Лута шийна Йордана атагӀе харжар. Уж шиъ дӀа-са къаьстар: Лут малхбоалехьа вахар. 12Ибрам КенаӀан-мехка вахар, хӀаьта Лут атагӀарча шахьарашта юкъе ваха хейра, Седам-шахьара гаьнадоаццаш ший чаьтараш Ӏо а овттадаь. 13Седама бахархой чӀоагӀа зуламе а, Везча Аьлан духьала чӀоагӀа къинош летадеш а бар[+].

14Лут дӀакъаьстачул тӀехьагӀа Везча Аьлано аьлар Ибрамага: «ДӀа-юха хьажал гонахьа, къилбаседехьа а къулбехьа а, малхбоалехьа а малхбузехьа а хьажал. 15Ер хьона гуш мел дола лаьтта Аз хьона а, хьа тӀехьенна а лургда масса йолча хана. 16Аз алсамйоакхаргья хьа тӀехье, лаьттан тӀера гӀум дагаръе моге, хьа тӀехье а дагаръюлургья. 17Волле, укх лаьтта гӀолла дӀоахалла а шоралла а волале, хӀана аьлча, хьона лургда Аз из».

18Ший чаьтараш хьа а ийца, Хьеврон-шахьарерча Мамари доалахьа йолча сов-йоккхача нажашта юххе ваха хайра Ибрам. Цигга Везча Аьланна сагӀа доаккха моттиг а кийчйир цо.

#### 14


Ибрама Лут кӀалхарвоаккх

1Цу хана Амрапал ШинӀар-мехка паччахь вар, Арихан Элласар-мехка паччахь вар, Кедирал-Ӏумар Ӏейлам-мехка паччахь вар, тӀаккха ТидаӀал дуккхача халкъий паччахь вар. 2Уж шевола паччахь тӀемаца тӀабахар Седам-шахьара паччахь волча Берийна а, Ӏамор-шахьара паччахь волча Бершийна а, Адма-шахьара паччахь волча Шинава а, ЦӀабайма-шахьара паччахь волча Шимбера а, БулаӀ-шахьара (хӀанз ЦӀоӀар-шахьар оал цох) паччахьа а. 3Укх пхинне, шоай эскараш вӀашагӀ а теха, уж Ӏооттадир Сиддим цӀи йолча атагӀа, хӀанз Дира форд латтача. 4Шийтта шера Кедирал-Ӏумар цӀи йолча паччахьа кога кӀал хилар уж, кхойтталагӀча шера цунна духьала гӀайттар уж паччахьаш.

5ДийтталагӀча шера Кедирал-Ӏумар а, цунца бола паччахьий а тӀемаца тӀабаьхкар укх духьалбайнарашта. Ӏаштерот-Кхарнаимера репаимахой цӀи йола халкъ а, Хьамера зузамхой а, Шаве-Кхиръятаимера эймимахой а, 6СеӀир-лоамашкахьа Ӏеш бола хьорихой а – уж шеддола халкъаш хӀалак дир цар, яьссача аренца доазув долча Эл-Паран-шахьаре бодача новкъа. 7Цул тӀехьагӀа Кедирал-Ӏумара, Ӏейн-Мишнате (хӀанз Кхадеш оалача метте) юха а вена, Ӏамалекхахой оалача къаман тӀехь толам баьккхар, цул совгӀа, Хаццон-Тамаре Ӏеш бола эмархой а эшабир.

8ТӀаккха Седама паччахь а, Ӏамора паччахь а, Адма паччахь а, ЦӀабайма паччахь а, БулаӀа (хӀанз ЦхьогӀар оал цох) паччахь а хьавӀашагӀ а кхийтта, шоай моастагӀашца тӀом бе Сиддим-атагӀа чубессар. 9Уж тӀом беш бар Ӏейламарча паччахьаца Кедирал-Ӏумарца а, дуккхача халкъий паччахь волча ТидаӀалца, ШинӀар-мехкарча паччахьца Амрапалца а, Элласар-мехкарча паччахьца Ариханаца а. Виъ паччахь пхеннена духьала. 10Сиддим-атагӀа дукха кӀоагаш дар кӀув чуболаш. Седамера а Ӏаморера а паччахьаш тӀемахой байдда болхаш, дуккхабараш цу кӀоагаш чу лийгар. Дийнабисараш лоамашкахьа къайлабайлар. 11ТӀаккха Седамера а, Ӏаморера а бахархой доалахьдар а тӀехьлен аьнна дӀадиллар а – деррига хьа а ийца, уж шаккъе шахьар яйха а яйха, дӀабахар моастагӀий. 12Седаме вахаш вола Ибрама веший воӀ Лут а есералла вигар, цун беррига боахам а моастагӀаша дӀабихьар.

13КӀалхара ваьннача цхьанне, ваха а ваха, жугтечунга Ибрамага дӀадийцар из. Эмархочун Мамаре доалахьа йолча сов-йоккхача лажа говнашта юккхе вахар Ибрам. ХӀаьта Мамари Ашкола а Анера а воша вар. Уж берригаш а Ибрама новкъостий бар. 14Лут дӀалаьцав аьнна хезача, ший фусаме кхийна кхо бӀаь барайтта Ӏу герзашца кийч а ваь, Дан-шахьарга кхаччалца моастагӀа тӀехьавахар Ибрам. 15Бекъа а бенна, цу бийсан моастагӀашта тӀахьийдда, уж лаьхка Дамасакх-шахьара къулбаседехьа уллача Хьоба цӀи йолча моттиге кхаччалца дӀабигар цар. 16МоастагӀаша дӀабаьккха хинна боахам а, истий а, Ӏуй а, ший боахамца цхьана Лут а – деррига юхадерзадир Ибрама.


Ибрами Мелхиседакъи вӀашагӀкхетар

17Кедирал-Ӏумар а, цунца бола паччахьаш а эшабаь Ибрам цӀа воагӀаш, шийх хӀанз паччахьан атагӀе оалача, Шава цӀи йолча атагӀе цунна духьалвера Седама паччахь. 18Салим-шахьара паччахь вола Мелхиседакъ а вера олгаш, чхьагӀар а ийца Ибрама духьала. Веза-Воккхача Даьла сагӀа доаккхача хьалхалаттар вар из. 19Ибрам даькъал а веш, цо аьлар:

«Ибрам! Сигале а, лаьтта а кхеллача Веза-Воккхача Дала
даькъалволва хьо.
20Хоастам хилба
хьа моастагӀий хьона кӀалабитача Веза-Воккхача Далла».

ТӀем тӀа даьккхачох иттлагӀа дакъа Мелхиседакъа делар Ибрама[+].

21ТӀаккха Седама паччахьо аьлар Ибрамага: «Даьккха хьал хьайна дите, моастагӀчо дӀалаьца хинна са нах хьаба».

22Амма Ибрама Седама паччахьа жоп делар: «Везча Аьлага, сигале а, лаьтта а кхеллача Веза-Воккхача Даьлага кулг хьал а кховдадаь дув биаб аз, 23хьа доалахь долчох цхьа хӀама, тай а, е маьчех хьерчаю тӀӀирг а хьаэцаргдац аьнна. Сона лац, „Аз Ибрам ваха хоаваьв“ хьога алийта! 24Аз хьаэцаргбар сай кегирхоша биъа кхача ба, амма соца хиннача наха доагӀа дакъа дӀадала деза Ӏа. Анера а, Мамарена а, Ашкола а доагӀар дӀале».

#### 15


Дала Ибрамаца барт бар

1Из деррига хинначул тӀехьагӀа Везча Аьлан сурт духьалъэттар Ибрама. Дала аьлар:

«Ма кхералахь, Ибрам!
Со хьона оарц да.
Аз хьона лургдола совгӀат а доккха хургда».

2Амма Ибрама аьлар: «Са Веза Аьла! Фу лургда Ӏа сона? Со тӀехье йоацаш ва, цудухьа со велча, са лаьна, Дамасакхерча ЭлиӀазара кхоачаргда деррига а са доалахьа дар. 3Хьажал, Ӏа воӀ веннавац сона, – аьлар Ибрама, – цудухьа са цӀагӀа ваь лай хургва са тӀехьле дӀахьош вар».

4ТӀаккха Везча Аьлано аьлар Ибрамага: «Хьа боахам цу лаьга кхоачаргбац. Хьа воӀ хургва, цох хьа тӀехье а хургья».

5Цул тӀехьагӀа, Ибрам чаьтар кӀалара ара а ваьккха, аьлар Цо: «ДӀахьажал сигала, дагардел цигара седкъий, хьайна делой! Иштта дукха хургья хьа тӀехье»[+].

6Ибрам тийшар Везча Аьлах, хӀаьта из тешар Ибрам даькъалхилар лаьрхӀар Цо. 7Дала аьлар Ибрамага: «Хьо Хашад-мехкара Ур-шахьар йолчара араваьккха Веза Аьла ва Со. Из Аз дир, ер лаьтта хьона далар духьа, хьога цунна доал дайта».

8Амма Ибрама аьлар: «Са Веза Аьла! Сона мишта ховргда ер лаьтта сай хургдолга?»

9Дала аьлар Ибрамага: «Сона лаьрхӀа кхо шу кхаьча шинар а, кхо шу кхаьча газа а, кхо шу кхаьча устагӀа а, кхокха а, къоркхокха а хьабоалабе». 10Уж дийна хӀамаш Везча Аьланна хьалхашка хьа а доаладаь, царна урс а хьаькха, юкъе гӀолла шин даькъа уж декъа а дийкъа, царех ахаш духь-духьала Ӏодахкар Ибрама. Амма, оалхазараш декъанзар шин даькъа. 11Дукха ха ялале цу хьайбашта тӀадийрзар оалхазараш, бакъда, Ибрама дӀалелхадир уж. 12Малх чубузача хана Ибрама чӀоагӀа наб кхийтар. ГӀанахьа унзара кхерам бахьаш йоккха боад эттар цунна гонахьа[+].

13Везча Аьлано аьлар цунга: «Ховш хилалахь, хьа тӀехьенах бараш, хийрача мехка хьатӀа баьхка нах хинна, Ӏергба. Цу мехкарча наха диъ бӀаь шера лаьш хинна Ӏазапе лоаттабергба уж. 14Амма, Аз кхел ергья уж чулоаттабаьча наха. Цул тӀехьагӀа хьа тӀехьенах бола нах цу мехкара дӀагӀоргва, дукха хьал а ийца. 15Хьо кхелха, хьай даьшта тӀехьа дӀагӀоргва, са паргӀата даьнна, къоаргга ха яьнна къоано волаш дӀаволларгва. 16ЙиълагӀа тӀехье йолча хана мара хьа халкъ укх лаьтта тӀа юхадоагӀаргдац, хӀана аьлча, укхаза Ӏеш долча эмархой харцоний боарам кхоачашхиннабац хӀанз а».

17Малх чубизачул тӀехьагӀа чӀоаггӀа боад эттар. ЦӀаьхха кӀура беш Ӏаькъеи цӀера аланца доага хаьшки чакхдаьлар дийкъача дийнаташта юкъе гӀолла. 18Цу дийнахьа Везча Аьлано Ибрамаца барт бир: «Аз хьа тӀехьенна дӀалургда ер лаьтта, Мисар-мехкарча доазонах долча хина тӀера сийлахьча Эпрат-хина тӀакхаччалца, 19кхенахой а, кхеназхой а, кхадманахой а, 20хьетахой а, перезахой а, репаимахой а, 21эмархой а, кенаӀанхой а, гӀиргӀашхой а, явусхой а лаьтта», – аьнна.

#### 16


ХӀажари ИсмаӀали

1Ибрама сесага Сарайа бер хилацар. Сарайа Мисар-мехкара лай яр, ХӀажар цӀи йолаш. 2Сарайа аьлар Ибрамага: «Везча Аьлано сона бер деннадац, цудухьа сона гӀулакх деш йолча цу ХӀажарца Ӏовижа веза хьо. Из берах хуле, цунга гӀолла бер хургда сона а». Ибрама ший сесагага ладийгӀар. 3Ибрама КенаӀан-мехка итт шу даьккхачул тӀехьагӀа, Сарайа ший мара Ибрама Мисар-мехкара лай ХӀажар дӀаелар, цунах ший сесаг ергйолаш цо.

4Ибрам чувахар ХӀажар йолча, тӀаккха ХӀажар цунна берах кхийра. Цу бахьанах курал а яь, Сарайал ше лакхагӀа хийтар ХӀажара. 5ТӀаккха Сарайа аьлар Ибрамага: «Сона халахетар хилар хьо бехке волаш да. Аз сай лай хьона еннаяр, хӀаьта хӀанз ше дезалхочох кхийча, ше сол лакхагӀа хет цунна. Дала ше кхел йойла, вай шиннех бехке вар белгалвоаккхаш»[+].

6Ибрама аьлар Сарайга: «Из хьа лай я, цунна хьайна ловр де Ӏайха», – аьнна. ТӀаккха Сарайс чӀоагӀа низ бора ХӀажара, цудухьа из Сарай йолчара едар.

7Везча Аьлагара долча малейка Шур-шахьаре бодача новкъа, шовдан йисте, яьссача ара корайир ХӀажар. 8Малейко хаьттар: «Сарай лай ХӀажар, хьо мичара ений, мича йода?» ХӀажара жоп делар: «Со сай фусам-нана Сарай йолчара едда йоагӀа».

9Везча Аьлан малейко аьлар ХӀажарга: «Хьай фусам-нана йолча цӀа а гӀой, цунга ладувгӀаш хила». 10Кхы а аьлар цунга Везча Аьлан малейко: «Аз тӀехь-тӀехьа ебаеш, дагар ма ю дукха ебаргья хьа тӀехье». 11Кхы а тӀатехар Везча Аьлан малейко:

«ХӀажар, хьо хӀанз дезалхочох кхийнна я,
хьа кӀаьнк хургва.
Ӏа цунах ИсмаӀал[*] аьнна цӀи тулларгья,
хӀана аьлча, Везча Аьланна дӀахезаб хьогара бала.
12ИсмаӀал акха вир санна, аьрдагӀа хургва,
из массанена тӀакхувдаш хургва,
массавар цунна тӀакхувдаш хургва.
Ший вежарашца
моастагӀал долаш хургва из».

13ХӀажара шийца къамаьл даьча Везча Аьлан керда цӀи яьккхар, цо аьлар: «Со гуш вола Даьла ва Хьо». Цо из аьлар, хӀана аьлча, ше уйла яьндаь: «Уккхаза вайнав сона Со гуш Вар». 14Цудухьа Кхадеш оалача моттигаи Баред-шахьараи юкъе йолча гӀувнах «Беэр-Лахьай-Рои»[*] оал.

15ХӀажара Ибрама кӀаьнк вир, Ибрама цунах ИсмаӀал аьнна цӀи тиллар. 16Ибрама дезткъе ялх шу даьннадар, ХӀажара ИсмаӀал ваьча хана.

#### 17


Суматвара – барта белгало

1Ибрама дезткъе ткъеста шу дар, Везча Аьлано, духьал а вена, цунга оалача хана: «Со Низбола Даьла ва, Со хьай дег чу лелаве, 2долча хӀамах цӀена хила, тӀаккха Аз вай шиннена юкъе барт а баь, хьа халкъ алсамдоаккхаргда».

3ТӀаккха Ибрам Далла хьалхашка лаьтта кхаччалца суждне вахар. Дала кхы дӀахо а аьлар цунга: 4«Ер да Аз вай шинне барт барах тӀалоацаргдар: Аз хьо дукхача халкъий да вергва. 5Аз хьа цӀи хувцаргья: хьа цӀи Ибрам хургьяц, ИбрахӀам хургья, хӀана аьлча, Аз хьо дуккхача халкъий да вергва[*]. 6Аз хьа дукха тӀехьенаш хулийтаргья – хьох хьадаргда керда халкъаш, хьабаргба паччахьаш. 7Аз барт бергба хьоца а, хьа тӀехьа тӀахургйолча ноахалашца а – дуне мел латтача хана бохаргбоацаш: Со хьа а, хьа тӀехьен а Даьла хургва. 8Хьо тӀавена лелаш вола КенаӀан-мохк беррига хьона а хьа тӀехьенна а дӀалургба Аз, дуне мел латта из шун хургболаш, хӀаьта цар Даьла а хургва Со».

9Дала аьлар ИбрахӀамга: «ТӀаккха ер вай шинне барт барах Ӏа тӀалоацаргдар да: Ӏа а, хьа тӀехьенаша а Са хьоца хинна барт лорабе беза. 10Сона а, хьона а юкъе бола, Ӏа а, хьа тӀехьенаша а лорабе беза барт ер ба: беррига шун маӀанах сумат баь хила беза. 11Шоай бехкеча моттигера чкъор дӀахоададе – из вайна юкъерча барта белгало хургья. 12КӀаьнка бархӀ ди кхаьчача оаш из сумат ве веза. ХӀара шоашта ваь кӀаьнк а, оашош ийца лай а оаш сумат бе беза. ХӀаьта из леладе деза оаш массайолча ноахалашка. 13Хьа цӀагӀа ваьр а, Ӏа дотув денна ийцар а сумат ваь хила веза белгалла. Шун дегӀамашта тӀехь йолча цу белгалоно гойташ бола Соца баь барт тӀайоагӀача хана а хургба. 14ХӀаьта моллагӀа сумат ца веш виса маӀа саг, фуннагӀа ха яьнна из вале а, ший халкъо шийх дӀахоадаволва, хӀана аьлча, Соца баь барт бохабаьб цо».

15Ше аьнначоа тӀатохаш Дала аьлар ИбрахӀамага: «Аз хьа сесага Сарайх керда цӀи тулларгья. Из цӀи хургья Сарра[*]. 16Из даькъал а яь, цунна кӀаьнк лургва Аз. Цу кӀаьнка да хьо хургва. Сарра дуккхача халкъий нана хургья, цунах паччахьаш хьабаргба».

17ИбрахӀам бартала вежар, дагахьа вела а велаш, цо йоахар ше-шийца: «БӀаь шу кхаьчача са кӀаьнк хургва? Е дезткъе итт шу кхаьчача Саррас бер дергда?» 18ТӀаккха ИбрахӀама аьлар Везча Аьланга: «ИсмаӀал мукъагӀа ваха вуса валар, Ӏа даькъал а ваь».

19Дала аьлар: «Белггала хьа сесага Саррас вергва хьона кӀаьнк, Ӏа цунах цӀи Исхьакх тулларгья. Аз цунца Сай барт бергба, цун ерригача тӀехьенашта а низ болаш хургбола барт. 20ИсмаӀалах Ӏа дийхар а хезар Сона. Аз из даькъалвергва, цун йоккха тӀехье а хургья. Шийтта сийлахьча аьлан да хургва из, цунах хьадаргда доккха халкъ. 21Амма Саррас хьона тӀадоагӀача шера укх ханна ваьча воӀаца бергба Аз Сай барт».

22ИбрахӀамца къамаьл чакхдаьккха, Даьла из волчар дӀавахар.

23ИсмаӀал а, ший фусаме баь бола а, ахча денна ийца бола а лай а, беррига маӀанах хьа а боалабаь, уж сумат бир ИбрахӀама, Дала из шийга аьннача дийнахьа. 24ИбрахӀама дезткъе ткъеста шу дар из сумат ваьча дийнахьа. 25Цун виӀий ИсмаӀала кхойтта шу дар цу хана. 26ИбрахӀам а, цун воӀ а цхьан дийнахьа сумат бир. 27ИбрахӀамаца цхьан дийнахьа сумат бир ИбрахӀама фусаме мел бола маӀанах а: цунна цӀагӀа Ӏобаьраш а, кхыча къамашта юкъера цо ийцараш а.

#### 18


Кхо хьаьша

1Веза Аьла юха ИбрахӀама духьал эттар. Мамаре доалахьарча наджа гаьнашта йисте вагӀаш вар ИбрахӀам. Ди деннача хана, ший чаьтар кӀала, аравоаллача метте, Ӏеш вар из. 2Хьахьежача, цунна вайра гаьна воаццаш латта кхо саг. Уж бӀарга а байна, духьалведда, лаьтта кхаччалца царна хьалхашка суджне вахар ИбрахӀам. 3«Веза Аьла! – аьлар ИбрахӀама, – Хьо сона раьза вале, дех Хьога, Хьай лай волча кӀеззига саца, тӀех ма вала сона юхе гӀолла. 4Аз шоана когаш била хий а доттаргда, укх гаьна кӀала салаӀа моттиг а я шоана. 5Шоай дегӀамашта гӀойле хилийта, укх са кхачах кхетадалар шо, со волча, Шоай лай волча кхаьчадолаш, тӀаккха дӀахо Шоай никъ бергба оаш».

Цар аьлар: «Дика да, Ӏа яхар дергда оаха».

6Юха сихха чаьтар кӀала а ваха, Саррайга аьлар ИбрахӀама: «Сухал бе, кхо бога хиллал долча дикагӀча хьоарах бод хьокхабе, сейса маькх е». 7ТӀаккха цигара ведда ший доахан долча вахар из. Эггара толажагӀа дола Ӏаса а хержа, лайга из дӀа а денна, цун сихонца урс хьакхе, дулх кийчде аьлар цо. 8Кийчдаь дулх а, шура а, нахча а хьадена, кхаь сага хьалхашка Ӏооттадир ИбрахӀама, тӀаккха ше царна уллув гаьна кӀала лаьттар, цар хӀама юача юкъа.

9Цар хаьттар ИбрахӀамга: «Хьа сесаг Сарра мичахьа я?»

«Укхаза чаьтар кӀала я из», – аьлар ИбрахӀама.

10«ТӀадоагӀача шера укх ханна Со хьо волча юхавоагӀаргва, – аьлар Везча Аьлано, – хӀаьта цу хана хьа сесага Саррай кӀаьнк хургва».

Царна тӀехьашка латтача чаьтара кӀала йола Сарра ладувгӀаш яр цар къамаьлага. 11ИбрахӀам а Сарра а ха яха бар, Сарра бер хулача ханара яьннаяр. 12Ела а елаш, ше-шийца йоахар цо: «Со а къаьна я, са мар а къаьна ва, хӀанз уж ловзараш деча я со?»

13ТӀаккха Везча Аьлано аьлар ИбрахӀамга: «Боккъонца бер хургда-хьогӀ са, къаьна ма йий со? – яхаш, ела хӀана ел Сарра? 14Везча Аьланна де хала долаш хӀама дий? Цхьа шу даьлча, Айса йиллача хана юхавоагӀаргва Со, цу хана Саррай кӀаьнк а хургва».

15Саррас аьлар: «Со елаш яцар!» Кхера а енна аьлар цо иштта. Амма, Везча Аьлано аьлар: «А, хьо елаелар».


ИбрахӀама Седам-шахьара бахархой духьа дехар дар

16ТӀаккха маӀанах хьал а гӀайтта, лакхера чухьажача Седам-шахьар гуш йолча метте бахар. Уж новкъа баха тӀехьаваьлар ИбрахӀам. 17Везча Аьлано аьлар Ше-Шийца: «Айса де лерхӀар Аз ИбрахӀамах лочкъадергдац. 18ИбрахӀамах сийлахь-доккхеи низболеи халкъ хьадаргда, дунен чура деррига халкъаш цунга гӀолла даькъала хургда[+]. 19Аз ИбрахӀам хержар, цунга васкет дайтар духьа ший берашка а, тӀехьенашка а, Везча Аьланна ловчча бесса, нийсонца а, хьаьнала а даха аьнна. ТӀаккха Везча Аьлано Ше дергда аьннар дергда цунна». 20ТӀаккха Везча Аьлано аьлар: «Седама а, Ӏамора а бахархоша леладечох дувцар унзара хӀамаш да, къинойх биза ба уж,[+] 21Ӏо кӀал а ваьнна хьожаргва Со, Сога дувццача тайпара во хӀамаш леладу цар е леладац; ховргда Сона».

22МаӀанах Седам йолчахьа дӀаболабелар, тӀаккха ИбрахӀам Везча Аьлан хьалхашка латташ вар. 23Везча Аьланна гарга а вена, цо хаьттар: «Веза Аьла, имана чухь бараш а къиной каравахар а цхьатарра хӀалаквергва Ӏа? 24Цу шахьаре иман долаш шовзткъа итт саг хила ма мегий? ХӀаьта а из шахьар йохаергья Ӏа? Шовзткъа итт Хьай иман долаш волча сага духьа цу моттигах къахетам бергбац Ӏа? 25Ӏа иштта де йиш ма яц – иман долаш вар а Ӏаьса вар а цхьана хӀалакве, Ӏаьса волчунца а иман долаш волчунца а цхьатарра хила йиш яц Хьо! Дерригача дунен кхелахо волчо лела ергйий-хьогӀ харцо?»[+]

26ТӀаккха Везча Аьлано аьлар: «Нагахьа Седаме Сона шовзткъе итт саг иман долаш коравой, Аз цар духьа цу ерригача шахьарах къахетам бергба».

27ИбрахӀама аьлар: «Астара а Ӏовкъара а маьхе мара воаца со, Хьоца къамаьл де эттав, Веза Аьла! 28Масала, пхиъ тоъаш воацаш, шахьара чу шовзткъеи пхиъ мара иман долаш ца хуле? Уж пхиъ тоъацар аьнна, еррига шахьар йохаергья Ӏа?»

Везча Аьлано жоп делар: «Нагахь санна Сона цигахьа шовзткъе пхиъ иман долаш вола саг коравой, Аз шахьар йохаергьяц».

29Юха а хаьттар ИбрахӀама: «ТӀаккха Хьайна шовзткъа мара, иман долаш вола саг ца коравой, йохаергйий Ӏа шахьар?»

«Нагахь санна Сона шовзткъа Сай иман долаш вола саг коравой, Аз йохаергьяц из шахьар», – жоп делар Везча Аьлано.

30«Веза Аьла, дех Хьогара, сона эгӀаз ца вахар, пурам да Хьайга хатта: нагахь санна шахьар чу ткъаь итт мара иман долаш вола саг ца хуле, йохаергйий Ӏа из?» – аьнна хаьттар ИбрахӀама.

«Нагахь санна цига Сона ткъаь итт иман долаш саг коравой, Аз йохаергьяц из», – жоп делар Везча Аьлано.

31ТӀаккха ИбрахӀама аьлар: «Волавенна волаш, кхы а хоаттаргдар аз, Веза Аьла: нагахь санна шахьар чу иман долаш ткъо саг хуле?»

Везча Аьлано жоп делар: «Цу ткъаь сага духьа а йохоргьяц Аз из».

32Юха а йистхилар ИбрахӀам: «Веза Аьла, эгӀаз ма гӀолахь, аз кхы а хаттарах: нагахь санна Хьона итт иман долаш вола саг коравой цу шахьар чу?»

Везча Аьлано жоп делар: «Итт сага духьа а йохоргьяц Аз». 33ИбрахӀамцара къамаьл чакх а даьккха, дӀавахар Веза Аьла. ИбрахӀам а ший цӀагӀа юхавийрзар.

#### 19


Седам-шахьар а, Ӏамор-шахьар а йохаяр

1Сарахьа уж ши малейк Седаме хьакхаьчача хана шахьара коа-наӀарашта йисте вагӀар Лут. Уж шийна дайча, царна духьала хьал а айвенна, царна лаьтта кхаччалца суждне вахар из. 2«Са аьлий, аз дех шугара, шоай лай волча фусаме шу дахкар. Со волча когаш билла а, бийса яккха а моттиг хургья, тӀаккха кхоана Ӏуррехьа шоай никъ дӀахо бергба оаш», – аьлар Лута.

«А, оаха бийса майдане йоаккхаргья», – аьлар цу шинне.

3Бакъда, Лута чӀоагӀа дехарах, из волча фусаме ваха раьза хилар уж шиъ. Лута царна мерза яъа хӀама а кийчйир, морз тоханза маькх а еттар. Цар хӀама йиар. 4Цу сарахьа уж Ӏобувшале, Седам-шахьарера шевола маӀасаг, зӀамигавар а воккхавар а, Лута наӀарга вахар, тӀаккха цун цӀенна го бир цар. 5Уж махьарч детта болабелар: «Мичав хьо волча сарахьа вена ши саг? Араваккха уж шиъ. Оаха царех кхалнах бергба!»

6Лут ара а ваьнна, шийна тӀехьа ниӀ дӀакъайлар. 7Цо аьлар цу нахага: «Са вежарий, аз дех шуга, зулам ма дудалар оаш! 8Маьре яханза ши йоӀ я са. Аз уж шиъ дӀалургья шоана, царца шоашта ловр де, амма, аз дех шуга, цу шин сага зе ма дудалар оаш. Уж са фусаме баьхка хьаьший ба».

9ХӀаьта цӀенна го баьча Седам-шахьарерча маӀача наха аьлар: «ДӀавала новкъар!» ВӀаший цар йоахар: «Хьажалаш укх тӀавенача сагага, ер виссавар вайна кхел йинза!» Цар аьлар цунга: «Лоралелахь, царна де лаьрхӀачул а вогӀа зулам дергда оаха хьона!» Уж Лута тӀагӀертар, ниӀ кагъе дагахьа. 10Лут волча венача шин саго, дӀакхайда из чу а токхаваь, ниӀ къайлар. 11ТӀаккха ара латтача наьха, зӀамигачун а воккхачун а, бӀарга са доадир цар, хӀаьта вожаш чӀоагӀа сагота хьайзар, чубовла ниӀ лохаш.

12Цу шин саго хаьттар Лутага: «Хьа дезалах кхы саг вий укх шахьаре вахаш? Е найц, е къонгаш, е мехкарий, цхьаккха вале, араваккха укх шахьарера. 13Оаха ер шахьар йохаергья, хӀана аьлча, леладеча гӀулакхех дувцаш укх шахьар тӀа бахача наха леладеча бӀехача хӀамайх дувцараш хьахезад Везча Аьланна. Цо дахкийтад тхо, ер хӀалакйе аьнна». 14Ара а ваьнна, ший найцарашта тӀавахар Лут. «Сихха укх шахьарера дӀагӀо, Везча Аьлано йохаергья ер кастта». Бакъда, Лута бегаш бу моттар царна.

15ШоллагӀча дийнахьа сатоссача хана малейкаша сихвир Лут. «Укх шахьара таӀазар дергда, – аьлар цар, – хьай цӀагӀара ши йоӀ а, сесаг а ийце дӀагӀо укхазара. Шахьаре дусе, шу а хӀалакьхургда».

16Амма, Лут сихлуш вацар. ХӀаьта а, Везча Аьлано Лутах къахетам бир. Цудухьа цу шин малейко из а, цун сесаг а, ши йоӀ а, кулгаш а лаьца, шахьарера арабаьхар. 17Уж шахьарера арабайлача, цхьан малейко аьлар: «ХӀанз довда, шоай синош кӀалхардаха! Шахьаргахьа юха ма хьажалаш! Цхьанна а метте ма совцалаш, лоамашкахьа дӀагӀо дейде. Нагахьа совце, шахьарца цхьана хӀалакьхургда шо!»

18Амма, Лута аьлар царга: «А, аьлий, аз дех шуга, сайга ладувгӀар. 19Сох, шоай лайх, къахетам баьб оаш. Оаш са вахар кӀалхара даьккхад, бакъда, со лоамашкахьа водалургвац. ДӀа а кхачале вала тарлу со. 20Укхаза гаьна йоаццаш цхьа зӀамига шахьар я, цига вахийта со. Цига дӀакхаьчача кӀалхара варгвар со, из зӀамига шахьар ма йий».

21Малейко аьлар Лутага: «Дика да, аз кхоачашдергда хьа из дехар я, хьа духьа аз йохаергьяц из шахьар, 22амма, сиха дӀавада цига, хӀана аьлча, Ӏайха хержача моттиге хьо кхаччалца, Седам-шахьар а йохае йиш яц са». Цудухьа цу шахьарах «ЦӀоӀар»[*] аьнна цӀи тиллар.

23Малх хьалгӀеттабар, Лут ЦӀоӀар-шахьаре дӀакхаьчача хана. 24Цу хана Везча Аьлано йохае йолайир Седам-шахьар а, Ӏамор-шахьар а, сигалара сангали цӀера алеи чу а хийца. 25Везча Аьлано хӀалакйир цига йола шахьараш а, еррига аренаш а, цигахьа хинна адам а, лаьттара хьа тӀа мел яьнна хӀама а. 26Шоаш бейдда болхача хана юха хьежача Лута сесагах туха кхера хилар.

27Цу дийнахьа хьалххе хьал а гӀетта, Везча Аьлаца ше лаьттача моттиге вахар ИбрахӀам. 28Седам-шахьарга а Ӏамор-шахьарга а Ӏочухьежар из, ерригача аренга а хьежар из, тӀаккха цунна дайра: пишка чура боагӀаш санна бикъа кӀур хьалъухар лаьттара. 29Ше цу аренца яда шахьараш йохаеш, ИбрахӀам дага а веха, Лут ваьхача шахьарашта тӀаэттача Ӏазапах ваьккхар Дала Лут.


Лути цун мехкарийи

30Лут вахьанзар ЦӀоӀар-шахьаре Ӏе, цудухьа ший шин йоӀаца лоамашка ваха дӀавахар из. Уж цига цхьан хьагӀар чу Ӏеш бар. 31Цкъа йоккхагӀа йолча йоӀо аьлар зӀамагӀчунга: «Массахана дунен тӀа маӀача наха кхалнах боалабу. Вай да воккха ва, хӀаьта маӀанах укхаза ба а бац, вай бер хила таро а яц. 32ЧхьагӀар моладаь, из воха а ваь, цунца Ӏойижача бакъахьа я вай шиъ. Даьга гӀолла воай фу Ӏалашдергда вай».

33Цу буссехь а даьна чхьагӀар а моладаь, йоккхагӀа йола йоӀ даьца дӀайижар. Лута ханзар, из шийца Ӏойижача а хьалгӀеттача а. 34ШоллагӀча дийнахьа йоккхагӀчо аьлар зӀамагӀчунга: «Хьажал, сийсара со йижар вай даьца, тховсара кхы а цӀаькхазза цунна чхьагӀар а моладаь, хьо йижа еза цунца. Воай даьна берах хургда вай, воай фу Ӏалашдергда вай».

35Цу бусса а даьна чхьагӀар моладир шин йоӀо. ЗӀамагӀаяр Ӏойижар метта ший даьца. Юха а Лута ханзар, из Ӏойижача а хьалгӀеттача а. 36Лута шаккъе а йоӀ цунна берах хилар. 37ЙоккхагӀа йолча йоӀо кӀаьнк вир, цунах цӀи Моъав[*] аьнна тилар цо. Цох хьабаьннаб хӀанз бола моъавхой. 38ЗӀамагӀа йолча йоӀо а кӀаьнк вир. Цо цунах Бен-Ӏамми[*] аьнна цӀи тиллар. Цох хьабаьннаб хӀанз бола Ӏамминхой.

#### 20


ИбрахӀами Або-Малики

1НегӀаб цӀи йолча яьссача аренгахьа дӀа а ваха, Кхадеш-шахьараи Шур-шахьараи юккъе ваха хайра ИбрахӀам. Цул тӀехьагӀа цхьан юккъа ГӀарар-шахьар йолча Ӏийра из. 2Цигарча нахага Сарра ший йиша я аьлар цо. ГӀарар-шахьарерча паччахьо Або-Малика из шийна хезача, лай бахийтар, из шийна хьайоалае аьнна[+].

3Цкъа бус Або-Малика гӀанахьа духьалвенача Дала аьлар: «Хьо валар кхерам ба, хӀана аьлча, Ӏа хьайоалаяйта кхалсаг маьре я».

4Амма, Або-Малик Саррах кхетанза вар, цудухьа цо аьлар: «Веза Аьла, со бехке вац. Бехк боаца со а, са халкъ а хӀалакдергда Ӏа тӀаккха? 5ИбрахӀама ше аьлар сога: „Из кхалсаг са йиша я“, – аьнна. ХӀаьта кхалсаго а аьлар: „Из саг са воша ва“, – аьнна. Дог а цӀена да са, кулгашца а хьарамло яьяц аз».

6ТӀаккха Дала цу гӀанахьа аьлар Або-Маликага: «Сона хов, Ӏа деш дар цӀенача дегаца долга. Цудухьа цу кхалсагах кулг а теха, Сайна хьалхашка къа ца дайташ Аз соцавир хьо. 7ИбрахӀама цун сесаг дӀале, хӀана аьлча, из пайхамар ва, цо хьона дуӀа дича, хьо дийна вусаргва. Нагахьа санна Ӏа Сарра ИбрахӀама юха ца лой, шеко йоаццаш, хьо а лергва, деррига хьа халкъ а лергда».

8ШоллагӀча дийнахьа Ӏуйрийна хьалххе хьал а гӀетта, беррига ший лай хьагулбир Або-Малика. Цо деррига хиннар дийцар царна – лай чӀоагӀа кхерабелар. 9Юха ИбрахӀамага хьа а кхайка, аьлар Або-Малика: «Из фуд Ӏа тхона даьр? Аз малагӀа во даьдар хьона? Са паччахьалкхе бехке хулийтар-кх Ӏа. Соца Ӏа даьр деш мича хул». 10Або-Малика хаьттар ИбрахӀамага: «Фу дар хьа дагахьа, Ӏа из деча хана?»

11ТӀаккха ИбрахӀама аьлар: «Сона моттар: укхаза цхьаккха а Даьлах кхерац. Сарра шоашта йитар духьа акхар со вувргва аьнна хийттадар сона. 12Из са йиша я, тха даьна кхыча нанас яь, амма, аз йоалаяь са сесаг я. 13Даь цӀагӀара дӀавига, дунен тӀа гӀолла лела Дала со дӀахьожавича, аз аьлар Саррага: „Цхьа дикадар де са духьа: вай миччахьа кхоче а, хье са йиша я ала“.

14ТӀаккха Або-Малика Сарра юхаелар ИбрахӀама, цул совгӀа цо цунна устагӀий а, доахан а, маӀа а кхал а лай а белар. 15«Хьажал гонахьа, ер деррига са лаьтта да, хьайна ловчча Ӏе», – аьлар цо ИбрахӀамга.

16Саррайга аьлар: «Аз хьа вешийна ИбрахӀама цхьа эзар дото ахча деннад, вайна юкъера дегабуам дӀабаккхар духьа. Хьо массанена хьалхашка бехказа я».

17ИбрахӀама Даьлага дуӀа дир, Або-Малика а, цун сесага а, цун Ӏушта а дарба дехаш, цар бераш хилийтар дехаш, 18хӀана аьлча, Сарра бахьан долаш хьалхагӀа Або-Малика цӀийх бола беррига кхалнах берах ца хулаш баьбар Везча Аьлано.

#### 21


Исхьакх дунен чу валар

1Везча Аьлано Сарра даькъалйир, цунга Ше аьннар кхоачаш а дир. 2ИбрахӀам къаьна воллашехьа а, Сарра дезалхочох а кхийр, цо кӀаьнк а вир. Деррига а Дала аьннача хана хилар. 3Саррас ваьча кӀаьнках ИбрахӀама цӀи тиллар Исхьакх[*] аьнна[+]. 4Исхьакха бархӀ ди даьлча, ИбрахӀама из сумат вир, Дала шийна тӀадилла хиннача бесса[+]. 5ИбрахӀама бӀаь шу даьннадар, цунна Исхьакх ваьча хана.

6Саррас аьлар: «Белам ба-кх Дала сона беннар; ер дӀа мел хезар велалургва». 7Кхы а цо аьлар: «Хьано аргдар ИбрахӀамга: „Саррас бер докхадергда“, – аьнна? Цхьабакъда, из къаьна вале а аз цунна кӀаьнк ваьв».


ХӀажари ИсмаӀали лелхабар

8Исхьакх воккха хулаш воагӀар. Из наькхах воаккха ха хьатӀаеча, ИбрахӀама доккха той дир. 9Саррана арахьа вайра мисархочо ХӀажара ИбрахӀама ваь кӀаьнк ИсмаӀал, Исхьакхах ца вашшаш велаш. 10Саррас аьлар ИбрахӀамга: «Эккхае из лай а, цун воӀ а! Сона лацар вай дӀакхелхача, цун воӀо са воӀаца Исхьакхаца даьх дисар декъар!»[+]

11ИбрахӀам дог деха вар, ший виӀий ИсмаӀала саготдеш. 12Амма, Дала аьлар цунга: «Сагот ма де кӀаьнка а, лай йолча ХӀажара! Саррийна ловр де! Хьа тӀехье Исхьакх хургья, 13амма, Аз цу лай воӀах а халкъ хьадоалийтаргда, из хьа воӀ воландаь».

14Ӏуйрийна гӀеттача ИбрахӀама, маькх а, сурилга чу хий а ХӀажара белаж тӀа а дилла, воӀаца из дӀахьожайир. ДӀайодаш, Беар-ШабаӀ цӀи йолча яьссача ара тувлаелар из. 15Кастлуш хий а кхоачаделар. Цхьан кӀотарга кӀала воӀ витар ХӀажара. 16Ӏадсаькх кхоссал гаьна а яьнна, сеца, Ӏохайра из. Хий а доацаш виса ший воӀ леш гор дезацар цунна, цудухьа Ӏо а хайна, чӀоаггӀа елха йолаелар из.

17Далла хезар кӀаьнк велхаш. Даьла малейко сиглара аьлар ХӀажарга: «Фу хиннад, ХӀажар? Ма кхера! Везча Аьланна хезад кӀаьнк велхаш ше уллача. 18ХьалгӀатта, хьалъайве кӀаьнк, хьалаца цун кулг, хӀаьна аьлча, Аз доккхача халкъа да вергва цох».

19Дала ХӀажара бӀаргаш хьадийлар, тӀаккха цунна хий чудола гӀув яйра. Цу тӀа а яха, сурилг хьал а йиза, воӀа хий делар цо.

20КӀаьнк воккха хулаш воагӀар, цунца Даьла вар. Яьссача ара Ӏеш вола ИсмаӀал, Ӏадсаькх леладеш вола говзанча хилар. 21Нанас цунна Мисар-мехкара саг йоалайир. Паран цӀи йолча яьссача ара Ӏеш бар уж.


ИбрахӀамаи Або-Маликаи юкъера барт

22Або-Малика а, цун тӀема хьаким волча Пихола а аьлар ИбрахӀамга: «Ӏа деча массадолча хӀаман тӀехьа хьоца Даьла ва. 23Далла хьалха сона чӀоагӀо е, хьо соца а, са берашца а, са тӀехьенца а тийшаболх лелабеш хургвац аьле. Со хьайца ма хиллара, хьо соца а, укх хье тӀавенача мехкаца а къахетаме хургва аьле».

24ИбрахӀама жоп делар: «ЧӀоагӀо ю аз».

25ТӀаккха ИбрахӀама Або-Маликах бехк баьккхар, цун лаьша хий чудола гӀув дӀалаьцай аьнна. 26Або-Малика аьлар: «Ӏа аьнна децаре, из сона таханара ди тӀакхаччалца хеза дацар!»

27ТӀаккха ИбрахӀама жа а, доахан а доаладаь Або-Малика делар. Иштта ИбрахӀама а, Або-Малика а барт бир. 28Кхы а ворхӀ жий жена юкъера дӀакъоастабир ИбрахӀам. 29«ВорхӀ жий дӀакъоастабар фу маӀан да хьа?» – аьнна хаьттар Або-Малика.

30ИбрахӀама жоп делар: «Нагахьа Ӏа ер ворхӀ устагӀа дӀаэце, аз из гӀув яккхар тешал хургда из». 31Цудухьа тиллай цох Беар-ШабаӀ аьнна цӀи: цу шинне укх моттиге шоашта юкъе дув биаь барт баь хилар бахьан долаш[+]. 32Беар-ШабаӀе барт баьчул тӀехьагӀа, Або-Малик а, цун тӀема хьаким Пихол а ПӀелашта-мехка юхабаьхкар.

33Беар-ШабаӀа гаьна доаццаш тамариск цӀи йола га а егӀа, цу моттиге Везча Аьлага, Даим волча Даьлага кхайкар ИбрахӀам. 34ПӀелашта-мехка Ӏавена саг а хинна, дуккхача хана Ӏийр из.

#### 22


ИбрахӀам зер

1Цул тӀехьагӀа, ИбрахӀам Шийх тешаш хилар зера духьа, Дала аьлар: «ИбрахӀам!»

ИбрахӀама жоп делар: «Со укхаза ва».

2ТӀаккха Дала аьлар: «Хьай цаӀ мара воаца, хьайна дукха веза воӀ Исхьакх, Мори-мехка дӀа а вига, Аз цӀи йоаккхаргйолча лоам тӀа ве а вийна, сагӀийна воагаве».

3Ӏуррехь хьал а гӀетта, ший вираца, Исхьакх а ийца, шийна чулатташ, Ӏунал деш болчарех ши зӀамсаг а ийца, сагӀа деш доагаде дахча а ийца, Дала шийга гӀо аьннача моттиге дӀавахар ИбрахӀам. 4КхоалагӀча дийнахьа, корта хьал а айбаь дӀахьежача, ИбрахӀама гаьнна шоаш болха моттиг яйра. 5ИбрахӀама аьлар шийцарча Ӏушка: «Вираца укхаза совца, хӀаьта со а, са кӀаьнк а, тхо цига дӀа а даха, Далла гӀулакх а даь, юхадоагӀаргда».

6СагӀа доаккхаш доагаде кийчдаь дахча Исхьакха белаж тӀа а дилла, урс а, цӀи а хьаийцар ИбрахӀама. Цхьана дӀаволавелар уж шиъ. 7Ший даьга ИбрахӀамага аьлар Исхьакха: «Дада!»

«Фу ях Ӏа, са воӀ?» – хаьттар ИбрахӀама.

«Сона дахча а, цӀи а гу, – аьлар Исхьакха, – хӀаьта сагӀа доаккхаш вай боагабергбола Ӏаьхар мичаб?»

8«Дала Ше Ӏалашбергба Шийна сагӀа даккха Ӏаьхар, са воӀ», – аьлар ИбрахӀама.

Кхы а дӀахо вахар уж шиъ. 9Дала аьннача моттиге хьакхаьчар уж. ИбрахӀама сагӀа даккха моттиг кечйир, тӀой Ӏо а дехка. Цар тӀа дахча а дилла, дӀа а вийхка, цу дахча тӀа ший воӀ Исхьакх Ӏовилар цо. 10Урс хьа а ийца, ший воӀа из хьакха кечвелар из. 11Амма, Везча Аьлан малейко соцавир ИбрахӀам, сиглара Ӏо а кхейка: «ИбрахӀам!»

«Со укхаза ва», – жоп делар ИбрахӀама.

12Малейко аьлар: «Ма велахь зӀамсаг, цунна зе ма делахь. ХӀанз гу Сона, хьо Даьлах кхераш хилар а, Далла мутӀахьа хьо хилар а. Сона гу, хьай цаӀ мара воаца воӀ Са духьа Ӏа кхо ца вар».

13Юха тӀехьашкахьа хьежача, ИбрахӀама байра, кӀотаргех муӀаш а тайса латта ка. ТӀаваха хьа а лаьца, ший воӀа когаметта Далла лаьрхӀача сагӀийна из ка бийр цо. 14Цу моттигах ИбрахӀама «Везча Аьлано эшар лу» аьнна цӀи тиллар. Тахан а оал наха: «Укх Везча Аьлан лоама тӀехь эшар лу», – аьле.

15ШозлагӀа а ИбрахӀамага сиглара кхейкар Везча Аьлан малейк:

16«Аз Сайх дув буъ хьона, йоах Везча Аьлано: Ӏа из дирах, хьай цаӀ мара воаца воӀ кхо ца варах, 17шеко йоаццаш хьо даькъал а ма вергва Аз, сиглара седкъий санна, форда берда тӀара гӀум санна дукха тӀехье а ма лургья Аз хьона. Цар шоай моастагӀий шахьараш хьа а йоахаргья[+]. 18Хьа тӀехьенга гӀолла даькъалхургда дунен чура деррига халкъаш, хӀана аьлча, Аз яхар дир Ӏа»[+].

19ИбрахӀам шийцара Ӏуй болча юхавера. Уж цхьан Беар-ШабаӀе хьабаьхкар. ИбрахӀам кхы а вахаш хилар цигача.


Нахьира къонгаш

20Из деррига хинначул тӀехьагӀа ИбрахӀамага хоам кхаьчар, цун вешийна Нахьира, сесага Малкас ераш кӀаьнкаш баьб аьнна: 21«ВоккхагӀвола воӀ Уци ва, шоллагӀвола воӀ Буз ва, кхоалагӀвар – Къамуал, Арама да ва. 22Кхы а Хашад а, Хьоза а, Пилдаш а, Идлап а, Бетаал а ва». 23Бетаал РабиӀата да ва. Малка цу бархӀ виӀий нана я, хӀаьта ИбрахӀама воша Нахьир цар да ва[+]. 24Нахьира кхы а виъ воӀ ва, цун лай йолча Реумас ваь – Тебахь, Гахьам, Тахьаш, МаӀха.

#### 23


Сарра кхалхар

1Сарра бӀаь ткъаь ворхӀ шера яьхар – уж да Сарра яьха шераш. 2Из кхелхар КенаӀан-мехкарча Кхиръят-АрбаӀ цӀи йолча шахьаре (Хьеврон). Сарра кхелхача, ИбрахӀама таьзет Ӏодилар.

3Ший енна сесаг йита а йита, хьетахошца къамаьл де вахар из. 4«Со шоана юкъе тӀавена саг ва, со укхазара а вац. Сесаг дӀайолла моттиг яц са тахан, цхьа кӀеззига, сесаг дӀайолла лаьтта дохка сога», – аьлар цо.

5Хьетахоша жоп делар ИбрахӀама: 6«Аьла, ладувгӀалахь, хьо низбола аьла ва тхона юкъе. Хьай еннар тхачарех хьайна толашагӀа хеттача къубба чу дӀайолла. Хьога цига сесаг дӀайоллийта тхох цхьаккхе а духьал хургвац хьона».

7ИбрахӀам хьал а гӀетта, цу мехкарча наха, хьетахошта хьалхашка суждне вахар. 8Цо аьлар царга: «Нагахьа шо са сесаг дӀайолла сона гӀо де ловш дале, са цӀерах ЦӀохьара воӀаца Ӏепронаца къамаьл де. 9Цун лаьтта кхоачалучча, шийх Махпела оалача метте йола хьагӀар эца ловр сона. Цох бизза бола мах а лургбар аз, хӀаьта лаьтта, сай сесаг дӀайолла аз эцаш хилара шо тешаш хилар а ловра сона».

10Ӏепрон шахьара наӀарашка пхьегӀа тӀа багӀача нахаца вар. Царна юкъера жоп делар цо ИбрахӀама: 11«А, са аьла, ер сай вежарий теш а болаш аз дӀалу хьона из лаьтта а, цу тӀехь йола хьагӀар а, хьай сесаг хьога цу чу дӀайоллийтар духьа».

12Кхы цӀаькхазза а хьетахошта хьалхашка суждне вахар ИбрахӀам. 13ТӀаккха массанена а хозаш цо Ӏепронага аьлар: «Ӏа сога ладувгӀарий бизза мах дӀалургбар аз хьона, тӀаккха сай сесаг дӀайолларгьяр аз».

14Ӏепрона ИбрахӀама жоп делар: 15«Нагахьа санна цхьаккха дича а хье Ӏе лаьрхӀа веце, ладувгӀа сога, аьла: йиъ бӀаь шейкал дото ахча хьона а, сона а хӀама доацар да! Хьай еннар дӀайолла».

16Ӏепрона аьнначоа раьза а хинна, хьетахошта хьалхашка цо аьнна мах дӀабелар цунна ИбрахӀама: цо деннар диъ бӀаь шейкал дото ахча дар.

17Иштта, Ӏепрона хинна лаьтта кхычун доалахьа дийрзар. Мамари оалача моттигера малхбоалехьа дар из лаьтта. 18ИбрахӀама доалахьа дийрзар лаьтта а, цу тӀера Махпела оала хьагӀар а, цу лаьтта тӀа мел йола га а. ИбрахӀама а, Ӏепрона а баьча маьха тешаш хилар шахьара коа-наӀарашка пхьегӀа тӀа мел хинна хьетахой.

19Цул тӀехьагӀа ИбрахӀама ший сесаг Сарра цу лаьтта тӀа йолча хьагӀара чу дӀаеллар. Из моттиг КенаӀан-мехкарча Мамаре (Хьевронера) гаьна йоацаш яр. 20Иштта ИбрахӀама хьетахошкара лаьтта а, цу тӀера хьагӀар а ийцар, цунах нах дӀабохка моттиг а йир.

#### 24


Исхьакхи РабиӀати

1ИбрахӀам къавелар, дуккха шераш даьннадар цун. Везча Аьлано къоабалвора из массадолча цун гӀулакхашта тӀехьа. 2ИбрахӀама доалахьа долчунна тӀехьа Ӏуналдеш цхьа тешаме лай вар. Из хьа а вийха, ИбрахӀама аьлар: «Са воронна кӀала кулг а дилле, 3сигален а, лаьттан а Даьла волча Везча Аьлан хьалхашка сона чӀоагӀо е, со шоашта юкъе вахаш болча укх КенаӀан-мехкарча наьха цхаь цаӀ йоӀ Ӏайха са воӀа йоалаергьяц аьле. 4Са мехка, са гаргарча наха тӀа а ваха, цигара са виӀийна Исхьакха саг а йоалаергья, аьле».

5Лаьво хаьттар цунга: «Цу кхалсага соца укх мехка хьая ца лой, фу дергда аз? Хьа воӀ хьо хьаваьннача мехка дӀавига везий аз?»

6«А! Из де мегаргдац! – аьлар ИбрахӀама. – Ма вига са воӀ цигача. 7Везча Аьлано, Сигларча Дала воалаваьв со, сай даьй цӀагӀара, со ваьча мехкара укх лаьттан тӀа. Ер лаьтта са дезала хургда аьнна, чӀоагӀо яьча Везча Аьлано Ший малейк дохийтаргда хьона хьалха а даьккха, хьога са воӀа цигара кхалсаг харжийта. 8Нагахьа санна йоӀ хьона тӀехьа хьая раьза ца хуле, Ӏайха сона яьча чӀоагӀонах мукъа ва хьо, амма, са воӀ цига дӀа ма вига».

9Лаьво, ший аьла волча ИбрахӀама воронна кӀала ший кулг а делла, чӀоагӀо йир тӀадиллар кхоачашде.

10Ший аьла волча ИбрахӀама итт инкал хьа а ийца, дукха деза совгӀаташ а кийчдаь, Арам-НахӀара-мехка йолча Нахьир вахача шахьаре вахар лай. 11Сайрийна кхалнах хи тӀа болхача хана, шахьара арахьа, ший инкалаш хи йисте совцайир цо. 12«Веза Аьла, – аьнна, дийхар цо, – Хьо са аьла ИбрахӀама Даьла ва, цунах къахетам а бий, цун воӀа сесаг корае аьттув ба сона. 13Укх хи йисте латташ ва со. Шахьарера мехкарий боагӀа укхаза хий эца. 14Исхьакхана лаьрхӀар малагӀа я хьожаш, цхьан белгалонга сатувсаш ва со. Аз аргда йоӀага: „Хьай кхабилг Ӏоерзае, хий маргдар аз“. Нагахьа цо: „Мала Ӏа, аз хьа инкалашта а лургда хий“, – оале, сона ховргда, из Исхьакха Ӏа лаьрхӀар йолга а, Хьо сай аьлах къахетам беш волга а».

15Цун къамаьл чакхдаьннадацар, ИбрахӀама веший Нахьира а, цун сесага Малкий а виӀий Бетаала йоӀ РабиӀат, белаж тӀа йилла кхабилг а йолаш, хи тӀа енача хана. 16Из чӀоагӀа хоза а йолаш, маӀасаг шийх кхетанза йоӀсаг яр. Хи тӀа ӀотӀа а яха, ший кхабилг хьал а йиза, юхайолаелар из. 17Цунна ведда тӀа а ваха, лаьво аьлар: «Хьай кхабилга чура хий малийта сога», – аьнна.

18РабиӀата, цу сахьте ший белаж тӀара кхабилг Ӏо а яьккха, хий малийтар цунга: «Мала хьайна», – аьнна. 19Из хий менна ваьлча, йоӀо аьлар: «Аз хьа инкалашта а моладергда хий, уж йиззалца». 20Ший кхабилгачара деррига хий ний чу Ӏодетта, инкалашта дӀа а моладаь, юха едда яха, кхы а хий хьатӀадера цо инкалашта. Иштта, хий хьатӀакхихьар цо, шейола инкал хьалйиззалца. 21Лай, йист ца хулаш хьежар цунга, ший дуӀан Везча Аьлано жоп а денна, ше арабаьккха никъ кхоачаш хиннаб е хиннабац ха ловш.

22Инкалаш хий менна яьлча, цо РабиӀата ах шейкал дозал дола мерех йолла дошо чӀуг а, кулгех болла (хӀарабар итт-итт шейкал дозал долаш бола) дошо ши гӀоз а белар. 23Юха цо йоӀага хаьттар: «Хьо хьаний? Хьа даь фусаме тхона бийса яккха моттиг хургьярий-хьогӀ?» – аьнна.

24«Малкас Нахьира ваьча Бетаала йоӀ я со», – жоп делар РабиӀата. 25Юха тӀатехар: «Хьа инкалашта доакъар а ча а да тхога, шоана бийса яккха моттиг а хургья».

26Везча Аьланна хоастам а беш, лохха суждне вахар лай. 27Цо аьлар: «Хоастам ба Везча Аьланна, са аьлан ИбрахӀама Далла, цунца тешшаме а, дика а волча. Цо воалаваьв со, сай аьлан веший цӀен тӀа».

28Сихха дӀа а яха, РабиӀата ший цӀагӀарчарга дийцар хиннар. 29-30РабиӀата Лаван цӀи а йолаш воша вар. ЙоӀа къамаьл хеза, цунна карабенна гӀоз а чӀуг а бӀаргадайна, араийккха хи йисте дӀахьийдар из. ИбрахӀама лай ший инкалашта юххе гӀув йолча латташ вар.

31Лавана аьлар: «Маьрша воагӀалва тхо долча, Везча Аьлано даькъалваьр! Хьо хӀана латт укхаза ара? Аз хьона а, хьа инкалашта а моттиг кийчъяьй».

32ИбрахӀама лай цӀагӀа чуваьлар, хӀаьта фусамдаьй лаьша инкалашта тӀера мухь Ӏобаьккхар. Инкалашта ча а ялат а делар, хӀаьта цу сага а, цунца хиннача наха а когаш била хий а делар. 33Цунна хьалхашка ера яа хӀама, амма цо аьлар: «Аз юъаргьяц, сайна тӀадиллар дӀадувццалца», – аьнна.

«Хьадувца», – аьлар Лавана.

34«Со ИбрахӀама лай ва, – аьлар цо. – 35Везча Аьлано массадолча хӀаман тӀехьа камаьрша даькъалваь ва са аьла, цудухьа из хьалдолаш а сийдолаш а ва. Везча Аьлано ИбрахӀама дуккха жа а, доахан а, дошув а, дотув а, маӀеи кхали лай а, инкалаш а, вараш а енний.

36Са аьлан сесаго Саррас, ханна йоккха йоллаше а кӀаьнк ваьв цунна. Ший доалахьа мел дар цу кӀаьнка дӀаденнад са аьло. 37-38Цо, сога дув а балийта, аьлар: „Са воӀа со вахача лаьттан дай болча кенаӀанхой йоӀ ма йоалае, амма са даь дезал болча, са гаргарнах болча тӀа а гӀой, цигара са воӀа сесаг харжа“, – аьнна.

39Аз аьлар цунга: „Из кхалсаг соца хьая ца ловш хила мег“, – аьнна.

40Амма, аьлано сога аьлар: „Со Шийна хьалхашка лелавеча Везча Аьлано Ший малейк дойтаргда хьа аьттув баккха, тӀаккха са воӀа, са даь гаргарча наха юкъера сесаг кораергья хьона. 41Са даь гаргара нах болча хьо вахача, са воӀага саг хьаяла уж раьза ца хуле, Ӏайха яьча чӀоагӀонах мукъа хургва хьо“.

42Тахан цу хи йисте а вена, аз аьлар: „Веза Аьла, са аьлан ИбрахӀама Даьла, аз арабаьккха никъ кхоачаш хилийталахь. 43Со хӀанз хи йисте латт. Хий да йоӀ еча, аз аргда: ‘Сога хьай кхабилга чура хий малийта’, – аьнна. 44Сога ‘Мала Ӏа, аз хьа инкалашта а лургда хий’, – аьнна жоп денна йоӀ, Везча Аьлано са аьлан воӀа хержа сесаг хургья“.

45Со дуӀа даь валалехьа, хи йисте хий да ера РабиӀат. Цун белаж тӀа кхабилг яр. Цо, хи тӀа ӀотӀа а яха, хий хьаийцар. Аз цунгара хий дийхар. 46Сихха кхабилг Ӏо а яьккха, цо сона хий делар, юха аьлар: „Мала Ӏа, аз хьа инкалашта а лургда хий“.

Аз хий мелар, цо са инкалашта а моладир хий. 47Аз цунга хаьттар: „Хьо хьаний?“

Цо жоп делар: „Малкас Нахьира ваьча Бетаала йоӀ я со“.

ТӀаккха аз цунна мерех чӀуг а эллар, пхьарсех ши гӀоз а беллар. 48Юха суждне ваха Везча Аьланна, сай аьлан ИбрахӀама Далла хоастам бир аз. Цо нийссача новкъа укхаза хьавоалаваьв со, сай аьлан веший виӀий йоӀ, сай аьлан воӀа йоалаяр духьа.

49Са аьлах къахетам бе а, цунна тешаме хила а деце а хьаала, сай фу де деза сона ховргдолаш».

50ТӀаккха Лавана а, Бетаала а аьлар: «Из Даьлагара да: тхо кара дац хьога иштта ала а вешта ала а. 51Хьажал, РабиӀат хьона хьалкашка я, хьа а ийце, хьайца дӀайига. Хьа аьлан воӀага маьре гӀоргья из, Везча Аьлано деггӀача тайпара».

52Уж дешаш хезача, ИбрахӀама лай лаьтта ӀотӀакхаччалца Везча Аьланна суждне вахар. 53ТӀаккха ше дена барзкъаш а, дошон дотон хӀамаш а хьал а яьха, РабиӀата дӀаелар. Иштта цун вешийна а нанна а деза совгӀаташ делар. 54Цул тӀехьагӀа из а, цунца хинна нах а дуъаш а, молаш а Ӏийра, цига бийса яккха а сайцар.

ШоллагӀча дийнахьа хьалххе хьал а гӀаьтта, цо аьлар: «ДӀавахийта со, сай аьла волча цӀаваха воалл со».

55РабиӀата вошас а нанас а аьлар: «РабиӀат цхьа иттех дийнахь тхоца йита, тӀаккха дӀагӀоргда шо».

56Амма лаьво аьлар: «Со гоа ма ве. Везча Аьланна са никъ кхоачаш хилар лайнад, сай аьла волча дӀавахийта со».

57Цар аьлар: «РабиӀат хьа а йийха, цунна фу лов хьожаргда вай».

58РабиӀатага хаьттар цар: «Хьона укх сагаца хӀанз дӀаяха лой?»

«ХӀаъа, лов», – аьнна жоп делар цо.

59Цара ИбрахӀама лайца а, цун нахаца а дӀаяха пурам делар шоай йишийна РабиӀата. Цунца цхьана из кхаьба лай а яхар. 60РабиӀат дӀайодаш, из даькъал а йийца, цар цунга аьлар:

«Тха йиша, эзараш а эзараш а
адамаш хьадалда хьох,
хьа тӀехьено шоай моастагӀий шахьараш
хьа а йоахийла!»

61РабиӀат а, цун лай-кхалнах а инкалашта тӀа а хайша, ИбрахӀама лай волча цу сага тӀеххьа дӀабахар. РабиӀат хьа а ийца, юха бодача наькъ тӀа ваьлар из Ӏу.

62Цу хана Беэр-Лахьай-Рои цӀи йола гӀув йолча а хинна, хӀаьта НегӀабе юхацӀавенавар Исхьакх. 63Цкъа сарахьа, ший вахара уйла е а, дуӀа де а кхай тӀа араваьлар Исхьакх. Корта хьалъайбича, цунна гаьнна йоагӀа инкалаш яйра. 64ДӀахьежача Исхьакх а вайна, инкала тӀера Ӏоийккхар РабиӀат. 65Цо лайга хаьттар: «АрагӀолла вайна духьалвоагӀа зӀамига саг малав?»

«Из са аьла ва», – жоп делар лаьво. РабиӀата, кортали ӀотӀа а хийца, ший юхь къайлаяьккхар.

66Лайво ше мел даьчох лаьца дийцар Исхьакхага. 67Исхьакха ший наьна Саррай чаьтар кӀала дӀайигар РабиӀат. Цох Исхьакха сесаг хилар. Исхьакха из чӀоагӀа езаялар, ший еннача наьна деш дола сагот а дайделар цунна.

#### 25


ИбрахӀам кхалхар

1ИбрахӀама шоллагӀа саг йоалайир. Цун цӀи Къитурат яр. 2Къитурата вир: Зимран а, Якхешан а, Медан а, Мадани а, Ишбакх а, Шуахь а. 3Якхешан Шебе а Даддана а да вар. Дадданах хьабаьннабар ашурхой а, летушхой а, леумхой а. 4Ӏейпа, Ӏайпар, Хьанах, АвидаӀ, ЭлдаӀа цӀераш йолаш къонгаш бар Мадане. Уж беррига къонгаш Къитурата баь бар.

5Ший доалахьа мел дар деррига а Исхьакха дитар ИбрахӀама. 6ХӀаьта ший лай болча кхалнаха баьча къонгашта совгӀаташ денна, Исхьакхах уж дӀакъоастабаь, малхбоалехьа дӀахьожабир ИбрахӀама.

7ИбрахӀам бӀаь кховзткъеи пхийтта шера ваьхар. 8Тоъал ваьхачул тӀехьагӀа, къаьна волаш из велар. Цул тӀехьагӀа, ший дайх дӀакхийттар. 9Къонгаша Исхьакха а ИсмаӀала а, Мамари оалача моттига уллув Махпела цӀи йолча хьагӀар чу, ЦӀохьара виӀий, хьетахо волча Ӏепрона лаьттан тӀа дӀавеллар из. 10ИбрахӀама хьетахошкара ийца лаьтта а, хьагӀар а яр из. Ший сесага уллув дӀавеллар ИбрахӀам[+]. 11ИбрахӀам кхелхачул тӀехьагӀа, Дала Исхьакх даькъалвир. Беэр-Лахьай-Рои цӀи йолча гӀувна юххе Ӏеш вар Исхьакх.


ИсмаӀала къонгаш

12Саррай лаьво, мисархочо ХӀажара ИбрахӀама ваьча виӀий ИсмаӀала тӀехьенах дувцар. 13Иштта я цар цӀераш: воккхагӀвар Набуят, цул тӀехьа ваьр Къаьдар, Адбаал, Мибасам, 14МишмаӀ, Дума, Маси, 15Хьадид, Тейма, Етар, Напуш, Къаьдам. 16Уж ИсмаӀала къонгий цӀераш я. Шийтта тайпан керттера барий а, уж хьабаьннача моттигий а цӀераш я уж. 17БӀаьи ткъаь вурийтта шера ваьха, кхелхар ИсмаӀал, ший дайх дӀакхийтар из. 18Цун тӀехье Хьавил-лаьтта тӀара Шур-шахьара тӀакхаччалца яхаш яр. Мисар-мехка доазонца йола Шур-шахьар Ашур-мехка бодача новкъа латтар. Шоай вежарашца барт боацаш бахар уж.


Йоакъапи Ӏесави

19Ер да ИбрахӀама воӀах Исхьакхахи цун тӀехьенахи дувцар. ИбрахӀама воӀ вар Исхьакх. 20Ший шовзткъа шу кхаьчача Исхьакха Падан-Арам цӀи йолча моттигера РабиӀат йоалайир. Из арамхо волча Бетаала йоӀ а, арамхочун Лавана йиша а яр. 21Исхьакха сесаг бер хулаш яцар. Амма, Исхьакха Везча Аьлангара ший сесагах лаьца дийхача, Везча Аьлано цун дуӀан духьала жоп а денна, РабиӀат дезалхочох кхийра. 22Цун керахь дола бераш каст-каста тохалора. Везча Аьланга дуӀа а даь, хаьттар РабиӀата: «Ер фуд сона хулаш дар?» – аьнна.

23Везча Аьлано жоп делар цунна:

«Ши тукхам да хьа керахь,
ши халкъ хьадаргда хьох,
амма, уж шиъ декъалургда.
ЦаӀ вокхал доккхагӀа хургда,
воаккхагӀвар зӀамагӀчоа гӀулакх деш хургва».

24Ха хьатӀакхаьчача, РабиӀата шола ши кӀаьнк вир. 25Хьалхарвар цӀе вар, дерригача дегӀа тӀа мос а йолаш. Цунах цӀи Ӏесав[*] тилар. 26ШоллагӀвар дунен чу воалаш, Ӏесава кога кӀоажув а лаьца вера. Цудухьа цунах цӀи Йоакъап[*] тиллар. Уж шиъ ваьча хана, Исхьакха кховзткъа шу дар.

27КӀаьнкаш боккхий хилар. Говза чарахье волча Ӏесава аренашка самукъа доалар. Йоакъап тийна, теӀа саг вар, дукхагӀа йола ха ший чаьтар кӀала йоаккхар цо. 28Исхьакха Ӏесав дукха везар, хӀана аьлча, Ӏесава дахьаш долча аькхан дулх дика хетар цунна. ХӀаьта РабиӀата Йоакхап дукхагӀа везар.


Ӏесава ший духхьашхала бокъо йохк Йокъапага

29Цкъа кӀаьдвенна, моцалла гӀоарал а дайна, чарахье вахачара цӀавера Ӏесав. Йоакъап цу хана кхеш кхехкаеш воаллар. 30Ӏесава аьлар Йоакъапага: «Со моцалла гӀоарал дайна ва, чехкагӀа Ӏайха кхехкаеш латта уж цӀе кхеш я сона» (цудухьа Эдом[*] аьле а йоаккх цох цӀи).

31Амма Йоакъапа аьлар: «Цкъа хьай духхьашхала бокъо сона хьая».

32«Со моцалла леш ва, нагахь санна со лай, аз фу ду се духхьашха хиларах?» – аьлар Ӏесава.

33Йоакъапа аьлар: «Цкъа хьалха дув баа». Ӏесава дув биа, ший духхьашха хилара бокъо ехкар Йоакъапага. 34ТӀаккха Йоакъапа Ӏесава кхех яь яъа хӀама а, маькх а елар. Ӏесав диа-менна дӀавахар. Иштта атта ший духхьашхала бокъо дӀаелар цо.

#### 26


Исхьакхи Або-Малики

1ИбрахӀам дийна волча хана этта хиннар санна чӀоагӀа моцал эттар цу Исхьакха дезал бахача мехка. ТӀаккха Исхьакх ГӀарар-шахьара пӀелаштамхой паччахь волча Або-Малика тӀавахар[+].

2Везча Аьлано аьлар Исхьакхага: «Мисар-мехка ма гӀо, Аз хьайга Ӏе аьннача лаьтта Ӏе. 3Укх лаьтта Ӏе цхьан юккъа ваха, тӀаккха Со хьоца хургва, Аз хьо даькъалвергва. Хьона а, хьа тӀехьенна а дӀалургда Аз деррига ер лаьтташ. Хьа даьна ИбрахӀама Аз яь чӀоагӀо кхоачаш хургья[+]. 4Хьа тӀехье ебаергья Аз, сиглара седкъий санна. Хьона а, хьа тӀехьенна а дӀалургда Аз деррига ер лаьтташ. Хьа тӀехьенга гӀолла даькъала хургда дунен чура деррига халкъаш а[+]. 5Аз из дергда, хьа даь ИбрахӀама духьа, хӀана аьлча, из вар Аз яхачунга ладувгӀаш а, Са хьехамаш, васкеташ, амараш, Аз овттаяь бокъонаш кхоачашъеш а».

6Исхьакх ГӀарар-шахьар йолча моттиге ваха хайра. 7Цун сесаг РабиӀат хоза яр. Цигара маӀанах цох лаьца хетта болабелча, цо аьлар: «Из са йиша я». РабиӀат шоашта йитар духьа, цар ше вер кхерар Исхьакх[+]. 8Дукха ха яьлар Исхьакх цига вахаш. Цкъа корах чухьежача Або-Малика дайра, Исхьакх ший сесаг РабиӀат хьесташ воаллаш.

9Исхьакх хьа а вийха, Або-Малика аьлар: «Из хьа сесаг я? Тхога из хьай йиша я хӀана аьннад Ӏа?»

Исхьакха жоп делар: «Со кхерар, из дӀаяккхар духьа се вер».

10«Из фуд Ӏа тхона даьр? – хаьттар Або-Малика. – Нагахь санна, тхох цаӀ хьа сесагах кхийтта валаре, тхо бехке ма хулийтаргдарий Ӏа». 11Або-Малика ший халкъага амар дир: «Укх сагах а, укхан сесагах а кулг техар шеко йоаццаш вувргва», – аьнна.

12Исхьакха цу лаьтта дӀадийначул бӀаьзза дукхагӀа ялат чуийцар цу шера, хӀана аьлча, Везча Аьлано даькъалваьвар из. 13Цун дуккха а хьал-таро вӀашагӀкхийтар. Боахам тӀехь-тӀехьа алсамбувлаш, из чӀоагӀа вахаш саг хилар. 14Цун дуккха жа а доахан а, лаьш а бар, цудухьа пӀелаштамхой хьогар цох. 15Хьалха ИбрахӀама лаьша яьха хинна еррига гӀувнаш лаьтта тӀаекхаш дӀайи цар[+].

16Або-Малика аьлар Исхьакхага: «Тхо долчар дӀагӀо: хьо тхол низболашагӀа ва».

17Цигара дӀа а ваха, ГӀарар-шахьар йолча ший чаьтараш Ӏо а овттадаь, ваха хайра Исхьакх. 18Дуккха шераш хьалха ИбрахӀама дукха гӀувнаш яьхаяр, амма, из венначул тӀехьагӀа пӀелаштамхоша дӀайикъар уж, лаьтта чу а тесса. Исхьакха уж хьа а яьста, ший дас хьалхагӀа тийхка цӀераш техкар царех.

19Исхьакха лаьша, шоаш сайцача атагӀа гӀув яьккхар, цу чура арадувлаш зӀамига тоатол дар. 20Амма ГӀарар-арешка доахан доажадеча Ӏуша Исхьакха доахан доажадеча Ӏушца къайсар: «Ер хий тха да», – аьнна. Цудухьа Исхьакха «Ӏейсекх»[*] аьнна цӀи тиллар цу гӀувнах, хӀана аьлча, цар къийсадар цу метте. 21Цул тӀехьагӀа Исхьакха лаьша кхы а цхьа гӀув яьккхар, бакъда, цу Ӏуша цунна тӀагӀолла а къовсам баьккхар. ТӀаккха Исхьакха цу гӀувх «Ситна»[*] аьнна цӀи тиллар. 22Цигара дӀа а ваха, кхы а цхьа гӀув яьккхар Исхьакха. Из къувсаш цхьаккха а вацар, цудухьа «Рехьовот»[*] аьнна цӀи тиллар цох Исхьакха. Цо оалар: «ХӀанз Везча Аьлано вай моттига паргӀато енний, цудухьа вай цу лаьттан тӀехь дебаргда».

23ТӀаккха цигара а Беар-ШабаӀе дӀавахар Исхьакх. 24Цу бус духьал эттача Везча Аьлано цунга аьлар: «Со хьа даь ИбрахӀама Даьла ва. Цхьаккха хӀамах ма кхера, хӀана аьлча, Со хьоца ва. Аз хьо даькъалвергва, хьо а, хьа тӀехье а ебаргья. Сай лай хиннача ИбрахӀама духьа дергда Аз из».

25Цига сагӀа даккха моттиг а кийчъяь, Везча Аьланга кхайкар Исхьакх. Ший чаьтараш овттадир цо цига, хӀаьта цун лаьша гӀув яьккхар.

26ТӀаккха Исхьакх волча ГӀарар-шахьар йолчар Або-Малик вера, шийца ший хьехамча Ахьузат а тӀема хьаким Пихол а волаш. 27«Шу сенна даьхкад? – хаьттар Исхьакха. – Хьалха-м моастагӀал ма дарий шун соца, со шоай мехкара ара ма ваьккхарий оаш?»

28«ХӀанз тхона белггала гу, Веза Аьла хьоца хилар, – аьлар цар. – Тхона хьоца барт бе ловра. Ӏа тхона дув баъа беза, 29тхона во болх бергбац аьнна, хӀана аьлча, оаха хьона а динзар дика мара цхьаккха во хӀама. Оаха хьо маьрша дӀахийцар. ХӀанз Везча Аьлано даькъалваьв хьо»[+].

30Исхьакха той а оттадаь, массане йиъа а йиъар, мала а мелар. 31ШоллагӀча дийнахьа Ӏурре хьал а гӀайтта, цар вӀаший дув биъар, цул тӀехьагӀа Исхьакха хьаьший новкъа баьхар. Уж из волчар маьрша дӀабахар.

32Цу дийнахьа хьабаьхкача лаьша Исхьакхага аьлар, шоаш яьккхача гӀув чу хий дайра шоашта, аьнна. 33Исхьакха цу гӀувнах «ШаваӀ»[*] аьнна цӀи тиллар, цудухьа шахьарах хӀанз а оал Беар-ШаваӀ.


Ӏесава истий

34Ший шовзткъа шу кхаьчача, Ӏесава хьетахой ши сесаг йоалайир: Беара йоӀ ЯхӀудит а, Эйлона йоӀ Басамат а[+]. 35Цу шинне а Исхьакха а РабиӀата а дегашка халахетар лоаттадора.

#### 27


Йоакъапа Исхьакхага тийшача балхах ше даькъалвайтар

1Исхьакх къавелар, цун бӀарга-са дикка телхар. Цкъа ший воккхагӀвола воӀ Ӏесав хьа а вийха, цо аьлар: «ВоӀ!»

«Укхаза ва со» – жоп делар Ӏесава.

2Исхьакха аьлар: «Со къаьна ва, кастта вала мег. 3Хьай Ӏад а, тӀаьскаш а хьа а ийце, ара а ваьле, сона аькхан дулх да[+]. 4Сона дукхаеза яъа хӀама кечйий, сога яийта, тӀаккха аз даькъалвергва хьо, се валалехьа».

5РабиӀата хезар Исхьакха ший воӀага даь къамаьл. Ӏесав чарахье вахар. 6РабиӀата аьлар ший воӀага Йоакъапага: «Сона хезар хьа дас хьа вешийга Ӏесавага къамаьл деш. 7Цо аьлар цунга: „Аькхан дулх а дай, сона дукхаеза яъа хӀама кечъе, из йиъачул тӀехьагӀа Везча Аьлана хьалха аз даькъалвергва хьо, се валалехьа“, – аьнна. 8ХӀанз са воӀ, дикка ла а дийгӀе, аз яхар де: 9вай гаьзарий лелаеча моттиге дӀа а гӀой, дикагӀйола ши бӀийг я сона. Аз хьа даьна хозахета яъа хӀама кийчъергья. 10Ӏа из хьай даьна хьоргья, цо из юаргья, тӀаккха цо хьо даькъалвергва, ше валалехьа».

11Амма Йоакъапа аьлар РабиӀатага: «Са воша Ӏесав дегӀа тӀа чо болаш ва, хӀаьта со вац. 12Нагахь санна са дас сох кулг тохе, цунна ховргда со Ӏесав воацилга, тӀаккха даькъалвара меттел, аз сайна наӀалт кхайкадойтаргда, из Ӏехаве со гӀортарах».

13РабиӀата цунга аьлар: «ВоӀ, нагахьа иштта хуле, аз наӀалт сайна тӀаэцаргда. Аз хьайга яхар де, волле, хьая сона бӀийгаш».

14Йоакъапа ваха ши бӀийг ера, хӀаьта РабиӀата Исхьакха еззача бесса яъа хӀама кечйир. 15Ший воккхагӀа волча воӀа Ӏесава леладеш дола, цӀагӀара толашагӀа дола дувхар хьа а ийца, зӀамагӀа волча Йоакъапа тӀадийхар нанас. 16ТӀаккха бӀийгий цӀокаш Йоакъапа кулгех а, чо баланза йолча фоартах а дӀахьоарчайир цо. 17Цул тӀехьагӀа ше кийчъяь Исхьакха дукхаеза яъа хӀама, маькх а Йоакъапага дӀаелар цо.

18Да волча а ваха, Йоакъапа аьлар: «Дада!» Дас хаьттар: «Хьо малав?»

19«Ӏесав ва со, хьа воккхагӀвар, – жоп делар Йоакъапа. – Ӏа аьннача бесса, деррига а кхоачашдир аз. Хьалъура а хай, хьайна аз дена аькхан дулх даъа, цул тӀехьагӀа со даькъалве».

20Амма, Исхьакха хаьттар воӀага: «Аькха ма сиха корадир хьона?»

Йоакъапа жоп делар: «Везча Аьлано, хьа Дала, аьттув баьккхар са».

21ТӀаккха Исхьакха аьлар Йоакъапага: «Хьавола сона юхе, аз кулг хьокхаргда хьох, сай воӀ Ӏесав хьо вий хьажа». 22Йоакъап цунна тӀавахар, вокхо цох кулгаш а хьекха аьлар: «Йоакъапа яр мо оаз я хьа, амма кулгаш тӀа Ӏесава санна мосаш я». 23(Исхьакха Йоакъап вовзанзар, хӀана аьлча, цун кулгаш Ӏесава санна тӀехь мосаш йолаш дар. Цудухьа ваьв цо Йоакъап даькъал.) 24Исхьакха юха а хаьттар: «Са воӀ Ӏесав вий хьо?»

«Ва», – аьнна жоп делар Йоакъапа.

25ТӀаккха Исхьакха аьлар: «Сона аькхан дулх хьада, из диъачул тӀехьагӀа аз даькъалвергва хьо».

Йоакъапа цунна даъа хӀама а, чхьагӀар а делар. Исхьакха хӀама а йиъар, чхьагӀар а мелар.

26Исхьакха аьлар Йоакъапага: «ВоӀ, хьатӀа а вай барт баккха сона».

27Йоакъапа тӀа а вена барт баьккхар даьна. Ӏесава барзкъий хьадж а кхийтта, Исхьакха даькъалвир из:

«Везча Аьлано даькъалъяьча арений хьадж санна я
са воӀах йоагӀа хьадж.
28Дала кхоачам болаш дайталда хьона сиглара догӀаш,
лаьттара беркат лолда,
Цо ялат а комсаш а алсаме хулийтийла хьа.
29Хьона гӀулакх деш къамаш хилда,
хьона мутӀахьа халкъаш а хилда!
Хьо хьай вежарашта доалдеш хургва,
уж хьона мутӀахьа хургба.
Хьона наӀалт кхайкадер, наӀалт хинна хургва,
хьо даькъалавеш вар, даькъала хургва».

30Исхьакха даькъалваь, Йоакъап дӀаводдашехьа, чарахье вахачара цӀавера Ӏесав. 31Ший даьна дукхаезаш йола яъа хӀама а кийчъяь, хьавенача Ӏесава аьлар: «Дада, ер со ва, хьалъура а хай, аз дийннача аькхан дулх даъа, цул тӀехьагӀа со даькъалвергва Ӏа».

32Исхьакха хаьттар: «Хьо малав?» «Со хьа воккхагӀвола воӀ Ӏесав ва», – аьнна жоп делар Ӏесава.

33Цец-амагӀа ваьннача Исхьакха хаьттар: «ТӀаккха мала вар, хьо валехьа, яъа хӀама а кечъяь, из яхьаш венар? Аз хӀама а йиъа, даькъалвир из, хӀанз из даькъалваьр ва».

34Даь дешаш хезача, гӀаддайнача Ӏесава цӀогӀа техар: «ТӀаккха со а ве даькъала, дада!»

35«Хьа вошас леваьв со, ва а вена, хьона доагӀа даькъалвар дӀаийца!» – аьлар Исхьакха. 36«Цудухьа я-кх цун цӀи Йоакъап[*], – ийккхар Ӏесавага. – Цо шозза Ӏехаваьв со: цкъа согара, дунен чу со шийла хьалхагӀа ваьнна хилара бокъо дӀаийцар, хӀаьта хӀанз даькъалваь хилара бокъо а дӀаяьккхар». Юха даьга хаьттар Ӏесава: «Сона цхьаккха тайпа даькъалвар дитадеций Ӏа?»[+]

37Жоп делар Исхьакха: «Хьона доалдар а деннад аз Йоакъапа. Аз аьннад цунга, хьа вежарий берригаш а хьа доалахьа хургба, аьнна. Аз цунна деннад ялат а, комсех доаккха чхьагӀар а. Са воӀ, фу дергда аз хьона?»

38Амма, велха а велхаш, ший даьга дехар дора Ӏесава: «Дада, цаӀ мара ваций Ӏа даькъал? Со а ве даькъал, дада!»

39ТӀаккха аьлар цунга Исхьакха:

«Беркате доацача лаьтта вахаргва хьо,
сиглара догӀаш а тоъал доацача лаьтта вахаргва хьо,
40Хьай вахар довтаца къувса дезаргда хьа.
Хьай вешийна гӀулакх деш хургва хьо.
Цхьабакъда, хьай ханна цунна духьала а этта,
цун доалахьара варгва хьо».


Йоакъап Лаван волча вадар

41Ӏесава гоамвелар Йоакъап, ший когаметта из дас даькъалвар бахьан долаш. Цо соцам бир: «Тха да кастта лергва, тхо делхаш а, халча этта а хургда, тӀаккха аз сай воша Йоакъап вувргва».

42Йоакъап ве Ӏесава дагадохар шийна хайча, Йоакъап кхайка хьа а вийха, РабиӀата цунга аьлар: «Хьа воша Ӏесав хьо ве дагахьа ва. 43Са воӀ, Ӏа аз яхар де деза: са воша Лаван ва Харран-шахьаре вахаш, из волча сиха дӀагӀо. 44Цига Ӏе цкъарчоа, хьай воша эгӀазвахарах воаставаллалца. 45Ӏа цунна даьр диц а денна из хьа воша меттавеча, аз хьона тӀехьа лай вайтаргва. Со хӀана яла еза цхьан дийнахьа шух шиннех а?»

46РабиӀата аьлар Исхьакхага: «Дуне гац сона уж хьетахой кхалнах бахьан долаш. Нагахьа санна Йоакъапа а укх мехкара хьетахой кхалсаг йоалайой, са-м яла мара езац!»[+]

#### 28

1Йоакъап кхайка хьа а вийха, из даькъал а вийца, цунна тӀадиллар Исхьакха:

«КенаӀанхой кхалсаг хьайна ма йоалаелахь. 2Укхазара дӀа а гӀой, Падан-Арам оалача моттиге гӀо, хьай наьна-да Бетаал ваьхача цӀагӀа. Цига Ӏеш хьа наьна-воша Лаван ва. Цун цхьа йоӀ йоалае[+].

3Аз Низболча Даьлагара дех, Цо хьо даькъал а ваь, хьа дуккха бераш хилийта яхаш.
Аз дех, хьо дуккхача халкий да хилийта яхаш.
4Дала хьо а, хьа бераш а даькъалдолда, Ше ИбрахӀам даькъалваьчча бесса.
Дала ИбрахӀама денна, хьо хӀанз тӀавена саг а хинна Ӏеш вола лаьтта хьа доалахь хилда».

5Иштта Исхьакха Падан-Араме дӀахьожавир Йоакъап. Из РабиӀата воша, Лаван волча вахар. Лавана а РабиӀата а да арамхо Бетаал вар, тӀаккха РабиӀат Йоакъапа а, Ӏесава а нана яр. 6Ӏесава хайра, ший дас Исхьакха даькъал а ваь Йоакъап Падан-Араме шийна сесаг лаха хьожаваьлга а, дас Йоакъапага кенаӀанхо ма йоалае аьнналга а. 7Дас-нанас яхар а даь, Йоакъап Падан-Араме дӀавахалга а хайра Ӏесава. 8ТӀаккха кхийтар Ӏесав, ший даьна кенаӀанхой кхалнах ца безилга. 9Ӏесава ши сесаг яр, амма ИбрахӀама воӀ ИсмаӀал волча а ваха, цун йоӀ, Набуята йиша, Махьалат йоалайир цо шийна[+].


Бет-Эле Йоакъапа дайна гӀа

10Йоакъап, Беар-ШабаӀера ара а ваьнна, ХӀарон-шахьаре вахар. 11Новкъа водаш, сайре тӀа а ена, цхьан моттиге бийса яккха сецар из. Цхьа кхертӀо а нийсбенна, цу тӀа корта а билла дӀавижар из. 12ГӀанахьа лаьттара сигала хьалкхаччалца бола лоами а, цу тӀа гӀолла хьал-Ӏо ухаш лела малейкаш а дайра цунна. 13Сигала, цу лоаме тӀа лакхе лаьттача Везча Аьлано цунга аьлар: «Со Веза Аьла ва, хьа даь-даь ИбрахӀама а, хьа даь Исхьакха а Даьла. ХӀанз хьо тӀаулла лаьтта хьона а, хьа тӀехьенна а лургда Аз. 14Лаьттара гӀум миссел дукха тӀехье хургья хьа, уж дӀа-юха баржаргба малхбоалехьа а, малхбузехьа а, къулбаседехьа а, къулбехьа а. Дунен чура деррига халкъаш хьога гӀолла а, хьа тӀехьенга гӀолла а даькъала хургда[+]. 15Со хьоца ва, Аз Ӏалашвергва хьо, миччахь вахача а. Укх лаьтта хьо юха хьавоалаваь, Айса яхар кхоачашдалцца, Аз хьо дӀатоссаргвац».

16Сома а ваьнна, Йоакъапа аьлар: «Укх моттиге Веза Аьла белгалла волаш ва, амма сона хацар из». 17Йоакъап кхеравелар. «Ма унзара моттиг я ер! – аьлар цо. – Ер-м Даьла цӀа ма дий, сигален коа-наӀараш ма йий».

18Ӏурре хьал а гӀетта, ше корта тӀабилла кхертӀо урагӀа а берзабаь дӀаоттабир цо. Цу тӀа даьтта а детта, из кхертӀо Далла лаьрхӀа битар Йоакъапа[+]. 19Цу моттигах Луз оалар, амма Йоакъапа цунах «Бет-Эл»[*] аьнна цӀи тиллар[+].

20Цо дув биар: «Нагахьа Даьла соца хуле, со дӀа-юха водача новкъа Ӏалашвеш, нагахьа Цо сона даъар а, дувхар а лойя, 21нагахьа со могаш-маьрша сай даь цӀагӀа юха а верзе, Веза Аьла са Даьла хургва, 22хӀаьта ер укхаза аз оттабаь кхертӀо, ер моттиг укхаза Даьла волаш, сийлахь йолга белгалдеш хургба; хӀаьта, Везан Даьла, Ӏа сайна мел денначох иттлагӀдола дакъа Хьона юха а лургда аз»[+].

#### 29


Йоакъап Падан-Араме воагӀа

1Цул тӀехьагӀа Йоакъапа кхы дӀахо а бир ший никъ, малхбоалехьарча къамий мехка. 2Цунна шаьра аре яйра. Цу ара гӀув яр. ГӀувна гонахьа кхоъ жа Ӏул дар. Цу гӀув чура дар царна моладеш хинна хий. ГӀувна тӀабилла уллаш боккха кхера бар. 3Деррига жа хьагулделча, Ӏуша кхера тӀера дӀа а тетте, жена хий моладора. Юха кхера ше хиннача Ӏобуллар. 4Йоакъапа хаьттар цу Ӏушка: «Вежарий, шу мичара да?»

«Харранера да», – аьлар цар.

5«Нахьира воӀ Лаван вовзий шоана?» – аьнна хаьттар Йоакъапа.

«Вовз», – жоп делар Ӏуша.

6«Фу деш ва из?» – хаьттар Йоакъапа.

«Дика хьал да цунга, – жоп делар Ӏуша. – Хьалла йоагӀа цун йоӀ Рахьал, жа доаладеш».

7Йоакъапа аьлар: «ХӀанз ди дӀаьха да, жа гулде хьалха да, хий моладий, дӀадиге, доажаде уж».

8Амма Ӏуша аьлар: «Деррига жа гулдаллалца сабарде деза тха, тӀаккха гӀувна тӀера кхера дӀа а баьккха, хий моладергда оаха».

9Йоакъапа къамаьл деча юкъа, ше доажадеш дола ший даь жа а доаладеш, Ӏу йола Рахьал ера уж болча. 10Ший наьна-веший Лавана йоӀ Рахьал а, Лавана жа а дайна, тӀаваха гӀувна тӀера кхера дӀа а тетта, жена хий моладир Йоакъапа. 11Юха Рахьала барт а баьккха, чӀоагӀа вийлхар из. 12Цо дийцар Рахьала, ше цун гаргара саг хилар а, ше РабиӀата воӀ хилар а. Рахьала едда цӀаяха, даьга дийцар цох лаьца. 13Ший йиший воӀах кхаъ беча, Йоакъапа сихха духьал а ваха, из мархӀавелла, барт баьккха, ший цӀагӀа чувигар Лаван. Йоакъапа дийцар Лавана хиннар деррига а. 14«Боккъонца, хьо са цӀийх а, сих а ва!» – аьлар Лавана Йоакъапага. Лаван волча бӀарчча бетта Ӏийра из.


Йоакъапа Леа а Рахьал а йоалаю

15Цкъа Лавана аьлар Йоакъапага: «Мах боацаш Ӏа сона болх беш нийса дац, хьо са гаргара вале а. Алал, фу лу аз хьона?»

16Лавана ши йоӀ яр: йоккхагӀйола Леа а, зӀамагӀйола Рахьал а. 17Леай бӀаргаш кхы хоза дацар, хӀаьта Рахьал хоза яр, дегӀ-кеп а дар. 18Йоакъапа Рахьал езаелар, цудухьа цо аьлар Лаванага: «Аз ворхӀ шера болх бергба хьона, Ӏа сога хьай йоӀ Рахьал яйте».

19«Кхычунга лучул, хьога из дӀаелча гӀойле хургья. Со волча Ӏе хьо», – аьлар Лавана. 20Йоакъапа ворхӀ шера болх бир Лавана. Амма, из ха массехк ди долаш санна мара, бе хетанзар цунна, хӀана аьлча, Рахьалцара безам чӀоагӀа бар цун. 21ВорхӀ шу ха чакхъяьлча, Йоакъапа аьлар Лаванага: «Са сесаг хьая, болх бара ха тахан чакхъяьнний са».

22Цигара нах кхайка хьа а бийха, той оттадир Лавана. 23Цу бус Йоакъап волча ший йоӀ Леа йигар цо. Йоакъап Леайца дӀавижар. 24Лавана ший лай ЗулпаӀ а елар, Леайна эша гӀулакх дайта. 25Ӏуйрийна Йоакъапа бӀаргадайра шийцара яр Леа йолга. Цо аьлар Лаванага: «Ер фуд Ӏа сона даьр? Аз хьона дукха болх баьбар, Ӏа сайга Рахьал яйтаргйолаш. Со Ӏеха хӀана вир Ӏа?»

26Лавана жоп делар: «Тхо долча мехка зӀамагӀча йиӀий бокъо яц йоаккхагӀчул хьалха маьре яха. 27Амма, ер кӀира укханца даккха, тӀаккха хьоалчагӀ дӀадаьлча оаха Рахьал а дӀалургья хьога. Из доалахьа йоаккхарг, кхы а ворхӀ шера болх бе беза Ӏа».

28Йоакъапа цо аьннар дир: ловзара Ӏадат кхоачашдир, тӀаккха Лавана ший йоӀ Рахьал дӀаелар цунга. 29Ший лай Балхьат а елар Лавана, ший йиӀийна гӀулакх де. 30Йоакъап Рахьалах кхийтар, из Леайл чӀоагӀагӀа езаелар цунна. Кхы а ворхӀ шера Лавана болх бир цо.


Йоакъапа къонгаш

31Везча Аьланна гора, Йоакъапа Леа ца езалга, цудухьа Цо Леай бераш хилийтар. Рахьалий бер дацар. 32Леас, берах кхийна, воӀ вир, цунах цо Рабаан[*] аьнна цӀи тиллар, хӀана аьлча, цо йоахар: «Везча Аьланна гу аз хьега бала: хӀанз мукъагӀа со езаяла мег са мара».

33Леа юха а берах хилар, кхы а цхьа воӀ вир цо. Цунах цо ШимӀа[*] аьнна цӀи тиллар. Леас йоахар: «Везча Аьланна хезад, со езац аьнна са мара, цудухьа Цо сона цхьаькха а воӀ велар».

34Кхы а берах хинна, кӀаьнк вир Леас. Цо цунах Леви[*] аьнна цӀи тиллар. Леас йоахар: «ХӀанз са мар сона уллув хургва, аз кхо воӀ ваьв цунна».

35Юха а берах хинна, кхы а цхьа воӀ вир Леас. Цунах цӀи ЯхӀуд[*] тиллар. Цо йоахар: «ХӀанз аз Везча Аьланна хоастам бергба».

Цул тӀехьагӀа кхы бер ца хулаш, сецар из.

#### 30

1Ший йишах Леайх хьогаш ер Рахьал, хӀана аьлча цунна гора Йоакъапа даь ший бер доацилга. Цо аьлар Йоакъапага: «Со лергья, Ӏа са бераш ца хулийте!»

2Йоакъапа аьлар, Рахьала эгӀаз а ваха: «Хьона бераш ца денна Даьла-м вац со?»

3ТӀаккха Рахьала аьлар: «Са лайца Балхьатаца Ӏовижа, цо са кара бер дергдолаш, тӀаккха са цунга гӀолла дезал хургба».

4Рахьала ший лай Балхьат елар Йоакъапа, цунах сесаг яйта. Йоакъап цунца Ӏовижар. 5Балхьат берах хилар, тӀаккха цо воӀ вир Йоакъапа. 6«Са дуӀаш а хеза, Дала бакъяьй со, – аьлар Рахьала. – Цо сона воӀ велар». Цу кӀаьнках Дан[*] аьнна цӀи тиллар.

7Юха а берах хинна, Рахьала лаьво цхаькха а кӀаьнк вир Йоакъапа. 8«Сай йишийца чӀоагӀа къовса а енна, толам баьккхар аз», – аьлар Рахьала. Цу кӀаьнках Наптал[*] аьнна цӀи тиллар цо.

9Ший кхы бер ца хулилга хайча, Леас Йоакъапа ший лай ЗулпаӀ елар, цунах сесаг яйта. 10Леай лайс ЗулпаӀа Йоакъапа кӀаьнк вир. 11«Са аьттув хилар», – аьлар Леас. Цо кӀаьнках Гадо[*] аьнна цӀи тиллар.

12Леай лайс ЗулпаӀа Йоакъапа кхы а цхьа кӀаьнк вир. 13Леас аьлар: «Со ираз долаш я! ХӀанз кхалнаха со ираз долаш я аргда!» Цу кӀаьнках Ашар[*] аьнна цӀи тиллар цо.

14КӀа хьокхача хана, ара гӀолла воагӀача Рабаана мандрагораш[*] оала баьцадаараш корадир. Цо уж ший нанна Леайна дера. Рахьала аьлар Леайга: «Боккъала, хьай воӀо дена баьцадаараш да сона кӀезига».

15«Ӏа мар а ваьккхав согара, хӀанз са воӀо дена баьцадаараш а деза хьона?»

Амма Рахьала жоп делар: «Нагахь санна хьай воӀо дена баьцадаараш Ӏа сона лой, тховсар Йоакъапаца Ӏойижа мегаргья хьона», – аьнна.

16Сарахьа Йоакъап арара цӀавоагӀаш, Леа цунна духьал яхар. «Тховсар хьо соца Ӏовижа веза, – аьлар цо. – Аз сай виӀий баьцадаараш деннад хьох». Цу бус Йоакъап Леайца Ӏовижар. 17ТӀаккха Леай дуӀаш хеза, Дала юха а дезалхочох хилийтар из. Цо Йоакъапа пхелагӀа кӀаьнк вир. 18Леас аьлар: «Аз сай мара сай лай ялар бахьан долаш, Дала совгӀат даьд сона». Цо кӀаьнках цӀи Иссархан[*] аьнна тиллар.

19Юха а дезалхочох а хинна, Йоакъапа ялхлагӀа кӀаьнк вир Леас. 20«Дала деза совгӀат деннад сона – йоахар Леас. – ХӀанз Йоакъапа со белггала лоархӀаргья. ХӀана аьлча, аз ялх воӀ ваьв цунна». Цу кӀаьнках цудухьа Забул[*] аьнна цӀи тиллар цо.

21Цул тӀехьагӀа Леас йиӀиг йир, цунах цо Дина аьнна цӀи тиллар.

22Рахьал дага а йоаллаш, цун дуӀан жоп денна, бер хилийта аьттув бир Дала. 23Берах а хинна, кӀаьнк вир Рахьала. Цо йоахар: «Дала ер эхь дӀадаьккхар сона тӀера». 24Цо кӀаьнках Ювсап[*] аьнна цӀи тиллар. «Везча Аьлано кхы а лолва сона воӀ», – йоахар цо.


Йоакъапа доахан совдоалаш дар

25Ювсап ваьчул тӀехьагӀа, Йоакъапа аьлар Лаванага: «ДӀавахийта со сай мехка. 26Аз хьона болх баь бола са истий а, бераш а хьада, тӀаккха гӀоргвар со. Хьона ховчча бесса, аз хьона гӀулакх дика даьд».

27ТӀаккха аьлар цунга Лавана: «ВӀалла хье сона раьза вале, ма гӀо дӀа, укхаза Ӏе. – Сона поал а тесса, хайнад, хьо бахьан долаш со Везча Аьлано даькъалваь хилар. 28Ӏайха алал согара хьайна совгӀат, аз дӀалургда хьона из».

29Йоакъапа аьлар: «Хьона хов, аз хьона болх дика баьлга: аз Ӏалашдар бахьан долаш, хьа доахан дика хиннад. 30Со хьо волча венача хана, хьа хьал дика дацар, хӀаьта хӀанз хьа из дуккха дикагӀа да. Со варца Везча Аьлано даькъалваьв хьо. Цкъа мичча хана даь а, сай цӀенна гӀулакх ца дича варгвий со?»

31«Фу лу аз хьона?» – хаьттар Лавана.

Амма Йоакъапа аьлар: «Сона хӀама дала дезац. Аз яхар Ӏа дой, аз дӀахо а доажа а дергда лора а дергда хьа жа. 32Пурам да сона, тахан жа-Ӏулашка гӀолла чакхваьнна, деррига кӀаьдаш латта а, къоарза а жа хьаэца, хӀаьта иштта, массе а Ӏаьржа Ӏоахарий а, кӀаьдаш латта а, къоарза гаьзарий а хьаэца. Из сона бенна мах хургба. 33ТӀайоагӀача хана хьона атта хургда со тешаме вий зе: са жега хьажа веча, кӀаьдаш ца латташ, е къоарза йоацаш бож хуле, е Ӏаьржа боаца Ӏаьхар хуле, хьона ховргда, аз из хьайчарех лочкъабаьлга».

34Лавана жоп делар: «Со раьза ва, Ӏа яххача бесса дергда вай».

35Амма цу дийнахьа Лавано деррига къоарза а, кӀаьдаш латташ а тамагӀаш долха гаьзарий а, Ӏаьржа Ӏаьхарий а хьа а къоастадаь, ший къонгашка уж лораде аьлар. 36Кхаь дийнахьа новкъа а баха, къоарза хьайбаш кхыча метте дӀалаьхкар Лаванеи цун къонгашеи. Йоакъап диса Лавана жа доажаде висар.

37ТӀаккха Йоакъапа, дака а, бӀара а, хьеха а тӀера саьргаш хьадаьха, цхьацца йолча моттигера царна тӀера чкъор Ӏодаьккхар. Гаьнаш кӀай йийрзар. 38Цо уж саьргаш жево а гаьзараша а хий мелача масса йолча моттиге Ӏодехкар. Хий мала дена жа а, гаьзарий а цигга вӀашагӀакхетар. 39Уж шоайла кхетар, цу саьргашта юххе, цар хьадаь Ӏаьхарг а, бӀийг а хулар къоарза, боарха, Ӏаьржа кӀаьдаш латташ а тамагӀаш долхаш а. 40Йоакъапа уж керда даьраш къаьста овттадора, юхедисараш Лаваначарех тохар. Цу тайпара ший доалахьа Ӏулаш хилар цун, уж цо Лаваначарех къаьста леладора. 41ЧӀоагӀагӀа дола хьайбаш шойла вӀашагӀкхета доладелча, цо ний чу цу тайпара кийчдаь саьргаш дохкар, цу хьайбашта бӀаргагургдолаш. 42Нагахь санна хьайбаш эсалчарех дале, цо саьргаш дахкацар. Цу тайппара, чӀоагӀа, низ болаш дараш Йоакъапа кхоачаш, низ боацаш, эсала дараш Лавана кхоачаш.

43Йоакъап чӀоагӀа вӀаьхий хулаш воагӀар, цун хӀанз ший доалахьа доккхай Ӏулаш а дар, инкалаш а яр, вираш а дар, маӀанах а кхалнах а – лай а бар.

#### 31


Йоакъап Лаван волчара вод

1Йоакъапа хезар Лавана къонгаша оалаш: «Вай даь доалахьа дар дӀа а ийца, ший боахам гулбаьб Йоакъапа».

2Цул тӀехьагӀа Йоакъапа теркалдир Лаван хьалха санна шийца ца хилар. 3Везча Аьлано аьлар Йоакъапага: «Хьай даьй лаьтта долча, хьай гаргара нах болча юха верза. Со хьоца хургва хьона».

4Йоакъапа саг а вахийта хьабийхар Рахьал а Леа а ший жа долча. 5Цо аьлар царга: «Сона гу, шун да хьалха санна сайца воацилга, амма са даь Даьла соца ва. 6Шоана хов, аз сай низ кхоачача бесса цунна болх баьлга, 7амма цо левора со, иттаза сона бала беза мах хувцаш. Дале а, Дала лоравора со цо леладеча воча хӀамах. 8Нагахь санна Лавана: „Хьона луш бола мах къоарза жа хургда“, – аьлча, деррига жа къоарза хулар, хӀаьта нагахь санна цо: „Хьа мах кӀаьдаш латташ дола жа хургда“, – аьлча, дерригаш а кӀаьдаш латташ хулар. 9Иштта Дала шун даьгара Ӏуллаш хьа а даьха, сона хьаделар.

10Цкъа хьайбаш шоайла кхетача хана, сона гӀа дайра: гаьзарех кхета аьнна тӀаяьнна божлой къоарза а, боарха а, тамагӀаш долхаш а яр. 11Даьла малейко аьлар сога гӀанахьа: „Йоакъап“. Аз жоп делар: „Со укхаза ва“, – аьнна. 12Цо аьлар: „ДӀахьажал: гаьзарашца цхьанкхийтта еррига божлой къоарза а, боарха а, тамагӀаш долхаш а я. Сона байра Лавано хьона баь тийшаболх. 13Со Бет-Эле хьона духьал вена Даьла ва, Ӏа кхера тӀа даьтта а детта, Сона чӀоагӀо яьча моттиге. Ер лаьтта дита а дите, хье ваьча моттиге сихха дӀагӀо“»[+].

14Рахьала а Леас а аьлар: «Тха даь боахамах тхона дакъа дергдий Ӏа? 15Гуш да, цунна тхо хийра хетар. Тхо дехка а дехка, тхох даьккхар диа ваьннав из. 16Дала тха даьгара хьабаьккха боахам, шеко а йоацаш вай а, вай берий а ба, цудухьа Дала хьайга яххар де».

17Бераш а, истий а инкалашта тӀа а ховшабаь, 18деррига хьайбаш хьалха а даьха, Падан-Араме вӀашагӀтеха боахам хьа а ийца, ший да Исхьакх волча, КенаӀан-мехка дӀаваха новкъа ваьлар Йоакъап.

19Лаван жа ларга вахача, Рахьала цун цӀагӀара теник-аьлий лочкъабир. 20Йоакъапа левир арамхо Лаван, ше дӀаводилга дӀа ца оалаш. 21Из ведар, ший доалахьа дар хьа а ийца. Эпрат-хил дехьа а ваьнна, ГалӀад-лоам болчахьа дӀавахар из.


Лаван Йоакъапа тӀехьа вода

22КхоалагӀча дийнахьа Лаванага хоам бир, Йоакъап веддав аьнна. 23Шийца гаргара нах а ийца, Йоакъапа тӀехьа ваьлар из. ВорхӀ ди даьлча ГалӀад-лоама тӀа из цунна тӀа а кхаьчар. 24ГӀанахьа венача Дала арамхочунга Лаванага аьлар: «ЛадувгӀалахь Сога, е дикадар а е водар ма алалахь Йоакъапага».

25Лаван Йоакъапа тӀакхийра. ГалӀад-лоам тӀа ший чаьтараш дӀаовттадир Йоакъапа, Лаван а сецар цига, ший гаргарча нахаца. 26Лавана аьлар Йоакъапага: «Из фуд Ӏа даьр? Со ле а ваь, са мехкарий есаралла бугаш санна дӀа ма бигарий Ӏа! 27Хьо хӀана веддав къайлагӀа? Сога хӀана аланзар Ӏа? Аз самукъадоахача ашарашца, фатанца, дахчан пандарца новкъа воаккхарг ма варий хьо. 28ДӀа-юха къасташ, сай мехкарашта а, цар берашта а барт баккха аьттув хилийтанзар Ӏа. Уйла ца еш даьд Ӏа из хӀама. 29Са низ бар, хьона во болх бе, амма сийсара бийсан хьа даь Дала аьлар сога: „ЛадувгӀалахь, е дикадар а е водар ма алалахь Йоакъапага“. 30Хьо хьай даь цӀагӀа кхача сихвеннадаь, дӀаваха хулийтаргва вай, амма са теник-аьлий хӀана лочкъабаьб оаш?»

31Йоакъапа жоп делар: «Со ведар, хӀана аьлча, со кхерар, Ӏа низагӀа хьай мехкарий сайгара дӀабахар. 32Нагахьа санна хьона укхаза цхьаннега а хьа теник-аьлий корабой, из вахаргвац кхы. Хьай гаргарча наха а гуш хьажа, хьай хӀама йий сога. Нагахьа яле, юха дӀаэца». Йоакъапа хацар, Рахьала теник-аьлий лочкъабаьлга.

33Йоакъапа а Леай а чаьтарий кӀала, Леай шинна а лай чаьтарий кӀала Лавана хӀама корайинзар. Юха Рахьала чаьтара кӀала вера из. 34Рахьал, теник-аьлий инкала нувра кӀала дӀалочкъа а баь, царна ӀотӀахайнаяр. Чаьтар кӀал массанахьа лаьрххӀа лехача а хӀама корайинзар Лавана.

35Рахьала аьлар ший даьга: «ЭгӀаз ма гӀолахь, дада, хьона хьалха со хьал ца гӀаттарах, кхалнаьха лазар долаш я со». Мел чӀоагӀа лехарах Лавана корабинзар теник-аьлий.

36ЭгӀазвахар тӀаккха Йоакъап, Лавана тӀавийрзар из: «Хьона фу гучадаьннад согара? Хьо сона тӀехьа валла аз фу даьд, са малагӀа бехк ба? 37Са доалахьа дар деррига а кегадаьд Ӏа, вӀалла хӀама корайирий хьона? Хьайна кораяьр хьай а, са а гаргарча наха хьалхашка Ӏойилла, царга кхел яйтаргья вай шинне.

38Ткъаь шера хьо волча Ӏийнав со. Цу хана хьа жа а, гаьзарий а ост а даланзар, хьа жена юкъера кой а диъадац аз. 39Оакхараша тийда хьайбаш хьона тӀа а дена дац аз, зе а сайна хилийтад. ХӀаьта Ӏа дийнахь а, бийсан а лочкъабаьчох сога мах такхийтар. 40Дийнахьа малхо вотташ, бийсан шелал Ӏеткъаш, наб а яйна лийннав со. 41Иштта, ткъаь шера Ӏийнав со хьа фусаме. Дийтта шера хьа шин йоӀах а, ялх шера хьайбаех а болх баьб аз, хӀаьта Ӏа сона луш бола мах иттаза хийцар. 42Нагахьа соца, Исхьакх шийх кхераш вола, са даь-даь ИбрахӀама Даьла вецаре, Ӏа со хӀама а ца луш дӀавохийтаргвар. Амма, Далла яйний са халонаш а, аз хьийга къа а, цудухьа сийсар бус Цо харцвир хьо».


Йоакъапа а Лавана а юкъе хинна барт

43Лавана Йоакъапа жоп делар: «Ер кхалнах са мехкарий ба, бераш а са йиӀий бераш да. Хьона гуш мел дола хьайбаш а, боахам а са ба. ТӀаккха малагӀа во дергда аз сай мехкарашта а, цар дезалла а? 44Барт бе беза вай шинне, из вайна юкъе машар хилара тешал хинна дӀаоттаргболаш».

45Хьа а ийца цхьа кхертӀо дӀаоттабир Йоакъапа, белгало хургйолаш[+]. 46Ший гаргарчарга аьлар цо: «ТӀой гулде». Цар тӀой а гулдаь, цу юххе боккха гув бир. Юха цу гувна юххе хӀама яъа хайшар уж. 47Лавана цу моттигах ЕгӀар-Сахьадут аьнна цӀи тиллар, хӀаьта Йоакъапа цунах ГалӀед аьлар.

48Лавана аьлар: «Ер гув тахан вай шиннена юкъе барт хилара тешал деш хургба». Цудухьа аьннад цунах ГалӀед[*]. 49«Вай барт баь, дӀа-юха даьлча Везча Аьлано терко йойла вайна тӀехь», – аьлар Лавана. Иштта цу моттигах МицӀпа[*] аьнна цӀи тиллар цо. 50«Нагахь санна, хьо са мехкарашца во хуле, е Ӏа царна тӀа саг йоалайой, вайна юкъе цхьаккха веце а халахь: Даьла теш ва хьона а сона а юкъе».

51Кхы а аьлар Лавана Йоакъапага: «Ер кхерий гув а, ер боккха кхера а ба аз вай шиннена юкъе оттабаь. 52Из кхерий гув а, из боккха кхера а тешал да, со укх кхертӀойл дехьа – хьа оагӀорахьа варг ца хилар, хьона зе дара. Хьо а варгвац цу кхертӀойл сехьа сона зе де. 53ИбрахӀама Дала а, Нахьира Дала а, цар даь Дала а кхел йойла вайна».

Ший да Исхьакх кхийрача Даьлах чӀоагӀо йир Йоакъапа Лавана аьннар тӀаэцаш[+]. 54Цу лоам тӀа сагӀа а даьккха, беррига гаргара нах хӀама яъа бийхар цо. Кхачах а кхийтта, цигахьа бийса яьккхар цар.

55Ӏуйрийна хьалххе хьал а гӀетта, мехкарашта а, цар берашта а барташ а даьха, уж даькъала а бийца цӀавахар Лаван.

#### 32


Йоакъап Ӏесава духьала вода

1Ший никъ дӀахо бихьар Йоакъапа. Даьла малейкаш кхийтар цох. 2Уж бӀаргадайча, Йоакъапа аьлар: «Ер Даьла ха да!» Цо уж малейкаш бӀаргадайнача моттигах Махьанаим[*] аьнна цӀи тиллар.

3СеӀир цӀи йолча мехкара Эдом оалача метте вахаш волча ший вешийга Ӏесавага хоам бе нах бахийтар Йоакъапа. 4Цо аьлар царга: «Са аьлага Ӏесавага иштта ала: „Хьа лаьво Йоакъапа йоах: ‘Со Лаван волча ер ди хьатӀакхаччалца Ӏийнав. 5Са шерч а, вараш а, жа а, доахан а, гаьзарий а я, лай а, чулатта нах а ба. Ер хоам бойт аз, хьа къахетамга сатувсаш’“».

6Юкъе бахийтача наха юха а баьхка аьлар Йоакъапага: «Хьа воша Ӏесав волча хилар тхо, из хӀанз хьона духьала воагӀаш ва, шийца виъ бӀаь саг а волаш».

7Веха а кхеравенна а хьайзача Йоакъапа, шийца бола нах а, хьайбаш а шин тоабах дийкъар. 8Цо уйла йир: «Нагахьа санна Ӏесав цхьан тоабах лате а, вож тоаба кӀалхар а яьнна, дийна юсарг ма йий». 9Йоакъапа аьлар: «Са даь-даь ИбрахӀама а, са даь Исхьакха а Даьла, Веза Аьла, Ӏа аьлар сога: „Хьай лаьтта, гаргара нах болча юха верза, Аз дика ваха хоавергва хьо“[+]. 10Сога хьажжа доацаш лакха ба Хьа соцара безам а, тешам а. Со Йордан-хих дехьаваьлча, са кара цхьа гӀадж мара хӀама а яцар, хӀаьта хӀанз са шин тоабанна бийкъа боахам ба. 11Дех Хьога, са вешех Ӏесавах со лоравар, хӀана аьлча, со кхер, ва а вена из сох а, са истех а, берех а латар. 12Ӏа аьнна ма дарий: „Аз хьа аьттув боаккхаргба, форда чура гӀум мо, дагаръяь ца валлал тӀехье кхеергья“»[+].

13Йоакъапа цига бийса яьккхар, шийга долчох Ӏесава совгӀат а кийчдир цо: 14ши бӀаь газа, ткъо бодж, ши бӀаь устагӀа, ткъо ка, 15ткъаь итт кӀоригаш тӀехьа йола инкал, шовзткъа етт, итт бугӀа, ткъо кхал вир, итт маӀа вир а. 16Уж хьайбаш тоабашка дийкъа, лаьшка дӀа а денна, цо аьлар: «Сол хьалха дӀагӀо, хьайбашта юкъе моттиг а юташ». 17Хьалха водача лайга Йоакъапа аьлар: «Са воша Ӏесав духьал а кхийтта, цо хьайга хоатте: „Хьо хьан ва? Мича водаш ва? Ер хьан хьайбаш да Ӏа дугараш?“, 18Ӏа ала: „Хьа лай волча Йоакъапа да. Хьона совгӀата дойташ да ераш, из ше а ва тхона тӀехьа воагӀаш“».

19Иштта шоллагӀча лайна, кхоалагӀчунна а, хьайбашта тӀехьа боагӀарашта а хьийхар цо ала дезар: «Оаш иштта ала Ӏесавага, из шоашта духьал кхийттача. 20Кхы тӀа а тоха: „Хьа лай Йоакъап тхона тӀехьа воагӀаш ва“, – аьле». Йоакъапа уйла йора: «Аз дог кӀаьддергда цун, сайла хьалха ераш совгӀаташ а дахьийта. Юха тхо шиъ вӀашагӀкхийтача, цо со тӀаэца а мег тӀаккха». 21Иштта совгӀаташ хьалха дахьийта, шоаш сейццача бийса йоаккхаш Ӏийра Йоакъап.


Йоакъап Даьлах латар

22Цу буссехь ший ши сесаг а, ши лай-кхалнах а, цхьайтта воӀ а ийца, Ябокх цӀи йолча хил дехьа ваьлар Йоакъап. 23Дезал а, ший боахам а хих дехьа баьхар цо. 24Йоакъап ше висар, тӀаккха ЦаӀ духьал а вена котвала гӀерташ Цунца леташ-къувсаш сахиларга ваьлар из. 25Шийна Йоакъап эшалургвоацалга кхетадийча, цу Саго, укхан хаьнах чӀоаггӀа кулг а теха, из чура даьккхар. 26ТӀаккха Цо аьлар: «ДӀахеца со, ара сийрдайоалаш латт».

Амма, Йоакъапа аьлар: «Ӏа со даькъалвалцца дӀахецаргвац».

27Саго хаьттар: «Хьа цӀи фуй?»

«Йоакъап я», – аьлар Йоакъапа.

28ТӀаккха укханца Лийтачо аьлар: «ХӀанз денз хьа цӀи Йоакъап хургьяц, Исраьил[*] хургья, хӀана аьлча, хьо Даьлаца а нахаца а лийтав, хӀаьта кот а вийннав»[+].

29Йоакъапа аьлар: «Дех хьогара, Хьай цӀи хьаала сога».

Амма, Вокхо хаьттар: «Са цӀи сенна хетт Ӏа?» ТӀаккха Цо Йоакъап даькъалвир. 30Йоакъапа цу моттигах Пенуал[*] аьнна цӀи тиллар. Цо аьлар: «Укх метте Даьлаца юхь-духьал а нийссвеннав со, дийна а виссав со»[+].

31Малх дикка айбеннабар, хаьн чура лазар бахьан долаш астагӀ а лелхаш, из Пенуалера аравоалаш латтача хана. 32Цудухьа даъац Исраьила тӀехьенах болчар хаьн тӀера дулх, хӀана аьлча Лийтачо Йоакъапа цу моттигах кулг техандаь.

#### 33


Йоакъапи Ӏесави вӀашагӀкхетар

1ДӀахьежача, Йоакъапа бӀаргавайра, шийца виъ бӀаь саг а воалавеш воагӀа Ӏесав. Леайнеи, Рахьалаи, шинна а цар лайштеи юкъе бераш дӀа-юха дийкъар Йоакъапа. 2Лай-кхалнахи, цар бераши хьалха овттадир цо, Леаи цун бераши царна тӀехьа овттадир, хӀаьта Рахьали Ювсапи массанена тӀехьаовттабир. 3Хьалха ваьнна дӀа а волавенна, ший вешийна тӀакхоаччаш ворхӀазза лаьтта Ӏокхоачаш суждне вахар из. 4Амма Ӏесав, Йокъапа духьал а ведда, из тоӀӀаваь мархӀа а велла, барташ даха эттар. Уж шиъ вийлхар. 5Кхалнах а, бераш а бӀаргадайна, Ӏесава хаьттар: «Ераш малашб хьоцара бараш?»

Йоакъапа аьлар: «Даьла соца дика а хинна, Цо хьа лайна денна бераш да уж».

6Лай, шоай берашца хьатӀа а баьхка, суждне бахар Ӏесава хьалхашка. 7ТӀаккха Леа а, цун бераш а хьатӀадаьхка, суждне бахар. Массарел тӀехьа хьатӀабаьхка Ювсап а, Рахьал а суждне бахар. 8Ӏесава хаьттар Йоакъапага: «Уж деррига хьайбаш сона духьал санна дайтад Ӏа?»

«Хьо раьза вар ловр сона, са аьла», – аьнна жоп делар Йоакъапа. 9Ӏесава аьлар: «Сога деррига долаш да, са воша. Хьай дар хьайна дита».

10«А, аз дех хьога! – аьлар Йоакъапа. – Нагахьа санна хьо сона раьза вале, дӀаэца согара совгӀат. Хьа юхь гор – Даьла юхь гор санна да, селлара дика со тӀаийцав Ӏа. 11Дех хьога, дӀаэца согара ер аз хьайна дейта совгӀат, хӀана аьлча, Даьла соца дика а хинна, эшаш мел дар са долаш да».

Йоакъапа чӀоагӀа дехарах, Ӏесава хьаийцар цун совгӀаташ. 12ТӀаккха Ӏесава аьлар: «ХӀанз дӀадолх вай, со хьона хьалха хургва».

13Амма, Йоакъапа аьлар: «Хьона гуш да бераш дукха никъ бе могаргдолаш дац, цул совгӀа жа а, доахан а дехка да са. Цхьан дийнахьа а лаьлла дига йиш яц уж, дигача, хьайбаш хӀалакьхургда. 14Хьо хьалха дӀагӀо, са аьла, со хьона тӀеххьа дӀавоагӀаргва, сих а ца луш, хьайбашка а, берашка а са а лоӀийташ. ТӀаккха, са аьла волча, СеӀир-мехка кхоачаргва со».

15Ӏесава аьлар: «Пурам да сона, хьайца массехк сай саг вита».

«Из эшаш дац, – аьлар Йоакъапа. – Хьо соца дика хилар гуш хилча тоъаргда сона».

16Ӏесав цу дийнахьа СеӀир-мехка юхавера, 17хӀаьта Йоакъап, Сакхат[*] цӀи йолча моттиге вахар. Цига чуӀе цӀа а, хьайбашта кӀалъотта кхоллараш а дир цо. Цудухьа аьннад цу моттигах Сакхат.

18Падан-Арамера араваьлча денз, кхы хьовзам боацаш, КенаӀан-мехкара Шехем-шахьар йолча хьакхаьчар Йоакъап. Шахьара хьалхашка сецар из[+]. 19БӀаь дото чӀегилг а енна, Шехема даьгара, Хьамура доазон тӀара лаьтта ийцар Йоакъапа. Цу тӀа ший чаьтар а оттадир цо. 20Цига сагӀа доаккха моттиг а кийчъяь, цу моттигах «Эл-ЭлохӀе-Исраьил»[*] аьнна цӀи тиллар цо.

#### 34


Йоакъапа йоӀа Динайна низбари, из юха декхари

1Йоакъапа Леас яь йола йоӀ Дина яхар моттигера кхалнах болча, царга хьажа. 2Цу мехка кулгалхочун, хьаьвихочун Хьамура воӀа Шехема яйра из. Цо хьа а лаьца, низагӀа лелайир йоӀ. 3Йоакъапа йоӀ Дина дег чура езаенна, цунца безаме къамаьл дир цо. 4Ший даьга Хьамурага аьлар Шехема: «Из йоӀ сона йоалае».

5Йоакъапа хайра, ший йиӀий Динай сийдоадаьлга, амма, цун къонгаш божа боажабеш арахьа бар, цудухьа хӀама а ца оалаш Ӏеш вар из, уж цӀабахккалца. 6Шехема да Хьамур вера Йоакъапаца къамаьл де. 7Хиннар шоашта хайча, Йоакъапа къонгаш сиха арара цӀабаьхкар. Цар дегашка боккха бала а йоккха эгӀазал а яр, хӀана аьлча, Исраьила тӀехьен юкъе чӀоагӀа ийрча гӀулакх дар Шехема даьр, Йоакъапа йоӀ хьувзаяь, цу тайпара хӀама мегийташ дацар.

8ХӀаьта Хьамура йоахар царга: «Дег чура шун йоӀ езаенний са воӀа. Дех шуга, из цунга маьре яйта ялар оаш. 9Тхоца зоахалол леладе: шоай мехкарий тхога байта, тхабараш шоашта а бига. 10Тхона юкъе даха ховша – лаьтта шоана хьалхашка да. Цу тӀа даха а даха, цу тӀа къа а хьега, из шоашта эца а эца».

11Шехема аьлар Динай даьгеи вежарашкеи: «Шу сайца дика хилийта фуннагӀа дергдар аз, оаш яххар лург а дар аз шоана. 12Нускалах моллагӀа тоам а совгӀаташ а деха, аз дӀалургда шоана, оаш из сайга яйтачахь».

13Шоай йиший Динай сийдоадаьндаь, Йоакъапа къонгий уйла хилар, Шехем а, цун да Хьамур а леве. 14Цар аьлар: «Из де йиш яц тха: сумат ваь воацача сагага тхоай йиша яхийтар эхь да тхона. 15Тхо раьза хургда, нагахьа санна оаш цхьа хӀама дой: шу шоаш а шун бола маӀанах а, сумат а баь, тхо санна шо хуле, 16тӀаккха оаха шуга тхоай мехкарий байтаргба, шунбараш хьа а боалабергба. Шоана юкъе даха а хайша, шуца цхьа къам хинна Ӏергда тхо. 17Амма, шо сумат де раьза ца хуле, тхоай йиша хьа а ийца дӀагӀоргда тхо».

18Цу къамаьла раьза хилар Хьамур а, цун воӀ Шехем а. 19ЗӀамигача саго, кхы ха дӀа ца йохийташ кхоачашдир цар аьннар, хӀана аьлча, Йоакъапа йоӀ ший доалахьа ерзае ловра цунна, хӀаьта Шехем, ший даь фусаме геттара лоархӀаш а вар.

20Хьамури цун воӀ Шехеми шоай шахьара коа-наӀарашта юххе нах вӀашагӀкхетача моттиге (пхьегӀа тӀа) хьабаьхкар, нахага къамаьл дира духьа. 21«Уж маьрша нах ба, вайца дика а ба уж, – аьлар цар. – Вай лаьтта баха а къахьега а мукъа битача бакъахьа ба вай уж – укх лаьтта тӀа царна тоъъал моттиг я. Вай цар мехкарий хьакхувларгба, хӀаьта цар вай мехкарий дӀакхувларгба. 22Цхьа халкъ а хинна, вайца Ӏе раьза ба уж, цхьабакъда, вай цхьа хӀама дича: нагахьа санна вай суматдаь хуле. 23Цар жа а, боахам а, деррига хьайбаш а вайна пайдан хургдац тӀаккха? Раьза хила деза вай, тӀаккха уж вайна юкъе баха а ховшаргба».

24Шахьара пхьегӀа тӀа гулбеннараш Хьамура а, цун воӀа Шехема а яхачоа раьза хилар. Шахьаре ваха хӀара маӀасаг сумат вир.

25КхоалагӀча дийнахьа, уж берригаш а лазаро готтбаь хьувзача хана, Йоакъапа ши воӀ – Динай вежарий ШимӀеи Левии, довташ а ийца, довна бахар цхьаккха во хӀама дага доацача шахьара. Цар цу шахьарера беррига маӀанах хӀалакбир. 26Тур техха Хьамур а, цун воӀ Шехем а боа а баь, Шехема цӀагӀара Дина хьа а ийца, дӀабахар уж. 27Йоакъапа юхебисача къонгаша цу цӀеша йизача шахьарера шоашта дӀа мел йохьалу хӀама дӀайихьар, цига шоай йиший сий доадаьндаь. 28Шахьаре а аренашка а мел хинна цар жа а, доахан а, вараш а дӀадигар, цу наьха мел хинна боахам дӀабихьар. 29Шахьара бахархой бераш а, кхалнах а, цӀеношка мел хинна рузкъа а дӀадихьар Йоакъапа къонгаша.

30Хиннар шийна хайча, Йоакъапа аьлар ШамӀийга а, Левега а: «Оаш сона тӀабенар боккха бала ба, укх лаьтта бахаш болча кенаӀанхошта а, перезахошта а со бӀаргавайча везаргвоацача ваьккхав оаш. Вай дукха дац, нагахьа санна уж вӀашагӀ а кхийтта вайх лате, са цӀагӀара саг дийна вусаргвац».

31«ТӀаккха уж мишта бихьаб, – корзагӀбайлар ШимӀеи Левии, – тха йишийца харцахьа лелача кхалсагаца санна лела?!»

#### 35


Йоакъап Бет-Эле юха воагӀа

1Дала аьлар Йоакъапага: «Бет-Эл цӀи йолча шахьаре хьал тӀа а ваьле, ваха а ха, хӀаьта Сона – хьай вешех Ӏесавах хьо ведда воагӀача хана хьона духьалвенача Далла – лаьрхӀе сагӀа даккха моттиг а кийчъе цига»[+].

2Ший дезалга а, шийца болчарга а Йоакъапа аьлар: «ДӀакховса шоай боаца теник-аьлий, тӀера дувхар а хувца, цӀен а ле. 3Цул тӀехьагӀа новкъа довла кийчле, вай Бет-Эле даха новкъа довл. Халача дийнахьа са дуӀан жоп а денна, со миччахьа вахача а, соца хинна волча Далла лаьрхӀа сагӀа даккха моттиг кийчъергья аз цига».

4Шоашка хинна шоай боаца теник-аьлий а, шоай лергара гӀалкхаш а дӀаелар цар Йоакъапага. Цо уж Шехем-шахьара йистте нажа гаьна кӀала лаьттах дӀаехкар.

5Юха уж новкъа баьлар. Дала кхерам тӀатессар царна гонахьа йолча шахьарашка бахача наха, цудухьа Йоакъапа дезалла зулам де дагахьа цхьаккха а тӀехьа валанзар. 6Йоакъап а, цунца хиннараш а, КенаӀан-мехкарча Луз цӀи йолча моттиге (хӀанз Бет-Эл) баьхкар. 7Цигахьа цо Далла сагӀа доаккха моттиг а кечйир, цу моттигах Эл-Бет-Эл аьнна цӀи а тиллар, хӀана аьлча, укхаза Дала Ше вовзийтавар цунна, ер ший вешех ведда водача хана[+]. 8РабиӀат кхаьба Дебира елар, из Бет-Эла юххе ягӀача нажа кӀала дӀаеллар. Цудухьа тиллай цу моттигах Аллон-Бахут[*] аьнна цӀи[+].

9Йоакъап Падан-Арамера юхавеча, Дала, кхы цкъа а Ше гойтар цунна, даькъалвир из. 10Дала аьлар цунга:

«Хьа цӀи Йоакъап я,
амма, хӀанз денз хьох кхы Йоакъап аргдац:
хьа цӀи Исраьил хургья».

Иштта Дала цунах Исраьил аьнна цӀи тиллар[+].

11Дала аьлар:

«Со Низбола Даьла ва.
Дукха дезал хулаш а уж дезал бебаш а хургва хьо.
Халкъ хьадаргда хьох, дукха халкъаш хьадаргда хьох,
паччахьаш хургба хьа тӀехьен юкъе[+].
12ИбрахӀама а, Исхьакха а денна лаьтта
хьона лу Аз,
хьо дӀаваьлча, хьа тӀехьенна а лургда Аз из».

13ТӀаккха цунца къамаьл даьча моттигера вахар Даьла. 14Йоакъапа Дала шийца къамаьл даьча мотте кхертӀо оттабир. Цу тӀа Далла лаьрхӀа даьтта а чхьагӀар а деттар[+]. 15Дала шийца къамаьл даьча моттигах Бет-Эл аьнна цӀи а тиллар Йоакъапа[+].


Рахьал а Исхьакх а кхалхар

16Бет-Элера дӀа а баха, Эпрати-шахьара гаьна боаццаш уж Ӏеш болча хана, Рахьал берах хьайзар. 17ЧӀоагӀа халача йолаш, бала озар цо. Бер хьаэцаш йолча кхалсага аьлар: «Кхера ма кхера, хьа хӀанз а воӀ ва». 18Ший са чура хьалдалале, Рахьала ший кӀаьнках Бен-Они[*] аьнна цӀи тиллар, амма, дас Бен-Яман[*] аьлар цунах. 19Рахьал кхелхар, Эпрати-шахьарга (тахан Байтлахьам оал цох) бодача новкъа дӀаеллар из[+]. 20Цун каша тӀа, чурта кхертӀо оттабир Йоакъапа. Из кхертӀо хӀанз а Рахьала каша тӀа латташ ба. 21Ший никъ кхы дӀахо а бихьа, Мигдал-Ӏедар оалача моттиге ший чаьтар оттадир Исраьила. 22Исраьил цу моттиге Ӏеш волча хана, Рабаан ший даь лай йолча Балхьатаца Ӏовижар. Исраьила хайра из.

Йоакъапа шийтта воӀ вар[+].

23Леас баь къонгаш:
Йоакъапа воккхагӀа вар – Рабаан, тӀаккха ШимӀа, Леви, ЯхӀуд, Иссархан, Забул.
24Рахьала баьраш:
Ювсап, Бен-Яман.
25Рахьала лай йолча Балхьата баьраш:
Дан, Наптал.
26Леай лай йолча ЗулпаӀа баь къонгаш:
Гадо, Ашар.

Уж Йоакъапа Падан-Араме баь къонгаш бар.

27Кхиръят-АрбаӀа (Хьеврон) юххе Мамари цӀи йолча моттиге Ӏеш волча ший даьна Исхьакха юхатӀавахар Йоакъап. Цига гӀолла цхьан хана тӀабаьхка нах болаш лийннабар ИбрахӀам а Исхьакх а[+]. 28Исхьакха бӀаьи дезткъа шу дар, 29из леча хана. Дуне тӀа дукха ха яьккха, виззалца дунен чам биа къаьна саг вар Исхьакх, укх дунен тӀара дӀа а кхелха, ший дайх из дӀакхетача хана. Цун къонгаша Ӏесава а, Йоакъапа а дӀавеллар из[+].

#### 36


Ӏесава тӀехье

1Ӏесава (е кхыча бесса аьлча Эдома) тӀехье ер я[+]. 2КенаӀан-мехкара кхалнах боалабир Ӏесава: Ӏада, АхӀлибам, Басамат. Ӏада хьетахочун Эйлона йоӀ яр. АхӀлибам яр Ӏанай йоӀ а, хьаьвихочун ЦӀибӀона виӀий йоӀ а. 3Басамат яр ИсмаӀала йоӀ а, Набуята йиша а[+]. 4Ӏадас Ӏесава Элипаз вир, Басамата РаӀал вир. 5АхӀлибама ЕӀуш а, ЯӀлам а, Кхорахь а вир. КенаӀан-мехка Ӏесава баь къонгаш бар уж.

6Ший истий а, къонгаш а, мехкарий а, цӀагӀара беррига Ӏуй а, доахан а, КенаӀане гулбаь боахам а ийца, ший воша Йоакъап волча оагӀорахьа ца а водаш нийсса вокх оагӀорахьа ваха дӀавахар Ӏесав. 7Цу шинне дукха хьал а, хьайбаш а дар. Уж тӀабаьхка Ӏеш хиннача лаьтта царна дӀатарбала а, баха а хала дар. 8Иштта дӀаваха, СеӀир мехка ваха хайр Ӏесав (е Эдом).

9СеӀир-лоамашкахьа Ӏийнача эдомхой даь Ӏесава тӀехье ер я.

10Ӏесава къонгий цӀераш яр:
Ӏесава сесага Ӏаде воӀ Элипаз, Ӏесава сесага Басамата воӀ РаӀал.
11Элипаза къонгаш:
Теман, Омар, Цепа, ГаӀтам, Кхеназ.
12Ӏесава виӀий Элипаза ТамнаӀ цӀи йолаш Ӏу яр. Цо Элипаза Ӏамалекх вир. Уж Ӏесава сесага Ӏадий дезала дезал бар.
13РаӀала къонгаш бар:
Нахьат, Зерахь, Шамма, Мизза. Уж Ӏесава сесага Басамата дезала дезал бар.
14Ӏесава сесаго, Ӏаний йоӀа, ЦӀибӀона виӀий йоӀа АхӀлибама Ӏесава баь бар:
ЕӀуш, ЯӀлам, Кхорахь.

15Ӏесава тӀехьенах хьадаьннача ваьрашта керттелаттараш (баьччий) ераш бар:

Ӏесава хьалхарча виӀий Элипаза къонгаш
Теман, Омар, Цепа, Кхеназ, 16Кхорахь, ГаӀтам, Ӏамалекх. Уж Эдома мехка ваьхача Элипазах хьабаьнна баьччий ба. Иштта Ӏадий дезалий дезал а бар уж.
17Ӏесава виӀий РаӀала къонгаш бар:
баьччий Нахьат, Зерахь, Шамма, Мизза. Уж Эдома мехка ваьхача РаӀалах хьабаьнна баьччий бар. Иштта Ӏесава сесага Басамата дезала дезал а бар уж.
18Ӏесава а цун сесага Ӏаний йиӀий АхӀлибама а къонгаш бар:
ЕӀуш, ЯӀлам, Кхорахь.

19Уж Ӏесава (Эдома) къонгаш а, цун халкъан юкъе хинна баьччий ба.


Эдоме ваьхача СеӀира тӀехье

20Эдоме Ӏеш бар хьорихочун СеӀира къонгаш:

Лотан, Шобал, ЦӀибӀон, Ӏана,[+] 21Дишон, Эцар, Дишан. Эдоме бола СеӀира къонгаш хьорихой баьччий бар.

22Лотана къонгаш:
Хьори, Хеймам. ТамнаӀ цӀи йолаш йиша а яр Лотана.
23Шобала къонгаш:
Ӏалван, Манахьат, Ӏейбал, Шапи, Онам.
24ЦӀибӀона къонгаш:
АяхӀу, Ӏана. Ший даь ЦӀибӀона вараш йоажаеш воаллаш, яьссача ара дӀайха хий корадаь Ӏана вар из.
25Ӏаний бераш:
воӀ Дишон, йоӀ АхӀлибам.
26Дишона къонгаш:
Хьамдан, Эшбан, Йитран, Керан.
27Эцара къонгаш:
Билхан, ЗаӀаван, Ӏакхан.
28Дишана къонгаш:
Уц, Аран.

29Иштта, хьорихой баьччий бар: Лотан, Шобал, ЦӀибӀон, Ӏана, 30Дишон, Эцар, Дишан. Уж СеӀир-мехка шо-шоай тоабаш йолаш бар.


Эдома кулгалхой

31Исраьила-мехка паччахьаш хилале Эдоме ер паччахьаш бар:

32БеӀара воӀ БулаӀ. Цо паччахьал даьча шахьара цӀи ДинхӀаба яр.
33БулаӀ велча, цун когаметта Ябаб вера. Из Бацар-шахьарера Зерахьа воӀ вар.
34Ябаб велча, цун когаметта теманхой мехкара Хьушам вера[+].
35Хьушам велча, цун когаметта Бедадан воӀ ХӀадад вера. Моъав-мехка маданхошца толам баьккха вар из, цун шахьара цӀи Ӏавит яр.
36ХӀадад велча, цун когаметта Масрекха-шахьарера Самла вера.
37Самла велча, цун когаметта хина[*] йистерча Рехьабат-шахьарера Шаул вера.
38Шаул велча, цун когаметта Ӏахбара воӀ БаӀал-Хьанан вера.
39Ӏахбара воӀ БаӀал-Хьанан велча, цун когаметта ХӀадар вера. Цун шахьара цӀи ПаӀу яр. Мезахьаба йиӀий Матарада йоӀ Ма-ХӀайтӀабал яр цун сесаг.

40Ераш я Ӏесава тӀехьенах болча баьччий цӀераш, цар тайпашка а, лаьтташка а хьежжа:

ТамнаӀ, Ӏалви, Етет, 41АхӀлибам, Эла, Пинон, 42Кхеназ, Теман, Мубацар, 43Магдаал, Ӏирам. Цар доал ду лаьтташ а цар цӀераш лелаеш дар.

Эдоме баха нах берригаш а Ӏесавах хьабаьнна бар, цун тӀехье яр.

#### 37


Ювсапа гӀанаш

1Йоакъап ший да тӀавена саг а волаш ваьхача КенаӀан-мехка вахаш вар.

2Ер да Йоакъапах а цун тӀехьенах а дувцар.

Вурийтта шу даьлча денз Ювсап ший даьна баьча вежарашца, Балхьатеи ЗулпаӀеи къонгашца, ший даь жа а гаьзарий а йоажош вар. Ювсапа ший вежараша даь во хӀама даьга дӀадувцар. 3Исраьил (е Йоакъап) воккха саг волча хана дунен чу ваьннавар Ювсап, цудухьа вокха къонгел дукхагӀа везар цунна из. Цо Ювсапа хоза кийчдаь дувхар делар. 4Белггала шоайла дукхагӀа даьна Ювсап везалга хайча из вежарашта чӀоагӀа гоамвелар, цунна нийсса дӀабӀарахьажа а цунга дӀайистхила а могаш бацар уж.

5Цкъа Ювсапа гӀа дайра. Цо из вежарашка дийцар, хӀаьта царна Ювсап кхы а чӀоагӀагӀа гоамвелар. 6Цо аьлар царга: «ЛадувгӀалаш, сона фу гӀа дайра. 7Вай кхай тӀа цӀовнаш деш дар. ЦӀаьхха са цӀов ай а бенна, дӀанийсбелар, шун цӀовнаш, цунна гонахьа а айтта, цунна суждне дахар».

8Вежараша аьлар цунга: «Хье паччахь а хинна, тхона кулгалдеш хургва мотт хьона?» Цун гӀа а, цо из дувцар а бахьан долаш, кхы а чӀоагӀагӀа гоамвелар царна из.

9Кхы а цхьа гӀа дайра Ювсапа, из а вежарашта дийцар цо: «ЛадувгӀалаш, кхы а цхьа гӀа дайра сона: сона суждне ухаш малх а, бутт а, цхьайтта седкъа а бар».

10Вежарашта дийца ца Ӏеш, даьна а дийцар цо из гӀа. Дас бехк баьккхар цох: «Из фу гӀа да хьона дайнар? Со а, хьа нана а, хьа вежарий а хьона суждне ухаргда яхилга да-кх хьа из?»

11Вежараша шоай дегашка къувлар цунцара хьагӀ а эгӀазал а, хӀаьта дас дагахьа лоаттадора цун дешаш.


Вежараша Ювсап вохк

12Шоай даь жа доажаде Шехем оалача моттиге бахар вежарий. 13Исраьила аьлар Ювсапага: «Шехема уллув жа доажадеш ба хьа вежарий, хьо уж болча вахийтача фу дар-хьогӀ аз».

«Со кийча ва», – жоп делар Ювсапа[+].

14Дас аьлар цунга: «Ваха а вахе, хьажа, хьай вежарий фу деш ба а, жа миштад а, юха а вай сона цунах жоп а да».

Хьеврон-аренгара Шехеме вахийтар цо Ювсап. 15Цигахьа тувла а венна из лелача гӀолла, цунна духьала кхийтар цхьа наькъахо. Цо хаьттар Ювсапага: «Ӏа фу лех?» – аьнна.

16Ювсапа аьлар: «Аз сай вежарий лех. Хой хьона, мичахьа ба уж шоай жа доажадеш?»

17«Уж укхазара дӀабахаб, – жоп делар наькъахочо, – сона хезар цар оалаш: „Доттане гӀоргда вай“».

ТӀехьа вахача Ювсапа ший вежарий Доттан оалача шахьара йистера корабир. 18Гаьннара Ювсап воагӀаш а вайна, шоашта из тӀакхачале, вежараша барт бир из ве. 19«Хьалла воагӀа ер гӀанаш гуш вар! – аьлар цар. – 20Ве а вийна, гӀув чу кхосса веза вай из, цӀагӀа из аькхо виъав аргда вай. ТӀаккха ховргда вайна, цун гӀанех фу хул».

21Из къамаьл хезача, Ювсап цар карар ваьккхар Рабаана. Цо аьлар: «А, из вургвац вай». 22Кхы а аьлар цо: «ЦӀий Ӏо ма дахийта. Яьсса латтача укх гӀувча кхоссаргва вай из, хӀаьта кулг ма бӀехде шоай». Царех кӀалхар а ваьккха, да волча из дӀавахийта ловш вар Рабаан. 23Ювсап вежарашта тӀавеча цунна тӀера тайп-тайпара бос бола хоза барзкъаш Ӏодаьхар цар. 24Чу хий доацача яьссача гӀув чу кхессар из вежараша.

25ХӀама яъа Ӏохайшача царна байра ГалӀад цӀи йолча меттера инкалашца боагӀа ИсмаӀала тӀехьенах бола базархой-маданхой. Хоза хьадж йоагӀа хӀамаш инкалаш тӀа а етта, Мисар-мехка болхар уж. 26ЯхӀуда аьлар вежарашка: «Вайна фу пайда ба, воша ве а вийна цох дар ложкъадаь Ӏийча? 27Цул дикагӀа да вай из цу ИсмаӀала тӀехьенах болча нахага дӀавохке, цунна кулг тӀадахьа а дезаргдац – вай воша ма вий из».

Вежарий раьза хилар цо аьнначунна. (Рабаан вацар царца цу хана.)[+] 28Уж базархой-маданхой тӀехбовлача хана вежараша Ювсап, гӀув чура хьал а ваьккха, ткъо шейкал мах а баь, царга вехкар. Цу наха из Мисаре дӀавигар.

29Рабаана ханзар хиннар фу дар. ГӀувна тӀавахача цигахьа Ювсап ца вайча халача этта шийна тӀера хӀамаш эттӀайир цо. 30Юха а вена, цо аьлар вежарашка: «ЗӀамига саг цигахьа вац! Со хӀанз даьна духьала мишта гӀоргва?»

31ТӀаккха цар бодж е а йийнна, цун цӀий хьаькхар Ювсапа кочах. 32ТӀаккха из коч шоай даьна тӀа а йихьа, цар аьлар: «Ер кораяьй тхона. Хьажал, хьа виӀий йий ер?»

33Коч яйзача дас аьлар: «Ер са виӀий коч я! Из аькхо виъав! Ювсап аькхо вӀашагӀваьккхав».

34Шийна тӀера барзкъа эттӀадаь, Ӏаьржа дувхар а дийха, дукхача деношка цунах вийлхар Йоакъап. 35Беррига цун къонгаш, мехкарий из теве гӀертар, бакъда, из те лаьрхӀа вацар: «Сай воӀа саготдеш Ӏаьхартден чу гӀоргва со», – йоахар цо. Кхы дӀахо а велхаш вар да.

36ХӀаьта цу хана маданхоша Мисар-мехка пирӀо лоравеш ха деш латтачар хьаким волча Патифарага вехкар Ювсап.

#### 38


ЯхӀуди Тамарии

1Цу хана ший вежарий болчар дӀа а ваха, Ӏадулам оалача моттиге Хьира цӀи йола саг волча Ӏеш вар ЯхӀуд. 2Цига ЯхӀуда ШуӀа цӀи йолча кенаӀанхочун йоӀ яйзар. Из хьайоала а яь, цунах кхийтар из. 3Сесаго берах а кхийна воӀ вича цунах цӀи Ӏаьр аьнна тилар цо. 4Юха а берах хинна воӀ вир ЯхӀуда сесаго. ВоӀах Онан аьнна цӀи тилар цо. 5Цхьаькха воӀ ше вича, цунах Шейла аьнна цӀи тиллар цо. ЯхӀуд Кезаб оалача моттиге вар цу хана.

6Ший хьалхарча воӀа Ӏаьра Тамари цӀи йолаш саг йоалайир ЯхӀуда. 7Амма, Ӏаьр къинош доахкаш саг хиларах, Везча Аьлано са ийцар цун. 8ТӀаккха ЯхӀуда аьлар Онанага: «Хьа вешех йисачунца Ӏо а виже, маьр веший декхар кхоачашде деза Ӏа, веший тӀехье хургйолаш».

9Амма, Онана ховра цу тӀехьен да ше хургвоацилга, цудухьа хӀара ше из кхалсаг йолча чу мел водача хана ший фу лаьтта Ӏо а дахийте мара водацар из, цу веший сесага бер хургдоацаш, ший фу ший вешийна ца далар духьа. 10Везча Аьлана хьалхашка къа долаш хӀама дар из, цудухьа Онана са дӀаийцар Цо. 11ТӀаккха цу шиннена хиннар зӀамагӀа волча воӀа хилар кхераш, ЯхӀуда аьлар ший несийга Тамарега: «Са воӀ Шейла воккха хиллалца, хьай да волча дӀа а гӀой, мар воацаш йиса кхалсаг Ӏе еззача бесса Ӏе». Тамари ший даь цӀа дӀаяхар.

12Дикка ха яьлча, ЯхӀуда сесаг, ШуӀий йоӀ елар. Ший сатийначул тӀехьагӀа, ЯхӀуда ший жа лоргаш бола нах болча Тамне вахар. Ӏадулам-шахьарера цун доттагӀа Хьира а вахар цунца. 13Тамарега аьлар: «Хьа маьрда Тамне жа ларга водаш ва». 14Жерал ягӀача кхалсага дувхар дӀа а даьккха, юхь къайла йоаккхаш тӀа хӀама а кхелла, Тамне бодача новкъарча Ӏенаим-шахьаре чувоаллача моттиге Ӏохайра из. Цунна ховра, Шейла воккха хинналга а, ше цунга маьре дӀа ца лулга а. 15Тамари шийна яйча, цун юхь дӀакъайлаяьккха хиларах из нахаца лела кхалсаг я мотташ хилар ЯхӀуд. 16Кхалсага тӀа а ваха, цо аьлар: «Хьоца Ӏовужаргва со». Цунна ханзар, из ший нус йолга.

Кхалсаго хаьттар: «Ӏа фу лургья сона, хьо сайца аз Ӏовужийтарг?».

17ЯхӀуда жоп делар: «Аз сай жена юкъера бӀийг яйтаргья хьона».

Кхалсаго юха а хаьттар: «Каралоацама хӀама лургйий Ӏа, бӀийг хьаяйтталца?»

18ЯхӀуда хаьттар: «Фу еза хьона каралоацама?»

Кхалсаго жоп делар: «Хьа кач улла махьар а, хьа бе йоалла Ӏаса а еза сона».

Цо яхар дӀа а енна, цунца Ӏовижар ЯхӀуд. Тамари цунна берах хилар. 19Цигара дӀа а яха, шийна тӀакхехка хӀамаш Ӏо а яьха, жерал ягӀача кхалсага дувхар тӀадийхар цо.

20Цу хана ЯхӀуда ший доттагӀа Ӏадуламхо Хьира вахийтар, бӀийг а ийца, ше каралоацама енна хӀамаш хьа я аьнна, цу кхалсагагара. Амма, доттагӀчунна из кхалсаг корайинзар. 21Цо хаьттар цигарча нахага: «Ӏенаима уллув болча наькъа йисте Ӏеш хинна, нахаца лелаш хинна кхалсаг мичай?» – аьнна.

Цар жоп делар: «Укхаза-м хиннаяц цхьаккхе а нахаца лелаш йола кхалсаг».

22ЯхӀуд волча юха а вена, Хьирас аьлар: «Сона из корайинзар, цигарча наха: „Укхаза цхьаккха а нахаца лела кхалсаг яц“, – аьлар».

23ЯхӀуда аьлар: «Даьллахьий, шийга яр шийна ютаялар цо, вайх нах ца бийлачахь. Аз цунна бӀийг яхьийтаяр, амма из хьона корайинзар».

24Кхо бутт баьлча, ЯхӀудага аьлар: «Нахаца а лийнна, берах хиннай хьа нус Тамари!»

ЯхӀуда аьлар: «Ара а яьккхе, йоагае из!»

25Амма, ше дӀаюгача хана маьрдаьга саг вайтар Тамаре: «Ер хӀамаш йолча сага берах хиннай со. Хьажал, хьанад хой хьона ер махьар а, Ӏаса а», – аьнна.

26ЯхӀуда яйзар уж хӀамаш, цо аьлар: «Цунна никъ сачул дуккха дикагӀа ба, хӀана аьлча, аз сай декхар кхоачашдинзар, сай воӀа Шейлана из дӀаяланзар». Кхы цунца Ӏовижанзар ЯхӀуд.

27Бер де деза ха тӀакхаьчача, Тамаре кер чу ши бер долга хайра. 28Бер деча хана хьалхарча бера кулг гучадаьлча, бер хьаэцача кхалсаго, цун кулгах цӀе тай дийхка, аьлар: «Ер хьалхара ва». 29Амма кӀаьнка кулг юха даьлар, хӀаьта хьалха цун воша ваьлар дунен чу. Бер хьаэцача кхалсаго аьлар: «Хьо мишта чакхваьлар, Парас?!» Цу кӀаьнках цӀи Парас[*] тиллар. 30Юха кулгах цӀе тай доаллар а ваьлар гуча. Цунах цӀи Зерахь[*] тиллар.

#### 39


Ювсапи Патифара сесаги

1Базархоша-маданхоша Мисар-мехка воалавир Ювсап. ПирӀов лоравеш ха деш болчарна тӀавиллача хьакимо, пирӀовна улувчарех цаӀ волча мисархочо Патифара ийцар из царгар[+]. 2Веза Аьла вар Ювсапаца, цун дика аьттув хилар ший дикагӀйола оагӀонаш дӀахьокха, цудухьа цун аьла волча мисархочо ший фусаме ваха витар из. 3Цун фусам-даьна гора Веза Аьла Ювсапаца хилар а, цо деча гӀулакхашта тӀехь гӀо деш из хилар а. 4Патифар раьза вар Ювсапа. Цох хьалхара лай вир цо, цӀа а, беррига боахам а Ювсапага лелабе дӀа а бенна. 5Фусам-дас Ювсап кулгалде оттавича денз, Везча Аьлано даькъалйир мисархочун фусам, Ювсап бахьан долаш. Везча Аьлан беркат дессар Патифара доалахьа мел долчунна тӀа: цӀенна а аренна а. 6Цудухьа цо Ювсапах тийша дитар деррига хӀама. Ювсап бахьан долаш цхьан хӀаман гӀайгӀа яцар цун, ше юъачун мара.

Ювсап куц долаш а хоза а вар. 7Дукха ха ялале фусам-даь сесаг укханга хьежа яьлар. Цо аьлар Ювсапага, шийца Ӏовижа аьнна. 8Амма, Ювсап раьза хиланзар, цо йоахар: «Со ший доалахь волча са аьлано цхьанна хӀаман уйла а гӀайгӀа а йиц, деррига а сох тийша дитад цо. 9Укх цӀагӀа со керттера ва. Са аьлано сох тийша дитад укх цӀагӀа мелдар, хьогара дӀа мел иккхар, тӀаккха аз мишта бергба во болх, Далла хьалхашка къа мишта дергда?»

10ХӀара дийнахьа цу кхалсаго деххашехьа а цунца Ӏовижа раьза вацар из. 11Цкъа саг цӀагӀа а воацаш, цхьа хӀама а нийсденна, чувера Ювсап. 12Цун тӀера барзкъаш хьа а лаьца, кхалсаго аьлар: «Ӏовижа соца!» Амма, тӀера барзкъа кхалсага кара а дусаш, ведда араийккхар Ювсап. 13Шийга барзкъаш а диса, из дӀаведдилга бӀаргадайча, 14кхалсаго, лай хьа а бийха, аьлар: «Хьажал, ер жугте вайцига чу а вена, со хьувзаяь, вай сийдоаде воаллар, хӀаьта аз цӀогӀа тохарах 15ший барзкъаш сога а дусаш ведар из».

16Ювсапа тӀадийха барзкъа шийгахьа дитар кхалсаго, фусам-да чувалцца. 17Цунга а иштта дийцар цо: «Из Ӏа воалаваь жугтий лай, со йолча а вена, са сийдоаде гӀерташ вар, 18амма, аз цӀогӀа хьаькхача, ший барзкъа сога а дусаш, ведар из». 19«Хьа лай са сийдоаде гӀертар!» – йоахар кхалсага.

Цо дийцачунга ла а дийгӀа, чӀоагӀа эгӀазвахар Патифар. 20Хьа а лаьца, паччахьа лийца нах чубоахкача дӀачувеллар цо Ювсап.

Иштта набахта кхаьчар из. 21Амма, цига а Веза Аьла вар цунца. Ше цох къахетам беш хиларагӀа, набахтен керттерчунна дикагӀча оагӀорахьа вовзийтар Везча Аьлано Ювсап. 22Набахтен керттерча хьакимо массе лийца боахкача наха кулгалде а, набахта долча хьалах жоп дала а оттавир Ювсап. 23Цунна ше тӀадиллача гӀулакха саготде дезаш вацар набахтен хьаким, хӀана аьлча, Ювсапа масса оагӀорахьа аьттув боаккхаш Веза Аьла вар цунца.

#### 40


Паччахьа чхьагӀар дувттари маькх йоттари

1Дукха ха ялале, Мисара паччахьа ши лай, чхьагӀар дувттари маькх йоттари, шоай аьлана, Мисар-мехка паччахьа хьалхашка гӀалатбайлар. 2ПирӀов эгӀазвахавар ший керттерча чхьагӀар дувттачоа а, маькх йоттачоа а. 3Цо уж шиъ Ювсап чувелла хиннача, Патифара аьлан цӀенца йолча набахта чувеллар. 4Набахтен керттерча хьакимо уж Ювсапага дӀабелар. Ювсап цар гӀулакхага хьожаш вар. Чубехкачул тӀехьагӀа кӀеззига ха яьлча, цу шиннена 5цхьан бус гӀанаш дайра. ХӀара гӀа ший маӀан долаш дар. 6ШоллагӀча дийнахьа уж болча веча, Ювсапа дайра уж гӀайгӀане болга. 7Шийца ший фусамдаь цӀагӀа чубехка боахкача пирӀовна уллув лийннарашка хаьттар цо: «Тахан селла гӀайгӀане хӀанав шу шиъ?»

8«Тхона шиннена гӀанаш дайнад, – жоп делар цар, – хӀаьта цар маӀан дашха тха саг вац».

Ювсапа аьлар царга: «ГӀа дашхар Даьлагара деций? Дувцал сона шоай гӀанаш».

9Керттерча чхьагӀар дувттачо дийцар ший гӀа: «Сона гӀанахьа комсий ткъовронг яйра. 10Цу тӀа кхо чӀонак яр. Ткъовронго зиза даьккхар, юха зизах цу сахьте комсий гейдолгаш хилар. 11Са бе пирӀов кад бар. Аз комсаш а яьха, када чу мут а яьккха, пирӀовга дӀакховдабир из кад».

12«Цун маӀан ер да, – аьлар Ювсапа. – Кхо чӀонак – из кхо ди да. 13Кхо ди даьлча, пирӀовс хьо лакха айваь, хьалха хиннача моттиге дӀаоттавергва. Ӏайха хьалха тийннача бесса пирӀовна кад дӀалургба. 14Амма, аз дех хьогара, хьайна дика ха тӀаеча, со дага а вехий, сона дика болх хилийтар духьа пирӀовга со хьоахавелахь, набахтара со араваккха аьле. 15Жугтий мехкара сай халкъах низах къоаста а ваь воалаваьв со укхаза, хӀаьта укхаза а со набахта чуволлал хӀама даьннадац согара».

16Ювсапа даьча маӀана раьза а хинна, керттерча маькх йоттачо аьлар цунга: «Сона а дайра гӀа: Аз керта тӀа лоаттадеш кхо тускар дар, чухь маькх йолаш. 17Лакхерча тускар чу пирӀовна етта маькх яр, амма, из оалхазараша зӀокарч а етташ, юъаш яр».

18«Цун маӀан ер да, – аьлар Ювсапа. – Кхо тускар – из кхо ди да. 19Кхо ди даьлча пирӀовво хьа корта боаккхаргба, хьа дегӀ хьокха тӀа догӀаргда, хӀаьта оалхазараша хьа дегӀах зӀокарч еттаргья». 20Кхо ди даьлча пирӀов ваь ди дар. Цо той оттадир шийна уллуврчарна. ПирӀовна дагабехар керттера чхьагӀар дувттар а, керттера маькх йоттар а. 21Керттера чхьагӀар дувттар ший хьалхарча моттиге дӀаоттавир цо, вокхо юха а пирӀовна кара кад белар. 22ХӀаьта керттера маькх йоттачун дегӀ хьокха тӀа дегӀар, Ювсапа маӀан деш царга аьннача бесса[+]. 23Амма керттера чхьагӀар дувттачоа Ювсап дага а воханзар, цунна из вицвелар.

#### 41


ПирӀова гӀанаш

1Ши шу чакхдаьлча, пирӀовна гӀа дайр: Нил цӀи йолча хин йисте латтар пирӀов. 2Хи чура берста а, хоза а ворхӀ етт хьал а баьнна, берда тӀа шаршашта юкъе бажа эттар. 3Царна тӀеххьа кхы а ворхӀ етт хьалбаьлар Нил-хий чура. Уж доахан гӀийла а, ийрча а дар. Берда тӀа вокхарна юххе дӀаайттар уж а. 4ГӀийлачар дерстараш диъар. Цига пирӀов сомаваьлар.

5Юха из Ӏовижача, кхы а гӀа дайра цунна: цхьан мергӀалга тӀа биза, хоза ворхӀ кӀи ка бар. 6Юха царна тӀеххьа хьалбаьлар кхы а ворхӀ ка. Уж гӀийла а, малхбоалерча михо боагабаь а бар. 7ГӀийлача канаша дизараш дӀадиъар. Сомаваьннача пирӀовна из гӀа долга хайра. 8Ӏуйрийна сатем байна вар из. Мисар-мехкара массе бозбуанчаш а, хьаькъал дола нах а хьатӀабийха, царга ший гӀанаш дийцар цо. Амма, царна цхьаннена а маӀан де ханзар.

9ТӀаккха керттерча чхьагӀар дувттачо аьлар пирӀовга: «ХӀанз сона дагадера се бехке хилар. 10Цхьан хана пирӀов эгӀаз вахавар ший Ӏушта. Со а, керттера маькх йотташ вар а пирӀов лоравеш ха деш болчарна тӀавиллача хьакима цӀен набахта чудехкар. 11Сонеи пирӀон керттера маькх йоттар волча са новкъостаи набахта цхьан бус гӀанаш дайр. ХӀара гӀа ший маӀан долаш дар. 12Тхоца чувоаллаш къона жугте вар, хадечар хьакима Ӏу вар из. Оаха дийцар цунна тхоай гӀанаш, цо даьшхар уж тхона: хӀаране ший маӀан дир цо. 13Цо даьшхача бесса хилар: со хьалха хиннача балха тӀа вахийтар, вож хьокха тӀа хоавир».

14ПирӀовс Ювсап воалаве бахийтар, из набахта чура хьавоалавир. Чо а тесса, барзкъа а хийца пирӀовна хьалхашка эттар из.

15ПирӀовс аьлар Ювсапага: «Сона гӀа дайнад, цхьаннена а хац из дашха. ХӀаьта хьона гӀанаш дашха хов аьнна хезад сона».

16Ювсапа жоп делар: «ГӀанаш доашхар со вац; Дала лургда пирӀовна пайдане хургдола жоп».

17ПирӀовс аьлар Ювсапага: «Сона дайра, се Нил яхача хина йисте латташ; 18цӀаьхха хи чура хьал а баьнна, хоза а, берста а ворхӀ етт берда тӀа шаршашта юкъе бажа дӀаэттар. 19Царна тӀеххьа цӀаккха сона Мисар-мехка цабайннача тайпара чӀоагӀа ийрча а, гӀийла а ворхӀ етт хьалбаьлар. 20Хьалха хьалдаьнна хоза а, дерста а хинна доахан цу ийрчача, гӀийлача доахана дӀадиъар. 21Уж дӀакъайладаьлар цар керашкахьа, цхьабакъда, цхьаккха кер хьалбизар зелуш дацар: доахан шоаш хиннача тайпара гӀийла дар. ТӀаккха со сомаваьлар.

22Юха сона гӀанахьа цхьан мергӀалга тӀа хьатӀабаьнна хоза а, биза а ворхӀ кӀи ка байра. 23Царна тӀехьа хьалбаьлар баьсса а, биткъага а, малхбоалерча михо бокъабаь а ворхӀ ка. 24Даьссача канаша дизараш дӀадиъар.

Аз овгурашка[*] дийцар из, амма, царна цхьаккха маӀан де ханзар».

25Ювсапа аьлар пирӀовга: «Уж шаккъе а гӀа цхьан хӀамах лаьца да. Дала хьона хьадийлад Ше де воаллар. 26ВорхӀ дика етт а, ворхӀ дика ка а – из ворхӀ шу да. Уж шаккъе а гӀа цхьаннех лаьца да. 27ХӀаьта вокхарел тӀехьа хьалбаьнна ворхӀ гӀийла а, ийрча а етт, ворхӀ даьсса, малхбоалерча михо докъадаь канаш – из кхы ворхӀ шу да. Моцал этта ворхӀ шу. 28„Дала пирӀовна Ше де воаллар хьадийлад“ – яхача хана, из дар аз яьхар. 29Мисар-мехка йоккха таро йолаш, чӀоагӀа беркате ворхӀ шу доагӀаргда. 30ХӀаьта царна тӀехьа доагӀа ворхӀ шу моцал йолаш хургда. ТӀаккха шортта хиннар дицлургда – моцало деррига лаьтта доассадергда.

31Таро йицлургья цунна тӀехьа йоагӀаш йола моцал бахьан долаш, хӀана аьлча, моцал лира хургья. 32ПирӀовна гӀа шозза дайна хилара маӀан да, Даьла соцам хинна чакхбалар а, Цо из кастта кхоачашбергхилар а.

33ХӀама ховш а, хьаькъал дола а саг леха, Мисар-мехка кулгалде из оттаве веза Ӏа. 34Шортта таро йолча ворхӀ шера Мисар-мехка кхедаьча ялата пхелагӀа дакъа хьагулдеш, нах оттабе беза. 35Цу дикача шерашка гул а деш, пирӀовва амарца шахьарашкахьа ялат Ӏалашде деза цар. 36Гулдаь ялат дӀадила деза, моцал тӀаенача ворхӀ шера Мисар-мохк хӀалак ца халийта».


Ювсап Мисар-мехка кулгалхо хул

37ПирӀовс а, цунна гонахь болча берригача аьлаша а, раьза а хинна тӀаийцар Ювсапа аьннар. 38Ший лаьшка пирӀовс аьлар: «Ер санна саг вайна кхы коравергвий, ший дега чу Даьла Са а долаш?»

39ТӀаккха пирӀовс Ювсапага аьлар: «Дала из деррига хьона хьадийла хилча, хьол хьаькъал долаш а, хӀамах кхеташ а саг вац. 40Аз сай цӀен тӀехь кулгалде оттаву хьо, деррига са халкъ хьа амараш кхоачашдеш хургда. Паччахь хиларца со ца хуле, хьол лакхагӀа укх паччахьалкхе кхы саг хургвац»[+].

41ПирӀовс аьлар Ювсапага: «Халахь, аз берригача Мисар-мехка кулгалде оттаву хьо». 42Ший пӀелгах хьа а яьккха ший махьар тӀалатта чӀуг Ювсапа пӀелгах еллар цо, диткъача кӀадах даь дувхар цунна тӀа а дийха, цунна кач дошо зӀы а эллар[+]. 43Ший шоллагӀйолча вордаца из лелаве аьлар цо, из воагӀача хана цунна хьалха «Никъ бита!» яхаш цӀогӀа детта а аьлар. Иштта дӀаоттавир цо из берригача Мисар-мехка доал де. 44ПирӀовс аьлар Ювсапага: «Со пирӀов ва, бакъда, хьа пурмийца воацаш укх берригача Мисар-мехка цхьан саго гӀа боаккхаргбац».

45Цо Ювсапах керда цӀи тилар – Цафнат-Панеах аьнна. Он цӀи йолча шахьаре сагӀа доаккхача хьалхалаттар волча Поти-Фера йоӀ Аснат йоалайир пирӀовс Ювсапа. Ювсап берригача Мисар-мехка гӀолла чакхваьлар моттигашкара хьал довзар духьа[+]. 46Ювсапа ткъаь итт шу даьннадар, Мисара паччахьа гӀулакх де из вахача хана. ПирӀов волчар араваьнна, берригача Мисар-мехка гӀолла чакхваьлар из моттигашкара хьал довзар духьа. 47Шортта таро йолча ворхӀ шера лаьтто дукха ялат делар. 48Цу ворхӀ шера кхедаь ялат гул а деш, шахьарашка Ӏодулар цо. 49Форда чура гӀум санна, дукха дар Ювсапа гулдаь ялат. Цо из дагар а ца деш дитар, хӀана аьлча, дагардаь варгвоацаш из дукха хиннадаь.

50Моцал отта шераш хьатӀадале, Он цӀи йолча шахьаре сагӀа доаккхача хьалхалаттар волча Поти-Фера йоӀо Асната ши кӀаьнк вир Ювсапа. 51Духхьашха ваьча кӀаьнках цӀи Манаш[*] тилар Ювсапа. Цо йоахар: «Дала сай хинна халонаш а, даь цӀа а дицдайтар сога». 52ШоллагӀча кӀаьнках цӀи Эфрам[*] тиллар. Ювсапа йоахар: «Аз бала хьийгача мехка Дала вебийтар со».

53Мисаре шортта таро хинна ворхӀ шу чакхдаьлар. 54Ювсапа ма-аллара, моцал ена ворхӀ шу дӀадоладелар. Кхыча дерригача мехкашка яр моцал, хӀаьта берригача Мисар-мехка яъа хӀама яр[+]. 55Амма, ерригача Мисаре моцал эттача, адам пирӀовна тӀа а даха чӀоагӀа миска ялат дехаш дар. Цо аьлар мисархошка: «Ювсапана тӀа а гӀой, цо яххар де».

56Берригача мехка моцал яр. Ювсапа мисархошка ялат дехкар, из дӀадилла моттигаш хьа а йийла, хӀана аьлча, Мисаре чӀоагӀа моцал эттаяр. 57Гонахьа долча мехкашкара нах Мисар-мехка Ювсапага ялат эца боагӀар, хӀана аьлча, массанахьа а чӀоагӀа моцал яр.

#### 42


Ювсапа вежарий Мисар-мехка болх

1Мисар-мехка ялат долга шийна хайча, Йоакъапа аьлар ший къонгашка: «Шу шоайла бӀарахьежаш хӀана дагӀа? 2Сона хезад, Мисар-мехка ялат да аьнна. ДӀа а гӀой, цигара из эца, вай моцалла лергдоацаш».

3Ювсапа итт воша Мисаре вахар ялат эца. 4Ювсапа нанас ваь воша Бен-Ямин вахийтанзар царца Йоакъапа. Цунна цхьа во хӀама хилар кхерар из. 5Иштта, Исраьила къонгаш дукхача кхыча нахаца ялат эца бахар, хӀана аьлча, КенаӀан-мехка моцал яр. 6Мисар-мехка кулгалхо Ювсап вар. Мехка дерригача халкъага ялат дувхкаш вар из. ДӀакхаьча вежарий, лаьтта Ӏокхетталца суждне бахар Ювсапа хьалхашка[+]. 7Вежарий бӀаргабайча, уж цу сахьате байзар цунна, бакъда, шийна ца бовзача кепара бирса къамаьл дир цо. «Шо мичара даьхкад?» – хаьттар цо.

«КенаӀан-мехкара даьхкад тхо ялат эца», – аьнна жоп делар цар. 8Ювсапа ший вежарий байзабале а, царна из вовзанзар. 9Царех дола ший гӀанаш дага а деха, Ювсапа аьлар: «Шо ямартхой да! Тха паччахьалкхен ледара оагӀонаш ха а, долчун терко е а даьхкад шо!»[+]

10«А, тха аьла, – жоп делар цар. – Хьа лай дола тхо ялат эца даьхкад. 11Тхо дерригаш а цхьан даь къонгаш да. Хьа лай цӀена нах ба, ямартхой бац».

12Ювсапа юха а аьлар: «А, шо тха мехка ледара хӀама малагӀа да хьажа даьхкад».

13Амма, цар жоп делар: «А, тха дезале шийтта воша вар, КенаӀан-мехка Ӏеш волча цхьан даьх хьаваьнна. ЗӀамагӀвола тха воша хӀанз даьца ва, хӀаьта цаӀ кхелхав».

14Ювсапа аьлар царга: «Аз ма аьннадий, шо ямартхой да! 15Шо бакъ лув е харц лув вай мишта къоастадергда хой шоана: аз дув буъ шоана пирӀов вахарах шо укхазара дӀагӀоргдац, шун зӀамагӀвола воша укхаза хьавалцца. 16Шоайх цаӀ вешийна тӀехьа вахийта, шоай воша укхаза хьавоалавергволаш! ХӀаьта вожаш набахта Ӏергда шо, оаша яхар бакъ да е харц да хайна даллалца. ТӀаккха ховргда сона, оаш дувцар бакъ да е дац. Нагахь санна оаш дувцар бакъ деце, шо ямартхой да. ХӀаьта ер аз яхар бакъ хилара аз дув буъ шоана, пирӀов вахарах!»

17Вежарий кхаь дийнахьа набахта чубахкийтар цо. 18КхоалагӀча дийнахьа Ювсапа аьлар царга: «Аз яхар дой, дийна дусаргда шо, хӀана аьлча, со Даьлах кхераш ва. 19Нагахь санна шо цӀена нах дале, шох цаӀ набахта саца веза, вожаш моцал ловш болча шоай дезала ялат ийца баха беза. 20ХӀаьта, шоай зӀамагӀа вола воша хьавоалаве веза оаш. Иштта бакъ а дергда оаша оашош дувцар, цхьаккха лерг а вац шох». Иштта да а дир цар. 21Вежараша аьлар вӀаший: «Дала белггала таӀазар ду вайна, вешийна духьала вай даь къа бахьан долаш. Вайна гора, Ювсап унзарча хьале волга, цо вайга чӀоаггӀа дехар деча хана, амма, вай цунга ладийгӀанзар. Цудухьа ба вайга хӀанз ер бала».

22Рабаана аьлар: «Аз аьннадар шуга – кӀаьнк бахьан долаш шоашта къа тӀа ма эца, амма оаш ладийгӀанзар! ХӀанз цунна тӀагӀолла вайна бекхам хулаш ба»[+].

23Царна дага а дацар, Ювсапа шоай къамаьл кхетаду аьнна, хӀана аьлча, цо царца къамаьл таржамхочунга гӀолла дора. 24Уж болчар дӀа а ваха, вийлхар Ювсап, тӀаккха юха тӀавера из царна, царцара ший къамаьл дӀачакхдаккха. Царех хьа а къоаставаь, царна а гуш, дӀавийхкар ШимӀад. 25Цар галеш ялатах хьал а диза, цар хӀаране дотув ахча цар галешка юха чу а долла, наькъа даа ялат а ле царна аьнна, амар дир Ювсапа. Деррига цо аьннача бесса кхоачашдир.

26Ялат вараш тӀа а дилла, новкъа байлар уж. 27Бийса яккха сайцача, вежарех цхьанне гале барч даьстар, вира яъа хӀама ялар духьа. Цунна гале чу шийна дита ахча корадир. 28«Са дотув юхадера! – аьлар цо вежарашка. – Ер да из, са гале чу». Кхерабенна эгбеш дегаш хьалелха боахкаш, шоайла хьежаш йоахар цар: «Ер фуд, Дала вайна даьр?»

29Шоай да Йоакъап волча КенаӀане юха а баьхка, шоашта хиннар деррига а дӀадийцар цар: 30«Цигарча мехка кулгалхо волча саго, бирса къамаьл а даь, тхога аьлар: „Шо ямартхой да! Тха паччахьалкхан ледара оагӀонаш ха дихкад шо“. 31Амма, оаха жоп делар цунна: „Тхо цӀена нах да, тхо ямартхой дац. 32Тхо шийтта воша вар, цхьан даь къонгаш. ЦаӀ воацаш ва, зӀамагӀа вар КенаӀан-мехка даьца ва хӀанз“. 33ТӀаккха цу мехка кулгалхочо аьлар тхога: „Шо цӀена нах да е дац иштта ховргда сона: шоай цхьа воша укхаза а вите, моцал ловш болча дезала ялат хьа а ийце, новкъа гӀо. 34Со волча шоай зӀамагӀа вола воша воалаве, тӀаккха ховргда сона шу цӀена нах долга а ямартхой доацилга а. Цул тӀехьагӀа аз шун воша дӀалургва, укх мехка мах а байтаргба“».

35Галеш дӀа-са доахаш хӀаранена шоаш ялатах дӀаденна дотув чудоалла шо-шоай бохчаш корадир. Дотув бӀарга дайча цар да а, уж а кхерабелар. 36Йоакъапа аьлар царга: «Оаш сай берех ваьккхар со, Ювсап а вац, ШимӀа а вац, хӀаьта хӀанз Бен-Ямин а дӀаэца гӀерт шо. Деррига а сона духьала даьннад!»

37Рабаана аьлар даьга: «Нагахь аз Бен-Ямин хьона юха ца воалавой, са ши кӀаьнк ве мегаргва хьона. Сога жоп далийта цунах, аз из юхавоалавергва-хьона».

38Амма, Йоакъапа аьлар: «Са воӀ хьоца цига гӀоргвац, цун воша веннав, из ше цхьаь висав. Нагахь санна новкъа цунна цхьа хӀама хуле, сона из ла могаргдац, саготоно биза са къабенна корта Ӏаьхартен чу кхоачийтаргба оаш».

#### 43


Вежарий шозлагӀа а Мисар-мехка бахар

1Лира моцал яр цу КенаӀан-мехка. 2Мисар-мехкара дена деррига ялат шоаш диъача, дас къонгашка аьлар: «ДӀа а гӀой, кхы а дуккха ялат эца вайна».

3Амма, ЯхӀуда аьлар цунга: «Цу саго бирса аьннад тхога: „Шоана са юхь гургьяц, нагахь санна шуца хьавена шун зӀамагӀвола воша ца хуле“. 4Нагахь Ӏа тхоца воша вайте, оаха даха, хьона ялат дахьаргда. 5Амма, Ӏа из ца вайте, тхо гӀоргдац, хӀана аьлча, цу саго аьннад тхога: „Сона юхдухьала ма дувлалаш, шоашца шоай зӀамагӀвола воша воацаш“», – аьнна.

6«Из бала хӀана бенаб оаш сона тӀа, шоай кхы а цхьа воша волга цу сагага дӀа а аьнна?» – хаьттар Исраьила.

7Цар жоп делар: «Цу саго тхох а, вай дезалах а лаьца деррига хеттар тхога: „Шун да хӀанз а дийна вий? Кхы цхьа воша вий шун?“ Оаха цун хаттарашта цӀенна жоп лора. Хьанна ховра цо аргдий: „Хьавоалаве укхаза шоай воша“, – аьнна?»

8ТӀаккха ЯхӀуда аьлар ший даьга Исраьилага: «Ӏа кӀаьнк соца хьавайте, тхо укх сахьате дӀагӀоргда, тхо а, хьо а, вай бераш а моцалла лергдоацаш. 9Аз сай корта кӀалъоттабу-хьона, аз жоп лургда Бен-Яминах, согара хоаттаргда Ӏа цох дар. Нагахь санна аз, хьа а воалаваь, кӀаьнк хьона дӀа ца лой, венна дӀаваллалца хьона хьалхашка бехке хургва со. 10Вай мелал лелаяьецаре, тхо шозза даха а даьхка а хургдар».

11ТӀаккха цар дас Исраьила аьлар: «Нагахь санна гӀулакх иштта дале, укх вай лаьттан сий доаккхаш дола хӀамаш хьо цу сага совгӀата: дарбане даьтта а, модз а, хоза хьадж йоагӀа баьцаш а, даьтта а, тайп-тайпара бӀараш а. Царех шоашта наькъа бахьа мухь кийчбе. 12ХӀанз долхаш, шозза дукхагӀа дотув а хьо, хьалха оашош цӀаденар а юха дӀахьо: из цхьан тайпара цаховш юха чуделла хила мегаш да шоана. 13Шоай воша Бен-Ямин хьа а ийце, цу сага тӀагӀо. 14Низбола Дала гӀо долда шоана, из саг шуца къахетаме хургволаш, шун вокха вешийна а, Бен-Ямина а шуца цӀабувла пурам лулда цо. Нагахь санна, берех вала сона дегӀадале, де хӀама дац».

15СовгӀаташ а, хьалхарчул шозза дукхагӀа дотув а, Бен-Ямин а хьа а ийца, сиха Мисар-мехка бахар вежарий. Уж дӀа а кхаьча, Ювсапа хьалхашка айттар. 16Царца вена Бен-Ямин бӀарга вайча, Ювсапа ший цӀен кулгалхочунга аьлар: «Ераш нах са цӀагӀа дӀа а биге, бежан а дий, яъа хӀама кийчъе. Делкъа хана соца хӀама юъаргья акхар». 17Цу саго шийна тӀадиллар кхоачаш а даь, уж Ювсапа цӀагӀа дӀабигар.

18Вежарий кхерабелар, шоаш цун цӀагӀа кхаьчача. Царна дагадера: «Хьалха вай даьхкача хана вай гале чу дотув кхачар бахьан долаш доаладаьд вай укхаза. ТӀакхийтта вай эша а даь, вайх лай а даь, вай вараш дӀаяха гӀерт из саг». 19Цудухьа коа юккъе из соца а ваь, Ювсапа цӀен кулгалхочунга аьлар цар: 20«Боккъала а ладувгӀа тхога, тха аьла! Тхо цкъа даьхкадар укхаза, ялат а ийцадар. 21Амма, бийса яккха сайцача, оаха галеш хьадаьстача, тхоай дотув ма дарра корадир тхона. Цудухьа хӀанз оаха из юхаденад. 22Кхы а денад оаха ялат эца дотув. Тхона хац, тхой галешка цу хана дотув хьано деллад».

23Кулгалхочо жоп делар: «Шу кхера дезаш хӀама дац. Шун Дала, шун даь Дала делла хила дезаш да шун галеш чу дотув. ХӀаьта шугара дотув хьалха шу даьхкача хана сога хьакхаьчад». Цул тӀехьагӀа цо уж болча ШимӀа хьавоалавир. 24ЦӀен кулгалхочо Ювсапа цӀагӀа чу а бигар уж, царна когаш била хий а делар цо, цар варашта яъа хӀама а оттайир цо. 25Ювсап хьавале вежараша совгӀаташ кечдир, хӀана аьлча, царна хезадар, цо цига шоашца хӀама юъаргья аьнна. 26Ювсап чувеча, шоашкара совгӀаташ цунна дӀатӀа а дихьа, лаьтта кхаччалца цунна хьалхашка суждне бахар уж. 27Царга кӀаьда моаршал а хаьтта, Ювсапа аьлар: «Оаш хьалха сога вийцавар шоай къаьна да, миштав из? Дийна вий из?»

28«Хьа лай вола тха да дийна а могаш а ва», – аьнна жоп а денна, юха а суждне бахар уж.

29ДӀахьаьжача, цунна ший нанас ваь воша Бен-Ямин вайра. Цо хаьттар: «Ер оаш вийца шун зӀамагӀа вола воша вий? Даьла дика болх хилба хьона, са кӀаьнк», – аьлар цо. 30Ший вешийца йола морзо лочкъор духьа, сихха ара а ваьнна, цхьаккха саг воацача ший цӀагӀа дӀачу а ваха, цигга вийлхар из. 31Юха ший юхь а йилла, хьа а вена, чӀоагӀ а венна, цо аьлар: «Яъа хӀама хьая!»

32Цунна къаьстта елар яъа хӀама, вежарашта а, мисархошта а къаьстта елар, хӀана аьлча, мисархошта дегаза хетар жугташца хӀама яъа[+]. 33Вежарий Ювсапа духхьал Ӏохайшар, воккх-воккхагӀвар хьалха а ховш. Шоаш иштта нийса Ӏоховшабарах цец а баьнна, шоайла бара хьежар уж. 34Ювсапа истола тӀара яъа хӀама елар царна, Бен-Ямина лур вокхарна лучул пхезза совгӀа яр. Дукха дуъаш-молаш Ӏийр уж цунца.

#### 44


Гале чура корабаь дото кад

1Ювсапа аьлар ший цӀен кулгалхочунга: «Цу наха дӀаяхьа мел мог яъа хӀама гале чу а йилле, цар дотув юха гале чу долла. 2Са дото кад зӀамагӀа волчун гале чу болла, цо ялатах дала денача дотувца цхьана». Цо аьннача бесса гӀулакх кхоачашдир Ӏуно. 3Са ма хилле а, вежарий шоай варашца новкъабаьхар. 4Уж шахьара гаьна баьннабацар, Ювсапа ший цӀен кулгалхочунга оалача хана: «Сихха цу наха тӀехьа а гӀой, тӀакхаьчача ала царга: „Шоашта даьча дикан духьала во хӀана даьд оаш? 5Са аьлан дото кад хӀана лочкъабаьб оаш? Цу чура молаш а, поал тоссаш а лелабеш ма бий из! Оаш даьр во хӀама да!“»

6ТӀехьа а кхийна, Ӏуно аьлар царга уж дешаш. 7Вежараша жоп делар: «Иштта хӀана ях Ӏа? Из санна хӀама оаха цӀаккха дергдацар. 8КенаӀан-мехкара даьнна тхоай гале чура корадаь дотув а кхыметтел юхаденад оаха. Хьа аьлан цӀагӀара дотув а, дошув а оаха мишта лочкъадергда? 9Нагахь санна, из кад хьона цхьанне гале чу корабой, из саг лергва, хӀаьта тхо хьа аьлан лай хургда».

10«Дика да, оаш яххача бесса дергда вай, – аьлар Ӏуно. – Цхьабакъда, са лай хургва, ший гале чура кад корабаьр, бисараш цӀабаха маьрша хургба». 11Вежараша шоай галеш лаьтта Ӏо а даьхка хьадаьстар. 12ВоккхагӀчунгара зӀамагӀачунга кхаччалца кад лаха волавелар Ювсапа цӀен кулгалхо. Кад Бен-Ямина гале чура корабир. 13Балан хьале айтта, шоашта тӀера хӀамаш эттӀайир вежараша. Юха, шоай варашта михьаш а даьхка, шахьар йолча юхабаьхкар уж. 14Ювсап волча ЯхӀуд а, цун вежарий а юхабаьхкача, Ювсап цӀагӀа вар. Цунна хьалха гора лийгар уж. 15Ювсапа аьлар царга: «Из фуд оаш даьр? Со мо волча сага поал тасса ха хала доацилга ха ма дезарий шоана!»

16ЯхӀуда жоп делар: «Фу аргда оаха тхой аьлага? Фу дувцаргда? Тхоай бехк боацилга мишта хойтаргда оаха? Дала гучадаьккхар тха зулам. ХӀанз тхо а, кад шийгахьа корабаьр а, хьа лай да, тха аьла». 17Ювсапа аьлар: «Из морг дергдац аз! Шийга са кад хиннар хургва са лай, шо шоай да волча маьрша цӀагӀо».


ЯхӀудас вежарех лаьца дехар ду

18ТӀаккха ЯхӀуда, хьахьалхашка а ваьнна, аьлар:

«Са аьла, дех хьогара хьайга цхьа дош алийтар. Хьо пирӀовга кхоачаш вале а, хьай лайна эгӀаз ма гӀолахь. 19Тхо хьалха укхаза долаш Ӏа хаьттар тхога: „Шун да а, воша а вий?“ – аьнна. 20Оаха жоп делар: „Къаьна да а ва, из воккха хилча ваь зӀамига воша а ва“, – аьнна. Тха даьна къаьстта дукхагӀа веза из зӀамагӀа вола воӀ. Цу кӀаьнка нанас ваь воша венна, ше цхьаь висав из[+].

21ТӀаккха Ӏа аьлар тхога: „Хьавоалаве из укхаза, со цунга хьажийта“. 22Оаха хьона жоп делар: „Да а вита воагӀилга дац цу кӀаьнка. Нагахь из воагӀе, да лергва“. 23Амма, Ӏа тхога аьлар: „Шун воша шуца укхаза хьавалцца, шоана са юхь гургьяц“. 24Са аьла, хьа лай вола, тхоай да волча а даха, Ӏа аьннар дӀадийцар оаха.

25Дас аьлар тхога: „Юха а гӀой кӀеззига ялат эца“, – аьнна. 26Амма, оаха жоп делар: „ЗӀамагӀа вола воша а ийца мара гӀолга дац тха цига. Цу сага юхь гургьяц тхона, тхоца зӀамагӀа вола воша ца хуле“.

27ТӀаккха хьа лай волча тха дас тхога аьлар: „Шоана хов, са сесага сона ши кӀаьнк ваьвар. 28Цу шиннех цаӀ велар са, тӀаккха аз аьлар: ‘Из оакхараша виъа хургва’, – цул тӀехьагӀа тахханалца из сона бӀарга а вовнзар. 29ХӀанз оаш вож а дӀавига, цунна во хӀама хуле, сона из лоалургдац. КӀайбенна са корта Ӏаьхарте кхоачийтаргба оаш“.

30Из кӀаьнк къаьстта дукха везаш, цох садоаллаш ва тха да. Цудухьа из воацаш тхо цӀадолхе, 31из воацилга тха даьна дӀахой, из лергва. Хьа лай бехкагӀа балийна тха даь кӀайбенна корта Ӏаьхарте гӀоргба. 32Аз дош деннадар цунна, кӀаьнк лоравергва аьнна. „Нагахь санна аз из хьона хьалхашка ца воалавой, венна дӀаваллалца хьона хьалхашка бехке хургва со, дада“, – аьннад аз.

33Цудухьа аз дех хьогара, са аьла, кӀаьнк вежарашца дӀа а вахийте, цунна метта укхаза хьа лай со вита. 34Со мишта гӀоргва даьна хьалхашка, сайца кӀаьнк а воацаш? Сай даьна хургдола во бӀаргаго лацар сона».

#### 45


Ювсапа вежарашта ше вовзийт

1ТӀаккха Ювсапа, лай болча кхы са а ца тохаденна, цӀогӀа техар: «ДӀадовла сона гучара!» Царех цхьаккха вацар Ювсапа ше вежарашта вовзийтача хана. 2Из чӀоагӀа вийлхар, мисархошта а, пирӀов цӀенна а дӀахезар цун велхар.

3Ювсапа аьлар ший вежарашка: «Со Ювсап ва! Дийна вий са да?» Амма цунах, унзарбаьнна а, кхерабенна а болча вежарашка жоп долалацар.

4ТӀаккха Ювсапа аьлар: «Сона хьатӀадувла». Уж хьатӀабаьхкача, цо аьлар: «Со оаша Мисар-мехка вехка шун воша Ювсап ва! 5Амма, дехе а ма хьовза, шоашта эгӀаз а ма аха, оашош со Мисар-мехка вохкарах. Шо Ӏоажала кӀалхара дахар духьа, шул хьалхагӀа со кхачийтар Дала укхаза. 6Ши шу да укх мехка моцал йола, кхы а пхе шера ялат дӀадувш а, е чуэцаш а хургдац. 7Амма, Дала вайтав со шул хьалха, укх лаьттан тӀехь шун тӀехье хилийта, шун вахар цу тайпарча тамашийнача хӀаманца кӀалхардакха.

8Оаш вайтавац со укхаза, Дала вайтав. Цо сох пирӀов гӀонча ваьв, цун цӀен тӀехь аьла а, берригача Мисар-мехка тӀехь кулгалхо а ваьв. 9Сихха са даьна тӀа а кхаьче, ала цунга: „Хьа воӀа Ювсапа хабар дайтад хьога: ‘Дала со Мисар-мехка кулгалхо ваьв. Со волча хьавола, ха дӀа а ца йохийташ. 10ГӀашан цӀи йолча метте Ӏергва хьо, сона уллув. Хьай къонгаш а, къонгий къонгаш а, беррига боахам а, деррига доалахье хьадоаладе. 11ГӀашане хьо а, хьа дезал а кхоабаргба аз, хӀана аьлча, тӀадоагӀаш моцалла пхи шу да. Из ца дой, хьо а, хьа цӀа а, хьа доалахьа дар а, эшам болаш хургда’“.

12Шоана а, са вешийна Бен-Ямина а, шоай бӀаргашта гуш да шоашца къамаьл дер со хилар. 13Са даьга со Мисар-мехка сийдолаш хилар а, шоашта укхаза мел дайнар а дувца. Из сихха укхаза хьа а воалаве».

14Ший воша Бен-Ямин мархӀа а велла, вийлхар из, Бен-Ямин а вийлхар цунца. 15Масса вола воша мархӀа а воллаш, царна барташ доахаш, велхар Ювсап. Цул тӀехьагӀа вежараша цунца къамаьл дир.

16Ювсапа вежарий баьхкаб аьнна хабар хезар пирӀовна. ПирӀов а, цунна уллувра бараш а хоза хеташ бар. 17ПирӀовс Ювсапага аьлар: «ДӀаала хьай вежарашка, шоашта эшаш дола даъа хӀама КенаӀан-мехка дӀа а хьо, 18шоай да а, дезал а укхаза хьа а боалабе. Аз Мисарера дикагӀа дола лаьтта лургда шоана, цунах хьабаьнна пайда шоашта бутаргба, аьле». 19Кхы а амар дир пирӀовс: «Мисар-мехкара вордаш йига шоай бераш а, истий а хьабоалабе, шоай да а, шоаш а хьадувла. 20Шоай цигача дусача доалахьарчун сагот ма де, Мисаре толашагӀа мелдар хургда шоана».

21Исраьила къонгаша цо яххача бесса дир. ПирӀовс деннача амарца, Ювсапа царна вордаш а, наькъа кхача а беллар. 22ХӀаранена керда дувхар делар, хӀаьта Бен-Ямина кхо бӀаь дото шейкали, пхе тайпара тӀабувха гӀирси белар. 23Ювсапа ший даьна а дахьийтар совгӀаташ: Мисар-мехкара толашагӀа мел дола хӀама тӀадетта итт вир а, ялат а, маькх а, наькъа воагӀаш даьна эшарг мел дола тайп-тайпара даъараш тӀадола итт вирбӀарз а. 24Цул тӀехьагӀа, вежарий накъабаьха, уж дӀаболхаш, цо аьлар: «Новкъа довнаш а ма дахалаш, сагот а ма делаш!»

25Мисар-мехкара ара а байнна, шоай да Йоакъап волча КенаӀан-мехка баьхкар уж. 26Цар аьлар цунга: «Ювсап дийна ва! Ювсап берригача Мисар-мехка кулгалхо ва!» Йоакъап фу аргда ца ховш висар, цкъа хьалхагӀа-м из тийшанзар царех. 27Амма, Ювсапа дайта хабар а хезача, цо шийна яйта йизза вордаш а яйча, Йоакъапа дог хоза хийтта тохаделар. 28Исраьила аьлар: «Тоъаргда! Са воӀ Ювсап дийна ва. Се валале, из го гӀоргва со».

#### 46


Йоакъап Мисар-мехка вода

1Исраьил ший доалахьа дар деррига хьа а ийца новкъа ваьлар. ВоагӀаш, Беар-ШабаӀе ше кхаьчача, ший даь Исхьакха Далла сагӀаш даьхар цо[+].

2Бийсана сурта хьисапе духьалвенача Дала Исраьилага аьлар: «Йоакъап!»

«Со укхаза ва», – жоп делар Йоакъапа.

3Дала аьлар: «Со Даьла ва, хьа даь Даьла. Кхера а ца кхераш, Мисар-мехка гӀо, цига Аз хьох доккха халкъ хьадоалийтаргда. 4Со хьоца Мисар-мехка дӀа а воагӀаргва, цигара Аз хьо юха а воалоргва. Хьа ши бӀарг Ювсапа кулго дӀакъовларгба»[+].

5ТӀаккха Беар-ШабаӀера араваьлар Йоакъап. Исраьила къонгаша шоай да а, бераш а, истий а пирӀовс яйтача вордаш тӀа ховшабир, цига дӀабигар духьа. 6КенаӀан-мехка гулдаь доахан а, боахам а шоашца хьаийцар цар. Ший ерригача тӀехьенца Мисар-мехка вера Йоакъап. 7Цо шийца шоай бераш а, берий бераш а, еррига тӀехье а дӀайигар. 8Ераш я Мисар-мехка баьхкача Исраьила къонгий цӀераш.

Йоакъапи цун тӀехьеи.

Йоакъапа хьалхара воӀ Рабаан.
9Рабаана къонгаш:
Хьанах, Палу, Хьацрани, Карми.
10ШимӀа къонгаш:
Емуал, Ямин, АхӀад, Якин, ЦӀохьар, кенаӀанхочо ваь Шаул.
11Леве къонгаш:
ГӀиршон, КхахӀат, Мерари.
12ЯхӀуда къонгаш:
Ӏаьр, Онан, Шейла, Парос, Зерахь (Ӏаьр а, Онан а КенаӀан-мехка кхелхабар).
Пароса къонгаш:
Хьацрани, Хьамал[+].
13Иссархана къонгаш:
ТовлаӀ, Пувва, Йов, Шимрон.
14Забула къонгаш:
Серад, Элон, Яхьлаал.

15Уж Леас Йоакъапа Падан-Араме баь къонгаш бар. Цо яь Дина цӀи йолаш йоӀ а яр. Уж, къонгаш а мехкарий а – ткъаь кхойтта саг вар.

16Гадой къонгаш:
Цифйон, Хаьги, Шуни, Эцбон, Эри, Ароди, Арели.
17Ашара къонгаш:
Йимна, Йишва, Йишви, БериӀ.
Серахь цӀи йолаш йиша а яр цар.
БериӀа къонгаш:
Хьебар а, Малкиал а.

18Лавана ший йоӀа Леина енна лай йолча ЗулпаӀа Йоакъапа даь бераш дар уж, веррига а ялхайтта саг.

19Йоакъапа сесаго Рахьала баь къонгаш бар:
Ювсап а, Бен-Ямин а.
20Мисар-мехка Он цӀи йолча шахьаре сагӀа доаккхача хьалхалаттар волча Поти-Фера йоӀо Асната Ювсапа ши воӀ вир.
Цар цӀераш яр Манаш а, Эфрам а[+].
21Бен-Ямина къонгаш бар:
БулаӀ, Бахри, Ашбели, Гери, НаӀаман, Аьхи, Рош, Мупим, Хьупим, Арди.

22Йоакъапеи Рахьалеи тӀехье яр из, веррига а вийтта саг.

23Дана воӀ:
Хьушим.
24Наптала къонгаш:
Яхьциал, Гуни, Йицар, Шилам.

25Лавано ший йоӀа Рахьала гӀулакх де еннача Балхьата Йоакъапа баь къонгаш бар уж, веррига а ворхӀ саг.

26Йоакъапаца Мисар-мехка венар, цун тӀехьенах вар, къонгий истий ца лаьрхӀача, кховзткъе ялх саг вар. 27Мисаре Ювсапа ваь ши воӀ вар. Беррига а Мисаре баха Ӏохайшараш, Йоакъап а цун тӀехьенах бараш а кховзткъеи итт саг вар.


Йоакъапи Ювсапи Мисар-мехка вӀашагӀкхетар

28Ювсап волча водаш, шийл хьалха ЯхӀуд вахийтар Йоакъапа, ГӀашане бода никъ бовзар духьа а цу лаьттах дар хар духьа а. Уж цига дӀакхаьчача, 29Ювсап ший ворда дӀа а йожийта, ГӀашане ший даьна Исраьила духьалвера. Исраьил бӀаргавайча, тӀаведда из мархӀа а велла, вийлхар из. 30Исраьила аьлар Ювсапага: «ХӀанз-м вала а хала дацар, хӀана аьлча, сай бӀаргашца хьо дийна хилар гу сона».

31Ювсапа вежарашка а, ший даь цӀийх болча нахага а аьлар: «Аз ваха пирӀовга аргда: „КенаӀан-мехка Ӏийна са вежарий а, даь цӀийх бараш а, со волча хьабаьхкаб. 32Уж нах жа Ӏуй ба. Цар хьайбаш леладу. Шоашца кегий а доккхий а хьайбаш а, шоай доалахьа дола деррига хӀама а хьаденад цар“. 33ПирӀовс, хьа а дийха, шоашка хоатте: „Шу фу леладеш да?“ 34оаш ала деза: „Тхоай даьша санна, кегий долча хана денз доахан леладу оаха!“ ТӀаккха ГӀашан цӀи йолча мехка даха Ӏоховша бокъо лургья шоана, хӀана аьлча, мисархошта дегаза ба цхьан метте ца бахаш, жа доажадеш меттара метте ухаж бола Ӏуй»[+].

#### 47

1ПирӀовна тӀа а ваха, Ювсапа аьлар: «Са да а, вежарий а, шоай доаханца а, боахамца а, КенаӀан-мехкара хьа а баьхка, ГӀашане ба хӀанз». 2Вежарех хаьржа пхи саг воалавир цо пирӀовна тӀа.

3ПирӀовс хаьттар царга: «Шоана фу де хов вахаре?»

Вежараша жоп делар: «Тхой дай санна, Ӏуй да тхо». 4Кхы а аьлар цар: «Укхаза хӀанзарчоа даха даьхкад тхо, хӀана аьлча, КенаӀан-мехка лира моцал я, доахан доажаде моттиг яц тха. Дех хьога, ГӀашане тхона даха Ӏоховша бокъо ялар».

5ПирӀовс аьлар Ювсапага: «Хьо волча да а, вежарий а баьхкаб. 6Мисар-мехкара лаьтта хьона гуш да. Из лаьтта эггара дикагӀа долча моттиге Ӏоховшабе хьай гаргара нах. Шоашта лой ГӀашане а Ӏе мегаргба уж. Къаьстта говзанчаш царна юкъе бале, са доахан Ӏалашде дӀаовттабе уж». 7Ший да Йоакъап воала а ваь, пирӀовна хьалхашка оттавир Ювсапа, хӀаьта Йоакъапо пирӀов даькъалвийцар. 8ПирӀовс хаьттар цунга: «Хьа масса шу даьннад?»

9Йоакъапа жоп делар: «Со дунен чухь ваха бӀаь ткъаь итт шу да. КӀезига а къахьа а да са вахара шераш, сай даьша яьккхар миссел ха яьккхаяц аз укх дунен чу». 10ПирӀов даькъал а вийца, дӀавахар Йоакъап.

11Да а, вежарий а Мисаре баха ховшабир Ювсапа, царна Мисаре эггара дикагӀча моттиге, РаӀамсас оалача шахьара юххе лаьтта а делар, пирӀовс шийна тӀадиллача бесса. 12Ший даь а, вежарий а фусамашкара берашка хьежжа, массанена юъачунца кийчо йир Ювсапа.

13Цул тӀехьагӀа моцал кхы а чӀоагӀелар, цхьаннахьа а яа хӀама яцар. Мисар а, КенаӀан-мохк а моцало гӀелбаьбар. 14Шийгара ялат эцаш гулденна Мисаре а, КенаӀан-мехка а мел дола дотув вӀашагӀтехар Ювсапа. ПирӀов цӀагӀа лоаттадора цо из. 15Мисаре а, КенаӀан-мехка а дотув кхоачаделча, берригача Мисар-мехкарча наха, Ювсапа тӀа а баха, аьлар: «Тхона маькх я, моцалла ма дайта тхо хьай бӀаргашта гуш. Тха дотув кхоачаденнад».

16Ювсапа аьлар: «Шоай дотув кхоачаденнадале, доахан хьадоаладе, аз царех ялат лургда шоана». 17Цар Ювсап волча доахан хьадоаладир. Говрех а, жех а, гаьзарех а, шерчех а, варех а цо царна ялат делар. Цу шера царна ялат лоаттадир Ювсапа деррига цар доахан царгара хьа а ийдеш.

18Шу чакхдаьлча, цунна тӀа а баха, аьлар цар: «Оаха лечкъоргдац тхой аьлах: тха дотув а кхоачаделар, тха доахан а хьога да, тхой дегӀамаши, лаьттеи мара хӀама дисадац тхога. 19Хьа бӀаргашта гуш тхои тха лаьттеи хӀалак хӀана хул? Ялата меттел дӀаэца тхо а тха лаьтта а. Тхой лаьтта пирӀовга дохк оаха ялатах, тхоаш пирӀова лай хургда тхо. Лаьттах тха яьсса аре хургйоацаш, тхо тхоаш моцалла ца довш дахаргдолаш, дӀаде ялат да тхона».

20Иштта Мисаре хинна деррига лаьтта ийцар Ювсапа пирӀовна. ХӀара мисархочо ший лаьтта дехкар, хӀана аьлча, моцалла де хӀама дацар цар. Лаьтта пирӀов доалахьа дийрзар. 21ХӀаьта Мисара мехка мел бахача нахах пирӀова лай бир Ювсапа. 22СагӀа доаккхача хьалхалаттарашкара лаьтта эцанзар цо, хӀана аьлча, массе а хана пирӀовс дакъа а луш бахаш бар уж. Цудухьа шоай лаьтта дохка дезаш бацар уж. 23Ювсапа аьлар нахага: «ХӀанз аз шу а, шун лаьтта а пирӀовна ийцад. Ер ялат да шоана лаьтта дӀаде. 24Шоай ялат кхаьчача, цунах пхелагӀа дакъа пирӀовна лургда оаш, хӀаьта дисар дӀадеи, шоана а, шун берашта а, шун цӀагӀарчарна а даэи хургда».

25Наха аьлар: «Ӏа тхо Ӏоажалах кӀалхардаьхар. ПирӀов лай хургда тхо, хьо тхога лаьтташ леладайта раьза хуле». 26Иштта лаьттах дола Ӏаьдал оттадир Ювсапа. Из Ӏаьдал тахан а тӀехьа Мисаре лелаш да: лаьттах хьадаьнначох дерригнех а пхелагӀа дакъа пирӀовна лу. СагӀа доаккхача хьалхалаттараша доалахьа дола лаьтташ мара дац пирӀов доалахьа доацаш.


Йоакъапа васкет

27Исраьилхой Мисар-мехка ГӀашан оалача метте бахаш бар. Цар доалахьа лаьтташ дар, уж тӀехь-тӀехьагӀа чӀоагӀа бебаш а бар. 28Йоакъап Мисаре вурийтта шера Ӏийра, цун бӀаь шовзткъеи ворхӀ шу даьннадар. 29Ше леча хана, ший воӀага Ювсапага дӀа а кхайка, цо аьлар: «Цхьа дика гӀулакх де деза Ӏа сона: са ворох кулг а техе, хье соца къахетаме а тешаме а хургва аьле дош да сона. Со Мисар-мехка дӀа ма воллалахь. 30Со сай даьйх дӀакхийтача, Мисарера дӀа а вихье, уж боахккача дӀаволлалахь».

Ювсапа дош делар: «Ӏа яхар дергда аз»[+].

31«Дув баал», – аьлар Йоакъапа. Ювсапа дув биар. Метта ула Исраьил Далла хьалхашка суждне вахар.

#### 48


Манаши Эфрами

1Цул тӀехьагӀа цхьа ха яьннача гӀолла Ювсапага хабар дера, хьа да цамогаш ва, аьнна. Ший ши воӀ, Манаш а, Эфрам а ийца, цунна тӀавахар из. 2Йоакъапага хоам бир: «Хьо волча хьа воӀ Ювсап венав», – аьнна. Ший беррига низ гулбаь, метта юккъе ура а хайна, Исраьила 3аьлар Ювсапага:

«КенаӀан-мехкарча Луз оалача метте Ше гойтар сона Низболча Дала, даькъал а вир цо со. 4Цо аьлар сога: „Аз дебийтаргда хьа фу, хьа дуккха а бераш хулийтаргда, хьох дукха халкъаш хьадаргда. Ер лаьтта хьа тӀехьенна даим хургдолаш дӀалургда Аз“[+]. 5Со Мисаре хьавалехьа, укхаза хьона ваь вола ши воӀ, хӀанз денз са хургва. Эфрам а, Манаш а са хургва, Рабаан а, ШимӀа а санна. 6Акхарел тӀехьа хьона даь бераш хьа хургда, цхьабакъда, тайпан доалахьара дакъа цу шоай вежарий къонгаш уж болаш санна хургда царна. 7Со Падан-Арамера хьавоагӀаш, КенаӀан-мехка Эпрати цӀи йолча шахьара тӀакхачале, новкъа, сога боккха бала кхаьчар – хьа нана Рахьал елар. Цигга Эпрате (тахан Байтлахьам оал цох) бодача новкъа йистте дӀаеллар аз из»[+].

8ТӀаккха, Ювсапа къонгаш бӀаргабайна, Исраьила хаьттар: «Уж малаш ба?»

9Ювсапа даьна жоп делар: «Уж Дала сона укхаза бенна къонгаш ба». ТӀаккха Исраьила аьлар: «Сона хьатӀавоалаве уж шиъ, сога даькъалвайта». 10Из сов къаьна волаш, цун бӀаргашта дика хӀама гацар. Ювсапа ши воӀ цунна тӀавоалавир. Цо мархӀа а бехкаш, барташ даьхар царна. 11Исраьила аьлар Ювсапага: «Сона моттацар, хьо сайна юха гургва, бакъда, Дала хьа бераш го а аьттув белар сона».

12Ши кӀаьнк Исраьила гонашта юхера дӀахо а тетта, цунна хьалхашка лохха суждне вахар Ювсап. 13Цул тӀехьагӀа, даьна уллув ши воӀ хьа а воалаваь, Эфрам Исраьила аьрда оагӀорахьа оттавир цо, хӀаьта Манаш Исраьила аьтта оагӀорахьа оттавир. 14Амма, Исраьила ший аьтта кулг Эфрама керта тӀа диллар, из зӀамагӀа вале а, хӀаьта аьрда кулг, аьттачунна тӀагӀолла а даьккха, Манаша керта тӀа диллар, Манаш духьашхаваь воллашехь а. 15ТӀаккха, Ювсап даькъал а веш, цо аьлар:

«Шийна кӀала са даьй ИбрахӀам а, Исхьакх а лийнна Даьла,
таханар ди хьатӀакхаччалца дерригача са вахаре сога бӀарглокхаш хинна са Даьла,
16моллагӀча воча хӀамах со лораваьча малейко
даькъалдолда ер бераш.
Акхар дӀахьойла са цӀи,
са даьй ИбрахӀама а, Исхьакха а цӀераш.
Деба а дийба, дуккха адам хьадалда акхарех дунен чухь».

17Ший дас аьтта кулг Эфрама керта тӀа диллача, цу гӀулакха раьза воацаш, Ювсапа из даь кулг хьалаьцар, Эфрама керта тӀара Манаша керта тӀа дилла дагахьа. 18Ювсапа аьлар: «А, дада, воккхагӀвар ер ва, аьтта кулг цун керта тӀа дила».

19Цхьабакъда, дас цо яхар дӀатӀаэцанзар: «Сона хов, са воӀ, сона хов. Укхох а доккха халкъ хьадаргда, из халкъ сийлахь а хургда. Амма, зӀамагӀа волча веший сий лакхагӀа хургда, цун тӀехьенах дуккха халкъаш хьадаргда». 20Цу дийнахьа уж даькъал а беш, цо аьлар:

«Шун цӀерашца Исраьила халкъо вӀаший даькъалбергба:
„Эфрам а, Манаш а санна волва хьо Дала“, – яхаш».

Иштта Эфрам Манашал лакхагӀа оттавир цо.

21Юха Исраьила аьлар Ювсапага: «Со леш ва, амма, Даьла шуца хургва. Цо шоай даьй лаьтта юхадугаргда шо. 22ХӀаьта хьона, хьа вежарашта кхаьчачул совгӀа, айса эмархошкара тураца а, Ӏадаца а яьккха лоаман босе лу аз».

#### 49


Йоакъапа ший къонгаш даькъалбу

1Ший къонгаш хьа а бийха, Йоакъапа аьлар: «Сона гоннахьа Ӏо а айтте, ладувгӀа, тӀайоагӀача хана шоана хургдар дувцаргда аз.

2ХьавӀашагӀ а кхийте, ладувгӀа, Йоакъапа къонгаш,
ладувгӀа шоай даьга Исраьилага.

3Рабаан, хьо са духхьашхавар ва, са низ ба хьо,
со маӀасаг хилара духхьара сом ба хьо,
эггара сийлахьвар а, низа чӀоагӀагӀа вар а ва хьо.
4Дода хий санна соцалургвоацаш сиха ва хьо,
цудухьа, кхы хургвац хьо хьалхле лелаеш,
хӀана аьлча, хьай даь метта ваьлар хьо, из мотт бӀехбаь, сийдоацача баьккхар Ӏа.
Са метта вала мегар хьона[+].

5ШимӀеи Левии вежарий ба.
Цар довташ къизала герзаш да[+].
6Уж дагабовлача юкъе хургдац са са,
цар вӀашагӀкхетарца хургдац са сий,
хӀана аьлча, эгӀазбахарца саг вийннав цар,
шоай дега болча тоама шерчий пхаьнаш хедадаьд цар.
7НаӀалт хинна я цар къиза эгӀазал,
наӀалт хинна да цар къахетам боаца дорха-даьра хилар.
Йоакъапа къонгашта юкъе дӀа-юха кховсаргба аз уж,
Исраьила тӀехьенца дӀаэбергба аз уж.

8ЯхӀуд, хьа вежараша хоаставергва хьо!
Хьа кулг моастагӀчун яӀан тӀа хургда.
Хьа даь къонгаш хьона суждне ухаргба.
9ЯхӀуд, хьо – къона лом, са воӀ,
хьай фоса тӀара хьалъайвеннав,
тӀаккха дегӀ хийцца салаӀа лаьтта вижав хьо, лом санна;
мала вухьаргва хьо гӀоттаве?
10доал гойташ йола гӀадж – цун когашка хургья,
паччахьа дарж ЯхӀуда бе доалларгда,
ший ха кхаьчача цунна йоал тергья,
халкъаш цунна мутӀахьа а хургда.
11Цо ший вир комсий ткъовронах дӀатувс,
ший вира кӀориг – дикагӀа йолча комсий ткъовронах:
дикагӀа чхьагӀарца ший барзкъа дутт цо,
тӀадувхар ший – комсий цӀийца.
12БӀаргаш чхьагӀарал баьдегӀа да цун,
цергаш – шурал кӀайх я цун.

13Забул форда йисте ваха ховргва,
кемаш берда тӀа хьатӀауххача,
цун лаьтта ЦӀадан-шахьарга кхаччалца хургда.

14Доахан чудоахкача бежа карташта юккъе салоӀаш уллача
низ болча вира тара ва Иссархан.
15Сатем дика болга а,
ший лаьтта хоза долга а дайна из,
ший белаж къахьегама кӀала а оттаяь,
кхычун доалахьа вола Ӏу хургва.

16Дан Исраьила халкъан
цхьан тукхама кхелахо хургва[+].
17Новкъа уллача лихьа тара хургва из.
ТӀехйоалача говран когах царг тохача бӀехала
тара хургва из.
Говр лозайича, цунна тӀера баьри аркъалвож.

18Веза Аьла! Ӏа кӀалхараваккхарга сатувсаш ва со.

19Гадойна нах тӀагӀертаргба,
амма, цо уж ший аргӀагӀа бовхаргба.

20Ашара кхача шортта хургба,
паччахьа даъараш дӀа-хьа тергда цо.

21Наптал маьрша баьккхача саьх тара ва,
хозача къамаьла да ва из.

22Ювсап дукха сом луча комса ткъовро я,
хьаста тӀа ягӀача сом луча комса ткъовро.
Цун ткъовронаш пена тӀа гӀолла дӀайолх.
23Дорха тӀалийтаб цох Ӏадархой,
эгӀазал лелаяьй цунца,
тӀаьскаш дийттад цунна.
24Амма, цун Ӏад чӀоагӀа да,
цун кулгаш онда а, говза а да.
Йоакъапа Низболчо Дала беннаб цунна низ.
Из ва цунна доал деш,
цигара я Исраьила чӀоагӀал,
25хьа даь Даьлагара.
Цо гӀо долда хьона дӀахо а,
Низболчо даькъалволва хьо,
лакхерча сигленашкара доагӀача даькъалварца а,
лохерча къоаргаленашкара доагӀача даькъалварца а,
наьна накхагара доагӀача даькъалварца а,
нанас хье лелаваьча керчура доагӀача даькъалварца а,
26ширача лоамий даькъалварал дезагӀа а
даим лаьттача гувний хоза хиларал дезагӀа а
долча хьай дас хьо даькъалварца а;
Ший вежарашта юкъе белгалваьнна волча Ювсапа
хилда из деррига даькъалвар.

27Бен-Ямин меца борз я.
Ӏуйрийна шийна ежар юъ цо,
сарахьа кхычаргара яьккхар юъ цо».

28Уж да Исраьила шийтта тукхам. Из аьлар царга уж даькъалбеш цар дас. ХӀаравар воаггӀача тайпара даькъалвир цо шийгара.


Йоакъап кхалхар

29Йоакъапа аьлар ший къонгашка: «Со сай дай болча дӀавода. Хьетахочун Ӏепрона лаьтта, сай дай болча хьагӀар чу дӀаволлалаш со. 30КенаӀан-мехкарча Мамари оалача метте Махпела цӀи йолча ара я из хьагӀар. Хьетахочунгара Ӏепронагара нах дӀабувхка ийцача лаьттаца цхьана ийца я из хьагӀар ИбрахӀама. 31Цига дӀабехкаб ИбрахӀам а, цун сесаг Сарра а, Исхьакх а, цун сесаг РабиӀат а, цигга дӀаеллай аз Леа а[+]. 32Аре а, цу тӀера хьагӀар а хьетахошкара ийца я».

33Ший къонгашка из васкет даь ваьлча, ши ког метта хьатӀа а баьккха дӀавижа Йоакъап, кхаьлхар, ший дайх дӀакхийтар.

#### 50

1Даьна тӀа а кхийтта, цунна барташ а доахаш, вийлхар Ювсап. 2Ший Ӏуй болча лорашка амар дир цо, ший даь дакъа талха ца талхийта, молхаш а техе, кийчде аьнна. 3Из кийчо еш шовзткъа ди дӀадахар, хӀана аьлча, цу балха лаьрхӀа йола ха яр из. Мисархоша кховзткъеи итт дийнахьа таьзет лоаттадир Йоакъап велча. 4Таьзет чакхдаьлча, Ювсапа аьлар пирӀовна уллуврча нахага: «Шу сона раьза дале, дех шуга, пирӀовга дӀаала: 5„Са дас сога аьннадар: ‘Со леш ва, аз КенаӀан-мехка сайна кийчъяьча хьагӀар чу дӀаволлалахь со’, – аьнна. Аз цунна дув биабар, из иштта де. Пурам да сона ваха, сай да дӀаволла, цул тӀехьагӀа со юхавоагӀаргва“».

6ПирӀовс аьлар: «Ваха а гӀой, хьайга хьай дас аьннача бесса хьай да дӀаволла».

7Ювсап ший да дӀаволла водаш, цунца пирӀовна уллувра нах а, пирӀов гаргара нах а, берригача Мисар-мехка аьлий а бахар. 8Ювсапа гаргара нах а, вежарий а, цун даь цӀийх бола нах а бахар. ГӀашане бераши доахани мара дисанзар. 9Царна тӀехьа йоагӀаш вордаш а яр, говра баьрий а гӀаш бараш а бар. Дукха адам дар додаш.

10Йордан-хина малхбоалехьа Атад оала хьатта йолча кхаьчача, чӀоагӀа а миска а белха айттар уж. ВорхӀ дийнахьа цига таьзет лоаттадир Ювсапа. 11Атад-хьаттан уллув дола из таьзет дайна, цу метте Ӏеш болча кенаӀанхоша аьлар: «Мисархой доккха таьзет да». Цудухьа Йорданена малхбоалехьа йолча цу моттигах Абал-МицӀраим[*] оал. 12Иштта, Йоакъапа къонгаша цун васкет кхоачашдир. 13КенаӀан-мехка дӀа а вихьа, Мамари цӀи йолча моттига уллув йолча Махпела оалача моттига юххе уллача арен тӀа йоаллача хьагӀар чу дӀавеллар цар из. Из хьагӀар аренца цхьана ИбрахӀама хьетахочунгара Ӏепронагара ийцаяр, ший байна нах цу чу дӀабувхкар духьа[+]. 14Да дӀа а велла, ший вежарашца а, цига баьхкача нахаца а Мисар-мехка юхавера Ювсап.


Ювсапо вежарий тебу

15Шоай да велча, Ювсапа вежараша уйла йир: «Хьанна хов, Ювсап вайна эгӀазваха Ӏеш хила мег, шийна вай даьча вонна духьала бекхам бе дагахьа?» 16Цар нах тӀабахийтар цунга ала: «Ше дӀакхалхалехьа хьа дас тхога васкет даьдар: 17„Шоай вешийга Ювсапага дӀаала: ‘Аз дех хьогара, вежарашта цар даьча къиношта гештдар а, царех бехк ца баккхар а’. Хьа даь Даьла лай долча оаха а дех хьога, Ювсап, тха къиношта гештде“». Шийга дайтача хабарга ладувгӀаш хинна Ювсап вийлхар.

18Хьабаьхка гора а айтта, цун вежараша аьлар: «Тхо хьа лай да».

19Ювсапа жоп делар: «Кхера ма кхера. Со Даьла мичав. 20Шоана дагадехадар сона зулам де, амма, Дала цунах дика болх хилийтар, хӀанз тахан долаш дар кхоачашхилийта: дуккха адамаш лечара кӀалхарадахар. 21Цудухьа ма кхера: со шуга а, шун дезалга а хьожаргва». Уж тебеш, царца хоза къамаьл дир цо.


Ювсап кхалхар

22Ший даь дезалца Мисар-мехка Ӏийра Ювсап. Цун бӀаь итт шу кхаьчадар. 23Из дийна а волаш, Эфрама бераш а, берий бераш а хилар. Манаша виӀий Макира бераш ший кара ийцар цо. 24Ювсапа аьлар вежарашка: «Со леш ва, амма Даьла оарцагӀа варгва шоана. Укх мехкара ара а даьха, Ше ИбрахӀама а, Исхьакха а, Йоакъапа а чӀоагӀонца деннача лаьттан тӀа дугаргда шо Цо». 25Исраьила къонгашка ше яхар кхоачашдергда аьнна дув а баийта, Ювсапа аьлар: «Даьла оарцагӀа варгва шоана, тӀаккха оаш са тӀехкаш укхазара дӀаяхьа еза». 26Иштта, бӀаьи итт шу доалаш Ювсап кхелхар. Ца талхийта молхаш а теха, Мисар-мехка кӀинга чу диллар цун дакъа.

### Руфи

#### Руфи

Руфи


Дешхьалхе

Руфих долча йоазон дешхьалхе

[1]

[2]

[3]

[4]


Юнус-пайхамарах


Руфих


Эстарах дола йоазонаш


Библена таржам дара Институт


Москва, 2015


Юнус-пайхамарах,


Руфих,


Эстарах дола йоазонаш

Шоашта хетар ала:

ibt_inform@ibt.org.ru

ISBN 978-5-93943-205-4

© Институт перевода Библии, 2015

#### Дешхьалхе


Дешхьалхе


Хьамсара кинижка дешархой!

Шоана хьалхашка дадараш цхьана кепатеха арахийца Библе кхо кинижка да. Библи укх дунен тӀа эггара дукхагӀа дешаш а чӀоагӀагӀа лоархӀаш а дола кинижка да, цудухьа хӀаравар таро йолаш хила веза ший меттала ер йоазонаш деша, укх дунен тӀа моллагӀча моттиге из вахе а, моллагӀа ди цо лелабой а, моллагӀча къамах из вале а. Мичара хьадоагӀа вай, сенна дах вай, укх дунен тӀа сел дукха эгӀазло хӀаний, фу хургда саг венначул тӀехьагӀа, яхараш мо долча массехана наха дагадаьхкача хаттарашта жоп луш да Библи. Библи – кераста дина керттера кинижка да, цхьабакъда, из духхьала кераста ди лелабеча наха лаьрхӀа яздаьд аьнна хетараш гӀалат ба. Библе дуккха доакъош бусалба наха а деза лоархӀаш да. Массала аьлча, бусалба наха деза лоархӀаш да Библе тӀа а КъорӀана тӀа а бувцаш болча пайхамарех дола дувцараш. Укх издане чудоагӀача доккха доацача кхаь кинижках цхьанне тӀа дувц Юнус пайхамарах, шоллагӀчу тӀа – сий долча Дауд паччахьа дай бувц.

Укх издане чудоагӀача хӀара кинижка тӀа я лоацца дешхьалхле, хӀаьта цу дешхьалхе тӀа дувц кинижка керттерча чулоацамах, из вӀашагӀдоллара бахьанех, цу тӀа яздеча хӀамай исторе оагӀонех. Йоазув йисте доаллаш ширача ханашка хиннача доазоний карташ да, цига хиннад Библе кинижкаш тӀа яздеш дола хӀамаш.

Дезача Йоазонашта тайп тайпарча къамий меттала таржам дара болх дӀахьош йолча Библена таржам деча Институто хоза а хеташ таро лу гӀалгӀай дешархошта Библе тӀа дувцар шоай наьна меттала деша.

Укх кхаь кинижка таржам деш хиннав шиъ таржамхо. Царех цаӀ дукха ха йоаццаш вайна юкъера дӀавахар. Йоазонна тӀеххьара редакци еча хана цо яздаьр ма хулла ца хувцаш дита лаьрхӀар оаха. Цудухьа укх кинижкаш тӀара йоазонаш яздара кеп (стиль) тайп тайпара йолаш да.

2005 шера Библена таржам деча Институто гӀалгӀай меттала арахийцар Лукас бена хоза кхаъ яха кинижка (юхакепатехад 2007 ча шера). Электронни форматах дола из таржам Библена таржам дара йолча Института сайта чу да укх адресах:

http: ibt.org.ru/russian/bible/ing/ing.htm

Цу йоазон аудио запись а я Библена таржам дара йолча Института сайта чу.

Кинижка арадоал шийца CD диска тӀа яь аудиозапись а йолаш. Цу тӀа шоана кораергья Библе кинижкаш тӀара тексташ. ХӀаьта цу тексташта йола комментареш, уж йоашхаш йола тӀатохара еррига материалаш шоана корайоагӀаргья кинижка тӀа.

Библена таржам дара йолча Институто баркал оал таржам даьрашта, редакторашта, ер Библе кхоккхе кинижка гӀалгӀай меттала арадаккха новкъостал мел даьрашта.

Библена таржам дара Институт


Руфих дола йоазув

#### Руфих долча йоазон дешхьалхе


Руфих долча йоазон дешхьалхе

Руфих долча йоазон тӀа дувцар да кхелахой ханашкахьа, исраилхой Дауди Сулеймани санна боккъонцахьа бола паччахьаш хилалехьа хиннар. Кхелахой довнаш нийсдеш, халкъ моастагӀчунца лата кхувлаш хиннаб. Цу хана Исраил мехка деррига кегаденна хиннад. Йоазон тӀа дувц, Исраил мехка моцал эттача хана лоалахарча Моъаве мехка дӀабахача дезалах. Цига Моъавера ши саг йоалаю цар къонгаша. Бакъда, хӀалак хул уж: цӀен даи шаккъе воӀи бов, цар истий жерал бус. Царех жерал йиса цхьа нус, Моъавера Руфи, ший мохк бита а бите, ший маьр наьнаца Наймица дӀайода Исраил мехка. Цига маьре йода из хьалдолча ший гаргарча сагага БаӀазага, цул совгӀа сийдолча Дауд паччахьа даь нана а хул из.

Ер кинижка кхетадара жугтий цхьадола Ӏадаташ ховш хила веза. Цар Ӏадатех, нагахьа санна саг лей, жерал йиса ший веший сесаг юхаерзаеш хиннай венначун вошас. Цул тӀехьагӀа цар дезал дӀаболалой, цу дезалга кхоачаш хиннад венначун рузкъа, дӀахо дӀахьош хиннай венначун цӀи. Из деш хиннад фу ца хадийтар духьа. ХӀаьта исраилхой кхыча Ӏадатех Моъаверча наьха бокъо хиннаяц Исраила халкъах дӀакхета. Исраил наькъан Мисарера арабайннача хана Исраил наькъанца моъавхой дика ца хиларах царех моастагӀий лоархӀаш хиннаб.

Ер йоазув тешам, безам бувцаш да. Ший маьр наьнаца Руфи Байтлахьаме яхаро, Найме веннача маьра гаргарча сага БаӀаза соцам а баь, Найме лаьтта хьа а ийца, Руфи хьа а йоалаяь, фу дӀадоладаро – цу шеддолчо хьагойт тешами безами хилар. Цар из деррига иштта хоза чакхдаккхарах тӀаенача гӀайгӀах царна дегагӀоз хул, кхоаненга сатувсарах йизза йола.

#### 1


Элималахьа цӀен дезал Байтлахьамера Моъав мехка хьабоагӀа

1Кхелахой жугтий мехка кулгалдеш болча замах лаьтта моцал ессай. ЯхӀуда Байтлахьамера цхьа саг вахав ший цӀен нанеи ши воӀи ийца ший мехкара ведда Моъав мехка ваха. 2Цу сага цӀи Элималахь хиннай, цун цӀен наьна цӀи Найми хиннай, хӀаьта шин виӀий цӀераш Махьлони Хьилони хиннай; уж хиннаб ЯхӀуда Байтлахьамера ефрафхой. Моъав мехка хьа а кхаьча, сайцаб уж. 3Цхьа ха яьлча Элималахь веннав, шин воӀаца цхьаь йисай Найми.


Найми юхайоагӀа Байтлахьаме Моъав мехкарча Руфеца цхьана

4Найме шин воӀо моъавхой къамах ши саг йоалаю, цхьанне Орфа, шоллагӀчо Руфи, уж цига бах цхьана итт шера гаргга. 5Цул тӀехьагӀа цун шаккъе воӀ ла, Махьлон а Хьилон а: мар а къонгаш а байна, цхьаь юс из кхалсаг. 6ТӀаккха ший шин несийца Моъав мехкара юха йоагӀа из ше яьхача, хӀана аьлча Даьла оарцагӀа вена, Ший наха Цо ялат доссийтад аьнна хоз цунна Моъав мехка. 7Ара йоал из ше яьхача моттигера, шийна тӀехьа ши нус йолаш. ЯхӀуда мехка юхабоагӀача наькъ тӀа шийца ши нус йолаш йоагӀаш, 8Найме оал ший несарашка: «Довле, юхадерза шоай наьна цӀа гӀо; Дала къахетам болба шух, оаш байнарех а сох а баьчча бесса! 9Дала ираз аьттув лулба шоана, шун кердача моарой фусамашка!»

Барташ даьхар цо царна, уж белха айттар, махьарч детташ. 10Цар аьлар: «А, тхо хьоца хьа халкъ долча доагӀаргда».

11Найме аьлар: «ЦӀадерза, са мехкарий; сенна доагӀа шо соца? Кхы могаргдий сона къонгаш бе, шоана царех моарой хургболаш? 12Юхадерза, са мехкарий, со къаеннай, са маьре яха сатувсалга дац. Со маьре яха хьашт долаш а хинна цу бийсан мараца Ӏо а йижа аз къонгаш баьбаларе а, 13уж хьалкхеллца хьежа хьашт дий шоана? Цу ханналца маьре ца долхаш дагӀаргдий шу? А, эшац шоана, са мехкарий! Аз шул чӀоагӀагӀа саготду, со Дала даькъаза яьй».

14Уж юха а чӀоагӀа белха айттар, махьарч детташ. ХӀаьта Орфа ший маьр нанна барт а баьккха, Ӏадика а йийца, ший нах болча дӀаяхар, хӀаьта Руфи йисар цунца. 15Найме аьлар Руфийга: «Хьажал, из а ма яхарий ший нах болча, ший даьлий болча: юхаерза хьо а хьай кхина тӀехьа».

16ХӀаьта Руфе аьлар: «Хье Ӏокхесса со юха ерзаргйолча дӀатӀа ма яккха со: хьо йодача со гӀоргья, хьо яхача со яхаргья; хьа халкъ са халкъ хургда, хьа Даьла са Даьла хургва. 17Хьо леча со лергья, цига дӀа а йолларгья. Дала Ший кхел йойла сона, цхьан Ӏоажало мара со хьоцара къоаста ергьяле», – аьнна.

18Найми юхаяьлар, цо яь чӀоагӀо шийна хьаяйзачул тӀехьагӀа, кхы хӀама ца оалаш. 19Уж шаккъе йодаш яр Байтлахьаме кхаччалца, хьакхаьчача шахьаре мел баха нах сатем байна бар, кхалнах цецбувлаш бар: «Ер Найми я?» яхаш.

20Цо аьлар царга: «Сох Найми ма ала, сох Мара ала[*], хӀана аьлча, Низболчо къахьадаьд са вахар. 21Со араяьннаяр укхазара таро йолаш, хӀаьта Дала юхайоалайир со даьссача кулгашца; сенна оалаш да сох Найми, Далла гуш хилча, со бехке йолга, Цо сона гӀайгӀа, бала белча, Низболчо са ираз доадаь хилча?»

22Юхабийрзар Найми а цунна Моъавера ена нус Руфи а: уж бахар мукх чуэца болалуча хана Байтлахьаме.

#### 2


Руфена БаӀаз вовз

1Найме маьр цӀаьшкахьара таро йолаш, цӀи хеза цхьа гаргара саг вар БаӀаз яхаш, Элималахьа фух ваьнна. 2Цкъа Моъав мехкарча Руфе аьлар Наймига: «Со кхай тӀа яха мегаргйий, канаш гулде, сайга гулдейтачунна тӀехьа?»

Найме аьлар цунга: «Йолле, са йигӀиг».

3Цо хьа а ена мукх хьокхачунна тӀехьа канаш гулдир. Кхай тӀа гулдеш хиннача канех цхьа дакъа Элималахьа фух ваьннача БаӀаза доалахьа хиннадар. 4Цу хана Байтлахьамера БаӀаз цӀакхаьчар, цо аьлар мукх хьокхаш боахкарашка: «Даьла ва шуца!»

«Дала даькъала волва хьо!» – аьлар цар цунга.

5БаӀазо аьлар царна тӀехьа хьажа оттаваьча ший лейга: «Из къона кхалсаг хьаний?»

6Лейво аьлар: «Из къона кхалсаг Моъав мехкара я, Наймеца Моъав мехкара хьаена; 7цо дийхад, мегардарий аз мукх хьокхарашта тӀехьа хила, – аьнна, – канаш гулдеш. Иштта йоалл из укх кхай тӀа Ӏуйрийна денз сарралца; кӀезига отар кӀала салаӀар мара доацаш».

8ТӀаккха БаӀаза Руфийга аьлар: «ЛадувгӀа, са йоӀ, кхыча кхай тӀа ма гӀо гулде, укхаза хила, са чулаттача кхалнахаца Ӏушца: цар чуэцаш дола кха бӀарга кӀалара ма далийта, гуш хила, царца лела. 9Са лайша чуэцаш дола кха хьай бӀарга кӀала хилийта. Аз тӀадиллад сай Ӏушта, хьога хӀама ма ала аьнна, хьай хий мала безам хуле, дӀарча сона чулаттача наха хьалъюзача кӀудал чура хий мала».

10Цунна хьалхашка корта чу а бахийта, из лоархӀача хьисапе Руфе аьлар: «Хьа къахетам мишта бийхаб аз хьа бӀаргашка, кхыча мехкара ена со ишттала Ӏа лархӀа?»

11БаӀаза жоп делар: «Сона дийцад, Ӏа хьай маьр нанна, хьай мар велча денз мел даь гӀулакхаш, из бахьан долаш, хьо хьай да нана а дита, мохк а бита, хьалхагӀа вӀалла ца дейза ер халкъ долча мишта ений; 12Дала дика хетар хилда хьона, хьа уж дика гӀулакхаш бахьан долаш. Цун ткъам кӀала сатем лохаш хьо енача Исраила Даьлагара доккха совгӀат хилда хьона».

13Цо аьлар: «Са аьла, хьа бӀаргашка къахетаме я со! Сатем беш, сона, хьай Ӏуна, дагара дар дийцар Ӏа, со цхьанна хьай Ӏуна маьха еце а».

14ХӀама яъа ха хьатӀа кхаьчача, аьлар БаӀаза: «Хьайола, берхӀала ӀочуӀотташ даъа ольгаш».

Ӏохейра из ялат чуэцарашта юххе. Цо хьаелар ольга чӀегилг: цо йиар, йизар, юхе а йисар. 15Из гӀеттар, канаш лохьде. БаӀаза ший Ӏунашка амар дир: «Гулдайта цунга цӀовнашта юкъера а, цунна новкъарле а ма е; 16цӀовнашта тӀера хьа яьхе тасса цунна гулъе хӀама, яъа яъийта, вӀалла во хӀама а ма ала цунга».

17Иштта гулдир цо сарралца, цул тӀехьагӀа аьрда цхьалха даьккхар, деррига а дӀалаьрхӀача дукха ялат[*] хилар цунах.

18Из хьа а ийца, яхар из шахьаре, ше мел гулдаьр дӀахьекхар цо маьр наьнага. ДӀаелар Руфе шийна юаш, ше йита хиннар.

19Цунга маьр нанас аьлар: «Мичахьа гулъяьй Ӏа тахан, мичахьа хиннай хьо? Даьла раьза хилва хьо тӀаийцачунна!» Руфе ший маьр наьнага аьлар, ше мичахьа балха хилар, тӀакха аьлар: аз тахан болх баьча сага цӀи БаӀаз я аьнна.

20Найме ший несийга аьлар: «Дала даькъала волва из, цо дийнабараш а байнараш а ший къахетамах ца бахарах!» Цо тӀатехар: «Из саг вай кхоаччара гаргара хул, из вайна новкъостал де дезаш ва». 21Моъавхочо Руфе аьлар ший маьр наьнага: «Цо м кхыметтел сога ялат хьаькха даллалца ший Ӏушца хила а аьннад».

22Найме ший несийга Руфийга аьлар: «Дика да, са йиӀиг, цун Ӏушца кхалнахаца хьо хургйолаш, кхыча кхай тӀа хьона халахетар саго дергдоацаш».

23Иштта хилар из БаӀаза Ӏушца кхалнахаца мукх а кӀа а чуийца даллалца, канаш гулдеш. Яхаш яр из ший маьр наьнаца.

#### 3


Руфии БаӀази вӀашагӀкхет хьатта тӀа

1Аьлар цунга Найме, маьр нанас: «Са йоӀ, хьайна аттагӀа хургйола моттиг лехача фу дар хьогӀ Ӏа? 2Хьо Ӏушца болх беш хинна БаӀаз вай гаргара саг ва; укх бус из цхьан хьатта тӀа ялат ловсаш ва, 3хьай кулг юхь дилле, хоза хьадж йоагӀа даьтта хьаькхе, хозагӀа дола барзкъа дийхе дӀагӀо цига, хье бӀарга ма яйта, из хӀама диъа менна валлалца; 4Из Ӏо мичахьа вуж а хьаже, дӀа тӀа а яхе, юврагӀ хьал а айбий цун когашка Ӏойижа. Цо хьааргда хьога, фу де деза».

5Руфийс аьлар цунга: «Ӏа мел яхар дергда аз».

6Хьатта тӀа а яха, шийга маьр нанас мел аьннар дир. 7БаӀаз хӀама диа менна, раьза а волаш цӀовнашта юххе Ӏовижа вахар. Из шорттига хьа а ена, цун когашке хьа а йийла, Ӏойижар. 8Ах бийса яьлча оагавенна урахайра из, цун когашка улаш кхалсаг яр.

9Хаьттар цунга БаӀаза: «Хьо малий?» Цо аьлар: «Со Руфи я, со хьа лей я. ДӀаэца со, хьай лей, хье волча, хьо са гаргара саг хиларах, хьо сона новкъостал де дезаш ва».

10БаӀаза аьлар: «Дала ше даькъала йойла хьо, са йоӀ! Ер Ӏа тӀехьара даьр хьалхарчул а дукхагӀа къахетам гойташ гӀулакх да, къонабараш а таро яраш а йоацараш а лаха а ца йодаш. 11ХӀаьта, са йоӀ, хьо ма кхера, Ӏа мел яхар аз дергда хьона. Укх шахьаре мел дахача адама ховш да, хьо мел бакъахьара кхалсаг я;[+] 12со гаргара саг хилар бакъ дале а, сол кхоачарагӀа вар ва хьа, из а ва хьона новкъостал де дезар; 13ер бийса яккха; кхоана хьо цо тӀаэце дика ма дий; хьо тӀаэца цун безам ца хуле, Далла ма гой из, аз тӀаэцаргья хьо. Ӏурралца наб е».

14Цун когашка Ӏурралца наб а яь, хьалххе гӀеттар из, шоайла бӀарга голехьа. БаӀаза аьлар: «Ма ховлда сага, кхалсаг хьатте ена хинналга».

15ТӀаккха цунга аьлар: «Хьа да хьайна тӀехьа дувха барзкъа, хьалаца из». Цо хьалаьцар, дуккха мукх Ӏочубехкар БаӀаза[*] цунна, из балма тӀа ӀотӀа биллар, ше шахьаре вахар. 16ХӀаьта Руфи хьаера маьр нана йолча. Найме хаьттар цунга: «Фу хилар хьа, са йоӀ?»

ХӀаьта цо дӀадийцар цу къонахчо шийна мел даь гӀулакх. 17Цо аьлар: «Еррал ялат делар сона цо, хьай маьр нана йолча яьсса ма гӀо», – аьнна.

18Вокхо аьлар: «Сабар де, са йоӀ, хьайна из гӀулакх йисте мишта доал халцца; хӀана аьлча, тахан из гӀулакх чакх ца даьккхача из соцаргвац хьона».

#### 4


Элималахьа лаьттан дакъа а ийце БаӀаза Руфи шийна йоалаю

1Цу хана шахьара коанаӀарашка пхьегӀа тӀа нах гуллуча моттиге ваха Ӏохайра БаӀаз. Юххе гӀолла тӀехвоалаш вар БаӀаза вийца Руфенеи Найменеи новкъостал де дезаш вола гаргара саг. Цо аьлар цунга: «Хьавел, укхаза Ӏохал». Вож, хьа тӀа а вена, Ӏохайра. 2БаӀаза боккхагӀчарех шахьар тӀара итт саг хьа а вийха, аьлар: «Ӏоховшал укхаза», тӀаккха уж Ӏохайшар. 3ТӀаккха аьлар БаӀазо гаргарча сагага:

«Моъав мехкара цӀаена Найми, вай вешийна доагӀа аренах цхьа дакъа дохкаш я Элималахь; 4со из хьона дӀаховргдолаш ала а воалл: вай халкъа боккхагӀа болча, укхаза багӀача наха хьалхашка; эца безам бале эца; эца безам беце, сога хьаала, сона ховш хургда; хьо воацар кхы эца саг воацилга, хьол тӀехьагӀа со волга».

Вокхо аьлар: «Аз хьаэц».

5БаӀазо аьлар: «ТӀаккха Ӏа Наймегара лаьттан дакъа хьаэцаш хуле, Моъавхо Руфий а хьайоалае еза хьа, мар венна йисай из, хӀана аьлча, шун воӀ хинначул тӀехьагӀа, из лаьтта венначун дезалга кхоачаргдолаш».

6ТӀаккха аьлар гаргарча саго: «Сона могаргдац из сайна хьаэца, сай доалахьадар толхадергдоацаш, сай дезалла из дусаргдолаш, хьай вӀаштӀехьа дале Ӏа хьайна дӀаэца из».

7Хьалха иштта хиннад Ӏадаташ, Исраила мехкахоша хӀама эцаш е йохкаш хилча иштта чӀоагӀдеш хиннад: цхьанне ший маьчеш Ӏо а яьхе дӀалуш хиннай вокханна, из хиннад Исраила тешал деш. 8ТӀаккха аьннад гаргарча саго БаӀазага: «Эца хьайна». Ӏо а яьха, дӀаенний ший маьчеш.

9БаӀаза аьннад боккхагӀчарга, дерригача халкъага: «Шо тешаш да, аз хьаэц деррига рузкъа, Наймигара еррига Элималахьи, Хьилонеи, Махьлонеи, 10иштта Махьлона жерал йиса моъавхо Руфий а сай сесаг ю, венначун цӀи а йовргйоацаш вай шахьаре, цун доалахьардар цун дезалла хургдолаш, шу тешаш да цунна тахан».

11Халкъо аьлар, шахьара коа наӀарга гулбенна багӀачар а: «Тхо тешаш да: деррига Исраила къам шоайх хьадаьннача Рахилаи Лийанаи тара йойла Дала хьа цӀагӀа чуйоагӀа кхалсаг; Ӏоаде хьай рузкъа Ефрафе моттиге, цӀи дӀахозийла хьа Байтлахьам шахьаре[+]. 12Хьона Дала лургдолча цу къонача кхалсага фух, ЯхӀуда Фамара виӀий Фареса дар санна цӀа хилда хьа»[+].


Овид малхавалар

13БаӀаза Руфи йоалайир шийна, из цун фусам нана хилар. Чувахар из йолча, Дала берах кхейир из, цо воӀ вир[+]. 14Дувцар Наймега кхалнаха: «Далла хоастам ба хьо хьайга хьожаргйолаш тӀехье йоацаш ца йиса! Цун цӀи сий долаш хулийла Исраиле! 15Хьо езача, ворхӀ воӀал дикагӀа йолча хьа несас ваьв из. Цо хьа вахар керда доаккхаргда, хьа къоанал Ӏалашъергья».

16Хьаийцар Найме бер, ший бера Ӏо ца хецаш хьалкхедир цо из. 17Лоалахоша кхалнаха йоахар: «Найме воӀ ваьв», Овид аьнна цӀи а елар.

Из Иссея да вар, Иссей Дауда да вар.


БаӀазийи Руфийи виӀий виӀий воӀ – Дауд паччахь

18Иштта ба Фаресий овла: Фарес Есрома да ва;[+] 19Есром Арома да ва; Аром Аминадава да ва; 20Наасона да Аминадав ва; Наасон Салмона да ва; 21Салмон БаӀаза да ва; БаӀаз Овида да ва; 22Овид Иссея да ва; Иссей Дауда да ва.

### Эстар

#### Эстар

Эстар


Дешхьалхе

Эстарах долча йоазон дешхьалхе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]


Юнус-пайхамарах


Руфих


Эстарах дола йоазонаш


Библена таржам дара Институт


Москва, 2015


Юнус-пайхамарах,


Руфих,


Эстарах дола йоазонаш

Шоашта хетар ала:

ibt_inform@ibt.org.ru

ISBN 978-5-93943-205-4

© Институт перевода Библии, 2015

#### Дешхьалхе


Дешхьалхе


Хьамсара кинижка дешархой!

Шоана хьалхашка дадараш цхьана кепатеха арахийца Библе кхо кинижка да. Библи укх дунен тӀа эггара дукхагӀа дешаш а чӀоагӀагӀа лоархӀаш а дола кинижка да, цудухьа хӀаравар таро йолаш хила веза ший меттала ер йоазонаш деша, укх дунен тӀа моллагӀча моттиге из вахе а, моллагӀа ди цо лелабой а, моллагӀча къамах из вале а. Мичара хьадоагӀа вай, сенна дах вай, укх дунен тӀа сел дукха эгӀазло хӀаний, фу хургда саг венначул тӀехьагӀа, яхараш мо долча массехана наха дагадаьхкача хаттарашта жоп луш да Библи. Библи – кераста дина керттера кинижка да, цхьабакъда, из духхьала кераста ди лелабеча наха лаьрхӀа яздаьд аьнна хетараш гӀалат ба. Библе дуккха доакъош бусалба наха а деза лоархӀаш да. Массала аьлча, бусалба наха деза лоархӀаш да Библе тӀа а КъорӀана тӀа а бувцаш болча пайхамарех дола дувцараш. Укх издане чудоагӀача доккха доацача кхаь кинижках цхьанне тӀа дувц Юнус пайхамарах, шоллагӀчу тӀа – сий долча Дауд паччахьа дай бувц.

Укх издане чудоагӀача хӀара кинижка тӀа я лоацца дешхьалхле, хӀаьта цу дешхьалхе тӀа дувц кинижка керттерча чулоацамах, из вӀашагӀдоллара бахьанех, цу тӀа яздеча хӀамай исторе оагӀонех. Йоазув йисте доаллаш ширача ханашка хиннача доазоний карташ да, цига хиннад Библе кинижкаш тӀа яздеш дола хӀамаш.

Дезача Йоазонашта тайп тайпарча къамий меттала таржам дара болх дӀахьош йолча Библена таржам деча Институто хоза а хеташ таро лу гӀалгӀай дешархошта Библе тӀа дувцар шоай наьна меттала деша.

Укх кхаь кинижка таржам деш хиннав шиъ таржамхо. Царех цаӀ дукха ха йоаццаш вайна юкъера дӀавахар. Йоазонна тӀеххьара редакци еча хана цо яздаьр ма хулла ца хувцаш дита лаьрхӀар оаха. Цудухьа укх кинижкаш тӀара йоазонаш яздара кеп (стиль) тайп тайпара йолаш да.

2005 шера Библена таржам деча Институто гӀалгӀай меттала арахийцар Лукас бена хоза кхаъ яха кинижка (юхакепатехад 2007 ча шера). Электронни форматах дола из таржам Библена таржам дара йолча Института сайта чу да укх адресах:

http: ibt.org.ru/russian/bible/ing/ing.htm

Цу йоазон аудио запись а я Библена таржам дара йолча Института сайта чу.

Кинижка арадоал шийца CD диска тӀа яь аудиозапись а йолаш. Цу тӀа шоана кораергья Библе кинижкаш тӀара тексташ. ХӀаьта цу тексташта йола комментареш, уж йоашхаш йола тӀатохара еррига материалаш шоана корайоагӀаргья кинижка тӀа.

Библена таржам дара йолча Институто баркал оал таржам даьрашта, редакторашта, ер Библе кхоккхе кинижка гӀалгӀай меттала арадаккха новкъостал мел даьрашта.

Библена таржам дара Институт


Эстарах дола йоазув

#### Эстарах долча йоазон дешхьалхе


Эстарах долча йоазон дешхьалхе

Эстарах долча йоазон тӀа дувцар хиннад Шушан шахьар тӀа, персаьний паччахь Ахашвераш (Ксеркс аьлча дикагӀа вовз из) Ӏан замалахьа чуӀеш хиннача цӀагӀа. Шушан – къаьнара Сузы оала город (шахьар) я, Бабила 320 километр гаьна хиннай из. Ахашвераш Персаьний паччахьалкхенна доал деш хиннав вай зама тӀаяле 486 ча шера денз 465 ча шерага кхаччалца.

Вай зама тӀаяле ворхӀ бӀаьи ткъаь шоллагӀчеи ворхӀ бӀаьи ткъаь цхьоалагӀчеи (722–721) шерашка Ассири паччахьалкхено Исраила мехка къулбаседа дакъа дӀадаьккхад, хӀаьта вай зама тӀаяле пхи бӀаьи дезткъеи ворхӀлагӀча шера (587) Бабила паччахьалкхено Исраила мехка къулбехьара дакъа (ЙахӀуди) дӀадаьккхад. Уж тӀемаш долча хана дукха жугтий Ассиреи Бабилеи дӀабигаб.

Вай зама тӀаяле пхи бӀаьи ткъаьи ткъестлагӀча шера (539) Бабил персашеи мадайхошеи шоай доалехьа ерзайир, тӀаккха дукха ха ялалехьа Бабиле хиннача жугташта бокъо елар шоай даьхе, Исраил мехка дӀацӀагӀо. Бакъда, дуккхабараш юхабаха раьза хиланзар. Цу тайпара дукха жугтий, масала, Эстари Мордахайи санна бараш, Шушан мо йолча персаьний шахьарашка бахаш бар.

Ахашвераша Эстар цӀи йола жугтий къона йоӀ хержар, из ший керда паччахьсе хургйолаш. Из хиннай да нана доацаш, ший даь веший воӀо, паччахьа болхло волча Мордахайс хьалкхеяь. Эстарах паччахьсе хилча, Мордахайс аьлар цунга, хье жугте йолга цхьаккха сагага ма алалахь, аьнна. Цхьацца болча Ӏуша Ахашвераш ве лаьрхӀалга шийна хьахезача, Мордахайс из паччахьага дӀааьлар, цу тайпара из вувчара кӀалхарваьккхар.

Паччахьа эггара лакхара болхло вар Хьаман цӀи йола саг. Мордахайс ше лоархӀаш ца хиларах Хьамана гоама вар из а жугтий а. Цо дехардир паччахьага ший паччахьалкхенчухьа мел бола жугтий боабе амар де аьнна. Юхедисача йоазон даькъ тӀа дувц ший къам кӀалхара даккха гӀерташ ший вахар мел кхераман кӀал оттаду Эстара.

ТӀехьагӀа Мордахайси Эстараси каьхат язду, цу хана жугтий къам кӀалхара даьккха из ди белгалдеш хӀара шера Пурим цӀей дезде аьнна. Пурим – из жугтий къаманна чӀоагӀа гӀоза цӀей да. «Пурим» яха дош персаьний «пур» (кхадж) яхача дешах хьадаьнна да. Цо белгалду жугтий моастагӀчо Хьамано кхадж мишта тийсаб, жугтий хӀалакбара малагӀа ди дикагӀа хургда хьожаш.

Укх кинижка тӀа Даьла ца хьоахавой а, Цо нахага, вахарга гӀолла новкъостал ду жугтий халкъанна. Бакъда, нах а хила беза хӀама чакхдоаккхаш. Эстара а Мордахайс а шоашта моггача бесса денал, гӀулакх гойтад, шой къам кӀалхара а даьккхад.

#### 1


Паччахьа сесага Ваште ла ца дувгӀар

1Ер хиннад Ахашвераш паччахьа за́малахьа – Индера Хушага кхоачаш ихкача бӀаь ткъаь ворхӀ мехка́ доал даьча Ахашвераша[+]. 2Цу хана Ахашвераша паччахьа гӀанд Шушан шахьара гӀалий чу лаьттад, цу тӀара доал деш хиннад цо ший мел долча паччахьалла. 3Ший паччахьалла кхоалагӀча шера массе ший караболча аьлашта а ший гӀулакхдеш болча наха а йоккха че́[*] яьй цо. Цига Персаьний мехка а Миде а бӀунбаьччий, цӀи хеза нах, мехкий доалахой хиннаб. 4БӀарчча бӀаь дезткъа денна паччахьалкхен дуккха рузкъа а, ший возаллен[*] къагар а, сийле а гойта́д цо. 5Уж денош даьлча, хьаким вар а воацар а ца къоаставеш, Шушана гӀалий чу волчоа, паччахьа цӀен беша ворхӀ денна той оттадаьд цо. 6Беш хозъяь хиннай мрамора бӀоагӀех йоахкача дото чӀугех тхан кӀайчеи цӀечеи тӀӀиргашца чӀоагӀъяьча кӀай сийна гета́ пордошца. Тайп тайпарча дезача кхерильгашца ега́ча аймен[*] тӀа дошох а дотох а хьаяь вужийлаш[*] а лаьттай.

7Малар тӀакхихьад, шиъ шоайла тара боацача дошоча кадашка, хӀаьта из паччахьа малар, паччахьан камоаршалца шортта а хиннад. 8Цун лоӀамца, шийна ма дезза из чхьагӀар ме́ла йиш хиннай хӀара хьаьший, ший гӀулакхчешка, мел ловчоа массанена детталда аьнна хиннадаь.

9Ахашвераш паччахьа цӀагӀа паччахьа сесага Ваште а оттадаьд кхалнаха́ той.

10ВорхӀлагӀча дийнахьа, малар менна а волаш, Ахашвераш паччахьо амар даьд шийна гӀулакх деча ворхӀ евнухга[*] – Мехуманга, Бизтега, Харбонга, Бигтега, Авагтега, Зетарга, Каркасга –[+] 11паччахьий хоза гӀоз а туллаш, ший сесаг Вашти тӀайоалае шийна, аьнна из мел чӀоагӀа хоза я дӀагойтар духьа халкъа а гонахьарчарна а: амата хоза хиннай из. 12Амма, паччахьа сесага Ваште евнухашка гӀолла паччахьо дейта́ча амарах хьая тигадац. ТӀаккха паччахь эгӀазалах лотавеннав. 13Дагавувла эттав из, уж мо дола этта хьалаш къоастаде ховш болча нахаца (хӀана аьлча, паччахьа Ӏа́дате хиннад, законаши гӀулакхаш къоастадари ховш болча нахаца дагавувлар, 14хӀаьта цун гаргагӀа Каршен, Шетар, Адмат, Таршиш, Мерес, Марсен, Мемухан – паччахьа тӀабаха къаьстта аьттув болаш, паччахьалкхе массарел лакхагӀа, Персаьний мехка а Миде а сийдола ворхӀ саг хиннав). 15Паччахьо хаьттар царга:

– Законах фу де доагӀа паччахьа сесага Ваштена, Ахашвераш паччахьо евнухашка гӀолла дӀахьийна лоӀам цо кхоачаш ца барах?

16Мемухана аьлар паччахьага а, гонахьарча нахага а:

– Паччахьа сесаг Вашти, паччахьа́ хьалхашка хинна ца Ӏеш, цун гонахьарча наха́ а, Ахашвераш паччахьа доалахьерча массе мехкий халкъашта хьалха а бехке я. 17ХӀанз цун карахдаьннар массе кхалнаха́ дӀаховргда, уж шой моаройх дог кхарда баргба. Дувца болалургба: «Ахашвераш паччахьо шийна паччахьа сесаг Вашти тӀайоалае аьлча, из хьая тиганзар» яхаш. 18Тахане а Персаьний мехка а Миде а цӀи хезача кхалнаха, паччахьа сесага даьр дӀахезача шой моарошка дувцаргда, тӀаккха истий кхоардама[*] а, моарой эгӀазлон а чаккхе хургьяц! 19Из бахьан долаш, нагахь санна паччахьа́ лойя, Ахашвераш паччахь волча кхы цӀаккха а чу ма гӀойла Вашти, аьнна, амар тохалда цо. Персаьний мехка а Миде а юха ца доахача законашка дӀачу а гӀолда из. Цун паччахьий дарж кхыча, цул дикагӀа хургйолчоа дӀалулда паччахьо[+]. 20Паччахьа амар ерригача йоккхача паччахьалкхе дӀакхайкадича, берригача кхалнаха шой моарой лерхӀам а бергба, хьаким волчун а воацачун а.

21Из хьехам паччахьа́ а, цун гонахьарча наха а тайра, хӀаьта Мемухана яхача бесса паччахьо иштта хьа а дир. 22Паччахьалкхен массе даькъе, хӀара мехка цигарча йоазонца а, хӀара къаманга цун меттала а, хоамаш дахьийтар цо, хӀара къонах ший цӀенна аьла хила воагӀа, аьнна. Цох дар массе меттайла дӀа а кхайкадир.

#### 2


Эстарах паччахьа сесаг хул

1Ахашвераш паччахьа эгӀазал шелъенна цхьа ха яьлча, цунна дагаехар Вашти, иштта цун карахдаьннар а, цу хьакъе долда аьнна ше даь хинна амар а[+].

2ТӀаккха цунга хьожача гӀулакхчаша[*] аьлар:

– Къонна хоза мехкарий лохалба паччахьанна. 3Паччахьалкхе хӀара мехка лаьрххӀа нах а оттаболба цо. Цар гулболба массе къона хоза мехкарий Шушан шахьаре, гӀалий чу, кхалнаьха цӀагӀа, кхалнаха́ тӀахьожам лоаттабеча паччахьа евнухана Егай бӀаргкӀала, иштта, хьадж йоагӀа даьтташ а дӀалулда царна, цӀока хоза хургдолаш. 4Паччахьа безам тӀабаха́ йоӀ, Ваште когаметта паччахьа сесаг а хийла.

Из хьехам хоза хийтар паччахьана, хӀаьта цо пайда а ийцар цох.

5Шушан гӀалий чу вар Мордахай цӀи йола, Вениамина тӀехьенах вола жугте, Кийши Шими виӀий Яира воӀ, 6Ерсалимера Бабила[†] паччахьо Небухаднесара ЙахӀудий паччахьца Иехонеца есарала бига́ хиннарех. 7Мордахайс хьалкхеяьяр ший даь веший йоӀ Гадасса – Эстар а оалар цунах, – цун да́ а нана а ца хиннадаь. Тоам болаш а, хоза а яр йоӀ, хӀаьта цун да́ на́на кхелхача, Мордахайс тӀаийцар из йиӀий когаметта.

8Паччахьа лоӀами амари массарна хозаш кхайкадича, Шушан гӀалий чу хьа а боалабаь, кхалнаьха цӀагӀа хьожача Егайя тӀахьожам кӀал дӀабелар дукха мехкарий. Иштта, Егайя тӀахьожама паччахьа цӀагӀа йига́ Эстар а дӀаелар. 9ЙоӀ цунна хозъелар, цун дог безам шийгахь эзар йоӀо. Цу сахьте дӀабелар цо цунна буа кхача а, хоза хьадж йоагӀа даьтташ а. Паччахьа цӀагӀара хьайоала а яь, ворхӀ кхалсаг оттайир цунна Ӏунал де, хӀаьта цу кхалнахаца цхьана кхалнаьха цӀен толашагӀча цӀагӀа из Ӏо а хоайир. 10Эстара дувцацар ший фух тайпах а, е гаргарчарех а, шийна Мордахайс къовлам[*] билландаь. 11ХӀара дийнахьа кхалнаьха цӀен хьалхашкарча коа гӀолла волавенна лелар Мордахай, Эстар мишта ях хьажа а, из маьрша йий ха́ а.

12Ший аргӀах Ахашвераш паччахь волча из чуяхале, кхалнаха́ диллача бесса, шийтта бетта́ ший дегӀ хозде декхаре яр хӀара йоӀ: ялх бетта мирра оалача хоза хьадж йоагӀача кечамца, ялх бетта кхыча хоза хьадж йоагӀача кечамашца. 13Паччахь волча йодаш, кхалнаьха цӀагӀара паччахьа цӀагӀа йодача хана фуннагӀа а, цун хьаэца безам барра лора цунна. 14Из сарахьа дӀайодар цига, хӀаьта Ӏурра юхаерзар кхалнаьха цӀен кхыча даькъа тӀа, паччахьа вокха исташта тӀахьожам лоаттабеча паччахьа евнухан Шаашгаза бӀарг кӀала. Кхы юха а йодацар паччахь волча, нагахьа цунна раьза волаш из ца хуле, е цӀи а яьккха цо хьа ца ехе.

15ЙоӀа́ метта из хьаийца́ча Мордахайа даь веший Авихаила йиӀий Эстара аргӀа еча, цо шийна хӀама деханзар, кхалнаьха цӀагӀа хьожача евнухо Егайс могадаьр ма́ра. ХӀаьта Эстар, ше бӀарга мел ейначун безам шийгахьа тӀаозаш ма ярий[+]. 16Ахашвераш паччахь волча паччахьий цӀагӀа из чуйигар, цун паччахьалла ворхӀлагӀча шера, итталагӀча тевет оалача бетта[*] .

17Паччахьа массе кхыча кхалнахал хозъелар Эстар, вокха мехкарашка доаца, шийгахьа безам а, шийца хьаэр а корадир цунна цунгара. Цо биллар цун керте паччахьа хоза гӀоз[*] , Ваштена метта цох паччахьа сесаг а еш. 18ХӀаьта паччахьо ший гонахьен[*] а, цӀи хезача наха́ а доккха той оттадир Эстара сийна. Массе мехка цӀей дир цо, паччахьа камоаршалца совгӀаташ а декъаш.


Мордахайс тийшаболх гучабоаккх

19Цхьа ха дӀаяхачул тӀехьагӀа мехкарий шозалагӀа гулбеча хана Мордахай паччахьа коа наӀарашка вагӀар, из шийна тӀадехка гӀулакхаш деш вар. 20Мордахайс шийга ма аллара, Эстара хӀама алацар ший гаргарча нахах а, ший къамах а, цо ше кхеяьча ханашка мо Мордахайа хьехамашка ше ладувгӀандаь.

21Из паччахьа коа наӀаре вагӀаш, паччахьа наӀара са лорадеча евнухаша Бигтанеи Терашеи эгӀазлонца барт бир, Ахашвераш паччахьа ве лаьрхӀа. 22Амма, Мордахайс цу тийшача белхах гучадаьннар, паччахьа сесаг йолча Эстарга дӀадийцар, хӀаьта цо из паччахьага дийцар, Мордахайа цӀерагӀа. 23ГӀулакх техка, цар бехк гуча а баьккха, уж шаккъе евнух гаьнех хьалъэллар. Цу дерригнех паччахьала исторе массе йола оагӀо тӀайолча кинижка тӀа дӀаяздир, паччахьа ший тӀахьожам а болаш[+].

#### 3


Жугтий боабе лаьрхӀа Хьамана план

1Ахашвераш паччахьо цхьа ха яьлча айвир Агага тӀехье[†] Хьаммедата воӀ Хьаман, ший гонахьарча кхычарел лакхагӀа айваь, цунна лакхагӀа сийлен моттиг а луш. 2Массе паччахьа коа наӀаре болча гӀулакххоша[*] , Хьамана сий дора, го́ра бартал а ухаш, иштта паччахьо оттадарах. Амма, Мордахай цунна гора а оттанзар, е цун сий а динзар цо.

3Паччахьа коа наӀаре латтача паччахьа гӀулакххоша Мордахайга хеттар:

– ХӀана дохаду Ӏа паччахьа амар?

4Цар денгара денна иштта оалар цунга, хӀаьта вокхо царга ла дувгӀацар. ТӀаккха цох дар Хьаманах дӀатехар цар: Мордахайа леладер ла́ оттаргвий из хьажар духьа – Мордахайс ма дийцадарий царга, ше жугтех волга. 5Мордахай гора ца оттар а, цо ший сий ца дар а гуш, Хьаман эгӀазалах хьалвизар. 6Амма, Мордахай малагӀча къамах ва хайча, духхьал из цаӀ вийна Ӏе уйла а сацанзар цун. Из меттале, Ахашвераша паччахьалкхера деррига а Мордахайа халкъ – жугтий – хӀалакбе бахьан ле́ха ваьлар Хьаман.

7Ахашвераш паччахьо доал деча шийтталагӀча шера хьалхарча нисан оалача бетта́[*] , Хьамана хьалхашка «пур», вешта аьлча «кхадж» тийсабар, бутти дии хьахаржар духьа, Хьамана лаьрхӀар кхоачашдара. ХӀаьта кхадж бежар шийтталагӀча адар оалача бетта[*][+] . 8ТӀаккха Хьамана аьлар Ахашвераш паччахьага:

– Хьа паччахьалкхен мехкий къамашта юкъе дӀа хьа кхайса а, дӀа са даьржа а цхьа къам да; цар законаш кхыча адамий законел эргаш да, хӀаьта, паччахьа законаш цар кхоачашдиц. Паччахьа бокъо яц царна садетта. 9Нагахь санна паччахьа́ лойя, уж боабе амар тохадалар цо, хӀаьта аз итт эзар талант[*] дотув хьа а эза́, паччахьа паччахьалкхен рузкъана[*] болхлошка кара лургдар, цар из паччахьа паччахьалкхен рузкъане дӀачулургдолаш.

10Ший пӀелгера мухар чӀуг хьа а яьккха, жугтий моастагӀчунга, Агага тӀехьен Хьаммедата воӀага Хьаманага дӀаелар паччахьо – из цо цунна доал дӀалуш хилара а цо лаьрхӀачоа раьза хилара а тешалдеш дар[+].

11– Дотув а хьайна дита, къам а хьа да, – аьлар цо Хьаманага. – Хьайна товр де царех.

12Хьалхарча бетта кхойтталагӀча денна[*] тӀабийха бар паччахьа йоазончий. ХӀара мехкара йоазонца а, хӀара къаман метталла а дӀаяьздир цар деррига Хьамана амараш, паччахьа доалахошка а, мехкий даьшка а, тайп тайпара къамий аьлашка а. Уж яьздаьдар Ахашвераш паччахьа цӀерца а, цун мухарца къайла́ а[+]. 13Массе паччахьа мехкашка сихача паччахьа почтага гӀолла амарца дахьийтадар каьхаташ, беррига жугтий хӀалакболба, боабий дӀабоахалба, цар фу а хоададолда – къона, къаьна, кхалнах, бераш – цхьан дийнахьа, шийтталагӀча адар оалача бетта кхойттлагӀча денна[*] , цар мулкана гӀаьрал долда, аьнна[+].

14Амара копи закон мо хӀара мехка́ дала дезар, моллагӀча а къаман наха́ хозаш дӀакхайкаде дезар, уж цу дийнахьа кийча хургболаш. 15Из Шушан гӀалий чу дӀакхайкошше а, паччахьа амарах сихонца наькъа́ бахар паччахьа почтага гӀолла нах. Паччахьи Хьамани тойна хайшар, хӀаьта Шушан шахьара адам корзагӀадаьнна хьайзар[+].

#### 4


Мордахайс гӀо дех Эстаргара

1Из шеддар дӀахайча, Мордахай, шийна тӀера дувхар эттӀадаь, тӀолхаш йийха, керта́ йокъ хьаьрца, шахьаре араваьлар мухь бетташ, къахь аьрга велхаш. 2Паччахьа коа наӀаре ма́ра м кхачанзар из, хӀана аьлча, цхьаккхе тӀолхаш ювхар царех чуваха йиш яцар. 3Паччахьа лоӀам тӀабола амар кхаьчача хӀара мехка жугташка йоккха гӀайгӀа, марха, белхам, махьарч а дар, царех дукхабараш тӀолхаш йийха, Ӏовкъарал ухкаш бар.

4Эстара́ гӀулакхду кхалнахи евнухаши баьхка, Мордахайх дар шийга дийцача, цун геттара са хьайзар. Цо барзкъа дахьийтар цунна, ший тӀолхашта меттел цунга тӀадувхийта, амма вокхо дӀаэцанзар. 5ТӀаккха Эстаро, шийна гӀуллакх деча паччахьа евнухех цаӀ, Атах тӀавийха, Мордахайс саготдер фуд, из хӀанад ха́, аьнна, амар дир.

6Атах, паччахьа коа наӀаре духьаларча шахьара майдане араваьлар, Мордахай волча. 7Мордахайс дийцар цунна, деррига шийца хинначох а, жугтий хӀалакбара Хьамана ший доалахьара паччахьа паччахьалкхен рузкъана диста лаьрхӀа дотув мелад а[+]. 8Шушане дӀакхайкадаьча, цар фу хоададолда яхача амара копи делар Мордахайс цунга, цо Эстарга дӀагойтаргдолаш а, из цох дӀакхетае а, из паччахьа́ тӀаяха хьоаергйолаш а – цун къахетамга тийкъа́, ший халкъ цо дехаргдолаш[+].

9Атаха юхавена, дийцар Эстарга, Мордахайс аьннар. 10ТӀаккха, цунна тӀадиллар цо, Мордахайга а́ла: 11«Массе паччахьа гӀулакххошта а, паччахьа мехкий халкъа́ а хов, моллагӀа маӀеи кхали веханза паччахьа чурча коа веначоа закон цаӀ ма́ра дац – из саг Ӏоажале валар. Паччахьо ший дошо скипетр тӀахьожаяьр мара, дийна виса йиш а яц. Бакъда, ткъаь итт ди м дӀадахад, сога паччахь ца кхайкаш».

12Эстара уж дешаш Мордахайха дӀатехача, 13цо иштта жоп юха ле дийхар: «Ма мотталахь, хье паччахьа цӀагӀа яр яхаш, массе жугтех хье цаӀ дийна юсаргья. 14Нагахь санна укх ха́на а хьо йист ца хуле, жугтий кӀалхара бовлар а, ба́лех бовлар а, миччахьара дена а, кхычахьара да́ мег, амма хьо а, хьа даь цӀа́ а м хӀалак м хургда. Хьанна хов, укх ха́нна духьа хьо паччахьа сесаг хиннайий а?»

15Юха Эстаро тӀадиллар Мордахайга ала: 16«Волле, берриг Шушан шахьарера жугтий гул а бе, са духьа марха а кхаба. Кхаь денна а кхаь бусса а хӀама ма даъа, хӀама ма мала. Аз а, сай гӀулакхдеча кхалнахаца марха кхоабаргда, оаш санна. ТӀаккха паччахь волча а гӀоргья, закона духьала из доагӀе а, тӀаккха нагахьа яла езе – со яла кийча я».

17Мордахайс, дӀаваха́ шийна Эстаро тӀа мел диллар деррига кхоачашдир.

#### 5


Эстар йолча хинна той

1Иштта, кхоалагӀча дийнахьа Эстар, ший паччахьий дувхарца, паччахьа гӀанд латтача зала́ духьал, паччахьа цӀен чурча коа хьа а ена дӀаэттар. Зале, ший гӀанда тӀа вагӀар паччахь, юхь наӀаргахьа а йолаш[+]. 2Коа латта ший сесаг Эстар бӀаргаяйча, цунах къа а хийтта, ший бера дошо скипетр цунгахьа кховдайир цо. Эстар тӀаяха, скипетра духьах хьокхаелар[+].

3Паччахьо хаьттар цунга:

– Фу эш хьона, паччахьа сесаг Эстар? Сенах дехал Ӏа? Шедар хургда хьона, кхыметтел ах паччахьалкхе а[+].

4– Нагахьа паччахьа лойя, аз шийна оттадаьча той тӀа воагӀавалара паччахь тховсара, Хьаманаца цхьана, – жоп делар Эстара.

5– Сихха Хьаман волча гӀолаш, – аьлар паччахьо, – Эстара дехар кхоачашдара́.

Иштта, Эстаро шоашта оттадаьча той тӀа вахар паччахь Хьаманаца. 6ЧхьагӀар молаш, паччахьо хаьттар Эстарга:

– Фу деза те хьона? Деррига хургда хьона. МалагӀа да хьа дехар? Кхыметтел ах паччахьалкхе а – шеддар а дӀаэцаргда кх Ӏа!

7Эстара жоп делар:

– Сона ловр а, са дехар а ераш да: 8нагахь паччахьа раьзал[*] сона кораяь а яле, сона дезар дала а, са дехар кхоачашде а паччахь ловш а вале, кхоана воагӀавалара паччахь Хьаманаца, аз шоашта оттадергдолча тойне. ТӀаккха жоп лургдар аз паччахьа хаттара́[+].


Мордахай хӀалакве лаьрхӀа Хьамана план

9Цу дийнахьа гӀоза а раьза а волаш, араваьлар Хьаман. Амма, паччахьа коа наӀаре Мордахай вайча, из шийна хьал ца гӀаттар, шийх кхерар цо ца гойтар а зийна, цунна эгӀазвахар из[+]. 10Амма, Хьаман са теха, чувахар. Ший доттагӀий а, сесаг Зераш а, цхьана гулбаь,[+] 11Хьамана курал йора, ший доккхача хьалах а, къонгий дукхаллах а, паччахьо ший мелдаьча сийх а, массе гонахьенна нахал а, гӀулакххойл а лакхваь, цо ше айварах а[+].

12– Из м дерига а дац, – тӀатехар Хьамана. – Со цаӀ ва, паччахьа сесага Эстаро, ше оттадеча тойна паччахьца вийха́р. Цо м со кхоана а вийхав паччахьаца цхьана. 13Амма, цо гӀад м вигац со, паччахьа коа наӀаре вагӀа жугте Мордахай сона мел гуча хана.

14Сесаго Зераша, берригача доттагӀаша аьлар цунга:

– Шовзткъе итт дол[*] лакха дахчан бӀоагӀа хьа а бий оттабе аьле амар де, хӀаьта Ӏурра паччахьагара деха, цох Мордахай хьалъоллилга. Цул тӀехьагӀа паргӀатта паччахьаца той тӀа а гӀо.

Из хьехам хозахийтар Хьамана, цо амар делар из бӀоагӀа хьабе[+].

#### 6


Мордахайа лерхӀама сий ду

1Цу бус паччахьа́ наб кхетацар, цудухьа амар дир цо, ший паччахьала исторе масса йола оагӀонаш тӀайола кинижка хьадай, де́ша шийна аьнна[+]. 2Цигга корадир, Ахашвераш паччахьа ве́ лаьрхӀа вӀашагӀбеллача тийшача белхах, паччахьа наӀар са лорадеш хинна ши евнух Бигтан, Тераш Мордахайс мишта гучаваьккхавар[+].

3– МалагӀа сийлеи даржеи кхаьчад цох Мордахайна? – хаьттар паччахьо.

– Цхьаккха даьдац цунна, – жоп делар цун гӀуллакх деча́р.

4Паччахьо аьлар:

– Малав хӀанз коа тӀа?

Паччахьа цӀен арарча коа тӀара хӀаьтта чувенавар Хьаман, ше хьабейтача бӀоагӀах Мордахай хьалъоллар паччахьаца дувца[+].

5Цун гӀулакхчаша жоп делар:

– ХӀанз Хьаман латт коа.

– Чувайта, – аьлар паччахьо.

6Хьаман чуваьлча, паччахьо цунга хаьттар:

– Паччахьо сий де лаьрхӀача сага́ фу де доагӀа?

Хьамана ший дагахьа уйла йир: «Кхы мала хургвар из паччахьо сий де гӀертар, со а ца хилча?» 7ТӀаккха жоп делар цо паччахьана:

– Паччахьа лерхӀам бе ловча сага́ 8паччахьа дувхар хьадахьалда, паччахь тӀавагӀа говр йоалайойла – паччахьий хоза гом керта тӀа багӀар. 9ТӀаккха из дувхари говри паччахьа гонахьена эггара лакхе волча цхьаннега лулда. Цо дувхалда паччахьо сий де ловча сага барзкъа, шахьара майдане да́ юхьлаьца из тӀа вагӀаш говр а йоалайойла цо, цун хьалхха массанена хозаш кхайкарал а деш: «Ер ду кх паччахьа сий де лейнача сага́!», – яхаш.

10– Волле, хӀанзе, – амар дир Хьаманага паччахьо, – хьаэца дувхари говри, хӀанз Ӏайха ма аллар из хьаде паччахьа коа наӀаре вагӀача жугтечоа Мордахайна. Цхьаккха а диц ма де, Ӏайха хьаде мел аьнначох.

11Хьамана дувхари говри дӀаийцар, Мордахай барзкъах кийчваь, шахьара майдане гӀолла цун говр юхьлаьца дӀа а йигар, массанахьа дӀахозаш цунна хьалхашка: «Ер ду кх паччахьа сий де лейнача сага́!», – яхаш.

12Цул тӀехьагӀа, Мордахай паччахьа коа наӀарга юхавера. ХӀаьта Хьаман, гӀайгӀах корта а хьулабаь, цӀенгахьа сихвелар, 13сесагага Зерашгеи, массаболча доттагӀашкеи деррига дӀа а дийцар, шийца хиннар.

ДоттагӀашта юкъе хьаькъалдолча нахеи сесаго Зерашеи аьлар цунга:

– Ше бахьан хьа вожар доладенна Мордахай жугтех вале, цунна духьала хьо лоатта а лургвац, ца воаллаш хӀалак а хургва хьо![+]

14Цар дӀахо цунца къамаьл деш, паччахьа евнухаш хьакхаьча, из сихве эйттар, Эстаро кечдаьча той тӀа вахара́.

#### 7


Хьамана ве́р таӀазар

1Паччахьи Хьамани той хьега бахар паччахьа сесаг Эстар йолча,[+] 2хӀаьта шоллагӀча денна молаш багӀаш, паччахьо юха а хаьттар:

– Паччахьа сесаг Эстар, фу деза хьона? Шедар хургда кх хьона. Миштад хьа дехар? Кхыметтел ах паччахьал а – шеддар кхоачаргда хьога!

3Паччахьа сесага Эстаро жоп делар:

– Оа, паччахь, хьа раьзал сона кораяь а яле, нагахь санна из паччахьа ла а лойя, дийна йита со – из да сона эшар, хӀаьта а къамах къахетам бе – иштта да са дехар[+]. 4Со а са къам а хӀалакде, фу хоадо, даькъаза даккха дехка́ ма дий. Нагахь санна тхо лай санна дехкача, со йистхургьяцар, из бала бахьан паччахь сатемах ваккха оттаргьяцар[*][+].

5Ахашвераш паччахьо хаьттар Эстарга:

– Ва малав из? Мала вихьав из хьаде?

6Эстаро аьлар:

– Духьалхо[*] а моастагӀа а – ер бӀеха Хьаман ва кх.

Цигга Хьаман оагавелар паччахьаи паччахьа сесагаи кхерама хьалха[+]. 7Паччахь эгӀазе айвелар вагӀачара, чхьагӀар латтийта́, паччахьа цӀен сомий беша ваьлар. ХӀаьта Хьаман, паччахьо хӀанззе а ший кхел йирах кхийтта висар, ше дийна вутавалара аьнна, паччахьа сесага Эстара хьоаставалар духьа. 8Паччахьа цӀен сомий бешара той долча зале паччахь юхавеча, Хьаман, паччахьа сесаг Эстар оагӀоръяьннача тӀакхийтта гора отта гӀерташ воаллар.

Паччахьо цӀогӀа техар:

– Ва фуд ер да, ер м кхы а паччахьа сесаг хьувзае а дага ма вий, са паччахьа цӀен юккъе?!

Из дош паччахьа бертера доаллашехь а, Хьамана юхь къайлар. 9Паччахьа гӀулакх деча цхьан евнухо Харбона аьлар:

– Шовзткъеи итт дол лакха бӀоагӀа ба Хьамана цӀен юхе латташ; ший дешо паччахь кӀалхарваьккхача Мордахайна укхо кечбаь.

Паччахьо аьлар:

– ГӀаьххьа цунах хьал а олла из![+]

10Хьаман хьалъэллар Мордахайна кечбаьча бӀоагӀах. Цул тӀехьагӀа паччахьа эгӀазал йижар[+].

#### 8


Паччахьо бокъо лу жугташта шоаш лорабе

1Ахашвераш паччахьо жугтий моастагӀчун Хьамана ков карт цу дийннахье дӀаделар ший сесага Эстара́. ХӀаьта Мордахай паччахьа юхьа духьал а эттар, хӀана аьлча, ший из фу хул Эстаро дӀадийцандаь. 2Хьаманагара хьаяьккха хинна ший чӀуг Ӏояьккхар паччахьо, хӀаьта из Мордахайна совгӀата дӀа а елар. ХӀаьта Эстаро урхал де оттавир из Хьамана ков карта́[+].

3Юха дехаре яьлар Эстар паччахьага, цунна когех а хьерчаш, елха а елхаш. Из цунга текъар, Агага тӀехьено[†] Хьамана жугтешта духьала кечъяь къиза план юхаяккха яхаш[+]. 4ТӀаккха паччахьо дошо скипетр дӀатӀахьекхар Эстаргахьа, из хьалгӀаьтта, цунна духхьал дӀаэттар[+].

5– Нагахь санна паччахьана лойя, – аьлар цо, – цун раьзал сона кораяьяле, цунна из нийса хета уйла яле, со цунна езаш яле, амар кхайкадолда, массе паччахьа мехкашка жугтий хӀалакбе аьнна Агага тӀехьен Хьаммедата воӀо Хьамана яьздаь каьхаташ юхадехаш. 6Мишта могаргда сона, сай къам хӀалакхиларга бе́ а доацаш хьежа? Мишта а хьежалургьяр со, сай гаргарача́р Ӏоажалга?

7Ахашвераш паччахьо жоп делар Эстара а, жугтечоа Мордахайна а:

– ХӀанз Хьаман жугташта тӀехьалеларах аз цун ков карт Эстара́ дӀаденнад, из ше бӀоагӀах хьал эллав. 8ХӀаьта оаш кхы амар яьзде паччахьа цӀерагӀа, шоашта товчча бесса жугташта пайде, паччахьа мухарца из дӀакъовла, хӀана аьлча, паччахьа цӀерагӀа яьздаь, паччахьа мухарца къайла каьхат юхадаккха йиш яц[+].

9Цу хана – кхоалагӀча сиван оалача бетта ткъаь кхоалагӀча дийнахьа[*] – тӀабийха бар паччахьа йоазанчий. Цар дӀаяьздир Мордахайа деррига амараш жугташка, паччахьа доалахошка а, мехкий даьшка а, Индера Хушага кхоачача бӀаь ткъаь ворхӀ мехкий аьлашка а. Цун амараш яьздир хӀара мехка йоазонца, хӀара къаман меттала, жугташка – цар йоазонца а, цар меттал а[+]. 10Ахашвераш паччахьа цӀерагӀа Мордахайс яьздаь каьхаташ, паччахьа мухарца чӀоагӀдир, лаьрххӀа паччахьан кхедаьча, сихача говраш тӀа багӀача баьрей паччахьа почтага гӀолла дӀа хьа дахьийтар[+].

11Паччахьа амаро хӀара шахьарера жугташта бокъо лора гулбала а, шоаш лорабе а: шоашта тӀалета́ бола хӀара халкъан е мехкан массе а нах вӀашагӀкхетар хӀалакйе, уж боабе, фу хоададе, бераш а кхалнах а тӀехьа, шоай моастагӀий доалахьара хӀама дӀадахьа а. 12Ахашвераш паччахьа мел болча мехкий жугташта цу гӀулакха оттадаь ди дар шийтталагӀча адар оалача бетта кхойттлагӀа ди[*] . 13Амара копи закон мо хӀара мехка дӀахьийна хила а дезар, моллагӀча къаман массе а наха́ хозаш дӀакхайкаде а дезар, моастагӀашта цу денна шоай бекхам бе жугтий кийча хилийта.

14Из Шушан гӀале хьакхоачашехь а, паччахьа амарах сихонца наькъа бахар паччахьа почтага гӀолла нах[+].

15Мордахай дӀавахар паччахь волчара, сийна кӀай паччахьий дувхарца, боккха дошо хоза гӀоз а туллаш, гета́ цӀе кхоллар а кхоллаш. ХӀаьта Шушан шахьаре сакъердара цӀей доладелар[+]. 16Жугташта сийрдеи, сакъердамеи, гӀозеи, сийдолаши яр из ха. 17Паччахьа амар дӀа мел кхаьчача хӀара мехка а, хӀара шахьаре а сакъердам, гӀозле, тойш, цӀейш дар жугтий. ХӀаьта, кхыча халкъий дуккхачар жугтий дин а тӀаийцар, царех болча кхерамо шоаш лийцандаь.

#### 9


Жугтий котало

1ШийтталагӀча адар оалача бетта кхойтталагӀча дийнахьа[*] кхоачашдаь хила дезар паччахьа амар. Цу дийнахьа царна тӀа лакхале йоаккхилга сатессар жугтий моастагӀаша, амма, нийсса юхмаччахь хилар, жугтий коталонца шоаш тӀаэйттар шоай гоамахошта[*][+] . 2Ахашвераш паччахьа массе мехкашка жугтий гулбелар шой шахьарашка, шоашта зулам де ловчарна тӀалатара́. Цхьаккхе а вацар царна духьал отта могаш, хӀана аьлча, массе а кхы къамий нах кхерар царех. 3Беррига мехкий аьлаша, доалахоша, мехка даьша, паччахьа урхалхоша а га лоацам бора жугтий, Мордахайх болча кхерамо шоаш хьоарчабаь хиларагӀа. 4Мордахай айвелар паччахьа цӀене: массе а мехка ухар цох бола хоастам – низ низзе хулаш ма варий из.

5Жугташа тураца тедар шоай моастагӀий, боабора, фу хоададора, шой хьашт дарра шоай гоамахоех хьадора. 6Шушан гӀала жугташа боа а бир, фу а хоададир пхи бӀаь сага. 7Паршандата, Далфон, Аспата, 8Пората, Адали, Аридата, 9Пармашта, Арисай, Аридай, Вайзата – 10жугтий моастагӀчун Хьаммедата виӀий Хьамана итте а воӀ вийр. Амма, боабаьрий доалахьар дар шоашта хьаэца м овттанзар уж.

11Шушан гӀалий тӀа боабаьраш масса саг ва цу дийннахье а хоам бир паччахьага.

12Паччахьо аьлар ший сесагага Эстарга:

– Шушан гӀалий тӀа жугташа боабаьб пхи бӀаь саги, Хьамана итте воӀи. Фу даь хур те цар юхебисача паччахьа мехкашка? ХӀаьта хӀанз деха хьай безам бар, лургда хьона. МоллагӀа тайпа мара ца хиларах, из кхоачаш а хургда хьона[+].

13– Нагахьа паччахьа́ лойя, – жоп делар Эстара, – таханара амар кхоана Шушане кхоачашде бокъо ле́ жугташта, хӀаьта Хьамана къонгаш бӀоагӀех хьал охкийта.

14ТӀаккха паччахьо лоӀам белар Эстаро аьннача бесса из кхоачашде. Шушане из амар арадаьлар, Хьамана итте виӀий дакъий хьал а эхкар. 15Шушанера жугтий цхьан гулбелар адар бетта дийтталагӀча дийнахьа[*] , тӀаккха Шушане кхо бӀаь саг Ӏоажалга а велар. Амма, боабаьрий доалахьара хӀама шоашта хьаэца а овттанзар.

16Цу ханна паччахьа мехкашка хинна, вож жугтий гулбелар, шоай моастагӀашта духьаловтта а кӀалхарбовла а. Царех кховзткъе пхийтта эзар боабир цар, бакъда боабаьрий доалахье хиннар шоашта хьаэцанзар. 17Адар бетта кхойттлагӀча дийнахьа[*] хилар из, хӀаьта тӀехьадоагӀача дийнахьа уж салоӀаш бар, цох тойнеи гӀозалеи ди а дир цар.

18Амма Шушанера жугтий гулалора кхойттлагӀчеи дийттлагӀчеи деношка, хӀаьта пхийтлагӀча денна салоӀар, цох а дир тойнеи гӀозалли ди. 19Цудухьа юрташкарча жугташа, – чӀоагӀъянза шахьарашка бахачар, – адар бетта дийтталагӀа ди лоархӀ, гӀозаллеи тойний ди мо, цӀей санна, шойла дуъа шунаш дӀа юха а кхухьийташ.


Пурима цӀей оттадар

20Мордахайс уж хилламаш[*] дӀаяьздир, гаьна гарга Ахашвераш паччахьа́ массе а мехкий жугташка каьхаташ дӀа хьа дахьийтар, 21хӀара шера адар бетта дийтталагӀи пхийтталагӀи денош цар дездергдолаш, 22жугтий шоай моастагӀех кӀалхарабаьнна ха санна а, цар гӀайгӀах гӀозал хинна бутт санна а, хӀаьта цар белхамах – цӀей а. Царга яьздир цо, уж денош лерхӀалда тойнеи гӀозаллеи денош санна, шойла дӀа хьа шунаш а кхухьийталда, торо йоацача наха́ совгӀаташ а телалда.

23Цу хана жугташа деш хиннар цар лаьрхӀар дӀахо дахьа. Иштта хьахилар цар Ӏадат – Мордахайс яьздаьр кхоачаш а деш. 24Массе жугтий моастагӀ волча Агага тӀехьено,[†] Хьаммедата воӀо Хьамана «пур» (вешта аьлча, кхадж) ма тийссабарий, уж боабе а, цар фу хоададе а дагахьа[+]. 25Бакъда, Эстар паччахьа духьал эттача, цо йоазонца лоӀам белар, жугтешта духьала Хьамана дагалаьца зулам, шийна духьала даргдолаш, из ше а, цун къонгаш а бӀоагӀех хьалъохкаргболаш а. 26(Иштта цу денойх Пурим цӀи тиллар, «пур» дешах)[*] . Каьхата тӀа мел хиннар а шоашта мел дайнар, мел хезар а бахьан долаш жугташа шоай Ӏадат дир, 27жугташа ца хилча даргдоацачох лаьрхӀар из шоашта а, шоай тӀехьенна а, моллагӀ царех хьакхетарашта а, хӀара шера уж ши ди лерххӀаме теркал де, дӀаяьздаьчча бесса, ший оттаяьча ханна. 28Уж денош хӀара ноахале, хӀара дезале, массе а мехка, массе а шахьаре а диц ца деш, дезде доагӀа. Уж Пурима денош дӀадоахилга яц жугтий, иштта царех дагалоацам цар тӀехьений дӀабов а йиш яц.

29Авихаила йоӀо, паччахьа сесага Эстаро, Мордахай жугтеца цхьана, беррига а шоай Ӏаьдал низаца, Пуримах дола шоллагӀа каьхат бакъдеш тӀатовжам а яьзбир[+]. 30ХӀаьта, Ахашвераш паччахьалкхен бӀаь ткъаь ворхӀ мехкарча жугташка, машар а тешам а царна бехаш каьхаташ дӀа хьа ахийтар,[+] 31цу Пурима деной шой ханнахьа оттам[*] хилийта, Мордахайс а паччахьа сесага Эстаро а жугташка ма яьздарра а, шоашта а, шой тӀехьенашта а мархий ханех а, леткъамий хьа́къе а оттадарах тарра[+]. 32Эстара лоӀамо чӀоагӀдир уж Пуримах оттамаш, хӀаьта из каьхат хьоарчам[*] тӀа дӀа а яьздир.

#### 10


Мордахайа возалле

1Йоал техар Ахашвераш паччахьо еррига паччахьалкхе, эггара гаьнагӀча форда йистошка кхоачаш. 2Мордахайа гӀулакхех, возаллах дола бӀарчча дувцар а, паччахьо цунга кхоачадаьча Ӏаьдалах а, низах а, дӀаяьздаьд «Миде а Персаьний а паччахьий исторе массо йола оагӀонаш тӀайолча кинижка тӀа»[+]. 3Жугте Мордахай Ахашвераш паччахьа́ тӀехьа шоллагӀа хиннав; из жугташта юкъе сийлахь а хиннав, дуккхача ший къаманхоша[*] кӀоаргга лерхӀам беш а хиннав, хӀана аьлча, цо ший халкъа́ диканна духьа къахьийгад, оалар а берригача жугташта диканна яьхад[+].

### Сулейма-пайхамара кицаш

#### Сулейма-пайхамара кицаш

Сулейма-пайхамара кицаш


Дешхьалхе

Сулейма-пайхамара киций дешхьалхе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]


Доладалар


Сулейма-пайхамара кицаш


Библена таржам дара Институт


Москва, 2015


Доладалар


Сулейма-пайхамара кицаш

Укх кинижка аудиозаписаш шоана короргья Библена таржам дара института сайта тӀа укх адресагӀа:

http: ibt.org.ru/ru/media?id=ING

Шоашта хетар ала: ibt_inform ibt.org.ru

9-чеи, 135-чеи, 243-чеи оагӀонаш тӀара сурташ © BFBS, 1994

245-ча оагӀон тӀара карта © UBS, 1999

ISBN 978-5-93943-249-8

© Институт перевода Библии, 2018

#### Дешхьалхе


Дешхьалхе


Хьамсара кинижка дешархой!

Шоана хьалхашка дадараш цхьана кепатеха арахийца Дезача Йоазоний ши кинижка да: Доладалари Сулейма-пайхамара кицаши. Ер дуне хьа мишта хиннад, къа мишта даьннад укх дунен тӀа, мишта волавеннав Даьла наха Ше вовзийта яхача хаттарашта жоп луш да Доладалар яха кинижка. ХӀаьта Кицаш яха кинижка нах, къаьстта кагийнах, укх дунен тӀа баха а лела а Ӏомабеш да. Цун хьехамашка ладийгӀачар вахар гӀоза а аьттув болаш а хургда, Даьла раьза волаш а хургда.

Дезача Йоазонаш – из укх дунен тӀа эггара дукхагӀа дешаш а чӀоагӀагӀа лоархӀаш а долча кинижкайх цаӀ да, цудухьа хӀаравар таро йолаш хила веза ший меттала ер йоазонаш деша, укх дунен тӀа моллагӀча моттиге из вахе а, моллагӀа ди цо лелабой а, моллагӀча къамах из вале а. Мичара хьадоагӀа вай, сенна дах вай, укх дунен тӀа сел дукха эгӀазло хӀаний, фу хургда саг венначул тӀехьагӀа, яхараш мо долча массехана наха дагадаьхкача хаттарашта жоп луш да Деза Йоазонаш. Уж Деза Йоазонаш – кераста дина керттера кинижка да, цхьабакъда, из духхьала кераста ди лелабеча наха лаьрхӀа яздаьд аьнна хетараш гӀалат ба. Дезача Йоазоний дуккха доакъош бусалба наха а деза лоархӀаш да. i

Кераста дин йоазонаш тӀа жугтий халкъан Деза Йоазонех Шира Васкет оал. Цу Ширача Васкете чудоагӀаш да тайп-тайпарча автораша яьздаь дукха тайп-тайпара кинижкаш. Царех дукхагӀдараш жугтий къаьнарча меттала яьздаь да. Ширача Васкета цхьадола доакъош яьздаь 3 эзар шу совггӀа ха я. Ширача Васкете чудоагӀаш да исторехи бокъонехи дола кинижкаш, поэзи, хьаькъал долча наьха хьехамаш, хургдар дувцаш дола кинижкаш. Уж кинижкаш шоайла чӀоагӀа эргаш дале а, цу йоазонаш тӀа долаш да юкъара дешаш а: Даллеи жугтий халкъаи юкъера гӀулакхаш, царна юкъе Дала леладаь хӀамаш, деррига халкъаш даькъалде Даьла лоӀам хилар, халкъ Шийх тешаш а Ше яхар деш а хиларга догдоахаш Из хилар.

Укх издане чудоагӀача хӀара кинижка тӀа я лоацца дешхьалхле, хӀаьта цу дешхьалхе тӀа дувц кинижка керттерча чулоацамах, из вӀашагӀдоллара бахьанех, цу тӀа яздеча хӀамай исторе оагӀонех. Йоазув йистедоаллаш ширача ханашка хиннача доазоний карта да, ширача ханашка укх дуненах хиннача кхетама диаграмма я, цхьаццайолча лоархӀамеча Даьла цӀерий список я, Кицай кинижкий темаш я белгалъяьха.

Дезача Йоазонашта тайп-тайпарча къамий меттала таржам дара болх дӀахьош йолча Библена таржам деча Институто хоза а хеташ таро лу гӀалгӀай дешархошта Деза Йоазонаш тӀа дувцар шоай наьна меттала деша.

2005 шера Библена таржам деча Институто гӀалгӀай меттала арахийцар «Лукас бена хоза кхаъ» яха кинижка (юхакепатехад 2007-ча шера). 2015-ча шера кепатехад Юнус-пайхамарахи, Руфихи, Эстарахи дола кинижкаш. Электронни форматах дола цу кинижкай таржамаш Библена таржам дара йолча Института сайта чу да укх адресах: http: ibt.org.ru/ru/media?id=ING. Цу кинижкай аудиозапись а я цу сайта чу. ТӀехьа тӀайоагӀача хана кхы таржам деш ара мел доала кинижка а цу адресагӀа корадоагӀаргда.

Укх кинижка аудиозапись е лерхӀ оаха. Из кийча йолча хана из хургья Библена таржам дара института сайта тӀа.

Библена таржам дара йолча Институто баркал оал таржам даьрашта, редакторашта, Деза Йоазоний ер ши кинижка гӀалгӀай меттала арадаккха новкъостал мел даьрашта.

Библена таржам дара Институт


Сулейма-пайхамара кицаш

#### Сулейма-пайхамара киций дешхьалхе


Сулейма-пайхамара киций дешхьалхе

«Сулейма-пайхамара кицаш» Дезача Йоазоний цхьа дакъа да, кераста нахеи жугташеи деза лоархӀаш дола. Жугтий меттала яьздаь дола из кинижка бӀаьш долча тайп-тайпарча къамий метташка таржам даь да. ХӀанз Ӏа а хьадийлад из кинижка, гӀалгӀай меттала таржам даь дола.

Исраьил-халкъа зиракаш из кинижка вӀашагӀдолла болабеннаб ши эзари ах эзари шу совггӀа хьалха. Цунна чудоагӀача дуккхача хьаькъале долча кицай автор Дауд-пайхамара воӀ Сулейма лоархӀар. Сулейма Исраьил-мехка паччахь хиннав вай зама йолаялалехьа Х-ча бӀаьшере. Из чӀоагӀа кӀоарга хьаькъал долаш саг ва аьнна цӀихеза хиннав, хӀаьта ер кинижка цун цӀераца дувзаденна хиннад массаза а. Цхьабакъда, цхьадола кицаш кхыча авторий а да: зиракий (22:17), АгӀура (30:1), Лемуил-паччахьа (31:1).

Ер кинижка – вахара тайп-тайпарча оагӀоний хьакъехьа долча, хьаькъале долаш аьннача дешайи хьехамийи гуллам ба, цхьабакъда, керттера цун чулоацам Даллеи сагаи юкъера гӀулакхаш да. Дезача Йоазонашка диллача, хьаькъал – духхьал хар хинна Ӏац; хьаьнала, эздий, дика, аьттув болаш вахара эшаш мел дар чулоац хьаькъало. Кинижка дӀадолалуш дешархочунга йоах: «ХӀама кхетадеш хилар духьа эггара хьалха Веза Аьла лоархӀаш хила веза». Цул тӀехьагӀа цу кинижка тӀа дукха дувц дина эзделахи наха юкъерча эзделахи.

Кинижка кхаь даькъах латт. Хьалхарча даькъе (1 – 9 кортош) чудоагӀа хьаькъалахи хьаьналча вахарахи йола уйлаш. Уж дас ший виӀийна деш дола хьехар санна оттаяь я. Шийца гӀулакх леладе безам мел бар ший хьоалчагӀ долча тӀахьеха дика паччахь санна хьекхад укхаза хьаькъал. ХӀаьта Ӏовдалал хьекхай, кхетам боаца зӀамига саг шийна мутӀахьа ве гӀерташ йола харцахьа лела кхалсаг санна.

«Сулеймий кицай боккха гуллам» яха укх кинижкий шоллагӀа дакъа (10:1–22:16) вахара тайп-тайпарча оагӀоний хьакъехьара хьехамаш чудоагӀаш да. Къаьстта теркам тӀабохийт укхаза наха юкъерча гӀулакхашта, боахам лелабара хьакъехьарча хьехарашта, хӀана аьлча, хьаькъал вахарца бувзам боацаш дац, дезала вахаре хӀара дийнахьа а дезаш да из.

Тайп-тайпара массехк гуллам чубоагӀаш да укх кинижка кхоалагӀдола дакъа (22:17–31:31). Уж Сулеймий хинна а Ӏец, царца да жугтий къамах боацача зиракий кицаш а. Кинижка чакхдоалаш я дика сесаг хоастаеш акростиха кеп йолаш яьзъяь ода (31:10-31). Укх кинижка тӀа дувцаш дола хьаькъал хӀара дийнахьа гойташ я цу тайпара кхалсаг, цул совгӀа, ший маьра сийдоаккхаш а цунна гӀо деш, из хьаллоацаш а я из.

Кицай кинижка яьздаь дуккха бӀаьшераш дале а, цу тӀа хьоахадаь дешаш тахан а тӀехьа боккха лоархӀам болаш да.

Чулоацам
Дешхьалхе | (1:1-7)
Хьаькъале хьехамаш | (1:8–9:18)
Сулейма-паччахьий кицаш | (10:1–22:16)
Ткъаь итт кица | (22:17–24:22)
Кхы а хьаькъале кицаш | (24:23-34)
Сулейма-паччахьа кхыдола кицаш | (25:1–29:27)
АгӀура дешаш | (30:1-33)
Лемуил-паччахьа хьаькъале дешаш | (31:1-9)
Дика сесаг | (31:10-31)

#### 1


Сулейма-пайхамара кицаш


Дешхьалхе

1Дауда виӀий, Исраьил-мехка паччахьа Сулеймий кицаш,[+]

2ладувгӀачоа цар хьаькъал[†][*] лургдолаш, цунна царех хьехам[†] хургболаш,
хьаькъале дари Ӏовдала дари къоастаде цунна гӀо дергдолаш цо дийца.
3Иман[†] долаш, нийсхо[†] йолаш, тешаме[†] волаш аьттонца[†] вахара[†]
дедезараш хьалхадоахалда акхар[+].
4ХӀаман хьисап доацачарна хӀама го таро лойла акхар,
хӀаьта къоначарна – хари сакхетами лулба акхар[+].
5Хьаькъал долчар ла а дийгӀа шоашта ховр совдоаккхалда,
сакхетам болчарна хьаькъале хьехам хилба;
6кхетадолда цар кицаши кӀоанолгаши[*],
хьаькъал долчар дешаши цу дешай къайленаши.

7Везача Аьлах[*] кхераш хилар – хьаькъала юхьиг,
Ӏовдалчар мара дог[†]-кхоардадац хьаькъалахи хьехамахи[+].


Хьаькъале хьехамаш Ӏаьсача наха гаьнавала

8Са воӀ, ладувгӀа хьай дас беча хьехамга,
тессе ма дита хьайна нанас Ӏомадер[+].
9Уж хоза зизай гом хургба хьа керта тӀа,
хьона качъохка хоза гизгаш а хургья[+].

10Са воӀ, къинош долча наха хье дӀатӀаувзавой,
цар яхачоа тӀехьа ма валалахь[+].
11Цар ала тарлу хьога: «Волле тхоца,
цӀий Ӏодахийта кӀийлен ховшаргда вай,
бехк боацар кӀалвутаргва вай, бахьан ца лехаш,
12дийна боллаше дӀакхоахкаргба вай уж, Ӏаьхартено кхоахкаш мо,
бӀарчча болчча тайпара, Ӏела[*] болхараш[†] мо;
13воай вӀаштӀехь мел доалла мах бола хӀамаш хьайоахаргья вай,
воай цӀенош фосах[*] хьалдузаргда вай.
14Тхоца баккха хьай кхадж,
юкъа хургья вай фос»;
15иштта хьайга оале а, ма гӀолахь царца, са воӀ,
цар наькъ тӀа ма валалахь[+].
16ХӀана аьлча, цар когаш вонгахьа удаш ба,
цӀий Ӏодахийта сиха ба уж[+].
17Шоашта гуш оттаяьча боанга[*] чу
оалхазараш а лелхац,
18цхьабакъда, цу наха шоай цӀий Ӏодахийтар духьа кӀийле ю,
шоаш шоашта кӀийлен хувш уж!
19Иштта да харцонца[†] шоашта фос яккхара тӀакхувш мел болчар наькъаш;
цу фосо ше караяхачун вахар дӀадоаккх[+].


Хьаькъала тӀахьехар

20Хьаькъал кхайкаш да урамашка[*],
ший оаз ийъеш да пхьегӀашка[*];[+]
21гӀараш йоахкача урамашка кхайк из,
шахьаре чувоалача наӀарашта юххе къамаьл деш да из:

22«Мел хургда шо, ва хьисап доаца нах, иштта долаш?
Мел хургба тӀехбеттамаш бераш[†] цу тӀехбеттамех шоашта гӀозал[†] еш,
хӀаьта Ӏовдалаш – хӀама хар[†] гоама долаш[+]?
23Аз шоайх боаккха бехк кхета а баь, шо хьатӀадерзаре,
аз сай дог шоана хьаделаргдар,
сай дешаш довзийтаргдар.
24Цхьабакъда, шо дӀадийрзар, аз шоаш тӀахьийхача,
оаша ладийгӀанзар, аз шоашка кулг дӀакховдадича;
25шоана дош хийтанзар аз шоашта даьча хьехамех,
оаш тӀаийцанзар аз баьккха бехк,
26цудухьа, сай аргӀагӀа со а деларгда шоах, шуга бала[†] кхаьчача,
аз а тӀехбеттамаш дергда шоана, шо унзардайлача,
27дуӀа[*] мо болча кхерамо шо унзардаьхача,
шайтӀай-мух мо бола бала шуга кхаьчача,
гӀайгӀанои[†] белхамои шо тоӀадича.

28ТӀаккха кхайкаргда шо сога, цхьабакъда, аз жоп лургдац,
чӀоагӀа лехаргда оаша со, цхьабакъда, со короргдац шоана.
29ХӀама хар шоана гоамденнадале,
Везча Аьлах кхерар шо тӀаийца деце,
30аз хьехар[†] дӀатӀаэцаш шо деце,
аз баьккхача бехках дашаш шо деце –
31оашош леладаьча хӀамай къахьа сом баа безаргба шун,
оашош дагакхаьбача уйлайх дузаргда шо.
32ХӀана аьлча, шоаш яхачоа тӀера ца бовларо боабергба хьисап доацараш,
шоаш хӀаман сагота ца хиларо хӀалакбергба Ӏовдалбараш,
33хӀаьта сога ладийгӀар кхерам боацаш паргӀатта вахаргва,
балах-зуламах кхера ца везаш».

#### 2


Хьаькъала дикалаш

1Са[†] воӀ, са къамаьл Ӏа дӀа тӀа эце,
аз хьайна тӀадиллар Ӏа лорадой,[+]
2хьай лерг хьаькъалгахьа[†] а хьекха,
хьай дог кхетамгахьа а дерзадаь,
3сакхетамга хьо кхайке,
кхетам Ӏа тӀабехе,
4дотув лехаш санна Ӏа из лехе,
ганз[*] лохаш санна Ӏа из лохе,[+]
5тӀаккха кхетадергда Ӏа, Везча Аьлах кхерар яхилга фуд,
Даьла вовзаргва хьона[+].
6ХӀана аьлча, Везча Аьлано лу хьаькъал,
Цун багара доагӀа хар[†] а кхетам а.
7Иман[†] долчарна лаьрхӀа толам лелабу Цо;
геттара цӀена бахараш лорабеш ва Из[+].
8Нийсхонца[†] бахарий лостамаш лораду Цо,
Шийна мутӀахьа болчар наькъаш лораду Цо.

9ТӀаккха кхетадергда Ӏа, имане хилар яхилга фуд,
нийсхо яхилга, бакълер яхилга – моллагӀа дика никъ[†] яхилга фуд[+].
10Хьаькъал дужаргда хьа дег чу,
хӀама хар тоам беш дезалургда[†] хьа сина.
11Сакхетамо[*] лоравергва хьо,
кхетамо[*] ха дергда хьона.

12Хьаькъало кӀалхарвоаккхаргва хьо зуламеча наькъех,
багара доагӀа хӀара дош харцдолча зуламхой наькъах,
13баьдеча гӀолла лелар духьа
нийса наькъаш дутачарех;
14шоаш во деча хана сакъердалуш,
вонца дог-гӀоздувлаш болчарех,[+]
15шоай наькъаш нийса доацачарех,
шоай наькъашка хӀиллал[†][*] лелаечарех[+].

16Хьаькъало лоравергва хьо наьха сесагах,
хьа дог дошадеш хоза дешаш долча кхычун сесагах,[+]
17ше къона йолча хана ший мар хиннар витача,
Далла хьалхашка ше ший мараца баь барт бицбеннача.
18Цун цӀа Ӏоажалга вугаш да,
цун наькъаш байнарий синош долча вугаш да[+].
19Из йолча ухараш байна дӀабовргба, кхы вахара[†] наькъ тӀа а бовргбац.

20Цудухьа дикачар новкъа гӀолла лела,
имане болчар наькъ тӀара ма вувла,
21имане бараш бахарг ма бий укх Даьла лаьтта тӀа,
во хӀама доацараш а бусарг ма бий цу тӀа;
22амма, Ӏаьса нах хӀалакьхургба лаьтта,
хӀаьта тийшача балха дай фу хоададергда[+].

#### 3


Хьаькъала кхыдола дикаш

1Са[†] воӀ, биц ма белахь са хьехам,[†]
дега чу леладелахь аз тӀадиллар:[+]
2хьа вахара[†] денош дӀаьхдергда цар,
хьа вахар маьрша дергда цар[+].

3Дег тӀара безами[†] тешами[†] ма къастийталахь хьайх;
хьай фоартах хьоарчабелахь уж,
хьай дега тӀа дӀаяьзбелахь уж[+].
4ТӀаккха Даьла а нах[†] а раьза хургба хьона, царна хьалхашка дика цӀи а хургья хьа.

5Дег чура тешаш хилалахь Везача Аьлах,
хьай хьаькъалах[†] тийше ма Ӏелахь;
6хьай дерригача наькъашка Из вовза гӀерташ хилалахь,
тӀаккха Цо нийса хулийтаргда хьа наькъаш[+].

7Хьайх къоаргача хьаькъала да ма хеталахь[*],
Везча Аьлах кхералахь, зулама юстарвувлалахь[+].
8Хьа дегӀа могашал лургья цу хӀамо,
хьа тӀехкаш чӀоагӀъергья цу хӀамо.

9Везча Аьлан сий[†] делахь хьай дерригача рузкъаца,[†]
хьай моллагӀча хьувкъама хьалхарча ялтаца сий делахь Цун.
10ТӀаккха хьалбузаргба хьа хӀара доа[*],
къонача чхьагӀаро хьалъюзаргья хьа пхьегӀаш.

11Са воӀ, Везча Аьлано хьайна дайта Ӏазап тӀа ца эцаш ма Ӏелахь,
хьай харцахьдар Цо хьайна довзийтача, из хала ма хеталахь,
12Везча Аьлано шийна везачун гӀалат гучадоаккх,
дас ше раьза волча ший виӀий гӀалат мо.

13Даькъалхинна ба хьаькъал корадераш,
кхетам караберзабераш,
14хӀана аьлча, хьаькъал дотол дикагӀа да,
дошос лучул дукхагӀа пайда луш а да[+].
15Махболча кхерел дезагӀа да из;
Ӏа лехаш дола цхьаккха хӀама а нийслургдац цунца[+].
16Дукха вахар цун аьтта бе доалл,
хӀаьта аьрда бе рузкъеи сийи доалл[+].
17Цун наькъаш – тоам беш дола наькъаш да,
машарга вуга наькъаш да уж дерригаш.
18Из карадерзадаьчоа вахара га я из;
даькъал хургба из ший доалахьа соцаде мегараш[+].

19Везча Аьлано хьаькъалца кхеллад лаьтта,
хьаькъалца чӀоагӀъяьй сигаленаш;[+]
20Цун говзалца мукъадаьннад лаьттан кӀалара хиш а,
догӀашха елха морхаш а[+].

21Са воӀ, лорадеш леладелахь хӀаман кхетам хилар а сакхетам а,
уж ши хӀама къайла ма далийталахь хьайна.
22Хьона вахар хургда царех,
хьа фоартах яда гизгаш санна хьона къахетам[†] хургба царех.
23ТӀаккха кхерам боацаш гӀоргва хьо хьай новкъа гӀолла,
ког а дӀакхетаргбац хьа;[+]
24вижача кхераш хургвац хьо,
тхьайсача, наб мерза хургья хьа.
25Ма кхералахь цӀаьхха бенача балах,[†]
е Ӏаьсача наха тӀакхаьчача хӀалакьхиларах,[†]
26хӀана аьлча, Везча Аьлага догдоахилга[†] хургда хьа;
хьа когаш боангах лора а бергба Цо.

27ДоагӀачунна дика ца деш ма Ӏелахь,
хьай кара из долча хана.
28Ма алалахь гаргарча сагага[*]: «ТӀехьагӀа юхавола, аз кхоана лургда хьона»,
цо дехар хьайга долча хана.

29Хьайх ца кхераш хьайна уллув вахача гаргарча сага
зулам де дага ма дохалахь.
30Ма эгӀалахь цхьаннецара а бахьан доацаш,
хьайна даь зулам доацаш.

31Къизача сага вахарах ма хьегалахь,
цун наькъех цхьаккха никъ[†] а ма харжалахь,[+]
32хӀана аьлча, Везча Аьланна дегаза ва хӀиллал[†] йоалла саг,
хӀаьта имане волчох теш[†] Из.

33Ӏаьсача сага цӀен тӀа Везча Аьлан наӀалт делх,
цхьабакъда, иман долча наьха фусам даькъалъювц Цо[+].
34Кхычарех дог кхоардадеш белачарех вел Из,
цхьабакъда, аьсала саг[*] даькъалву Цо.
35Хьаькъал долчар тӀехьале сийдолаш хургья,
хӀаьта Ӏовдалчар тӀехьале – юхьӀаьржо[†] хургья.

#### 4


Хьаькъалал дезагӀа хӀама дац

1ЛадувгӀалаш, са[†] къонгаш, шоай даь хьехамга;[†]
теркам белаш, шоашка кхетам хургболаш[+].
2Аз шоана лу хьехам дика хьехам ба;
ма биталаш са хьехам.
3Со а хиннав сай даь цӀагӀа зӀамига кӀаьнк волаш,
сай наьна цаӀ мара а воацаш, чӀоагӀа дукха а везаш.
4Сона хьехар[†] деш дас сога оалар:
«Са дешаш хьа дего леладолда;
аз хьайна тӀадиллар лора а деш вахалахь.
5Хьаькъал[†] лехалахь, сакхетам лехалахь;
са дешаш диц ма делахь, цар тӀара а ма валалахь.
6Хьаькъала юстар ма валалахь, цо лоравергва хьо;
хьаькъал дезаш хилалахь, цо лоравергва хьо.
7Шеддолчун корта ба хьаькъал,
цудухьа хьаькъал лохаш хилалахь.
Хьайга мел дар дӀаделе а
сакхетам эцалахь.
8Хьаькъала лакха мах белахь, цо лакха мах болаш вергва хьо;
цо сий[†] айдергда хьа, хьо цун мархӀавоаллаш хуле.
9Цо хозбергба хьа корта,
цо сий айдергда хьа керта, паччахьа гомо санна»[+].

10ЛадувгӀа, са воӀ, тӀаэца са дош,
тӀаккха йӀаьха хургья хьа вахара[†] ха[+].
11Аз хьаькъала новкъа воаккх хьо,
нийссача наькъа-такех вуг хьо.
12Водача хана озаденна хургдац хьа борал,
ведача когаш чоал лелхаргдац хьа[+].
13Хьайна даьча хьехар тӀара ма валалахь, из хьехар ма диталахь;
лораделахь из хьехар, хӀана аьлча, цунца да хьа вахар[+].
14Ӏаьсача наьха наькъа-така тӀа ма валалахь,
зулама новкъа ма лелалахь[+].
15Лоралелахь цу наькъах, ма валалахь цу тӀа;
дӀа а вийрзий, тӀехваьле дӀагӀолахь.
16Уж тхьовсарг мичаб, зулам ца дича;
наб кхетац царна, цаӀ вожа ца вича.
17Цар кхача Ӏоасал[†][*] я,
цар чхьагӀар къизал[†] я.

18Иман[†] долчар никъ[†] сахилара сердалонна тара ба;
тӀехь-тӀехьагӀа сийрдайоалаш я из, бокъонца сийрдадаьнна ди айдаллалца.
19Цхьабакъда, Ӏаьсача наьха никъ боадонна тара ба;
царна ха а хац, шоай когаш дӀа сенах бетталу[+].

20Са воӀ, са къамаьла теркам белахь,
са дешашка дика ладувгӀалахь.
21БӀарга кӀалара ма далийталахь уж,
хьай дег чу леладелахь уж,
22уж корадаьчунна вахар ма дий уж дешаш,
дерригача дегӀа – могашал ма йий уж[+].
23Эггара чӀоагӀагӀа лораделахь хьай дог,
хӀана аьлча, вахара хьаст ба из.
24Гаьнадаккхалахь хьай багенна харцлер,
лорабелахь хьай мотт оапех[+].
25Хьай бӀаргаш нийсса хьежийталахь,
хьай бӀарахьажар хьалхашкахьа дийрза хилийталахь.
26Хьай наькъа уйла а еш, нийсача новкъа лелалахь,
гӀа чӀоагӀа хургба хьа.
27Е аьттехьа а е аьрдехьа а ма верзалахь;
зулама гаьнавалалахь.

#### 5


Харцахьлелача кхалнахах лоравалар

1Са[†] воӀ, са хьаькъала[†] теркам беш хилалахь,
са кхетамга дика ладувгӀалахь,[+]
2хӀаман хьисап долаш хургволаш хье,
хьай къамаьл массаза а наха пайдане хургдолаш.
3Наьха сесага багара доагӀа дош модз мо мерза хул,
цун багара доагӀа къамаьл даьттал кӀаьдагӀа хул;[+]
4цхьабакъда, юххера а сим мо къахьа хул из,
ши дитт[*] дола довт[*] мо ира хул из.
5Цун когаша Ӏоажалга вуг,
Ӏаьхарте вуг цун борало[+].
6Вахара[†] наькъа уйла йиц цо;
гоама да цун наькъаш, шийна а ца ховш.

7ЛадувгӀалахь, са воӀ, сога;
аз хьайга яхачу тӀара ма валалахь.
8Наьха сесага гаьнагӀа хилалахь,
цун цӀен наӀара гарга ма гӀолахь,
9хьай доалахьдар кхычарна дӀадала дезаргдоацаш,
дуккхача шерашка гулдаьр – къа ца хетарашта кхоачаргдоацаш,
10хьа рузкъаца[†] хийрабараш бузаргбоацаш,
хьа низаца хийрача цӀен рузкъа алсамдаргдоацаш[*].
11Ӏа ла ца дувгӀе, вахара чаккхе гаргаеча
хьа дулх а дегӀ а вӀашкадаха долча хана, узамаш дергда Ӏа.
12Яхаргда Ӏа: «ХӀана бар сона хьехам[†] гоама?
Сайх баьккхача бехках хӀана дашацар са дог?
13Хьехархошка[†] ладувгӀацар аз,
хьехам бечар теркам бицар са.
14ХӀаьта хӀанз хӀалакьхилара[†] наӀарга латт со,
дерригача халкъанна а гуш».

15Хьай Ӏама чура хий малар[†] дикагӀа да-хьона,
хьай гӀув чура доагӀар мела хий.
16Хьа хьасташ урамашка гӀолла дӀа хӀана дарж,
хьа хиш майданашка[*] гӀолла хӀана дарж?
17Хьай мара ма хилийта уж,
хийрача нахаца ма декъа уж.
18Хьаст даькъалхилба хьа.
ГӀозал[†] телийла хьона хье къона волча хана Ӏайха йоалаяьча сесаго,
19тӀеххозача лийго, куц долча мосаро[*].
Цун накхо Ӏобавовла хьо моллагӀча хана,
цун безамо[†] вохаваь хилва хьо массаза а.
20Санна деза хьона, са воӀ, кхычо хье вохавар,
наьха сесага дегӀ хьай мархӀа хьерчар?

21Везча Аьланна гуш ма дий сага наькъаш,
Из хьожаш ма вий сага боралга.
22Ӏаьсача сага къиноша боанг йогӀ цунна;
ший къиноша дӀа ца хецаш, чӀоагӀа лоац из.
23ХӀалакьхул[*] из, бе хьехам ца хиларах,
нийсача новкъара а воал ше сов Ӏовдала хилар бахьан долаш.

#### 6


Ӏовдала хиларах лоравар

1Са[†] воӀ, кхыча сага хьалхара жоп дала Ӏа дош деннадале,
хийрача сага декхараш дӀатакхар Ӏа хьайна хьатӀаийца дале,
2деша тӀа лаьца ва хьо,
хьай дешай боангас лаьца ва хьо.
3ТӀаккха, са воӀ, кӀалхарвалар духьа Ӏа де дезар ер да,
хье кхычун кара ваха вале:
дӀа а гӀо, сих а ле,
дехарца юхаваккха из!
4Хьай бӀаргашка наб ма яйталахь,
бӀарганогӀараш ӀотӀа ма къовлалахь.
5КӀалхарвалалахь, чарахьа карарбоала сай санна,
оалхазараш лувцачун цхаралара мукъадоала оалхазар санна.

6Зунгат долча гӀо, мекъий,
хьажа цун къахьегамга,[†] хьаькъале[†] хила![+]
7Хьаким вац цун, тӀахьожаш саг вац цунна,
оалал[†] деш саг вац цунна,
8цхьабакъда, аьхки шийна кхача кийчбу цо,
хьувкъам чуэцача хана шийна яа хӀама гулъю цо[+].

9Мел уларгва хьо, мекъий?
Маца сомаваргва хьо набарах[+]?
10КӀеззига наб еш уларгва хьо, кӀеззига тар[*] етталуш уларгва хьо,
кӀеззига ши кулг вӀашка а дилла уларгва хьо,
11тӀаккха йоагӀаргья хьога къел,[†] къу[*] воагӀаш мо,
эшам кхоачаргба хьога, гӀаьрахо[*] мо[+].

12ХӀиллал[†] йоалла зуламхо
оапаш[†] бувцаш лел,[+]
13бӀарг теӀабу цо,
когашца хьокхам бу цо,
пӀелг тӀахьувкх цо[+].
14Харцлер да цун дага;
зулам да цун уйлашца,
наьха барт бохабеш ва из массаза а.
15Цу тайпарча сагага вӀалла дага а боацаш кхоачаргба бала;[†]
цӀаьхха хӀалакьхургва из, де дарба доацаш.

16Ялх хӀама да Везча Аьланна гоама долаш,
боккъала аьлча, ворхӀ да уж, Цунна дегаза дараш:[+]
17сонта бӀаргаш,
оапаш бувца мотт,
бехк боацаш цӀий Ӏоухийта кулгаш,[+]
18Ӏаьса уйлаш кхоаба дог,
воча хӀаманга хьо вига сиха дола когаш,[+]
19оапаш бувца харцтешал деш вар,
вежарашта юкъе цӀур бехкаш вар.


Наьха сесагаца леларах лоравар

20Са воӀ, лораделахь хьай дас хьайна тӀадиллар,
тӀа ца эцаш ма диталахь хьай наьна хьехамаш.[†][+]
21Массаза хьай дега чу хилийта уж;
хьай фоарта гонахьа хьарчийта уж[+].
22Хьо водача хана цар вугаргва хьо,
хьо тхьайсача цар лоравергва хьо,
хьо гӀеттача цар хьехар[†] лургда хьона.
23Уж тӀадехкараш – бусйоагорг я,
уж хьехамаш – сердал я,
хӀаьта, боаггӀача бехкбаккхар – вахарга[†] бода никъ[†] ба,[+]
24воча кхалсагах хьо лораву цар,
наьха сесага мерзача къамаьлех хьо лораву цар[+].
25Ма езаялийталахь хьай дега цун хозал;
ший бӀаргцкъазамашца цунга хье кара ма вигийталахь,
26кхахьпай мах маькха чӀегилг мара мичаб,
амма наьха сесага хьо караводе хьай вахарах вала а тарлу хьо.
27Йоага цӀи че чу еллача
барзкъа ца доагаш дусаргдий?
28ЙӀайхача товнаш тӀа гӀолла лелаш хилча
когаш цадоагадеш дусаргдий?
29Иштта ва кхычун сесагаца вижа улар а:
наьха сесагах хьокхавенна цхьаккхе а Ӏазап доацаш вусаргвац.

30Моцалла кӀалвиса, шийна визар духьа
хӀама лочкъаяьча къунах догкхардац вай.
31Цхьабакъда, из цу хана лоаций, ворххӀаза дукхагӀа мах лургба цо,
ший цӀагӀа мел долчох а воалаш.
32Цхьабакъда, наьха сесагаца Ӏовужаш вар чӀоагӀа Ӏовдала ва;
из дечо ше хӀалакву ше.
33Еттар а эхь[†] а кхоачаргда цунга,
цун юхьӀаьржо а дӀаяргьяц;
34цу харцахьа лелача сесага мар даьрлург ма вий,
тӀаккха бекхам[†] беча дийнахьа цо къахетам[†] а бергбац[+].
35Цхьаккха гӀод теха а хьо кӀалхарвалийта раьза хургвац из,
моллагӀа Ӏа лой а, цхьаккха совгӀат а дезаргдац цунна хьогара.

#### 7


Харцахьа лелача кхалсагах лоравар

1Са[†] воӀ, леладелахь са дешаш,
мах бола хӀама мо аз хьайна тӀадиллар лораделахь[+].
2Цар яхар делахь – вахаргва[†] хьо;
лорабелахь са хьехам,[†] хьай бӀарг мо[+].
3ПӀелгах хьоарчаделахь из,
хьай дега тӀа яьзделахь из[+].
4Хьаькъалга[†] ала: «Сона йиша я хьо» –
хӀаьта кхетамах хьай кхоаччара гаргалсаг[*] ва ала.
5Цар лоравергва хьо наьха сесагах,
кхычун сесагах, цун мерзача дешаех[+].

6Цхьан дийнахьа сай цӀагӀара Ӏарахьежаш вагӀар со
корах гӀолла.
7Хьисап доацача наха юкъе вайра сона,
къоначарна юкъе зийр аз
кхетам боацаш вола зӀамсаг[+].
8УрамагӀа ӀовоагӀар из цун саьн йисте гӀолла,
цун цӀенгахьа бар цун никъ,[†]
9маьркӀижа ханна, садовш латташ,
бийсан боадо южаш латташ.

10ЦӀаьхха цунна духьала хьаараяьлар кхалсаг,
кхахьпай дувхар дувхаш,
дагахьа тийша болх[†] болаш[+].
11(ГӀаре я из, ше яхачун тӀера ялац из;
цӀагӀа Ӏоховш яц из, –
12урамаш тӀа, майданаш тӀа,
карта са мел бийннача кӀийленна ягӀа из.)[+]
13Катеха, хьалаьцар цу кхалсаго из, барт баьккхар цунна,
юхьа тӀа эхьах хӀама доацаш аьлар цунга:

14«Аз тахан барт хилийтара тӀера сагӀа[†] даьккхад, сайна тӀадиллар кхоачаш а деш.
Со йолча цу сагӀах диса цхьа дакъа дулх да[*].
15ТӀаккха хьона духьала араяьннай со;
хьо лехаш лийлар со, хӀаьта хӀанз хьо кораваьв сона!
16Мисарерча тайп-тайпара бос болча
кисешца сай мотт кийчбаьб аз.
17Мирра оалача а, алоэ оалача а, корица оалача а
хоза хьадж йоагӀача даьтташца а хӀамашца а кийчъяьй аз се йижа ула моттиг.
18Волле, сахиллалца мерза безам[†] буаргба вай,
аз хьо хьесташ, Ӏа со хьесташ воаш Ӏаббалца Ӏергда вай!
19Мар цӀагӀа вац са –
бӀаьхача новкъа вахав из.
20Дото чудоалла бохча дихьад цо шийца –
сиглара бутт хьалбузача дийнахьа мара цӀавоагӀаргвац из».

21Дукхача тешавеча дешашца харцновкъа ваьккхар цо из зӀамсаг,
из хьесташ деча къамаьлашца[†] Ӏехавир цо из зӀамсаг[+].
22Цу сахьате цунна тӀехьа вахар из,
урс хьакха бугаш бола уст санна,
пхона духьала бода сай санна,
23ший дихках тӀаьск[*] чакхдаллалца.
Цхарала-боанге дода оалхазар санна ва из, хац цунна, цигача ший Ӏоажал йолга.

24ХӀанз, са къонгаш, ладувгӀалаш;
теркам белаш аз шоашка оалачун.
25Цу кхалсага наькъагахьа ма дерзийталаш шоай дог,
ма лелалаш цун наькъашка гӀолла.
26Дукхабараш боабеш хӀалакбаьб цо,
Ӏалаьмате дукха ба цун карах лийгараш.
27Цун цӀа – Ӏоажала фусам я,
Ӏаьхарте вуга никъ ба из[+].

#### 8


Хьаькъала тӀахьехам

1Хьаькъал[†] деций из кхайкар?
Кхетам беций из оаз иййер[+]?
2Наькъа юхерча лакхаленашка,
наькъаш вӀаший къастача дӀаотт хьаькъал;
3шахьара пхьегӀаш тӀа,
чувоагӀача наӀарашка кхайкаш латт из:
4«Ва нах[†], шуга кхайк со,
адамашка кхайкаш да са[†] цӀогӀа.
5Хьисап доацараш, согара Ӏомале шоашта сакхетаме хила;
Ӏовдалаш, кхетаме хила[+].
6ЛадувгӀа, хӀана аьлча, лоархӀам болаш да аз яхар,
бакъдар[†] дувцар духьа ел аз баге.
7Са метто дӀаоалар бакъдар да,
Ӏаьсадар дегаза да са дега.
8Са багара арадувла деррига дешаш бакъахьара да,
хӀиллал[†] а яц царца, оапаш[†] а бац.
9Кхетам болчарна дийла да уж дерригаш а,
ховш вар тӀакхоачаргволаш а да уж.
10ДӀаэца са хьехам[†] дотон метта,
дӀаэца са хар[†] цӀенача дошон метта[+].
11ХӀана аьлча, хьаькъал жовхьарел[*] а дикагӀа да,
хьона дезачарех цхьаккха а дац цунца нийсде йиш йолаш[+].

12Со, хьаькъал, кхетамца да,
хар а хӀама къоастадар а да сога.
13Везча Аьлах кхераш хилар –
во гоама хилар да.
Гоама да сона сонтал[†] а, наха лакхера Ӏотахьежар а,
къинош дола никъ[†] а, харц къамаьл а[+].
14Дика хьехар[†] а вахара[†] хьаькъал а сога да;
кхетам а низ а сога ба.
15Са гӀонца ду паччахьаша[†] шоай доал,
са гӀонца яьзду доалахоша нийсхо[†] йола амараш,
16са гӀонца нийсхо йолаш урхал ду аьлаша, хьакимаша,
кхелахоша.
17Се дезар вез сона;
со тӀатеӀӀа лехачоа со корадергда[+].
18Аз вӀаьхий ву саг, аз йоаккхийт цун дика цӀи,
аз лу сага талхаргдоаца рузкъа[†] а имане хилар а[+].
19Са сом дикагӀа ба цӀенача, дикагӀдолча дошол,
хержача дотос лучул дукхагӀа лу аз пайда[+].
20Имана наькъашка гӀолла лел со,
бакъ-кхела наькъашка гӀолла лел со,
21се дезачарна кхоачалургдоаца рузкъа луш,
цар рузкъан-тӀоаргацаш хьалдузаш.

22Везча Аьлано кхеллад со Ший гӀулакхаш дӀадоладеш,
эггара хьалхарча Ший гӀулакхел хьалхагӀа;
23азалехьа[*] кхеллад со,
дуне кхоллалехьа кхеллад со.
24Со кхеллад фордаш кхоллалехьа,
шортта хий тела хьасташ кхоллалехьа;
25лоамаш хьалъоттадалехьа,
гувнаш кхоллалехьа кхеллад со,
26е лаьтта а, е кхаш а,
е укх дунен дома буртиг[*] а
Цо кхоллалехьа.
27Цунна уллув дар со, Цо сигаленаш кхоллача хана,
фордашкарча хин шаьрал тӀа ане[*] Цо оттаеча хана,[+]
28лакхе морхаш дӀачӀоагӀъеча хана,
лаьтта кӀала хьасташ дохкача хана,[+]
29Цо форда доазув оттадеча хана,
хиш Цо аьннача тӀара даргдоацаш,
лаьттан кӀийленаш белгалъеча хана[+].
30Цу хана Цунна уллув дар со, говза пхьар[†] санна;
хӀара ди гӀозалах[†] диза дар са,
массаза а дог ловзар са Цунна хьалхашка,
31наха баха аьнна Цо кхеллача укх дунено дог-гӀоздоахар са,
дог гӀоздувлар са адамаш бахьан долаш.

32ТӀаккха, са къонгаш, ладувгӀа сога:
даькъалхургба са наькъаш лорадераш.
33ЛадувгӀалаш са хьехамга, хьаькъале хилалаш;
ма биталаш из хьехам.
34Даькъалхургва сога ладийгӀар,
хӀара дийнахьа са коа-наӀарашка латтар,
са наӀарга хьежаш латтар.
35Со корадаьчунна вахар кора ма дергдий,
Веза Аьла къахетаме[†] ма хургвий цунца[+].
36Цхьабакъда, со карардалийтачо шийна зе дергда;
со гоама долаш мел вар Ӏоажал езаш ва».

#### 9


Хьаькъалеи Ӏовдалалеи тӀахьехамаш

1Хьаькъало[†] цӀа дир шийна,
цу гӀулакха ворхӀ бӀоагӀа а хьаькха.
2Ший хьайбаех долча хьайбашта урс а хьаькха,
мерза хӀамаши чхьагӀари вӀашагӀ а эдаь,
шу[*] оттадир цо.
3Ший Ӏуй бола мехкарий[*] бахийтар цо,
шахьара айъеннача моттигашкара кхайка, аьнна,[+]
4хьисап доацарашка ала, аьнна:
«Кхетам боацар укхазахьа хьачуверзалва!
5Хьадувла, баа са[†] кхача,
мала са чхьагӀар, аз кийчдаь[+].
6Дита цахар – дахаргда шо;
кхетама новкъа довла.

7ТӀехбеттамаш дер кхетаве воаллар сийдоацача варгва;
Ӏаьсача сагах бехк баьккхар нахалваргва.
8Кхардаш волчох[*] бехк ма баккха, хье цунна гоам ма валийта;
хьаькъал долчох бехк баккха – цунна хьо везалургва.
9Хьаькъал дар Ӏомаве – цун хьаькъал алсамдаргда;
бакъахьа волчоа хьехар[†] де – цун говзал алсамъяргья.

10Везча Аьлах кхераш хилар – хьаькъала юхьиг я,
Веза Аьла вовзаш хилар – кхетам ба[+].
11Сога гӀолла дукхагӀа хургда хьа денош,
хьа вахара[†] шераш дӀаьхлургда[+].
12Хьо хьаькъал долаш вале – хьай хьаькъалах воаккхийвергва хьо;
хьо тӀехбеттамаш беш вале – хьайна цхьаннена бала[†] бергба Ӏа».

13Ӏовдал – гӀарага яьнна кхалсаг санна я;
цхьаккха хӀаман хьисап дац цун[+].
14Ший цӀен наӀар тӀа ягӀа из,
шахьара айъеннача моттигашкара кхайк из,
15юхе гӀолла тӀехбувлараш тӀахьехаш,
нийсса шоай новкъа болхараш[†] тӀахьехаш:
16«Хьисап доацаш мел вар со йолча вола!»
йоах цо кхетам боацарашка;
17«Мерза да лочкъадаь хий;
чам болаш я къайлагӀа юа маькх!»[+]
18ХӀаьта царна хац шоаш байнарий синош долча бехалга,
цун хьаьший Ӏаьхартен къоаргаленашка болга.

#### 10


Сулейма-паччахьий кицаш

1Ераш да Сулейма-паччахьий кицаш:

хьаькъал[†] дола воӀ – ший даь гӀозал,[†]
хӀаьта Ӏовдала воӀ – ший наьна бала.[†][+]

2Хьарама наькъашка гулдаьча рузкъах[†] беркат хилац,
хьаьналча вахаро[†] Ӏоажалах воаккх[+].

3Хьаьналча нахага моцал Ӏовшийтаргьяц Везча Аьлано,
хӀаьта Ӏаьсача наха шоай хьашташ[†] кхоачашде таро а лургьяц[+].

4Мекъача кулгаша къеле[†] вуг,
хьинар долчар рузкъа хьаду[+].

5Аьхкий сом гулбер – кхетам бола воӀ ва,
хьувкъам чуэцача хана вижа улар – дезала[†] эхь[†] да.

6Хьаьналча нахаца даькъалхилар да,
хӀаьта Ӏаьсача наха шоай дега чу къизал[†] лечкъаю.

7Хьаьнала нах[†] диканца дагалаттаргба,
хӀаьта Ӏаьсача наьха цӀи йохкалургья.

8Хьаькъала дог[†] долчо шийга яхачунга ладувгӀ,
амма дукха къамаьл ду Ӏовдал хӀалакьхургва.

9Нийссача новкъа лелараш кхера безаш бац,
цхьабакъда, шоай никъ[†] галбоахараш гучабовргба[+].

10БӀарг а теӀабеш, кӀалгӀолла воаллачо бала бу,
хӀаьта дукха къамаьл ду Ӏовдал хӀалакьхургва[+].

11Хьаьналча сага къамаьл – вахара хьаст,
амма Ӏаьсача наха шоай дега чу къизал лечкъаю[+].

12Гоамало[†] довнаш ийду,
хӀаьта безамо[†] деррига къинош дӀахьулду.

13Кхетам болчун бага хьаькъал доалл,
Ӏовдалчун букъа саьрг ба[+].

14Хьаькъал долчар ховшдар Ӏоаду,
цхьабакъда, Ӏовдал волчун багено хӀалакьхилар[†] гаргадоаладу[+].

15ВӀаьхийчун боахам – цунна йола чӀоагӀъяь шахьар,
къечар къел – цар хӀалакьхилар[+].

16Хьаьналчарна дола совгӀат – вахар да,
Ӏаьсача наьха наькъаша уж къиношка буг[+].

17Хьехамга[†] ладувгӀар[†] – вахара новкъа воалл,
баьккхача бехкага ла ца дувгӀар наькъах тул[+].

18Гоамал дег чу хьулаяь лелаечун баге харцлувш хул,
хӀаьта аьлдиташ[†][*] дӀа-хьа кхухьар Ӏовдала ва.

19Дукха лувш хьо вале къа ца дича Ӏергвац хьо,
цхьабакъда, ший метта доал дер – кхеташ ва[+].

20Хьаьналча сага къамаьл – дикагӀдола дотув,
цхьабакъда, Ӏаьсача наьха кхетама шай мах бац.

21Хьаьналча наьха къамаьлаша[†] дуккхабараш кхоаб,
амма Ӏовдалбараш кхетам ца хиларах бов.

22Везча Аьлано къоабалваьр хьал долаш хургва,
цу хьалаца бала а лац Цо.

23Харцахьа лелар – Ӏовдалча сага ловзар,
амма хьаькъал – кхетам болчун гӀозал[+].

24Шоаш кхерар кхоачаргда Ӏаьсача нахага,
амма хьаьналча наьха хьашташ кхоачашхургда.

25ДуӀан кӀалвисача воацаш дӀаваргва Ӏаьса саг,
амма хьаьналбараш дуне мел латта чӀоагӀа латтаргба[+].

26ЧхьагӀаркъанз[*] царгашта санна, кӀур бӀаргашта санна
ва мекъа саг из гӀулакха вахийтачоа[+].

27Везча Аьлах кхераш хиларо вахар дӀаьхдергда,
амма Ӏаьсача сага вахар лоацлургда[+].

28Хьаьналча наьха догдоахилго гӀозалга вуг,
амма Ӏаьсача наьха хьашт кхоачашхургдац[+].

29Веза Аьла харцбоацача наьха гӀала я,
зуламеча наха Ӏоажал я.

30Хьаьналча наьха овла хадаргбац цӀаккха а,
цхьабакъда, Ӏаьса нах дуне тӀа бусаргбац[+].

31Хьаьналча наьха багара хьаькъал доагӀа,
хӀаьта харц мотт хадаргба[+].

32Хьаьналча наьха метта доагӀ-доагӀар хов,
амма Ӏаьсача наьха багара харцдар[†] доагӀа.

#### 11

1Нийса доаца тараз дегаза да Везча Аьланна,
хӀаьта нийса оза тараз Цунна тоам беш да[+].

2Сонтала[†] тӀехьа юхь-Ӏаьржо йоагӀа,
хӀаьта аьсала хилара тӀехьа – хьаькъал.[†][+]

3Дог[†]-цӀена дараш шоай дикало буг,
хӀаьта тийшаболх боаллараш шоай дега хӀиллало[†] хӀалакбу[+].

4Рузкъо бе пайда бац къемата дийнахьа,
амма хьаьнала хиларо Ӏоажалах воаккх[+].

5Дог цӀена нах[†] хьаьнала хиларо цар наькъаш нийсду,
хӀаьта Ӏаьса нах шоаш Ӏаьса хиларо хӀалакбу[+].

6Иман дола нах шоаш хьаьнала хиларо кӀалхарбоах,
амма тийшаболх боаллараш зуламеча лоӀамий[*] кара болх.[†][+]

7Къинош дола саг кхелхача цо догдаьхар а дов[†];
Ӏаьсача наха сатувсар чакхдаргдац[+].

8Хьаьнала саг кӀалхарвоалл баланах,[†]
цунна хьалхара Ӏаьса саг вода цу балане[+].

9Шоай дагахьа Даьла воацачар шоай багенца гаргара нах хӀалакбу,
цхьабакъда, хьаьнала нах шоаш ховш хиларца кӀалхарбовл.

10Хьаьналча наьха аьттув хилча шахьар гӀадъяхий хул;
Ӏаьса нах хӀалакьхулача хана гӀоза цӀогӀарч хул[+].

11Хьаьналча наьха даькъало шахьара сий[†] айду,
цхьабакъда, Ӏаьсача наьха хабараша из йохаю[+].

12Ший гаргарча сага юхьъӀаьржъеш вола саг кхетам боацаш ва,
амма хьаькъал долчо ший метта доал ду.

13Йоахараш[†] дувцачо шийх бола тешам[†] бохабу,
хӀаьта тешамеча саго лораю къайле[+].

14Хьаькъале урхал доацача халкъ хӀалакьхул,
амма хьехам[†] бе дуккха бола халкъ котдоал[+].

15Хийрача сага кӀалаэттача моллагӀчо а шийна бала бу,
наха кӀала ца отта гӀертар кхера везаш вац.

16Дикача кхалсаго шийх дика цӀи йоаккхийт,
хӀаьта къизача маӀача наха рузкъа[†] мара гулдац.

17Къахетамеча[†] саго ше шийна пайда бу,
хӀаьта къизача саго ше шийна во ду.

18Ӏаьсача сага къахьегамах цунна левеш дола совгӀат[*] хургда,
хӀаьта хьаьнала вахар[†] наха юкъе доаржадеча саго хьега къа совгӀат доацаш дусаргдац.

19Хьаьналдар леладер вахаргва,
хӀаьта зулам лехар лергва[+].

20Везача Аьланна дегаза ва дега чу хӀилал йола саг,
цхьабакъда, Цунна тоам беш ба цӀенача новкъа лелараш.

21Ховш хилалахь: Ӏаьса саг Ӏазап доацаш вусаргвац,
хӀаьта хьаьнала бахарий тӀехье кӀалхаръяргья[+].

22Хьакхий мерех боалла дошо гӀоз санна я
хоза а йолаш Ӏовдала йола кхалсаг.

23Хьаьналча наьха догдоахилгаша[†] беркатага буг уж,
хӀаьта Ӏаьсача наьха догдоахилгаша уж эгӀазлонга буг.

24Цхьаволчо камаьрша дӀалу, цхьабакъда, вӀаьхийгӀа хул,
вож тӀехваьнна цӀаьрмата ва, амма, къеле[†] вода из[+].

25Камаьрша са дӀаьхий хургда;
хьога волчоа хий деннар ше хьога вусаргвац.

26Ялат юхаувзадечоа наха наӀалт оал,
хӀаьта из дохкаш вар даькъалвувц[+].

27Диканга кхача гӀертар наха везаш хургва,
хӀаьта во ше лийхар волча доагӀаргда[+].

28Рузкъах тийша ваьгӀар вожаргва,
хӀаьта хьаьнала ваьхар зиза теха баьццара га санна хургва.

29Дезала[†] балийна ваьнначоа да велча мух мара кхоачаргбац,
хӀаьта Ӏовдалвар хьаькъалдолчоа гӀулакх деш хургва.

30Хьаьнала бахачар сом вахара га я,
хьаькъал долчо шийгахьа доах наьха дегаш[+].

31Хьаьнала бахачарна укх лаьтта доаггӀар лой,
Ӏаьса болчарнеи къинош дечарнеи хӀаьта а лу доаггӀар.

#### 12

1Хьехам[†] безачоа хӀама хар[†] а деза,
амма, шийх боаккха бехк гоамабар хӀама цахов саг ва[+].

2Дикавар Везча Аьлано даькъалвергва,
хӀаьта хӀиллал[†] йолчунна Цо кхел ергья.

3Зуламца чӀоагӀвала могаргдац сага,
амма, хьаьналча наьха овла меттахбаргбац[+].

4Дика сесаг[†] – маьра сий[†],
маьра сийдоаду сесаг – тӀехках лета у[*][+].

5Хьаьналча наьха уйлаш нийсхо[†] йолаш я,
амма, Ӏаьсача наха дагакхоабараш хӀилал йолаш да.

6Ӏаьсача наьха дешаш – Ӏоажал яхьа кӀийле,
цхьабакъда, хьаьналча наьха къамаьло кӀалхарбоах уж[+].

7Ӏаьса саг вожаргва – вайна дӀаваргва из,
хьаьналча наьха цӀа латтаргда.

8Хьаькъалга[†] хьежжа хеставу саг,
амма, телхача сагах дог[†] кхоардаду.

9Наха эсала лоархӀе а, шийна къахьега таро хилар тол,
маькха чӀегилг а йоацаш хьал долаш хетийта гӀертачул.

10Хьаьнала саг ший бежанца а къахетаме[†] ва,
амма Ӏаьсача сага къахетам а къиза ба.

11Ший лаьттан тӀа къахьегачо сискал виззалца юаргья,
амма даьссача догдоахилгашта[†][*] тӀехьалелар – Ӏовдала ва[+].

12Ӏаьса саг кхыча зуламхой рузкъийга сатувсаш хул,
цхьабакъда, хьаьналча наьха овла тӀабаргба.

13Ӏаьса саг цун ший къаьрача дешаша лоац,
цхьабакъда, хьаьнала саг балашта[†] гаьнаваргва[+].

14Ше даьча къамаьлий сомо диканца вузавергва саг,
ший кулгашца къахьегачунна а беркат хургда[+].

15Ӏовдалча сага ший никъ[†] нийсса хет,
цхьабакъда, хьаькъал долчо шийна деча хьехарга[†] ладувгӀаргда.[†][+]

16Ӏовдалча саго ше эгӀазвахар цу сахьате гучадоаккх,
цхьабакъда, хьаькъал долчо шийна яь вас гучаяккхац[+].

17Тешамеча[†] тешо бакъдар[†] аргда,
амма харцлувш волчо оапаш[†] бувцаргба[+].

18Уйла ца еш къамаьл дечун дешаша довто санна чов ю,
амма хьаькъал долчун къамаьло дарба ду[+].

19Бакъдар дувцар массаза хургва,
амма харцлув мотт бӀаргацкъазам тоххал юкъ мара бахац[+].

20Зуламхой дегашка оапаш ба,
амма гӀозал[†] – машар бечарга я.

21Хьаьналча сагага бала боагӀаргбац,
амма Ӏаьсача наьха вахар[†] вонах дизза да.

22Везча Аьланна дегаза ба харцлув мотт,
цхьабакъда, тешам бараш Цунна чӀоагӀа дукха без[+].

23Хьаькъал дола саг шийна ховр дӀагойта сихлац,
амма Ӏовдалча сага дего ший Ӏовдал дӀакхайкаю[+].

24Къахьега ховш вар доал деш хургва,
амма мекъа вар ший кара хӀама а доацаш къахьегаш хургва.

25Дег чу сагото[†] хилча, цо саг тоӀаву,
амма, дикача дешо цунна сакъердам бу.

26Хьаьналча саго ший гаргара саг нийсача новкъа воаккх,
амма Ӏаьсача наьха наькъаша харцахьа вуг.

27Мекъача сага вӀаштӀехьдаргдац цӀера тӀа фос ятта,
амма къахьегачо мах бола рузкъа[†] гулдергда.

28Хьаьналча наькъашка вахар да,
цу наькъашка хьо леле Ӏоажал кхетаргьяц хьох.

#### 13

1Хьаькъал[†] долча воӀо ший даь хьехар[†] дӀаэц,
амма кхардаш волчо шийх баьккха бехк а дӀатӀаэцац[+].

2Ше даьча къамаьлий сомо диканца вузавергва саг,
амма тийша болх[†] боаллараш къизала[†] тӀера хул[+].

3Ший багенна доал дечо ший вахар[†] лораду,
амма уйла ца еш къамаьл дечо ше шийна Ӏоажал лохаргья[+].

4Мекъачун хьашташ[†] кхоачаш ца хулаш дус,
амма къахьега ховчун хьашташ дизза кхоачаш хул[+].

5Хьаьналча наха гоама ба оапаш,[†]
амма Ӏаьсача саго шийна юхь-Ӏаьржо а эхь[†] а тӀадайт.

6Хьаьнала хиларо никъ[†] цӀена бола нах[†] лорабу,
амма Ӏаьса хиларо къинош дола саг хӀалакву[+].

7Цхьавар вӀаьхий ва со, яхаш, хул, вӀалла хӀама а доацаш,
вож къе ва со, яхаш, хул, ше Ӏалаьмате вӀаьхий воллаше[+].

8Хьал долча сага йиш я шийна вахар эца,
цхьабакъда, къечунна дов[†] тӀатетташ цхьаккхе а вац.

9Хьаьнала вахар сийрда йоагача сердалонна тара да,
амма Ӏаьсача наьха вахар – бовш латта чиркхат[*].

10Сонтало[†] довнаш доах,
амма хьаькъал долчар шоашта деча хьехарашка ладувгӀ[+].

11ЦӀаьхха хьатӀадена рузкъа[†] деший дӀадоал,
амма кӀезиг-кӀезига гулдечо дуккха гулдергда.

12Кхоачаш ца хулча догдоахилго дега Ӏоткъам бу,
амма кхоачаш хинна догдахар – вахара га[+].

13Хьехамах[†] ца вашачо ше шийна зулам ду,
амма амара лоархӀам бечоа совгӀат хургда.

14Хьаькъал долчар хьехам – вахара хьаст,
Ӏоажала мазашта гаьнавоаккхаш бола[+].

15Хьаькъал долча сага наьха безам[†] корабоагӀа,
амма тийшаболх боаллача наьха никъ лоаца ба.

16МоллагӀча хьаькъал долчо ше дер фуд а ховш ду,
амма Ӏовдалчо ший эгӀор гойт.

17Тешаме[†] воаца хоамахо балийга кхоач,
тешаме волча хоамахочо дарба дахь[+].

18Хьехамах ца вашачоа къели[†] эхьи эшаргдац,
амма шийх баьккха бехк кхетабер наха лоархӀаргва[+].

19Кхоачашхинна хьашт сина мерза да,
цхьабакъда, Ӏовдалчарна дегаза хет зулам тӀара бовла.

20Хьаькъал долчарца лелар хьаькъал долаш хургва,
Ӏовдалчарца лелачо шийна бала[†] бергба.

21Къинош дечунна тӀехьа лел бала,
амма беркат да хьаьналча наха дола совгӀат.

22Дикача саго тӀехьале ют ший берий берашта[†] а,
амма Ӏаьсача наьха рузкъа хьаьналчарга кхоачаргда[+].

23Дукха ялат дала тарлу къечун кхай тӀара а,
цхьабакъда, харцоно[†] дӀабоаккх цунгара хьувкъам.

24Саьрг кхобечунна ший воӀ везац,
везачо-м доаггӀа таӀазар[†] ду цунна[+].

25Хьаьналча саго виззалца юаргья сискал,
амма Ӏаьса саг меца леларгва[+].

#### 14

1Хьаькъал[†] долча кхалсаго ший цӀа леладергда,
Ӏовдалчо ший кулгашца дохадергда из.

2Нийсача новкъа лелар Везча Аьлах кхераш ва,
амма харцнаькъашка лелараш Цох башаш бац[+].

3Ӏовдалча сага къамаьлаш[†] – цун сонтало[†] цунна еттийта шод я,
амма хьаькъал долча сага багено из лораву[+].

4Шерч[*] доацача хьай[*] цӀена хул,
цхьабакъда, шерч низ болаш долча хьувкъам[*] дика хул.

5Бакълувш вола теш[†] харцлургвац,
харцлувш вола теш оапашца[†] садоахаш ва[+].

6Кхардаш волча саго лех хьаькъал, цхьабакъда, цунна из корадагӀац,
кхетам болча саго атта хьатӀаэц хар[†][+].

7Ӏовдалча сага гаьнагӀа хила;
цун дешашка хар короргдац хьона.

8Кхетам болча наьха хьаькъал – ший никъ[†] бовзар,
амма Ӏовдалча наьха Ӏовдалал[†] – ше Ӏехавар.

9Ӏовдала нах[†] бел шоай къиношта гештдар дехаш сагӀа[†] даккхарах,
амма хьаьналча наха Веза Аьла раьза ва.

10Дега хов ший бала,[†]
хӀаьта цун гӀозал[†] хийрача сагага[*] кхоачаргьяц.

11Ӏаьсача наьха цӀа харцаргда,
хьаьналча наьха чаьтар тоалургда[+].

12Цхьабола никъ хул, сага нийсса а хеташ,
амма из чаккхбоалача Ӏоажал а йолаш[+].

13Саг велача хана а лазаш хила тарлу дог[†],
гӀозал бохамца чакхйоалаш а хул.

14Хьаьналча новкъара ваьнначоа доаггӀар хургда,
хӀаьта дикача сага – цун гӀулакхашка хьежжа.

15Хьисап доаца саг хӀара дешах теш,
цхьабакъда, хьаькъал долча саго уйла а еш боаккх гӀа.

16Хьаькъал дола саг лоралу, зулама гаьна вувл,
Ӏовдала сага сонта а ва шийх бӀубенна[*] а ва.

17Сиха эгӀазводачо шийгара Ӏовдал гойт,
хӀаьта хӀиллал[†] йоаллар наха гоама хул.

18Ӏовдалал – хьисап доацача наьха дакъа да,
амма кхетам болчар харо цар сий[†] айду.

19Во нах дикача наха хьалхашка сужне ухаргба,
Ӏаьса нах хьаьналча наьха коа-наӀарга сужне ухаргба[+].

20Къе саг ший гаргарча наха а везац,
амма вӀаьхийчун дукха хул доттагӀий[+].

21Гаргарчох догкхоардадар къа да,
цхьабакъда, къечунца дика хиннар даькъалхургва[+].

22Зулам дага кхоабараш наькъ тӀара баьннабеций?
Нигат цӀена долчарна дег тӀара безам[†] а тешам[†] а короргба.

23МоллагӀча халача къахьегамо[†] пайда бу,
даьссача къамаьло къел[†] яхь[+].

24Хьаькъал дараш хозбу рузкъо,
Ӏовдалвар Ӏовдало кхы а йоккхагӀча Ӏовдалалга вуг.

25Бакълувча тешо синош кӀалхардоах,
амма оапаш бувцача тешо тийша болх бу.

26Везча Аьлах кхераш хиларо дика лораву шеддолчох,
цунна шийна а цун берашта[†] а дӀахьуладала моттиг лу.

27Везча Аьлах кхераш хилар – вахара[†] хьаст ба,
Ӏоажала мазашта гаьнавоаккхаш бола[+].

28Паччахьа сий – халкъ дукха хиларца латт,
амма халкъ доацаш висар – доалахочун Ӏоажал.

29Сатохача сагага кхетам ба,
амма сиха эгӀазводачо Ӏовдал гойт[+].

30Сабаре[†] дог – дегӀа унахцӀено,
амма хьагӀо[†] тӀехкаш йохкаю[+].

31Къечарна тӀатӀеӀар – уж Кхеллачох ца вашар ва,
хӀаьта кӀалвисачунца дика вар Из лоархӀаш ва[+].

32Ӏаьса нах шоай зуламо боабу,
амма хьаьнала саг Ӏоажалах а кхера везаш вац.

33Хьаькъал кхетам болча наьха дегашка да,
цхьабакъда, Ӏовдалча наха юкъе довзаш дац из.

34Хьаьналча вахаро халкъ айду,
амма къинош дар эхь[†] да халкъа.

35Паччахь раьза хул Ӏу кхетам болаш хилча,
цхьабакъда, паччахьа эгӀазло ӀотӀаелхаргья цун юхьӀаьржъечоа.

#### 15

1Аьсала деннача жопо эгӀазло южаю,
амма кӀомача дешо дорхал сомайоаккх.

2Хьаькъалдолча[†] наьха мотт хар[†] хестадеш хул,
Ӏовдалча наьха багар йоккха Ӏовдалал[†] йоагӀа.

3Везча Аьлан бӀаргашта деррига а гу,
вобараш а гу царна, дикабараш а[†] гу.

4Дарба деш бола мотт – вахара[†] га,
оапаш[†] бувцача метто дог[†] дохаду[+].

5Ӏовдалвар вашац дас беча хьехамах,[†]
амма шийх бехк баьккхача ладувгӀар[†] кхетам болаш ва.

6Хьаьналча наьха цӀагӀа дукха рузкъа[†] да,
Ӏаьсача наьха рузкъа – царна бала[†] беш да.

7Хьаькъал долча наьха къамаьлаша[†] хӀама хар доаржаду,
Ӏовдала нах[†] иштта бац.

8Везча Аьланна дегаза да Ӏаьсача наьха сагӀа[†] а,
амма хьаьналча наьха дуӀа Из раьза волаш да[+].

9Везча Аьланна дегаза да Ӏаьса саг лела наькъаш,
цхьабакъда, хьаьналча вахарга водар дукхавеза Цунна.

10Наькъ тӀара ваьнначоа къиза таӀазар[†] хургда;
шийх баьккха бехк ца безар кхалхаргва[+].

11Ӏаьхарте а Ӏоажала паччахьалкхе[†] а дийла да Везча Аьланна хьалхашка, –
мел чӀоагӀагӀа дийла да Цунна хьалхашка наьха дегаш![+]

12Кхардаш вар раьза хилац, шийх бехк баьккхача;
хьаькъалдар волча гӀоргвац из.

13Дог иразе хилча юхь къегаш хул,
амма дег чу бала хилча са деха хул[+].

14Кхетам болча наьха дего хар лех,
амма Ӏовдалчар багенаш Ӏовдалах юз[+].

15Бала болчар деррига денош – белхам,
амма гӀозача дега – массаза а той.

16КӀезига рузкъа а долаш Везча Аьлах кхераш хилар дикагӀа да,
дукха рузкъа а цунца сагото[†] а хулчул[+].

17Нах шоайла безача оттадаь баьцадаараш дикагӀа да,
уж шоайла гоама болча оттадаьча дерстача Ӏасилга дулхал[+].

18Сиха эгӀазводачо дов[†] гӀоттаду,
сатохочо гӀар южаю[+].

19Мекъачун наькъа тӀа кӀарцхалаш яьннай,
хьаьначар никъ-м[†] шаьра ба[+].

20Хьаькъал долча воӀо да велаву, Ӏовдалвар наьнах вашаш хилац[+].

21Ӏовдалал – кхетам боацачар гӀозал,[†]
кхетам бар-м нийсача наькъ тӀа гӀолла вода[+].

22Хьехар[†] доацаш хилча дагалоацамаш харц,
хьехар де дукха хулий уж чакхдоал[+].

23ДоаггӀача жоп далар – моллагӀчоа гӀозал я,
мел дика а да доаггӀача аьнна дош![+]

24Вахара наькъо кхетам бараш лакхаленга буг,
лохерча Ӏаьхартенна уж гаьнабахар духьа.

25Сонтачар цӀенош дохаду Везча Аьлано,
цхьабакъда, тӀа да воацарий[*] доазонаш-м лораду.

26Везча Аьланна дегаза я воча наьха уйлаш,
цхьабакъда, дика дешаш цӀена хет Цунна[+].

27Хьарама рузкъанна сутарволчо ший дезалла[†] бала бергба,
кхааш[†] гоама дар вахаргва[+].

28Хьаьналча сага кхетамо эза лу жоп,
Ӏаьсача наьха багара во доагӀа[+].

29Веза Аьла гаьна ва воча наха,
амма хьаьналча наьха дуӀашка ладувгӀ Цо.

30ГӀозача бӀарахьажаро дега товр ду,
хӀаьта дика кхаъ дегӀа могашал луш ба[+].

31Вахарга вугаш бола бехк баьккхача ладувгӀа ховш вар
хьаькъал долча наха юкъе хургва.

32Хьехамга ла ца дувгӀар шийх дог кхоардадеш ва,
амма шийх баьккха бехк тӀаэцачо ший кхетам алсамбоаккх[+].

33Везча Аьлах кхераш хиларо хьаькъал лу,
аьсала хиларо вуг сийленга[+].

#### 16

1Саго цхьацца хӀама де лерхӀ,
цхьабакъда, цо лерхӀар чакхдаккхар Везча Аьла кара да[*][+].

2Ший мел дола наькъаш цӀена хет сага,
цхьабакъда, Веза Аьла наьха дегашка хьеж[+].

3Хьай гӀулакх Везча Аьлийга дӀале,
Ӏа дагалаьцар кхоачашхургда хьа тӀаккха.

4Везча Аьло хьа мел кхеллар цхьацца хӀаман духьа кхеллад,
кхыметтел Ӏаьса нах[†] а – дехача денна лаьрхӀа.

5Везча Аьланна дегаза ба беррига сонта нах.
Дог[†]-тийша хилалахь: таӀазар[†] доацаш бусаргбац уж[+].

6Дег тӀарча безамои[†] тешамои[†] цӀенву къинойх,
Везча Аьлах кхераш хиларо вонна гаьнавоаккх.

7Сага наькъаш Веза Аьла раьза волаш хуле
цун моастагӀий а цунца бартабоалабу Цо[+].

8Хьаьнала дар кӀезига дале а дикагӀа да
хьарама дуккха долчул[+].

9Саго уйла ю ший наькъа,
цхьабакъда, лела-м Везча Аьлано ву из[+].

10Паччахьа ший къамаьл Даьла цӀерагӀа ду;
цун метто е йиш яц харцкхел.

11Нийса таразаш Везча Аьлийгара да;
Цунгара я тӀорме чура еррига геракаш а[+].

12Паччахьашта[†] дегаза да зуламхой гӀулакхаш,
хьаьнала хиларца чӀоагӀлуш ма дий паччахьал[+].

13Паччахьаш чӀоагӀа раьза хул бакълувча метта;
царна дукхабеза бакъдар[†] дувцараш[+].

14Паччахь эгӀазвахар – Ӏоажала хоамахо,
цхьабакъда, хьаькъал[†] долчо из дужадергда[+].

15Паччахьа юхь сийрдаялар – из вахар[†] да;
цун къахетам[†] бӀаьстен догӀа дахьаш йоагӀача морха тара ба.

16Дошо гулдечул дуккха дикагӀа да хьаькъал гулдича,
хӀаьта дото лехачул дикагӀа да кхетам лийхача[+].

17Хьаьналча наьха наькъо вона гаьнавоаккх,
ший никъ[†] лорабечо ший вахар лораду.

18Сонтала[†] тӀехьа хӀалакьхилар[†] доагӀа,
догкхоардора тӀехьа – вожар[+].

19Къечарна юкъе а аьсала хилар тол,
сонтача нахаца фос екъачул.

20Хьехара[†] теркам беш вар хьалваргва,
Везча Аьлах тийша вар даькъалхургва[+].

21Хьаькъале дог дар кхеташ ва оал,
тоам болча къамаьло дикагӀа тешаву.

22Хьаькъал – ше долчарна вахара хьаст ба,
амма Ӏовдалал[†] – Ӏовдалчарна дола таӀазар[+].

23Хьаькъал долча дего кхетам болаш а хулийт сага къамаьл,
цун дешаш тешавеш а хулийт.

24Хоза дешаш – меза улхаш[*],
сина мерза а да, дегӀа дарбане а да[+].

25Цхьабола никъ хул, сага нийса а хеташ,
цхьабакъда, из чакхбоаллача Ӏоажал а йолаш[+].

26Болхло[†] юача хӀаманна сутара хилар болх бе цунна гӀо деш да;
хӀана аьлча, ший гийго байт цунга болх.

27ХӀиллал[†] йолчун дагахьа во уйлаш хул;
цун къамаьло цӀеро мо воагаву[+].

28Питамеча саго наха юкъе юкъ ехк,
йоахарий дувцачо дика доттагӀий эгӀабу[+].

29Къизал[†] езача саго Ӏехаву ший гаргара саг,
дика боацача новкъа воаккх цо из[+].

30Питаме бӀарг теӀабер хьо Ӏехаве гӀерт;
бордаш вӀашкатеӀадечо зулам ду.

31КӀайбенна корта – сийлен гойтам ба,
хьаьналча новкъа корабоагӀаш бола[+].

32ЦӀихезача бӀухочул[*] дикагӀа ва сатохаш вар,
ший син доал дер дикагӀа ва шахьар яьккхачул[+].

33Кхадж тосс,
цхьабакъда, кхадж божар-м Везча Аьлагара да.

#### 17

1Сатеми машари болча цӀагӀара йокъаенна маькха чӀегилг дикагӀа я,
бежана дулхах диззача цӀенал, цу цӀагӀа цабезам[†] бале[+].

2Хьаькъал[†] долча лайво доал дергда фусам-даь воӀ ший да юхьъӀаьржъоттавеш хуле,
хӀаьта цун вежарех цаӀ волаш санна тӀехьален дакъа а доаккхаргда шийна[+].

3Када чу лоала а дий, цӀен а дий, хьож дотувга,
аьшка пхьара[†] пишка чу лоаладий хьож дошувга,
цу тайпара Везача Аьлано наьха дегаш цӀен а ду зе а зув[+].

4Воча саго ладувгӀ Ӏаьсача сага къамаьлашка;[†]
оапаш[†] бувцачо ладувгӀ аьлдиташка.[†]

5Къеча сагага бала[†] бахьачо из Кхеллар лархӀац,
наха хатар хилча гӀадводар таӀазар[†] доацаш вусаргвац[+].

6ВиӀий къонгаш – боккхийча наьха сий[†],
амма дай – шоай къонгий курал.

7Ӏовдалчунга тац кура къамаьл,
кхы а вогӀа тов баьччага[*] харцкъамаьл![+]

8Кхаъ[*] бозбуачала[*] хӀама да аьнна хет из лучоа:
из беннар тол, миччахьа из дӀаверзе а![+]

9Даьча халахетара къинтӀера воалар безам[†] лохаш ва,
амма из халахетар дувцачо дика доттагӀ а гаьнавоах.

10Хьаькъал долчунна шийх баьккха бехк чӀоагӀагӀа хет,
Ӏовдалчоа шийна бӀаьзза теха гӀадж хетачул а.

11Во саг нах[†] гӀовттабе гӀертаргва,
къахетам[†] боаца кхаъ ийца кхаахо вохийтаргва цунна духьала.

12Ший тонгех[*] яьнна ча кхетар дикагӀа да
ший Ӏовдалал[†] а тӀехьа Ӏовдала саг кхетачул.

13Шийна даьча диканна духьала во деш саг вале
цун цӀагӀара во хадаргдац.

14Дов[†] доладар – соцабаь латта боккха Ӏам Ӏохецар;
юхавала, дов далалехьа[+].

15Харцвар бакъвер а, бакъвар харцвер а –
шаккхе а дегаза ва Везча Аьланна[+].

16Сенна деза Ӏовдалча сага хьаькъал эца ахча,
Ӏомавала цун безам ца хилча?

17ДоттагӀчунна массаза а вез хьо,
воша а[†] ваьв хьоца бала бекъа[+].

18Кхетам боаца саг мара оттаргвац
кхыча саго деннача деша кӀала.

19Довнаш дезачоа къинош дез;
шийх доккхал дечо ший вожар лех[+].

20Питаме дог[†] дар котваргвац;
харцлув мотт балена боал.

21Ӏовдал малха ваьккхачунна бала хургба;
кхетам боацача виӀий даьна гӀозал[†] яц[+].

22Сакъердамеча дего дарба ду, молхаша санна,
амма теӀача сино тӀехкаш йокъаю[+].

23Ӏаьсача саго къайлагӀа кхаъ эц
кхел нийсача новкъара яккхара духьа[+].

24Кхетам болчо бӀарг тӀера баккхац хьаькъала,
амма Ӏовдалчун бӀаргаш дунен йисте гӀолла лел.

25Ӏовдала воӀ даьна бала ба,
нанна бохам ба[+].

26Дика дац бехк боацачун гӀод тохар а,
сийдолчунна, цо бакъдар[†] аларах, шод еттар а.

27Ховш волчо лораду ший дешаш,
кхетам болаш вар сихлац эгӀазваха[+].

28Ший баге шийга кхоабар, из Ӏовдала вале а, хьаькъал долаш хет,
хӀаьта ший метта цо доал деш хуле из кхетам болаш ва аьнна хетадала а мег.

#### 18

1Нахах къаьста вахар[†] ший хьаштдар леладеш хул,
хьаькъалечунца[†] къовсам лоаттабеш.

2Ӏовдала саг хӀама кхетаде ловш хилац,
шийна хетар дӀаала ловш хул из.

3Ӏаьсалча сага тӀехьа наьха догкхоардам боагӀа,
эхь[†] тӀакхачарца сий[†] дов[†].

4Сага багара доагӀа дош – къоарга хиш мо да,
хьаькъала хьаст – дода хиш мо да[+].

5Дика дац зуламхочун кхел еш цхьаккха озабезам бар а,
бехк боацар нийсача кхелах ваккхар а[+].

6Ший метто довна вуг Ӏовдала саг,
ший багено еттийт цунна хӀамаш[+].

7Ӏовдалча сага баге я из хӀалаквер,
цун ший мотт ба цунна йола боанг[+].

8Хьа гийгача Ӏочуйолха мерза чӀегилгаш санна
чам болаш да къоаргга хьа дег чу дувша йоахархочун дешаш[+].

9Ший белха тӀа мекъа вар
хӀама херцадечун воша ва.

10Везча Аьлан цӀи – чӀоагӀъяь вӀов я:
цу чу лечкъа хьаьнала саг кӀалхарваргва.

11ВӀаьхийчун хьал – чӀоагӀъяь шахьар я цунна;
лакха пен санна хет цунна из[+].

12Вожара хьалха – сонтал,[†]
сийленна хьалха – аьсала хилар[+].

13Ла ца а дувгӀаш жоп телар
Ӏовдала а да эхь а да.

14Са[†] долча саго лазар ловргда,
цхьабакъда, деха са мишта ловргда[+]?

15Кхетам болчун дега хӀама хар[†] корадоагӀа,
хьаькъал долчун лергаша а лех из.

16СовгӀато бел сага хьалхашка моллагӀбола никъ,[†]
аьлашта тӀа а вуг из[+].

17Ший лоткъам хьалхагӀа хьабаьр бакъ хет,
вокхо хьа а вена ший хаттараш цунна даллалца.

18Кхадж тассаро къоастаду къовсамаш,
низбола довхой дӀахьакъоастабу.

19ЭгӀазваха воша чӀоагӀъяьча шахьара тара ва;
гӀапа[*] коа-наӀараш къувлача гӀоврашта[*] тара да къовсамаш.

20Хозача къамаьлаца ший гийг юзае вӀаштӀехьдоал сага,
ший дешашца шийна виззалца хӀама яа а вӀаштӀехьдоал цун[+].

21Вахара а Ӏоажала а низ ба меттага,
къамаьла тӀера волчо ший хабарех хьахинна сом буаргба.

22Сесаг кораяьчоа беркат а корадаьд,
Веза Аьла раьза вар а корадаьд[+].

23Къеча саго миско сагӀа[†] дех,
амма вӀаьхийчо гӀожа[*] лу жоп.

24Цхьабола доттагӀий хул зе мара хьадаргдоацаш,
цхьабакъда, цхьавола доттагӀ вешийла гаргагӀа хул[+].

#### 19

1Вахара никъ[†] цӀена бола къе саг дикагӀа ва
питаме къамаьл долча Ӏовдалча сагал[+].

2Цаховр де гӀертар дика дац,
сихвеннар гӀалатваргва[+].

3Саго ший Ӏовдалалца[†] хӀалакду ший вахар,[†]
хӀаьта цун дог[†] Везча Аьланна эгӀазъух[+].

4Рузкъо шийца дукха новкъостий боалабу,
къевар ший доттагӀчо а вут[+].

5Харцтешал даь теш[†] таӀазар[†] доацаш вусаргвац,
оапаш[†] бувцар а бекхам[†] боацаш кӀалхарваргвац[+].

6Доалахочунна хьесталуш дукха хул,
совгӀаташ телачун доттагӀ хул моллагӀвар[+].

7Къевар гоама ва берригача ший гаргалча наха а,
доттагӀий-м хӀаьта а удар цох!
Из царга кхайкача хилац уж цхьаннахьа а[+].

8Хьаькъал[†] гулдер ший са дезар ва;
кхетам лорабечунна дика короргда[+].

9Харцтешал даь теш таӀазар доацаш вусаргвац,
оапаш бувцар хӀаьта а хӀалакьхургва.

10ДоагӀаш дац Ӏовдала саг вӀаьхий вахар а,
аьлашта доал де лай оттар хӀаьта а[+].

11Сага хьаькъало дужаду из эгӀазвахар,
тӀехтохам теркал ца беш битар сага сий[†] да[+].

12Паччахьа эгӀазвахар лома цӀогӀанна тара да,
хӀаьта цун раьза хилар – баьца тӀарча тхира[*] тара да[+].

13Ӏовдала воӀ – да хӀалакьхилар,[†]
багенна во йола сесаг – ца соццаш лега тӀадамаш[+].

14ЦӀеноши рузкъеи – даьшкара юса тӀехьале я,
кхетам бола сесаг – Везча Аьлагара я[+].

15Мекъало[†] къоарга наб тӀагӀортийт;
деш хӀама доацар меца леларгва[+].

16Шийна тӀадиллар дечо ший вахар лораду,
амма ший наькъа уйла ца ер хӀалакьхургва[+].

17Къеча нахаца къахетаме[†] вар Везча Аьлага декхар доаллар ва,
хӀаьта Цо совгӀат а дергда цунна из бахьан долаш[+].

18ТаӀазар деш кхетаве хьай воӀ, из кхетаве хьайна могаргдолча хана,
хьай воӀ хӀалакьхилара хье бехке хургвоацаш[+].

19Сиха эгӀазъухачоа таӀазар де деза;
цох къахийтта Ӏа из вуте а, тӀехьагӀа цӀаькхаза а таӀазар де дезаргда хьа цунна.

20Хьехарга[†] ладувгӀа, хьехам[†] хьатӀаэца,
тӀехьагӀо хьаькъал хургда хьа.

21Саго ше лерхӀаш дукха да сага дег чу,
цхьабакъда, хургдар-м Везча Аьлано лаьрхӀар мара дац[+].

22Дег тӀара безам[†] дика тов сагага,
оапаш бувцаш хулачул тешаме[†] а волаш къе хилар тол.

23Везча Аьлах кхераш хилар вахарга вугаш да:
наб паргӀата ю цу саго,
хӀаьта во а[†] хьокхалургдац цох[+].

24Мекъа саг оаркхинга чу Ӏочу-м кховд,
цхьабакъда, кулг ший бата бихье хьалтӀадахьа-м вӀаштӀехьдалац цун[+].

25Кхардаш волчоа Ӏа таӀазар дой, хьисап доаца нах[†] хьаькъал чу боагӀаргба;
кхетам болчох бехк боаккхий цун хар[†] совдаргда[+].

26Даьца къиза вар, нана арайоаха воӀ –
даьна-нанна эхь[†] тӀадахьар а, цар сийдоадер а ва.

27Хьехамга ла ца дувгӀаш хьо соций, са воӀ,
хара дешашта гаьнаваргва хьо.

28Ӏаьса теш бакъ-кхелах вел,
Ӏаьса саг харцонах[†] шийна кхача баь саг ва.

29Кхардача наха таӀазар кийчдаьд,
Ӏовдалча наьха бовкъамашта гӀадж кийчъяьй[+].

#### 20

1ЧхьагӀар меннар нахах кхардаш хул, къаракъ меннар гӀаре хул;
царга ше Ӏехавайта моллагӀвар хьаькъал[†] долаш вац[+].

2Паччахьа эгӀазвахаро ломан цӀогӀо санна унзарвоаккх;
цунна цатоам баьр вахарах[†] къастаргва[+].

3Довна юкъе цавахар сийдолаш да сага,
амма моллагӀвола Ӏовдалвар эгӀа сиха ва.

4Мекъача саго ший ханна гота[*] йоллац,
цудухьа хьувкъам чуэцача хана хӀама кораягӀац цунна[+].

5Саго ший дега чу лерхӀаш дар – кӀоарга хиш да,
цхьабакъда, кхетаме волчун вӀаштӀехьдоал уж хьалъэца[+].

6Дуккханеша йоах шоаш тешаме[†] нах[†] ба,
цхьабакъда, теша мегаргвар хьанна короргва?

7Хьаьнала саг харцахьа хӀама доацаш вах;
цун тӀехье даькъалхул.

8Паччахь кхеле хайча,
ший бӀаргашта гу цунна деррига а, къоаставу цо дикавари вовари.

9Хьанна могаргда «Аз сай дог[†] цӀендаьд;
со къинойх цӀена а ва» ала.

10Нийса доаца тараз а нийса йоаца геракаш[*] а –
из а вож а[†] дегаза да Везча Аьланна[+].

11Кхыметтел бер а цун карагӀдувлача гӀулакхашца довз,
цо дер цӀена хиларца, нийса хиларца.

12ХӀама хозаш дола лергаш а, хӀама гуш дола бӀаргаш а –
уж шаккъе кхеллар Веза Аьла ва.

13Набара тӀера ма хила, хье къелургвоацаш,[†]
сома хила, виззалца сискал юаргья Ӏа[+].

14«Во, во», яхаш хул эцархо,
цхьабакъда, дӀахо ваьлча ше ийцача хӀамах доккхал деш хул из.

15Дошо а да дукха махбола жовхьараш а да,
цхьабакъда, хьаькъале къамаьл – наггахьа мара нийслуш доаца жовхьар.

16Цавовзача сага кӀалъэттачунгара майрра барзкъа хьадаккхалахь;
из дӀа а ца луш соцаделахь, хӀана аьлча цавовзачун кӀалъэттав из[+].

17Харцонца[†] баьккха кхача мерза хул сага,
цхьабакъда, из биачул тӀехьагӀа баге-м жагӀах хьалъюзаргья[+].

18Хье де гӀертар нахаца дага а воалаш кийчде;
хье тӀом беш вале хьаькъале хьехар[†] леха[+].

19Йоахар дувцаш лелачо наьха къайленаш ювц,
цудухьа дукха къамаьл деча сага гаьна вувла[+].

20Даьна е нанна наӀалт яхаш волча сага вахар сиха чакхдаргда,
баьдеча бус йовш йола чиркхат санна[+].

21Сихвенна тахан хьаяьккхача тӀехьленах
кхоана беркат хургдац[+].

22«Сайна баьча бохамах бекхам[†] бергба аз», – ма яха,
Везча Аьлага дӀале кхел – Цо кӀалхарвоаккхаргва хьо[+].

23Везча Аьланна дегаза я харцахьйола геракаш,
нийсадоаца тараз а Из раьза веш дац[+].

24Сага никъ[†] нийсбер Веза Аьла ва.
Мишта къоастабергба саго ший никъ[+]?

25Сага йола боанг я сихвенна Везча Аьланна совгӀаташ дала чӀоагӀо яр,
цул тӀехьагӀа мара ше яхачун уйла а ца еш.

26Хьаькъал долча паччахьо дӀакъестабу Ӏаьса нах, ялатацар дӀакъоастаю нувхаш санна,
тӀаккха ший эгӀазло ӀотӀайохийт царна, ялат оардаш йола чарх санна.

27Сага са – Везча Аьлан чиркхат я,
сага дега еррига къоаргаленаш гойташ йола.

28Дег тӀара безами[†] тешами ба паччахь лоравеш;
цахадача дег тӀарча безамца чӀоагӀду цо ший доал.

29Къоначар сий[†] цар низаца да,
кӀайбенна чо – къоанала хозал[+].

30Лозавеш тохача хӀамо вонах цӀенву,
еттаро – дог цӀенду.

#### 21

1Паччахьа дог[†] Везча Аьла бе доалл, дода хий санна:
Шийна ловччахьа дӀадерзаду Цо из.

2Ший деррига наькъаш нийса хет сага,
цхьабакъда, Веза Аьла дегашка хьеж[+].

3Ше дер хьаьнала а нийсхо[†] йолаш а дер
дукхагӀвеза Везча Аьланна, сагӀа[†] дечул.

4Цавашаш бӀарахьажари сонта доги
Ӏаьсача сага чиркхат санна да, – никъ[†] хьех цар цунна, цхьабакъда, уж къинош да[+].

5ТӀатеӀӀа къахьегачун дагалаттараш беркате хургда,
амма моллагӀа сиха вар къелургва.[†][+]

6Харцлувча меттаца гулдаь рузкъа[†] –
багара дӀайода Ӏы санна а да, Ӏоажала боанг а я из[+].

7Воча наьха къизало[†] уж шоаш хӀалакбергба,
нийсхо лелае тугаш мичаб уж.

8Бехке болча наьха наькъаш гоама да,
бехк боацачар хьадер нисса да.

9Тхов тӀа вахар[†] тол,
баге йеттача сесагаца вахачул[+].

10Ӏаьса саг вона тӀехьа хул;
цунгара къахетам[†] корабоагӀаргбац кхыметтел гаргарча сага а.

11Кхардаш волчоа таӀазар[†] дича, хьисап доацараш хьаькъал[†] чу боагӀа;
хьаькъал долчунна хьехар[†] дича цунна хар[†] совдоал[+].

12Ӏаьсача сага цӀа белгал а даьккхе,
из хӀалакву Бакъволчо.

13Къечар цӀогӀа ца хазар духьа ший лергаш дӀакъувлачунга
ха йоагӀаргья, из ше кхайкаш, цхьабакъда, цун цӀогӀа сага хозаргдац.

14КъайлагӀа деннача совгӀато эгӀазло южаю,
кхоллара кӀала гӀолла беннача кхао чурваьннар теву[+].

15Бакъ-кхел яр хьаьналча наха гӀозал[†] я,
воча наха унзара туржаӀ да.

16Кхетама наькъ тӀара ваьннар
байнарий синошта юкъе меттавоагӀаргва.

17Сакъердам безар къелургва,
чхьагӀари дегӀа хьекха деза даьтташи дезар вӀаьхий хургвац.

18Хьаьналчоа хургдац таӀазар, Ӏаьсачоа хургда,
тешаме[†] волчоа хургдац, тийшаболх боаллачоа хургда[+].

19Баге еттача, воча сесагаца вахачул
яьссача аренца вахар тол[+].

20Деза жовхьареи даьттеи хьаькъал долчо ший цӀагӀа леладу,
амма, Ӏовдал волчо дӀакхоалл.

21Хьаьналеи дегчура нах[†] безаши нахаца хила гӀертачоа
короргда вахар а, хьаьна хилар а, сий[†] а.

22Хьаькъалдолча цхьан сага могаргда бӀухойх йизза йола шахьар хьаяккха а,
цар йоакхо еш хинна чӀоагӀа пенаш дохаде а.

23Ший багенна а ший метта а доал дечо
ше лораву хатарах[+].

24Сонта волаш, нахах ца вашар, «кхардаш вар» я цун цӀи;
сов сонталца[†] ду цо ше мел дер[+].

25Ший хьашташа[†] вувргва мекъа саг,
хӀана аьлча, цун кулгаша къахьега тигац[+].

26Ӏура денз сарралца хьегаш вагӀа из, ший сутарало са а дуаш,
амма хьаьналча саго дӀалу, кхо а ца деш.

27Воча саго лу сагӀа а дегаза да,
воча уйлаца луш хилча хӀаьта а[+].

28Харцлувш вола теш[†] хӀалакьхургва,
амма, шийна деррига хезачо деш дола тешал оттаргда[+].

29Ӏаьсача сага бат шийх бӀубенна из хилар гуш хул,
амма хьаьналча саго уйла ю ший наькъа.

30Цхьаккха хьаькъал а, кхетам а, хьехар а дац
Везча Аьланна духьала отталургдолаш.

31ТӀема денна лаьрхӀа говр кийчъю,
амма толам лур Веза Аьла ва.

#### 22

1ТӀехдоккхача рузкъал[†] дикагӀа я дика цӀи,
дотол а дошол а дикагӀа да наха юкъе сийдолаш хилар.

2ВӀаьхийвар а къевар а шоайла нийсву
уж шаккъе а Везча Аьлано кхелла хиларо[+].

3Кхетаме вар юхаваргва кхерам бола хӀама бӀаргадайча,
амма хьисап доаца нах[†] дӀахогӀоргба, тӀаккха царна доккха халахетар хургда[+].

4Аьсала хиларахи Везча Аьлах кхераш хиларахи дола совгӀат да
рузкъеи, сийи, вахари.[†][+]

5Тийшаболх боаллача наьха наькъаш тӀа кӀарцхалаши боангаши я:
ший вахара хам беш вар юхе а гӀоргвац царна[+].

6Бакъахьарча новкъа даккха бер,
къавелча а цу наькъ тӀара варгвац из тӀаккха.

7Къечарна оалал[†] деш ба бӀаьхийбараш,
хӀаьта декхар хьаьрчар цу декхара даь лай ва.

8Харцо[†] дӀайийначо бала[†] чуэцаргба,
тӀаккха цун къиза оалал а чакхдаргда.

9Камаьрша саг даькъалхургва,
ший кхача къечунца цо бекъандаь[+].

10Кхардаш вар эккхавоя дов[†] а дӀагӀоргда,
наха юкъера эгӀамаш а дӀадаргда, вӀашкалер а соцаргда[+].

11Дега цӀенал езачун, хоза къамаьл долчун
доттагӀ хургва паччахь[+].

12ХӀама хар[†] лораду Везча Аьлан бӀаргаша,
хӀаьта тийшаболх боаллачун дош дохаду Цо.

13Мекъачо оал: «Ара лом да!
Со аравоале сога хьежаш са[†] Ӏоажал я цига!»[+]

14Наьха сесага багара доагӀа тоам беш дола хабар – къоарга кӀоаг;
Веза Аьла эгӀазвигар вожаргва цу чу[+].

15Бера дегах лаьта йоалл Ӏовдалал,[†]
цхьабакъда, хаьннахьа техача саьрго эккхаергья из[+].

16Ший рузкъа алсамдаккхар духьа къечарна низ бери,
бӀаьхийчарна совгӀаташ телари къелургва.[†][+]


Ткъаь итт кица

17Хьаькъал[†] долча наьха дешашка ла а дувгӀа, цар зем а баккха;
са хьехама[†] хьатӀаверза хьай дегаца[+].
18Хьона тоам хург ма бий, Ӏа уж дешаш хьай дег чу леладой,
уж дерригаш а хьа бага доахкаш хуле.
19Везча Аьланга Ӏа догдоахаргдолаш,
Ӏомадергда аз тахан уж кицаш, хьона.
20Ткъаь итт кица дӀаяьздаьдеций аз хьона лаьрхӀа,
хьехар[†] а хар а шоашца долаш дола,
21бакъдолчун тешаме[†] дешаш Ӏа Ӏомадергдолаш,
хье хьавайтачарна нийса жоп Ӏа дӀахьоргдолаш?


1

22Къечаргара хӀамаш хьа ма яха, уж къе ма бий аьле,
пхьегӀа тӀа кхел еча метте даькъазчунга гӀелал а ма я:
23цар гӀулакх Везча Аьло ше лора ма дергдий,
царгара хӀамаш хьаяьхачунгара вахар дӀа а ма доаккхаргдий[+].


2

24Дорхачунца доттагӀал[†] ма леладе,
сиха эгӀазводачунца гӀулакх ма леладе,
25цун наькъаш Ӏа хьаӀомадергдоацаш,
боанга чу хье эккхаргвоацаш.


3

26Кхыча сага кӀалъэтте дош а ма ле,
цун декхараш хьайна хьатӀа а ма ийде;
27уж дӀатакха хӀама доацаш хьо вусе
хьо вижа ула мотт а дӀахьоргба хьа[+].


4

28Наьха лаьттана тӀакхувш ма хила,
хьай даьша оттадаь шира доазув дӀачу а тетташ[+].


5

29Ший гӀулакх дика ховр гой хьона?
Цо гӀулакх дергда паччахьашта,
аьлий боацачарна гӀулакх дергдац цо.

#### 23


6

1Доалахочунца хье шуна ховш
дикка хьажалахь, хьайца вагӀар малув;
2хье юача хӀаманна сутара вале,
урс оттаделахь хьай къамаргашка.
3Цун чам болча юача хӀама тӀакхувш ма хилалахь,
хӀана аьлча, чам болаш хилац из.


7

4Рузкъан[†] тӀехьа удаш хье кӀал ма виталахь;
саца хьаькъал[†] тоъаш хилалахь[+].
5Рузкъанна бӀарахьожжаше доацаш хургда из,
хӀана аьлча, ший ши ткъам боаржа а баь,
аьрзи мо сигала гӀоргда из[+].


8

6ЦӀаьрмата[*] волча сага цӀагӀа сискал ма яалахь,
цун чам болча кхачанга са[†] ма тувсалахь,
7хӀана аьлча, цу тайпарча сага массаза а дагадоалл шийна хула зе.
«Яа, мала», – аргда цо хьога,
амма дагахьа-м кхыдар хургда.
8ХьалӀеттдергда Ӏа Ӏайха диа кӀезигдар,
пайда боацаш довргда Ӏа даьха ловцаш.


9

9Ӏовдалчунца къамаьл де ма отталахь:
хьа дешай хьаькъалах вашаргвац из.


10

10Шира[*] доазув дӀачу а тетташ,
бой кхашта тӀа ма кхувда,[+]
11хӀана аьлча, Гадаккхархо чӀоагӀа ва цар;
цар гӀулакха хьона духьала оттаргва Из[+].


11

12Хьехама[†] тӀадерзаде хьай дог,
хӀама хара дешашта тӀадерзаде хьай лергаш.


12

13ДоагӀаш дола таӀазар[†] ца деш ма диталахь бер;
саьрг Ӏа бетте из лергвац[+].
14Саьргаца таӀазар делахь цунна –
байнарий Ӏаьхартенах лоравергва Ӏа из.


13

15Са воӀ, хьа дог хьаькъале хуле,
са дог а гӀозадаргда;
16са деррига са гӀозадаргда,
хьа багара нийса дош даьлча.


14

17Къинош дечарех хьай дог ма хьегийталахь,
цхьабакъда, Везча Аьлах кхераш хилалахь массаза а[+].
18Шеко яц: тӀехьале я хьа,
сатувсилга а дийна хургда хьа[+].


15

19ЛадувгӀалахь, са воӀ, хьаькъале а хилалахь,
нийсача новкъа даккхалахь хьай дог.
20ТӀехдаьккха чхьагӀар мелачарнеи сов дукха дулх дуачарнеи
юкъе ма хилалахь,[+]
21малара[†] тӀехьабаьннараши юача хӀаманна сутара бараши къелургба,[†]
набара уж тӀерахиларо царна тӀолхаш тӀаювхаргья.


16

22Хьайна вахар[†] деннача даьга ладувгӀалахь,
из къаелча, хьай наьнах догкхоардош а ма хилалахь[+].
23Бакъдар[†] ийделахь, дохка а ма дохкалахь,
хьаькъал, хьехам, кхетам гулбелахь.
24Хьаьналча сага да чӀоагӀа гӀоза хургва,
хьаькъале воӀ дунен чу ваьккха да цунца сакъердалуш хургва.
25Хьа даи нанеи гӀоза хилба,
хьо ваьр хьоца сакъердалуш хийла.


17

26Дикка са теркам беш хилалахь, са воӀ;
са наькъашка хьожаш хилийта хьай бӀаргаш.
27Нахаца лела кхалсаг – къоарга кӀоаг ба,
наьха сесаг – йиткъа гӀув я[+].
28КӀийлен вагӀа гӀаьрахо мо хьежаш ягӀа из,
тӀаккха маӀача наха юкъе харцахьбаьннараш совбувл[+].


18

29Хьанийга ба бала?[†] Хьанига я гӀайгӀа?[†]
Хьанийга ба къовсам? Хьанийга ба кодам?
Хьан дегӀ да бахьан доацаш Ӏаьрждаь?
Хьан бӀаргаш да цӀе?
30ЧхьагӀар молаш багӀаш дукха говчар,
чӀоагӀдаьча чхьагӀарах чам баха Ӏаьмачар.
31Ма хьежа, чхьагӀар цӀе хиларга,
када чу лепаш хиларга,
молаш атта хиларга![+]
32ТӀехьагӀо царг тох цо, текхарго мо,
дохьаж тох цо, лихьо мо.
33Тамашийна хӀамаш гуш хургда хьа бӀаргаш,
керта чу акха уйлаш ухаргья хьа.
34Форда юкъе ула саг мо хургва хьо,
мачтан биххье тхьайса ула саг мо хургва хьо.
35«ХӀама техар сона, – яхаргда Ӏа, – амма со лозавинзар;
чӀоагӀа йийттар, амма аз из зийнзар!
Сома маца варгва со,
цӀаькхаза а чхьагӀар маргдолаш?».

#### 24


19

1Хьаьнала боацача нахах хьогаш ма хилалахь,
царна уллуввала ма гӀерталахь,[+]
2наха низбар мара мичад цар керта чу,
зулам мара мичад цар дувцар.


20

3Хьаькъалца[†] дотт цӀа,
кхетамца чӀоагӀду из;
4харо хьалъюз цун че
тайп-тайпарча езача а хозача а хӀамашца.


21

5Хьаькъал дола саг чӀоагӀа ва,
ховш вола саг чӀоагӀлу ший низах,[+]
6тӀом бе хьо воалле, хьона хьаькъале урхал деза,
толам баккхара – дукха хьехар[†] дераш беза[+].


22

7Хьаькъал сов лакха да Ӏовдалча наха;
шахьара коа-наӀарашка пхьегӀа тӀа ала хӀама дац цар.


23

8Во дар де уйла йолчох
питаме саг аьнна цӀи йоаккхаргья.
9Ӏовдалча саго питамаш де лерхӀар а къа да,
кхардаш вар наха дегаза ва[+].


24

10Бала[†] бенача дийнахьа Ӏа эсалал гойтаяле
хьа низ а низ хинна бац.


25

11Бехк боацаш боабе бугараш мукъабаха,
Ӏоажалга болхараш[†] кӀалхарбаха.
12«Ай, тхона из хайнадац», – ала йиш я хьа,
цхьабакъда, дегаш Увзачо зувргдеций?
Хьа вахар[†] Лорадечунна ховргдеций?
ХӀаранена цун гӀулакхашка хьежжа цунна доагӀар дӀалургдеций Цо[+]?


26

13Модз даалахь, са[†] воӀ, из дика ма дий;
улха модз[*] мерза да хьона.
14Халахь, хьа сина иштта мерза да хьаькъал;
хьона из корадоагӀе – тӀехьале я хьа,
сатувсилга а йовргьяц хьа[+].


27

15ГӀаьрахо санна хьаьналча сага цӀенна юхе кӀийлен ма хувшалахь,
цун фусам ма йохаелахь,
16хьаьнала саг, ворхӀазза воже а,[†] гӀоттарг ма вий,
амма зуламхой балано хӀалакбергба.


28

17Хьай моастагӀ вежача гӀад ма гӀолахь,
цун ког дӀакхийтача хьай дог дела ма делийталахь;
18хӀана аьлча, из бӀаргагургда Везча Аьланна, Из раьза хургвац цу гӀулакха,
тӀаккха Цо юхайоаккхаргья Ший цунна йола эгӀазал.[†][+]


29

19Зуламхой бахьан долаш эгӀаз ма ахалахь,
Ӏаьсача нахах хьега ма хьегалахь,[+]
20зуламхочун тӀехьале мичай,
хӀаьта Ӏаьсача наьха вахар – йовш латта чиркхат санна ма дий[+].


30

21Са воӀ, кхералахь Везча Аьлахи паччахьахи,
хӀаьта Ӏаьдала духьалболчарех дӀа а ма ветталелахь,
22цу шиннегара цӀаьхха бала боагӀаргба Ӏаьдала духьалболчарга,
хӀаьта хьанна хов, малагӀа хатараш цар царна дахьаргда?


Кхы а хьаькъале кицаш

23Кхы а ераш а да хьаькъал долчар яьхараш:

Кхел еча озабезам бар дика дац[+].
24Бехк болчунга «Хьо бехке вац» аьнначоа
халкъаша наӀалт кхайкадергда,
къамаш чӀоагӀа раьза хургдац[+].
25Амма бехк болчоа таӀазар[†] хьожадаьрашта дика хургда,
даькъала а хургба уж.

26Бакъдола жоп –
бордаш тӀа баьккха барт.

27Арара болх чакхбаккха хьай,
кхаш тӀа лостам бе хьай,
тӀаккха мегаргда Ӏа хьай цӀа дотта а.

28Хьай гаргарча сага духьала тешал[†] ма де бахьан доацаш,
хьай багара оапаш[†] ара ма бовлийта[+].
29Ма алалахь: «Цо сайна даьрра дергда-кх аз цунна а;
цо даьр юхадекхаргда аз цунна»[+].

30Юххе гӀолла тӀехвоалаш мекъача сага кха дайра сона,
цу Ӏовдалча сага комсий беш яйра сона:
31массанахьа тӀадаьннад кӀарцхалаш,
кха хьалдизад оасарах,
кхерий карт хаьрцай.
32Из бӀаргадайра сона, уйлане вахар со,
хьежаш латтар со, тӀаккха кхетадир аз:
33кӀеззига наб ергья Ӏа, кӀеззига тар кхийтта уларгва хьо,
кӀеззига, кулгаш вӀашка а дехка, уларгва хьо,
34тӀаккха йоагӀаргья хьо волча къел,[†] къу воагӀаш мо,
эшам боагӀаргба хьо волча, гӀаьрахо воагӀаш мо[+].

#### 25


Сулейма-паччахьа кхыдола кицаш

1Ераш да кхы а Сулейма-паччахьа кицаш, цул тӀехьагӀа ЯхӀуд-мехка паччахь волча Хьизкхийс наха гулдаь[+].

2Везча Аьлан сий[†] да гӀулакхаш къайладахар,
паччахьа сий да гӀулакхаш тахкар.

3Сигалений лакхалах, лаьттан къоаргаленах цакхеташ мо мара,
паччахьа дега чу доаллачох а кхетаргвац.

4ТӀера бӀехал дӀакъоаста а йий, ӀоцӀенде дотув,
тӀаккха говзанчоа пхьегӀа хьае гӀирс хургба;
5дӀаваккха Ӏаьса саг паччахьа юхера,
тӀаккха паччахьал[†] иманаца[†] чӀоагӀлургда[+].

6Паччахьа хьалхашка мераж урагӀа ма ахийталахь,
сийдолчарна юкъе чу ма гӀерталахь;
7паччахьо ше хьога «Укхаза хьалвала» оале дикагӀа да,
сийдолча наха хьалхашка цо хьа юхь йоагаечул.

Хьай бӀаргашца хьайна фуннагӀа дайнадале а,
8саг кхеле веха сих ма лелахь.
Фу дергда Ӏа, кхел чакхъяьлча,
из бакъ а хинна, хьай гаргарча саго хьайх бехк боаккхе? Эхь[†] хетарг ма дий хьона.

9Хьай гаргарча сагаца хьай къовсам бале, хьайна болча аьттонна
наьха къайле гуча ма яха,
10наха дӀахозе, бехк боаккхаргба хьох,
тӀаккха во цӀи тӀехьара яргьяц хьона.

11ДоаггӀача аьнна дош тара да
дото гома[*] юкъебоахкача дошо Ӏажашта[+].

12Дошо гӀалкха, е моллагӀйола цӀенча дошон хозале я ладувгӀа ховча лерга
хьаькъал[†] долча саго бехк боаккхаш аьнна дош.

13Хьувкъам чуэцача хана латтача йӀовхала юкъе гӀолла
хьекха шийло мух санна ва тешаме[†] хоамахо:
цӀендаь са[†] ураоттаду цо[+].

14ДогӀа а доацаш хьекха мух а морхаш а санна ва
совгӀаташ лургда аз аьнна из ца дер.

15Сатохарца тешаве могаргда аьла,
хӀаьта аьсалча метто тӀехк кагью.

16Модз корадаьдий хьона – дегӀа деззар мара ма даалахь,
дуэ халаргда хьона[*], тӀаккха хьалӀеттдергда Ӏа из[+].
17Иштта да доттагӀчунцара гӀулакх а: кӀеззигагӀа аха цун цӀагӀа,
дукха ухе, Ӏа кӀаьдвергва из, тӀаккха хьо цунна гоамлургва.

18Чхьонкар[*], довт е ира тӀаьск санна ва
ший гаргарча сага духьала харцтешал деш вола саг[+].

19Йохкаенна царг, е астагӀа ког санна да
бала[†] бенача дийнахьа тийшаболх боаллача сагага Ӏа догдахар.

20Шийлача дийнахьа тӀера барзкъа Ӏодоаккхар,
е човна тӀа чхьагӀаркъанз дувттар морг ва
бала болча дега сакъердаме[†] ашараш лекхар.

21Хьай моастагӀ меца вале вузаве из,
из хьога вале хий ле цунна.
22Из Ӏа дой, цунна эхь хеттийтаргда Ӏа,
цу эхьхетаро воагавергва из[*],
хӀаьта хьона Везча Аьлано совгӀат лургда.

23Къулбаседехьара боагӀача михо шийла догӀа дахьаш санна,
йоахардувцарий метто шийла бӀарахьажар дахь.

24Баге еттача сесагаца цхьан цӀагӀа вахачул
тхов тӀа вахар[†] тол[+].

25Гаьнарча мехкара дика кхаъ
чӀоагӀа хьогвеннача сага шийла хий санна ба[+].

26Ӏаьсача наха калуш вола хьаьнала саг
бӀеха шовда санна ва е бӀехбенна хьаст санна ва.

27Сов дукха модз даар дика дац,
массаза ше хеставар лехар а дика дац.

28Пенаш хаьрцача шахьара тара ва
шийна доал де ца хов саг.

#### 26

1Ахкан юкъе лоа мо мара, хьувкъам чуэцача хана догӀа мо мара
тац Ӏовдалча сагага дика цӀи а[+].

2Карардаьнна хьазилг санна, гӀетта дӀа-хьа лела чӀагарг санна
байна дӀабаргба цабоагӀаш баьккха сардам.

3Шод говра еза, дирст вира еза,
хӀаьта саьрг Ӏовдалча наьха бовкъамашта беза[+].

4Ӏовдалча сага Ӏовдалча къамаьла Ӏа жоп лой,
хьо а иззаморг хетаргва.
5ХӀаьта Ӏовдалча сага Ӏовдалча дешашта Ӏа жоп ца лой,
цунна ше хьаькъал[†] долаш хетаргва.

6Ше ший когаш дӀадахар е ше шийна низ бар[†] санна да
Ӏовдалча сагага гӀолла хоам бар.

7АстагӀчун когаш чоалдувл[*],
иштта хул кица а Ӏовдалча сага багара доагӀаш дале.

8Ӏовдалча сага сий[†] дар
ширдолгах кхертӀо дӀатӀабехкар санна да[+].

9Ӏовдалча сага бага доалла кица
вехача сага бе йоалла кӀарцхала ткъовролг санна да.

10Ӏовдалча сага е эггара хьалха хьакхийтача сага гӀулакх дӀатӀадулар
ший вари наьха вари къоаста ца веш Ӏадсакх деттача сага тара ва.

11Ший Ӏеттора юхатӀадоагӀа жӀали санна
ше даь Ӏовдала хӀама цӀаькхаза а ца дича Ӏец Ӏовдала саг.

12Ше доккхача хьаькъала да хеташ вола саг гой хьона?
Ӏовдала саг цул чехкагӀа воагӀаргва хьаькъалча[+].

13Мекъачо оал: «Наькъа тӀа лом да!
Лом лел урамашка гӀолла!»[+]

14Ший алтамашта гонахьа гобоах наӀаро,
хӀаьта мекъа саг ший метта керч.

15Оаркхингача Ӏочу-м кховд мекъа саг,
тӀаккха из бата бихье хьалдахьа могаргдоацаш кӀаьдлу[+].

16Шийга хаьттача мекъа саг хьаькъал долашагӀа ва,
кхетаме жоп луча ворхӀнел.

17Ший доацача довна юкъеухар
жӀале лергех каеттачоа тара ва.

18Шийна гонахьа доагаш дола тӀаьскаш кхувсаш,
Ӏоажал яхьаш вола эгӀаваь саг санна ва,
19ший гаргарча сага оапаш[†] а бийце,
тӀаккха «Аз-м бегаш ма баьбарий» оала саг.

20Дахча ца хилча цӀи ягац;
йоахараш[†] ца хилча цатоам а дӀабоал[+].

21ЙӀовхала кӀора эшаш мо, йоагача цӀера дахча эшаш мо,
цатоам лотабара къувсара тӀера вола саг а эш.

22Хьа гийгача Ӏочуйолха мерза чӀегилгаш санна
чам болаш да йоахараш[+].

23Во дог[†] а долаш хоза къамаьл дола саг
тӀехьанахьа дото хий хьаькхаь лоабата пхьегӀа санна ва.

24МоастагӀчо хоза дувц,
амма дега чу тийшаболх кхоаб.
25Мел тоам беш дале а цун къамаьл – ма тешалахь[†] цунах;
ворхӀ бӀеха уйла йоалл цун дег чу;
26шийна нах[†] гоама хилар лечкъаду цо,
цхьабакъда, цун вол нах вӀашагӀкхийттача гучаяргья.

27КӀоаг боаккхаш воаллар ше Ӏочувожаргва цу чу;
кхера лоамах урагӀхьош воаллачун юхачубоагӀаргба из кхера[+].

28Ше хӀалакбу нах гоама хул харцлувчоа;
хозача къамаьлаша[†] хӀалакьхилар[†] кийчду.

#### 27

1Кхоанара ди ма хестаделахь,
цо шийца фу дахьаргда хац хьона.

2Кхычунга хеставайталахь хье, Ӏайха ца а хеставеш,
хийрача сагага хеставайталахь, хьай меттага ма хеставайталахь.

3Беза ба кхера, аййе ма могга я гӀум,
цхьабакъда, Ӏовдалча саго бахьа бала[†] цу шиннел а безагӀа ба.

4Дорхал къиза я, хьийдда доагӀа хий санна соца ца луш я эгӀазал,[†]
хӀаьта а хьанна могаргда энгарал ла[+]?

5Гучахьа бехк баккхар[†] дикагӀа да
лочкъабаь лелабеча безамал.[†][+]

6ДоттагӀчо дика ду хьона, цо хьона чов еш дош оале а,
хӀаьта моастагӀчун барташ тийшаболх болаш да.

7Визачунна улха тӀара модз а дика хетац,
амма мецачунна къахьа дар а мерза хет[+].

8ЦӀагӀара дӀаваха саг –
ший бӀы бита оалхазар.

9Даьтташа а хоза хьадж йоагӀача хӀамаша а дог[†] гӀоздоаккхаш санна
тоам болаш хул доттагӀчо дег тӀара деш долча хьехарга[†] ладувгӀа.

10Хьай доттагӀ а хьай даь доттагӀ а дӀа ма кховсалахь;
бала беча гаргалнах болча вада сих ма лелахь,
гаьнарча вешел юхера лоалахо ма толий[+].

11Хьаькъале[†] хилалахь, са воӀ, са дог гӀоздаккхалахь;
тӀаккха ховргда сона сайх бехк баьккхачунга фу ала деза.

12Кхетам бар кхераме хӀама бӀаргадайча юхаваргва,
амма хьисап доаца нах[†] дӀахогӀоргба, тӀаккха царна доккха халахетар хургда[+].

13Шийна цавовзача сага кӀалъэттачунгара майрра барзкъа хьадаккхалахь;
из дӀа а ца луш соцаделахь, хӀана аьлча, цавовзачун кӀалъэттав из[+].

14Геттара Ӏуйрийна ший гаргара саг чӀоагӀача оазаца даькъалвувца
эттар цунна сардамаш доахаш воалл моттаргда.

15Йоачан йолча дийнахьа вӀалла ца соцаш делхача тӀадамашта тара я
массаза бартбетташ йола сесаг[*];[+]
16из соцае гӀортар – мух соцабе гӀортара тара да,
е даьтта тӀаьр-юкъе[*] тоӀаде гӀортара тара да из.

17Аьшко аьшк ирдеш санна,
саго сага аьрхӀал[*] а дӀайоаккх.

18Инжира га лелаечо инжир юаргья,
ший аьлага хьожар сийдолаш хургва.

19Хи чу сага юхь гуш мо
сага дег чу гуш хул саг ше а.

20Ӏаьхарте, Ӏоажала паччахьалкхе[†] хьалъюзаш яц;
иштта мара Ӏабац сага бӀаргаш а[+].

21Када чу лоала а дий, цӀен а дий, хьож дотувга,
аьшка пхьара[†] пишка чу лоаладий хьож дошувга,
хеставеш хьож сагага[+].

22Ӏовдала саг келхьар чу ялатаца цхьана охье а,
цун Ӏовдалал[†] цох дӀакъастаргьяц.

23Хьай жа миштад хьежа,
хьай Ӏулашта тӀахьожаш хила,
24рузкъа[†] дуне мел латта хург мичад,
оалал а ерригача тӀехьенашка хург мичад[+].
25Цонашкара[*] йол араяьккхача, керда тов[*] гучаяьлча,
лоаман босенашкара[*] буц гулъе болабелча,
26тӀаккха Ӏоахараша[*] барзкъаш лургда хьона,
божлой[*] ехка кхаш эца а таро хургья хьа.
27Тоъалла газа шура хургья хьога,
хьайна яа а хьай дезалла[†] юае а,
чулаттача кхалнахага яийта а.

#### 28

1Ӏаьса саг удаш ва, шийна тӀехьаудаш саг веций а,
амма хьаьнала саг лом мо майра хул.

2Харцо[†] сов дукха йолча мехка дукха хул доалахой,
амма кхеташ вола доалахо волча мохк дукха а чӀоагӀа а латт.

3Къе-миска болчарга бала[†] бахьа къе саг
ялат тӀадаьнна лаьтта Ӏохьо чӀоагӀа догӀа санна ва.

4Товрата духьалболчар Ӏаьса нах[†] могабу,
Товрат леладераш духьаллат царна.

5Воча наха кхетаяц нийсхо,[†]
амма Веза Аьла лехачар кхетаю из еррига.

6ЦӀенача наькъ тӀа лела къесаг тол
харцахьча новкъа лелача вӀаьхийча сагал[+].

7Товрат лорадер кхетам бола воӀ ва,
воча нахаца доттагӀал[†] леладер ший даьна эхь[†] тӀадахьаш ва.

8Йоккха йоал а йоахаш рузкъа[†] гулдеш воаллачо
из гулду къеча нахаца къамаьрша волчоа[+].

9Товратага ладувгӀа ца ловчун
дуӀаш а дегаза да[+].

10Хьаьнала саг воча новкъа ваккха гӀертар
ше ший боанга чу эккхаргва,
хӀаьта дикача нахага беркат кхоачаргда[+].

11ВӀаьхийча сага ше хьаькъал[†] долаш хета тарлу,
цхьабакъда, кхетам болча къечоа чакх са[†] доагӀаш санна гу цун чухье[+].

12Хьаьналча наьха гӀозал[†] йолча хана массанахьа цӀей латт,
хӀаьта Ӏаьса нах котбаьлча берригаш дӀалачкъ[+].

13Ший къинош лечкъадер хьалваргвац,
амма ший уж долга а хайна уж дитача сага къахетам[†] корабоагӀаргба.

14Даькъалхинна ва Везча Аьлах массаза кхерар,
амма дог чӀоагӀденна шийчун тӀара ца воалар бала боацаш вусаргвац.

15Мискача наха доал деш вола Ӏаьса саг
цӀогӀа хьекха лом морг ва е корзагӀъяьнна лела ча морг ва[+].

16Кхетам боацача паччахьо ший халкъага гӀелал яхь,
амма хьарама рузкъа ца дезачун вахар[†] дӀаьхлургда.

17ЦӀий хьаьрча саг
венна дӀаваллалца удаш хургва;
гӀо-новкъастал ма хилда цунна[+].

18Харцахьа хӀама доацаш вахар кӀалхарваргва,
амма, питамеча новкъа лелар цӀаьхха вожаргва[+].

19Ший лаьтта къахьегар виззалца кхача болаш хургва,
хӀаьта даьссача сатувсамашта тӀехьаваьнна лелар къелах[†] кхувргва[+].

20Тешаме[†] саг дуккхаза даькъала хургва,
амма вӀаьхий хила сиха вар таӀазар[†] доацаш вусаргвац[+].

21Озабезам бар дика дац,
цхьабакъда, цхьабараш кийча хул маькха чӀегилг бахьан долаш а зулам де[+].

22ЦӀаьрмата саг сиха хул вӀаьхий хила гӀерташ,
цунна ховш хилац, шийга къел хьежалга[+].

23ТӀехьагӀо гучадоал, нийсхонца бехк баьккхар дикагӀволга,
дикахетийтар духьа хьо хеставаьчул[+].

24Ший даьгареи-наьнагареи рузкъа дӀа а доахаш,
«Из-м къа дацар» яхар
гӀаьрахойх цаӀ ва.

25ЦӀаьрмата саг къовсамаш даха сиха хул,
цхьабакъда, Везча Аьлах тийша вар дикахьегаш ва[+].

26Ший кхетамах тийша лелар Ӏовдала саг ва,
хьаькъала наькъашка гӀолла лелар кӀалхарваргва.

27Къечарна каракхувдаш вар хӀама эшаш вахаргвац,
амма, царех ший бӀаргаш лечкъадечун сардам эшаргбац[+].

28Доал Ӏаьсача нахага кхаьчача нах лечкъа болалу,
хӀаьта уж хӀалакьхилча хьаьнала нах совбовл[+].

#### 29

1Дуккхаза бехк баьккхача а дог[†] чӀоагӀденна ший чу тӀара ца воалар
цӀаьхха хӀалакьхургва, де дарба а доацаш[+].

2Хьаьнала нах[†] совбаьлча нах гӀадболх,
Ӏаьсача нахага доал кхаьчача нахага гӀайгӀа[†] хул[+].

3Хьаькъала[†] тӀакхувш волча саго ший даьна гӀозал[†] яхь,
амма харцахьа лелача кхалнаьха новкъост волчо рузкъа[†] доаду[+].

4Нийсхонца[†] кхел лелаеча паччахьо ший мохк чӀоагӀбу,
хӀаьта кхаашта[†] сутара волчо из боабу.

5Дика хетийтар духьа ший гаргарча сагага харцдар[†] дувцача саго
цун когашта боанг кечъю[+].

6Во саг ший къиноша лоац,
хӀаьта хьаьнала саг сакъердаш а гӀозваьнна а ва.

7Хьаьналча саго йоакхо[†] ю къеча наьха бокъонашта,
амма Ӏаьса саг уж йовза ловш а хилац.

8Кхардача наха шахьар корзагӀйоах,
хӀаьта хьаькъал долчар эгӀазал[†] южаю[+].

9Хьаькъалдар Ӏовдалча сагаца кхеле воде,
цигача эгӀазали тӀехбеттамаши мара хургдац, сатем а хургбац.

10Къизача наха гоама ба цӀена нах,
хӀаьта хьаьнала нах боабе а гӀерт уж[+].

11Ӏовдалча саго кортамукъа дӀахец ший эгӀазал,
амма хьаькъал долчо доал ду шийна[+].

12Доалахо оапашка[†] ладувгӀаш хуле,
цун мел вола Ӏу Ӏаьса хургва.

13Къечун а цунна низ бечун а цхьa хӀама да цхьатарра:
царна шиннена а вахар[†] деннад Везча Аьлано[+].

14Паччахьо ше къеча наьха кхел еча хана нийсхо лелайой,
цун доал чӀоагӀа а дукха а латтаргда[+].

15Саьргои бехк баккхарои[†] хьаькъал лу,
хӀаьта бӀарг ца локхаш дитача беро ший нанна эхь[†] тӀадахь[+].

16Ӏаьса нах совбаьлча къинош алсамдовл,
цхьабакъда, хьаьналча наха гургда уж хӀалакьхилар.[†]

17ТаӀазар[†] лоаттаде воӀа, тӀаккха цо сатем хулийтаргба хьа;
хьа сина гӀозал ергья цо[+].

18Пайхамарал доацача метте нах чурабовл;
цхьабакъда, даькъала ба Товратаца бахараш.

19Лай саг тоаве могаргдац духхьал дешашца:
яхар кхета-м ду цо, ладувгӀац-кх.

20Уйла а ца еш сиха дош оалаш вола саг вайнавий хьона?
Ӏовдала саг цул чехкагӀа меттавоагӀаргва[+].

21ЗӀамига волча хана денз лай боча Ӏомаваь вале,
цо юххера а бала[†] бергба хьона.

22Сиха эгӀазъухачо цатоамаш доах,
каст-каста эгӀазъухачо дукха къинош ду[+].

23Сага сонтало[†] цун корта чубохийт,
хӀаьта аьсалча сага сий[†] айлу[+].

24Къушца лела саг ше шийна моастагӀ ва;
цунна хоз, тешашка боккъала шоашта дайнар хьадувца, яхаш, дехар деш, ца дувце шоана Даьла наӀалт хургда, яхаш, цхьабакъда, цо хӀама алац.

25Сагах бола кхерам – боанг я,
хӀаьта Везча Аьлага догдоахар хӀамах кхера везаш вац.

26Доалахочун дика лехаш ба дуккхабараш,
цхьабакъда, нийсхо Везча Аьлага я[+].

27Нийсхо йоацараш дегаза ба хьаьналча наха,
хӀаьта нийсача новкъа лелараш дегаза ба Ӏаьсача наха.

#### 30


АгӀура дешаш

1Ер Якха виӀий АгӀура дешаш да, цун хьехам[†] ба ер.

Итиилага а, Итиилага а, Ухалага а аьннад цо[*]:

2«Наха юкъе эггара ӀовдалагӀа ва со;
адама кхетам бац сога.
3Хьаькъал[†] Ӏомадаь дац аз;
Везча Даьлах дар ховш а вац со.
4Малув сигала хьалтӀаваьнна юха кӀалаваьннар?
Хьан гулбаьб мух ший коанашка?
Хьан мегад хий Ший ферта[*] юкъехьоарчаде?
Малув лаьттан доазонаш чӀоагӀдаьр?
Фуй цун цӀи? Фуй цун виӀий цӀи?
Хой хьона[+]?

5Везча Аьлан хӀара дош цӀена да;
Шийх тийшаболчарна гӀал[*] я Из[+].
6Цун дешаш тӀа дош ма тоха,
Цо бехк боаккхаргба хьох,
харцлувр а хургва хьох.

7Ши хӀама дех аз Хьогара, Веза Аьла,
ак ма ала[*] сона, со дийна волча хана:
8гаьнадаккха сона даьсса хабари харцкъамаьли,
ма я сона къел[†] а е хьал а,
цхьабакъда, сискал хилийта сона,
9со тӀехвузаргвоацаш,
„Малув из Веза Аьла?“ – аьнна,
со Хьайх варгвоацаш, со къело лоацаргвоацаш, къоал де волалургвоацаш,
цу къоалаца сай Даьла цӀи бӀехъеш.

10Лай даьга цу лайх доацар ма дувца,
цу лай наӀалт хьайх латаргдоацаш, хьай бехках хьайна бала[†] хургбоацаш.

11Болаш ба, шоай даьшта сардамаш доахараш,
шоай ноаной даькъал ца бувцараш[+].
12Болаш ба шоаш цӀена хетараш,
шоай бӀехалах шоаш цӀенбеннабоаццаше[+].
13Болаш ба уж – ма сонта хьеж цар бӀаргаш,
ма догкхоардош да цар бӀарахьажар!
14Болаш ба къиза нах[†], шоай цергаш довташ мо яраш,
шоай мочхалаш урсаш мо дараш,
лаьттан букъ тӀа мискаш баар духьа,
наха юкъера къебараш баар духьа.

15Докхорга ши йоӀ я.
„Хьада! – цӀогӀа хьекх цар. – Хьада!“
Ераш я вӀалла хьал ца юза кхо хӀама,
нийсагӀа аьлча, йиъ хӀама, вӀалла а „тоъаргда“ аргдоаца:
16Ӏаьхарте,
бер ца хула че,
массаза а хих хьегаш латта лаьтта,
цӀи, „тоъаргда“ аргдоаца.

17Ший даьх цавашачун бӀарг,
наьнага ладувгӀарах[†] догкхоардош волчун бӀарг,
аренца лелача къайгаша буаргба,
аьрзе кӀоригаша дӀакхоалларгба[+].

18Ер кхо хӀама да, аз кхета ца деш,
нийсагӀа аьлча, диъ хӀама да, со цецвоаккхаш:[+]
19сигала гӀолла аьрзе бу никъ,[†]
лоаман чхара тӀа гӀолла лихьо бу никъ,
форда тӀа гӀолла кемо бу никъ,
къонах йоӀ йолча вода никъ.

20Харцахьлелача сесага никъ иштта ба:
хӀама диар, бат цӀенйир, тӀаккха аьлар:
„Цхьаккха во хӀама даьдац-кх аз“.

21Кхо хӀама да лаьтта оагадеш,
нийсагӀа аьлча, диъ да уж лаьттана ла ца могаш дола хӀамаш:
22паччахьа дарж[*] кхаьча лай,
сискалах виза Ӏовдал,[+]
23наха дегаза йолаш маьре йода кхалсаг,
ший фусамнаьна когаметта этта чулатта кхалсаг.

24Диъ дийнат да укх лаьтта зӀамига кхелла,
цхьабакъда, хьаькъал долча нахал хьаькъалдолашагӀа:
25зунгатий – низа чӀоагӀа дац уж,
амма аьхки кийчбу цар шоашта Ӏай баа кхача;[+]
26лоаман пхьагалаш[†] – низ чӀоагӀа бац цар,
амма фусамаш чхараш[*] тӀа я цар;
27цӀодз[*] – паччахь вац цун,
цхьабакъда, царех хӀараяр нийссача мугӀарех йода;
28шалкъа – кулгаца лаца йиш я из,
цхьабакъда, паччахьа цӀеношка а хул из.

29Боаккхаш бола гӀа кура болаш я ер кхо хӀама,
нийсагӀа аьлча, йиъ я уж, борал кура долаш:
30лом, оакхарашта юкъе чӀоагӀагӀа дола, цхьаннена а тӀехьашкахьа даргдоаца,
31кура йоагӀа боргӀал;
бодж,
бӀуна[*] керте латта паччахь.

32Нагахьа санна сонтаваллал хье Ӏовдала хинна вале,
е дагахьа во уйла кхоабаш хье хиннавале, –
кулг тӀа а оттадай дӀакъовла хьай баге!
33Шура лийсача даьтта ма хургдий,
мерех хӀама техача цӀий Ӏо ма гӀоргдий,
хӀаьта эгӀазло Ӏа лотайой – дов[†] ма хургдий».

#### 31


Лемуил-паччахьа хьаькъале дешаш

1Ераш да паччахьа Лемуила хьаькъале[†] дешаш, цунна нанас хьийха дола:

2«Ва са[†] воӀ, са че чура ваьнна воӀ;
ва са воӀ, са дуӀашта денна жоп!
3Ма телалахь хьай низ кхалнаха,
ма лелалахь цу паччахьаш[†] хӀалакбечарца[+].

4Паччахьаш бац, Лемуил,
паччахьаш бац чхьагӀар меладезараш,
доалахой бац къаракъага дог оттадезараш,[+]
5маларах[†] беха, царна Ӏадаташ дицлургдоацаш,
берригача мискашкара бокъонаш цар дӀайоахаргйоацаш.
6ДӀале къаракъ бовш латтачарна,
дӀале чхьагӀар къиза гӀайгӀа[†] кхаьчарашта.
7ДӀамалийта царга – шоай къел[†] йицлургья царна,
шоай балаш[†] кхы дагадохаргдац царна.

8Ала бокъо йоацачарна хьалхара дӀаала,
берригача даькъазча наьха бокъонаш лораергйолаш.
9ДӀаала, нийсхо[†] лоаттаеш;
къеболчари мискайи бокъонаш лорае».


Дика сесаг

10Дика сесаг[†] – хьанна короргья из?
Жовхьарел лакхагӀа ба цун мах[+].
11Догтийша ва цох мар;
цунца зе хургдац цунна.
12Дика дахь цо цунна, дахьац во,
ший вахара[†] хӀара денна.
13Тха[*] доаккх цо, гета[*] Ӏалашду цо,
ший кулгашца гӀоза къахьег цо.
14Базархой кемашта тара я из –
гаьнара Ӏалашъю цо ший сискал.
15Сатассалехьа гӀотт из,
ший дезалла[†] кхача кийчбу цо,
чулаттачарна болх[†] хулийт цо[+].
16Мегаргдола кха лаха а из эца а вӀаштӀехьдоал цун;
ше хьадаьчох цу тӀа комсаш дӀаюв цо.
17Эзза юкъ а йийхкий кадай бу моллагӀа а болх;
моллагӀча балхан низ тоъ цун кулгий.
18Ший базар пайда бахьаш йолга хов цунна;
бийсан йовц цун чиркхат.
19Ший кулгаш тха оалхача ехка тӀа дохк цо,
йоачӀиг хьабе долл цо.
20Таро йоацачун йийла я цун тӀаьр-юкъ,
къеболчарна новкъостал ду цо[+].
21Лоа делх аьнна кхера езац цун, дезал дагабоахкаш;
дӀайха барзкъаш дувх цун хӀара дезалхочунна.
22Ший метта кхоллараш ше хьаду цо,
диткъача гетеи дезача цӀеча кӀадахи[*] барзкъаш дувхаду цо.
23Цун мар лоархӀаш ва шахьара коа-наӀарашкарча пхьегӀа тӀа –
мехка къоаношта юкъе я цун моттиг.
24Гета барзкъаш хьа а деш, дувхк цо,
базархошта тӀехкараш лоаттаду цо.
25Низи сийлеи да цун барзкъаш, кхерам боацаш,
гӀозалца[†] хьеж из кхоанарча денга.
26Хьаькъал долаш да цун къамаьл,
дика хила хьех цо.
27Ший фусама гӀулакхашта тӀахьожам лоаттабу цо;
деш хӀама доацаш юац цо сискал.
28Цун бераш хьалгӀовт, «даькъалъяр» оал цар цох,
иштта мара а хоастаю из:
29«Дукха ба дика истий,
цхьабакъда, хьо цу массарел а тӀех я».
30Тоамболаш хилар Ӏехавеш хул, хозал сиха йода,
цхьабакъда, Везча Аьлах кхераш йола кхалсаг хоастае мегаргйолаш я.
31Цунна доагӀаш дола совгӀат дӀале цунна:
шахьара коа-наӀарашка пхьегӀа тӀа сийленца дувцалда цун гӀулакхаш[+].

### Юнус

#### Юнус

Юнус


Дешхьалхе

Юнус-пайхамарах долча йоазон дешхьалхе

[1]

[2]

[3]

[4]


Юнус-пайхамарах


Руфих


Эстарах дола йоазонаш


Библена таржам дара Институт


Москва, 2015


Юнус-пайхамарах,


Руфих,


Эстарах дола йоазонаш

Шоашта хетар ала:

ibt_inform@ibt.org.ru

ISBN 978-5-93943-205-4

© Институт перевода Библии, 2015

#### Дешхьалхе


Дешхьалхе


Хьамсара кинижка дешархой!

Шоана хьалхашка дадараш цхьана кепатеха арахийца Библе кхо кинижка да. Библи укх дунен тӀа эггара дукхагӀа дешаш а чӀоагӀагӀа лоархӀаш а дола кинижка да, цудухьа хӀаравар таро йолаш хила веза ший меттала ер йоазонаш деша, укх дунен тӀа моллагӀча моттиге из вахе а, моллагӀа ди цо лелабой а, моллагӀча къамах из вале а. Мичара хьадоагӀа вай, сенна дах вай, укх дунен тӀа сел дукха эгӀазло хӀаний, фу хургда саг венначул тӀехьагӀа, яхараш мо долча массехана наха дагадаьхкача хаттарашта жоп луш да Библи. Библи – кераста дина керттера кинижка да, цхьабакъда, из духхьала кераста ди лелабеча наха лаьрхӀа яздаьд аьнна хетараш гӀалат ба. Библе дуккха доакъош бусалба наха а деза лоархӀаш да. Массала аьлча, бусалба наха деза лоархӀаш да Библе тӀа а КъорӀана тӀа а бувцаш болча пайхамарех дола дувцараш. Укх издане чудоагӀача доккха доацача кхаь кинижках цхьанне тӀа дувц Юнус пайхамарах, шоллагӀчу тӀа – сий долча Дауд паччахьа дай бувц.

Укх издане чудоагӀача хӀара кинижка тӀа я лоацца дешхьалхле, хӀаьта цу дешхьалхе тӀа дувц кинижка керттерча чулоацамах, из вӀашагӀдоллара бахьанех, цу тӀа яздеча хӀамай исторе оагӀонех. Йоазув йисте доаллаш ширача ханашка хиннача доазоний карташ да, цига хиннад Библе кинижкаш тӀа яздеш дола хӀамаш.

Дезача Йоазонашта тайп тайпарча къамий меттала таржам дара болх дӀахьош йолча Библена таржам деча Институто хоза а хеташ таро лу гӀалгӀай дешархошта Библе тӀа дувцар шоай наьна меттала деша.

Укх кхаь кинижка таржам деш хиннав шиъ таржамхо. Царех цаӀ дукха ха йоаццаш вайна юкъера дӀавахар. Йоазонна тӀеххьара редакци еча хана цо яздаьр ма хулла ца хувцаш дита лаьрхӀар оаха. Цудухьа укх кинижкаш тӀара йоазонаш яздара кеп (стиль) тайп тайпара йолаш да.

2005 шера Библена таржам деча Институто гӀалгӀай меттала арахийцар Лукас бена хоза кхаъ яха кинижка (юхакепатехад 2007 ча шера). Электронни форматах дола из таржам Библена таржам дара йолча Института сайта чу да укх адресах:

http: ibt.org.ru/russian/bible/ing/ing.htm

Цу йоазон аудио запись а я Библена таржам дара йолча Института сайта чу.

Кинижка арадоал шийца CD диска тӀа яь аудиозапись а йолаш. Цу тӀа шоана кораергья Библе кинижкаш тӀара тексташ. ХӀаьта цу тексташта йола комментареш, уж йоашхаш йола тӀатохара еррига материалаш шоана корайоагӀаргья кинижка тӀа.

Библена таржам дара йолча Институто баркал оал таржам даьрашта, редакторашта, ер Библе кхоккхе кинижка гӀалгӀай меттала арадаккха новкъостал мел даьрашта.

Библена таржам дара Институт


Юнус пайхамарах дола йоазув

#### Юнус-пайхамарах долча йоазон дешхьалхе


Юнус-пайхамарах долча йоазон дешхьалхе

Юнус пайхамар ваьхав вай зама тӀаяле бархӀлагӀча бӀаьшере, Исраил паччахьалкхе ший къаьнара доазонаш меттаоттадеш латтачеи, хӀаьта Ассири паччахьалкхе харцаш латтачеи хана. Исраили Ассирии шоайла гӀерташ хиннай, цудухьа Юнус пайхамар Ассире паччахьалкхен керттера гӀала йолча Ниневе бахача нахага дувца ловш хиннавац, тӀайоагӀаш йолча Даьла кхелах лаьца, из Исраила лира моастагӀ дехке а ваьнна, Дала кхел ца еш а вита, юха а низ болаш хилар кхераш.

Из дувцар шин даькъах латт (корта 1 2; 3 4), царех хӀарадар дӀадолалу Юнус пайхамара Дала тӀадулача декхаргара. Хьалхарча даькъ тӀа Юнус пайхамар ладувгӀа ца тугаш вада гӀерташ ва (1:3) Ниневена духьала улача Фарсисе. ХӀанзара ханарча Испане малхбоалехьарча форда йисте ула гӀала хиннай Фарсис, Исраила халкъа йовзачарех Ниневена эггара гаьнагӀа ядача моттигех цаӀ. Цул тӀехьагӀа Дала дикка халахетар а деш кхетам чу воалаву Юнус пайхамар (1:4 2:1). ШоллагӀча даькъ тӀа Юнус пайхамар Даьлага ладувгӀаш вале а (3:3), халахетарца дагадоаллаш ва из Ниневе паччахьи халкъи шоаш даьча къиноех дехке а байнна, кхел ца еш биса хилар (3:6 10).

Укх йоазоно хьагойт, Даьла Исраил паччахьалкхен меттел, дерригача халкъий а йоакхо еш, царца безаме, къахетаме хила ловш волга.

#### 1


Юнус Везача Аьлах вадар

1Аьлан[*] дош дера Юнусага, Амафийна воӀага: 2«ХьалгӀатте, дӀагӀо Ниневе, йоккхача шахьаре, дӀакхайкаде цигарча бахархошка, цар леладу во гӀулакхаш Сона ховш долга». 3Аьлах ведда Фарсисе вахар духьа гӀаьттар Юнус, ӀокӀала ваьлар из Иоппе, кема корадир цунна, Фарсисе дӀадодаш, мах дӀа а бенна цу тӀа хайра из, Аьланна гаьна валар духьа.


Форда тӀа мух боал

4Бакъда, Аьлано форда тӀа чӀоагӀа мух балийта, унзара талгӀеш хьоаяьй, кема дохача кхоачийташ. 5Кхерабенна кема тӀа багӀа болхлой, ши ший даьлага кхайкаш хиннаб, новкъостал дехаш; хӀаьта Юнус цу хана, кема чухьнахьа Ӏочу а ваьнна, мерзача набарах дӀатхьайсавар. 6Хьавенача кема кертте латтачо аьннад: «Хьо хӀана ул тхьайса? ХьагӀатта, хьай Даьлага кхайка: Далла дага доха а мег вай, къахетам бе а мег вайх, тӀаккха лергдац вай»[+]. 7Шоайла аьннад: «Хьадовле, кхадж тоссаргба вай, мала бахьан долаш ер хӀама вайна хиннад хара духьа». Кхадж тессаб, кхадж бежаб Юнуса. 8ТӀаккха аьннад цунга: «Алал тхога, мала бахьан долаш нийсденнад ер хатар тхона? Фу леладеш, мичахьара воагӀаш ва хьо? Мичаб хьа мохк, малагӀча халкъах ва хьо?» 9Цо аьннад царга: «Со жугтий къамах ва, форди, лаьттеи, сигаленаши хьакхелла Даьла, Веза Аьла, лоархӀаш ва со». 10Из хезача, геттара чӀоагӀа кхерабеннача наха аьннад цунга: «Из фуд Ӏа даьр?» ХӀана аьлча, шоашта ховш хиларах, цо хьааларах, из Аьлах ведда водаш волга. 11Цунга аьлар цар: «Оаха фу де деза хьона, ер форд тхоашта бужаргболаш?» Цу хана форд чӀоагӀа михьара баьннабар. 12ТӀаккха цо аьлар царга: «Со хьа а лаьце, форда чу кхосса, тӀаккха форд соцаргба шоана, сона хов, се бахьан долаш ер форд корзагӀбаьнналга». 13Цхьабакъда, нах чуийнна лаьттагахьа юха кхача гӀерташ, кема пескаш хьокхаш хиннаб, хӀаьта а цар из вӀаштӀехьа далацар, форд корзагӀбоалаш латтар. 14ТӀаккха Аьлага кхейкаб уж, цар аьннад: «Дех оаха Хьогара, тха Аьла, ма доаде тхо, укх сага са бахьан долаш, ма латийталахь тхох бехке доаца цӀий: хӀана аьлча, Ӏа Хьайна ловр даь хиларагӀ!» 15Хьа а лаьца, форда чу кхессав Юнус, тӀаккха форд тийнаб корзагӀбаьнначара. 16Кхерабеннаб уж нах Аьлах боккхача кхерамах, цудухьа цар Даьла духьа сагӀа даккха лаьрхӀар, нигат а дир.

#### 2


Боккхача чкъаьран чухьа Юнуса даь дуӀа

1Аьлано хоам байтаб боккхача чкъаьрага, Юнус дӀакхалла аьнна; цу чкъаьран кер чу хиннав Юнус кхаь денна, кхаь бус. 2Ший Аьланга кхейкав Юнус чкъаьран кер чура. 3Цо аьннад:

«Аьланга кхайкар со, сайна хала долча хана,
Цунна хезар со;
се веннарг лаьрхӀа новкъостал дехаш мухь хьекхар аз,
хӀаьта Хьона хезар са оаз.
4Форда бухе чувахийтар Ӏа со, талгӀеша го баьбар сона, Хьа мел дола хиш, Хьа мел йола талгӀеш сона тӀагӀолла лелар.
5Аз аьлар: Хьай бӀаргашта дӀакъайлаваьккхар Ӏа со, иштта дале а вахаргва, сона юха а гургда Хьа Деза ЦӀа[*] .
6Са дег тӀа кхаччалца хиша гобаьбар сона, бух боацача юкъе ваьннавар со, са кертах хьаьрчар фордачура баьцаш.
7Лоам кхоачалуча кхаччалца со кӀала ваьлар, сона хетар лаьтто тоӀаваь се вусаргва; хӀаьта, Са Веза Аьла, Ӏа баьдеча кӀоаргача кӀоагчура арадаьккхар са са.
8Сайна чухь кхы са ца дисача хана дагавехар сона Аьла, са дуӀа Хьона дӀахезар, Хьа Сийдолча Аьлан ЦӀагӀа дӀакхаьчар.
9Харцболча, низ боацача даьлашта тӀехьа баьннараша шоашта хургболча Хьа къахетамах боах шоаш.
10ХӀаьта аз раьза а волаш сагӀа доаккхаргда Хьона; айса аьннар кхоачашдергда. Аьлангара да кӀалхаравалар!»

11Чкъаьрага Аьлано амар даьд, цо из лаьтта ара кхессав.

#### 3


Ниневе бахархой дехке бовлара тӀахьех Юнуса

1ЦӀаькхаза а Аьла дош дера Юнусага: 2«ГӀатта, гӀо Ниневе, йоккхача шахьар тӀа, Аз хьайга аьннар кхайкаде цига»[+].

3Шийга Аьлано аьннача бесса, кеч а венна, Юнус вахар Ниневе; Ниневи чӀоагӀа йоккха шахьар яр, кхаь дийнахьа никъ билла йоккха яр из. 4Волавелар Юнус шахьаре гӀолла никъ бе, цхьан дийнахьа тоъала шийна мога никъ а беш, цо кхайкадора, кхы а шовзткъа ди даьлча Ниневи йохаргья яхаш.


Ниневе бахархой дехке бовлар

5Уж дешаш дӀахеза тийшар Ниневихой Аьлах, марха лаьцар, биркъа хӀамаш тӀайийхар, зӀамигачунгара воккхачунга кхаччалца.

6Из дош дӀахезар Ниневе паччахьа, из гӀаьттар ше вагӀача паччахьа гӀанда тӀара, шийна тӀера паччахьа гӀирс Ӏо а баьккха, къеча сага гӀирс тӀабийхар, Ӏовкъар тӀа Ӏохайра[*] . 7Цо дӀакхайкаде аьлар, Ниневе паччахьа а цунна гонахьарчар а цӀерагӀа: «Наха а, хьайбаша а, шерчаша а, устагӀаша а хӀама ма юийла, хий ма малда, дажа ма гӀолда уж. 8Нах а, хьайбаш а къе дувхар дийха хилда, хӀаравар ма хулла Аьлага кхайкаш хилва, хӀаравар воча хӀаман наькъ тӀара воалалва, ший кулгех зулам ца далийта хьожалва. 9Хьанна хов, Аьлано Ший эгӀазло юхаерзайой а, тӀаккха вай ца леш дуссарг ма дий»[+].

10Аьланна бӀаргадайра цар гӀулакхаш, уж воча гӀулакхаш тӀара баьнна хилар, тӀаккха Ше царна дергда аьнна во хӀама ца деш уж битар, къахийтта.

#### 4


Юнуса эгӀазло, Даьла къахетам

1Юнус чӀоагӀа из дагадоаллаш эгӀазваха вар. 2Аьланна дуӀа деш аьлар цо: «Ва Аьла, из децарий аз дийцар, сай мехка волча хана. Цудухьа вада веннавар со Фарсисе, хӀана аьлча, сона ховра, Хьо, Аьла, къахетаме, дог лазаш, дукха сатохаш, боккхача безамца, бохам хилар ца дезаш волга. 3ХӀанз, Аьла, дӀаэца са вахар, сона дикагӀа да вахачул велча».

4Аьлано аьлар тӀаккха: «Иштта чӀоагӀа эгӀазвахар нийса дий?»

5Араваьлар Юнус шахьарера, малх боалехьа дӀавахар, цига шийна бу а теха, цунна кӀала Ӏийне Ӏохайра, шахьарах фу хул хар духьа. 6ХьалтӀа ялийтар Аьлано баьцовгӀа, из айелар Юнуса тӀагӀолла, цунна керта тӀа Ӏи хургдолаш, цунна хинна бохам дӀабаргболаш. Юнус чӀоагӀа гӀадвахар цу баьцовгӀана. 7ТӀаккха Аьлано нийсдир, шоллагӀча дийнахьа из баьцовгӀа сатоссаш нӀано яъа йолаергйолаш, тӀаккха из йокъаенна дӀаяргйолаш. 8Малх арабаьнначул тӀехьагӀа Аьлано малхбоалехьара бӀайха мух а хьакхийта, малхо Юнуса корта боагабе болабир, сов чӀоагӀа цамогаш, цо аьлар: «Вахачул аттагӀа дар сона велча».

9ТӀаккха аьлар Аьлано Юнусага: «БаьцовгӀа бахьан долаш иштта эгӀазвахар хьо?» Цо аьлар: «ЧӀоагӀа эгӀазвахар, валлала».

10ТӀаккха аьлар Аьлано: «Хьона кхом хет Ӏайха къа ца хьийгача, Ӏайха ца кхеяьча, цхьан бийсан хьал а кхийна дӀаяьннача зӀамигача баьцовгӀах; 11хӀаьта шоай аьтта кулг аьрдигачох ца довзаш вола бӀаьи ткъо эзар саги, дукха хьайбаши дахача йоккхача Ниневи шахьарах къа Сона хетаргдеций?»

## Яхьяс дӀаязбаь Хоза Кхаъ

### Яхьяс дӀаязбаь Хоза Кхаъ

Яхьяс дӀаязбаь Хоза Кхаъ


Дешхьалхе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]


Ӏийсас бена, Яхьяс дӀаязбаь Хоза Кхаъ

### Дешхьалхе


Хьамсара дешархой!

Шоана хьалхашка ба «Ӏийсас бена, Яхьяс дӀаязбаь Хоза Кхаъ». Инжила чудоагӀача кинижкайх цаӀ да из. Инжил, Товратацеи Забурацеи цхьана укх дунен тӀа эггара чӀоагӀагӀа дешаш долча кинижка – Библена, чудоагӀаш да.

«Инжил» Ӏарбий дош да, желтий (грекий) «Евангелие» яхача дешах хьадоагӀаш, из да «Хоза Кхаъ» яхилга. Иштта аьннад Ӏийса Масихьа Ший хьехамах. Инжила тӀа дувц Ӏийса Масихьа вахарах а, гӀулакхах а, Цун хьехамех а, Цунна карахдоалаш хиннача тамашийнача хӀамаех а, Из валарах а юхадийнваларах а.

Палестине хьалхарча бӀаьшере хинна хӀамаш да Инжила тӀа дувцараш. Цу хана Палестина Рима императораша доалдеш хиннай. Цхьабакъда, цига бахаш хинна жугтий шоай ди лелабеш хиннаб, цун овла – Товрат да, Муса-пайхамарга гӀолла Дала дайта дола.

Муса-пайхамара тӀехьа баьхкача дуккхача пайхамараша оалаш хиннад, Дала лаьрххӀа къоабалваьр ва везаш ва аьле, къинош дирах а, Ӏоажалах а нах кӀалхара бахара. Дукхача хана денз динах доаллаш хьадоагӀача халкъа хьал чоалхане эттача хана зӀамигача Палестина-мехкара Бейт-Лехьем оалача шахьаре наха дукха сатийса вола Ӏийса Масихь ваьв – Иисус Христос (Христос – желтий меттала «Дала Къоабалваьр»).

Инжила Кхаъ – хӀара сага бола кхаъ ба, миччахьа вахаш из вале а, моллагӀа мотт бувцаш из вале а. Кераста ди лелабечарна цар дина керттера кинижка да из. Бусалба наха а деза да из, хӀана аьлча, Ӏийса-пайхамар цар везагӀчарех лоархӀ, Муххьамад пайхамар дӀаваьлча шоллагӀа. Цул хьалха хинна Яхья пайхамар а, цун нана Марем а дукхаза хьоахабу КъурӀана тӀа.

Шун бе доаллача Инжила цхьан даькъа автор ва Ӏийсай викалех цаӀ хинна Зевада воӀ Яхья. Шийна тӀехьа а овттаргболаш, Ший мурдаш а викалаш а хургболаш Ӏийсас хержа къонахий хиннаб уж. Ӏийса хьехамаш де волавелча денз цунца хиннав Яхья. Цо дӀаяздаьр шийна бӀаргадайнар да. Хетаргахьа, Яхья хьалхара бӀаьшере чакхйоаллаш веннав. Ший кинижка, хетаргахьа, ше къавелча яздаьд цо. «Ӏийсас бена, Яхьяс дӀаязбаь Хоза Кхаъ» Инжил кинижка кхыча доакъошта юкъе эргаш ба, Ӏийсас деш хиннача хьехамий сина оагӀонна а, дуне КӀалхардоаккхар Ше хиларга хьежжа Ӏийсас леладаьча хӀамашта а къаьстта теркам беш хиларца.

2005-ча шера Библена таржам деча Институто гӀалгӀай меттала арахийцар «Лукас бена Хоза Кхаъ» яха кинижка (юхакепатехад 2007-ча шера). 2015-ча шера кепатехад Юнус-пайхамарахи, Руфихи, Эстарахи дола кинижкаш. 2018-ча шера арахийцар Доладалар а Сулейма-пайхамара кицаш а. Электронни форматах дола цу кинижкай таржамаш Библена таржам дара йолча Института сайта чу да укх адресах: http: ibt.org.ru/ru/media?id=ӀNG. Цу кинижкай аудиозапись а я цу сайта чу.

Библена таржам дара йолча Институто баркал оал таржам даьрашта, редакторашта, Деза Йоазоний ер ши кинижка гӀалгӀай меттала арадаккха новкъостал мел даьрашта.

Библена таржам дара Институт


Дешхьалхе

Ер Хоза Кхаъ язбаьр ва Яхья, Ӏийсайна эггара гаргагӀа хиннача викалех цаӀ вола, Ӏийсайна къаьстта дукхагӀа везаш хиннав аьнна шийх яьздаь вола. Ӏийсай 12 викалах цаӀ ва из, Ӏийсайх тешаш хилар бахьан долаш вожаш боабеча хана ца вувш виса. Къаваллалца ваьхав из. Ер Хоза Кхаъ вож Хоза Кхааш яьздаьчул тӀехьагӀа язбаьб.

Ӏийсас бена, Яхьяс дӀаязбаьча Хозача Кхаъа чулоацам кӀоарга ба. Цу тӀа авторо белгалду, Ӏийса Даьла хоадаргдоаца Дош хилар, Из саг а волаш наха юкъе ваьхалга. Книжка тӀа яххача бесса, из Хоза Кхаъ язбаьб из бешараш тешаргболаш, Ӏийса – Масихь хинналга, воагӀаргва аьнна КӀалхардоахаргдар хинналга, хӀаьта Цунах шоаш тешар бахьан долаш цар бакъдола вахар хургдолаш, цӀаккха а хоадаргдоаца вахар (20:31).

Кинижка дӀадолалуш (1 корта) хьагойт, Ӏийса – хадаргдоаца Даьла Дош хилар, дунен тӀа а вена наха юкъе вахаш хилар, иштта дувц Цун викалаш а болаш эггара хьалха Цунна тӀехьаэйттача цхьаццаболча нахах. Цул тӀехьагӀа Хозача Кхаъа хьалхарча даькъе (2–12 кортош) дувц Ӏийсас гойташ хинна тамашийна тайп-тайпара хӀамаш. Цу тамашийнача хӀамаша хьагойт Ӏийса – КӀалхардоахаргдар волга, иштта хьех Цун болх а. Цу даькъа тӀа цхьаццабараш Ӏийсайх тийша, Цун викалаш хул, кхыбараш Цох ца тешаш Цунна духьала лелаш ба.

Йоазон 13–17 кортош тӀа Ше лоацача бийсан Ший мурдашца Ӏийсай кӀоарга къамаьл хиларах дувц. Ше жӀаргах дӀатохале Цо уж кийчбеш а, цар дог ураоттадеш а дола къамаьл даьд. Йоазон тӀеххьара кертош тӀа Ӏийса лацарах а, Цунна кхел ярах а, Из жӀаргах дӀатохарах а, Из юха дийнваларах а, Ший мурдашта хьалхашка Из оттарах а яздаьд.

Яхьяс йоах, Ӏийса Масихьага гӀолла дола хадаргдоацача вахара совгӀат, хӀанз хьа а дена, Ӏийса никъ а, бакъдар а, вахар а хиларах тийшачарга кхоачаргда. ХӀара дийнахьара хӀамаш: хий, маькх, сердал, Ӏу, цун устагӀий, комсий гейдолг, цун сом – сина лакха мах бола хӀамаш санна гойтад Яхьяй йоазон тӀа.

Яхьяс хьагойт, дукхагӀча даькъе Исраьила халкъа дин кхоачашдеш Ӏийса хилар. Из – Исраьила халкъан де ца мега нах Даьлаца вӀашагӀкхеташ дола керда Даьла цӀа да, Даьла эгӀазленах нах кӀалхара боаха Пасахь оалача цӀайна лаьрхӀа Ӏаьхар ба, сиглара бакъйола маькх я, наьха вахаре дика овлаш товсаш йола бакъйола комсий ткъовро я.

Укх Хозача Кхаъа тӀа Ӏийсас каст-кастта дувц Ший «сахьатах», вешта аьлча, Ше лергволча а юха дийнлургволча а ханах, Ше сийлахь хургволча ханах санна, хӀана аьлча, цу хана Цо гойтаргда, мел сийлахь-боккха ба Ший безам, къахетам, низ.

### 1


Дешах адам хилар

1Юххьанца Дош[*] дар.
Из Дош Даьлага дар.
Из Дош Даьла дар[+].
2Из Дош юххьанца Даьлага дар.
3Деррига а цу Дешага гӀолла кхеллар,
Из доацаш кхеллачох цхьа хӀама а кхелланзар.
4Дахар Цунна чухь дар,
из дахар адамашта сердало а яр[+].
5Из сердало боадоне къегаш я.
Боадоно из сердало эша а йинзар[*].

6Дала цхьа саг вайтар, цун цӀи Яхья яр. 7Из цу Сердалонна тешалде венавар, цунга гӀолла цу Сердалонах масса а дола адам тешийтар духьа[+]. 8Яхья ше Сердало яцар, хӀаьта Сердалонна тешалде вайтавар из.

9Из бакъйола Сердало дунен чу йоагӀаш яр,
Цо моллагӀа адам сийрда а доаккх[*].
10Дунен юкъе дар из Дош,
Цунга гӀолла дуне а кхолладалар,
амма дунен чура адамашта Из дайзанзар.
11Ший мехка вера Из,
хӀаьта шийчар а Из тӀаийцанзар[+].
12ХӀаьта Ше тӀа а ийца, Шийх тешаш болчарна массарешта
Даьла бераш хила бокъо ялар Цо.
13Уж, е цӀийх а, е дегӀа лоӀамца а, е сага лоӀамца а боацаш, Даьлах хинна ба[+].
14Дешах адам а хилар,
Из адамашта юкъе Ӏеш а дар.
ТӀаккха тхона яйра,
Дас Ший цаӀ мара воацача ВоӀа енна сийле.
Из Даьла беркатах а бакъдолчох а виза вар.

15Яхьяс Цунах лаьца тешал а деш кхайкадир: «Ер ва аз шоана вийцар: „Сол тӀехьа ВоагӀар, сол лакхара а хинна, дӀаэттав, хӀана аьлча, Из сол хьалха а волаш вар“».

16Из бакъдолчох а Даьла беркатах а виза воландаь, вай хьаэцар Цунгара берката тӀехьа беркат.
17ХӀана аьлча, Товрат Муса-пайхамарага гӀолла дар,
хӀаьта Даьлера дола беркат а бакъдар а Ӏийса Масихьага гӀолла дена да[+].
18Даьла цхьаннена а цӀаккха а вейнавац.
ХӀаьта Ший Даьца волча,
цаӀ мара воацача ВоӀо денад вайна Даьлах дола бакъдар, Из вайна вовза а вовзийташ[+].


Яхья-пайхамаро Ӏийсайх лаьца тешал дар

19Ерушалайимера жугтий дина кулгалхоша байтача дина даьша а Леви цӀи йолча тайпан Даьла ЦӀагӀа болх беш болча наха а Яхьяйга хаьттар: «Хьо малав?» – аьнна. 20Яхьяс иштта тешалдир, ший деша тӀера юха а ца воалаш, мадарра дӀа а оалаш: «Со Масихь вац».

21Цунга юха а хаьттар: «ХӀаьта хьо малав? Эли-ЯхӀу-пайхамар вий хьо?» – «Из а вац со» – «ТӀаккха ва веза пайхамар[*] ва хьо?» – «Вац», – аьнна жоп делар Яхьяс.

22ТӀаккха цар аьлар Яхьяйга: «Хьо малав дувца тхона, тхоаш хьона тӀадайтачарна жоп далара. Хьайх лаьца фу оал Ӏа?»

23Яхьяс жоп делар ЕшаӀ-ЯхӀу-пайхамара дешашца:

«Яьссача аренгахьа кхайкачун оаз я со:
„Везача Аьлана хьалхара никъ нийсбе“».

24Цкъа Яхьяйна тӀабахкийтараш фарушхой бар. 25ТӀаккха цар хаьттар Яхьяйга: «Хьо е Масихь а ца хилча, е Эли-ЯхӀу а, е ва веза пайхамар а воаццашехь а, нах хи чу хӀана лувчабу Ӏа?»

26Яхьяс жоп делар царна: «Аз шо хи чу лувчаду. Амма шоана юкъе латташ Хьанехк ва, шоана вовзаш воацаш. 27Из сол тӀехьа воагӀаш вале а, со Цунна маьче бахтараш хьадаста а хьакъ долаш вац».

28Из дар Ярден-хин дехьа оагӀора йолча Бейт-Ӏания оалача моттиге, Яхьяс нах хи чу лувчабора цигача.


Даьла Ӏаьхар

29ШоллагӀча дийнахьа, шийна тӀавоагӀа Ӏийса бӀаргавайна, Яхьяс аьлар: «Хьажал, Ер Дала, укх дуненчара адамий къинош тӀа а лаьца, уж дӀадахьа байта Ӏаьхар ба. 30Ер ва аз Шийх лаьца аьннар: „Сол тӀехьа воагӀаш вола Саг сол а лакхагӀа ва, хӀана аьлча, Из сол хьалха волаш вар“. 31Сона а вайзанзар Из. Амма Из исраилхошта вовзийта венавар со, нах хи чу лувчабеш».

32Яхьяс тешал деш аьлар: «Сона Даьла Са дейнад кхокхан сибате сигалара десса, Из Са Цунна тӀадисар. 33ХӀанззалца сона а вайзанзар Из, амма со нах хи чу лувчабе вайтача Дала аьлар сога: „Даьла Са а десса, Из Шийна тӀадесса Ӏеш хилар дайнар хургва хьона Цу Даьла Синца адамаш лувчадеш вар“. 34Из сона да а дайра, аз тешал а ду Из Даьла ВоӀ хилар».


Ӏийсайна духьалара мурдаш

35Из хиннача шоллагӀча дийнахьа Яхья юха а латташ вар ший мурдех волча шиннеца. 36ТӀехвоалача Ӏийсайга а хьежа, Яхьяс аьлар: «Ер ба Даьла Ӏаьхар»[+].

37Цун уж дешаш хеза Яхьяй ши мурд Ӏийсайна тӀехьаэттар. 38Юха а хьежа, уж ши мурд Шийна тӀехьавоагӀалга дейна, Ӏийсас хаьттар царга: «Шоана фу эш?»

Цар аьлар: «Рабби[*]!» (Из «Устаз» яхилга да), «Хьо мичахьа Ӏеш ва?»[+]

39Ӏийсас цу мурдашка аьлар: «Соца дӀа а даьхке, хьажа».

Мурдаш Цунца бахар. Царна дайра Из мичахьа вахаш ва. Из ди Ӏийсайца даьккхар цар. ДиълагӀа сахьат дар цу хана.

40Яхьяй дешаш а хеза Ӏийсайна тӀехьаэттача шиннех цаӀ Андреас вар. Из вар ШимӀон-Кефай воша. 41Андреаса цу сахьте ший воша ШимӀон хьа а леха, аьлар цунга: «Тхона Масихь кораваьв». (Из «Дала лаьрххӀа Къоабалваьр» яхилга да.)[+]

42Андреаса ший воша ШимӀон Ӏийсайна тӀавоалавир. Ӏийсас, ШимӀоне хьежа, аьлар: «Хьо Яхьяй воӀ[*] ШимӀон ва-кх. Хьох хӀанз „Кефа“ аргда». (Из «чхар» яхилга да.)


Филиппах а, Нетаниелах а Ӏийсай мурдаш хул

43ШоллагӀча дийнахьа Ӏийсайна Галил-мехка ваха лайра. Ӏийсас Филипп хьа а леха, цунга аьлар: «Сона тӀехьаотта».

44Филипп а вар Андреаси Кефаи хьаваьннача Бет-ЦӀайда-шахьарера[+]. 45Нетаниел хьа а леха, Филиппа аьлар цунга: «Мусас Товрата тӀа яьздаьр а пайхамараша даьча йоазонаш тӀа а вийца хиннар кораваьв тхона. Из ва Юсуфа воӀ Ӏийса, НацӀрат-шахьарера хьаваьнна вола»[+].

46ТӀаккха Нетаниела аьлар: «НацӀратера цхьаккха дика хӀама даьннадий-те?»

Филиппа жоп делар: «ГӀо – хьо хье хьажа», – аьнна.

47Шийна тӀавоагӀа Нетаниел вайна, Ӏийсас аьлар: «Ер ва-кх шийца маькарло йоаца бакъвола исраилхо».

48Нетаниела хаьттар Ӏийсайга: «Со мичахьа гӀолла вайзав Хьона?»

Ӏийсас жоп делар цунна: «Хьо инжира гаьна кӀала Ӏеш волча хана, Филипп хьога кхайкале денз а Сона хьо вайнавар».

49Нетаниела аьлар Ӏийсайга: «Устаз, Хьо Даьла ВоӀ ва-кх. Хьо ва-кх исраилхой халкъа Паччахь»[+].

50Ӏийсас аьлар цунга: «Аз хьо инжира гаьна кӀала вайнав аларах тийшав хьо Сох? Кхы а цул дукхагӀа гӀулакхаш гургда хьона».

51Кхы а аьлар Ӏийсас: «Боккъала ях Аз шуга: ДӀаеллаенна сигаленаш а, Даьла малейкаш а гургда шоана хьалдувлаш а Адама ВоӀа тӀа Ӏодоссаш а[*]»[+].

### 2


Хьалхара тамашийна гӀулакх – Ӏийсас хих чхьагӀар дир

1ТӀаккха кхоалагӀча дийнахьа Галил-мехкара Къана-юрта сагйоагӀаш оттадаь той дар. Ӏийсай нана а яр цига[+]. 2Цига сагйоагӀача бийхабар Ӏийса а, Цун мурдаш а. 3ЧхьагӀар кхоачаделлар, Ӏийсай нанас аьлар Цунга: «ЧхьагӀар кхоачаденнад».

4ТӀаккха Ӏийсас аьлар: «Нана, Сона тӀа хӀана дул Ӏа из гӀулакх? Са ха хӀанз а тӀакхаьчаяц»[+].

5ТӀаккха Ӏуйшка Цун нанас аьлар: «Цо шоашка де аьннар деррига а де».

6Цига латташ кхерах яь йоккха ялх кхаба яр. Цу хӀара кхаба чу езткъа – бӀаь ткъо литр чуйодар. Цу чура ийца хица кулгаш дуллар цар, цу тайпара жугтий динах дар саг цӀенвалар, иштта пхьегӀаш а юллар цар[+]. 7Ӏийсас Ӏушка аьлар: «Уж кхабаш хих хьалйиза». Цар уж тӀехъяххалца хих хьалйизар.

8ТӀаккха кхы а аьлар Ӏийсас царга: «Кхаба чура Ӏо чу а Ӏетте, цу чу дар тхьамадага кховдаде». Ӏуша из тӀадихьар. 9Тхьамадас хих хьахиннача чхьагӀарах чам баьккхар. Цунна хацар, чхьагӀар мичахьара денад, из хий хьалъийцача Ӏушта мара хацар из. ТӀаккха тхьамадас сагйоалаяьр шийна хьатӀавийхар. 10Сагйоалаяьчунга цо аьлар: «Массараша цкъа хьалхагӀа дика чагӀар лу мала, хӀаьта нах бехачул тӀехьагӀа вогӀ дар лу. Ӏа дика чхьагӀар хӀанззалца ма лоаттадаьдий?»

11Иштта Галил-мехкара Къана-юрта дӀадоладалар Ӏийсас тамашийна белгалонаш гойтар. Ший сий гойтар Цо, тӀаккха тийшар Ӏийсайх Цун мурдаш.

12Цул тӀехьагӀа Ӏийса Кефар-Нахьуме вера. Цун нана а, Цун вежарий а, Цун мурдаш а баьхкар Цунца цига. Массехк ди а даьккхар цар цигахьа[+].


Даьла ЦӀен коара базархой лелхабар

13Песахь оала жугтий деза ди тӀадоагӀаш дар. ТӀаккха Ӏийса Ерушалайиме вера[+]. 14Даьла ЦӀен карте веча Цунна байра, шерч а, устагӀий а, кхокхарчий а дохкаш бараш. Ахчаш хувцараш а бар цу коа багӀаш. 15ТӀаккха мушах шод а яь, уж берригаш аралаьхкар Ӏийсас Даьла ЦӀен коара шоай устагӀашца а шерчашца а. Истолаш дӀа-юха а тайса, ахча хувцарий ахча а Ӏолегадир Цо. 16Кхокхарч дохкачарга аьлар Ӏийсас: «ДӀадаха ераш укхазара! Ма де Са Даь ЦӀенах йохкара-эцара цӀа!»

17ТӀаккха Ӏийсай мурдашта Деза Йоазонаш тӀа яздаьр дага дера: «Хьа ЦӀенца болча хьогамо Са кер боагабу».

18Цунна духьала жугтий дина кулгалхоша аьлар Ӏийсайга: «Ишттал хӀама де Хьай карахилар гойташ йола тамашийна белгалонаш гойтаргьярий Ӏа тхона?»[+]

19Ӏийсас жоп делар царна: «Оаш ер Даьла ЦӀа дохаде, хӀаьта Аз кхаь дийнахьа хьалдаь дӀаоттадергда из», – аьнна[+].

20ТӀаккха жугтий дина кулгалхоша аьлар Цунга: «Шовзткъеи ялх шера хьалдетта ер Даьла ЦӀа, Ӏа кхаь дийнахьа хьалдаь дӀаоттадергда?»

21Амма Ӏийсас Даьла ЦӀенах лаьца яьхар Ший дегӀах лаьца яхаш дар. 22Ӏийса венначар дийнвелча, Цун мурдашта Цо аьнна уж дешаш дагадехар. ТӀаккха тийшар уж Дезча Йоазонех а Ӏийсай дешах а[+].


Ӏийсайна деррига адам довзар

23Песахь дезача дийнахьа, Ӏийса Ерушалайиме волаш, Цо деш долча тамашийнача гӀулакхий белгалонаш а яйна, дукхабараш тийшар Цунах[+]. 24Амма Ӏийсас Ше цхьанна а сага вовзийтацар, хӀана аьлча, Цунна уж берригаш бовзаш бар, цар дегаш гуш а дар. 25Цудухьа Ӏийсайна цхьаккха сагах лаьца тешал эшаш а дацар. Цунна Шийна ховра адама чухь фуд.

### 3


Никодемос бийсан Ӏийса волча воагӀа

1Никодемос цӀи йолаш цхьа саг вар. Жугтий кертерча кхетачен доакъашхо вар из[+]. 2Цо, цхьан бийсан Ӏийса волча а вена, аьлар Цунга: «Устаз! Хьо Дала вайта устаз волга хов тхона. ХӀана аьлча шийца Даьла ца хилча, цхьаннена а гойталургьяц уж Ӏа гойташ йола тамашийна белгалонаш».

3Ӏийсас жоп делар цунна: «Боккъала ях Аз хьога, саг юха шозлагӀа[*] малха ца ваьлча бӀаргагургьяц цунна Даьла Паччахьалкхе».

4Никодемоса аьлар Ӏийсайга: «Цкъа къавенна саг мишта варгва малха? Могаргдий цунна шозлагӀа наьна керахь ваьнна малха вала?»

5Ӏийсас жоп делар: «Боккъала ях Аз хьога, нагахьа санна адам хих а Даьла Синах а малха ца даьлча, тӀалоацалга дац цунна Даьла Паччахьалкхе. 6Сагах мара саг хьахилац, хӀаьта Даьла Синах хьахул са. 7Хьо цец ма вала Аз хьайга аьнначох: „Шун шозлагӀа малха довла деза“, – аьнна. 8Даьла Са мух санна да. Из шийна ловчча гӀолла лел. Миха гӀар хезача, из мичахьара боагӀа а, мичахьа бода а хац.[*] Иштта хул хӀара Даьла Синах кхеллар а».

9«ТӀаккха из мишта хила йиш я?» – хаьттар Никодемоса Ӏийсайга.

10Ӏийсас жоп делар цунна: «Хье исраилхой устаз воллашехьа из а хац-кх хьона? 11Боккъала ях Аз хьога, оаха тхоашта ховр дувц, тхоашта дайначоа тешал а ду, хӀаьта оаш тха из тешал тӀа а эцац. 12Аз шоашка лаьтта долчох аьлча а шо ца тийшача, сигаленашка долчох лаьца дийцача мишта тешаргда шо? 13Цхьаккха а хьалваьннавац сигала, сигалара Ӏовесса Адама ВоӀ мара[+]. 14Яьссача аренашка волаш Муса-пайхамаро хьалъайдаьча лехьа сурта[*] тарра Адама ВоӀ а ва хьалваьккха хила везаш[*],[+] 15Цунах тийшарий хадаргдоаца вахар хургдолаш».

16ХӀана аьлча Ший цаӀ мара воаца ВоӀ дӀаваллал дез Далла ер дуне, моллагӀа а Цунах тийшар хӀалак хургвоацаш, хадаргдоаца вахар цун хургдолаш. 17Дуненна кхелъе вайтавац Дала Ший ВоӀ, хӀаьта Цунга гӀолла дуне кӀалхардалийтара вайтав[+]. 18Цунах тийшачунна кхелъяц. ХӀаьта Цунах ца тийшачунна кхелъяьй, из Даьла цаӀ мара воацача ВоӀах ца тешар бахьан долаш. 19Кхел иштта я: дунен чу сердал ений, бакъда наха боадо йийзар сердалал дукхагӀа, хӀана аьлча, цар гӀулакхаш во доландаь[+]. 20ХӀана аьлча во дечунна хӀаранена а сердал гоама я, из сердалонга а водац, ший во гӀулакхаш гуча ца далийтара. 21ХӀаьта Даьлах долча бакъдолчунца вахаш вар сердалонга вода, ше деш дола гӀулакхаш Даьла гӀонца деш хилар гойтар духьа.


Ӏийса а, Яхья-пайхамар а

22Цул тӀехьагӀа Ӏийса а, Цун мурдаш а ЕхӀуда-мехка баьхкар. Уж цига нах хи чу лувчабеш сайцар[+]. 23Цу хана Яхья а вар нах хи чу лувчабеш. Шалейм оалача моттига гаьна йоацача Ӏайнун-юрта дар из. Цига алссама хий дар, цудухьа нах Яхья волча хьабоагӀаш а бар, цо уж хи чу лувча а бора. 24Цу хана Яхья набахта чуволланза вар. 25Яхьяй мурдаштеи, жугтий дина кулгалхочуннеи юкъе къовсам хилар. Из къовсам баьлар хица цӀенал яра хьаькъехьа дино тӀадиллачох[+]. 26ТӀаккха Яхьяйна тӀа а баьхка цар аьлар: «Устаз, хьо Ярдена вокха оагӀорахьа волаш, хьоца хинна вола, Ӏа Шийна тешал даьр а ва-кх нах хи чу лувчабеш. ХӀаьта массадола адам Цунна тӀаухаш да»[+].

27Яхьяс жоп делар: «Адамо хӀама шийна тӀалаца йиш яц, нагахьа санна из цунна сигалашкара Дала денна деце. 28Шо шоаш а теш дар-кх аз шуга аьнначоа: „Со Масихь вац. Со Цунна хьалхара никъ кийчбе вайтав Дала“[+].

29Нускал доаладаьр ва саг йоалаяьр. ХӀаьта саг йоалаяьчун хьоалчагӀа дӀахьош вола, уллув латта доттагӀа, цунга ладувгӀаш чӀоагӀа гӀадвода саг йоалаяьчун оаз хезача. Из са хозахетар хӀанз кхоачашхиннад. 30Из везагӀа хила веза, хӀаьта со лохагӀа хила веза».

31Лакхера ӀовоагӀар массарел а лакхагӀа ва. Укх лаьттара ваьннар, лаьттара ва. Цо лаьттара валарах дувц. ХӀаьта сигалара венар массарел лакхагӀа ва. 32Шийна дейначох а, хезачох а тешал ду Цо, хӀаьта Цунна тешалаш цхьанне а тӀаэцац. 33Цун тешал тӀалаьцачо, ше махьар тохарца чӀоагӀду Даьла бакъхилар[+]. 34Ше Дала Вайтачо Даьла дешашца дувц, хӀана аьлча, Дала боарам боаццаш лу цунна Ший Са. 35Даьна Ший ВоӀ веза. Цо масса а хӀама Ший ВоӀа кара дӀаденнад[+]. 36ВоӀах тийшачунна хадаргдоаца вахар да. ХӀаьта ВоӀага ла ца дувгӀачунна цӀаккха гургдац из вахар, амма Даьла эгӀазло а йолаш я цунна тӀехь[+].

### 4


Ӏийса а шомронхой кхалсаг а

1Фарушхошта хайра Ӏийсайна тӀехьалатта мурдаш а Цо хи чу лувчабу нах а Яхьяйчарел дуккхагӀа болга. 2ХӀаьта нах хи чу лувчабар Ӏийсас Ше дицар, из Цун мурдаша дора. Шийх фарушхоша дувцар дӀахайча,[+] 3Ӏийса ЕхӀуда-мохк бита, юха а Галил-мехка вахар[+]. 4ТӀаккха Шомрон-мехка гӀолла чакхвала везар Цун. 5Иштта Ӏийса Шомрон-мехкарча Сихар оалача шахьаре кхоач. Якъуба ший воӀа Юсуфа деннача лаьтта юххе яр из шахьар[+]. 6Цига Якъуба гӀув яр. Иштта никъ а баь, кӀаьд а венна, цу гӀувна юххе вагӀар Ӏийса. Из ди юкъе даха ха яр.

7Цу гӀувчара хий хьаэца цхьа шомронхой кхалсаг ера.

Ӏийсас аьлар цунга: «Мала хий да Сона».

8Цу хана Ӏийсай мурдаш яа хӀама эца шахьаре бахабар. 9Шомронхочо Ӏийсайга аьлар: «Хье жугте воллашехь а, согара шомронхочунгара хий хӀана дех Ӏа?» (Цу хана жугтий а шомронхой а шоайла къамаьл доагӀаш бацар.[*])

10Ӏийсас жоп делар цунна: «Дала даь совгӀат хьайна довзаре, хьайгара хий дехар малав а хьона ховре, Ӏа Ӏайха а дехаргдар Цунгара хий. ХӀаьта Цо хьона дийна дола хий[*] лургдар».

11ТӀаккха цу кхалсага аьлар: «Аьла, Хьа из хий хьаэца пхьегӀа а яц, хӀаьта ер гӀув кӀоарга а я. Мичара да Хьога дийна хий? 12Вай даьл Якъубал[*] лакхагӀа ва Хьо тӀаккха? Цо ше а, цун къонгаша а, цун хьайбаша а хий мийнна йола ер гӀув тхона енна волча?»

13Ӏийсас аьлар цунга: «Ер хий меннар юха а хьоглургва, 14хӀаьта Аз шоана луш дола хий менна хӀаравар цӀаккха а хьоглургвац. Амма Аз лургдола хий сага чухь, хадаргдоацача вахаре додача хин хьаст а хинна дӀаоттаргда»[+].

15Кхалсага аьлар Ӏийсайга: «Аьла, да сона из Ӏайха дувца хий, со хьога ца хилийтара а, со укхаза ер хий да аха езаргйоацаш».

16Ӏийсас кхалсагага аьлар: «Яле, хьавеха хьай мар, юха а хьайола укхаза».

17Кхалсага жоп делар: «Са мар вац».

Ӏийсас аьлар: «Нийса ях Ӏа хьай мар вац. 18ХӀана аьлча хьа пхи мар хиннав, хӀаьта хӀанз хьоца Ӏеш вар хьа мар вац. Из нийса аьлар Ӏа».

19ТӀаккха кхалсага аьлар: «Аьла, гу сона Хьо пайхамар хилар[+]. 20Тха даьша Ӏибадат даьд укх лоам тӀа, хӀаьта оаш, жугташа, из Ӏибадат де деза моттиг Ерушалайиме я ях»[+].

21Ӏийсас аьлар цунга: «Тешалахь Сох, кхалсаг. ТӀайоагӀаш я из зама, адамаша шоаш Даьна ду Ӏибадат е укх лоам тӀа а е Ерушалайиме а де ца дезаш, массанахьа де мегаргдолаш. 22Шоана шоашта а ма дарра хац, оашош Хьанна Ӏибадат ду. ХӀаьта тхона хов оаха Хьанна Ӏибадат ду, хӀана аьлча, кӀалхардовлар жугташкара ма дий. 23Амма тӀайоагӀаш я из зама, тӀаена а яьнний из, шоаш боккъала Даьна Ӏибадат деча наха, синца[*] а бакъдолчунца а Ӏибадат деш. ХӀана аьлча иштта Ӏибадат дераш лох Шийна Дас. 24Даьла Ше а Са да. Цудухьа Цунна Ӏибадат деш болчар синца а бакъдолчунца Ӏибадат де деза».

25Кхалсаго аьлар Цунга: «Сона хов Масихь воагӀаргва». – (Из Дала лаьрххӀа Къоабалваьр яхилга да). – «Ше веча, Цо деррига хьехаргда тхона»[+].

26Ӏийсас аьлар: «Хьоца къамаьл деш вола Со ва-кх»[+].

27Цу хана Цун мурдаш хьабаьхкар. Уж цецбайлар, Ӏийсас кхалсагага къамаьл деш шоашта дайча. Дале а мурдех цхьанне а хаьттанзар Цунга: «Хьона фу лов?» е «Ӏа сенах лаьца къамаьл ду цу кхалсагаца?» – аьнна. 28ТӀаккха ший хий кхухьа кхабилг а йита, шахьаре а яха, цу кхалсаго нахага аьлар:

29«Довле, хьажал, аз сайна мел даьчох лаьца сога дийцача Сагага. Масихь-м вац-те Из?»

30Шахьарера ара а байнна, уж нах Ӏийсайна тӀабахар. 31Цу хана мурдаша дехар дир Цунга: «Устаз, хӀама яа Ӏа», – аьнна.

32ТӀаккха Ӏийсас аьлар царга: «Шоана фуй ца ховш йола яа хӀама я Сога».

33ТӀакха мурдаша вӀаший аьлар: «Цхьанне яа хӀама еннай-те Укхана?»

34Ӏийсас аьлар царга: «Са кхача ба Со Вайтачун лоӀам кхоачашбар а, Цун гӀулакх чакхдаккхар а[+]. 35„Кхы а цхьа биъ бутт баьлча, ялат хьокха ха тӀайоагӀаргья вайна“, – оалаций оаш? ХӀаьта Аз ях шуга: шоай бӀаргаш хьа а дийле, кхай тӀа хьажал, ма кхийнад из ялат хӀанз хьакха. 36Ялат хьокхачо шийна доагӀар хьаэц, хадаргдоацача вахаре сом а гулбеш, ялат дӀадийначунна а, хьокхачуна а цхьатарра хозахетар хул цох[*]. 37ХӀана аьлча нийса йоах кицо: „Цхьанне ялат дӀадув, вокхо хьокх“. 38Оаш шоаш къа ца хьийгача кхай тӀа ялат гулде дӀадахийтад Аз шо. Кхычар къахьийгар, хӀаьта оаш цар къахьийгача кхай тӀара ялат гулдаьд».

39Цу шахьарера дукха шомронхой тийшар Ӏийсайх, цу кхалсага шоашта тешал а деш: «Аз мел даьр хьадийцар Цо сога», – аьнна.

40Цудухьа Ӏийса волча баьхкар уж шомронхой. Цар шоайцига Ӏе аьнна дехар дир Ӏийсайга. ТӀаккха Ӏийса шин дийнахьа царца сецар. 41Ӏийсай дош бахьан долаш кхы а хьалхарчул а совгӀа нах тийшар Цунах. 42ХӀаьта цу кхалсагага цар аьлар: «Тхо тешаш да Ӏа аларах а доацаш, Цо дувцар хезандаь, из Саг боккъала дуне КӀалхардоаккхар волга, тхо Цунах теш»[+].


Хьакима воӀ тоавар

43Уж ши ди чакхдаьлча Ӏийса цигара ара а ваьнна Галил-мехка вахар. 44Ӏийсас Ше а тешалдора, пайхамарий шоаш хьабаьннача мехка сий ца делга. 45Ӏийса Галил-мехка веча, галилхоша а тӀаийцар Из. ХӀана аьлча царна дайнадар Ерушалайиме дезача дийнахьа Ӏийсас даь гӀулакхаш. Галилхой а бахабар цу цӀей долча дийнахьа Ерушалайиме[+].

46Иштта Ӏийса юха а Галил-мехкара Къана оалача юрта вера, Ше цкъа хих чхьагӀар даь хиннача моттиге. Цу хана Кефар-Нахьуме цхьа саг вар, ше паччахьа болхло волаш. Цун воӀ цамогаш вар[+]. 47Ӏийса ЕхӀуда-мехкара Галил-мехка венав аьнна хезар цу сага. ТӀаккха Ӏийсайна тӀа а вена, цу саго дийхар Цунга, шийца дӀа а вена, из воӀ тоавар. ХӀана аьлча из воӀ вала гарга вар.

48ТӀаккха Ӏийсас цу сагага аьлар: «Е тамашийна белгалонаш, е Ӏалаьматаш ца дайча тешаргдац-кх шо Сох»[+].

49ХӀаьта цу сага дийхар Ӏийсайга: «Аьла, са воӀ венна дӀавалале тӀавола!» – аьнна.

50Ӏийсас аьлар цунга: «ДӀагӀо, хьа воӀ вахаргва».

Ӏийсас аьнначох теша а тийша, из саг дӀавахар. 51Из цӀаводаш духьала боагӀача цун лаьша «Хьа воӀ дийна а могаш а ва», – аьлар. 52Цу саго хаьттар царга: «МалагӀча хана денз гӀойле хила йолаелар воӀа?» Лаьша жоп делар: «Селхан делкъа хана, цхьа сахьат даьлча, дагар дӀадаьлар цун», – аьнна.

53ТӀаккха хайра виӀий даьна, из шийга Ӏийсас: «ДӀагӀо, хьа воӀ вахаргва», – аьннача хана хинналга. ТӀаккха из саг а цун цӀагӀа мел бараш а тийшар Ӏийсайх. 54Иштта, Ше ЕхӀуда-мехкара Галил-мехка веча, шозлагӀа тамашийна белгало гойтар Ӏийсас[+].

### 5


Бейт-Хьисда Ӏама уллув саг тоавар

1Цул тӀехьагӀа жугтий цхьа деза цӀай дар. Ӏийса а вера Ерушалайиме. 2Ерушалайиме УстагӀий ков оалача метте баьккха цхьа Ӏам бар. Цунах жугтий меттала Бейт-Хьисда оал. Цу Ӏаман йисте латташ бӀоагӀий пхи мугӀ бар, тӀагӀолла тилла тхов а болаш. 3-4Цига дукха цамогаш нах бадар. Царна юкъе бар бӀаргаш дайнараш, астагӀа бараш, заӀапхой.[*] 5Иштта, ткъаь барайтта шера ший цамагаро хьувзавеш вола цхьа саг а вар цига. 6Из саг уллаш а вайна, из дукхача хана денз цамогаш волга а хайна, Ӏийсас хаьттар цунга: «Могаш хила лой хьона?»

7ХӀаьта цамогаш волчо аьлар Ӏийсайга: «Аьла, Ӏамчура хий меттахь а даьнна, дӀа-юха даьржача хана со цу чуваккха цхьаккха а вац са. Со хи чу вала эттача, кхывар сол хьалха воал».

8Ӏийсас аьлар цамогаш волчунга: «Хьай кӀала улла хӀама а ийце дӀаволале».

9Из саг, цу сахьте тоа а венна, ший кӀала улла хӀама хьа а ийца, дӀаволавелар. Из шоатта дийнахьа дар. 10Цудухьа жугтий дина кулгалхоша цамогарах тоавенначунга аьлар: «Тахан шоатта ди да, хьай кӀала улла хӀама дӀаяккха бокъо яц хьа».

11ХӀаьта цо жоп делар царна: «Из со Тоаваьчо аьлар-кх сога: „Хьай кӀала улла хӀама хьа а ийце дӀаволале“».

12ТӀаккха цар хаьттар тоавенначунга: «Малав хьога кӀала улла хӀама хьа а ийце дӀаволале аьнна из Саг?»

13ТӀаккха тоавенначунна Из малав ханзар. ХӀана аьлча укхаза дукхача адама юкъе Ӏийса къайлаваьлар. 14Цул тӀехьагӀа из саг Даьла ЦӀен коа кораваь, Ӏийсас аьлар цунга: «ХӀанз хьо лазарах тоавеннав, хӀаьта кхы къинош ма лотаделахь, хьайна кхы цул вогӀадар ца хилийтар духьа».

15ТӀаккха цу саго, дӀа а ваха, жугтий дина кулгалхошка ше Тоаваьр Ӏийса волга дӀахайтар.

16Ӏийсас цу тайпара гӀулакхаш шоатта дийнахьа даьд аьнна, жугтий дина кулгалхой Ӏийсайна тӀехьабала болабелар[+]. 17ХӀаьта Ӏийсас аьлар царга: «Са Дас тахханалца болх бу. Аз а бу болх».

18Ӏийсас из аларах Из ве кхы а чӀоагӀагӀа тӀехьабайлар жугтий дина кулгалхой. ХӀана аьлча шоатта ди цалархӀарал совгӀа, Даьлах Ший Да ва а аьнна, Ше Далла нийсса оттавир Ӏийсас[+].


ВиӀий доал

19ХӀаьта Ӏийсас жоп делар царна: «Боккъала ях Аз шуга, ВоӀа Шийгара хӀама дулургдац, Ший Дас даьр гуш ца хилча. ХӀана аьлча Ший Дас даьр ду ВоӀо. 20Даьна Ший ВоӀ вез, цудухьа, Ше мел дер деррига гойт ВоӀа Дас. Шо цец а доахаш, кхы а сов гӀулакхаш гойтаргда Дас Цунна[+]. 21ХӀана аьлча Ший Дас байнараш дийн а беш царна вахар луш санна, ВоӀо а Шийна ловраш дийн а бу царна вахар а лу. 22Адамашта тӀехь кхелъяр Ше а ца деш, деррига а Ший ВоӀа дӀаденнад Дас,[+] 23массанега а, Да лоархӀача тайпара ВоӀ а лархӀийтара. ХӀана аьлча ВоӀ ца лоархӀача Из вайта Да а лоархӀац[+].

24Боккъала ях Аз шуга: Са дешага ладувгӀаш а, Со Вайтачох тешаш а волчунна, хадаргдоаца вахар да. Къемат дийнахьа царна тӀехьа кхел а хургьяц, хӀаьта Ӏоажалгара вахарга кхаьчаб уж[+]. 25Боккъала ях Аз шуга: тӀайоагӀаш я из зама, тӀакхаьча а яьннай, байначарна Даьла ВоӀа оаз а хозаргйолаш, из хезараш дийн а лургболаш. 26ХӀана аьлча Ше-Шийна чухь вахар хилара тарра, иштта Ший ВоӀа а деннад Дас Ше-Шийна чухь вахар хилар[+]. 27Из Адама ВоӀ воландаь, кхелъе а бокъо еннай Дала Цунна.

28Цец ма довлалаш цунах, хӀана аьлча, тӀайоагӀаш я зама, кашамашта чухьнахьа болча берригача наха Даьла ВоӀа оаз хозаргйолаш[+]. 29ТӀаккха арабовргба уж. Царех дика гӀулакхаш даьраш дийнлургба хадаргдоаца вахар хилийтара. ХӀаьта во гӀулакхаш даьраш, шоашта кхел яйта юха дийнлургба. 30Айса Сайгара хӀама де йиш яц Са. Аз Сайна ма хазарра, кхелъю, из Са кхел бакъ а я. ХӀана аьлча Аз Сайна лоӀам лехац, амма Се Вайтачун лоӀам кхоачашбу»[+].


Ӏийсайна тешал дар

31«Нагахь санна Аз-Айса Сайна тешал дой, цу тайпара тешал бакъ дац[+]. 32Сона тешалдер Кхывар ва. Цо Сона деш дола из тешал бакъдолга хов Сона. 33Оаш Яхьяйна тӀа нах бахийтар, хӀаьта цо бакъдолчоа тешал дир[+]. 34Адамо даь тешал эшаш вац Со-м, амма шо кӀалхардовлийтара ях Аз шуга из. 35Яхья боагаш а къегаш а бола кӀерам санна вар. ХӀаьта шоана кӀезига йолча хана цун сердалонга хозахетар хилар ловр. 36Амма Са тешал Яхьяй тешалал а совгӀа да. ХӀана аьлча Аз кхоачашдара аьнна Са Дас Сона деннача гӀулакхаша шоаш тешал ду, Со Дас вайта хилара[+]. 37Со вайтача Са Дас ду Сона тешал. Шоана-м е Цун оаз а хезаяц, е Цун сибат а дайнадац. 38Е Цун дош шун дег чу а латтац, Цо Вейтачох шо цатешандаь. 39Деза Йоазонаш тохк[*] оаш, оашош уж техкача хадаргдоацача вахаре шоаш кхоачаргда мотташ. ХӀаьта Дезча Йоазонаша Сона тешалду. 40Амма шоана лац Со волча дувла, шоашта хадаргдоаца вахар хилийта.

41Адамашкара сий дар эшаш дац Сона. 42Амма Сона довз шо, шун Даьлацара безам боацалга а хов. 43Со Сай Даь цӀерагӀа вена воллаше а тӀаэцац оаш. ХӀаьта кхывар ший цӀерагӀа веча, из тӀаэцаргва оаш[+]. 44Мишта тешаргда шо, цхьанне шоай сий дича, из оаш тӀаэцаш хилча? ХӀаьта цаӀ мара воацача Даьлагара сий оаш лохац[+]. 45Ма мотталаш Аз шо Далла хьалхашка бехке дергда. Шо бехке де Муса-пайхамар хургва цунга сатувсаш долча шоана. 46Шоаш Муса-пайхамарах тешаш хилча, Сох а тешаргдар шо, хӀана аьлча, Сох лаьца яздаьдар цо. 47Амма нагахь санна цун йоазонех а шо ца тийшача, Са дешах мишта тешаргда шо?»

### 6


Пхи эзар саг вузавар

1Цул тӀехьагӀа Галил-Ӏаман дехьа болча берда тӀа вахар Ӏийса. Цу Ӏамах Тверия-Ӏам оал кхыча тайпара. 2Дукха адам тӀехьаэттар Ӏийсайна, хӀана аьлча, царна гуш дар, Цо цамогаш болчарна дарбаш деш тамашийна белгалонаш гойтар. 3Гув тӀа а ваьнна, цига Ший мурдашца Ӏеш вар Из. 4ХӀаьта тӀадоагӀаш дар Песахь оала жугтий цӀей[+].

5ДӀахьажача Ӏийсайна дайра Шийна тӀехьаэтта доагӀа дукха адам. ТӀаккха Филиппага хаьттар Цо: «Уж адамаш дузадалла олгаш мичахьара эцаргдар вай?» – аьнна[+].

6Из Филипп зер духьа аьлар Ӏийсас, хӀаьта Цунна Шийна ховра Ше де лаьрхӀар.

7«Царна хӀаранена кӀезиг-кӀезиг олгаш кхачийта а ши бӀаь динари[*] ахча тоъаргдац-кх», – аьнна жоп делар Филиппа.

8ХӀаьта Цун мурдех цхьанне, ШимӀон-Кефай вошас Андреаса, аьлар Ӏийсайга:[+]

9«Укхаза цхьа зӀамсаг ва, цунга мукхах даь пхи олг а ши чкъаьра а ба. Амма цунах фу хургда укх дукхача халкъана?»

10ТӀаккха Ӏийсас аьлар: «Ӏоховшабе уж нах». Из моттиг яр, хьалтӀаяьнна дукха буц а йолаш. Цу тӀа пхи эзар маӀа саг Ӏохайра, цул совгӀа цига кхы а кхалнах а бераш а дар. 11Ӏийсас, уж олгаш хьа а ийца, Далла хоастам а баь, дӀа-хьа дийкъар Ӏохайшачарна, иштта царна мел деза чкъаьрий а. 12Нах бизачул тӀехьагӀа, Ӏийсас Ший мурдашка аьлар: «Юхе йисар хьагулъе, цхьаккха хӀама зехьа ма дойта».

13ТӀаккха уж нах хӀама йиъа баьлча, мукхах даьча пхе олгах йиссачох шийтта тускар дизар. 14Ӏийсас яь тамашийна белгало яйна, наха оалар: «Бокъонца, Ер ва-кх из дунен чу ва веза Пайхамар[*]»[+].

15ТӀаккха Ӏийсайна хайра, хьа а баьхка, Ше хьа а лаьца, уж Шийх паччахь ве боахкилга, тӀаккха Из уж нах бита юха а гув тӀа ваьлар Ше цхьаь.


Ӏийса хи тӀа гӀолла лелар

16ТӀаккха сайре тӀаеча, Ӏийсай мурдаш Ӏам тӀа ӀокӀалабаьлар. 17Хинкема чу а хайша, Ӏаман вокха оагӀорахьа йолча Кефар-Нахьум оалача шахьаре баха баьлар уж. Боад къовлабеннабар, амма Ӏийса хӀанз а хьавенавацар. 18Хи тӀа чӀоагӀа мух баларах, корзагӀа байлар. 19Иштта мурдаша хи тӀа гӀолла пхи-ялх километр юкъ тӀехьа юташ дӀаболхаш никъ бир. ТӀаккха шоай хинкема тӀакхоачаш гӀаш хи тӀа гӀолла воагӀача Ӏийсайх бӀарг кхийтар цар. Уж кхерабелар. 20ТӀаккха Ӏийсас аьлар царга: «Со ва из! Ма кхера!»

21Ӏийса хинкема чу ваккха боахкаш бар мурдаш, тӀаккха хинкема, цу сахьте ераш тӀаболхаш болча хин йисте кхаьчар.


Нах Ӏийса лаха бахар

22ШоллагӀча дийнахьа Ӏаман вокха оагӀорахьа гулбеннача наха дагадехар цаӀ мара хинкема цига ца хилар а, Ӏийса Ший мурдашца цу хинкема чу ца валар а. ХӀаьта мурдаш, Ӏийсайх дӀа а къаьста, хинкемаца шоаш дӀабахар. 23ТӀаккха Везача Аьло хоастам баь олгаш наха диача моттиге, кхы а хинкемаш кхаьчар Тверия-шахьар оалача моттигера. 24ТӀаккха наха укхаза е Ӏийса а е Цун мурдаш а боацилга дайра. Уж Ӏийса лохаш, хинкемашка хайша Кефар-Нахьуме баьхкар.


Ӏийса да вахара ялат

25ХӀаьта шоаш кхаьчача Ӏаман духьаларча берда тӀа Ӏийса шоашта коравича, цар аьлар Цунга: «Устаз! Хьо маца кхаьчав укхаза?»

26Ӏийсас жоп делар царна: «Боккъала ях Аз шуга: Шоашта тамашийна белгалонаш яйча лахац оаш Со, шоаш олгаш а диъа дизача лох. 27Телхаргболча кхачана къа ма хьега. Амма шоаш хадаргдоацача вахаре кхоачадеш бола, Адама ВоӀа шоашта лургбола кхача лаха, хӀана аьлча, Дас-Даьлас Ше махьар тоӀадарца тешал ду Цунах».

28ТӀаккха наха Ӏийсайга хаьттар: «Мишта лела деза-хьогӀ тха, Далла деза гӀулакхаш кхоачашдара?»

29Ӏийсас жоп делар царна: «Далла деза гӀулакх кхоачашду Дала Вайтачох шо тешаш хиларо».

30ТӀаккха цар Ӏийсайга аьлар: «МалагӀа тамашийна белгало гойтаргъя Ӏа тхона, из бӀарга а яйна тхо Хьайх тешийтар духьа? Фу дергда Ӏа[+]? 31Тха даьша яьссача аренашка манна яха сигален кхача биаб, яздаь ма хиллара: „Дала сигаленашкара десса ялат делар царна даа“».

32ТӀаккха Ӏийсас аьлар царга: «Боккъала ях Аз шуга: Муса-пайхамаро деннадеций шоана сигаленашкара Ӏодена из ялат, амма Са Дас луш да из бакъдола сигаленашкара ӀодоагӀа ялат. 33ХӀана аьлча, Даьла ялат да сигалашкара ӀодоагӀаш, дуненна вахар луш дола ялат».

34ТӀаккха наха аьлар Ӏийсайга: «Аьла, да тхона иштта ялат массаза!»[+]

35ТӀаккха Ӏийсас аьлар царга: «Со вахара ялат да. Сона тӀавоагӀар мецлургвац, Сох тешаш вар цӀаккха а хьоглургвац[+]. 36Амма Аз аьннад шуга: Со шоана гушшехь а шо Сох тешац. 37Са Дас Сона луш мелдар Сона хьакхоачаргда, хӀаьта Сайна тӀавоагӀар Аз цхьаккха а дӀаэккхавергвац[+]. 38ХӀана аьлча, сигаленашкара Сай лоӀам кхоачашбе венавац Со, Се Вайтачун лоӀам кхоачашбе венав[+]. 39Со Вайтачун иштта лоӀам ба: Цо Сайна беннарех Аз цхьаккха а воавинзар, амма тӀеххьарча дийнахьа уж Аз дийнбир[+]. 40ХӀана аьлча, Са Даь лоӀам ба ер а, Со ВоӀ хилар а гуш, Сох тийшар хадаргдоацача вахаре кхачар. Дийнверг а ва Аз из тӀеххьарча дийнахьа»[+].

41«Со сигалара Ӏодесса ялат да», – Ӏийсас аларах, Цунна раьза боацаш, яппараш е болабелар жугтий. 42ТӀаккха цар хеттар вӀаший: «Вайна довзаш долча цу даь-наьна, цу Юсуфа воӀ Ӏийса вац Из? ХӀаьта хӀанз Цо из мишта оал-хьогӀ: „Со сигалашкара венав?“».

43ТӀаккха Ӏийсас аьлар царга: «Яппараш ма е вӀаший. 44Цхьанне а Сона тӀавоагӀалга дац, Со Вайтача Дас из тӀацаэзача. ХӀаьта Аз из дийнвергва тӀеххьарча дийнахьа[+]. 45Пайхамарий цхьан йоазон тӀа яздаь ма дий: „Берригаш а Дала Ӏомабергба“, – аьнна. ХӀара Дас яхар а хеза, Цунах кхийттар воагӀа Сона тӀа. 46Из дац ше Даьлера воацачунна цхьаннена а Да вайнав яхилга. Ше Даьлера волча Цунна вайнав Да[+]. 47Боккъала ях Аз шуга: Тешаш волчунна да хадаргдоаца вахар. 48Со вахара ялат да. 49Шун даьша яьссача ара манна яха сиглара кхача биар, бакъда уж байнаб. 50ХӀаьта ер ялат сигалара хьадоагӀа, моллагӀа а из диар ца валийта. 51Со сигалара Ӏодена дийна ялат да. Из ялат дуачунна хадаргдоаца вахар а хургда. ХӀаьта Аз лургдола ялат Са дулх да, дуненна адамий вахарах Аз дӀалургдола»[+].

52ТӀаккха вӀаший къувса эттар жугтий. Цар йоахар: «Вайга Ший дулх мишта дуийтаргда Цо?»

53ТӀаккха Ӏийсас аьлар царга: «Боккъала ях Аз шуга: Нагахьа оаш Адама ВиӀий дулх а ца дуэ, Цун цӀий а ца моле, вахар хургдац шоана чухь. 54Са дулх а дуаш, Са цӀий а молаш волчунна хадаргдоаца вахар да. Из Аз дийнвергва Къемат дийнахьа. 55ХӀана аьлча Са дулх а бакъбола кхача санна да, Са цӀий а бакъдола малар санна да. 56Са дулх а дуаш, Са цӀий а молаш вар Соца цаӀ вахаш ва, хӀаьта Со цунца цаӀ вахаш ва[+]. 57Со дийна волаш волча Дас вайттача бесса, Со а вах Сай Да бахьан долаш, иштта Со вуаш вар а вахаргва Со бахьан долаш. 58Ер сигаленашкара Ӏодена ялат да. Шун даьша диача ялата тара дац из. Из дуашшехь уж байра. ХӀаьта ер ялат дуаш вар даим вахаргва».

59Из къамаьл дир Ӏийсас Кефар-Нахьуме гуллама цӀагӀа чу, Ше наха хьехамаш деш.


Хоадаргдоаца вахар луш дола дешаш

60Уж хьехамаш хезача дукхагӀболча Ӏийсай мурдаша аьлар: «Хала да из дош. Хьанна ладувгӀалу Цунга?»

61Амма Ший мурдаш раьза боацилга Ший дагахь ховш волча Ӏийсас аьлар: «Сох бола тешам боабой шун цу дешаша? 62Фу хургда шоана Адама ВоӀ вайча, Ше хьалха хиннача юха хьал тӀа воалаш? 63Даьла Сино вахар лу, хӀаьта адама из могаргдац. Аз шуга аьннача дешашта чухьа вахар луш дола Са доалл. 64Амма шоана юкъера цхьабараш тешаш бац».

ХӀана аьлча Ӏийсайна хьалххе а денз ховш дар Шийх цатешараш малаш ба, Шийна тийшаболх хьан бергба а[+].

65ТӀаккха кхы а аьлар Ӏийсас: «Цудухьа аьлар Аз шуга, цхьаккха а воалургвац Сона тӀа, нагахьа санна Са Дас из цунна деннадеце».

66Цу хана денз дукхагӀбола мурдаш Ӏийсайх дӀакъаьстар, кхы Цунца ца лелаш.

67ТӀаккха Ӏийсас Ший шийтта мурдага хаьттар: «Шоана а лой дӀакъаста?»

68ТӀаккха ШимӀон-Кефас жоп делар Цунна: «Веза Аьла, хьанна тӀагӀоргдар тхо? Хьога ма дий хадаргдоацача вахара дешаш. 69Тийша а тийша, Хьо Дала Везваьр волга хайра тхона».

70Ӏийсас жоп делар царна: «Аз харжа вецарий шо шийтта? Амма шоана юкъера цаӀ иблис да»[+].

71Цо из аьлар ШимӀон-Иш-Къерийота воӀах ЕхӀудах лаьца. ХӀана аьлча шийттанех цаӀ воллашехь, цо тӀехьагӀо тийшаболх бергболаш бар Ӏийсайна[+].

### 7


Ӏийсай вежарий Цунах ца тешар

1Цул тӀехьагӀа Галил-мехка гӀолла лелаш вар Ӏийса. ЕхӀуда-мехка гӀолла лела ловш вацар Из, хӀана аьлча, жугтий дина кулгалхой Из ве лаьрхӀа лохаш бар[+]. 2ТӀадоагӀаш дар Чатарий ЦӀей[*]. 3ТӀаккха Ӏийсай вежараша аьлар Цунга: «Укхазара дӀа а ваьле, ЕхӀуда-мехка гӀо, Ӏайха деш дола гӀулакхаш Хьай мурдашта цигача гойтар духьа[+]. 4Цхьанне а диц къайлагӀа ше деш дола гӀулакх, ший цӀи дӀахазийта ловш волчо. Нагахьа Ӏайха иштта гӀулакхаш деш хилча, дуненна а Хье вовзийта».

5Кхыметтел Ӏийсай вежарий а бацар Цунах тешаш. 6Цунна духьал Ӏийсас аьлар царга: «Са ха хӀанз а тӀакхаьчаяц, хӀаьта шун ха массаза я[+]. 7Укх дуненна шо ца деза бахьан а дац. ХӀаьта Со везац дуненна, Аз цар гӀулакхаш зуламе да аьнна тешал дендаь[+]. 8Шо гӀо шоашта из ди дезде. Са ха хӀанз а тӀа ца кхаьчандаь Со хӀанзехьа воагӀаргвац цига».

9Царга из а аьнна, Ӏийса Галилае висар.


Дезача дийнахьа Ӏийса Ерушалайиме вахар

10Амма Ший вежарий из ди дезде дӀабахача, Ӏийса а вахар цига, Ше ца гойташ, къайлагӀа. 11Цу дезача дийнахьа жугтий дина кулгалхой Из лохаш бар. Цар хеттар: «Мичахьа ва Из?» – яхаш. 12Наха юкъе Цох лаьца дукха тайп-тайпара хабараш дар. Цхьаболчар «Из дика саг ва», оалар, хӀаьта кхычар: «Даьра вац, Цо нах тувлабу, харц-новкъа боах», оалар. 13Цхьабакъда, жугтий дина кулгалхойх шоаш кхерарах, цхьанне а къайлагӀа мара дувцацар Цунах лаьца[+].

14Амма деза денош юкъедахача хана Даьла ЦӀен коа а ваха, Ӏийса хьехамаш де волавелар. 15Жугтий дина кулгалхой цецбувлар: «Из цхьаннахьа деша ваьгӀавац, иззал Деза Йоазонаш мишта хов Цунна?» – яхаш.

16Ӏийсас царна жоп луш аьлар: «Аз бу хьехам Са бац, хӀаьта Со Вайтачун хьехам ба[+]. 17Цун лоӀам кхоачашбе ловчунна ховргда укх хьехамах лаьца, Даьлагара да-хьогӀ из, е Аз Сайгара ях-хьогӀ. 18Ше-шийгара яхачо шийна сийле лох. ХӀаьта Ше Вайтачун сийле Лохаш вар бакъ ва. Цунца харцо яц[+]. 19Муса-пайхамаро беннабеций шоана Товрат-хьехам? ХӀаьта шух цхьаккха а яххача бесса мича лел. ХӀана гӀерт шо Со ве?»[+]

20Наха жоп делар: «Жин-м дац Хьона чухь? Малав Хьо ве гӀертар?»[+]

21Ӏийсас царна жоп луш аьлар: «Цхьа гӀулакх[*] дир Аз, хӀаьта шо дерригаш а цецдувл. 22Муса-пайхамаро суматвар тӀадожадаьд шоана (из цунгара а доацаш, даьшкара хьадаьнна дале а). ХӀаьта оаш оашош шоаттадийнахьа а ма вой саг сумат. 23Нагахьа Муса-пайхамара хьехамо яхар ца дохадар духьа саг шоаттадийнахьа а суматвеш хилча, Сона эгӀазло хӀана ю оаш, Аз шоаттадийнахьа саг веррига а тоаваьв аьнна[+]? 24Адама тӀахьаже ма е кхел, хӀаьта кхел бокъонца е»[+].


Из вий-хьогӀ Масихь?

25Цу хана Ерушалайима бахархойх цхьаболчар йоахар: «Ер вий-хьогӀ Из лохаш вар ве аьнна? 26ХӀанз Укхо лечкъа ца деш, деррига ма дарра хьа ма дувций, хӀаьта а Укхана духьала цхьанне а хӀама а алац. Боккъала хайнад-хьогӀ хьакимашта Из Масихь волга? 27Амма вайна Из мичара хьавенав хов. ХӀаьта Масихь хьавеча, цхьаннена а ховргдац, Из мичахьара ва»[+].

28ТӀаккха Ӏийсас оаз а айяь, Даьла ЦӀен коа хьехамаш а деш дӀакхайкадир: «Со шоашта вовз аьнна хет шоана, Со мичара ва шоашта хов аьнна хет шоана. ХӀаьта Со Сайгара венавац. Со Вайтар шоана вовзац, Из бакъволлашехь. 29Сона вовз Из, Со Цунгара венадаь а, Цо Со вайтандаь а»[+].

30Ӏийса хьалацар духьа лийхар наха, амма цхьанна саго Цунна тӀа кулг кховдадинзар, хӀана аьлча, Цун сахьат[*] хӀанз а тӀакхаьчадацар[+]. 31ХӀаьта тоабана юкъера дукхагӀбола нах тийшар Цунах. Цар йоахар: «Масихь веча Цо Укхал совгӀа гойтаргйий-хьогӀ тамашийна белгалонаш?»[+]


Жугтий дина кулгалхой Ӏийса лаца гӀерташ ба

32ТӀаккха фарушхошта Ӏийсайх лаьца дувца хабараш хезар тоабана юкъе. Дина керттерча даьша а, фарушхоша а хаьхой бахийтар Ӏийса хьалаца. 33ТӀаккха Ӏийсас аьлар: «Кхы а кӀеззигача хана Ӏергва Со шуца, цул тӀехьагӀа Се Вайтачунна тӀагӀоргва Со[+]. 34Со лохаргва оаш, амма коравергвац шоана Со, хӀаьта Со хургволча моттиге шо доалургдац»[+].

35ТӀаккха жугтий дина кулгалхоша шоайла аьлар: «Вайна коравергвоацача сенга ваха воал-те Из? Вай мехкара дӀа а баха, грекахой моттигашкахьа Ӏеш болча вай наха тӀаваха-м валлац Из? Цигарча грекахошта хьехам бе ловш вий-те Из? 36Фу маӀан да-хьогӀ Цо аьннача дешай: „Со лохаргва оаш, амма коравергвац шоана, хӀаьта Со волча моттиге шо доалургдац?“».


Дийнача хина шовдаш

37Дезача деной сийлахь тӀеххьарча дийнахьа Ӏийсас дӀа а этта, кхайкарал деш аьлар: «Хьога волчо Сона тӀа а вай, мала[+]. 38Сох тийшачунна, Деза Йоазонаш тӀа ма аллара, керара дийнача хин шовдаш ӀогӀоргда».

39Из Цо аьлар Шийх тешаш болчар тӀаэца дезаш долча Даьла Синах лаьца. ХӀаьта царна чу хӀанз а Даьла Са дацар, хӀана аьлча, Ӏийса Дас сийле йинза вар.


Адамий тоаба екъаялар

40Уж дешаш шоашта хезача цхьаболчар оалар: «Из белггала ва веза пайхамар ва-кх»[+]. 41Вокхара оалар: «Из Масихь ва». Кхычар: «Галил-мехкара воагӀаргва хӀаьта Масихь?» – оалар. 42«Деза Йоазонаш тӀа а аьннадецарий Масихь, Дауд-паччахьа хьаваьнна волча Бейт-Лехьем-шахьара а волаш, Дауда фух хургва?»

43ТӀаккха Ӏийса бахьан долаш адамий тоаба шин даькъа екъаелар[+]. 44Царех цхьабараш Ӏийса хьалаца ловш бар, амма цхьанне а Цунна тӀа кулг кховдадинзар.


Жугтий дина кулгалхой цатешар

45Иштта хаьхой дина керттерча даьшта а, фарушхошта а хьалхашка юхабийрзар. Вокхар хаьттар: «Хьа хӀана воалавинзар оаш Из?»

46ТӀаккха хаьхоша жоп делар: «ХӀанззалца цхьанна а саго даьдац Цу Саго даь къамаьл».

47ХӀаьта фарушхоша аьлар: «Шо а Ӏеха даьд-хьогӀ Цо? – аьнна. – 48Хьакимех е фарушхойх цхьаккхе а тийшавий Цунах? 49Амма цу тоаба Товрат-хьехам бовзац, цудухьа Даьла наӀалт да царна тӀехь».

50ТӀаккха фарушхойх волча цхьанне, хьалха Ӏийсайна тӀавоагӀаш хиннача Никодемоса аьлар царга:[+] 51«Сагага ла а дувгӀале, цо фу леладу а халехьа, кхелъе бокъо лой вайна Товрата-хьехамо?»

52ТӀаккха фарушхоша Никодемоса жоп делар: «Хьо-м вац-те Галил-мехкара? Тахка а тахке хьажа, тӀаккха ховргда хьона, цхьаккха пайхамар Галил-мехкара цавоагӀалга[*]».

53ТӀаккха хӀаравар ши-ший цӀагӀа дӀавахар.

### 8


Нахаца лелаш йола кхалсаг хьалацар

1ХӀаьта Ӏийса Зайт-гаьн лоам тӀа вахар.

2ТӀаккха сецца Ӏуйрийна Ӏийса юха а Даьла ЦӀен коа вера. Беррига нах ухар Цунна тӀа. Ӏо а хайна, Ӏийсас наха хьехамаш дир. 3Цу хана Ӏалама наха а, фарушхоша а цхьа кхалсаг сийдоацаш лелача хана тӀа а кхаьча, из цу моттиге хьа а лаьца, хьа а йоалаяь, наха юккъе дӀаоттайир. 4Цар Ӏийсайга аьлар: «Устаз! Ер кхалсаг нахаца лелаш йолчура хьалаьца я. 5ХӀаьта Мусай Товрат-хьехамо тӀадиллад из санна барашта тӀой детта аьнна. ХӀанз Ӏа фу аргдар?»

6Из аьлар цар Ӏийса зер духьа а, Из бехке вира дола бахьан лахар духьа. ТӀаккха Ӏийса лохха Ӏо а теӀа, лаьтта пӀелгаца язде волавелар. 7ХӀаьта цу наха Шийга кхы а хаттараш тела доладича, Ӏийсас хьал а гӀетта аьлар: «Шийна тӀехь къадоацачо эггара хьалха тоха кхертӀо цунна».

8Из а аьнна, юха Ӏо а теӀа лаьтта яздеш вар Ӏийса. 9ХӀаьта уж дешаш шоашта хезача, цаӀ вокхана тӀехьа, воккхагӀа вар хьалхагӀа а водаш уж дӀабахар. ТӀаккха Ӏийса Ше висар цига, коа юккъе латтача кхалсагаца. 10Корта хьал а айбаь, Ӏийсас аьлар кхалсагага: «Кхалсаг, уж мичаб? Цхьанне а кхел йинзарий хьона?»

11Кхалсаго аьлар: «Цхьанне а йинзар, Аьла[*]».

«Аз а йиц хьона кхел, – аьлар Ӏийсас. – ДӀагӀо хьайна, амма хӀанзчул тӀехьагӀа кхы къинош ма летаде»[+].


Ӏийса дунен сердало я

12Цул тӀехьагӀа юха а аьлар Ӏийсас нахага: «Со дунен сердало я. Сона тӀехьа эттар, боадонашка леларгвац, амма цунна вахара сердало хургья»[+].

13ТӀаккха фарушхоша аьлар Цунга: «Ӏайха Хьайна тешал ду Ӏа, цудухьа Хьа тешал бакъ дац»[+].

14ТӀаккха Ӏийсас жоп луш аьлар царга: «Аз Айса Сайна тешал деш дале а, Са тешал бакъ да. ХӀана аьлча Сона хов, Се мичара венав, сенга вода, хӀаьта шоана хац Со мичара венав а, е Со сенга вода а[+]. 15Оаша адамий боарамах кхел ю, хӀаьта Аз цхьаннена кхел йиц[+]. 16Нагахьа санна Аз кхелъеш хилча, Са кхел бакъхургъя, хӀана аьлча, Со цаӀ вац, амма Со вайта Да а ва Соца[+]. 17Шун Товрат-хьехам тӀа а яздаь да, шин саго даь тешал бакъ да аьнна. 18ХӀаьта Сона тешал Аз Айса а ду, Со вайтача Са Дас а ду»[+].

19ТӀаккха хаьттар Цунга: «Мичав Хьа Да?»

Ӏийсас жоп делар: «Е Со а вовзац шоана, е Са Да а вовзац. Шоана Со вовзаре, Са Да а вовзаргвар»[+].

20Иштта къамаьл деш вар Ӏийса Даьла ЦӀен коа, ахча гулдеча яьшка юххе, Ше хьехамаш деча хана. Цхьанне а хьалаьцанзар Из, хӀана аьлча, Цун сахьат хӀанз а тӀакхаьчадацар[+].


Со водача шо доахкалургдац

21Юха а аьлар Ӏийсас цу нахага: «Со дӀавода, оаш лохарг а ва Со, шоай къиношца лерг а да шо. Со водача шо доахкалургдац»[+].

22ТӀаккха йоахар жугтий дина кулгалхоша: «Ше-Ше ве-м валлац Из? Цудухьа йоах-хьогӀ Цо: „Со водача шо доахкалургдац“?»

23Кхы а аьлар Ӏийсас: «Шо лохачарех да, хӀаьта Со лакхачарех ва. Шо укх дуненах да, хӀаьта Со укх дуненах вац[+]. 24Аз аьннад-кх шуга, шо шоай къиношца лергда, хӀана аьлча, нагахьа Со Вар Со хиларах[*] шо ца теше, шоай къиношца лергда шо».

25ТӀаккха аьлар цар Ӏийсайга: «Хьо малав?» Ӏийсас жоп делар царна: «Аз юххьанца денз шуга Со ва аьннар ва-кх. 26Дуккха а дар Са шох лаьца дувца, шо бехке а деш ала хӀама а. Амма Со Вайтар бакъвар ва, Сайна Цунгара хезар дувц Аз дуненга а»[+].

27ХӀаьта уж кхийтанзар, Ӏийсас шоашка Ший Даьх лаьца дувцаш дий. 28Цудухьа Ӏийсас аьлар: «Оашош Адама ВоӀ хьалваьккхача, тӀаккха ховргда шоана Со волаш Вар Со волга а, Аз Сайгара хӀама цалеладелга а. ХӀаьта Сайна Дас хьийхар мара дувцац Аз[+]. 29Из Со Вайтар Соца ва. Цо Со цхьаь витац, Аз даим Цунна ловр деш хиларах»[+].

30Ӏийсас яхар хозаш болчарех дукхагӀбараш Цох теша болабелар[+].


Бакъдолчо паргӀатадоахаргда шо

31Шийх теша болабеннача жугташка Ӏийсас аьлар: «Са дош лорадеш шо хуле, тӀаккха шо Са бакъдола мурдаш да. 32Шоана бакъдар довзаргда, цу бакъдолчо шо паргӀата а доахаргда».

33ХӀаьта цар жоп делар Ӏийсайна: «Тхо ИбрахӀима фух а да, тхо цӀаккха цхьанне а лай хиннадац. Ӏа мишта ях из „Шо паргӀатадовргда“?»

34Ӏийсас цунна жоп делар: «Боккъала ях Аз шуга: хӀара къалотадеш вар, къина лай ва. 35Лай массаза а вахаргвац ший фусам даь дезале, хӀаьта воӀ массаза а вус[+]. 36Иштта, нагахьа Адама ВоӀо шо паргӀата доахе, шо белггала паргӀата хургда. 37Сона хов шо ИбрахӀима фух даьнналга, амма шо Со ве дагахьа да, Са дош шун дег чу дижац[+]. 38Сай Да волча дайначох дувц Аз, хӀаьта оаш а шоай даьгара хезар леладу».


Шун да иблис да

39Ӏийсайна жоп луш, жугташа аьлар: «Тха да ИбрахӀим ва». ХӀаьта Ӏийсас аьлар царга: «Нагахьа санна шо ИбрахӀима бераш даларе, ИбрахӀима даь гӀулакхаш дергдар оаш. 40ХӀаьта хӀанз Со ве гӀерт шо, Со шуга бакъдар аьнна Саг воллашехь. Из бакъдар Сона Даьлагара хезад. ХӀаьта оаш дер ИбрахӀима дацар. 41Оаш шоай дас даь гӀулакхаш ду». ТӀаккха цар Ӏийсайга аьлар: «Тхо бӀежалха даь дац. Цхьа Да ва тха. Из Даьла ва».

42Ӏийсас аьлар царга: «Шун Да Даьла валаре, Со шоана везаргвар, хӀана аьлча, Со, Даьлера хьа а ваьнна, укхаза хьавенав. ХӀаьта Со Сайгара венавац, амма Дас вайтав Со. 43ХӀана кхетац-хьогӀ шо Са къамаьлах? Из Са дош шоана хаза йиш йоацандаь да. 44Шун да иблис да, хӀаьта шоана а лов шоай даьй лоӀамаш кхоачашде. Из юххӀанцахьа а адам доадер да, из бакъдолчунна тӀехьа Ӏийнзар, шийца бакъдар доацандаь. Цо харцдар дувцача хана шийдар дувц, хӀана аьлча, из харцдар дувцар а да, харцдолчун да а ва[+]. 45ХӀаьта Аз бакъдар дувццашехь а, Сох шо тешац. 46Шух малагӀчо бехке вергвар Со, Аз къинош летаду аьнна? ХӀаьта Аз бакъдар дувццашехь а, шо Сох хӀана тешац? 47Ше Даьлагара волчо ладувгӀ Даьла дешашка. Амма шоаш Даьлагара доацандаь, оаш ла а дувгӀац».


ИбрахӀим хилале хьалха Ӏийса хиннав

48Аьнначунна духьала жоп луш, жугташа аьлар Ӏийсайга: «ХӀаьта тхо бакълувш дац: „Хьо шомронхо ва, Хьона чухь жин да“, – оаха аьлча?»[+]

49Ӏийсас жоп делар: «Сона чухь жин дац. Аз Даь сий ду, хӀаьта оаш Са сий доаду[+]. 50Сай сий дер лехац Аз. Из Лохашвар – кхелъеш Вар ва[+]. 51Боккъала ях Аз шуга: Са дош кхоачашдаьчунна цӀаккха а валар гургдац»[+].

52Жугташа аьлар Ӏийсайга: «ХӀанз белггала хайра тхона Хьона чухь жин долга. ХӀана аьлча ИбрахӀим а веннав, пайхамараш а байнаб, хӀаьта Ӏа ях, Хьай дош кхоачашдеш вар цӀаккха лергвац. 53Боккъала вий-хьогӀ Хьо вай веннача даьл ИбрахӀимал воккхагӀа? Вай пайхамараш байнаб, Хье малав ях Ӏа?»

54Ӏийсас жоп делар: «Нагахьа Аз Айса Сай сий дой, из Са сий цхьаккха хӀама дац. Са сий дер Са Да ва, оаш шоай Даьла ва оалаш вола[+]. 55Шоана-м Из вовза а вайзавац, хӀаьта Сона вовз Из. Нагахьа Аз Сайна Из вовзац оале, Со а хургва шоана тарра харцдар дувцаш. Амма Сона Из вовза а вовз, Аз Цун дош а лораду[+]. 56Шун да ИбрахӀим гӀадвахавар Са ди гургхиларах, бӀарга а дайра, гӀад а вахар».

57Ӏийсас аьнначунна духьала жугташа аьлар: «Хьа-м кхы а шовзткъеи итт шу а мича даьннад, Хьона ИбрахӀим мишта вайнав?»

58ТӀаккха Ӏийсас аьлар: «Боккъала ях Аз шуга: ИбрахӀим хилале денз, Со волаш Вар ва Со».

59ТӀаккха тӀой хьаийцар цар Ӏийсайна детта дагахь. Амма Из царна юкъегӀолла къайлагӀа чакх а ваьнна, Даьла ЦӀен коара дӀавахар[+].

### 9


Ше ваьча хана денз бӀаргаш дайна хинна саг тоавар

1ТӀаккха чакхвоалача Ӏийсайна ше ваьча хана денз бӀаргаш дайна хинна саг вайра. 2Ӏийсай мурдаша хаьттар Цунга: «Устаз! Хьан къа лотадаь хиларах бӀаргаш дайна ва-хьогӀ ер саг, цу ше, е цун дас-нанас?»

3Ӏийсас жоп делар: «Е цо а, е цун дас-нанас а лотадаьдац къа, цунна тӀехь Даьла гӀулакхаш гойтар духьа хиннад из. 4Ди мелад де деза вай Со Вайтачо тӀадехка гӀулакхаш. ТӀайоагӀаш бийса я, тӀаккха цхьаннега а хӀама дулургдац[+]. 5Со дунен чу мелав, дунен сердало я Со»[+].

6Уж дешаш а аьнна, лаьтта цхьа туг а кхесса, из демийла вӀашагӀ а эдаь, из бӀаргаш дайначунна бӀаргах хьекхар Ӏийсас.

7Цул тӀехьагӀа бӀаргаш дайначунга аьлар Ӏийсас: «Вале Шилоахь (из „вахийтар“ яхилга да) оалача Ӏам тӀа а гӀой, хьай юхь йила».

Цу саго ваха, цига ший юхь йилар, тӀаккха бӀаргаса а гуш из юха вийрзар. 8Лоалахоша а, из саг сагӀа дехаш шоашта вайнача наха а йоахар: «Ер вац из, Ӏо а хайна сагӀа дехаш хиннар?»

9Цхьаболчар йоахар: «Из саг ва-кх из».

Вокхар оалар: «Из вац из, цунна тара ва из».

ХӀаьта цо ше йоахар: «Со ва из».

10ТӀаккха хаттараш дора цунга: «БӀаргаш хьа мишта делладелар хьа?» – яхаш.

11Цу саго духьала жоп делар: «Ӏийса цӀи йолча Саго тугаца дом вӀашагӀъэбаь са бӀаргашта хьакха, аьлар сога: „Шилоахь оалача Ӏам тӀа а гӀой, хьай юхь йила“. Аз ваха, юхь йилар, тӀаккха са бӀаргашта са дайра».

12ТӀаккха цунга аьлар: «Мичахьа ва Из?» Саго жоп делар: «Хац сона», – аьнна.


Фарушхоша бӀаргаса дайнар тоавалар мишта хиннад тахкар

13Из хьалха бӀаргаш дайна хинна саг фарушхошта тӀавигар. 14ХӀаьта Ӏийсас, тугаца дом вӀашагӀъэбаь, из бӀаргах а хьекха, тоаваь ди шоатта ди дар[+]. 15Цудухьа фарушхоша юха а хаьттар: «БӀаргаса мишта деннад хьона?» – аьнна.

Цу саго жоп делар: «Тугаца дом вӀашагӀ а эбаь, из са бӀаргах хьекхар Цо. ТӀаккха аз юхь йилар, хӀаьта хӀанз сона бӀаргаса гу».

16ТӀаккха фарушхойх цхьаболчар аьлар: «Даьлера вац Из Саг, Цо шоатта ди лорадац».

Вокхар оалар: «Шийна тӀехьа къинош долча саго мишта ергья иштта тамашийна белгалонаш?»

Фарушхошта юкъе къовсамаш даьлар[+]. 17Юха а бӀаргаш дайна хинначунга хаьттар: «Ӏа фу аргда Цунах лаьца, хӀана аьлча, Цо хьа бӀаргаса ма гойтадий?»

Цу саго аьлар: «Из пайхамар ва»[+].

18Цхьабакъда жугтий дина кулгалхой тийшанзар, из саг хьалха бӀаргаш дайна а хинна, хӀанз бӀаргашта хӀама го волавеннав аьлча. Цудухьа цу сага да-нана шоашта тӀадийхар цар.

19Цар хаьттар царга: «Ер вий оаш ваьча хана денз бӀаргашта хӀама ца гуш ва яха шун воӀ? ТӀаккха хӀанз бӀаргаса мишта гу цунна?»

20Цу дас-нанас жоп луш аьлар царга: «Тхона ер воӀ тхоай волга а хов, из ваьча хана денз бӀаргашта хӀама ца гуш хинналга а хов. 21ХӀаьта хӀанз цунна бӀаргаса мишта гу хац тхона, е цунна са Гойтар малав а хац. Цунга шийга хатта. Ер ше а ва кхийна ваьнна саг, цо ше дувца деза шийх лаьца».

22Иштта жоп делар цун дас-нанас, шоаш жугтий дина кулгалхойх кхерандаь. ХӀана аьлча кулгалхоша барт баьбар, нагахьа Ӏийса Масихь хилар тӀаэце, из саг гуллама цӀенах дӀакъоаставе[+]. 23Цудухьа аьлар цу сага дас-нанас: «Из ше ва кхийна ваьнна саг, цунга шийга хатта оаш», – аьнна.

24ТӀаккха шозлагӀа а из бӀаргаш дайна хиннар хьа а вийха, цар аьлар цунга: «Далла хоастам бе, бакъдар ала. Тхона-м хов из Саг къинош долаш волга».

25Цу бӀаргаш дайна хинначо аьлар, царна жоп луш: «Из Саг къинош долаш ва е вац-м хац сона. Цхьа хӀама-м хов сона: со хӀанззалца бӀаргаш дайна хилар а хӀанз сайна хӀама гуш хилар а».

26Юха а хаьттар цар цу сагага: «Фу дир Цо хьона? Хьа бӀаргаш хьа мишта дийлар Цо?» – аьнна.

27БӀаргаш дайна хинначо жоп делар царна: «Аз дийцар шоана, амма оаш ладувгӀанзар. ХӀанз юха а фу хаза ловш да шо? Шо-м дац-те Цун мурдаш хила ловш?»

28ТӀаккха из човхавеш жугтий дина кулгалхоша аьлар: «Хьо ва-кх цу Сага мурд, хӀаьта тхо-м Муса-пайхамара мурдаш да. 29Тхона хов Муса-пайхамарца къамаьл даьр Даьла ва, Ер мичахьара венав хац тхона»[+].

30Цу саго жоп луш аьлар царга: «Из да-кх тамашийна хӀама, шоана Из мичахьара ва ца ховш хилар. ХӀаьта Цо-м са бӀаргаш хьадийлар. 31Къинош летачарга Дала ла ца дувгӀалга хов вайна. Амма Шийх кхераш волчунга а, Ший лоӀам кхоачашбеш волчунга а Дала ладувгӀ[+]. 32Ер дуне кхеллача хана денз хезадац, дунен чу воалача хана бӀаргаш дайна хинна саг, бӀаргаса гуш хинна. 33Из Даьлера Саг ца хилча, Цунна цхьаккха а цу тайпара хӀама дулургдацар».

34ХӀаьта жугтий дина кулгалхоша цунна жоп делар: «Хьо веррига а къиношта юкъе ваьв. Ӏа хьехаргда тхона?»

Из а аьнна, эккхавир цар из[*].


Сина хӀама ца гуш хилар

35Из эккхаваьлга[*] а хайна, из хьа а леха, Ӏийсас аьлар цунга: «Теший хьо Адама ВоӀах?» – 36«Малав Из, аьла, со Цох тешаш хила?»

37Ӏийсас аьлар цунга: «Хьона Из гуш а хиннав, хӀанз хьоца къамаьл дер а Из ва»[+].

38ТӀаккха бӀаргаш дайна хинначо аьлар: «Теш со, Веза Аьла!» Из а аьнна, Ӏийсайна хьалхашка суждане вахар из.

39ТӀаккха Ӏийсас аьлар: «Со укх дунен чу кхелъе венав, бӀаргаш дайнарашта бӀаргаса гойта а, хӀаьта бӀаргаса долаш барий бӀаргаш доаде а».

40Ӏийсайца хиннача фарушхоша, Цо аьннар а хеза, аьлар Цунга: «Тхо а да-хьогӀ бӀаргаса доацаш?»

41Ӏийсас аьлар царга: «Нагахьа санна шо бӀаргаса доацаш даларе, шоана тӀехьа бехк хургбацар. ХӀаьта хӀанз оаш ях: „Тхона са гу“, – цудухьа шун бехк шоана шоашта тӀехьа бус»[+].

### 10


Ӏунах а цун женах а дола кӀоанолг

1«Боккъала ях Аз шуга: моллагӀа а вола саг, жа карте наӀарах гӀолла ца воагӀаш, кхычахьа гӀолла чуваьннар, из къу а зене саг а ва. 2ХӀаьта наӀарах чуваьннар цу устагӀий Ӏу ва. 3НиӀ лораеш волча хаьхочо хьаел цунна ниӀ, хӀаьта устагӀашта хоз цун оаз. ТӀаккха ший устагӀий цӀераш а йоахаш уж арадоах цо. 4Ший деррига устагӀий арадаьхача, из царна хьалхаваьнна вода, хӀаьта устагӀий цунна тӀехьаовтт, шоашта цун оаз йовзаш хиларах. 5Уж цхьаккха дича а гӀоргдац хийрачунна тӀехьа, цунах довдаргда уж, хӀана аьлча, кхы йола оаз царна йовзац».

6Из кӀоанолг дийцар царна Ӏийсас, амма цар кхетадинзар, из фу яхилга да.


Ӏийса дика Ӏу ва

7ТӀаккха юха а аьлар Ӏийсас: «Боккъала ях Аз шуга: Со устагӀашта яь ниӀ я. 8Сол хьалха мел баьхкараш берригаш а къуй а зуламхой а бар. Амма устагӀаша царга ладийгӀанзар. 9Со ниӀ я. МоллагӀа а Сога гӀолла чуваьннар кӀалхарвоаккхаргва. Из чу а ара а варгва, цунна жа доажа моттиг а кораергья. 10Къу лочкъадара а, вера а, хӀалакдара а мара вагӀац. ХӀаьта Со вахар хилийтара а, из вахар шортонца хилийтара а венав.

11Со дика Ӏу ва. Дикача Ӏуно ший са а дӀалу, ший устагӀий бахьан[+]. 12ХӀаьта оттаваь вола Ӏу, уж устагӀий ший ца хилара тарра, борз йоагӀаш шийна яйча, жа а дите дӀавод. Енача берзо уж устагӀий хӀалакду, уж дӀа-юха а доаржаду. 13Из ведда дӀавода, ше оттаваь Ӏу воландаь, цу устагӀашца хьашт а доацаш.

14Со дика Ӏу ва, цудухьа Сона Сай бараш бовз, Са барашта Со а вовз. 15Даьна Со вовзара тарра, Сона а вовз Да. Сай са дӀалу Аз устагӀий духьа. 16Кхы а устагӀий да Са. Уж укх жа-картара дац, уж хьадоаладе дезаш ва Со Сай жа карта. Цар а ладувгӀаргда Са оазага, тӀаккха царех цхьа Ӏул а хургда, цар цхьа Ӏу а хургва[+]. 17Аз Сай са дӀалу из юха хьаэцар духьа. Цудухьа Са Даьна Со вез[+]. 18Цхьанне а доаккхаргдац Согара Са са, амма Аз Айса дӀалургда из. Са йиш я Сай са дӀадала а из юха хьаэца а. Из тӀадиллар Аз Сай Даьгара хьаийцад»[+].

19Юха Ӏийсай уж дешаш бахьан долаш наха юкъе къовсам баьлар[+]. 20ДукхагӀа бараша оалар: «Цунна чу харц жин доал, Из хьаьрваьннав. Цунга ла хӀана дувгӀ оаш?»[+]

21Вокхар оалар: «Уж дешаш жинаша хьувзавеш волча сага дац. Харц-жина могаргдий бӀаргаш дайначун бӀаргаш хьаделла?»


Жугтий дина кулгалхоша Ӏийса тӀаийцанзар

22Ӏай Ерушалайиме дездеш дола Даьла ЦӀа Кердадаккхара [*] ди хьатӀадера. 23Даьла ЦӀен коара Сулейма-паччахьа цӀерагӀа йолча моттиге лелаш вар Ӏийса. 24Укхаза Ӏийсайна гонахьа гулбеннача жугташа аьлар Цунга: «Дукха лоаттадергдий-хьогӀ Ӏа тхо дух тӀа ца доалийташ? Хье Масихь вале, духхьала хьаалал тхога»[+].

25Ӏийсас жоп делар царга: «Аз аьлар шуга, амма шо тешанзар Сох. Сай Даь цӀерагӀа Аз деш долча гӀулакхаша тешал ду Сона[+]. 26Амма шоаш Са устагӀий доацандаь тешац шо Сох. 27Са устагӀашта Са оаз а хоз, Сона уж довз, уж Сона тӀехьа а доагӀа. 28ХӀаьта Аз царна хадаргдоаца вахар лу, уж цхьаккха хӀама дарах довргдац цӀаккха а, Са карара даргдац[+]. 29Уж Сона денна Са Да массарел а лакхагӀа ва. Са Даь карара цхьаннега а лочкъалургдац уж. 30Со а, Са Да а – Тхо цаӀ да»[+].

31ТӀаккха наха юха а тӀой хьаийцар Ӏийсайна детта[+].

32Ӏийсас жоп делар царна: «Сай Даьгара дукха дика гӀулакхаш гойтар Аз шоана. Царех малагӀдар бахьан долаш тӀой детта гӀерт шо Сона?»

33Жугташа жоп делар Ӏийсайна: «Ӏа даь дика гӀулакхаш бахьандолаш детта дахкац тхо Хьона тӀой, амма Ӏа, Даьла сийдоадеш, Хье а адам доллашехь, Хьайх Даьла варах детта доахк».

34Ӏийсас юха а жоп делар царна: «Яздаь деций шун Товрата хьехамаш тӀа а: „Аз аьннад: шо даьлаш да“? 35Нагахьа Даьла дош дӀакхаьчачарех а даьлаш аьнна хилча (хӀаьта юхадаьха хила йиш яц Деза Йоазонаш), 36тӀаккха хӀанз а аргда-те оаш, цу сигаларча Дас къоабалваь, укх дунен чу Вайтачунга: „Ӏа Даьла сийдоадеш къамаьл ду“, – Аз шоашка „Со Даьла ВоӀ ва“ аларах[+]? 37Нагахьа Аз Сай Дас деш дола гӀулакхаш деш деце, Сох ма тешалаш. 38Амма нагахьа Аз уж гӀулакхаш деш хилча, шоаш Сох ца теше а, Аз деча гӀулакхех теша, шо кхетаргдолаш, шоана ховргдолаш Да цаӀ ва Соца, Со цаӀ ва Даьца»[+].

39ТӀаккха юха а лийхар цар Ӏийса, хьалаца дагахь, амма Из цар карарваьлар[+].

40Юха а Ярден-хин вокха оагӀорахьа, хьалха Яхьяс нах хи чу лувчабаьча моттиге вахар Ӏийса. Цига висар Из[+]. 41Дукха нах баьхкар Ӏийсайна тӀа. Цар йоахар: «Яхьяс тамашийна белгало гойтанзар, амма цо Укхох лаьца аьннар деррига а бакъ да»[+]. 42Цига дукха нах тийшар Ӏийсайх[+].

### 11


Эл-Ӏазар валар

1Бейт-Ӏания оалача юрта вахаш вар Эл-Ӏазар цӀи йолаш цхьа саг. Из чӀоагӀа цамогаш вар. Из Бейт-Ӏания яр Марем а, цун йиша Марта а яхаш йола моттиг. 2ХӀаьта из Марем яр, Везача Аьлана тӀа хоза хьадж йоагӀа даьтта а детта, Цун когаш ший керта мосашца бокъа беш. ХӀаьта из цамогаш вар Марема воша Эл-Ӏазар вар[+].

3Цу йижараша хабар дахьийтар Ӏийсайна тӀа: «Веза Аьла, ер Хьона везаш вар цамогаш ва», – аьнна.

4Из хоам Шийна хезача, Ӏийсас аьлар: «Из цамогар Ӏоажалца дац, амма цунга гӀолла Даьла ВиӀий сийле гойтар духьа да».

5Ӏийсайна езар Марта а, цун йиша а, Эл-Ӏазар а. 6ХӀаьта Эл-Ӏазар цамогаш ва аьнна Шийна хеза доллашехьа, кхы а ши ди даьккхар Ӏийсас цу Ше волча моттиге. 7Цул тӀехьагӀа Ӏийсас Ший мурдашка аьлар: «Юха а ЕхӀуда-мехка долх вай».

8ТӀаккха мурдаша аьлар цунга: «Устаз! Дукха ха-м яц жугташа Хьона тӀой деттара Хьо лехаш хинна. ТӀаккха Хьо юха а ваха воалл цига?»[+]

9Ӏийсас жоп делар: «Шийтта сахьат деций денна чухь? Дийнахьа лелачун ког дӀакхетац, цун укх дунен сердало гу[+]. 10Амма бийсан лелачун ког дӀакхет, хӀана аьлча, цунца сердало хилац». 11Из а аьнна, юха тӀатехар Ӏийсас: «Вай доттагӀа Эл-Ӏазар тхьайсав, хӀаьта Со из сомаваккха вода».

12Мурдаша аьлар Цунга: «Веза Аьла! Нагахьа цунна наб кхете тоалург ма вий из».

13Амма Ӏийсас Эл-Ӏазара валарах дувцар, хӀаьта мурдашта хетар, Ӏийсас Эл-Ӏазара наб кхийттай йоах. 14ТӀаккха Ӏийсас духхьала дӀааьлар царга: «Эл-Ӏазар дӀакхелхав. 15ХӀаьта цигахьа ца хиларах воккхий веш ва Со шун духьа, шо Сох тешийтар духьа. ТӀаккха хӀанз долх вай из волча».

16ТӀаккха Томаса, шийх Шолаваьр оалаш волчо аьлар вокха мурдашка: «Вай а долх Цунца цхьана далара»[+].


Ӏийса ва веннар дийнвеш Вар а, вахар луш Вар а

17Хьакхаьчача Ӏийсайна диъ ди хьалха денз къубба чу уллаш коравир Эл-Ӏазар. 18Бейт-Ӏания-юрт Ерушалайима юхе яр, кхо километр мара йоацаш. 19Дукха жугтий баьхкар Мартайна а Марема а тӀа цар воша Эл-Ӏазар кхалхар бахьан долаш сатем бе аьнна. 20Ӏийса воагӀаш ва аьнна хеза, Марта Цунна духьала яхар. ХӀаьта Марем цӀагӀа йисар.

21ТӀакхаьчача, Мартас аьлар Ӏийсайга: «Веза Аьла, Хьо укхаза нагахьа хиннаваларе, лергвацар са воша. 22Амма сона хӀанз а хов-кх Ӏа Даьлагара мел дийхар Дала Хьона лургдолга».

23ТӀаккха Ӏийсас аьлар цунга: «Дийнлургва хьа воша».

24Мартас аьлар Ӏийсайга: «Нах дийнлургболча тӀеххьарча дийнахьа из а дийнлургволга хов сона»[+].

25Ӏийсас аьлар цунга: «Со ва адамаш Дийндер а, адамашта вахар Лур а. Сох тешаш вар венначул тӀехьагӀа а вахаргва[+]. 26МоллагӀа а вахаш вар, Сох тешаш вар цӀаккха а лергвац. Теший хьо цунах?»[+]

27Мартас жоп делар: «Теш со, Веза Аьла! Со теш Хьо Масихь волга а, дунен чухь ва везаш вола Даьла ВоӀ волга а»[+].


Ӏийсай велхар

28Из аьнна, яха ший йиша Марем хьа а йийха, цунга къайлагӀа аьлар Мартас: «Устаз укхаза ва, хьога кхайк Из».

29Из хезача Марем сихха хьал а гӀетта Ӏийсайна тӀаяхар. 30Ӏийса хӀанз а юрта чуваланза вар. Из хӀанз Шийна Марта духьалъеннача моттиге латтар. 31ТӀаккха Марем сихха хьал а гӀетта араяьлча, цунна сатем бе баьхкача жугташта из къуббана тӀайодаш я меттар, цига елхар духьа. Уж Марема тӀеххьа бахар.

32Ӏийса волча дӀакхаьчача, шийна Из а вайча, Цунна когашка ежа, Марема аьлар: «Веза Аьла! Хьо укхаза хиннаваларе, лергвацар са воша».

33Елха Марем а, белха цунца баьхка жугтий а байна, дагахьа раьзавоацаш а, догдеха а вар Ӏийса. 34Ӏийсас аьлар: «Мичахьа Ӏовилав оаш из?»

Цар жоп делар: «ДӀагӀо, хьажал, Аьла!»

35Ӏийсай бӀаргех хиш дера. 36ТӀаккха жугташа йоахар: «Ма везаш хиннав Цунна из!» 37Амма жугтийх цхьаболчара йоахар: «Цу бӀаргаш дайна хиннача къонахчунна бӀаргаса гойта низ кхаьчача Укхан ер саг ца валийта низ кхачанзар-хьогӀ?»[+]


Эл-Ӏазар венначар дийнвалар

38Ӏийса Ше дагахьа раьзавоацаш а къуббана юха тӀавера. Из хьагӀар яр, духьала билла кхера а болаш.

39ТӀаккха Ӏийсас аьлар: «ДӀакорчабе из духьалара кхера».

Венначун йишас Мартас аьлар Ӏийсайга: «Веза Аьла! Во хьадж йоагӀа цунах, ер диълагӀа ди ма дий из венна».

40Ӏийсас аьлар цунга: «Хьога аьннадецарий Аз, нагахьа хьо теше, Даьлера сийле гургья хьона?»

41ТӀаккха кхера дӀакорчабир. ХӀаьта Ӏийсас бӀаргаш хьал а хьожадаь аьлар: «Да! Баркал ях Аз Хьона, Со Хьона дӀахазарах[+]. 42Сона-м ховр, Со Хьона геттара дӀахозалга. Амма укх гонахь латтача наьха духьа аьлар Аз из, Со Ӏа вайта хиларах уж тешийтар духьа»[+].

43Из а аьнна, Ӏийсас чӀоагӀа цӀогӀа хьекхар: «Эл-Ӏазар! Аравала!» – аьнна[+].

44ТӀаккха из венна хиннар, когех, кулгех дийхка кисей оасаш а долаш, дӀабийхка корта а болаш, къубба чура араваьлар. Ӏийсас аьлар царга: «Хьа а ваьсте, дӀавахийта из»[+].


Ӏийса ве аьнна баь барт

45ТӀаккха Марем йолча баьхка жугтий дукхабараш, Ӏийсас даьр бӀарга а дайна, тийшар Цох[+]. 46ХӀаьта царех цхьабараш фарушхошта тӀа а баха, Ӏийсас даьр дийцар царна. 47ТӀаккха дина керттерча даьша а, фарушхоша а, Лакхера Кхел[*] вӀашагӀ а теха, аьлар: «Фу дергдар-хьогӀ вай, хӀана аьлча укх Саго дукха тамашийна белгалонаш ма гойтий? 48Вай Из дӀахо а иштта вуте, Цунах берригаш тешаргба. ТӀаккха римахоша хьа а баьхка, вай Даьла ЦӀа а вай къам а хӀалакдергда».[*]

49Царех цхьанне, цу шера дина керттера да волча Къайафас аьлар: «Шоана хӀама хац, 50е шо кхета а кхетац шоашта гӀойле йолчох. Из цхьа саг масса долча халкъан духьа валар гӀойле я, деррига халкъ хӀалакьхулчул»[+].

51Из Къайафас ше шийгара аланзар. Амма цу шера ше дина керттера да хиларах, цо Даьлера бола хоам бовзийташ аьлар, Ӏийса жугтий халкъа духьа лергва аьнна. 52Амма жугтий халкъа духьа хинна а ца Ӏеш, дӀа-юха даьржа дола массадола Даьла бераш хьа а гулдаь, вӀашагӀтохар духьа а хила дезаш дар из[+].

53Цу дийнахьа денз Ӏийса ве аьнна соцам бир цар[+]. 54Цудухьа Ӏийса жугташта юкъе Ше гургволаш лелацар. Цигара дӀа а ваьнна, яьссача аренна гаргагӀа болча мехка вахар Ӏийса. Эфрайим оалача шахьаре сецар Из Ший мурдашца.

55ХӀаьта хьатӀадоагӀаш дар жугтий Песахь оала деза ди. Из деза ди тӀакхачале, цу мехкара дукха адам дера Ерушалайиме, шоай дино ма аллара цӀендалар духьа[+]. 56Цу адамаша Даьла ЦӀен коара Ӏийса лохар. Цига шоаш латташ, наха шоайла хеттар: «Шоана мишта хет? Из цхьаккха хӀаман духьа а воагӀаргвий-те укх дезача дийнахьа?»

57ХӀаьта дина керттерча даьша а, фарушхоша а нахага амар дир, нагахьа санна Ӏийса мичахьа ва ховш хуле, Из вола моттиг хьаювца, Из лацар духьа[+].

### 12


Бейт-Ӏания-юрта Ӏийсайна тӀа деза даьтта доттар

1Иштта, Песахьа деза ди тӀакхача ялх ди дисача, Бейт-Ӏания оалача юрта вера Ӏийса. Ӏийсас венначура дийнваь вола Эл-Ӏазар а вар цига вахаш[+]. 2Цигахьа пхьер кийчдир Ӏийсайна. Марта а яр гӀулакхаш деш. Из Эл-Ӏазар вар Ӏийсайца пхьер дуачарца. 3ТӀаккха Марема, кхабилг[*] хиллала нард оалача зизах даьккха дола деза даьтта, хьа а ийца, Ӏийсайна когаш тӀа деттар. Цул тӀехьагӀа ший кертара мосашца Ӏийсай когаш бокъабир цо. ХӀаьта из цӀа хоза хьадж йоагӀача даьтта хьажах дизар[+]. 4ТӀаккха Ӏийсай мурдех цхьанне, ЕхӀуда-Иш-Къерийота, тӀехьагӀа Ӏийсайна тийшаболх баьчо, аьлар: 5«Из деза даьтта кхо бӀаь динари[*] ахчах дехка а дехка, мискачарна дӀа хӀана дийкъанзар вай?» 6Из ше аьннар аланзар цо мискача наьха бала кхаьча, хӀаьта ше къу хиларагӀа аьлар. Шийга мурдий ахча Ӏалашдеш лелабеш бола тӀормиг боландаь, наггахьа цу чу тоссача ахчах хӀама хьаэцар цо шийна[+].

7ТӀаккха Ӏийсас аьлар: «Йита из кхалсаг. Со дӀаволларгволча денна Ӏалашдаьд цо из даьтта. 8ХӀана аьлча мискабараш массаза хургба шуца, хӀаьта Со даим хургвац шуца».


Эл-Ӏазара духьала баь барт

9ДукхагӀа болча жугташта хайра Ӏийса цига волга. Ӏийса гора духьа баьхка а ца Ӏеш, Цо венначара дийнваь вола Эл-Ӏазар го а баьхкабар уж[+]. 10ХӀаьта дина керттерча даьша Эл-Ӏазар ве аьнна соцам бир. 11ХӀана аьлча Эл-Ӏазар бахьан долаш баьхка дукхагӀбола жугтий Ӏийсайх тийшар.


Ӏийса гӀозалца тӀаэц Ерушалайиме

12ШоллагӀча дийнахьа Песахь дезде баьхкача дукхача наха хезар Ӏийса Ерушалайиме воагӀаш ва аьнна. 13Уж хурма гаьн ткъовронаш кара а йолаш, Ӏийсайна духьала баьхкар. Цар цӀогӀарч деттар:

«ОшаӀна! Далла ба хоастам!
Даькъала ва Везача Аьлан цӀерагӀа воагӀаш вола
Исраила Паччахь!»

14ХӀаьта Ӏийса цхьа къона вир корадаь, цунна тӀахайра, Деза Йоазонаш тӀа яздаь долчча бесса:

15«Ма кхералахь, ЦӀийона йоӀ[*]!
Ер хьа Паччахь воагӀа,
къонача вира тӀа а хайна».

16Цун мурдаш юххьанцахьа кхийтанзар цу гӀулакхех. Амма тӀехьагӀа Ӏийсай сийле кхоачашхилча кхийтар уж, уж дешаш Цунах лаьца яздаь хиларах а, из деррига Цунна даь хиларах а[+].

17Хьалха Цо Эл-Ӏазар къубба чура хьавийхача хана а, Цо из венначара дийнваьча хана а Ӏийсайца хиннача наха цунна тешал дора. 18Ӏийсас из тамашийна белгало яр хеза, Цунна духьала баьхкар нах. 19Фарушхоша вӀаший йоахар: «Гой шоана, вайна-м хӀама де магац? ХӀаьта деррига дуне Цунна тӀехьаотташ латт!»[+]


Цхьаболча грекахоша Ӏийса лахар

20Песахьа дезача дийнахьа Далла Ӏамалъе баьхкача нахаца грекахой а бар. 21Галил-мехкара Бет-ЦӀайда-шахьарера волча Филиппана тӀабахар уж. Цар дехараш деш аьлар Филиппага: «Аьла, тхона Ӏийса бӀаргагор дезар»[+].

22Филиппа дӀа а ваха цунах лаьца Андреасага дӀааьлар. ТӀаккха Андреаса а Филиппа а Ӏийсайга дӀадийцар грекахошта ловш дар. 23Ӏийсас жоп луш аьлар цу шиннега:

«ТӀакхаьчад Адама ВоӀа сийле дӀагойта еза сахьат[+]. 24Боккъала ях Аз шуга: нагахьа кӀи фийг лаьтта бежача, хӀалак ца хуле из ше бусаргба. ХӀаьта нагахьа из ше хӀалакьхуле а, дуккха а сом лургба цо. 25Ший са дезачо из хӀалакду. ХӀаьта укх дуненахь ший са ца дезачо, хадаргдоацача вахаре кхачар духьа Ӏалашдергда из. 26МоллагӀ а Сона гӀулакх деш вар Сона тӀехьаотталва. Со волча моттиге, Са Ӏу а хургва. МоллагӀа Сона гӀулакх деш вар Са Дас лоархӀар ва».


Ӏийсас Ший валарга гӀолла дергдолчох дувц

27«ХӀаьта хӀанз Са са корзагӀдаьннад. Фу ала Аз? „Да, кӀалхарваккха Со укх сахьатах“? ХӀаьта укх сахьата духьа венав Со[+]. 28Да! Хазийта Хьай цӀи!»

ТӀаккха сигаленашкара оаз хезар: «Аз Сай цӀера сийле хаза а хазийтай, хӀаьта хӀанз кхы а хозийтаргья», – аьнна.

29Цига лаьттача, из хезача наха йоахар: «Из сигале къайкъар дар».

ХӀаьта вокхар йоахар: «Малейко къамаьл дир Цунца».

30Цар аьнначунна духьала Ӏийсас аьлар: «Са духьа яйтанзар из оаз, шун духьа яйтар[+]. 31ХӀанз укх дунен кхел хулаш я. Укх дунен аьла[*] дӀаэккхавергва хӀанз[+]. 32Со лаьттара хьалваьккхача, деррига адам Сайна тӀаозадергда Аз»[+].

33Из Ӏийсас аьлар, Ший валар мишта хургда хайтар духьа[+]. 34Наха Ӏийсайга аьлар: «Тхона хезад Товрата хьехам тӀа, Масихь даим вахаргва аьнна, долга. ТӀаккха Ӏа мишта ях: „Адама ВоӀ хьалваккха[*] везаш ва?“ Малав из Адама ВоӀ?»

35ТӀаккха Ӏийсас аьлар царга: «ХӀанз а кӀеззига йолча хана сердало я шуца. Сердало йоллаш цу Сердалон чу лела, шоаш боадонга дӀа ца хьулдайташ. ХӀаьта боадонга лелачунна ше сенга вода а хац[+]. 36Из сердало шуца йолччара теш цу сердалонах, тӀаккха сердалонна къонгаш хургда шо». Из а аьнна, Ӏийса дӀавахар, дӀакъайла а ваьнна царна.


Жугтий цатешар

37Ишттал дукха тамашийна белгалонаш гойтар Ӏийсас наха, хӀаьта а тешаш бацар уж Цунах. 38Из дар ЕшаӀ-ЯхӀу-пайхамаро аьнна ер дешаш кхоачаш хилийтара:

«Веза Аьла, мала тийшар тхогара хезачох?
Хьанна хоадалара Везача Аьлан низбола кулг?»

39Уж нах тешаш а бацар, ЕшаӀ-ЯхӀу-пайхамаро кхы дӀахо а аьнна даь:

40«Дала уж бӀаргаш дайна а баьб,
цар дегаш а чӀоагӀдаьд,
цар бӀаргашта гургдоацаш,
цар дегаца кхетадергдоацаш,
Сога шоаш тоабайтара
уж тӀа а берзаргбоацаш!»

41Иштта аьннад ЕшаӀ-ЯхӀу-пайхамаро, шийна Ӏийсай сийле яйча. Из Ӏийсайх лаьца аьннадар цо.

42Хьакимашта юкъера дукхагӀа бараш тийшар Ӏийсайх. Амма шоаш фарушхойх кхерар бахьан долаш, цар хайтанзар шоаш тийшалга. Уж кхерар шоаш гуллама цӀенах дӀакъоастабар[+]. 43ХӀана аьлча, наха шоай сий дар Дала сийдарал дукхагӀа дезар царна[+].


Ӏийсай дешо дуненна кхел ю

44ТӀаккха Ӏийсас дӀакхайкадир нахага: «Сох тешаш вар, Сох тийша а ца Ӏеш, Со Вайтачох а теш[+]. 45Со гуш волчунна Со Вайтар а гу[+]. 46Сердало санна венав Со укх дунен чу, Сайх тешаш вар цхьаккха а боадоне ца витар духьа[+].

47Нагахьа санна цхьанне Са дешаш шийна хезача, уж ца лорадой, Аз цунна кхелъяц. ХӀана аьлча Со дуненна кхелъе венавац, амма дуне кӀалхардаккха венав[+]. 48Со а Са дешаш а тӀа ца эцаш волчунна ший кхел я. Аз аьннача дешо ергья цунна кхел тӀеххьарча дийнахьа. 49ХӀана аьлча Аз Сайгара яхац, амма Со Вайтача Са Дас тӀадиллад Сона, Аз фу ала а, фу дувца а деза оалаш. 50Сона хов, Дала тӀадилларо хадаргдоацача вахарга а воалаву. Цудухьа Аз яхар Сайга Дас ма аллара ях Аз».

### 13


Ӏийсас Ший мурдий когаш биллар

1Песахьа деза ди тӀакхоачаш дар. Ше укх дунен тӀара Ший Даьна тӀаваха веза сахьат тӀакхоачаш долга ховш вар Ӏийса. Ший бараш безабенна, укх дунен чура, Цунна безабалар уж дегчура[+]. 2Пхьор дуача хана Ӏийсайна тийшаболх бе дагатессар иблисо ШимӀон-Иш-Къерийота воӀа ЕхӀудана[+]. 3ХӀаьта Ӏийса ховш вар Ший Дас деррига а Ший кара денналга а, Ше Даьлагара хьавеналга а, хӀанз Далла тӀаводалга а[+]. 4Иштта Ӏийсас истола тӀара хьал а гӀетта, Шийна тӀера тӀехьдувха барзкъа Ӏодаьккхар. ТӀаккха гата хьа а ийца, из Ший юкъах дийхкар. 5Цул тӀехьагӀа таза чу хий а деттар Ӏийсас. ТӀаккха мурдий когаш буллаш, уж Ший юкъах доаллача гатаца бокъабе волавелар Из. 6Иштта ШимӀон-Кефана тӀа а вахар Ӏийса, хӀаьта вокхо аьлар Цунга: «Веза Аьла, Ӏа булларгба са когаш?»

7Ӏийсас жоп делар: «Аз деш дар хӀанз фуд хац хьона, амма тӀехьагӀа кхетаргва хьо».

8ТӀаккха Кефас аьлар Цунга: «Булларгбац Ӏа са когаш цӀаккха а».

ТӀаккха Ӏийсас жоп делар Кефана: «Аз хьо ца вулле, Соца юкъара хӀама дац хьа».

9ТӀаккха ШимӀон-Кефас аьлар Цунга: «Веза Аьла, когаш била а ца Ӏеш, са кулгаш а, корта а билла!»

10Ӏийсас аьлар цунга: «Лийчачун когаш мара била безац, хӀана аьлча, веррига цӀена ва. Шо а цӀена да, дерригаш деце а»[+]. 11Ӏийсайна вайзар Шийна тийшаболх бе воаллар. Цудухьа аьлар Цо: «Дерригаш цӀена деце а», – аьнна[+].

12Мурдий когаш билла а ваьнна, Ший тӀехьдувха барзкъаш хьа а ийца, Ӏийса истола уллув хаьнара ваьнна улар[*]. ХӀаьта мурдашка Цо аьлар: «Хой шоана, Аз шоашта даьр фуд? 13Оаш Сох „Устаз“ а, „Веза Аьла“ а оал, из нийса оал оаш. Со боккъонцахь Из ва а ва. 14Иштта шун Веза Аьла а, Устаз а воллашехь, Аз шун когаш билача, оаш а била беза вӀаший когаш. 15Аз масал гойтар шоана. ХӀанз Айса даьр шуга вӀаший дайтар духьа. 16Боккъала ях Аз шуга: „Ӏу ший фусам-даьл лакхагӀа вац. Иштта вахийтар а, ше вайтачул лакхагӀа вац“[+]. 17Из шоана ха а хой, из оаш кхоачаш а дой даькъала да шо.

18Шох массарех лаьца яхац Аз из. Сона бовз Айса харжараш. Амма кхоачашхила деза Деза Йоазонаш тӀа яздаь дола: „Соца ялат дуаш волчо Сона тӀа кӀоажув айбаьб“, – яха дешаш[+]. 19ХӀанз хьалххе а дӀахойт Аз шоана хургдар, из кхоачашхилале, тӀаккха из кхоачашхинна даьлча, Со Вар Со хиларах[*] шо тешийта[+].

20Боккъала ях Аз шуга: Аз вохийтар тӀаэцаш волчо Со тӀаэц, хӀаьта Со тӀаэцачо Со Вайтар а тӀаэц»[+].


Ӏийсас Шийна тийшаболх хьано бергба дӀадийцар

21Из къамаьл дича, Ӏийса геттара корзагӀваьлар. Цо тешал деш, аьлар: «Боккъала ях Аз шуга, шох цхьанне тийшаболх бергба Сона»[+].

22ТӀаккха мурдаш цецбаьнна вӀаший бӀарахьежар, Цо вувцар малав ца ховш. 23Мурдех Ӏийсайна къаьстта везаш вола цаӀ Цунна наькха тӀа вижа Ӏеш вар[+]. 24Цу мурдага ШимӀон-Кефас кулг оамалах аьлар, Цо вувцар малав хатта аьнна.

25Цу мурдо Ӏийсай наькха тӀа корта а билла хаьттар Цунга: «Веза Аьла! Малав из?» – аьнна.

26Ӏийсас жоп делар: «Аз ер олга чӀегилг, када чу а Ӏетта дӀакховдаергьяр ва-кх».

ТӀаккха Ӏийсас олга чӀегилг када чу Ӏетта дӀакховдайир ШимӀон-Иш-Къерийота воӀага ЕхӀудага. 27ЕхӀудас из олга чӀегилг хьа ийцача, цу сахьате цунна чу иблис даьлар. ТӀаккха Ӏийсас аьлар ЕхӀудага: «Из хье де воаллар сихха дий вала».

28Амма Ӏийсайна юххе дӀатайжа Ӏеш болчарех цхьаккха а кхийтанзар, Ӏийсас сенах лаьца йоах цунга. 29ЕхӀудага ахча дола тӀормиг хиларах, царех цхьаболчарна моттар, Ӏийсас цунга «Дезача денна вайна эшар эца» е «Мискачарна сагӀа ле», – йоах[+]. 30ХӀаьта ЕхӀуда из олга чӀегилг хьа а ийца араваьлар. Ара бийса яр.


Кердадар тӀадиллар

31Иштта ЕхӀуда араваьлча Ӏийсас аьлар: «ХӀанз Адама ВиӀий сийле гучаяьлар, хӀаьта Даьла сийле Цунга гӀолла гучаяьккхай. 32Нагахьа Даьла сийле Цунга гӀолла гучаяьккхача, тӀаккха Дала а Шийга гӀолла Адама ВиӀий сийле гучайоаккх. Кастта Дала Цун сийле а гучайоаккхаргья[+].

33Бераш! Кхы дукха хургвац Со шуца. Лохаргва оаш Со. Амма Аз жугтий дина кулгалхошка ма аллара: „Со водача шун дахка йиш яц“, иштта хӀанз шуга а ях Аз из[+]. 34ХӀанз кердадар тӀадул Аз шоана: вӀаший дезаш хила. Сона шо деззача бесса, иштта шо а дезалаш вӀаший[+]. 35Нагахьа шо вӀаший безаме хуле, тӀаккха ховргда массанена, шо Са мурдаш долга».


Ӏийсас хьалххе а дӀахойт Кефа Шийх дӀакъастаргхилар

36ШимӀон-Кефас хаьттар Ӏийсайга: «Веза Аьла! Хьо сенга вода?»

Ӏийсас жоп делар цунна: «Со водача хӀанз воалургвац хьо, амма тӀехьагӀо воагӀаргва хьо Сона тӀехьа».

37Кефас хаьттар Ӏийсайга: «Са йиш хӀана яц-те хӀанззехь а Хьона тӀехьа ва? Сай са а дӀалургда аз Хьа духьа»[+].

38Ӏийсас жоп делар: «Хьай са а дӀалургда ях Ӏа Са духьа? Боккъала ях Аз хьога: „БоргӀал кхайка а кхайкале, кхозза Сох дӀакъастаргва хьо“»[+].

### 14


Ӏийса Даьна тӀабода никъ ба

1«Сагота ма хилда шун дегаш. Даьлах а теша, Сох а теша[+]. 2Са Даь цӀагӀа дукха я ченаш. Нагахьа из иштта децаре, Аз аргдарий шуга: „Со шоана моттиг кийчъе вода?“ 3Аз дӀа а ваха, шоана моттиг кийчъяь яьлча, тӀаккха юха а вена, Се волча дӀадугаргда шо, шо а Со волча хургдолаш[+]. 4Со водача моттиге бода никъ а бовз шоана».

5ТӀаккха Томаса аьлар Цунга: «Веза Аьла, тхона-м хац Хьо сенга вода, тхона мишта бовз из никъ?»[+]

6Цунна духьала Ӏийсас аьлар: «Со ба никъ а, бакъдар а, вахар а. Цхьаккха а водац Даьна тӀа Сога гӀолла мара[+]. 7Со вовзаре, Са Да а вовзаргвар шоана. ХӀаьта хӀанз денз дӀа Из вовза а вайзав, бӀарга а вайнав шоана».

8Филиппа аьлар Ӏийсайга: «Веза Аьла, гойталахь тхона Да, из тоъаргдар-кх тхона тӀаккха»[+].

9Ӏийсас аьлар цунна духьала: «Ишттал дукхача хана денз ва Со шуца, хӀаьта хӀанз а вовзац хьона Со, Филипп? Со бӀаргавайначунна Да а вайнав, хӀаьта Ӏа из мишта ях: „Гойталахь тхона Да“[+]? 10ХӀаьта хьо тешаций Со цаӀ Даьца хиларах а, Да цаӀ Соца хиларах а? Аз шуга оала дешаш Согара дац. Соца цаӀ волча Са Дас ду Ший гӀулакхаш[+]. 11Тешалаш Сох, Со цаӀ Даьца хиларах а, Да цаӀ Соца хиларах а. ХӀаьта шо из бахьан долаш а теше, Аз деча гӀулакхашка гӀолла теша Сох[+]. 12Боккъала ях Аз шуга: из Аз деш дар Сох тешачунна дулургда. Кхы сов гӀулакхаш дулургда цунна, хӀана аьлча, Со Да волча вода[+]. 13ТӀаккха оаш Са цӀерагӀа мел дийхар Аз кхоачашдергда, Даь сийле Цун ВоӀага гӀолла гучаяккхар духьа. 14ХӀаьта оаш фуннагӀа а Са цӀерагӀа дехе, Аз кхоачашдергда из»[+].


Даьла Са лургда алар

15«Нагахьа санна шоана Со везе, Аз шоашта тӀадиллар кхоачашде оаш. 16ХӀаьта Аз Даьга дехаргда, тӀаккха Цо кхывола гӀо Дергдар[*] лургва шоана, Из даим шуца хилийта[+]. 17Из гӀо Дергдар бакъдолчун Са да. Из дуненна тӀаэцалургдац, шийна Из го а ца гондаь, Из довза а ца довзандаь. ХӀаьта шоана довз Из, Из шуца доландаь а, шоана чухь Из хургдоландаь а. 18Бой дутаргдац Аз шо. ВоагӀаргва Со шо долча. 19Кастта дуненна гургвац Со, амма шоана гургва Со. Со вахаш хиларах, шо а дахаргда[+]. 20Цу дийнахьа шоана ховргда Со Сай Даьца цаӀ хилар а, шо Соца цаӀ хилар а, Со шуца цаӀ хилар а. 21Аз тӀадиллар тӀаэцаш вар, из кхоачашдеш вар, из Со везаш вар ва. ХӀаьта Со везар Са Даьна а везаргва. Сона а везаргва из, Аз Се гойтаргва цунна»[+].

22Иш-Къерийот а воацаш, кхыча ЕхӀудас аьлар Ӏийсайга: «Веза Аьла! Из фуд? Хьо тхона хӀана гойта воал Хье, дуненна а ца гойташ?»

23Ӏийсас аьлар цунга: «Нагахьа сага Со везе, цо Са дош лорадергда. Са Даьна из везаргва, хӀаьта Вай из волча а гӀоргда, воашта фусам а ергья цигахьа. 24Со ца везачо, Са дешаш а тӀаэцац. ХӀаьта шоана хозаш дола дош Са дац. Из Со вайтача Даь да.

25Ер Аз дийцар шуга, Со шуца а волаш. 26ХӀаьта шоана гӀо Дергдар, Ший Са дайтаргда Са Дас. Са цӀерагӀа дойтаргдолча цу Даьла Сино хьехаргда шоана масса дола хӀама. Аз шуга мел дийцар, дага а дойтаргда Цо шоана[+].

27Машар бут Аз шоана, Сай машар лу Аз шоана. Дунено ца лучча тайпара машар лу Аз шоана. Сатем боацаш ма хилда шун дегаш, кхера а ма лолда уж.

28Шоана хезар-кх Аз шоашка аьннар: „Со дӀавода, юха а воагӀаргва Со шо долча“. Со шоашта везаре, хозахетаргдар шоана Со Даьна тӀаводаш хилар, Са Да Сол лакхагӀа воландаь[+].

29ХӀанз, хьалххе из хилале, дӀахойт Аз шуга, тӀехьагӀа из кхоачашхинна даьлча, шо тешийтара[+]. 30Кхы дӀаьх дергдац Аз шуца къамаьл, хӀана аьлча, укх дунен аьла[*] хьавоагӀа, хӀаьта цун Сона тӀехь доал дац[+]. 31Амма Сона Сай Да везилга дуненна дӀахайтар духьа Дас тӀадиллар Цо ма аллара кхоачашду Аз.

ХьалгӀовтта. Укхазара дӀадолх вай».

### 15


Ӏийса комсий бакъбола саьрг ба

1«Со комсий бакъбола саьрг ба, хӀаьта Са Да комсаш Лелаярхо ва. 2МоллагӀа а сом луш йоаца Са ткъовронг Цо дӀахоадаергья. ХӀаьта сом луш йола моллагӀа йола ткъовронг цӀенъю, дукхагӀа сомаш хилийтар духьа.

3Аз шоана хьийхача дешага гӀолла тхьовре а шо цӀенденнад[+]. 4Шо Соца массаза а цаӀ хила, хӀаьта Со шуца массаза а цаӀ хургва. Комсий саьргаца цхьана массаза а ца хилча ткъовронго ши-шех сом бахьаргбац, иштта шо а хургда Соца массаза а цаӀ долаш ца хуле.

5Со комсий саьрг ба, хӀаьта шо ткъовронгаш я. МоллагӀчо а ше Соца массаза а цаӀ волчо а, Со шийца массаза а цаӀ волчо а шортта сомаш кхебу, хӀана аьлча, Со воацаш шоана хӀама дулургдац[+].

6МоллагӀа Соца массаза а цаӀ воацар кхесса дӀа а вохийт, ткъовронг санна из вокъа а лу. ТӀаккха уж ткъовронгаш гулъяь цӀерал а кховсс, уж цӀерал йоаг. 7Нагахьа шо Соца массаза а цаӀ хуле, Са дешаш шун дегашка а массаза а хуле, шоашта ловр деррига а деха, из хургда шоана[+]. 8Шортта сом а луш, шо Са мурдаш хилча, Са Даь сийле а гучайоал.

9Са Даьна Со везачоа тарра, Сона шо а деза. Са безаме массаза а хилалаш шо[+]. 10Аз шоашта тӀадиллар оаш кхоачашдеш хилча, Са безаме а массаза а хургда шо, Са Даь безаме Со массаза а хилара тарра, Аз а Сай Дас тӀадиллар кхоачашдеш а деш. 11Ер аьлар Аз шуга, Сай хозахетар шоана чухь хилийтара а, из шун хозахетар дизза хилийтара а»[+].


Ӏийсай керда тӀадиллар

12«Ер да Аз шоана тӀадуллар: „Дезалаш шо вӀаший, Сона шоаш деззача тайпара“[+]. 13Ший доттагӀашта ший са а дӀадаллала болча безамал чӀоагӀагӀа безам цхьанне а хургбац[+]. 14Шо Са доттагӀий да, нагахьа оаш Аз тӀадиллар кхоачашдой. 15ХӀанз алац Аз шух лай, хӀана аьлча, лаьшта шоай хьакимо фу ду хац. Амма шух Аз доттагӀий аьннад, Сай Даьгара хезар деррига а Аз шуга дӀахойтандаь[+]. 16Шо дац Со хержар, Со ва шо хержар, шо дӀаовттадаьр, шо дӀа а даха, оаш лаьтта сом бахьаргболаш, оаш Даьгара Са цӀерагӀа мел дийхар Цо шоана лургдолаш[+]. 17ХӀаьта ер тӀадул Аз шоана: вӀаший дезалаш».


Дуненна мурдаш гоама хилар

18«Дуненна шоаш гоама хилча ховш хилалаш, шул хьалха Со дуненна гоама волга[+]. 19Шо укх дунен тӀара даларе, цу дуненна шо ший бараш санна дезаргдар. ХӀаьта шо укх дунен тӀара дац, Аз хержад шо, цудухьа дуненна гоама да шо[+].

20Дага лоаттаделаш Аз шоашка аьнна дош: „Лай ший хьакимал лакхагӀа вац“. Нагахьа санна Со лелхаваьвале, шо а лелхадергда. Нагахьа санна Са дош кхоачашдеш хуле, шун дош а кхоачашдергда[+].

21Из деррига а дергда шоана Са цӀи оаш лелаяр бахьан долаш, хӀана аьлча, Со Вайтар царна а вовзац.

22Нагахьа Аз вена царга дийцадецаре, уж шоай къиношта бехке хургбацар. ХӀанз шоай къиношта уж бехказа бац[+]. 23Со гоамаволчунна Са Да а гоама ва[+]. 24Нагахьа Аз кхы цхьанне а ца даь гӀулакхаш царна юкъе даьдецаре, тӀаккха уж шоай къиношта бехке хургбацар. ХӀаьта хӀанз уж гӀулакхаш шоашта дайна доллашехь а, гоама вар царна Со а Са Да а[+]. 25Амма из хилар цар Товрата хьехам тӀа яздаьр кхоачашхилийтара: „Со гоама хила бахьан дацар цар“[*].

26Аз войтаргва шоана Сай Даьгара гӀо Дергдар – Даьгара хьадоала бакъдолчун Са. Цо веча тешалдергда Сона[+]. 27ХӀаьта шоаш юххьанцахьа Соца хилар бахьан долаш оаш а тешал дергда Сона»[+].

### 16

1«Из Аз аьлар шуга, шоаш Сох тешар оаша дутаргдоацаш. 2Гуллама цӀенах дӀакъоастадергда шо. Цул совгӀа, тӀакхоачаш я из зама, моллагӀчунна, шо доадича, ше Далла гӀулакх ду мотташ[+]. 3Уж гӀулакхаш леладергда цар, шоашта е Да а, е Со а ца вовзандаь[+]. 4Ер аьннадар Аз шуга, из зама тӀаеча, шоана дагадоагӀаргдолаш цу дерригнех лаьца Аз шуга дийцар».


Даьла Сина болх

«ХӀанззалца аланзар Аз шуга из, Со шуца цхьана хиннадаь[+]. 5ХӀаьта хӀанз Се Вайтачунна тӀавода Со. Шух цхьанне а хоаттац Сога: „Хьо сенга вода?“[+] 6Амма Аз шоашка из дӀахайтарах, шун дегаш саготонах хьалдизар. 7ХӀаьта Аз бакъдар ях шуга: „Со дӀавахар гӀойле я шоана“. Нагахьа Со дӀа ца воде, шоана гӀо Дергдар воагӀаргвац, хӀаьта Со дӀавахача вайтаргва Аз Из шоана[+]. 8Цо, хьавена, гойтаргда дуненна цар къа а, Са бакъдар а, Даьла кхел а. 9Цо гойтаргда дунено Сох цатешарах лотадаь къа[+]. 10ТӀаккха Цо гойтаргда Са бакъдар, хӀана аьлча, Со Даьна тӀагӀоргва, Со кхы гургвац шоана. 11ТӀаккха Даьла Сино гойтаргья Даьла кхел, хӀана аьлча, укх дунен аьлан кхел яьй[+].

12Кхы а дуккха дар Са шуга ала, амма хӀанз сов хала хургда шоана из ла. 13ХӀаьта бакъдолчун Са хьадеча, Цо бакъболча новкъа доахаргда шо, хӀана аьлча, Цо Шийгара яхаргдац, амма Шийна хезар дувцаргда, тӀайоагӀача хана хургдар хойтаргда Цо шоана[+]. 14Цо Са сий гучадоаккхаргда, хӀана аьлча, Согарчох дӀа а ийца, Цо довзийтаргда шоана из. 15Даь мел дола хӀама а Са да. Цудухьа аьлар Аз, Цо Согарчох дӀа а ийца, шоана довзийтаргда из аьнна[+].

16Кастта Со гургвац шоана. ТӀаккха юха а кастта гургва шоана Со»[+].


Халахетар а хозахетар а

17ТӀаккха цхьаболча мурдаша шоайла аьлар: «Из фуд-хьогӀ Цо вайга яхар: „Кастта Со гургвац шоана, юха а кастта Со гургва шоана“? Кхы а: „Со Сай Да волча вода“?»

18Иштта цар йоахар: «Из фуд-хьогӀ Укхо яхар: „Кастта“? Кхетац-кх вай Укхо яхачох».

19ТӀаккха Ӏийса кхийтар Шийга уж фу хатта ловш ба. ТӀаккха Цо мурдашка аьлар: «Аз шоашка аьннар фуд-хьогӀ яхаш, вӀаший хоатташ да шо: „Кастта Со гургвац шоана, тӀаккха юха а кастта гургва шоана“? 20Боккъала ях Аз шуга: шо узамаш деш а, делхаш а хургда, хӀаьта дуненна хозахетаргда. Шо халахеташ хургда, амма шун халахетар хозахетарга дерзаргда. 21Бер деш йоаллача кхалсага хул лазар, ший бер ду ха тӀакхаьчандаь, амма ше бер даь яьлча хозахетар бахьан из гӀайгӀа йицлу цунна, ше саг дунен чу ваккхар бахьан долаш. 22Иштта шо хӀанз гӀайгӀане да, амма Сона юха гургда шо, тӀаккха хозахетар хургда шун дегашка. Из шун хозахетар цхьанне а дӀадоаккхаргдац шугара. 23ТӀаккха цу дийнахьа хӀама а хоаттаргдац оаш Сога. Боккъала ях Аз шуга: нагахьа Са цӀерагӀа оаш цхьа хӀама Даьгара дехе, лургда Цо шоана[+]. 24ХӀанззалца хӀама дийхадац оаш Са цӀерагӀа. Дехаш хилалаш – лургда шоана, шун хозахетар дизза хилийтар духьа»[+].


Ӏийса дуненал котвалар

25«КӀоанолгашца аьлар Аз шуга. Амма тӀайоагӀаш я из зама, Аз шуга кхы кицашца а ца дувцаш, ма дарра Сай Даьх лаьца шоана дӀакхайкадергдола. 26Цу дийнахьа Цунгара дехаргда оаш Са цӀерагӀа. Аз яхац шуга, шун духьа Аз дехаргда Даьга. 27ХӀана аьлча Даьна Шийна а дез шо, шоана Со везандаь а, Со Даьгара хьаваьнна хиларах шо тешандаь а[+]. 28Даьгара хьаваьнна, дунен чу вера Со, хӀаьта хӀанз юха а ер дуне дита Даьна тӀавода Со»[+].

29Ӏийсай мурдаша аьлар: «ХӀанз-м тхо кхетадеш хьаях Ӏа тхога, кӀоанолгашца а цадувцаш. 30ХӀанз хов тхона Хьона деррига ховлга, цхьанне а хаттараш далар эшаш а вац Хьо. Цудухьа тешаш да тхо Хьо Даьлагара хьаваьнна хиларах»[+].

31Ӏийсас жоп делар царна: «ХӀанз теш шо? 32ХӀаьта хӀанз тӀакхоачаш латт, тӀакхаьча а даьннад из сахьат, шо дерригаш а дӀа-юха а даьржа, хӀаравар ши-ший цӀагӀа чувийрза, Со цаӀ вуташ. Амма Со цаӀ вац, Соца Са Да воландаь[+]. 33Ер ях Аз шуга, Соца цаӀ долаш шун машар хилийтара. Дуненахь гӀайгӀа хургья шоана, амма денал долаш хилалаш! Со котваьннав укх дуненал»[+].

### 17


Ӏийса Шийна дуӀа деш ва

1Уж дешаш а аьнна, Ший бӀаргаш сигала хьал а хьожадаь, Ӏийсас аьлар: «Да! ТӀаденад из сахьат. Гойталахь Хьай ВиӀий сийле, Цо Хьай сийле гойтаргйолаш[+]. 2Ӏа Цунна массанена тӀехьа доал деннача бесса, Цо Ӏа Шийна беннарашта массанена хадаргдоаца вахар далара[+]. 3ХӀаьта хадаргдоаца вахар да: цаӀ мара воаца бакъвола Даьла вола Хьо а, Ӏа дунен чу вахийта вола Ӏийса Масихь а вовзар. 4Ӏа Сайна тӀадилла гӀулакх кхоачаш а даь, укх лаьтта Хьа сийле гойтай Аз. 5ХӀаьта, Да, Хьона хьалхашка дуне кхоллале денз а сийле вар Со. ХӀанз цу сийленца Ӏа сийлахьа ве Со Хьайна хьалхашка»[+].


Ӏийсас мурдашта дуӀа ду

6«Ӏа укх дунен чура Сайна деннача адамашта, гучаяьккхар Аз Хьа цӀи. Уж Хьа дар, хӀаьта Ӏа Сона делар уж. Цар Хьа дош лорадир. 7ХӀаьта хӀанз хов царна деррига Ӏа Сона деннар Хьогара долга, 8хӀана аьлча, Ӏа Сона денна дешаш Аз царна дӀаделар. ХӀаьта цар уж дешаш а тӀаийцар, боккъала а хайра Со Хьогара хьаваьнналга, тийшар Со Ӏа вайта хиларах[+]. 9Аз бех Хьогара уж. Аз дехац дуненна тӀера, амма Ӏа Сона бенначарна тӀера мара, уж Хьа боландаь. 10Са мелдар Хьа да, хӀаьта Хьадар Са да. Царга гӀолла Са сийле а гучаяьннай[+]. 11Со хӀанзчул тӀехьагӀа укх дунен тӀа хургвац, амма уж дунен тӀа ба. ХӀаьта Со Хьо волча воагӀа. Веза Да! Ӏа Сона еннача Хьай цӀерагӀа доалдарца Ӏалашбе уж, Вай шиъ санна цаӀ болаш хилийтара[+]. 12Со царца волча хана, Аз Ӏа Сайна еннача Хьа цӀерагӀа доалдарца лорабора уж. Со хьожар царга, цудухьа царех цхьаккха а Аз воаванзар, хӀалакьхила везаш вола саг[*] воацар, Деза Йоазонаш тӀа дар кхоачашхилийтара[+].

13ТӀаккха хӀанз Хьона тӀавоагӀа Со. Амма ер Аз хӀанз Со дунен чу волаш ях, Са хозахетар ма дарра, цар дегашка из дизза хилийтара[+]. 14Аз делар царна Хьа дош, дуненна гоамбелар уж[+]. 15Аз дехац Ӏа уж нах укх дунен тӀара дӀаэцар, амма дех Ӏа уж вонах лорабар[*]. 16Уж а, Со санна укх дунен тӀара бац. 17Хьай бакъдолчунца уж супа бе[*]. Хьа дош да бакъдар. 18Ӏа Со дунен чу вайта хилара тарра, Аз уж а хьожабу дунен чу[+]. 19Аз хетаву Се цар духьа, уж бакъдолчунца супа хургболаш».


Ӏийсас дуӀа ду Шийна тӀехьа мел айттарашта

20«Аз дех Хьога, духхьала цар духьа а доацаш, амма цар дешашка гӀолла Сох тешаш болчар духьа а. 21Аз дех уж берригаш а цаӀ хилийта. Хьо Са Да Соца цаӀ а, Со Хьоца цаӀ а санна, уж а Вайца цаӀ хилийта, Со Ӏа вайта хиларах дуне тешийтар духьа. 22Ӏа Сона енна сийле Аз царна а еннай, уж а, Вай шиъ санна цаӀ хилийтара. 23Со царца цаӀ а, Хьо Соца цаӀ а санна хулба уж а кхоаччаш цхьоагӀо йолаш, дуне тешийтара Ӏа Со вахийта хиларах а, Со санна Хьона уж безаш хиларах а.

24Да! Уж Ӏа Сона беннараш Со волча Соца хилар лов Сона. Царна а лов Ӏа Сона енна сийле бӀаргаго, хӀана аьлча, Хьона Со дуне кхоллале а вийзавар[+]. 25Бакъвола Да! Дуненна Хьо ца вовзе а, Сона вовз Хьо. Царна хов, Ӏа Со вайта хилар[+]. 26Аз гучаяьккхар царна Хьа цӀи, хӀанзчул тӀехьагӀа а гучайоаккхаргья, Со везавенна Хьа безам цар дегашка хилба, Со а царца цаӀ хилва»[+].

### 18


Ӏийсайна тийшаболх бар а, Из лацар а

1Ший дуӀа даь а ваьнна, Ӏийса Ший мурдашца Къидрон-атагӀен духьала йоаллача бешагахьа дӀаволавелар. Цу беша баьлар Ӏийса а Цун мурдаш а. 2ХӀаьта Ӏийсайна тийшаболх бе гӀертача ЕхӀудана а йовзар из моттиг, хӀана аьлча, Ӏийса а Цун мурдаш а каст-кастта гуллора цига. 3Цудухьа шийца ЕхӀудас йоалайир римхой тӀемахой тоаба а, иштта Ӏуй а, уж байтабар дина керттерча даьша а фарушхоша а. Уж баьхкар лотаяь фонараш а, цӀераш а, герз а дахьаш. 4Ӏийсайна ховш дар деррига а, Шийна хургдар. Цо дӀахьалха а ваьнна хаьттар: «Малав оаш лехар?»[+]

5«НацӀратера Ӏийса ва», – аьлар цар.

«Из Со ва[*]», – аьлар Ӏийсас.

Баьхкачарца тийшаболх беш вола ЕхӀуда а вар. 6Ӏийсас «Из Со ва» аьлча, уж юха а баьнна, лаьтта Ӏолийгар.

7ТӀаккха Ӏийсас юха а хаьттар царга: «Оаш мала лех?»

Цар жоп делар: «НацӀратера Ӏийса», – аьнна.

8ТӀаккха Ӏийсас аьлар: «Аз аьлар шуга, Со ва Из, аьнна. Нагахьа оаш Со лехе, ераш дӀабахийта».

9Иштта кхоачашхилар Ӏийсас аьнна дешаш: «Ӏа Сона бенначарех Аз цхьаккха а воаваьвац»[+].

10ТӀаккха шийгара тур беттара даьккхар ШимӀон-Кефас, дина керттерча даь Ӏуна тур а теха, цун аьтта лерг дӀадахийтар. Цу Ӏуна цӀи Малх яр. 11Ӏийсас Кефага аьлар: «Бетта чу долла хьай тур. Сай Дас мала аьнна бенна балийна кад ца молаш Ӏергва Со?»


Ӏийса дина керттерча даьна хьалхашка воалавар

12Цул тӀехьагӀа римхой тӀемахоша а, цар керттерча хьакимо а, жугтий дина кулгалхоша хьабайтача хаьхоша а Ӏийса хьа а лаьца дӀавийхкар. 13ТӀаккха Ӏаннаса тӀавигар цар Ӏийса, Хьанан цу шера дина керттера да волча Къайафан уст да хиларах. 14ХӀаьта Къайафа вар жугтий дина кулгашхошка, халкъа духьа цхьа саг валар гӀойле я яьхар[+].


Кефас Ӏийса дӀакхоссар

15Ӏийсайна тӀехьа этта водаш вар ШимӀон-Кефа а, кхы цхьа мурд а. Из мурд дина керттерча даьна вовзаш вар, цудухьа из Ӏийсайца цхьана дина керттерча даь коа чуваьлар. 16ХӀаьта Кефа ковнал арахьа коанаӀарашта юххе латташ вар. ТӀаккха цу дина керттерча даьна вовзача вокха мурдо ара а ваьнна, чулатташ йолча хаьхо-йоӀага аьнна, Кефа коа хьачуваьккхар.

17ТӀаккха цу чулатташ йолча хаьхо-йоӀо Кефага аьлар: «Хьо а веций укх Сага мурдех?»

Кефас аьлар: «Вац».


Дина керттерча дас Ӏийсайга барт-хоаттам бар

18Цига шийла хиларах, кӀора боагабеш, бӀохлуш латташ лай а, хаьхой а бар. Царца вӀохлуш латташ Кефа а вар.

19Дина керттерча дас Цун мурдех а, Цо беча хьехамах а лаьца хаьттар Ӏийсайга.

20Ӏийсас жоп делар цунна: «Аз хьул ца деш деррига дӀадийцар дуненга. Каст-кастта гуллама цӀеношка е Даьла ЦӀагӀа, вай масса а жугтий нах гуллуча, хьехамаш дора Аз. Аз къайлагӀа хӀама а дийцадац[+]. 21Ӏа Сога сендухьа хетт из? Хезачарга хатта, Аз шоашка фу дийцад. Царна хов, Аз фу аьннад».

22Ӏийсас из аьлча, юххе латтача хаьхочо Ӏийсай юхь тӀа хӀама теха аьлар Цунга: «Иштта лу Ӏа жоп дина керттерча даьна?»

23Ӏийсас жоп делар цунна: «Аз цхьа хӀама дика аьннадеце хьаала, из иштта дац аьнна. Аз дика аьннадале, Сона хӀана етт Ӏа?»

24ТӀаккха Ӏийса вийхка а волаш, дина керттера да волча Къайафа тӀахьожавир Хьанана.


Кефас юха а Ӏийса дӀакхоссар

25ХӀаьта ШимӀон-Кефа хӀанз а вӀохлуш латташ вар. ТӀаккха аьлар цунга: «Хьо-м вац-те Цун мурдех?» – «Вац», – аьнна, дӀахоададир Кефас.

26Кефас лерг даьккхачун гаргара волча, дина керттерча даь лай волча цхьанне аьлар: «Хьо вацар Цунца цхьана беша сона вайнар?»[+]

27ХӀаьта Кефас дери динзар. ХӀаьта цу сахьте боргӀал кхайкар[+].


Ӏийса Пилата тӀавоалаву

28Иштта Къайафа волчар римхой мехка хьакима гӀапа гӀишлон чувигар Ӏийса. Из сецца дар. Жугтий дина кулгалхой шоаш цӀагӀа чу бовланзар, Далла хьалха сийдоацача ца бала, шоай Песахьа пхьер даара. 29ГӀапа гӀишлон чура ара а ваьнна Пилата[*] жугтий дина кулгалхошка хаьттар: «Укх Сага духьала малагӀа бехк бу оаш?»

30Цар жоп луш аьлар: «Цо зулам даьдецаре хьа кара дӀавенна хургвацар оаха Из».

31ТӀаккха Пилата аьлар царга: «Оаша Из дӀа а ийце, шоашка Ӏаьдало яххача бесса кхелъе Цунна».

Жугтий дина кулгалхоша аьлар: «Тхона цхьаккха а саг вувш йола кхел е бокъо лац».

32Из хилар Ӏийсас Ший валар мишта хургда дӀахойташ аьнна дола дешаш кхоачашхилийтара[+]. 33ТӀаккха Пилата юха а гӀапа гӀишлон чу а ваха, Ӏийса шийна тӀа а вийха, хаьттар Цунга: «Хьо ва жугтий къаман Паччахь?»

34Ӏийсас жоп делар: «Хьайгара ях-хьогӀ Ӏа из, е кхычар аьннад-хьогӀ хьога Сох лаьца?»

35Пилата жоп луш аьлар: «Жугте ва хӀаьта со? Хьа халкъо а, дина керттерча даьша а хьавеннав Хьо са кара. Ӏа фу даьд?»

36Ӏийсас жоп делар: «Са паччахьалкхе укх дунен тӀара яц. Нагахьа Са паччахьалкхе укх дунен тӀара яларе, Са Ӏуй, Со жугтий дина кулгалхошта кара ца вахийтара латаргбар. ХӀаьта Са паччахьалкхе укхазара яц»[+].

37ТӀаккха Пилата аьлар Ӏийсайга: «ХӀаьта Хьо ва-кх Паччахь?»

Ӏийсас жоп делар: «Ӏа ях-кх Со Паччахь ва. Со укх дунен чу венав бакъдолчунна тешалдара. МоллагӀчо а ше бакъдолчунгара волчо ладувгӀ Са оазага»[+].

38Цунна духьала Пилата хаьттар: «Бакъдар фуд?»


Ӏийса ве кхел ю

Из а аьнна, Пилат жугтий дина кулгалхошта тӀавахар. Цо аьлар: «Цун бехк болаш цхьаккха хӀама гац сона. 39Песахьа дийнахьа геттара а деш цхьа Ӏадат ма дий шун: лаьца цаӀ сога мукъавоаккхийташ. Иштта, аз ер жугтий къаман Паччахь дӀахецар ловш дий шо?»

40Цар махьарч хьекхар: «Ер ма хеца, Бар-Абба хьахеца», – аьнна. ХӀаьта Бар-Абба зуламхо вар.

### 19

1ТӀаккха Пилата амар дир, Ӏийса дӀа а виге, Цунна шодамаш етта аьнна. 2ТӀемахоша кокаш оалача кӀотарга ткъовронех керта тӀа тулла гом а баь, из тиллар Цунна керта тӀа. ХӀаьта Ӏийсайна ала бос бола[*] аба а тӀайийхар. 3Цул тӀехьагӀа хьа тӀа ухар Цунна, яхаш: «Даькъала хилва жугтий къаман Паччахь!» ТӀаккха цар Цунна юхь тӀа еттар.

4Юха а араваьнна Пилата аьлар царга: «Ер ва шоана Из, хӀанз аз хьааравоаккх Из шо долча, шоана ховргдолаш, сона цхьаккха Цунна бехк бе хӀама ца корадаьлга».

5ТӀаккха керта тӀа кокайх баь керта тӀа тулла гом а болаш, тӀа ала бос бола дувхар дувхаш вола Ӏийса гӀапа гӀишлон чура араваьлар. Пилата нахага аьлар: «Ер ва из Саг».

6Ӏийса шоашта вайча, дина керттерча даьша а, хаьхоша а махьарч хьекхар: «ЖӀаргах хьалтоха Из! ЖӀаргах хьалтоха Из!» – яхаш.

ТӀаккха Пилата аьлар царга: «Хьалаьце, оашош дӀатоха Из, хӀана аьлча, сона Цунгара дайна цхьаккха бехк бола хӀама дац».

7ХӀаьта жугтий дина кулгалхоша аьлар Пилатага: «Тха Товрат-хьехамаш да, цу хьехамий бокъонах Из вала веза, Цо Ше Даьла ВоӀ ва яхандаь»[+].

8Пилат уж дешаш хезача, кхы а чӀоагӀагӀа кхеравелар. 9Цо юха а гӀапа гӀишлон чу а ваьнна, Ӏийсайга хаьттар: «Хьо мичара ва?» – аьнна. ХӀаьта Ӏийсас цунна жоп даланзар. 10ТӀаккха Пилата аьлар Ӏийсайга: «Сога а яхац Ӏа? ХӀаьта Хьона хаций са кара долга Хьо дӀахеца а, Хьо жӀаргах дӀатохийта а?»

11Ӏийсас жоп делар цунна: «Сона тӀехьа цхьаккха тайпара доал хургдацар хьа, хьона лакхара деннадецаре. ХӀаьта Со хьога дӀавенначунна тӀа кхы совгӀа къа да»[+].

12Цу хана денз Пилат Из дӀахецара дола бахьан лохаш вар, бакъда жугташа цӀогӀарч хьекхар: «Нагахьа Ӏа Из дӀахеце, хьо Рим-мехка паччахьа доттагӀа вац. МоллагӀа а шийх паччахь веш вар, из Рим-мехка паччахьа духьаленаш еш ва».

13Уж дешаш хезача, Пилата Ӏийса араваьккхар, Литостротон[*] оалача, жугтий меттала Габбата цӀи йолча моттиге кхелъе Ӏохайр. 14Из деррига пӀаьраска[*] дийнахьа дар, Песахьа деза ди хила дезача кӀира. Делкъа ха яр цу хана. ТӀаккха: «Ер ва шоана шун Паччахь!» – аьлар Пилата жугташка.

15ТӀаккха цар махьарч деттар: «ДӀаваккха Из! ДӀаваккха! ЖӀаргах хьалтоха Из!» – яхаш.

Пилата аьлар царга: «Ва шун Паччахь жӀаргах дӀатоха веза аз?»

Дина керттерча даьша жоп делар: «Вац тха кхы паччахь, Рим-мехка паччахь воацар».


Ӏийса жӀаргах хьалтохар

16ТӀаккха Пилата царга дӀавелар Ӏийса, Из жӀаргах дӀатохийтара. ХӀаьта цар Ӏийса хьа а лаьца дӀавигар. 17Ше бахьа беза жӀарга бӀоагӀа ги а белла, «Туте моттиг» оалача моттиге дӀаволавелар Ӏийса (жугтий меттала из моттиг «Гулгалта» оалаш я).

18Цига Ӏийса жӀаргах дӀатехар цар. Ӏийсайца кхы а ши саг вар жӀаргах дӀатеха, Ӏийса юкъе а волаш, Цунна дехьа а сехьа а оагӀорахьа. 19Пилата дахчан улга тӀа йоазув а яздайта, из жӀарга бӀоагӀа тӀа дӀатохийтар. Цу тӀа яздаьдар: «НацӀратера Ӏийса, жугтий къаман Паччахь». 20Из яздаьр дукхагӀболча жугташа дийшар, хӀана аьлча, Ӏийса жӀаргах дӀатеха йола из моттиг шахьара гаьна йоаццаш яр. Из яздаьр кхаь меттала дар: жугтий, римхой, грекий меттала. 21Дина керттерча даьша аьлар Пилатага: «Иштта ма язде „Жугтий къаман Паччахь“, – аьнна. Амма язде иштта: „Цо йоах, Со жугтий къаман Паччахь ва“».

22Пилата аьлар: «Аз яздаьр яздаь даьннад».

23Ӏийса жӀаргах дӀатеха баьлча, тӀемахоша Цунна тӀаювха хӀамаш хьа а ийца, уж диъ даькъа йийкъар, хӀара тӀемахочунна цхьацца дакъа луш. Ӏийсайна тӀайийха коч а яр цига. Из коч тийга а йоацаш, лакхера Ӏокхаччалца бӀарчача кӀадах яь яр.

24ТӀаккха тӀемахоша шоайла аьлар: «Ер коч йоаттӀаергьяц вай. Укханна кхадж а тесса, из хьанна кхоач хьожаргда вай».

Деррига а иштта хила а хилар, Деза Йоазонаш тӀа яздаьр кхоачаш а хулаш:

«Цар вӀаший йийкъар Са тӀаювха хӀамаш,
кхадж а тессар цар, Са коч хьанна кхоач хьожаш».

ТӀемахоша из иштта да а дир.

25Ӏийса дӀатехача жӀарга юххе латташ бар Ӏийсай нана а, наьна йиша а, Къелофай сесаг Марем а, МигӀдалера Марем а. 26ТӀаккха Ӏийсас, Ший нана а, цунна юххе латта Шийна къаьстта дукха везаш вола Ший мурд а бӀаргабайна, наьнага аьлар: «Нана, ер хургва хьа воӀ»[+]. 27Цул тӀехьагӀа мурдага а аьлар Цо: «Ер хьа нана я». Цу сахьте денз шийца ше волча дӀайигар цу мурдо из.


Ӏийсай валар

28Цул тӀехьагӀа, деррига кхоачашхинна даьнналга ховш, Деза Йоазонаш тӀа яздаьр кхоачашхилийтара, Ӏийсас аьлар: «Хьога ва Со».

29Юххе латташ кхабилг яр, чухь йизза комсий чхьагӀаркъанз а долаш. КӀаьда хӀама иссопа кӀотарга ткъовронах а йийхка, из чхьагӀаркъанзал[*] чу а Ӏетта, Ӏийсай бата бихье йихьар. 30Из чхьагӀаркъанз а менна, Ӏийсас аьлар: «Кхоачашхилар!» ТӀаккха корта Ӏо а элла, Ший са дӀаделар Цо.

31Из деррига пӀаьраска дийнахьа хиларах, хӀаьта тӀадоагӀаш шоатта ди а хиларах дегӀамаш жӀарга тӀа дита лацар жугтий дина кулгалхошта. Из шоатта ди доккха цӀей дар. Цудухьа цар Пилатага дийхар жӀаргах дӀатехарий настараш кагье, жӀаргаш тӀера цар дегӀамаш дӀадахийтара аьнна[*]. 32Иштта тӀемахоша, хьа а баьхка, Ӏийсайна уллув цхьацца оагӀорахьара дӀатехачар настараш кагйир. 33ТӀаккха Ӏийсайна тӀабахача, Из дӀакхелхалга а дайна, Цунна настараш кагйинзар цар. 34ХӀаьта тӀемахойх цхьанне шийгара гебагӀа[*] Ӏеттар Ӏийсай дегӀа оагӀонна, пӀендарашта юккъе гӀолла. Цу сахьте цӀий а, хий а Ӏодахар.

35Из хиннар дайначо тешал даьд шо а тешийтара. ХӀаьта цун тешал бакъ а да, цунна ше бакъдар яхилга а хов[+]. 36Из хинна дӀаэттар, Деза Йоазонаш тӀа яздаьр кхоачашхилийтара: «Цунна цхьаккха тӀехк кагьяь хургьяц»[*], – аьнна. 37Деза Йоазонаш тӀа кхыча моттиге а аьннад: «Шоаш дегӀах гебагӀа чакхбаьхачунга хьожаргба ба уж»[*].


Ӏийсай дӀаволлар

38Цул тӀехьагӀа Ариматай цӀи йолча шахьарера а волаш, жугтий дина кулгалхойх ше кхераш хиларах, Ӏийсай къайлагӀа мурд волаш волча Юсуфа Пилатага дийхар, Ӏийсай дегӀ жӀарга тӀара хьадаккха шийна бокъо ялар. Пилата из де бокъо елар Юсуфа. ТӀаккха цо, ваха Из дегӀ жӀарга тӀара хьадаьккхар[+]. 39Хьалха бийсан Ӏийса волча а ухаш, Цунца къамаьл даь вола Никодемос вера Юсуфаца цига. Никодемоса шийца ткъаь итта кийла гаргга смирна а алоэ а хоза хьадж йоагӀа деза хьакхараш, цхьана вӀашагӀ а теха, хьаденадар[+]. 40Цар Ӏийсай дегӀ хьа а ийца, Из хоза хьадж йоагӀа хӀамаш хьекха долча кӀада юкъе деллар, жугтий Ӏадатах саг дӀаволлаш ма хиллара[+]. 41Ӏийса жӀаргах дӀатеха хиннача юхе беш яр. Цу беша яьккха кхы а цхьаккха саг чувилланза цӀена къубба яр. 42Из деррига а жугташа шоатта ден кийчо еча пӀаьраска дийнахьа доландаь а, из къубба гаьна йоацандаь а, Ӏийса цу чу виллар.

### 20


Ӏийса венначар дийнвалар

1ХӀаьта кӀирандийнахьа[*], сецца, са а тассале, МигӀдал-юртара Марем къубба йолча ера. Цига къубба духьала билла кхера дӀакорчабаь байра Марема. 2ТӀаккха Марем, едда, ШимӀон-Кефана а, Ӏийсайна къаьстта везаш хиннача кхыча мурдана а тӀаера. Цо аьлар царга: «Веза Аьла къуббана чура дӀавихьав, хӀаьта Из мичахьа Ӏовиллав тхона хац»[+].

3ТӀаккха Кефа а вож мурд а ара ваьнна къубба йолча вахар. 4Уж шиъ цхьана ведар, амма вож мурд сихагӀа ведда, Кефал хьалха а ваьнна, къубба йолча хьалхагӀа кхаьчар. 5ТӀаккха Ӏовирза мурда Ӏодадаш кӀада оасаш дайра, хӀаьта из чухьнахьа чу валанзар. 6Цул тӀехьагӀа ШимӀон-Кефа а хьакхаьчар цу мурда тӀеххьа. Къуббана чуваьлча Кефана а дайра Ӏоухкаш дола кӀада оасаш. 7Ӏийсай кертах хьоарчадаь хинна йовлакх, цу оасашца доацаш, хьоарчадаь хиннача бесса, къаьстта кхыча моттиге уллаш дар. 8Цу хана хьалха ваьнна хьакхаьча вож мурд а къуббана чу ваьлар. Из деррига бӀарга а дайна, тийшар. 9ХӀана аьлча уж хӀанз а Деза Йоазонаш тӀа яздаь долча Ӏийса венначура дийнвала везаш хиларах кхеташ бацар. 10Иштта мурдаш юхабийрзар.


Ӏийсас Ше МигӀдалера Марема гойтар

11ХӀаьта Марем къуббана уллув елхаш латтар. Елхаш йола из Ӏо а йийрза дӀачу хьежар къубба чу. 12Цу хана Маремана, тӀаювхаш кӀай хӀамаш а йолаш, Ӏохайна дагӀаш ши малейк дайра: царех цаӀ керте, вож когашкахь дар, Ӏийса Ӏовилла хиннача моттиге.

13ТӀаккха цар Маремага аьлар: «Кхалсаг, хьо хӀана елх?»

Марема жоп делар: «ДӀавихьав са Веза Аьла, мичав хац сона».

14Из аьнна, Марем юха хьежача, латташ вола Ӏийса вайра цунна. ХӀаьта Марема ханзар, Из Ӏийса вий[+].

15Ӏийсас аьлар цунга: «Кхалсаг, хьо хӀана елх? Ӏа лохар малав?»

ХӀаьта Марема, Из беш лелаер ва мотташ, аьлар Цунга: «Аьла, Из Ӏа дӀавихьавале, алал сога, Ӏа Из мичахьа Ӏовиллав, аз Из хьаэцаргвар»[+].

16Ӏийсас аьлар цунга: «Марем!»

ТӀаккха Марема, юха а йирза, жугтий меттала аьлар цунга: «Раббуни» (из «Устаз» яхилга да).

17ТӀаккха Ӏийсас аьлар Маремага: «Сох хьокха ма лелахь, хӀана аьлча, Со хӀанз а Сай Да волча хьалкхаьчавац. Са вежарашта тӀа а гӀой, Ӏа царга ала: „Са Даьна а, шун Даьна а хьалтӀавода Со, Са Далла а, шун Далла а хьалтӀавода Со“».

18ТӀаккха МигӀдалера Марема, яха мурдашка аьлар: «Сона Веза Аьла вайра!» Цо шийга аьннар а дӀадийцар.


Ӏийса мурдашта бӀаргагор

19Цу кӀирандийнахьа, сайрийна, шоаш жугтий дина кулгалхойх кхерандаь ниӀ дӀакъейла мурдаш Ӏеш болаш, чу а ваьнна юккъе дӀа а этта Ӏийсас аьлар: «Машар хилба шоана!»

20Из а аьнна, Ший кулгаш а оагӀув а гойтар Цо. Веза Аьла вайча, хозахийтар мурдашта. 21ТӀаккха юха а аьлар Ӏийсас царга: «Машар хилба шоана! Со Дас вайта хилара тарра, Аз шо а дохийт!»[+]

22Из аьнна, Ӏи а теха, Ӏийсас аьлар: «ДӀаэца Даьла Са[+]. 23Оаш ший къиношта гештдаьр – гештдаь ва. Оаш ший къиношта гешт ца даьр – гештдаь вац».


Ӏийса а, Томас а

24ХӀаьта укх шийттанех цаӀ, шийх Шолаваьр оалаш вола Томас, Ӏийса венача хана мурдашца вацар[+]. 25Цудухьа цу мурдаша Томасага аьлар: «Тхона Веза Аьла вайра».

ХӀаьта Томаса аьлар царга: «Нагахьа сайна Цун кулгаш тӀа хьастамех йиса човнаш а ца гой, хьастама лар йолча са пӀелг а ца булле, сай кулг Цун оагӀонна хиннача човна чу а ца дохийте, фуннагӀа хилча а тешаргвац со».

26Цул тӀехьагӀа кӀира даьлча, мурдаш юха а гулбенна багӀар цӀагӀа. Томас а вар царца. НиӀ дӀакъайла а йолаш, Ӏийсас цӀагӀа чу а вена, юккъе дӀа а этта, аьлар царга: «Машар хилба шоана!»

27ТӀаккха Томасага Ӏийсас аьлар: «Хьай пӀелг хьа а кховдабий хьажа Са кулгашка, хӀаьта хьай кулг хьакховдадий Са оагӀон чу дилла. Ма хила ца тешаш, амма тешаш хила».

28Томаса жоп луш аьлар Ӏийсайга: «Са Веза Аьла, са Даьла!»[+]

29Ӏийсас аьлар цунга: «Хьо теш, хьайна Со бӀаргавайнадаь. Даькъала бу-кх Со бӀаргавайна воаццашехь а Сох тешараш».


Укх кинижка маӀан

30Кхы а дукха тамашийна белгалонаш гойтар Ӏийсас Ший мурдашта, укх йоазон тӀа язъяь а йоацаш[+]. 31ХӀаьта ераш яздаьд Ӏийса Масихь, Даьла ВоӀ хиларах шо тешийтара[*] а, тӀаккха, Цунах тийша, Цун цӀерагӀа шоана бакъдола вахар хилийтара а[+].

### 21


Ӏийсас Ше ворхӀ мурда гойтар

1Цул тӀехьагӀа Тверия-Ӏама йисте Ӏийсас юха а Ший мурдашта гойтар Ше. Иштта гойтар Ӏийсас Ше цига[+]. 2Цу хана ШимӀон-Кефа а, Томас а, шийх Шолаваьр оалаш вола, Галил-мехкара Къана-юртара Нетаниел а, Зевадияй къонгаш а, Ӏийсай мурдех вола кхы шиъ а – уж цхьана бар[+].

3ШимӀон-Кефас аьлар царга: «Со чкъаьрий лувца вода».

Вокхар аьлар цунга: «Тхо а доагӀа хьоца». Ара а байнна хинкема чу хайшар уж, амма цу бус цар хӀама лацанзар.

4ХӀаьта Ӏуйре тӀайоагӀача хана Ӏийса берда йисте дӀаэттар, амма мурдашта ханзар Из Ӏийса вий[+].

5Ӏийсас аьлар царга: «ДоттагӀий, чкъаьрий дий шуга?»

Цар жоп делар: «Дац», – аьнна.

6ТӀаккха Ӏийсас аьлар царга: «Шоай чкъаьрий лувца боанг хинкемана аьтта оагӀорахьа чутасса, тӀаккха корадергда шоана чкъаьрий».

Цар боанг чутессар, тӀаккха чкъаьрий сов дукха лаьца хиларах из боанг хьалъяккха магацар царна. 7ТӀаккха Ӏийсайна къаьстта дукха везача мурдо Кефайга аьлар: «Ер Веза Аьла ва».

Из Веза Аьла волга хезача, ШимӀон-Кефас ший тӀера барзкъа хьа тӀа кхеллар (чурча барзкъаца вар из), из дӀа а дийхка хи чу кхоссавелар[+]. 8ТӀаккха вож мурдаш, хинкемана тӀехь, шоашта тӀехьа чкъаьрий чудола боанг а текхаеш, Ӏама йисте кхаьчар, уж болчар Ӏама йисте кхача ши бӀаь дол хиллала мара юкъ йоацандаь. 9Мурдашта, хинкемана тӀера шоаш Ӏобессача, боагаш кӀора ала а болаш, цу тӀа чкъаьрий а олгаш а дайра. 10Ӏийсас аьлар царга: «Оашош хӀанз лаьцача чкъаьрех цхьадараш хьада укхаза».

11ШимӀон-Кефас, хинкема чу а ваьнна, шийна чу йизза доккхий чкъаьрий дола боанг Ӏама чура лаьтта хьаозайир. Беррига чкъаьра бӀаь шовзткъа кхойтта бар. Уж ишттал дукха доллашехь а, чкъаьрий лоаца боанг яттӀанзар. 12Ӏийсас аьлар царга: «Хьадувла, марта[*] даа шоашта».

ХӀаьта мурдех цхьаккха а вихьанзар Цунга хатта: «Хьо малав?» ХӀана аьлча мурдашта ховр, Из Веза Аьла волга. 13Ӏийсас тӀа а ваха, олгаш хьа а ийца, мурдашта дӀаделар, тӀаккха чкъаьра а дӀабелар. 14Из дар венначура дийнвенначул тӀехьагӀа Ӏийсас Ший мурдашта Ше кхозлагӀа гойтар[+].


Ӏийса а Кефа а

15Уж марта диа баьлча, ШимӀон-Кефага Ӏийсас аьлар: «Яхьяй воӀ ШимӀон! Царел дукхагӀа кӀоаргга везий-хьогӀ хьона Со?»

Кефас аьлар: «ХӀаа, Веза Аьла, Хьона хов, сона Хье везалга».

ТӀаккха Ӏийсас аьлар Кефага: «Са Ӏаьхарий доажаде Ӏа».

16ТӀаккха юха шозлагӀа а аьлар Ӏийсас Кефага: «Яхьяй воӀ ШимӀон, кӀоаргга везий-те хьона Со?»

Кефас жоп делар: «ХӀаа, Веза Аьла, Хьона хов, сона Хье везалга».

Ӏийсас аьлар цунга: «Са устагӀий Ӏу хила хьо».

17КхозлагӀа а аьлар Ӏийсас: «Яхьяй воӀ ШимӀон, везий-те хьона Со?»

Кефайна халахийтар, Ӏийсас шийга кхозлагӀа а хаьттача: «Везий-те хьона Со?» – аьнна. ТӀаккха Кефас аьлар Цунга: «Веза Аьла, Хьона деррига хов. Хьона хов, сона Хье везалга».

Ӏийсас аьлар Кефага: «Са устагӀий доажаде Ӏа. 18Боккъала ях Аз хьога, хьо къона волча хана, Ӏайха хьайна юкъ йийхке хьайна ловчча моттиге водарий хьо. ХӀаьта хьо къавелча, хьай кулгаш дӀа а кховдадаь, кхычунга хьай юкъ ехкийтаргья Ӏа, хьайна ца ловча а вугаргва хьо».

19Иштта аьлар Ӏийсас Кефага, цо малагӀча Ӏоажалца Даьла везвергва дӀахойташ. ТӀаккха из аьнна, Ӏийсас кхы а тӀатехар: «Сона тӀехьаотта хьо»[+].


Ӏийса а, Цунна къаьстта везаш вола мурд а

20Кефа юхахьежача, цунна вайра шийна тӀехьавоагӀа, Ӏийсайна къаьстта везаш вола мурд. (Песахьа пхьер дуача хана, Ӏийсай наькха тӀа теӀа Ӏийна вола а, Цунга: «Веза Аьла, малав Хьона тийшаболх бергбар?» – аьнна вола а мурд вар из.)[+] 21Иштта из мурд бӀаргавайна, Кефас аьлар Ӏийсайга: «Веза Аьла, хӀаьта укханах фу хургда?»

22Ӏийсас аьлар Кефага: «Сона, Се юхавалцца, из дуненахь висар ловш хилча, хьа фу бала ба цунца? Хьо Сона тӀехьаотта».

23Иштта даьржар дина вежарашта юкъе из «мурд лергвац» аьнна дешаш. ТӀаккха Ӏийсас из лергвац аланзар. Ӏийсас аьлар: «Сона, Со юхавалцца, из дунен тӀа висар ловш хилча, хьа фу бала ба цунца?»

24Из мурд ва цунна тешалдаьр а, цунах яздаьр а, хӀаьта тхона хов цун тешал бакъдолга[+].

25Кхы дукха а дар Ӏийсас даь гӀулакхаш. Нагахь санна цу дерригнех яьздича, хетаргахьа, укх дерригача дунен чу а хошаргдацар яздаь кинижкаш[+].

## Сулейма-пайхамара кицай темаш


Сулейма-пайхамара кицай темаш

Сулейма-пайхамара кицай темаш

1 | аьлдиташ; йоахараш | сплетни | 10:18; 11:13; 16:28; 17:4; 18:8; 20:19; 25:23; 26:20; 26:22
2 | аьсалал | смирение | 3:34; 11:2; 15:1, 33; 16:19; 18:12; 22:4; 25:15; 29:23
3 | бакъдар | истинность | 8:6-8; 9:9; 12:17; 12:19; 14:5; 16:13; 17:26; 18:17; 23:23; 24:26
4 | бала, балаш | беда, несчастья | 1:26; 1:27; 1:33; 3:25; 6:15; 9:12; 10:1; 10:10; 10:22; 11:8; 11:15; 12:13; 12:21; 13:20; 13:21; 14:10; 15:6; 15:13; 15:15; 15:27; 17:5; 17:15; 17:2; 17:25; 22:8; 23:29; 24:10; 24:16; 24:22; 25:19; 25:20; 27:3; 27:10; 28:3; 28:14; 29:21; 30:10; 31:7
5 | безам | любовь | 3:3; 5:19; 7:18; 10:12; 13:15; 14:22; 16:6; 17:9; 19:22; 20:28; 27:5
6 | бекхам, пхьа | месть | 6:34; 20:22; 24:29
7 | болх, къахьегам | работа | 6:6-11; 10:4; 10:5; 10:26; 11:18; 12:11; 12:14; 12:24; 12:27; 13:4; 14:23; 15:19; 16:26; 18:9; 19:15; 19:24; 20:4; 20:13; 21:5; 21:25; 22:13; 24:27; 24:30-34; 26:13-16; 28:19; 31:15; 31:17
8 | вахар | жизнь | 1:3; 1:19; 1:33; 1:19; 3:1-2; 3:16; 3:18; 3:21-22; 3:31; 4:4; 4:10; 4:13; 4:20-22; 4:23; 5:6; 5:11; 6:23; 6:26; 7:2; 8:14; 8:35; 9:11; 10:2; 10:11; 10:16; 10:17; 10:27; 11:18; 11:19; 11:28; 11:30; 12:21; 12:28; 13:3; 13:8; 13:9; 13:12; 13:14; 14:27; 14:34; 15:4; 15:9; 15:24; 15:27; 15:31; 16:15; 16:17; 16:22; 18:1; 18:21; 19:1; 19:3; 19:10; 19:16; 19:23; 20:2; 20:20; 21:9; 21:19; 21:21; 22:4; 22:5; 22:23; 23:22; 24:12; 24:20; 25:24; 28:16; 28:18; 28:27; 29:13; 31:12
9 | вежарий | братья | 6:19; 17:2; 17:17; 18:19; 18:24; 27:10
10 | гӀадвахар, гӀозал, сакъердам | радость | 1:22; 10:1; 10:23; 10:28; 11:10; 12:20; 12:25; 14:10; 14:13; 15:13; 15:15; 15:21; 15:23; 15:30; 17:5; 17:21; 17:22; 21:15; 21:17; 23:15-16; 23:24-25; 24:17; 28:12; 29:2; 29:3; 29:17; 31:25
11 | гӀайгӀа, сагото | горе, переживание | 1:27; 10:1; 12:25; 14:10; 14:13; 15:13; 15:15; 15:16; 17:22; 23:29; 24:10; 25:20; 29:2; 31:6
12 | Дала йоакхо яр, Дала лорадар | забота Бога (о ком-то) | 2:7-8; 3:25-26; 10:3; 10:29; 14:26; 14:27; 15:25; 16:6; 18:10; 19:23; 22:12; 22:22-23; 23:10-11; 30:5
13 | Даьла низ | сила, могущество Бога | 5:21; 8:22-31; 15:3; 15:11; 16:1; 16:2; 16:4; 16:9; 16:33; 17:3; 19:21; 20:12; 20:24; 21:1; 21:2; 21:12; 21:30; 21:31; 24:11-12
14 | Даьла эгӀазал | гнев Бога | 3:32-33; 6:16-19; 10:3; 11:1; 11:20; 12:2; 12:22; 15:8-9; 15:25; 15:26; 15:29; 16:2; 17:15; 20:10; 20:23; 24:18
15 | Даьлагара даькъалдар | благословение от Бога | 2:7; 3:1-2; 3:13-18; 3:33-34; 8:18; 8:32; 8:34; 10:22; 10:24; 11:1; 11:20; 11:28; 12:2; 12:22; 12:24; 13:4; 13:13; 13:21; 14:9; 14:21; 15:6; 15:8; 15:9; 15:22; 15:26; 16:3; 16:20; 18:22; 19:8; 20:7; 21:3; 21:21; 22:9; 25:21-22; 28:13; 28:14; 28:20; 29:18
16 | Даьлах кхерар | страх перед Богом | 1:7; 1:29; 2:5; 3:7; 8:13; 9:10; 10:27; 14:2; 14:26; 14:27; 15:16; 15:33; 16:6; 19:23; 22:4; 23:17; 24:21; 28:14; 29:25; 31:30
17 | Даьлах тийша хилар, догдоахилга | надежда на Бога | 3:5-6; 16:20; 20:22; 28:25; 29:25; 29:26; 30:5
18 | дегабуамбар | ревность | 6:34-35; 27:4
19 | дезал, бераш | семья, дети | 3:11-12; 10:1; 10:5; 11:29; 12:4; 13:1; 13:22; 13:24; 14:1; 14:11; 14:26; 15:20; 17:6; 17:21; 17:25; 18:22; 19:13; 19:14; 19:18; 19:26; 20:7; 20:11; 20:20; 21:9; 21:19; 22:6; 22:15; 23:13-14; 23:22-25; 25:24; 27:8; 27:11; 27:15-16; 28:7; 28:24; 29:3; 29:15; 29:17; 30:11; 30:17; 31:10-31
20 | Деррига а Даьла кара хилар | Божье всевластие | 16:1; 16:3-4; 16:9; 16:33; 19:21; 20:24; 21:2
21 | дика дагалоацамаш, аьттув бола дагалоацамаш | хорошие планы, успешные планы | 14:12; 14:16; 16:2; 16:25; 16:33; 18:18; 22:3; 27:12
22 | ...дикагӀа да... | ...лучше, чем... | 12:9; 15:16; 15:17; 16:8; 16:16; 16:19; 16: 32; 17:1; 17:12; 19:1; 19:22; 21:9; 21:19; 22:1; 25:7; 25:24; 27:5; 27:10; 28:6
23 | дог, са | сердце, душа | 2:10; 3:1; 3:3; 4:4; 4:23; 6:14; 6:18; 6:21; 7:3; 7:25; 11:20; 12:20; 12:25; 13:12; 14:10; 14:13; 14:30; 14:33; 15:4; 15:11; 15:13; 15:14; 15:15; 15:30; 16:24; 17:3; 17:20; 17:22; 18:14; 20:5; 20:9; 21:1; 21:2; 22:15; 23:19; 24:12; 24:13-14; 24:17; 25:20; 26:23; 26:24-25; 27:9; 27:19
24 | догдоахилга, хьашташ | надежды, мечты, нужды | 3:26; 10:3; 10:24; 10:28; 11:6; 11:7; 11:23; 12:5; 12:11; 13:4; 13:19; 14:22; 15:22; 16:1; 16:3; 19:21; 20:5; 20:18; 21:5; 21:25; 24:14; 28:19
25 | доттагӀал | дружба | 13:20; 14:7; 14:20; 17:9; 17:17; 18:24; 19:4; 19:6; 19:7; 20:6; 22:24-25; 25:17; 27:6; 27:10; 28:7
26 | дугӀа, сагӀа | молитва, жертвоприношение | 14:9; 15:8; 15:29; 20:25; 21:3; 21:27; 28:9
27 | зер | испытание | 17:3; 27:21
28 | иман; иман дола саг, нах | праведность, праведник(и) | 1:3; 2:7; 2:9; 2:20; 2:21; 3:32; 3:33; 4:18; 8:18; 8:20; 11:6; 25:5
29 | камаьршал | щедрость | 11:25-26; 14:21; 14:31; 19:6; 19:17; 21:26; 22:9; 28:27; 31:20
30 | кхааш | взятки | 15:27; 17:8; 17:23; 21:14; 28:21; 29:4
31 | кхетамца кхевар | воспитание, образование | 3:11-12; 13:24; 19:18; 20:30; 22:6; 22:15; 23:13-14; 29:15; 29:17; 29:19; 29:21
32 | кхыча сага декхара кӀалъоттар | поручительство | 6:1-5; 11:15; 17:18; 20:16; 22:26-27; 27:13
33 | къамаьлаш | слова уст | 2:12; 2:16; 5:3-4; 8:6-9; 10:6; 10:8; 10:10; 10:11; 10:13; 10:14; 10:19; 10:20; 10:21; 10:31; 10:32; 11:9; 11:11; 11:12; 12:6; 12:13; 12:14; 12:18; 12:19; 12:22; 12:25; 13:2; 13:3; 13:5; 14:3; 14:23; 15:1; 15:2; 15:4; 15:7; 15:23; 15:26; 15:28; 16:21; 16:23; 16:24; 16:27; 17:4; 17:7; 17:27; 17:28; 18:2; 18:4; 18:6; 18:7; 18:13; 18:20; 18:21; 19:13; 20:15; 20:19; 21:9; 21:19; 21:23; 22:11; 22:14; 24:26; 25:11; 25:15; 26:7; 26:9; 28:23; 29:5; 29:19; 29:20
34 | къахетам, йоакхо | милосердие забота | 11:17; 12:10; 14:21; 14:31; 19:17; 20:28; 21:10; 25:21-22; 28:27
35 | къел | нищета | 6:10-11; 10:3; 10:4; 10:15; 11:24; 12:9; 12:11; 13:7; 13:8; 13:18; 13:23; 13:25; 14:20; 14:21; 14:23; 14:31; 15:16; 15:17; 17:5; 18:23; 19:1; 19:4; 19:7; 19:17; 19:22; 20:13; 21:5; 21:13; 21:17; 22:2; 22:7; 22:22-23; 23:20-21; 28:3; 28:6; 28:11; 28:19; 28:22; 28:27; 29:7; 29:13; 29:14; 30:8-9; 30:14; 31:8-9
36 | ладувгӀар | слушание, послушание | 1:2; 1:8; 1:24; 1:33; 4:1; 4:10; 4:20; 5:1; 5:7; 5:13; 7:24; 8:6; 8:32; 8:33; 8:34; 10:8; 10:17; 12:15; 13:10; 15:5; 15:29; 15:31; 17:4; 19:20; 23:19; 23:22; 25:12; 27:9; 28:9; 29:12; 29:19; 30:17
37 | лазараши могашали | болезни и здоровье | 3:8; 4:22; 15:30; 18:14
38 | лоралуш хилар | осторожность, осмотрительность | 4:23; 4:25-27; 12:13; 13:14; 14:15; 14:16; 14:27; 18:7; 19:2; 19:16; 20:25; 21:20; 21:29; 22:3; 22:5; 22:25; 23:1-3; 27:12; 29:6; 29:25
39 | малар, къаракъ мелар | спиртной напиток, пьянство | 20:1; 23:20-21; 23:29-35; 31:4-7
40 | маьре яхар, саг йоалаяр; дика сесаг | брак, хорошая жена | 5:15-20; 11:16; 12:4; 14:1; 18:22; 19:13; 19:14; 21:9; 21:19; 25:24; 27:15-16; 31:10-31
41 | мекъал | лень | 6:6-11; 10:4; 10:5; 10:26; 12:24; 12:27; 19:15; 20:13; 21:25-26
42 | наьха сесагаца лелар | прелюбодеяние | 2:16-19; 5:1-23; 6:20-35; 7:1-27; 9:13-18; 22:14; 23:27-28; 29:3; 30:20; 31:3
43 | никъ (вахара никъ, даькъала никъ, имане никъ, Ӏоажалга бода никъ) | путь (путь жизни, благословенный путь, праведный путь, путь к смерти) | 1:31; 2:9; 2:12-15; 2:20; 3:5-6; 3:17; 3:31-32; 4:11-12; 4:14-15; 4:18-19; 4:26-27; 5:21; 6:23; 7:25-27; 8:32; 9:6; 10:9; 10:17; 11:5; 11:20; 12:15; 12:26; 12:28; 13:15; 14:2; 14:8; 14:12; 14:22; 15:9; 15:10; 15:19; 15:21; 15:24; 16:7; 16:9; 16:17; 16:25; 16:29; 19:1; 20:24; 21:8; 21:16; 22:5; 22:6; 23:19; 28:6; 28:10; 28:18; 29:18
44 | низ бар, къизал | насилие, жестокость | 1:11-19; 3:31; 4:17; 6:12-15; 10:6; 10:11; 13:2; 16:29; 21:7; 26:6
45 | нийсхо | справедливость | 8:15-16; 12:5; 21:3; 21:7; 24:25; 28:5; 28:23; 29:4; 29:7; 29:14; 29:26; 29:27; 31:8-9
46 | оалал, паччахьал, паччахьаш | правление, власть, цари | 8:15-16; 11:14; 14:28; 14:35; 16:10; 16:12; 16:13; 16:14; 16:15; 19:10; 19:12; 20:2; 20:8; 20:16; 20:26; 20:28; 21:1; 22:8; 22:11; 22:29; 24:21-22; 25:2; 25:3; 25:5: 25:6-7; 28:2; 28:15; 28:16; 28:28; 29:2; 29:4; 29:12; 29:14; 29:26; 30:22; 30:27; 30:28; 30:31; 31:3; 31:4-5
47 | оапаш | ложь | 2:12; 2:16; 3:32; 4:24; 6:16-19; 6:24; 7:5; 8:13; 10:18; 11:3; 11:20; 12:13; 12:17; 12:19; 12:20; 12:22; 13:5; 13:15; 14:5; 14:25; 16:28; 17:4; 17:7; 17:20; 19:1; 19:5; 19:9; 19:22; 20:17; 21:6; 22:12; 24:28; 25:14; 25:18; 25:19; 26:18-19; 26:28; 29:12; 30:8
48 | Оахаш аьннар оардаш корадаьд. | “Что посеешь, то и пожнешь” | 11:27; 11:31; 12:14; 13:2; 14:3; 14:14; 18:20; 18:21; 21:13; 22:8; 24:12; 26:27; 27:18; 28:10
49 | рузкъа | достаток, богатство | 3:9-10; 3:16; 5:7-10; 8:18; 10:2; 10:4; 10:15; 10:22; 11:4; 11:16; 11:18; 11:24; 11:25; 11:28; 12:9; 13:7; 13:8; 13:11; 13:22; 14:20; 14:24; 15:6; 15:16; 15:17; 15:27; 16:8; 16:16; 16:19; 17:8; 17:23; 18:11; 18:16; 18:23; 19:4; 19:6; 19:10; 19:14; 20:21; 21:6; 21:20; 22:1; 22:2; 22:4; 22:7; 22:16; 23:4-5; 27:23-27; 28:6; 28:8; 28:11; 28:16; 28:20; 28:22; 30:8-9
50 | сабар | терпение | 12:16; 14:29; 14:30; 15:18; 16:32; 17:27; 19:11; 20:3; 25:15; 29:22
51 | сабаре хилар, цавохар | самоконтроль | 13:3; 15:28; 17:28; 21:23; 25:28; 29:11
52 | сий | уважение, почет | 1:8-9; 3:16; 3:35; 4:7-9; 8:18; 10:7; 11:11; 11:16; 11:26; 12:4; 12:8; 13:18; 14:18; 14:19; 14:28; 15:33; 16:31; 17:6; 17:26; 18:12; 19:11; 20:3; 20:29; 21:21; 22:1; 22:4; 25:2; 25:6-7; 25:27; 26:1; 26:8; 27:18; 27:21; 29:23; 31:25; 31:30-31
53 | сийдоадар, сийдовр, юхьӀаьржо, эхь | бесчестие, позор, стыд | 3:35; 6:33; 7:13; 9:7; 10:5; 10:7; 11:26; 12:4; 12:8; 13:5; 13:18; 14:34; 14:35; 18:3; 18:13; 19:26; 25:7; 25:8; 25:9-10; 25:22; 28:7; 29:15
54 | сонтал | гордость, надменность | 3:7-8; 6:16-17; 8:13; 11:2; 13:10; 16:5; 16:18; 16:19; 17:19; 18:12; 21:4; 21:24; 25:6-7; 26:12; 27:1-2; 28:11; 29:23; 30:32
55 | таӀазар | наказание | 10:13; 11:21; 13:24; 15:10; 16:5; 17:5; 17:10; 17:11; 19:5; 19:19; 19:25; 19:29; 20:22; 20:30; 21:11 26:3
56 | тешал, теш | свидетельство, свидетель | 12:17; 14:5; 14:25; 19:5; 19:9; 19:28; 21:28; 24:28; 25:18
57 | тешам | верность | 1:3; 3:3-4; 11:13; 12:17; 12:22; 13:17; 14:22; 16:6; 19:22; 20:6; 20:28; 21:18; 22:21; 25:13; 28:20
58 | тоадар, гӀалаташ гучадахар, бехк баккхар | исправление, обличение, упрек | 1:23; 1:25; 1:30; 3:11-12; 5:12-13; 6:23; 9:7-8; 10:8; 10:17; 12:1; 13:1; 13:18; 15:5; 15:10; 15:12; 15:31; 15:32; 17:10; 19:25; 20:30; 21:11; 25:12; 27:5; 27:6; 28:23; 29:1; 29:19; 30:5-6
59 | хар, довзар | знание | 1:4-5; 2:6; 2:10; 8:9; 8:10; 8:12; 10:14; 12:1; 12:23; 13:16; 14:6; 14:18; 15:2; 15:7; 15:14; 17:27; 18:15; 19:27; 22:12; 22:20; 23:12; 24:4
60 | харцо, харцдар | несправедливость | 10:2; 11:1; 13:23; 14:34; 15:25; 15:27; 16:8; 16:19; 17:15; 17:23; 17:26; 18:5; 20:10; 20:17; 20:23; 22:22-23; 22:28; 23:10-11; 24:11-12; 24:15-16; 24:23-24; 28:21; 29:4
61 | хоамахой (дика а, во а) | вестники (хорошие и плохие) | 13:17; 16:14; 25:13; 25:25; 26:6
62 | хоаставар, ца доагӀаш хоаставар | лесть | 6:24; 26:28; 28:23; 29:5
63 | хьагӀ | зависть | 3:31; 14:30; 23:17; 24:1; 24:19
64 | хьаькъал | мудрость | 1:1-2; 1:5-6; 1:7; 1:20-33; 2:1-6; 2:10; 2:12; 2:16; 3:5; 3:7; 3:13-18; 3:19; 3:35; 4:5-19; 5:1; 6:6; 7:4; 8:1-36; 9:1-6; 9:8-9; 9:10-12; 10:1; 10:8; 10:13; 10:14; 10:23; 10:31; 11:2; 11:12; 11:14; 11:29; 11:30; 12:8; 12:15; 12:16; 12:18; 12:23; 13:1; 13:10; 13:14; 13:15; 13:16; 13:20; 14:1; 14:3; 14:6; 14:8; 14:15; 14:16; 14:24; 14:33; 15:2; 15:7; 15:12; 15:20; 15:31; 15:33; 16:14; 16:16; 16:21; 16:22; 16:23; 17:2; 17:10; 17:16; 17:24; 17:28; 18:1; 18:4; 18:15; 19:8; 19:11; 19:20; 19:25; 20:1; 20:15; 20:18; 20:26; 21:11; 21:20; 21:22; 21:30; 22:17; 23:4; 23:9; 23:15; 23:19; 23:23; 23:24; 24:3-4; 24:5-6; 24:7; 24:14; 24:23; 25:12; 26:5; 26:12; 26:16; 27:11; 28:11; 28:26; 29:3; 29:8; 29:9; 29:11; 29:15; 30:3; 30:24; 31:1; 31:26
65 | хьаьналал, хьаьнала вар, хьаьнала бараш | непорочность, непорочный, непорочные | 10:2; 10:3; 10:6; 10:7; 10:11; 10:16; 10:20; 10:21; 10:24; 10:25; 10:28; 10:30; 10:31; 10:32; 11:4; 11:5; 11:6; 11:8; 11:9; 11:10; 11:11; 11:18; 11:19; 11:21; 11:23; 11:28; 11:30; 11:31; 12:3; 12:5; 12:6; 12:7; 12:10; 12:12; 12:13; 12:21; 12:26; 12:28; 13:5; 13:6; 13:9; 13:21; 13:22; 13:25; 14:9; 14:11; 14:14; 14:19; 14:32; 14:34; 15:6; 15:8; 15:9; 15:28; 15:29; 16:8; 16:12; 16:17; 16:31; 18:10; 20:7; 21:3; 21:15; 21:18; 21:21; 21:26; 21:29; 23:24; 24:1; 24:15; 24:16; 25:26; 28:1; 28:10; 28:12; 28:28; 29:2; 29:6; 29:7; 29:10; 29:16; 29:27
66 | хьехам | наставление | 1:2; 1:7; 1:8-9; 1:25; 3:1-2; 4:1; 4:2; 5:12; 5:13; 5:23; 6:20; 6:23; 7:2; 8:10; 8:33; 10:17; 11:14; 12:1; 13:13; 13:14; 13:18; 15:5; 15:32; 19:20; 19:27; 22:17; 23:12; 23:23; 30:1
67 | хьехар | совет | 1:30; 8:14; 4:4; 4:13; 5:13; 6:22; 8:14; 9:9; 12:15; 13:1; 13:10; 15:22; 16:20; 19:20; 20:18; 21:11; 21:30; 22:20; 24:6; 27:9
68 | хӀалакьхилар | гибель | 1:32; 2:18-19; 3:25-26; 5:3-5; 5:22-23; 7:25-27; 8:36; 9:17-18; 10:2; 10:7; 10:8; 10:10; 10:14; 10:15; 10:21; 11:3; 11:4; 11:5; 11:7; 11:9; 11:14; 11:19; 12:6; 12:7; 12:28; 13:3; 13:6; 13:9; 13:14; 14:11; 14:12; 14:27; 14:28; 14:32; 15:10; 15:11; 15:24; 16:18; 16:25; 17:19; 18:7; 18:12; 19:3; 19:9; 19:16; 19:18; 20:20; 21:6; 21:7; 21:16; 21:25; 21:28; 23:13-14; 24:11; 24:16; 26:28; 27:20; 28:18; 29:1; 29:5; 29:16; 31:3
69 | хӀиллал | коварство | 2:15; 3:32; 6:12; 8:8; 11:3; 12:2; 14:17; 16:27
70 | цабезам, гоамал | ненависть | 1:22; 1:29; 5:13;6:16; 8:13; 8:36; 9:8; 10:12; 10:18; 12:1; 13:5; 15:17; 15:27; 19:7; 25:17; 26:26; 26:28; 29:10
71 | цӀаьрматал | жадность | 11:24; 11:26; 15:27; 21:26; 23:6-8; 27:20; 28:8; 28:20; 28:22; 28:25; 30:15-16
72 | ше ше Ӏехавар | самообман | 12:11; 12:15; 14:12; 16:2; 16:25; 18:11; 18:17; 20:6; 21:2; 30:12
73 | ше ше хеставар | самовосхваление | 17:19; 27:1; 27:2
74 | ше яхар мара ца дар, ший оамал хилар | своеволие, своенравность | 1:24-32; 10:17; 12:1; 12:15; 13:1; 13:13; 14:16; 15:5; 15:10; 15:32; 18:1; 18:2; 19:27; 28:9; 28:14; 29:1
75 | чӀоагӀа низ тӀабахийтар | усердие, трудолюбие | 10:4; 10:5; 12:11; 12:24; 12:27; 13:4; 14:23; 28:19
76 | эгӀазал | гнев | 12:16; 14:17; 14:29; 14:35; 15:1; 15:18; 16:14; 19:11; 19:12; 19:19; 20:2; 21:14; 22:24-25; 25:23; 27:4; 29:8; 29:11; 29:22; 30:33
77 | эгӀар, дов | кофликт, ссоры, споры | 3:30; 10:12; 13:10; 15:18; 16:28; 17:1; 17:11; 17:14; 17:19; 18:18; 18:19; 20:3; 22:10; 26:17; 26:21; 28:25; 29:8; 29:9; 29:22; 30:33
78 | Ӏоасал | недостойное поведение | 1:10-19; 2:12-15; 2:21-22; 3:29; 3:33; 3:34; 4:14-17; 4:19; 5:22-23; 6:12-15; 9:7-8; 9:12; 10:3; 10:7; 10:10; 10:16; 10:19; 10:24; 10:27; 10:28; 10:29; 10:30; 10:32; 11:3; 11:5; 11:6; 11:7; 11:8; 11:10; 11:18; 11:19; 11:20; 11:21; 11:23; 11:27; 11:31; 12:2; 12:3; 12:5; 12:7; 12:20; 12:21; 12:26; 13:1; 13:2; 13:5; 13:6; 13:9; 13:15; 13:21; 13:22; 13:25; 14:6; 14:9; 14:11; 14:17; 14:19; 14:21; 14:22; 14:32; 14:34; 15:6; 15:8; 15:9; 15:12; 15:26; 15:28; 15:29; 16:4; 16:27; 16:29; 16:30; 17:4; 17:5; 17:11; 17:19; 17:20; 19:25; 19:28; 19:29; 21:4; 21:7; 21:10; 21:11; 21:12; 21:18; 21:24; 21:27; 22:5; 22:8; 22:10; 22:12; 24:1-2; 24:9; 24:16; 24:19-20; 26:23; 26:24-26; 28:1; 28:12; 28:13; 28:28; 29:2; 29:6; 29:8; 29:16; 29:22; 29:27
79 | Ӏовдалал | глупость | 1:2; 1:7; 1:22; 1:32; 3:35; 5:23; 6:32; 8:5; 9:6; 9:13-18 10:1; 10:8; 10:10; 10:13; 10:14; 10:18; 10:21; 10:23; 11:22; 11:29; 12:11; 12:15; 12:16; 12:23; 13:16; 13:19; 13:20; 14:1; 14:3; 14:7; 14:8; 14:9; 14:16; 14:17; 14:18; 14:24; 14:29; 14:33; 15:2; 15:5; 15:7; 15:14; 15:20; 15:21; 16:22; 17:7; 17:10; 17:12; 17:16; 17:18; 17:21; 17:24; 17:25; 17:28; 18:2; 18:6; 18:7; 18:13; 19:1; 19:3; 19:10; 19:13; 19:29; 20:3; 21:20; 22:15; 23:9; 24:7; 24:9; 24:30; 26:1; 26:3; 26:4; 26:5; 26:6; 26:7; 26:8; 26:9; 26:10; 26:11; 26:12; 27:3; 27:22; 28:26; 29:9; 29:11; 29:20; 30:2; 30:22; 30:32


Сулейма-пайхамара кицай темаш


аьлдиташ; йоахараш (сплетни) 10:18; 11:13; 16:28; 17:4; 18:8; 20:19; 25:23; 26:20; 26:22


аьсалал (смирение) 3:34; 11:2; 15:1, 33; 16:19; 18:12; 22:4; 25:15; 29:23


бакъдар (истинность) 8:6-8; 9:9; 12:17; 12:19; 14:5; 16:13; 17:26; 18:17; 23:23; 24:26


бала, балаш (беда, несчастья) 1:26; 1:27; 1:33; 3:25; 6:15; 9:12; 10:1; 10:10; 10:22; 11:8; 11:15; 12:13; 12:21; 13:20; 13:21; 14:10; 15:6; 15:13; 15:15; 15:27; 17:5; 17:15; 17:2; 17:25; 22:8; 23:29; 24:10; 24:16; 24:22; 25:19; 25:20; 27:3; 27:10; 28:3; 28:14; 29:21; 30:10; 31:7


безам (любовь) 3:3; 5:19; 7:18; 10:12; 13:15; 14:22; 16:6; 17:9; 19:22; 20:28; 27:5


бекхам, пхьа (месть) 6:34; 20:22; 24:29


болх, къахьегам (работа) 6:6-11; 10:4; 10:5; 10:26; 11:18; 12:11; 12:14; 12:24; 12:27; 13:4; 14:23; 15:19; 16:26; 18:9; 19:15; 19:24; 20:4; 20:13; 21:5; 21:25; 22:13; 24:27; 24:30-34; 26:13-16; 28:19; 31:15; 31:17


вахар (жизнь) 1:3; 1:19; 1:33; 1:19; 3:1-2; 3:16; 3:18; 3:21-22; 3:31; 4:4; 4:10; 4:13; 4:20-22; 4:23; 5:6; 5:11; 6:23; 6:26; 7:2; 8:14; 8:35; 9:11; 10:2; 10:11; 10:16; 10:17; 10:27; 11:18; 11:19; 11:28; 11:30; 12:21; 12:28; 13:3; 13:8; 13:9; 13:12; 13:14; 14:27; 14:34; 15:4; 15:9; 15:24; 15:27; 15:31; 16:15; 16:17; 16:22; 18:1; 18:21; 19:1; 19:3; 19:10; 19:16; 19:23; 20:2; 20:20; 21:9; 21:19; 21:21; 22:4; 22:5; 22:23; 23:22; 24:12; 24:20; 25:24; 28:16; 28:18; 28:27; 29:13; 31:12


вежарий (братья) 6:19; 17:2; 17:17; 18:19; 18:24; 27:10


гӀадвахар, гӀозал, сакъердам (радость) 1:22; 10:1; 10:23; 10:28; 11:10; 12:20; 12:25; 14:10; 14:13; 15:13; 15:15; 15:21; 15:23; 15:30; 17:5; 17:21; 17:22; 21:15; 21:17; 23:15-16; 23:24-25; 24:17; 28:12; 29:2; 29:3; 29:17; 31:25


гӀайгӀа, сагото (горе, переживание) 1:27; 10:1; 12:25; 14:10; 14:13; 15:13; 15:15; 15:16; 17:22; 23:29; 24:10; 25:20; 29:2; 31:6


Дала йоакхо яр, Дала лорадар (забота Бога (о ком-то)) 2:7-8; 3:25-26; 10:3; 10:29; 14:26; 14:27; 15:25; 16:6; 18:10; 19:23; 22:12; 22:22-23; 23:10-11; 30:5


Даьла низ (сила, могущество Бога) 5:21; 8:22-31; 15:3; 15:11; 16:1; 16:2; 16:4; 16:9; 16:33; 17:3; 19:21; 20:12; 20:24; 21:1; 21:2; 21:12; 21:30; 21:31; 24:11-12


Даьла эгӀазал (гнев Бога) 3:32-33; 6:16-19; 10:3; 11:1; 11:20; 12:2; 12:22; 15:8-9; 15:25; 15:26; 15:29; 16:2; 17:15; 20:10; 20:23; 24:18


Даьлагара даькъалдар (благословение от Бога) 2:7; 3:1-2; 3:13-18; 3:33-34; 8:18; 8:32; 8:34; 10:22; 10:24; 11:1; 11:20; 11:28; 12:2; 12:22; 12:24; 13:4; 13:13; 13:21; 14:9; 14:21; 15:6; 15:8; 15:9; 15:22; 15:26; 16:3; 16:20; 18:22; 19:8; 20:7; 21:3; 21:21; 22:9; 25:21-22; 28:13; 28:14; 28:20; 29:18


Даьлах кхерар (страх перед Богом) 1:7; 1:29; 2:5; 3:7; 8:13; 9:10; 10:27; 14:2; 14:26; 14:27; 15:16; 15:33; 16:6; 19:23; 22:4; 23:17; 24:21; 28:14; 29:25; 31:30


Даьлах тийша хилар, догдоахилга (надежда на Бога) 3:5-6; 16:20; 20:22; 28:25; 29:25; 29:26; 30:5


дегабуамбар (ревность) 6:34-35; 27:4


дезал, бераш (семья, дети) 3:11-12; 10:1; 10:5; 11:29; 12:4; 13:1; 13:22; 13:24; 14:1; 14:11; 14:26; 15:20; 17:6; 17:21; 17:25; 18:22; 19:13; 19:14; 19:18; 19:26; 20:7; 20:11; 20:20; 21:9; 21:19; 22:6; 22:15; 23:13-14; 23:22-25; 25:24; 27:8; 27:11; 27:15-16; 28:7; 28:24; 29:3; 29:15; 29:17; 30:11; 30:17; 31:10-31


Деррига а Даьла кара хилар (Божье всевластие) 16:1; 16:3-4; 16:9; 16:33; 19:21; 20:24; 21:2


дика дагалоацамаш, аьттув бола дагалоацамаш (хорошие планы, успешные планы) 14:12; 14:16; 16:2; 16:25; 16:33; 18:18; 22:3; 27:12


...дикагӀа да... (...лучше, чем...) 12:9; 15:16; 15:17; 16:8; 16:16; 16:19; 16: 32; 17:1; 17:12; 19:1; 19:22; 21:9; 21:19; 22:1; 25:7; 25:24; 27:5; 27:10; 28:6


дог, са (сердце, душа) 2:10; 3:1; 3:3; 4:4; 4:23; 6:14; 6:18; 6:21; 7:3; 7:25; 11:20; 12:20; 12:25; 13:12; 14:10; 14:13; 14:30; 14:33; 15:4; 15:11; 15:13; 15:14; 15:15; 15:30; 16:24; 17:3; 17:20; 17:22; 18:14; 20:5; 20:9; 21:1; 21:2; 22:15; 23:19; 24:12; 24:13-14; 24:17; 25:20; 26:23; 26:24-25; 27:9; 27:19


догдоахилга, хьашташ (надежды, мечты, нужды) 3:26; 10:3; 10:24; 10:28; 11:6; 11:7; 11:23; 12:5; 12:11; 13:4; 13:19; 14:22; 15:22; 16:1; 16:3; 19:21; 20:5; 20:18; 21:5; 21:25; 24:14; 28:19


доттагӀал (дружба) 13:20; 14:7; 14:20; 17:9; 17:17; 18:24; 19:4; 19:6; 19:7; 20:6; 22:24-25; 25:17; 27:6; 27:10; 28:7


дугӀа, сагӀа (молитва, жертвоприношение) 14:9; 15:8; 15:29; 20:25; 21:3; 21:27; 28:9


зер (испытание) 17:3; 27:21


иман; иман дола саг, нах (праведность, праведник(и)) 1:3; 2:7; 2:9; 2:20; 2:21; 3:32; 3:33; 4:18; 8:18; 8:20; 11:6; 25:5


камаьршал (щедрость) 11:25-26; 14:21; 14:31; 19:6; 19:17; 21:26; 22:9; 28:27; 31:20


кхааш (взятки) 15:27; 17:8; 17:23; 21:14; 28:21; 29:4


кхетамца кхевар (воспитание, образование) 3:11-12; 13:24; 19:18; 20:30; 22:6; 22:15; 23:13-14; 29:15; 29:17; 29:19; 29:21


кхыча сага декхара кӀалъоттар (поручительство) 6:1-5; 11:15; 17:18; 20:16; 22:26-27; 27:13


къамаьлаш (слова уст) 2:12; 2:16; 5:3-4; 8:6-9; 10:6; 10:8; 10:10; 10:11; 10:13; 10:14; 10:19; 10:20; 10:21; 10:31; 10:32; 11:9; 11:11; 11:12; 12:6; 12:13; 12:14; 12:18; 12:19; 12:22; 12:25; 13:2; 13:3; 13:5; 14:3; 14:23; 15:1; 15:2; 15:4; 15:7; 15:23; 15:26; 15:28; 16:21; 16:23; 16:24; 16:27; 17:4; 17:7; 17:27; 17:28; 18:2; 18:4; 18:6; 18:7; 18:13; 18:20; 18:21; 19:13; 20:15; 20:19; 21:9; 21:19; 21:23; 22:11; 22:14; 24:26; 25:11; 25:15; 26:7; 26:9; 28:23; 29:5; 29:19; 29:20


къахетам, йоакхо (милосердие забота) 11:17; 12:10; 14:21; 14:31; 19:17; 20:28; 21:10; 25:21-22; 28:27


къел (нищета) 6:10-11; 10:3; 10:4; 10:15; 11:24; 12:9; 12:11; 13:7; 13:8; 13:18; 13:23; 13:25; 14:20; 14:21; 14:23; 14:31; 15:16; 15:17; 17:5; 18:23; 19:1; 19:4; 19:7; 19:17; 19:22; 20:13; 21:5; 21:13; 21:17; 22:2; 22:7; 22:22-23; 23:20-21; 28:3; 28:6; 28:11; 28:19; 28:22; 28:27; 29:7; 29:13; 29:14; 30:8-9; 30:14; 31:8-9


ладувгӀар (слушание, послушание) 1:2; 1:8; 1:24; 1:33; 4:1; 4:10; 4:20; 5:1; 5:7; 5:13; 7:24; 8:6; 8:32; 8:33; 8:34; 10:8; 10:17; 12:15; 13:10; 15:5; 15:29; 15:31; 17:4; 19:20; 23:19; 23:22; 25:12; 27:9; 28:9; 29:12; 29:19; 30:17


лазараши могашали (болезни и здоровье) 3:8; 4:22; 15:30; 18:14


лоралуш хилар (осторожность, осмотрительность) 4:23; 4:25-27; 12:13; 13:14; 14:15; 14:16; 14:27; 18:7; 19:2; 19:16; 20:25; 21:20; 21:29; 22:3; 22:5; 22:25; 23:1-3; 27:12; 29:6; 29:25


малар, къаракъ мелар (спиртной напиток, пьянство) 20:1; 23:20-21; 23:29-35; 31:4-7


маьре яхар, саг йоалаяр; дика сесаг (брак, хорошая жена) 5:15-20; 11:16; 12:4; 14:1; 18:22; 19:13; 19:14; 21:9; 21:19; 25:24; 27:15-16; 31:10-31


мекъал (лень) 6:6-11; 10:4; 10:5; 10:26; 12:24; 12:27; 19:15; 20:13; 21:25-26


наьха сесагаца лелар (прелюбодеяние) 2:16-19; 5:1-23; 6:20-35; 7:1-27; 9:13-18; 22:14; 23:27-28; 29:3; 30:20; 31:3


никъ (вахара никъ, даькъала никъ, имане никъ, Ӏоажалга бода никъ) (путь (путь жизни, благословенный путь, праведный путь, путь к смерти)) 1:31; 2:9; 2:12-15; 2:20; 3:5-6; 3:17; 3:31-32; 4:11-12; 4:14-15; 4:18-19; 4:26-27; 5:21; 6:23; 7:25-27; 8:32; 9:6; 10:9; 10:17; 11:5; 11:20; 12:15; 12:26; 12:28; 13:15; 14:2; 14:8; 14:12; 14:22; 15:9; 15:10; 15:19; 15:21; 15:24; 16:7; 16:9; 16:17; 16:25; 16:29; 19:1; 20:24; 21:8; 21:16; 22:5; 22:6; 23:19; 28:6; 28:10; 28:18; 29:18


низ бар, къизал (насилие, жестокость) 1:11-19; 3:31; 4:17; 6:12-15; 10:6; 10:11; 13:2; 16:29; 21:7; 26:6


нийсхо (справедливость) 8:15-16; 12:5; 21:3; 21:7; 24:25; 28:5; 28:23; 29:4; 29:7; 29:14; 29:26; 29:27; 31:8-9


оалал, паччахьал, паччахьаш (правление, власть, цари) 8:15-16; 11:14; 14:28; 14:35; 16:10; 16:12; 16:13; 16:14; 16:15; 19:10; 19:12; 20:2; 20:8; 20:16; 20:26; 20:28; 21:1; 22:8; 22:11; 22:29; 24:21-22; 25:2; 25:3; 25:5: 25:6-7; 28:2; 28:15; 28:16; 28:28; 29:2; 29:4; 29:12; 29:14; 29:26; 30:22; 30:27; 30:28; 30:31; 31:3; 31:4-5


оапаш (ложь) 2:12; 2:16; 3:32; 4:24; 6:16-19; 6:24; 7:5; 8:13; 10:18; 11:3; 11:20; 12:13; 12:17; 12:19; 12:20; 12:22; 13:5; 13:15; 14:5; 14:25; 16:28; 17:4; 17:7; 17:20; 19:1; 19:5; 19:9; 19:22; 20:17; 21:6; 22:12; 24:28; 25:14; 25:18; 25:19; 26:18-19; 26:28; 29:12; 30:8


Оахаш аьннар оардаш корадаьд. (“Что посеешь, то и пожнешь”) 11:27; 11:31; 12:14; 13:2; 14:3; 14:14; 18:20; 18:21; 21:13; 22:8; 24:12; 26:27; 27:18; 28:10


рузкъа (достаток, богатство) 3:9-10; 3:16; 5:7-10; 8:18; 10:2; 10:4; 10:15; 10:22; 11:4; 11:16; 11:18; 11:24; 11:25; 11:28; 12:9; 13:7; 13:8; 13:11; 13:22; 14:20; 14:24; 15:6; 15:16; 15:17; 15:27; 16:8; 16:16; 16:19; 17:8; 17:23; 18:11; 18:16; 18:23; 19:4; 19:6; 19:10; 19:14; 20:21; 21:6; 21:20; 22:1; 22:2; 22:4; 22:7; 22:16; 23:4-5; 27:23-27; 28:6; 28:8; 28:11; 28:16; 28:20; 28:22; 30:8-9


сабар (терпение) 12:16; 14:29; 14:30; 15:18; 16:32; 17:27; 19:11; 20:3; 25:15; 29:22


сабаре хилар, цавохар (самоконтроль) 13:3; 15:28; 17:28; 21:23; 25:28; 29:11


сий (уважение, почет) 1:8-9; 3:16; 3:35; 4:7-9; 8:18; 10:7; 11:11; 11:16; 11:26; 12:4; 12:8; 13:18; 14:18; 14:19; 14:28; 15:33; 16:31; 17:6; 17:26; 18:12; 19:11; 20:3; 20:29; 21:21; 22:1; 22:4; 25:2; 25:6-7; 25:27; 26:1; 26:8; 27:18; 27:21; 29:23; 31:25; 31:30-31


сийдоадар, сийдовр, юхьӀаьржо, эхь (бесчестие, позор, стыд) 3:35; 6:33; 7:13; 9:7; 10:5; 10:7; 11:26; 12:4; 12:8; 13:5; 13:18; 14:34; 14:35; 18:3; 18:13; 19:26; 25:7; 25:8; 25:9-10; 25:22; 28:7; 29:15


сонтал (гордость, надменность) 3:7-8; 6:16-17; 8:13; 11:2; 13:10; 16:5; 16:18; 16:19; 17:19; 18:12; 21:4; 21:24; 25:6-7; 26:12; 27:1-2; 28:11; 29:23; 30:32


таӀазар (наказание) 10:13; 11:21; 13:24; 15:10; 16:5; 17:5; 17:10; 17:11; 19:5; 19:19; 19:25; 19:29; 20:22; 20:30; 21:11 26:3


тешал, теш (свидетельство, свидетель) 12:17; 14:5; 14:25; 19:5; 19:9; 19:28; 21:28; 24:28; 25:18


тешам (верность) 1:3; 3:3-4; 11:13; 12:17; 12:22; 13:17; 14:22; 16:6; 19:22; 20:6; 20:28; 21:18; 22:21; 25:13; 28:20


тоадар, гӀалаташ гучадахар, бехк баккхар (исправление, обличение, упрек) 1:23; 1:25; 1:30; 3:11-12; 5:12-13; 6:23; 9:7-8; 10:8; 10:17; 12:1; 13:1; 13:18; 15:5; 15:10; 15:12; 15:31; 15:32; 17:10; 19:25; 20:30; 21:11; 25:12; 27:5; 27:6; 28:23; 29:1; 29:19; 30:5-6


хар, довзар (знание) 1:4-5; 2:6; 2:10; 8:9; 8:10; 8:12; 10:14; 12:1; 12:23; 13:16; 14:6; 14:18; 15:2; 15:7; 15:14; 17:27; 18:15; 19:27; 22:12; 22:20; 23:12; 24:4


харцо, харцдар (несправедливость) 10:2; 11:1; 13:23; 14:34; 15:25; 15:27; 16:8; 16:19; 17:15; 17:23; 17:26; 18:5; 20:10; 20:17; 20:23; 22:22-23; 22:28; 23:10-11; 24:11-12; 24:15-16; 24:23-24; 28:21; 29:4


хоамахой (дика а, во а) (вестники (хорошие и плохие)) 13:17; 16:14; 25:13; 25:25; 26:6


хоаставар, ца доагӀаш хоаставар (лесть) 6:24; 26:28; 28:23; 29:5


хьагӀ (зависть) 3:31; 14:30; 23:17; 24:1; 24:19


хьаькъал (мудрость) 1:1-2; 1:5-6; 1:7; 1:20-33; 2:1-6; 2:10; 2:12; 2:16; 3:5; 3:7; 3:13-18; 3:19; 3:35; 4:5-19; 5:1; 6:6; 7:4; 8:1-36; 9:1-6; 9:8-9; 9:10-12; 10:1; 10:8; 10:13; 10:14; 10:23; 10:31; 11:2; 11:12; 11:14; 11:29; 11:30; 12:8; 12:15; 12:16; 12:18; 12:23; 13:1; 13:10; 13:14; 13:15; 13:16; 13:20; 14:1; 14:3; 14:6; 14:8; 14:15; 14:16; 14:24; 14:33; 15:2; 15:7; 15:12; 15:20; 15:31; 15:33; 16:14; 16:16; 16:21; 16:22; 16:23; 17:2; 17:10; 17:16; 17:24; 17:28; 18:1; 18:4; 18:15; 19:8; 19:11; 19:20; 19:25; 20:1; 20:15; 20:18; 20:26; 21:11; 21:20; 21:22; 21:30; 22:17; 23:4; 23:9; 23:15; 23:19; 23:23; 23:24; 24:3-4; 24:5-6; 24:7; 24:14; 24:23; 25:12; 26:5; 26:12; 26:16; 27:11; 28:11; 28:26; 29:3; 29:8; 29:9; 29:11; 29:15; 30:3; 30:24; 31:1; 31:26


хьаьналал, хьаьнала вар, хьаьнала бараш (непорочность, непорочный, непорочные) 10:2; 10:3; 10:6; 10:7; 10:11; 10:16; 10:20; 10:21; 10:24; 10:25; 10:28; 10:30; 10:31; 10:32; 11:4; 11:5; 11:6; 11:8; 11:9; 11:10; 11:11; 11:18; 11:19; 11:21; 11:23; 11:28; 11:30; 11:31; 12:3; 12:5; 12:6; 12:7; 12:10; 12:12; 12:13; 12:21; 12:26; 12:28; 13:5; 13:6; 13:9; 13:21; 13:22; 13:25; 14:9; 14:11; 14:14; 14:19; 14:32; 14:34; 15:6; 15:8; 15:9; 15:28; 15:29; 16:8; 16:12; 16:17; 16:31; 18:10; 20:7; 21:3; 21:15; 21:18; 21:21; 21:26; 21:29; 23:24; 24:1; 24:15; 24:16; 25:26; 28:1; 28:10; 28:12; 28:28; 29:2; 29:6; 29:7; 29:10; 29:16; 29:27


хьехам (наставление) 1:2; 1:7; 1:8-9; 1:25; 3:1-2; 4:1; 4:2; 5:12; 5:13; 5:23; 6:20; 6:23; 7:2; 8:10; 8:33; 10:17; 11:14; 12:1; 13:13; 13:14; 13:18; 15:5; 15:32; 19:20; 19:27; 22:17; 23:12; 23:23; 30:1


хьехар (совет) 1:30; 8:14; 4:4; 4:13; 5:13; 6:22; 8:14; 9:9; 12:15; 13:1; 13:10; 15:22; 16:20; 19:20; 20:18; 21:11; 21:30; 22:20; 24:6; 27:9


хӀалакьхилар (гибель) 1:32; 2:18-19; 3:25-26; 5:3-5; 5:22-23; 7:25-27; 8:36; 9:17-18; 10:2; 10:7; 10:8; 10:10; 10:14; 10:15; 10:21; 11:3; 11:4; 11:5; 11:7; 11:9; 11:14; 11:19; 12:6; 12:7; 12:28; 13:3; 13:6; 13:9; 13:14; 14:11; 14:12; 14:27; 14:28; 14:32; 15:10; 15:11; 15:24; 16:18; 16:25; 17:19; 18:7; 18:12; 19:3; 19:9; 19:16; 19:18; 20:20; 21:6; 21:7; 21:16; 21:25; 21:28; 23:13-14; 24:11; 24:16; 26:28; 27:20; 28:18; 29:1; 29:5; 29:16; 31:3


хӀиллал (коварство) 2:15; 3:32; 6:12; 8:8; 11:3; 12:2; 14:17; 16:27


цабезам, гоамал (ненависть) 1:22; 1:29; 5:13;6:16; 8:13; 8:36; 9:8; 10:12; 10:18; 12:1; 13:5; 15:17; 15:27; 19:7; 25:17; 26:26; 26:28; 29:10


цӀаьрматал (жадность) 11:24; 11:26; 15:27; 21:26; 23:6-8; 27:20; 28:8; 28:20; 28:22; 28:25; 30:15-16


ше ше Ӏехавар (самообман) 12:11; 12:15; 14:12; 16:2; 16:25; 18:11; 18:17; 20:6; 21:2; 30:12


ше ше хеставар (самовосхваление) 17:19; 27:1; 27:2


ше яхар мара ца дар, ший оамал хилар (своеволие, своенравность) 1:24-32; 10:17; 12:1; 12:15; 13:1; 13:13; 14:16; 15:5; 15:10; 15:32; 18:1; 18:2; 19:27; 28:9; 28:14; 29:1


чӀоагӀа низ тӀабахийтар (усердие, трудолюбие) 10:4; 10:5; 12:11; 12:24; 12:27; 13:4; 14:23; 28:19


эгӀазал (гнев) 12:16; 14:17; 14:29; 14:35; 15:1; 15:18; 16:14; 19:11; 19:12; 19:19; 20:2; 21:14; 22:24-25; 25:23; 27:4; 29:8; 29:11; 29:22; 30:33


эгӀар, дов (кофликт, ссоры, споры) 3:30; 10:12; 13:10; 15:18; 16:28; 17:1; 17:11; 17:14; 17:19; 18:18; 18:19; 20:3; 22:10; 26:17; 26:21; 28:25; 29:8; 29:9; 29:22; 30:33


Ӏоасал (недостойное поведение) 1:10-19; 2:12-15; 2:21-22; 3:29; 3:33; 3:34; 4:14-17; 4:19; 5:22-23; 6:12-15; 9:7-8; 9:12; 10:3; 10:7; 10:10; 10:16; 10:19; 10:24; 10:27; 10:28; 10:29; 10:30; 10:32; 11:3; 11:5; 11:6; 11:7; 11:8; 11:10; 11:18; 11:19; 11:20; 11:21; 11:23; 11:27; 11:31; 12:2; 12:3; 12:5; 12:7; 12:20; 12:21; 12:26; 13:1; 13:2; 13:5; 13:6; 13:9; 13:15; 13:21; 13:22; 13:25; 14:6; 14:9; 14:11; 14:17; 14:19; 14:21; 14:22; 14:32; 14:34; 15:6; 15:8; 15:9; 15:12; 15:26; 15:28; 15:29; 16:4; 16:27; 16:29; 16:30; 17:4; 17:5; 17:11; 17:19; 17:20; 19:25; 19:28; 19:29; 21:4; 21:7; 21:10; 21:11; 21:12; 21:18; 21:24; 21:27; 22:5; 22:8; 22:10; 22:12; 24:1-2; 24:9; 24:16; 24:19-20; 26:23; 26:24-26; 28:1; 28:12; 28:13; 28:28; 29:2; 29:6; 29:8; 29:16; 29:22; 29:27


Ӏовдалал (глупость) 1:2; 1:7; 1:22; 1:32; 3:35; 5:23; 6:32; 8:5; 9:6; 9:13-18 10:1; 10:8; 10:10; 10:13; 10:14; 10:18; 10:21; 10:23; 11:22; 11:29; 12:11; 12:15; 12:16; 12:23; 13:16; 13:19; 13:20; 14:1; 14:3; 14:7; 14:8; 14:9; 14:16; 14:17; 14:18; 14:24; 14:29; 14:33; 15:2; 15:5; 15:7; 15:14; 15:20; 15:21; 16:22; 17:7; 17:10; 17:12; 17:16; 17:18; 17:21; 17:24; 17:25; 17:28; 18:2; 18:6; 18:7; 18:13; 19:1; 19:3; 19:10; 19:13; 19:29; 20:3; 21:20; 22:15; 23:9; 24:7; 24:9; 24:30; 26:1; 26:3; 26:4; 26:5; 26:6; 26:7; 26:8; 26:9; 26:10; 26:11; 26:12; 27:3; 27:22; 28:26; 29:9; 29:11; 29:20; 30:2; 30:22; 30:32

## «Доладалар» тӀара Даьла цхьайола цӀераш


«Доладалар» тӀара Даьла цхьайола цӀераш

ГӀалгӀай меттала | Эрсий меттала | Жугтий еттала | МаӀан
Даьла | Бог | Эл, ЭлохӀим | 
Веза Аьла | Господь | Адонай (Хозяин, Владелец; Господин) | Укх цӀеро белгалду Даьла деррига Ший кара долаш а Ший доалахьа долаш а волга.
Веза Аьла | Господь/Вечный | ЯхӀве | Ер Ширача Васкета тӀа къаьстта йола Даьла Ший цӀи я. ЯхӀве яха цӀи жугтий «хӀая» (хила) яхача хандешаца ювзаенна а я, Даьла массаза хинналга а хургволга а белгалдеш а я. Ший вахара цхьаккха саг а е цхьаккха хӀама а эшаш вац Из. Из Ше ва Ший вахара хьаст. Цул совгӀа, Из ва массаза вайца вар а вай лорадер а. Даьла йоазонашта таржам деча хана Адонай яхачеи ЯхӀве яхачеи цӀерашта цхьатарра, Веза Аьла (эрсий меттала – Господь) яхача дешаца таржам ду, ЯхӀве яха Даьла Ший цӀи сов еза лоархӀаш хилар бахьан долаш.
Веза Даьла | Господь Бог | ЯхӀве лохӀим | 
Веза Воккха Даьла | Всевышний | Эл Ӏелион | Укх цӀеро белгалду, шоай даьла санна из лоархӀаш нах тешача а наха корта беттача а моллагӀволчул (е моллагӀдолчул) Даьла воккхагӀхилар.
Низбола Даьла | Всемогущий | Эл Шаддай | Укх цӀеро белгалду, Даьла низ Ӏалаьмате боккха хилар, Шийна ловш дола моллагӀа хӀама хьаде торо йолаш Из хилар.
Со гуш вола Даьла | Бог, видящий меня | Эл Роъи | Укх цӀеро белгалду Далла деррига гуш хилар а долаш мел дар массаза а ховш Из хилар а.
Даим вола Даьла | Бог Вечный | Эл Ӏолам | Укх цӀеро белгалду Даьла массаза хинна хилара тӀехьа тӀа мел йоагӀача хана хургволаш хилар а.

## Ширача ханашка укх дуненах хиннача кхетама лиаграмма


Ширача ханашка укх дуненах хиннача кхетама лиаграмма

## «Доладалара» дуне


«Доладалара» дуне

## Эстарах долча йоазон тӀара цӀераши, дувцар хиннача мехкарча моттигий цӀераши

### Эстарах долча йоазон тӀара цӀераши, дувцар хиннача мехкарча моттигий цӀераши

Эстарах долча йоазон тӀара цӀераши, дувцар хиннача мехкарча моттигий цӀераши


Юнус-пайхамарах • Руфих • Эстарах дола йоазонаш


Агага тӀехье

Бабил (эрсий меттала – город Вавилон)

ЙахӀуде (Ӏарбий метталара)

Небухаднесар II

Хуш


Эстарах долча йоазон тӀара цӀераши, дувцар хиннача мехкарча моттигий цӀераши

### Агага тӀехье

Агага тӀехье – Амалик наькъан паччахь хиннача Агага тӀехьенах вола саг. Амалик наькъан даиммара моастагӀий хиннаб исраилхой.

### Бабил (эрсий меттала – город Вавилон)

Бабил (эрсий меттала – город Вавилон) – Бабила импере паччахьалкхен керттера шахьар. Вай зама тӀаяле, пхи бӀаьи дезткъеи ворхӀлагӀча шера (587) Бабила паччахьо жугташкара котало а яьккхай Ерсалим йоха а яьй. Цу хана дукха жугтий есералла бигаб, хӀаьта цигача есаралла Ӏеш кховзткъеи итт шу а даьккхад цар.

### ЙахӀуде (Ӏарбий метталара)

ЙахӀуде (Ӏарбий метталара) – къаьнара Иудея. Ерсалим шахьар латта жугтий лаьттан къулбехьара моттиг.

### Небухаднесар II

Небухаднесар II – Бабила Кердача паччахьалкхен эггара сийлахьвола паччахь. Доал деш хиннав вай зама тӀаяле 605 ча шера денз 562 ча шерага кхаччалца йолча хана. Небухаднесар эрсий меттала Навуходоносор ва.

### Хуш

Хуш – Эфиопи оала мохк. Цу хана цо чулоацаш хиннай къулбаседа Эфиопии, Судани, къулбехьен Мисари.

## Картш (Юнус-пайхамарах • Руфих • Эстарах дола йоазонаш)

### Картш (Юнус-пайхамарах • Руфих • Эстарах дола йоазонаш)

Картш (Юнус-пайхамарах • Руфих • Эстарах дола йоазонаш)


Юнус-пайхамарах • Руфих • Эстарах дола йоазонаш


Ассире паччахьалкхе

Персаьний паччахъалкхе

Руфих долча йоазон тӀа белгалъю моттигаш


КАРТАШ

### Ассире паччахьалкхе

Ассире паччахьалкхе (вай зама тӀаяле 650-ча шера)

### Персаьний паччахъалкхе

Персаьний паччахъалкхе (вай зама тӀаяле 500-ча шера)

### Руфих долча йоазон тӀа белгалъю моттигаш

Руфих долча йоазон тӀа белгалъю моттигаш

## Картш (Яхья)

### Картш (Яхья)

Картш (Яхья)


Ӏийсас бена, Яхьяс дӀаязбаь Хоза Кхаъ


Палестина Ӏийса лаьтта ваьхача заманчухь

Ерушалайим Ӏийса лаьтта ваьхача заманчухь

Ӏийса лаьтта ваьхача заманчухьхинна Ерушалайимерча Даьла ЦӀен план


КАРТАШ

### Палестина Ӏийса лаьтта ваьхача заманчухь

Палестина Ӏийса лаьтта ваьхача заманчухь

### Ерушалайим Ӏийса лаьтта ваьхача заманчухь

Ерушалайим Ӏийса лаьтта ваьхача заманчухь

### Ӏийса лаьтта ваьхача заманчухьхинна Ерушалайимерча Даьла ЦӀен план

Ӏийса лаьтта ваьхача заманчухьхинна Ерушалайимерча Даьла ЦӀен план

аьлдиташ; йоахараш (сплетни) 10:18; 11:13; 16:28; 17:4; 18:8; 20:19; 25:23; 26:20; 26:22

бакъдар (истинность) 8:6-8; 9:9; 12:17; 12:19; 14:5; 16:13; 17:26; 18:17; 23:23; 24:26

бала, балаш (беда, несчастья) 1:26; 1:27; 1:33; 3:25; 6:15; 9:12; 10:1; 10:10; 10:22; 11:8; 11:15; 12:13; 12:21; 13:20; 13:21; 14:10; 15:6; 15:13; 15:15; 15:27; 17:5; 17:15; 17:2; 17:25; 22:8; 23:29; 24:10; 24:16; 24:22; 25:19; 25:20; 27:3; 27:10; 28:3; 28:14; 29:21; 30:10; 31:7

безам (любовь) 3:3; 5:19; 7:18; 10:12; 13:15; 14:22; 16:6; 17:9; 19:22; 20:28; 27:5

бекхам, пхьа (месть) 6:34; 20:22; 24:29

болх, къахьегам (работа) 6:6-11; 10:4; 10:5; 10:26; 11:18; 12:11; 12:14; 12:24; 12:27; 13:4; 14:23; 15:19; 16:26; 18:9; 19:15; 19:24; 20:4; 20:13; 21:5; 21:25; 22:13; 24:27; 24:30-34; 26:13-16; 28:19; 31:15; 31:17

вахар (жизнь) 1:3; 1:19; 1:33; 1:19; 3:1-2; 3:16; 3:18; 3:21-22; 3:31; 4:4; 4:10; 4:13; 4:20-22; 4:23; 5:6; 5:11; 6:23; 6:26; 7:2; 8:14; 8:35; 9:11; 10:2; 10:11; 10:16; 10:17; 10:27; 11:18; 11:19; 11:28; 11:30; 12:21; 12:28; 13:3; 13:8; 13:9; 13:12; 13:14; 14:27; 14:34; 15:4; 15:9; 15:24; 15:27; 15:31; 16:15; 16:17; 16:22; 18:1; 18:21; 19:1; 19:3; 19:10; 19:16; 19:23; 20:2; 20:20; 21:9; 21:19; 21:21; 22:4; 22:5; 22:23; 23:22; 24:12; 24:20; 25:24; 28:16; 28:18; 28:27; 29:13; 31:12

гӀадвахар, гӀозал, сакъердам (радость) 1:22; 10:1; 10:23; 10:28; 11:10; 12:20; 12:25; 14:10; 14:13; 15:13; 15:15; 15:21; 15:23; 15:30; 17:5; 17:21; 17:22; 21:15; 21:17; 23:15-16; 23:24-25; 24:17; 28:12; 29:2; 29:3; 29:17; 31:25

гӀайгӀа, сагото (горе, переживание) 1:27; 10:1; 12:25; 14:10; 14:13; 15:13; 15:15; 15:16; 17:22; 23:29; 24:10; 25:20; 29:2; 31:6

Даьлах тийша хилар, догдоахилга (надежда на Бога) 3:5-6; 16:20; 20:22; 28:25; 29:25; 29:26; 30:5

дезал, бераш (семья, дети) 3:11-12; 10:1; 10:5; 11:29; 12:4; 13:1; 13:22; 13:24; 14:1; 14:11; 14:26; 15:20; 17:6; 17:21; 17:25; 18:22; 19:13; 19:14; 19:18; 19:26; 20:7; 20:11; 20:20; 21:9; 21:19; 22:6; 22:15; 23:13-14; 23:22-25; 25:24; 27:8; 27:11; 27:15-16; 28:7; 28:24; 29:3; 29:15; 29:17; 30:11; 30:17; 31:10-31

дог, са (сердце, душа) 2:10; 3:1; 3:3; 4:4; 4:23; 6:14; 6:18; 6:21; 7:3; 7:25; 11:20; 12:20; 12:25; 13:12; 14:10; 14:13; 14:30; 14:33; 15:4; 15:11; 15:13; 15:14; 15:15; 15:30; 16:24; 17:3; 17:20; 17:22; 18:14; 20:5; 20:9; 21:1; 21:2; 22:15; 23:19; 24:12; 24:13-14; 24:17; 25:20; 26:23; 26:24-25; 27:9; 27:19

догдоахилга, хьашташ (надежды, мечты, нужды) 3:26; 10:3; 10:24; 10:28; 11:6; 11:7; 11:23; 12:5; 12:11; 13:4; 13:19; 14:22; 15:22; 16:1; 16:3; 19:21; 20:5; 20:18; 21:5; 21:25; 24:14; 28:19

доттагӀал (дружба) 13:20; 14:7; 14:20; 17:9; 17:17; 18:24; 19:4; 19:6; 19:7; 20:6; 22:24-25; 25:17; 27:6; 27:10; 28:7

дугӀа, сагӀа (молитва, жертвоприношение) 14:9; 15:8; 15:29; 20:25; 21:3; 21:27; 28:9

иман; иман дола саг, нах (праведность, праведник(и)) 1:3; 2:7; 2:9; 2:20; 2:21; 3:32; 3:33; 4:18; 8:18; 8:20; 11:6; 25:5

кхааш (взятки) 15:27; 17:8; 17:23; 21:14; 28:21; 29:4

къамаьлаш (слова уст) 2:12; 2:16; 5:3-4; 8:6-9; 10:6; 10:8; 10:10; 10:11; 10:13; 10:14; 10:19; 10:20; 10:21; 10:31; 10:32; 11:9; 11:11; 11:12; 12:6; 12:13; 12:14; 12:18; 12:19; 12:22; 12:25; 13:2; 13:3; 13:5; 14:3; 14:23; 15:1; 15:2; 15:4; 15:7; 15:23; 15:26; 15:28; 16:21; 16:23; 16:24; 16:27; 17:4; 17:7; 17:27; 17:28; 18:2; 18:4; 18:6; 18:7; 18:13; 18:20; 18:21; 19:13; 20:15; 20:19; 21:9; 21:19; 21:23; 22:11; 22:14; 24:26; 25:11; 25:15; 26:7; 26:9; 28:23; 29:5; 29:19; 29:20

къахетам, йоакхо (милосердие забота) 11:17; 12:10; 14:21; 14:31; 19:17; 20:28; 21:10; 25:21-22; 28:27

къел (нищета) 6:10-11; 10:3; 10:4; 10:15; 11:24; 12:9; 12:11; 13:7; 13:8; 13:18; 13:23; 13:25; 14:20; 14:21; 14:23; 14:31; 15:16; 15:17; 17:5; 18:23; 19:1; 19:4; 19:7; 19:17; 19:22; 20:13; 21:5; 21:13; 21:17; 22:2; 22:7; 22:22-23; 23:20-21; 28:3; 28:6; 28:11; 28:19; 28:22; 28:27; 29:7; 29:13; 29:14; 30:8-9; 30:14; 31:8-9

ладувгӀар (слушание, послушание) 1:2; 1:8; 1:24; 1:33; 4:1; 4:10; 4:20; 5:1; 5:7; 5:13; 7:24; 8:6; 8:32; 8:33; 8:34; 10:8; 10:17; 12:15; 13:10; 15:5; 15:29; 15:31; 17:4; 19:20; 23:19; 23:22; 25:12; 27:9; 28:9; 29:12; 29:19; 30:17

малар, къаракъ мелар (спиртной напиток, пьянство) 20:1; 23:20-21; 23:29-35; 31:4-7

маьре яхар, саг йоалаяр; дика сесаг (брак, хорошая жена) 5:15-20; 11:16; 12:4; 14:1; 18:22; 19:13; 19:14; 21:9; 21:19; 25:24; 27:15-16; 31:10-31

мекъал (лень) 6:6-11; 10:4; 10:5; 10:26; 12:24; 12:27; 19:15; 20:13; 21:25-26

никъ (вахара никъ, даькъала никъ, имане никъ, Ӏоажалга бода никъ) (путь (путь жизни, благословенный путь, праведный путь, путь к смерти)) 1:31; 2:9; 2:12-15; 2:20; 3:5-6; 3:17; 3:31-32; 4:11-12; 4:14-15; 4:18-19; 4:26-27; 5:21; 6:23; 7:25-27; 8:32; 9:6; 10:9; 10:17; 11:5; 11:20; 12:15; 12:26; 12:28; 13:15; 14:2; 14:8; 14:12; 14:22; 15:9; 15:10; 15:19; 15:21; 15:24; 16:7; 16:9; 16:17; 16:25; 16:29; 19:1; 20:24; 21:8; 21:16; 22:5; 22:6; 23:19; 28:6; 28:10; 28:18; 29:18

низ бар, къизал (насилие, жестокость) 1:11-19; 3:31; 4:17; 6:12-15; 10:6; 10:11; 13:2; 16:29; 21:7; 26:6

нийсхо (справедливость) 8:15-16; 12:5; 21:3; 21:7; 24:25; 28:5; 28:23; 29:4; 29:7; 29:14; 29:26; 29:27; 31:8-9

оалал, паччахьал, паччахьаш (правление, власть, цари) 8:15-16; 11:14; 14:28; 14:35; 16:10; 16:12; 16:13; 16:14; 16:15; 19:10; 19:12; 20:2; 20:8; 20:16; 20:26; 20:28; 21:1; 22:8; 22:11; 22:29; 24:21-22; 25:2; 25:3; 25:5: 25:6-7; 28:2; 28:15; 28:16; 28:28; 29:2; 29:4; 29:12; 29:14; 29:26; 30:22; 30:27; 30:28; 30:31; 31:3; 31:4-5

оапаш (ложь) 2:12; 2:16; 3:32; 4:24; 6:16-19; 6:24; 7:5; 8:13; 10:18; 11:3; 11:20; 12:13; 12:17; 12:19; 12:20; 12:22; 13:5; 13:15; 14:5; 14:25; 16:28; 17:4; 17:7; 17:20; 19:1; 19:5; 19:9; 19:22; 20:17; 21:6; 22:12; 24:28; 25:14; 25:18; 25:19; 26:18-19; 26:28; 29:12; 30:8

рузкъа (достаток, богатство) 3:9-10; 3:16; 5:7-10; 8:18; 10:2; 10:4; 10:15; 10:22; 11:4; 11:16; 11:18; 11:24; 11:25; 11:28; 12:9; 13:7; 13:8; 13:11; 13:22; 14:20; 14:24; 15:6; 15:16; 15:17; 15:27; 16:8; 16:16; 16:19; 17:8; 17:23; 18:11; 18:16; 18:23; 19:4; 19:6; 19:10; 19:14; 20:21; 21:6; 21:20; 22:1; 22:2; 22:4; 22:7; 22:16; 23:4-5; 27:23-27; 28:6; 28:8; 28:11; 28:16; 28:20; 28:22; 30:8-9

сабар (терпение) 12:16; 14:29; 14:30; 15:18; 16:32; 17:27; 19:11; 20:3; 25:15; 29:22

сий (уважение, почет) 1:8-9; 3:16; 3:35; 4:7-9; 8:18; 10:7; 11:11; 11:16; 11:26; 12:4; 12:8; 13:18; 14:18; 14:19; 14:28; 15:33; 16:31; 17:6; 17:26; 18:12; 19:11; 20:3; 20:29; 21:21; 22:1; 22:4; 25:2; 25:6-7; 25:27; 26:1; 26:8; 27:18; 27:21; 29:23; 31:25; 31:30-31

сийдоадар, сийдовр, юхьӀаьржо, эхь (бесчестие, позор, стыд) 3:35; 6:33; 7:13; 9:7; 10:5; 10:7; 11:26; 12:4; 12:8; 13:5; 13:18; 14:34; 14:35; 18:3; 18:13; 19:26; 25:7; 25:8; 25:9-10; 25:22; 28:7; 29:15

сонтал (гордость, надменность) 3:7-8; 6:16-17; 8:13; 11:2; 13:10; 16:5; 16:18; 16:19; 17:19; 18:12; 21:4; 21:24; 25:6-7; 26:12; 27:1-2; 28:11; 29:23; 30:32

таӀазар (наказание) 10:13; 11:21; 13:24; 15:10; 16:5; 17:5; 17:10; 17:11; 19:5; 19:19; 19:25; 19:29; 20:22; 20:30; 21:11 26:3

тешал, теш (свидетельство, свидетель) 12:17; 14:5; 14:25; 19:5; 19:9; 19:28; 21:28; 24:28; 25:18

тешам (верность) 1:3; 3:3-4; 11:13; 12:17; 12:22; 13:17; 14:22; 16:6; 19:22; 20:6; 20:28; 21:18; 22:21; 25:13; 28:20

тоадар, гӀалаташ гучадахар, бехк баккхар (исправление, обличение, упрек) 1:23; 1:25; 1:30; 3:11-12; 5:12-13; 6:23; 9:7-8; 10:8; 10:17; 12:1; 13:1; 13:18; 15:5; 15:10; 15:12; 15:31; 15:32; 17:10; 19:25; 20:30; 21:11; 25:12; 27:5; 27:6; 28:23; 29:1; 29:19; 30:5-6

хар, довзар (знание) 1:4-5; 2:6; 2:10; 8:9; 8:10; 8:12; 10:14; 12:1; 12:23; 13:16; 14:6; 14:18; 15:2; 15:7; 15:14; 17:27; 18:15; 19:27; 22:12; 22:20; 23:12; 24:4

харцо, харцдар (несправедливость) 10:2; 11:1; 13:23; 14:34; 15:25; 15:27; 16:8; 16:19; 17:15; 17:23; 17:26; 18:5; 20:10; 20:17; 20:23; 22:22-23; 22:28; 23:10-11; 24:11-12; 24:15-16; 24:23-24; 28:21; 29:4

хоамахой (дика а, во а) (вестники (хорошие и плохие)) 13:17; 16:14; 25:13; 25:25; 26:6

хьагӀ (зависть) 3:31; 14:30; 23:17; 24:1; 24:19

хьаькъал (мудрость) 1:1-2; 1:5-6; 1:7; 1:20-33; 2:1-6; 2:10; 2:12; 2:16; 3:5; 3:7; 3:13-18; 3:19; 3:35; 4:5-19; 5:1; 6:6; 7:4; 8:1-36; 9:1-6; 9:8-9; 9:10-12; 10:1; 10:8; 10:13; 10:14; 10:23; 10:31; 11:2; 11:12; 11:14; 11:29; 11:30; 12:8; 12:15; 12:16; 12:18; 12:23; 13:1; 13:10; 13:14; 13:15; 13:16; 13:20; 14:1; 14:3; 14:6; 14:8; 14:15; 14:16; 14:24; 14:33; 15:2; 15:7; 15:12; 15:20; 15:31; 15:33; 16:14; 16:16; 16:21; 16:22; 16:23; 17:2; 17:10; 17:16; 17:24; 17:28; 18:1; 18:4; 18:15; 19:8; 19:11; 19:20; 19:25; 20:1; 20:15; 20:18; 20:26; 21:11; 21:20; 21:22; 21:30; 22:17; 23:4; 23:9; 23:15; 23:19; 23:23; 23:24; 24:3-4; 24:5-6; 24:7; 24:14; 24:23; 25:12; 26:5; 26:12; 26:16; 27:11; 28:11; 28:26; 29:3; 29:8; 29:9; 29:11; 29:15; 30:3; 30:24; 31:1; 31:26

хьехам (наставление) 1:2; 1:7; 1:8-9; 1:25; 3:1-2; 4:1; 4:2; 5:12; 5:13; 5:23; 6:20; 6:23; 7:2; 8:10; 8:33; 10:17; 11:14; 12:1; 13:13; 13:14; 13:18; 15:5; 15:32; 19:20; 19:27; 22:17; 23:12; 23:23; 30:1

хьехар (совет) 1:30; 8:14; 4:4; 4:13; 5:13; 6:22; 8:14; 9:9; 12:15; 13:1; 13:10; 15:22; 16:20; 19:20; 20:18; 21:11; 21:30; 22:20; 24:6; 27:9

хӀалакьхилар (гибель) 1:32; 2:18-19; 3:25-26; 5:3-5; 5:22-23; 7:25-27; 8:36; 9:17-18; 10:2; 10:7; 10:8; 10:10; 10:14; 10:15; 10:21; 11:3; 11:4; 11:5; 11:7; 11:9; 11:14; 11:19; 12:6; 12:7; 12:28; 13:3; 13:6; 13:9; 13:14; 14:11; 14:12; 14:27; 14:28; 14:32; 15:10; 15:11; 15:24; 16:18; 16:25; 17:19; 18:7; 18:12; 19:3; 19:9; 19:16; 19:18; 20:20; 21:6; 21:7; 21:16; 21:25; 21:28; 23:13-14; 24:11; 24:16; 26:28; 27:20; 28:18; 29:1; 29:5; 29:16; 31:3

хӀиллал (коварство) 2:15; 3:32; 6:12; 8:8; 11:3; 12:2; 14:17; 16:27

цабезам, гоамал (ненависть) 1:22; 1:29; 5:13;6:16; 8:13; 8:36; 9:8; 10:12; 10:18; 12:1; 13:5; 15:17; 15:27; 19:7; 25:17; 26:26; 26:28; 29:10

эгӀазал (гнев) 12:16; 14:17; 14:29; 14:35; 15:1; 15:18; 16:14; 19:11; 19:12; 19:19; 20:2; 21:14; 22:24-25; 25:23; 27:4; 29:8; 29:11; 29:22; 30:33

эгӀар, дов (кофликт, ссоры, споры) 3:30; 10:12; 13:10; 15:18; 16:28; 17:1; 17:11; 17:14; 17:19; 18:18; 18:19; 20:3; 22:10; 26:17; 26:21; 28:25; 29:8; 29:9; 29:22; 30:33

Ӏоасал (недостойное поведение) 1:10-19; 2:12-15; 2:21-22; 3:29; 3:33; 3:34; 4:14-17; 4:19; 5:22-23; 6:12-15; 9:7-8; 9:12; 10:3; 10:7; 10:10; 10:16; 10:19; 10:24; 10:27; 10:28; 10:29; 10:30; 10:32; 11:3; 11:5; 11:6; 11:7; 11:8; 11:10; 11:18; 11:19; 11:20; 11:21; 11:23; 11:27; 11:31; 12:2; 12:3; 12:5; 12:7; 12:20; 12:21; 12:26; 13:1; 13:2; 13:5; 13:6; 13:9; 13:15; 13:21; 13:22; 13:25; 14:6; 14:9; 14:11; 14:17; 14:19; 14:21; 14:22; 14:32; 14:34; 15:6; 15:8; 15:9; 15:12; 15:26; 15:28; 15:29; 16:4; 16:27; 16:29; 16:30; 17:4; 17:5; 17:11; 17:19; 17:20; 19:25; 19:28; 19:29; 21:4; 21:7; 21:10; 21:11; 21:12; 21:18; 21:24; 21:27; 22:5; 22:8; 22:10; 22:12; 24:1-2; 24:9; 24:16; 24:19-20; 26:23; 26:24-26; 28:1; 28:12; 28:13; 28:28; 29:2; 29:6; 29:8; 29:16; 29:22; 29:27

Ӏовдалал (глупость) 1:2; 1:7; 1:22; 1:32; 3:35; 5:23; 6:32; 8:5; 9:6; 9:13-18 10:1; 10:8; 10:10; 10:13; 10:14; 10:18; 10:21; 10:23; 11:22; 11:29; 12:11; 12:15; 12:16; 12:23; 13:16; 13:19; 13:20; 14:1; 14:3; 14:7; 14:8; 14:9; 14:16; 14:17; 14:18; 14:24; 14:29; 14:33; 15:2; 15:5; 15:7; 15:14; 15:20; 15:21; 16:22; 17:7; 17:10; 17:12; 17:16; 17:18; 17:21; 17:24; 17:25; 17:28; 18:2; 18:6; 18:7; 18:13; 19:1; 19:3; 19:10; 19:13; 19:29; 20:3; 21:20; 22:15; 23:9; 24:7; 24:9; 24:30; 26:1; 26:3; 26:4; 26:5; 26:6; 26:7; 26:8; 26:9; 26:10; 26:11; 26:12; 27:3; 27:22; 28:26; 29:9; 29:11; 29:20; 30:2; 30:22; 30:32

Агага тӀехье – Амалик наькъан паччахь хиннача Агага тӀехьенах вола саг. Амалик наькъан даиммара моастагӀий хиннаб исраилхой.

Бабил (эрсий меттала – город Вавилон) – Бабила импере паччахьалкхен керттера шахьар. Вай зама тӀаяле, пхи бӀаьи дезткъеи ворхӀлагӀча шера (587) Бабила паччахьо жугташкара котало а яьккхай Ерсалим йоха а яьй. Цу хана дукха жугтий есералла бигаб, хӀаьта цигача есаралла Ӏеш кховзткъеи итт шу а даьккхад цар.

+ 1:1 Яхья 1:1

* 1:2 «Руах» яха жугтий дош массехк маӀан долаш да: «са», «мух», «садахар».

+ 2:9 Доладалар 3:22,

+ 2:14 Доладалар 10:11-12

+ 2:21 Доладалар 15:12,

+ 3:3 Доладалар 2:17

* 3:20 Жугтий меттала из Хьава яха цӀии «вахар» яха доши шоайла тара да.

+ 3:22 Доладалар 2:9,

* 4:1 Жугтий меттала из «карадерзадар» яхача деша тара да.

+ 4:7 Доладалар 3:16

* 4:25 Жугтий меттала из дош «хьавеннар» яхача деша тара да.

* 4:26 Цу хана болабелар нах Даьлага кхайкача хана «ЯхӀве» яьнна цӀи яха.

+ 5:2 Доладалар 1:27

* 5:29 Жугтий меттала из дош «сатем» яхача деша тара да.

+ 5:29 Доладалар 3:17

* 6:2 Укхаза къаьгга гуш дац бувцараш малашб. Уж хила йиш я Далла гӀулакх деш бола цӀув-нах, уж хила йиш я паччахьаш, иштта уж хила йиш я малейкаш.

+ 6:5 Сулейма-пайхамара кицаш 6:18,

+ 8:17 Доладалар 1:22

+ 8:21 Доладалар 6:5

+ 9:1 Доладалар 1:22

+ 9:3 Доладалар 1:29

+ 9:6 Доладалар 1:26-27

+ 9:21 Сулейма-пайхамара кицаш 20:1

+ 9:22 Сулейма-пайхамара кицаш 30:17

+ 10:4 Юнус 1:3

+ 10:7 Доладалар 2:11

+ 10:11 Доладалар 2:14

+ 10:29 Доладалар 2:11

+ 11:2 Доладалар 10:10,

* 11:9 Жугтий меттала из дош тара да «вӀашагӀъэр» яхача деша.

+ 12:3 Доладалар 18:18, Доладалар 22:18, Доладалар 26:4, Доладалар 28:14,

+ 12:10 Доладалар 41:54

+ 12:13 Доладалар 20:2, Доладалар 20:12

+ 13:10 Доладалар 2:10, Доладалар 19:24

+ 13:13 Доладалар 18:20

+ 14:20 Доладалар 28:22,

+ 15:5 Доладалар 22:17,

+ 15:12 Доладалар 2:21,

+ 16:5 Доладалар 18:25, Доладалар 31:53,

* 16:11 ИсмаӀал «Далла дӀахезад» яхилга да.

* 16:14 Из жугтий меттала «Дийнача, со гуш волчун гӀув» яхилга да.

* 17:5 «Ибрам» «сийдола да» яхилга да, хӀаьта «ИбрахӀам» – «дуккхачар да» яхилга да.

* 17:15 Сарра – жугтий меттала «Сара». Из «сув» яхилга да. ХӀаьта «Сарай» «са сув» яхилга да.

+ 18:18 Доладалар 12:3

+ 18:20 Доладалар 13:13

+ 18:25 Доладалар 16:5,

* 19:22 Жугтий меттала «ЦӀоӀар» «ЗӀамигаяр» яхилга да.

* 19:37 Из «даьх ваьннарг» яхилга да.

* 19:38 Из «са къаман воӀ» яхилга да.

+ 20:2 Доладалар 12:10-20

* 21:3 «Исхьакх» жугтий меттала «велар» яхилга да.

+ 21:3 Доладалар 17:19

+ 21:4 Доладалар 17:12-13

+ 21:10 Яхья 8:35,

+ 21:31 Доладалар 26:33

+ 22:17 Доладалар 15:5,

+ 22:18 Доладалар 12:3, Доладалар 26:4,

+ 22:23 Доладалар 24:24

+ 25:10 Доладалар 23:16-20

* 25:25 Жугтий меттала «Ӏесав» яха дош тара да «мос яьнна ва» яхача деша.

* 25:26 Укхаза «Йоакъап» яхача цӀера «кӀоажув лаьцаб цо» яха маӀан деннад: «оапаш бувц цо» яхилга да из. Цул совгӀа, из цӀи тара я жугтий меттала «дӀахотатта, дӀаховаккха (ший меттара)» яхача деша.

* 25:30 Жугтий меттала «эдом» «цӀе бос болаш» яхилга да.

+ 26:1 Доладалар 12:10, Доладалар 20:2

+ 26:3 Доладалар 22:16-18,

+ 26:4 Доладалар 12:3, Доладалар 22:18,

+ 26:7 Доладалар 12:13, Доладалар 20:1-2

+ 26:15 Доладалар 21:30

* 26:20 «Къовсам» яхилга да из.

* 26:21 Из «моастагӀал» яхилга да.

* 26:22 Из «паргӀато» яхилга да.

+ 26:29 Сулейма-пайхамара кицаш 16:7

* 26:33 Из «дув» яхилга да.

+ 26:34 Доладалар 36:2-3

+ 27:3 Доладалар 25:27-28

* 27:36 Из «левеш вар» яхилга да.

+ 27:36 Доладалар 25:33

+ 27:46 Доладалар 26:35

+ 28:2 Доладалар 22:23, Доладалар 24:29-30

+ 28:9 Доладалар 25:13, Доладалар 36:3

+ 28:14 Доладалар 12:3, Доладалар 13:16, Доладалар 22:18, Доладалар 26:4

+ 28:18 Доладалар 35:14,

* 28:19 Из «Даьла цӀа» яхилга да.

+ 28:19 Доладалар 35:6, Доладалар 35:15, Доладалар 48:3

+ 28:22 Доладалар 14:20,

* 29:32 Из «са бала байнаб Цунна» яхачох тара да.

* 29:33 Из «хезар» яхачох тара да.

* 29:34 Из жугтий деша «цхьанкхета» тара да.

* 29:35 Из жугтий деша «хоастам» тара да.

* 30:6 Из жугтий деша «бакъваьр» тара да.

* 30:8 Из жугтий деша «къовсам» тара да.

* 30:11 Из жугтий деша «аьттув» тара да.

* 30:13 Из жугтий деша «ираз» тара да.

* 30:14 Цу баьцадаарех оалар, маӀача сага низ чуболлийт, кхалсага бер хулийт.

* 30:18 Из жугтий деша «совгӀат» тара да.

* 30:20 Из жугтий деша «лоархӀам» тара да.

* 30:24 Из жугтий деша «алсамдалийта» тара да.

+ 31:13 Доладалар 28:20-22

+ 31:45 Доладалар 28:18, Доладалар 35:14,

* 31:48 Из «тешала гув» яхилга да.

* 31:49 Из «терко» яхилга да.

+ 31:53 Доладалар 16:5

* 32:2 Из «ши ха» яхилга да.

+ 32:9 Доладалар 31:3

+ 32:12 Доладалар 28:14-15

* 32:28 Жугтий меттала из «Даьлаца летар» е «Даьла лет» яхилга да.

+ 32:28 Доладалар 35:10

* 32:30 Из «Даьла юхь» яхилга да.

+ 32:30 Яхья 1:18

* 33:17 Из «кхоллараш» яхилга да.

+ 33:18 Доладалар 12:6

* 33:20 Из «Даьла, Исраьила Даьла» яхилга да.

+ 35:1 Доладалар 28:10-22

+ 35:7 Доладалар 28:19

* 35:8 Из «белхама наж» яхилга да.

+ 35:8 Доладалар 24:59

+ 35:10 Доладалар 32:28

+ 35:11 Доладалар 17:6

+ 35:14 Доладалар 28:18, Доладалар 31:45

+ 35:15 Доладалар 28:19

* 35:18 Из «са балан воӀ» яхилга да.

* 35:18 Из «са аьтта кулга воӀ» яхилга да.

+ 35:19 Руфи 1:2,

+ 35:22 Доладалар 49:4,

+ 35:27 Доладалар 13:18, Доладалар 23:2

+ 35:29 Доладалар 25:8

+ 36:1 Доладалар 25:30

+ 36:3 Доладалар 26:34, Доладалар 28:9

+ 36:20 Доладалар 14:6,

+ 36:34 Доладалар 36:15,

* 36:37 Дувца хий Эпрат хила дезаш да.

+ 37:13 Доладалар 33:18

+ 37:27 Доладалар 25:12-16

* 38:29 Из «чакхвалар» яхилга да.

* 38:30 Из «сатассар» яхачох тара да.

+ 39:1 Доладалар 37:36

+ 40:22 Эстар 7:10

* 41:24 Овгур (эрсий меттала «авгур» оал цох) – из хургдар ховш вола саг ва.

+ 41:40 Эстар 10:3

+ 41:42 Эстар 3:10, Эстар 8:2

+ 41:45 Доладалар 46:20,

* 41:51 Из «дицдайтар» яхачох тара да.

* 41:52 Из «дебийтар» яхалга да.

+ 41:54 Доладалар 12:10

+ 42:6 Сулейма-пайхамара кицаш 11:26

+ 42:9 Доладалар 37:5-11

+ 42:22 Доладалар 37:21-22

+ 43:32 Доладалар 46:34

+ 44:20 Доладалар 37:3

+ 46:1 Доладалар 26:33

+ 46:4 Доладалар 50:13

+ 46:12 Доладалар 38,

+ 46:20 Доладалар 41:45,

+ 46:34 Доладалар 43:32,

+ 47:30 Доладалар 50:13

+ 48:4 Доладалар 28:12-15, Доладалар 35:9-12

+ 48:7 Доладалар 35:19, Руфи 1:2

+ 49:4 Доладалар 35:22,

+ 49:5 Доладалар 34:25-29

+ 49:16 Доладалар 30:6

+ 49:31 Доладалар 23:16-19, Доладалар 35:29

* 50:11 Из «мисархой таьзет» яхар да.

+ 50:13 Доладалар 23:16

* 1:20 Жугтий меттала «Найми» «аьттув бар» яхилга да, хӀаьта «Мара» «къахьа» яхилга да.

* 2:17 Жугтий бустамах «эфа» – масала 15 кийла.

+ 3:11 Сулейма-пайхамара кицаш 31:10

* 3:15 Жугтий меттала из ялх бустам ба, из 22 30 кийла я.

+ 4:11 Доладалар 29:31, Руфи 1:2

+ 4:12 Доладалар 38:27-29,

+ 4:13 Доладалар 29:31

+ 4:18 Доладалар 38:29

+ 1:1 Эстар 8:9, Эстар 9:30

* 1:3 Йоккха че́ дуккхача наха той оттадаь моттиг.

* 1:4 Возалле «возал» яхача деша тӀара.

* 1:6 Айме лакхера моттиг.

* 1:6 Вужийла саг оагӀора ваьнна Ӏовужа моттиг (южийла – кхалсаг оагӀора яьнна Ӏоюжа моттиг).

* 1:10 Евнух кхалнахага хьожаш вола веӀаь маӀасаг.

+ 1:10 Эстар 7:9

* 1:18 Кхоардам «кхарда» яхача деша тӀара.

+ 1:19 Эстар 8:8,

+ 2:1 Эстар 1:19-20

* 2:2 ГӀулакхча гӀулакх ду саг.

* 2:10 Къовлам «къовла» яхача деша тӀара.

+ 2:15 Эстар 9:29

* 2:16 Вай зама тӀаяле 479 ча шера Ӏан юххье.

* 2:17 Паччахьа хоза гӀоз паччахьа керта тӀа тулла кий.

* 2:18 Гонахье паччахьа уллувра гӀулакхера нах.

+ 2:23 Эстар 6:2, Эстар 10:2

* 3:2 ГӀулакххо гӀулакхера саг.

* 3:7 Вай зама тӀаяле 474 ча шера бӀаьстан юхье.

* 3:7 Вай зама тӀаяле 473 ча шера Ӏан юххе.

+ 3:7 Эстар 9:24, Эстар 9:26,

* 3:9 Итт эзар талант 345 тонн.

* 3:9 Паччахьалкхен рузкъа ахча леладу моттиг.

+ 3:10 Доладалар 41:42, Эстар 8:2

* 3:12 Вай зама тӀаяле 474 ча шера 17 ча апреле.

+ 3:12 Эстар 8:9

* 3:13 Вай зама тӀаяле 473 ча шера 7 ча марта.

+ 3:13 Эстар 8:10,

+ 3:15 Эстар 8:14

+ 4:7 Эстар 3:9

+ 4:8 Эстар 3:14

+ 5:1 Эстар 4:16

+ 5:2 Эстар 4:11

+ 5:3 Эстар 7:2,

* 5:8 Раьзал «раьза» яхача деша тӀара.

+ 5:8 Эстар 7:3

+ 5:9 Эстар 3:1

+ 5:10 Эстар 6:13

+ 5:11 Эстар 9:7-10, Эстар 3:1

* 5:14 Шовзткъе итт дол 22 25 метр гаргга лакхал.

+ 5:14 Эстар 6:4, Эстар 7:9-10

+ 6:1 Эстар 2:23, Эстар 10:2

+ 6:2 Эстар 2:21-22

+ 6:4 Эстар 5:14, Эстар 7:9-10

+ 6:13 Эстар 5:10

+ 7:1 Эстар 5:3,

+ 7:3 Эстар 5:8

* 7:4 Е иштта: «...моастагӀчо паччахьанна даь зе юхаметта оттадергдеце а».

+ 7:4 Эстар 3:9

* 7:6 Духьалхо духьал латта саг.

+ 7:6 Эстар 3:10

+ 7:9 Эстар 1:10, Эстар 5:14, Эстар 6:4, Сулейма-пайхамара кицаш 11:5,

+ 7:10 Доладалар 40:22

+ 8:2 Доладалар 41:42, Эстар 3:10

+ 8:3 Эстар 3:1

+ 8:4 Эстар 5:2

+ 8:8 Эстар 3:12

* 8:9 Вай зама тӀаяле 474 ча шера 25 ча июне.

+ 8:9 Эстар 1:1, Эстар 3:12, Эстар 1:22

+ 8:10 Доладалар 41:42, Эстар 3:10, Эстар 3:13

* 8:12 Вай зама тӀаяле 473 шера 7 марта.

+ 8:14 Эстар 3:15

+ 8:15 Сулейма-пайхамара кицаш 11:10

* 9:1 Вай зама тӀаяле 473 ча шера 7 ча марта.

* 9:1 Гоамахо гоама вола саг.

+ 9:1 Эстар 3:13

+ 9:12 Эстар 5:6, Эстар 7:2

* 9:15 Вай зама тӀаяле 473 ча шера 8 ча марта.

* 9:17 7 ча марта.

* 9:20 Хиллам «хиннад», «хилар» яхача дешаш тӀара.

+ 9:24 Эстар 3:7

* 9:26 Пур (цхьоален таьрахь) кхадж; пурим – (дукхален таьрахь) кхажамаш.

+ 9:29 Эстар 2:15

+ 9:30 Эстар 1:1, Эстар 8:9

* 9:31 Оттам «оттадаьд» яхача деша тӀара.

+ 9:31 Эстар 4:3

* 9:32 Каьхат хьоарчам йоазув даь каьхат хьоарчадаь хилар.

+ 10:2 Эстар 2:23, Эстар 6:1-2

* 10:3 Къаманхо ший къамах вола саг.

+ 10:3 Доладалар 41:40,

+ 1:1 Сулейма-пайхамара кицаш 10:1, Сулейма-пайхамара кицаш 25:1,

* 1:2 Хьаькъал – мудрость.

+ 1:3 Сулейма-пайхамара кицаш 2:9

+ 1:4 Сулейма-пайхамара кицаш 8:5

* 1:6 КӀоаолгаш – притчи, баси, побасеки.

* 1:7 Веза Аьла – Вечый; Господь.

+ 1:7 Сулейма-пайхамара кицаш 8:13, Сулейма-пайхамара кицаш 9:10, Сулейма-пайхамара кицаш 16:6

+ 1:8 Сулейма-пайхамара кицаш 6:20

+ 1:9 Сулейма-пайхамара кицаш 4:9

+ 1:10 Сулейма-пайхамара кицаш 16:29

* 1:12 Ӏел – мир мертвых.

* 1:13 Фос – добыча.

+ 1:15 Сулейма-пайхамара кицаш 4:14, Сулейма-пайхамара кицаш 24:1

+ 1:16 Сулейма-пайхамара кицаш 6:18,

* 1:17 Боаг – капка, ловушка, западя.

+ 1:19 Сулейма-пайхамара кицаш 15:27

* 1:20 Урам – улица.

* 1:20 ПхьегӀа – здесь: собраие у городских ворот.

+ 1:20 Сулейма-пайхамара кицаш 8:1, Сулейма-пайхамара кицаш 9:3

+ 1:22 Сулейма-пайхамара кицаш 8:5, Сулейма-пайхамара кицаш 21:24

* 1:27 ДуӀа – буря.

+ 2:1 Сулейма-пайхамара кицаш 1:8

* 2:4 Газ – клад.

+ 2:4 Сулейма-пайхамара кицаш 3:14

+ 2:5 Сулейма-пайхамара кицаш 1:7

+ 2:7 Сулейма-пайхамара кицаш 30:5

+ 2:9 Сулейма-пайхамара кицаш 1:3

* 2:11 Сакхетам – рассудительость.

* 2:11 Кхетам – поимаие.

+ 2:14 Сулейма-пайхамара кицаш 10:23, Сулейма-пайхамара кицаш 15:21,

* 2:15 ХӀиллал – хитрость, лукавство, плутовство.

+ 2:15 Сулейма-пайхамара кицаш 14:2

+ 2:16 Сулейма-пайхамара кицаш 6:24, Сулейма-пайхамара кицаш 7:5, Сулейма-пайхамара кицаш 23:27

+ 2:18 Сулейма-пайхамара кицаш 5:5, Сулейма-пайхамара кицаш 7:27

+ 2:22 Сулейма-пайхамара кицаш 10:30

+ 3:1 Сулейма-пайхамара кицаш 1:8

+ 3:2 Сулейма-пайхамара кицаш 3:16, Сулейма-пайхамара кицаш 4:10, Сулейма-пайхамара кицаш 9:11, Сулейма-пайхамара кицаш 10:27

+ 3:3 Сулейма-пайхамара кицаш 6:21, Сулейма-пайхамара кицаш 7:3

+ 3:6 Сулейма-пайхамара кицаш 11:5

* 3:7 Хьайх къоаргача хьаькъала да ма хеталахь – е считай себя обладателем глубокой мудрости.

+ 3:7 Сулейма-пайхамара кицаш 12:15,

* 3:10 Доа – сапетка, амбар.

+ 3:14 Сулейма-пайхамара кицаш 8:19, Сулейма-пайхамара кицаш 16:16

+ 3:15 Сулейма-пайхамара кицаш 8:11

+ 3:16 Сулейма-пайхамара кицаш 3:2, Сулейма-пайхамара кицаш 4:10, Сулейма-пайхамара кицаш 9:11, Сулейма-пайхамара кицаш 10:27, Сулейма-пайхамара кицаш 8:18, Сулейма-пайхамара кицаш 22:4

+ 3:18 Доладалар 2:9, Доладалар 3:22, Сулейма-пайхамара кицаш 11:30, Сулейма-пайхамара кицаш 13:12, Сулейма-пайхамара кицаш 15:4

+ 3:19 Сулейма-пайхамара кицаш 8:27,

+ 3:20 Доладалар 7:11,

+ 3:23 Сулейма-пайхамара кицаш 10:9, Сулейма-пайхамара кицаш 4:12

* 3:28 Гаргара саг – ближий.

+ 3:31 Сулейма-пайхамара кицаш 23:17, Сулейма-пайхамара кицаш 24:1, Сулейма-пайхамара кицаш 24:19

+ 3:33 Сулейма-пайхамара кицаш 14:11

* 3:34 Аьсала саг – смиреый, кроткий человек.

+ 4:1 Сулейма-пайхамара кицаш 1:8

+ 4:9 Сулейма-пайхамара кицаш 1:9

+ 4:10 Сулейма-пайхамара кицаш 3:2, Сулейма-пайхамара кицаш 3:16, Сулейма-пайхамара кицаш 9:11, Сулейма-пайхамара кицаш 10:27

+ 4:12 Сулейма-пайхамара кицаш 3:23

+ 4:13 Сулейма-пайхамара кицаш 3:18

+ 4:14 Сулейма-пайхамара кицаш 1:15

* 4:17 Ӏоасал – порочость.

+ 4:19 Яхья 12:35

+ 4:22 Сулейма-пайхамара кицаш 14:30

+ 4:24 Сулейма-пайхамара кицаш 6:12

+ 5:1 Сулейма-пайхамара кицаш 4:20

+ 5:3 Сулейма-пайхамара кицаш 2:16,

* 5:4 Дитт – лезвие меча, сабли, других видов холодого оружия.

* 5:4 Довт – меч.

+ 5:5 Сулейма-пайхамара кицаш 2:18, Сулейма-пайхамара кицаш 7:27

* 5:10 Хьа изаца хийрача цӀе рузкъа алсамдаргдоацаш – чтобы твоей силой е уможилось богатство чужого дома.

* 5:16 Майдаашка – а площадях.

* 5:19 Мосар – сера.

* 5:23 ХӀалакьхул – гибет, погибает.

+ 6:6 Сулейма-пайхамара кицаш 10:26, Сулейма-пайхамара кицаш 18:9

+ 6:8 Сулейма-пайхамара кицаш 30:25

+ 6:9 Сулейма-пайхамара кицаш 19:15

* 6:10 Тар – дремота.

* 6:11 Къу – вор.

* 6:11 ГӀаьрахо – разбойик, грабитель.

+ 6:11 Сулейма-пайхамара кицаш 13:4, Сулейма-пайхамара кицаш 24:33-34,

+ 6:12 Сулейма-пайхамара кицаш 16:27

+ 6:13 Сулейма-пайхамара кицаш 10:19

+ 6:16 Сулейма-пайхамара кицаш 30:18

+ 6:17 Сулейма-пайхамара кицаш 16:5, Сулейма-пайхамара кицаш 21:4, Сулейма-пайхамара кицаш 12:22, Сулейма-пайхамара кицаш 17:7,

+ 6:18 Доладалар 6:5, Сулейма-пайхамара кицаш 15:26, Сулейма-пайхамара кицаш 1:16,

+ 6:20 Сулейма-пайхамара кицаш 1:8

+ 6:21 Сулейма-пайхамара кицаш 3:3

+ 6:23 Сулейма-пайхамара кицаш 10:17

+ 6:24 Сулейма-пайхамара кицаш 2:16

+ 6:34 Сулейма-пайхамара кицаш 27:4,

+ 7:1 Сулейма-пайхамара кицаш 2:1

+ 7:2 Сулейма-пайхамара кицаш 4:4

+ 7:3 Сулейма-пайхамара кицаш 3:3

* 7:4 Гаргала саг – родствеик.

+ 7:5 Сулейма-пайхамара кицаш 2:16

+ 7:7 Сулейма-пайхамара кицаш 1:4

+ 7:10 Доладалар 38:14-15

+ 7:12 Сулейма-пайхамара кицаш 23:28

* 7:14 Укхаза дувцаш дола сагӀа да сагаи Даллеи юкъерча гӀулакхеи машареи хьисап гойташ дола сагӀа. Из цхьа сагӀа мара хиадац цу сагӀа белгалдаь цхьа дакъа из сагӀа доаккхачу ший даа йиш йолаш.

+ 7:21 Сулейма-пайхамара кицаш 5:3, Сулейма-пайхамара кицаш 6:24

* 7:23 ТӀаьск – стрела.

+ 7:27 Сулейма-пайхамара кицаш 2:18, Сулейма-пайхамара кицаш 5:5

+ 8:1 Сулейма-пайхамара кицаш 1:20-21, Сулейма-пайхамара кицаш 9:3

+ 8:5 Сулейма-пайхамара кицаш 1:4, Сулейма-пайхамара кицаш 1:22

+ 8:10 Сулейма-пайхамара кицаш 3:14

* 8:11 Жовхьар – сокровище.

+ 8:11 Сулейма-пайхамара кицаш 3:15

+ 8:13 Сулейма-пайхамара кицаш 1:7, Сулейма-пайхамара кицаш 9:10, Сулейма-пайхамара кицаш 16:6, Сулейма-пайхамара кицаш 4:24, Сулейма-пайхамара кицаш 6:17

+ 8:17 Яхья 14:21,

+ 8:18 Сулейма-пайхамара кицаш 3:16, Сулейма-пайхамара кицаш 22:4

+ 8:19 Сулейма-пайхамара кицаш 3:14, Сулейма-пайхамара кицаш 16:16

* 8:23 Азале – вечость без ачала.

* 8:26 Буртиг – пылика, зерышко.

* 8:27 Ае, ааюх – горизот.

+ 8:27 Сулейма-пайхамара кицаш 3:19

+ 8:28 Доладалар 1:6

+ 8:29 Доладалар 1:9, Доладалар 1:10,

+ 8:35 Сулейма-пайхамара кицаш 3:18, Сулейма-пайхамара кицаш 4:22, Сулейма-пайхамара кицаш 18:22

* 9:2 Шу – здесь: угощеие.

* 9:3 Ӏуй бола мехкарий – служаки.

+ 9:3 Сулейма-пайхамара кицаш 1:20, Сулейма-пайхамара кицаш 8:1

+ 9:5 Яхья 7:37

* 9:8 Кхардаш вар – глумливый, презирающий.

+ 9:10 Сулейма-пайхамара кицаш 1:7

+ 9:11 Сулейма-пайхамара кицаш 3:2, Сулейма-пайхамара кицаш 3:16, Сулейма-пайхамара кицаш 4:10, Сулейма-пайхамара кицаш 10:27

+ 9:13 Сулейма-пайхамара кицаш 7:11

+ 9:17 Сулейма-пайхамара кицаш 5:15, Сулейма-пайхамара кицаш 20:17

+ 10:1 Сулейма-пайхамара кицаш 1:1, Сулейма-пайхамара кицаш 25:1, Сулейма-пайхамара кицаш 15:20, Сулейма-пайхамара кицаш 29:3, Сулейма-пайхамара кицаш 17:21, Сулейма-пайхамара кицаш 17:25

+ 10:2 Сулейма-пайхамара кицаш 11:4, Сулейма-пайхамара кицаш 11:6

+ 10:3 Сулейма-пайхамара кицаш 13:25

+ 10:4 Сулейма-пайхамара кицаш 21:5

+ 10:9 Сулейма-пайхамара кицаш 3:23, Сулейма-пайхамара кицаш 28:18

+ 10:10 Сулейма-пайхамара кицаш 6:13

+ 10:11 Сулейма-пайхамара кицаш 13:14, Сулейма-пайхамара кицаш 14:27, Сулейма-пайхамара кицаш 16:22

+ 10:13 Сулейма-пайхамара кицаш 19:29, Сулейма-пайхамара кицаш 26:3

+ 10:14 Сулейма-пайхамара кицаш 18:7

+ 10:15 Сулейма-пайхамара кицаш 18:11

+ 10:16 Сулейма-пайхамара кицаш 11:19

+ 10:17 Сулейма-пайхамара кицаш 6:23

* 10:18 Аьлдиташ – клевета, аветы.

+ 10:19 Сулейма-пайхамара кицаш 17:27,

+ 10:23 Сулейма-пайхамара кицаш 2:14,

+ 10:25 Сулейма-пайхамара кицаш 12:3

* 10:26 ЧхьагӀаркъаз – уксус.

+ 10:26 Сулейма-пайхамара кицаш 6:6

+ 10:27 Сулейма-пайхамара кицаш 3:2, Сулейма-пайхамара кицаш 3:16, Сулейма-пайхамара кицаш 4:10, Сулейма-пайхамара кицаш 9:11,

+ 10:28 Сулейма-пайхамара кицаш 11:7

+ 10:30 Сулейма-пайхамара кицаш 2:21-22

+ 10:31 Сулейма-пайхамара кицаш 15:28

+ 11:1 Сулейма-пайхамара кицаш 16:11, Сулейма-пайхамара кицаш 20:10, Сулейма-пайхамара кицаш 20:23,

+ 11:2 Сулейма-пайхамара кицаш 16:18, Сулейма-пайхамара кицаш 18:12, Сулейма-пайхамара кицаш 29:23

+ 11:3 Сулейма-пайхамара кицаш 13:6

+ 11:4 Сулейма-пайхамара кицаш 10:2

+ 11:5 Сулейма-пайхамара кицаш 3:6, Эстар 7:9,

* 11:6 Зуламе лоӀамаш – злые желаия.

+ 11:6 Сулейма-пайхамара кицаш 13:6

+ 11:7 Сулейма-пайхамара кицаш 10:28

+ 11:8 Сулейма-пайхамара кицаш 21:18

+ 11:10 Эстар 8:15, Сулейма-пайхамара кицаш 29:2

+ 11:11 Сулейма-пайхамара кицаш 29:8

+ 11:13 Сулейма-пайхамара кицаш 20:19

+ 11:14 Сулейма-пайхамара кицаш 15:22, Сулейма-пайхамара кицаш 20:18, Сулейма-пайхамара кицаш 24:6

* 11:18 Левеш дола совгӀат – обмачивая, е астоящая аграда.

+ 11:19 Сулейма-пайхамара кицаш 10:16

+ 11:21 Сулейма-пайхамара кицаш 16:5,

+ 11:24 Сулейма-пайхамара кицаш 13:7,

+ 11:26 Доладалар 42:6

+ 11:27 Эстар 7:9, Сулейма-пайхамара кицаш 26:27,

+ 11:30 Доладалар 2:9, Доладалар 3:22, Сулейма-пайхамара кицаш 3:18, Сулейма-пайхамара кицаш 13:12, Сулейма-пайхамара кицаш 15:4

+ 12:1 Сулейма-пайхамара кицаш 15:10

+ 12:3 Сулейма-пайхамара кицаш 10:25

* 12:4 ТӀехках лета у – здесь: еизлечимая болезь, порок.

+ 12:4 Руфи 3:11, Сулейма-пайхамара кицаш 18:22, Сулейма-пайхамара кицаш 31:10, Сулейма-пайхамара кицаш 14:30

+ 12:6 Сулейма-пайхамара кицаш 14:3

* 12:11 Даьсса догдоахилгаш – пустые мечты.

+ 12:11 Сулейма-пайхамара кицаш 28:19

+ 12:13 Сулейма-пайхамара кицаш 18:7, Сулейма-пайхамара кицаш 21:23

+ 12:14 Сулейма-пайхамара кицаш 13:2, Сулейма-пайхамара кицаш 18:20,

+ 12:15 Сулейма-пайхамара кицаш 3:7

+ 12:16 Сулейма-пайхамара кицаш 29:11

+ 12:17 Сулейма-пайхамара кицаш 14:5

+ 12:18 Сулейма-пайхамара кицаш 4:22

+ 12:19 Сулейма-пайхамара кицаш 19:9

+ 12:22 Сулейма-пайхамара кицаш 6:17

+ 12:23 Сулейма-пайхамара кицаш 13:16

+ 13:1 Сулейма-пайхамара кицаш 1:22,

+ 13:2 Сулейма-пайхамара кицаш 12:14, Сулейма-пайхамара кицаш 18:20

+ 13:3 Сулейма-пайхамара кицаш 12:13, Сулейма-пайхамара кицаш 21:23

+ 13:4 Сулейма-пайхамара кицаш 6:9-11, Сулейма-пайхамара кицаш 21:25

+ 13:6 Сулейма-пайхамара кицаш 11:6, Сулейма-пайхамара кицаш 11:3, Сулейма-пайхамара кицаш 19:3

+ 13:7 Сулейма-пайхамара кицаш 11:24

* 13:9 Чиркхат – светильик.

+ 13:10 Сулейма-пайхамара кицаш 28:25

+ 13:12 Доладалар 2:9, Доладалар 3:22, Сулейма-пайхамара кицаш 3:18, Сулейма-пайхамара кицаш 11:30, Сулейма-пайхамара кицаш 15:4

+ 13:14 Сулейма-пайхамара кицаш 10:11

+ 13:17 Сулейма-пайхамара кицаш 25:13

+ 13:18 Сулейма-пайхамара кицаш 15:31-32,

+ 13:22 Сулейма-пайхамара кицаш 28:8

+ 13:24 Сулейма-пайхамара кицаш 19:18, Сулейма-пайхамара кицаш 22:15, Сулейма-пайхамара кицаш 23:13, Сулейма-пайхамара кицаш 29:17

+ 13:25 Сулейма-пайхамара кицаш 10:3

+ 14:2 Сулейма-пайхамара кицаш 2:15

+ 14:3 Сулейма-пайхамара кицаш 12:6

* 14:4 Шерч – волы.

* 14:4 Хьай – ясли, кормушка.

* 14:4 Хьувкъам – урожай.

+ 14:5 Сулейма-пайхамара кицаш 12:17

+ 14:6 Сулейма-пайхамара кицаш 15:14

* 14:10 Хийра саг – чужой человек.

+ 14:11 Сулейма-пайхамара кицаш 3:33

+ 14:12 Сулейма-пайхамара кицаш 16:25

* 14:16 Шийх бӀубеа ва из – о самоувере.

+ 14:19 Доладалар 42:6,

+ 14:20 Сулейма-пайхамара кицаш 19:7, Сулейма-пайхамара кицаш 19:4

+ 14:21 Сулейма-пайхамара кицаш 29:7

+ 14:23 Сулейма-пайхамара кицаш 21:5

+ 14:27 Сулейма-пайхамара кицаш 10:11, Сулейма-пайхамара кицаш 13:14

+ 14:29 Сулейма-пайхамара кицаш 15:18, Сулейма-пайхамара кицаш 16:32, Сулейма-пайхамара кицаш 19:11,

+ 14:30 Сулейма-пайхамара кицаш 4:22, Сулейма-пайхамара кицаш 12:4

+ 14:31 Сулейма-пайхамара кицаш 17:5

+ 15:4 Доладалар 2:9, Доладалар 3:22, Сулейма-пайхамара кицаш 3:18, Сулейма-пайхамара кицаш 11:30, Сулейма-пайхамара кицаш 13:12

+ 15:8 Сулейма-пайхамара кицаш 21:27, Сулейма-пайхамара кицаш 28:9,

+ 15:10 Сулейма-пайхамара кицаш 12:1

+ 15:11 Сулейма-пайхамара кицаш 27:20,

+ 15:13 Сулейма-пайхамара кицаш 17:22, Сулейма-пайхамара кицаш 18:14

+ 15:14 Сулейма-пайхамара кицаш 14:6

+ 15:16 Сулейма-пайхамара кицаш 16:8,

+ 15:17 Сулейма-пайхамара кицаш 17:1

+ 15:18 Сулейма-пайхамара кицаш 28:25, Сулейма-пайхамара кицаш 29:22, Сулейма-пайхамара кицаш 14:29

+ 15:19 Сулейма-пайхамара кицаш 19:24, Сулейма-пайхамара кицаш 22:5, Сулейма-пайхамара кицаш 22:13

+ 15:20 Сулейма-пайхамара кицаш 10:1, Сулейма-пайхамара кицаш 29:3

+ 15:21 Сулейма-пайхамара кицаш 2:14, Сулейма-пайхамара кицаш 10:23,

+ 15:22 Сулейма-пайхамара кицаш 11:14, Сулейма-пайхамара кицаш 20:18, Сулейма-пайхамара кицаш 24:6

+ 15:23 Сулейма-пайхамара кицаш 25:11

* 15:25 ТӀа да воацар – вдова.

+ 15:26 Сулейма-пайхамара кицаш 6:18, Сулейма-пайхамара кицаш 16:24

+ 15:27 Сулейма-пайхамара кицаш 1:19, Сулейма-пайхамара кицаш 23:4, Сулейма-пайхамара кицаш 17:23

+ 15:28 Сулейма-пайхамара кицаш 10:31

+ 15:30 Сулейма-пайхамара кицаш 25:25

+ 15:32 Сулейма-пайхамара кицаш 13:18,

+ 15:33 Сулейма-пайхамара кицаш 18:12, Сулейма-пайхамара кицаш 29:23

* 16:1 Долчча тайпара таржам дича: «Ший дагалоацамаш сага да, цхьабакъда, цо луш дола жоп Везча Аьлагара да»

+ 16:1 Сулейма-пайхамара кицаш 16:9, Сулейма-пайхамара кицаш 19:21,

+ 16:2 Сулейма-пайхамара кицаш 21:2, Сулейма-пайхамара кицаш 24:12

+ 16:5 Сулейма-пайхамара кицаш 6:17, Сулейма-пайхамара кицаш 11:21, Сулейма-пайхамара кицаш 28:20

+ 16:7 Доладалар 26:28

+ 16:8 Сулейма-пайхамара кицаш 15:16

+ 16:9 Сулейма-пайхамара кицаш 16:1, Сулейма-пайхамара кицаш 19:21, Сулейма-пайхамара кицаш 20:24

+ 16:11 Сулейма-пайхамара кицаш 11:1, Сулейма-пайхамара кицаш 20:10, Сулейма-пайхамара кицаш 20:23,

+ 16:12 Сулейма-пайхамара кицаш 25:5, Сулейма-пайхамара кицаш 29:14

+ 16:13 Сулейма-пайхамара кицаш 22:11

+ 16:14 Сулейма-пайхамара кицаш 19:12, Сулейма-пайхамара кицаш 20:2

+ 16:16 Сулейма-пайхамара кицаш 3:14, Сулейма-пайхамара кицаш 8:19

+ 16:18 Сулейма-пайхамара кицаш 11:2, Сулейма-пайхамара кицаш 18:12, Сулейма-пайхамара кицаш 29:23

+ 16:20 Сулейма-пайхамара кицаш 19:8,

+ 16:22 Сулейма-пайхамара кицаш 10:11, Сулейма-пайхамара кицаш 13:14, Сулейма-пайхамара кицаш 14:27

* 16:24 Меза улхаш – медовые соты.

+ 16:24 Сулейма-пайхамара кицаш 15:26

+ 16:25 Сулейма-пайхамара кицаш 14:12

+ 16:27 Сулейма-пайхамара кицаш 6:12,

+ 16:28 Сулейма-пайхамара кицаш 26:20

+ 16:29 Сулейма-пайхамара кицаш 1:10

+ 16:31 Сулейма-пайхамара кицаш 20:29

* 16:32 БӀухо – вои.

+ 16:32 Сулейма-пайхамара кицаш 14:29

+ 17:1 Сулейма-пайхамара кицаш 15:17

+ 17:2 Сулейма-пайхамара кицаш 19:26

+ 17:3 Сулейма-пайхамара кицаш 27:21,

+ 17:5 Сулейма-пайхамара кицаш 14:31, Сулейма-пайхамара кицаш 24:18

* 17:7 Баьчча – вождь.

+ 17:7 Сулейма-пайхамара кицаш 6:17

* 17:8 Кхаъ – здесь: взятка.

* 17:8 Бозбуачал – гипотическое или магическое воздействие, волшебство.

+ 17:8 Сулейма-пайхамара кицаш 18:16, Сулейма-пайхамара кицаш 21:14

* 17:12 Тог – детеыш. Здесь – медвежоок.

+ 17:14 Сулейма-пайхамара кицаш 20:3, Сулейма-пайхамара кицаш 25:8,

+ 17:15 Сулейма-пайхамара кицаш 24:24,

+ 17:17 Сулейма-пайхамара кицаш 18:24, Сулейма-пайхамара кицаш 27:10

+ 17:19 Сулейма-пайхамара кицаш 29:23

+ 17:21 Сулейма-пайхамара кицаш 10:1, Сулейма-пайхамара кицаш 19:13

+ 17:22 Сулейма-пайхамара кицаш 15:13

+ 17:23 Сулейма-пайхамара кицаш 15:27,

+ 17:25 Сулейма-пайхамара кицаш 10:1

+ 17:27 Сулейма-пайхамара кицаш 10:19,

+ 18:4 Сулейма-пайхамара кицаш 20:5

+ 18:5 Сулейма-пайхамара кицаш 24:24,

+ 18:6 Сулейма-пайхамара кицаш 10:13, Сулейма-пайхамара кицаш 19:29, Сулейма-пайхамара кицаш 26:3

+ 18:7 Сулейма-пайхамара кицаш 10:14, Сулейма-пайхамара кицаш 12:13,

+ 18:8 Сулейма-пайхамара кицаш 26:22

+ 18:11 Сулейма-пайхамара кицаш 10:15

+ 18:12 Сулейма-пайхамара кицаш 11:2, Сулейма-пайхамара кицаш 16:18, Сулейма-пайхамара кицаш 15:33, Сулейма-пайхамара кицаш 29:23

+ 18:14 Сулейма-пайхамара кицаш 15:13

+ 18:16 Сулейма-пайхамара кицаш 17:8

* 18:19 ГӀап – крепость, укреплеие.

* 18:19 ГӀовраш – засовы.

+ 18:20 Сулейма-пайхамара кицаш 12:14, Сулейма-пайхамара кицаш 13:2

+ 18:22 Сулейма-пайхамара кицаш 12:4, Сулейма-пайхамара кицаш 19:14, Сулейма-пайхамара кицаш 8:35

* 18:23 ГӀожа – грубо, евежливо.

+ 18:24 Сулейма-пайхамара кицаш 17:17

+ 19:1 Сулейма-пайхамара кицаш 28:6

+ 19:2 Сулейма-пайхамара кицаш 21:5, Сулейма-пайхамара кицаш 28:20

+ 19:3 Сулейма-пайхамара кицаш 13:6

+ 19:4 Сулейма-пайхамара кицаш 14:20

+ 19:5 Сулейма-пайхамара кицаш 21:28, Сулейма-пайхамара кицаш 24:28, Сулейма-пайхамара кицаш 25:18

+ 19:6 Сулейма-пайхамара кицаш 29:26

+ 19:7 Сулейма-пайхамара кицаш 14:20

+ 19:8 Сулейма-пайхамара кицаш 16:20

+ 19:10 Сулейма-пайхамара кицаш 26:1,

+ 19:11 Сулейма-пайхамара кицаш 14:29

* 19:12 Тхир – роса.

+ 19:12 Сулейма-пайхамара кицаш 16:14, Сулейма-пайхамара кицаш 20:2, Сулейма-пайхамара кицаш 28:15

+ 19:13 Сулейма-пайхамара кицаш 17:21, Сулейма-пайхамара кицаш 21:9, Сулейма-пайхамара кицаш 27:15

+ 19:14 Сулейма-пайхамара кицаш 12:4, Сулейма-пайхамара кицаш 18:22

+ 19:15 Сулейма-пайхамара кицаш 6:9, Сулейма-пайхамара кицаш 20:4, Сулейма-пайхамара кицаш 20:13

+ 19:16 Сулейма-пайхамара кицаш 13:13

+ 19:17 Сулейма-пайхамара кицаш 22:9, Сулейма-пайхамара кицаш 28:27,

+ 19:18 Сулейма-пайхамара кицаш 13:24

+ 19:21 Сулейма-пайхамара кицаш 16:1, Сулейма-пайхамара кицаш 16:9,

+ 19:23 Сулейма-пайхамара кицаш 10:16, Сулейма-пайхамара кицаш 11:19

+ 19:24 Сулейма-пайхамара кицаш 15:19, Сулейма-пайхамара кицаш 22:13, Сулейма-пайхамара кицаш 26:15

+ 19:25 Сулейма-пайхамара кицаш 21:11

+ 19:29 Сулейма-пайхамара кицаш 10:13, Сулейма-пайхамара кицаш 18:6, Сулейма-пайхамара кицаш 26:3

+ 20:1 Доладалар 9:21, Сулейма-пайхамара кицаш 23:29-32, Сулейма-пайхамара кицаш 31:4,

+ 20:2 Сулейма-пайхамара кицаш 16:14, Сулейма-пайхамара кицаш 19:12

* 20:4 Гота – плуг со всеми еобходимыми для пахоты агрегатами.

+ 20:4 Сулейма-пайхамара кицаш 19:15

+ 20:5 Сулейма-пайхамара кицаш 18:4

* 20:10 Герак – гирька.

+ 20:10 Сулейма-пайхамара кицаш 11:1, Сулейма-пайхамара кицаш 16:11, Сулейма-пайхамара кицаш 20:23,

+ 20:13 Сулейма-пайхамара кицаш 19:15

+ 20:16 Сулейма-пайхамара кицаш 22:26-27, Сулейма-пайхамара кицаш 27:13

+ 20:17 Сулейма-пайхамара кицаш 9:17

+ 20:18 Сулейма-пайхамара кицаш 11:14, Сулейма-пайхамара кицаш 15:22, Сулейма-пайхамара кицаш 24:6

+ 20:19 Сулейма-пайхамара кицаш 11:13

+ 20:20 Сулейма-пайхамара кицаш 30:11, Сулейма-пайхамара кицаш 30:17

+ 20:21 Сулейма-пайхамара кицаш 13:11

+ 20:22 Сулейма-пайхамара кицаш 24:29,

+ 20:23 Сулейма-пайхамара кицаш 11:1, Сулейма-пайхамара кицаш 16:11, Сулейма-пайхамара кицаш 20:10,

+ 20:24 Сулейма-пайхамара кицаш 16:1, Сулейма-пайхамара кицаш 16:9, Сулейма-пайхамара кицаш 19:21

+ 20:29 Сулейма-пайхамара кицаш 16:31

+ 21:2 Сулейма-пайхамара кицаш 16:2, Сулейма-пайхамара кицаш 24:12,

+ 21:4 Сулейма-пайхамара кицаш 6:17

+ 21:5 Сулейма-пайхамара кицаш 14:23, Сулейма-пайхамара кицаш 10:4

+ 21:6 Сулейма-пайхамара кицаш 20:21

+ 21:9 Сулейма-пайхамара кицаш 19:13, Сулейма-пайхамара кицаш 21:9, Сулейма-пайхамара кицаш 25:24, Сулейма-пайхамара кицаш 27:15

+ 21:11 Сулейма-пайхамара кицаш 19:25

+ 21:14 Сулейма-пайхамара кицаш 17:8

+ 21:18 Сулейма-пайхамара кицаш 11:8

+ 21:19 Сулейма-пайхамара кицаш 19:13, Сулейма-пайхамара кицаш 25:24, Сулейма-пайхамара кицаш 27:15

+ 21:23 Сулейма-пайхамара кицаш 12:13, Сулейма-пайхамара кицаш 13:3

+ 21:24 Сулейма-пайхамара кицаш 1:22

+ 21:25 Сулейма-пайхамара кицаш 13:4

+ 21:27 Сулейма-пайхамара кицаш 15:8,

+ 21:28 Сулейма-пайхамара кицаш 19:5

+ 22:2 Сулейма-пайхамара кицаш 29:13

+ 22:3 Сулейма-пайхамара кицаш 27:12

+ 22:4 Сулейма-пайхамара кицаш 3:16, Сулейма-пайхамара кицаш 8:18

+ 22:5 Сулейма-пайхамара кицаш 15:19

+ 22:9 Сулейма-пайхамара кицаш 19:17

+ 22:10 Сулейма-пайхамара кицаш 26:20

+ 22:11 Сулейма-пайхамара кицаш 16:13

+ 22:13 Сулейма-пайхамара кицаш 15:19, Сулейма-пайхамара кицаш 19:24, Сулейма-пайхамара кицаш 26:13

+ 22:14 Сулейма-пайхамара кицаш 2:16, Сулейма-пайхамара кицаш 23:27,

+ 22:15 Сулейма-пайхамара кицаш 13:24

+ 22:16 Сулейма-пайхамара кицаш 28:22

+ 22:17 Сулейма-пайхамара кицаш 5:1, Сулейма-пайхамара кицаш 24:23

+ 22:23 Сулейма-пайхамара кицаш 23:11

+ 22:27 Сулейма-пайхамара кицаш 20:16

+ 22:28 Сулейма-пайхамара кицаш 23:10

+ 23:4 Сулейма-пайхамара кицаш 28:20,

+ 23:5 Сулейма-пайхамара кицаш 27:24,

* 23:6 ЦӀаьрмата саг – жадый, скупой человек, скаред.

* 23:10 Шира – древий.

+ 23:10 Сулейма-пайхамара кицаш 22:28

+ 23:11 Сулейма-пайхамара кицаш 19:25, Сулейма-пайхамара кицаш 22:23

+ 23:13 Сулейма-пайхамара кицаш 13:24, Сулейма-пайхамара кицаш 19:18, Сулейма-пайхамара кицаш 22:15

+ 23:17 Сулейма-пайхамара кицаш 3:31, Сулейма-пайхамара кицаш 24:1

+ 23:18 Сулейма-пайхамара кицаш 24:14

+ 23:20 Сулейма-пайхамара кицаш 20:1,

+ 23:22 Сулейма-пайхамара кицаш 1:8

+ 23:27 Сулейма-пайхамара кицаш 22:14, Сулейма-пайхамара кицаш 2:16,

+ 23:28 Сулейма-пайхамара кицаш 7:12

+ 23:31 Сулейма-пайхамара кицаш 20:1

+ 24:1 Сулейма-пайхамара кицаш 1:15, Сулейма-пайхамара кицаш 3:31, Сулейма-пайхамара кицаш 4:14, Сулейма-пайхамара кицаш 23:17, Сулейма-пайхамара кицаш 24:19

+ 24:5 Сулейма-пайхамара кицаш 21:22

+ 24:6 Сулейма-пайхамара кицаш 11:14, Сулейма-пайхамара кицаш 15:22, Сулейма-пайхамара кицаш 20:18

+ 24:9 Сулейма-пайхамара кицаш 3:34, Сулейма-пайхамара кицаш 21:24

+ 24:12 Сулейма-пайхамара кицаш 16:2, Сулейма-пайхамара кицаш 21:2,

* 24:13 Улха модз – сотовый мед.

+ 24:14 Сулейма-пайхамара кицаш 23:18

+ 24:18 Сулейма-пайхамара кицаш 17:5

+ 24:19 Сулейма-пайхамара кицаш 23:17, Сулейма-пайхамара кицаш 24:1

+ 24:20 Сулейма-пайхамара кицаш 13:9

+ 24:23 Сулейма-пайхамара кицаш 18:5, Сулейма-пайхамара кицаш 28:21

+ 24:24 Сулейма-пайхамара кицаш 17:15,

+ 24:28 Сулейма-пайхамара кицаш 19:5, Сулейма-пайхамара кицаш 25:18

+ 24:29 Сулейма-пайхамара кицаш 20:22

+ 24:34 Сулейма-пайхамара кицаш 6:10-11,

+ 25:1 Сулейма-пайхамара кицаш 1:1, Сулейма-пайхамара кицаш 10:1,

+ 25:5 Сулейма-пайхамара кицаш 16:12

* 25:11 Дото гом – здесь: серебряая оправа.

+ 25:11 Сулейма-пайхамара кицаш 15:23

+ 25:13 Сулейма-пайхамара кицаш 13:17

* 25:16 Халаргда хьоа – ты объешься.

+ 25:16 Сулейма-пайхамара кицаш 27:7

* 25:18 Чхьокар – дубиа, булава.

+ 25:18 Сулейма-пайхамара кицаш 12:18, Сулейма-пайхамара кицаш 19:5, Сулейма-пайхамара кицаш 24:28

* 25:22 Оригиала тӀа «цу керта тӀа йӀайха товаш йохкаргья Ӏа» яьздаьд.

+ 25:24 Сулейма-пайхамара кицаш 19:13, Сулейма-пайхамара кицаш 21:9, Сулейма-пайхамара кицаш 21:19

+ 25:25 Сулейма-пайхамара кицаш 15:30

+ 26:1 Сулейма-пайхамара кицаш 17:7, Сулейма-пайхамара кицаш 19:10, Сулейма-пайхамара кицаш 26:8

+ 26:3 Сулейма-пайхамара кицаш 10:13, Сулейма-пайхамара кицаш 19:29

* 26:7 Когаш чоалдувл – оги спотыкаются.

+ 26:8 Сулейма-пайхамара кицаш 26:1

+ 26:12 Сулейма-пайхамара кицаш 28:11, Сулейма-пайхамара кицаш 29:20

+ 26:13 Сулейма-пайхамара кицаш 22:13

+ 26:15 Сулейма-пайхамара кицаш 15:19, Сулейма-пайхамара кицаш 19:24

+ 26:20 Сулейма-пайхамара кицаш 16:28, Сулейма-пайхамара кицаш 22:10

+ 26:22 Сулейма-пайхамара кицаш 18:8

+ 26:27 Эстар 7:9,

+ 27:4 Сулейма-пайхамара кицаш 6:34

+ 27:5 Сулейма-пайхамара кицаш 28:23

+ 27:7 Сулейма-пайхамара кицаш 25:16

+ 27:10 Сулейма-пайхамара кицаш 17:17

+ 27:12 Сулейма-пайхамара кицаш 22:3

+ 27:13 Сулейма-пайхамара кицаш 20:16

* 27:15 Бартбетташ йола сесаг – сварливая жеа.

+ 27:15 Сулейма-пайхамара кицаш 19:13, Сулейма-пайхамара кицаш 21:9, Сулейма-пайхамара кицаш 25:24

* 27:16 ТӀаьр-юкъ – ладоь.

* 27:17 АьрхӀал – тупость.

+ 27:20 Сулейма-пайхамара кицаш 15:11,

+ 27:21 Сулейма-пайхамара кицаш 17:3

+ 27:24 Сулейма-пайхамара кицаш 23:5,

* 27:25 Цо – место покоса.

* 27:25 Тов – отава, трава, выросшая в тот же год а месте скошеой.

* 27:25 Босеаш – склоы.

* 27:26 Ӏоахарий – ягята.

* 27:26 Божлой – козлы.

+ 28:6 Сулейма-пайхамара кицаш 19:1

+ 28:8 Сулейма-пайхамара кицаш 13:22

+ 28:9 Сулейма-пайхамара кицаш 15:8

+ 28:10 Сулейма-пайхамара кицаш 26:27

+ 28:11 Сулейма-пайхамара кицаш 26:12

+ 28:12 Сулейма-пайхамара кицаш 11:10, Сулейма-пайхамара кицаш 28:28, Сулейма-пайхамара кицаш 29:2

+ 28:15 Сулейма-пайхамара кицаш 19:12

+ 28:17 Доладалар 4:12, Доладалар 9:6

+ 28:18 Сулейма-пайхамара кицаш 10:9

+ 28:19 Сулейма-пайхамара кицаш 12:11

+ 28:20 Сулейма-пайхамара кицаш 19:2, Сулейма-пайхамара кицаш 21:5, Сулейма-пайхамара кицаш 23:4

+ 28:21 Сулейма-пайхамара кицаш 18:5, Сулейма-пайхамара кицаш 24:23,

+ 28:22 Сулейма-пайхамара кицаш 22:16

+ 28:23 Сулейма-пайхамара кицаш 29:5, Сулейма-пайхамара кицаш 27:5

+ 28:25 Сулейма-пайхамара кицаш 13:10, Сулейма-пайхамара кицаш 15:18

+ 28:27 Сулейма-пайхамара кицаш 19:17

+ 28:28 Сулейма-пайхамара кицаш 28:12

+ 29:1 Сулейма-пайхамара кицаш 1:25, Сулейма-пайхамара кицаш 6:15

+ 29:2 Сулейма-пайхамара кицаш 11:10, Сулейма-пайхамара кицаш 28:12, Сулейма-пайхамара кицаш 28:28

+ 29:3 Сулейма-пайхамара кицаш 10:1, Сулейма-пайхамара кицаш 15:20,

+ 29:5 Сулейма-пайхамара кицаш 28:23

+ 29:8 Сулейма-пайхамара кицаш 11:11

+ 29:10 Доладалар 4:5, Доладалар 4:8

+ 29:11 Сулейма-пайхамара кицаш 12:16

+ 29:13 Сулейма-пайхамара кицаш 22:2

+ 29:14 Сулейма-пайхамара кицаш 16:12

+ 29:15 Сулейма-пайхамара кицаш 10:1, Сулейма-пайхамара кицаш 17:25

+ 29:17 Сулейма-пайхамара кицаш 13:24

+ 29:20 Сулейма-пайхамара кицаш 26:12

+ 29:22 Сулейма-пайхамара кицаш 15:18

+ 29:23 Сулейма-пайхамара кицаш 11:2, Сулейма-пайхамара кицаш 16:18, Сулейма-пайхамара кицаш 18:12, Сулейма-пайхамара кицаш 15:33, Сулейма-пайхамара кицаш 18:12

+ 29:26 Сулейма-пайхамара кицаш 19:6

* 30:1 Ер дешаш кыча тайпара кхетаде мегаш а да: «КӀаьдвеав со, са Даьла, кӀаьдвеав со, са Даьла, из мичахьара бахьаргба аз?»

* 30:4 Ферта – войлочая бурка.

+ 30:4 Яхья 3:13,

* 30:5 ГӀал – щит.

+ 30:5 Сулейма-пайхамара кицаш 2:7

* 30:7 Ак ма ала – е говори «ет», е отказывай.

+ 30:11 Сулейма-пайхамара кицаш 20:20

+ 30:12 Сулейма-пайхамара кицаш 16:2

+ 30:17 Доладалар 9:22, Сулейма-пайхамара кицаш 20:20

+ 30:18 Сулейма-пайхамара кицаш 6:16

* 30:22 Дарж – раг, должость, чи.

+ 30:22 Сулейма-пайхамара кицаш 19:10

+ 30:25 Сулейма-пайхамара кицаш 6:6-8

* 30:26 Чхараш – скалы.

* 30:27 ЦӀодз – сарача.

* 30:31 БӀу – войско.

+ 31:3 Сулейма-пайхамара кицаш 7:26

+ 31:4 Сулейма-пайхамара кицаш 20:1,

+ 31:10 Руфи 3:11, Сулейма-пайхамара кицаш 12:4, Сулейма-пайхамара кицаш 3:15

* 31:13 Тха – шерсть овцы, руо.

* 31:13 Гета – лё.

+ 31:15 Сулейма-пайхамара кицаш 20:13

+ 31:20 Сулейма-пайхамара кицаш 22:9

* 31:22 КӀада – ткаь.

+ 31:31 Сулейма-пайхамара кицаш 11:16

* 1:1 Иштта оалаш хиннад жугташа Даьлах.

+ 1:6 Юнус 3:9

* 2:5 Жугтий Даьла ЦӀа Ерсалиме.

+ 3:2 Юнус 1:1-2

* 3:6 Цо тайпара кодам беш хиннаб наха.

+ 3:9 Юнус 1:6

* 1:1 Укхаза Яхьяс Ӏийсайх «Логос» йоах. Из грекий дош да. Грекий меттала «логос» яха дош дукха маӀанаш долаш да. Цхьа маӀан «дош/къамаьл» да. Вож маӀан «хьаькъал/уйла» да. КхоалагӀдар – дунен тӀа мел дола деррига хӀама шоайла цхьана лоаттадирца дика лостам бар да. ДиълагӀдола маӀан – Даьлеи дунеи вӀашагӀхотташ бола бувзам ба. ХӀаьта вай Ӏояьздаь Даьла дош дувце, Цун дош Из ше а Цун уйлаш а наха йовзийташ бола никъ ба. Цул совгӀа, Даьла дош – цхьа моллагӀдола дешаш дац. Цун дош / Цун дешаш низ болаш да. Дала ер дуне а дешаца/дешашца хьакхеллад.

+ 1:1 Доладалар 1:1, Яхья 20:28,

+ 1:4 Яхья 5:26, Яхья 11:25, Яхья 8:12, Яхья 9:5, Яхья 12:46

* 1:5 Укх деша цхьаькха маӀан а да: кхетайинзар.

+ 1:7 Яхья 3:26, Яхья 5:33, Яхья 10:41, Яхья 20:31,

* 1:9 Е иштта: «Из бакъйола сердало яр, моллагӀа дунен чу доагӀа адам сийрда а доаккхаш».

+ 1:11 Яхья 5:43

+ 1:13 Яхья 3:3,

+ 1:17 Яхья 7:19, Яхья 14:6

+ 1:18 Яхья 6:46,

* 1:21 Укхаза вувцар ва Мусас хьехаваь, исраилхошта Дала вайтаргва аьнна вола пайхамар.

+ 1:36 Яхья 1:29

* 1:38 Рабби – жугтий дина хьехархо.

+ 1:38 Яхья 18:4, Яхья 18:7

+ 1:41 Яхья 4:25

* 1:42 Цхьадолча йоазонаш тӀа: «Юнуса воӀ».

+ 1:44 Яхья 12:21

+ 1:45 Яхья 21:2,

+ 1:49 Яхья 11:27

* 1:51 Якъуба цкъа гӀанахьа лаьттара сигала кхоачаш лоами байра, цу тӀа гӀолла лаьттара сигала хьалъухаши сигалара лаьтта Ӏоухаши малейкаш а долаш. (Хьажа: Доладалар 28:12.) Из лоами санна сигаленнеи лаьттаннеи юкъе бувзам беш ва Ӏийса а.

+ 1:51 Доладалар 28:12,

+ 2:1 Яхья 4:46, Яхья 21:2

+ 2:4 Яхья 7:6, Яхья 7:30, Яхья 8:20, Яхья 13:1

+ 2:6 Яхья 3:25

+ 2:12 Яхья 7:3,

+ 2:13 Яхья 6:4, Яхья 11:55

+ 2:18 Яхья 4:48, Яхья 6:30,

+ 2:19 Яхья 10:18

+ 2:22 Яхья 12:16

+ 2:23 Яхья 11:45

+ 3:1 Яхья 7:50, Яхья 19:39

* 3:3 Е иштта: «Даьлагара». Из да 3:7.

* 3:8 Е иштта: «Даьла Са доахаш да, Шийна ловчча, Цун оаз а хьахоз, бакъда ховш дац мичахьара хьайоагӀа, мичахьа йода».

+ 3:13 Сулейма-пайхамара кицаш 30:4, Яхья 6:38,

* 3:14 Исраилхой яьссача аренца лелача хана лехьаша царгаш етташ дуккхабараш леш хиннаб царех. ТӀаккха Дала аьннад Мусайга боарзах хьабаь лехь бекъа тӀа дӀачӀоагӀ а бай хьалъоттабе, аьнна. Цунах бӀарг мел техар тоалуш хиннав.

* 3:14 ЖӀарга тӀа хьалваьккхар, цул тӀехьагӀа сигала а хьалвоаккхаргва.

+ 3:14 Яхья 8:28, Яхья 12:32

+ 3:17 Яхья 8:15, Яхья 12:47

+ 3:19 Яхья 1:4, Яхья 8:12, Яхья 7:7

+ 3:22 Яхья 4:1-2

+ 3:25 Яхья 2:6

+ 3:26 Яхья 1:7, Яхья 5:33

+ 3:28 Яхья 1:20

+ 3:33 Яхья 8:26

+ 3:35 Яхья 5:20

+ 3:36 Яхья 5:24, Яхья 6:40,

+ 4:2 Яхья 3:22

+ 4:3 Яхья 2:11-12

+ 4:5 Доладалар 33:19, Доладалар 48:22

* 4:9 Е иштта: «Цу хана жугтий шомронхошца цхьан пхьегӀачура хӀама юаш бацар».

* 4:10 «Дийна хий» яхача дешай маӀан да «вахар луш дола хий» а «додаш дола хий» а (Ӏамашка сеца латтар а доацаш). Ӏийсай дешаш наха харцахьа кхетадеш хилара дола къаьгга масал да ер.

* 4:12 Е иштта: «тха даьл Якъубал».

+ 4:14 Яхья 7:38

+ 4:19 Яхья 9:20

+ 4:20 Доладалар 12:6-7, Доладалар 33:18,

* 4:23 Е иштта: «Даьла Синага гӀолла».

+ 4:25 Яхья 1:41,

+ 4:26 Яхья 9:37

+ 4:34 Яхья 5:30, Яхья 6:38, Яхья 9:4, Яхья 14:31

* 4:36 Е иштта: «…ялат дӀадийначунна а, хьокхачуна а цхьана хозахетар хул цох».

+ 4:42 Яхья 1:29,

+ 4:45 Яхья 2:23

+ 4:46 Яхья 2:1, Яхья 21:2, Яхья 2:12

+ 4:48 Яхья 2:18, Яхья 6:30,

+ 4:54 Яхья 2:11

* 5:3,[4] Цхьадолча йоазонаш тӀа байташ 3б-4 я: «Уж хий дӀа-юха хьарга хьежаш бар. Цхьайолча хана Даьла малейко, Ӏама чу а дахе, хий корзагӀдоаккхар, цу хана хьалха хи чу ваьннар, моллагӀча лазарах тоалора».

+ 5:16 Яхья 15:20

+ 5:18 Яхья 7:1,

+ 5:20 Яхья 3:35, Яхья 10:17, Яхья 15:9, Яхья 17:26

+ 5:22 Яхья 17:2,

+ 5:23 Яхья 13:20, Яхья 15:23

+ 5:24 Яхья 3:36, Яхья 6:40, Яхья 20:31,

+ 5:26 Яхья 1:4, Яхья 11:25,

+ 5:28 Яхья 11:25, Яхья 11:43

+ 5:30 Яхья 6:38, Яхья 8:16

+ 5:31 Яхья 8:13

+ 5:33 Яхья 1:7, Яхья 3:26, Яхья 10:41

+ 5:36 Яхья 8:18, Яхья 10:25,

* 5:39 Е иштта: «Деза Йоазонаш тахка…»

+ 5:43 Яхья 10:25, Яхья 12:12, Яхья 1:11, Яхья 3:11-12

+ 5:44 Яхья 12:43

+ 6:4 Яхья 2:13, Яхья 11:55

+ 6:5 Яхья 1:44,

* 6:7 Динари – цхьан дийнахьа баьча балхах луш дар.

+ 6:8 Яхья 1:40, Яхья 1:44

* 6:14 Хьажа 1:21.

+ 6:14 Яхья 4:25, Яхья 11:27

+ 6:30 Яхья 2:18, Яхья 4:48,

+ 6:34 Яхья 4:15

+ 6:35 Яхья 4:14, Яхья 7:37

+ 6:37 Яхья 17:6

+ 6:38 Яхья 3:13, Яхья 5:30

+ 6:39 Яхья 10:28-29

+ 6:40 Яхья 3:35, Яхья 5:24,

+ 6:44 Яхья 12:32

+ 6:46 Яхья 1:18

+ 6:51 Яхья 3:13,

+ 6:56 Яхья 15:4-5,

+ 6:64 Яхья 13:11

+ 6:70 Яхья 13:2, Яхья 13:27

+ 6:71 Яхья 18:2-3

+ 7:1 Яхья 5:18, Яхья 8:37, Яхья 11:53

* 7:2 Чаьтарий ЦӀей гурахьа хул. Муса-пайхамара яьссача аре гӀолла жугтий боалабеча хана Дала царна кӀача а хий а лоаттадар дагалацара а ялат хьувкъара Далла хоастам бира а ха я из. Из цӀей дездеча хана нах чаьтарашка бах, хица а чиркхаташца а дувзаденна дола тайп-тайпара Ӏибадаташ кхоачаш а деш.

+ 7:3 Яхья 2:12,

+ 7:6 Яхья 2:4, Яхья 8:20, Яхья 13:1

+ 7:7 Яхья 15:18, Яхья 3:19

+ 7:13 Яхья 19:38

+ 7:16 Яхья 8:28, Яхья 12:49, Яхья 14:10

+ 7:18 Яхья 5:41, Яхья 8:50

+ 7:19 Яхья 1:17

+ 7:20 Яхья 8:48, Яхья 10:20

* 7:21 Укхаза дувцар да лела могаш воацачоа Ӏийсас шоатта дийнахьа дарба дар. Хьажа: 5:5-9.

+ 7:23 Яхья 5:16

+ 7:24 Яхья 8:15

+ 7:27 Яхья 8:14, Яхья 9:29, Яхья 19:9

+ 7:29 Яхья 8:55

* 7:30 Ше лергвола а юхадийнлургвола а ха ювцача хана Ӏийсас дукхагӀча даькъе «сахьат» оал.

+ 7:30 Яхья 10:39, Яхья 2:4, Яхья 7:6, Яхья 8:20, Яхья 13:1

+ 7:31 Яхья 8:30

+ 7:33 Яхья 14:19, Яхья 16:5

+ 7:34 Яхья 8:21-22, Яхья 13:33

+ 7:37 Яхья 4:14, Яхья 6:35

+ 7:40 Яхья 1:21

+ 7:43 Яхья 9:16, Яхья 10:19

+ 7:50 Яхья 3:1, Яхья 19:39

* 7:52 Е иштта: «ва веза пайхамар Галил-мехкара цавоагӀалга».

* 8:11 Грекий меттала из дош «аьла» е «Веза Аьла» яхилга да.

+ 8:11 Яхья 5:14

+ 8:12 Яхья 1:4, Яхья 1:9, Яхья 12:35

+ 8:13 Яхья 5:31

+ 8:14 Яхья 13:3, Яхья 16:28, Яхья 7:27

+ 8:15 Яхья 3:17, Яхья 7:24, Яхья 12:47

+ 8:16 Яхья 5:30, Яхья 16:32

+ 8:18 Яхья 5:36,

+ 8:19 Яхья 16:3

+ 8:20 Яхья 2:4, Яхья 7:6, Яхья 13:1

+ 8:21 Яхья 7:34-35, Яхья 13:33

+ 8:23 Яхья 17:14

* 8:24 Каст-кастта Деза Йоазонаш тӀа Шийх лаьца дувцача хана Дала уж дешаш оалаш хиннад. Иштта жоп даларца Ӏийсас шеко йоацаш дӀахойташ хиннад, Даьла Из Ше волга.

+ 8:26 Яхья 15:15, Яхья 3:33

+ 8:28 Яхья 3:14, Яхья 12:32, Яхья 5:30, Яхья 7:16

+ 8:29 Яхья 4:34, Яхья 6:38

+ 8:30 Яхья 7:31

+ 8:35 Доладалар 21:10,

+ 8:37 Яхья 5:18, Яхья 7:1, Яхья 11:53

+ 8:44 Доладалар 3:4,

+ 8:48 Яхья 7:20

+ 8:49 Яхья 5:23

+ 8:50 Яхья 5:41, Яхья 7:18

+ 8:51 Яхья 5:24, Яхья 11:26

+ 8:54 Яхья 17:1,

+ 8:55 Яхья 7:28-29

+ 8:59 Яхья 10:31

+ 9:4 Яхья 4:34, Яхья 11:9, Яхья 12:35

+ 9:5 Яхья 1:4, Яхья 8:12, Яхья 12:46

+ 9:14 Яхья 5:9

+ 9:16 Яхья 7:43, Яхья 10:19

+ 9:17 Яхья 4:19, Яхья 6:14

+ 9:22 Яхья 7:13, Яхья 12:42, Яхья 16:2

+ 9:29 Яхья 7:27, Яхья 8:14

+ 9:31 Сулейма-пайхамара кицаш 15:8, Сулейма-пайхамара кицаш 28:9,

* 9:34 Е иштта: «Из а аьнна гуллама цӀенах дӀакъоаставир цар из саг».

* 9:35 Е иштта: «гуллама цӀенах дӀакъоастваьлга».

+ 9:37 Яхья 4:26

+ 9:41 Яхья 15:22,

+ 10:11 Яхья 15:13,

+ 10:16 Яхья 11:52,

+ 10:17 Яхья 5:20

+ 10:18 Яхья 2:19

+ 10:19 Яхья 7:43, Яхья 9:16

+ 10:20 Яхья 7:20, Яхья 8:48,

* 10:22 Кердадаккхар – Сири-мехка паччахьо Ерушалайимерча Даьла ЦӀагӀа цӀун сурт дӀаоттадир. Жугташа из цӀу тӀехьагӀа Даьла ЦӀагӀара аракхессар. Из деза ди Даьла ЦӀа цӀен а даь, кердадаккхар дагалоацаш оттадаь дар.

+ 10:24 Яхья 1:24-25, Яхья 1:41

+ 10:25 Яхья 5:36

+ 10:28 Яхья 3:16, Яхья 17:12

+ 10:30 Яхья 17:11

+ 10:31 Яхья 8:59

+ 10:36 Яхья 3:17,

+ 10:38 Яхья 14:10

+ 10:39 Яхья 7:30

+ 10:40 Яхья 1:28

+ 10:41 Яхья 1:7, Яхья 3:26, Яхья 5:33

+ 10:42 Яхья 7:31

+ 11:2 Яхья 12:3

+ 11:8 Яхья 8:59, Яхья 10:31

+ 11:9 Яхья 9:4, Яхья 12:35

+ 11:16 Яхья 14:5, Яхья 20:24, Яхья 21:2, Яхья 13:37

+ 11:24 Яхья 5:29, Яхья 6:39

+ 11:25 Яхья 1:4, Яхья 5:26,

+ 11:26 Яхья 5:24, Яхья 8:51

+ 11:27 Яхья 1:49,

+ 11:37 Яхья 9:6-7

+ 11:41 Яхья 17:1

+ 11:42 Яхья 3:17

+ 11:43 Яхья 5:28

+ 11:44 Яхья 5:28

+ 11:45 Яхья 2:23

* 11:47 Лакхера Кхел (долчча тайпара аьлча: «синедрион») – жугтий керттера политическии, динеи, кхелеи маьже. Цу чу воагӀар кховзткъеи цхьайтта саг.

* 11:48 Жугтий дина кулгалхошта хетар, Ӏийса – Масихь хиларах халкъ тийша, Цох паччахь вой, римахоша жугташта духьала тӀом хьоабергба, аьнна.

+ 11:50 Яхья 18:14

+ 11:52 Яхья 10:16,

+ 11:53 Яхья 5:18, Яхья 7:1, Яхья 8:37

+ 11:55 Яхья 2:13, Яхья 6:4,

+ 11:57 Яхья 7:11

+ 12:1 Яхья 11:55, Яхья 11:1, Яхья 11:18

* 12:3 Цу кхабилга чу 330 грамм чуйодар.

+ 12:3 Яхья 11:2

* 12:5 300 динари – из Ӏуна шера доагӀа алапи хиннад.

+ 12:6 Яхья 13:29

+ 12:9 Яхья 11:44

* 12:15 ЦӀийона йоӀ – Ерушалайима бахархой.

+ 12:16 Яхья 2:22

+ 12:19 Яхья 11:47-48

+ 12:21 Яхья 1:44

+ 12:23 Яхья 2:4, Яхья 17:1

+ 12:27 Яхья 13:21

+ 12:30 Яхья 11:42

* 12:31 Укх дунен аьла – из иблис да.

+ 12:31 Яхья 16:11,

+ 12:32 Яхья 3:14, Яхья 8:28, Яхья 6:44

+ 12:33 Яхья 18:32

* 12:34 ЖӀарга тӀа хьалваьккхар, цул тӀехьагӀа сигала а хьалвоаккхаргва.

+ 12:35 Яхья 1:4, Яхья 8:12, Сулейма-пайхамара кицаш 4:19, Яхья 9:4, Яхья 11:9,

+ 12:42 Яхья 3:1, Яхья 9:22, Яхья 16:2

+ 12:43 Яхья 5:44

+ 12:44 Яхья 13:20, Яхья 14:1

+ 12:45 Яхья 14:9

+ 12:46 Яхья 1:4, Яхья 8:12, Яхья 9:5

+ 12:47 Яхья 3:17, Яхья 4:42, Яхья 8:15

+ 13:1 Яхья 12:1, Яхья 2:4, Яхья 7:6, Яхья 8:20

+ 13:2 Яхья 6:70

+ 13:3 Яхья 17:2, Яхья 8:14, Яхья 16:28

+ 13:10 Яхья 15:3

+ 13:11 Яхья 6:64, Яхья 18:2

* 13:12 Той долча хана истола гонахьа хаьнара баьнна бадар уж.

+ 13:16 Яхья 15:20

+ 13:18 Яхья 6:70,

* 13:19 Каст-кастта Деза Йоазонаш тӀа Шийх лаьца дувцача хана Дала уж дешаш оалаш хиннад. Иштта жоп даларца Ӏийсас шеко йоацаш дӀахойташ хиннад, Даьла Из Ше волга.

+ 13:19 Яхья 14:29, Яхья 16:4

+ 13:20 Яхья 12:44

+ 13:21 Яхья 12:27

+ 13:23 Яхья 19:26, Яхья 20:2, Яхья 21:7, Яхья 21:20

+ 13:29 Яхья 12:6

+ 13:32 Яхья 17:1, Яхья 17:5

+ 13:33 Яхья 7:34, Яхья 8:21

+ 13:34 Яхья 15:12

+ 13:37 Яхья 11:16, Яхья 21:19

+ 13:38 Яхья 18:27

+ 14:1 Яхья 12:44

+ 14:3 Яхья 14:1,

+ 14:5 Яхья 11:16

+ 14:6 Яхья 1:17, Яхья 11:25,

+ 14:8 Яхья 1:43, Яхья 12:21

+ 14:9 Яхья 12:45

+ 14:10 Яхья 10:38

+ 14:11 Яхья 5:36

+ 14:12 Яхья 8:14, Яхья 13:3, Яхья 16:28

+ 14:14 Яхья 15:16, Яхья 16:23,

* 14:16 Цу деша маӀан да иштта Гадоаккхар, Сатембер.

+ 14:16 Яхья 15:26, Яхья 16:13

+ 14:19 Яхья 7:33

+ 14:21 Сулейма-пайхамара кицаш 8:17, Яхья 16:27

+ 14:26 Яхья 15:26, Яхья 16:13,

+ 14:28 Яхья 14:1-2,

+ 14:29 Яхья 13:19

* 14:30 Укх дунен аьла – из иблис да.

+ 14:30 Яхья 12:31,

+ 15:3 Яхья 13:10

+ 15:5 Яхья 6:56,

+ 15:7 Яхья 14:14

+ 15:9 Яхья 5:20

+ 15:11 Яхья 3:29, Яхья 16:24, Яхья 17:13,

+ 15:12 Яхья 13:34

+ 15:13 Яхья 10:11,

+ 15:15 Яхья 3:32, Яхья 8:26

+ 15:16 Яхья 14:14, Яхья 16:23

+ 15:18 Яхья 7:7,

+ 15:19 Яхья 8:23, Яхья 17:14

+ 15:20 Яхья 13:16, Яхья 5:16,

+ 15:22 Яхья 9:41

+ 15:23 Яхья 5:23

+ 15:24 Яхья 7:31, Яхья 10:37

* 15:25 Хьажа Забур 34:19; 68:5; 108:3 .

+ 15:26 Яхья 14:17, Яхья 16:13,

+ 15:27 Яхья 19:35,

+ 16:2 Яхья 9:22, Яхья 12:42,

+ 16:3 Яхья 18:19

+ 16:4 Яхья 13:19, Яхья 14:29

+ 16:5 Яхья 7:33, Яхья 14:12

+ 16:7 Яхья 15:26

+ 16:9 Яхья 8:24

+ 16:11 Яхья 12:31,

+ 16:13 Яхья 14:17, Яхья 15:26,

+ 16:15 Яхья 17:10

+ 16:16 Яхья 7:33

+ 16:23 Яхья 14:14, Яхья 15:16

+ 16:24 Яхья 3:29, Яхья 15:11, Яхья 17:13,

+ 16:27 Яхья 14:21

+ 16:28 Яхья 8:14, Яхья 13:3

+ 16:30 Яхья 2:24-25

+ 16:32 Яхья 8:16

+ 16:33 Яхья 14:27,

+ 17:1 Яхья 11:41, Яхья 2:4, Яхья 12:23, Яхья 8:54, Яхья 13:32

+ 17:2 Яхья 5:22, Яхья 13:3

+ 17:5 Яхья 1:1-2

+ 17:8 Яхья 6:69

+ 17:10 Яхья 16:15,

+ 17:11 Яхья 10:30

* 17:12 ХӀалакьхила везаш вола саг – из ЕхӀуда-Иш-Къерийот ва.

+ 17:12 Яхья 13:2, Яхья 10:28

+ 17:13 Яхья 3:29, Яхья 15:11, Яхья 16:24,

+ 17:14 Яхья 8:23, Яхья 15:19

* 17:15 Е иштта: «…дех Ӏа уж иблисах лорабар».

* 17:17 Супа хила – быть святым.

+ 17:18 Яхья 20:21

+ 17:24 Яхья 14:3

+ 17:25 Яхья 8:55, Яхья 10:15

+ 17:26 Яхья 5:20

+ 18:4 Яхья 13:1, Яхья 1:38, Яхья 20:15

* 18:5 Оригинала тӀа: «Со Вар Со ва». Каст-кастта Деза Йоазонаш тӀа Шийх лаьца дувцача хана Дала уж дешаш оалаш хиннад. Иштта жоп даларца Ӏийсас шеко йоацаш дӀахойташ хиннад, Даьла Из Ше волга.

+ 18:9 Яхья 17:12

+ 18:14 Яхья 11:50

+ 18:20 Яхья 7:26

+ 18:26 Яхья 18:10

+ 18:27 Яхья 13:38

* 18:29 26-ча шера денз 36-ча шерага кхаччалца йолча юкъа Рима ЕхӀуда-мехкара наместник хиннав Понтий Пилат.

+ 18:32 Яхья 12:33

+ 18:36 Яхья 8:23, Яхья 17:14

+ 18:37 Яхья 3:11,

* 19:2 Из паччахьа дувхара босс ба.

+ 19:7 Яхья 10:36,

+ 19:11 Яхья 18:2, Яхья 18:14

* 19:13 Литостротон из къартӀох яь кхоале яхалга да.

* 19:14 Грекий меттала «параскеуэ» – из дош пӀаьраска яхилга да.

+ 19:26 Яхья 13:23

* 19:29 Гуш да, укхаза дувцар римхой бӀухоша хьогала мийнна мистденна комсий чхьагӀар долга.

* 19:31 Хьалъэлла улар бийса яккха алийта бокъо лац Товрата, цул совгӀа, дезача шоаттан хьалхара ди а хиннад из. ХӀаьта жӀаргах хьалтехар венна ца воалаш массехк ди доаккхаш а хулар, цхьабакъда, цун гош кагдича у дукха ха ялалехьа садоалар цун, са а дикъе.

* 19:34 ГебагӀа – копье.

+ 19:35 Яхья 15:27,

* 19:36 Хьажа Забур 33:21 ; Арадаккхар 12:46 .

* 19:37 Хьажа Закри-ЯхӀу 12:10 .

+ 19:38 Яхья 7:13

+ 19:39 Яхья 3:1, Яхья 7:50,

+ 19:40 Яхья 11:44

* 20:1 Оригинала тӀа – «кӀиран хьалхарча дийнахьа».

+ 20:2 Яхья 13:23

+ 20:14 Яхья 21:4

+ 20:15 Яхья 1:38, Яхья 18:4

+ 20:21 Яхья 17:18

+ 20:22 Доладалар 2:7

+ 20:24 Яхья 11:16

+ 20:28 Яхья 1:1,

+ 20:30 Яхья 21:25

* 20:31 Е иштта: «тешашхилийтара».

+ 20:31 Яхья 1:7, Яхья 3:14-15,

+ 21:1 Яхья 6:1

+ 21:2 Яхья 11:16, Яхья 14:5, Яхья 20:24, Яхья 1:45, Яхья 2:1,

+ 21:4 Яхья 20:14

+ 21:7 Яхья 13:23

* 21:12 Марта – завтрак.

+ 21:14 Яхья 20:19, Яхья 20:26

+ 21:19 Яхья 13:37,

+ 21:20 Яхья 13:23, Яхья 13:25

+ 21:24 Яхья 15:27,

+ 21:25 Яхья 20:30