# Гирами Китабар

Институт перевода Библии

## Эвел


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules


ЭВЕЛ


Гирами Китабар илтӀикӀру Институт


Москва


2018


Эвел

Фикрар-хиялариз:

ibt_inform@ibt.org.ru

Табасаран чӀалназ Гирами Китабар илтӀикӀбарин сесниинди вуйи ва электронный жюрйир Гирами Китабар иӀлтӀикӀру Институтдин сайтдиъ дихъидичвуз:

https: ibt.org.ru/media?id=TBN

ISBN 978-5-93943-253-5

© Институт перевода Библии, 2018

## Сифте гаф


Сифте гаф

Гирами Китабар кьюб йишваз пай шула: Кюгьне Йикьрар ва ЦӀийи Йикьрар. ЦӀийи Йикьрариъ Иса Месигьдин уьмрикан, ляхнарикан ва Дугъу улупу аьгъюваларикан дибикӀна. Кюгьне Йикьрариъ дюнʼя арайиз хубкан, инсаниятдин ва жугьуд халкьдин тарихдикан, Муса пайгъамбрин къанунарикан ва Заанурин жара пайгъамбрарин ляхнарикан ктибтура. Душваъ гьацира Заанурин пайгъамбрари гъидикӀу Китабар ва мяълийирин Китаб – Забур а. Кюгьне Йикьрарнан гизаф паяр мусурмнаризра гирамидар ву, мисалназ, Муса пайгъамбрин къанунар ва пайгъамбрарикан вуйи ихтилатар.

Гирами Китабар илтӀикӀру Институтди гьарсар касдиз чан багъри чӀалниинди Гирами Китабар урхуз шлу мумкинвал тувувалиин ляхин гъабхура. Гьамусдиз табасаран чӀалниинди «ЦӀийи Йикьрар» (2010), гьацира Кюгьне Йикьрариан «Рут, Юнус» (2013), «Эстер, Даниял» (2016) ва «Дюз уьмриз насигьятар» (2018) кӀуру Китабар удучӀвна.

Магьа гьамус Кюгьне Йикьрариан «Эвел» кӀуру сабсана Китаб учвухьна дурубкьна.

Гирами Китабарин сифте кӀулиъ Мусайин хьуб китаб тувна. Му китабариъ, жугьуд халкь фици арайиз гъафнуш ва Заанури дурарихъди йикьрар фици гъийитӀнуш, ктибтура. Душваъ гьацира, инсаният фици арайиз гъафнуш ва инсандихъди йикьрар гьаз лазим вуйидар вуш, улупна. Думу гьядисйирикан ухьуз Гирами Китабарин сабпи китаб вуйи «Эвел» китабдиъ кӀура.

Гьаму китабдин садпи йицӀисаб кӀул – варидюнʼяйин тарихдикан вуйи сифте гаф ву. Заанури дюнʼяна инсан арайиз гъахну. Хъа инсанди Заанурихъ хъпебехъди гуннагь гъапӀну ва ихтияр адру йимиш гъипӀну. Гьаддиз, гьеле тарихдин эвелилан башламиш дапӀну, инсаниятдин уьмур чӀуру ляхнарихьди ва ниятарихьди абцӀна. Му себеб дубхьну, Заанури, Чахъ хъпехъури гъахьи сар Нюгьдин хизан ктарди, вари инсаният танкь апӀуру. Нюгьдилантина инсанар хъана артмиш дапӀну ккундийи.

Шид илипну дюнʼя ккидипбалан кьяляхъ Заанури, Чан гаф вари адмийирихьна гъабхбан бадали, сакьюдар касар ктагъуру. Думу гаф, вари инсаният фици уьбхюруш, гьаддикан ву. Заанури ктагъу думу адмийирикан, му Китабдин йицӀикьюбпи кӀулилан ккебгъну, ктибтура.

Жугьуд халкьдин бина ккебгъдар ва чпин аьхю абйир гъашидар Ибрагьимна Исакьна, Якьуб ва Якьубдин баяр гъахьну. Заанури дурариз, ичв тухум гизаф аьхюб апӀидиза кӀури, гаф тувнийи. Дурар, чпиз Заанури туву ругар-жилариин ерлемиш хьиди. Заанури дурариз туву гьякьвалин Гаф, вари инсаниятдиз кайиб хьибди.

Жугьдарин аьхю абйир дудуркьнайидар, гьякьлудар чпира дайи – дурарикра хайлин зяиф хасиятнан ва гьякьсуз ляхнарин лишнар кайи. Гьаци вушра, му касар хъугъʼвал кӀваъ ади Заанурин гафнахьна илтӀикӀуйи ва Дугъан табшуругъарихъ хъпехъуйи. «Эвел» китаб литературайин жюрбежюр кӀалбариинди тафавутлу ву: саспи йишвариъ гьядисйир гагь адлуди ва гьевеслуди ктитура, гагьсана – аьжайиб ва рюгьназ тясир тувру саягъниинди, саспи йишвариъ – тухмарин ччвурар ктухура, тму йишвариъ, Заанурихьна вуйи ккарагбар мяъли жюрейиинди тувра. Кюгьне жугьдарин гизаф аьдатарин гъи ухьу гъавриъ духьнадархьа. Гьаддиз гъавриъ духьну адруб скобкйириъ ваяки машнан исикк улупнача. Гьацира китабдин аьхириъ гъавриъ ахъуз кюмек апӀру алатар туврача: гьар жюре уьлчмйир ва кюгьне жугьдарин сакьюдар аьдатар.

Му китаб илтӀибкӀу ва дидʼин гъилиху касариз варидариз чухсагъул кӀурача. Му китаб урхру вари табасаранариз миди шадвал хур кӀури умудлу вуча.

Гирами Китабар илтӀикӀру Институт

## Эвел

### Эвел

Эвел


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]


### 1


Эвел


Дюнья арайиз хуб

1Сифте Заанури завна жил арайиз хуру[+].

2Жил къайдасузди ва ичӀиди вуйи. КӀан ккадру штарин зиин мучӀушин алийи. Заанурин Рюгь штариин шуйи.

3Заанури гъапну: «Гъит, акв ибшри!» Ва акв шулу. 4Заануриз акв кьабул шулу ва думу мучӀушнахьан жара апӀуру. 5Заанури аквназ «йигъ» кӀуру, хъа мучӀушназ – «йишв». Хябяхъ шулу, хъа гвачӀин шулу: му сабпи йигъ вуйи.

6Заанури гъапну: «Гъит, штун кьялаъ ижмишин ибшри, ва ижмишну зиин али шид кӀанакк ккайи шидхьан жара апӀри». 7Заанури ижмишин апӀуру ва зиин али шид кӀанакк ккайи штухьан жара апӀуру. Ва гьаци гъабхьну. 8Заанури ижмишназ «зав» кӀуру. Хябяхъ шулу, хъа гвачӀин шулу: му кьюбпи йигъ вуйи.

9Заанури гъапну: «Гъит, завун кӀанакк ккайи шид саб йишваз уч ибшри ва гъит къурамат ккитӀибгъри». Ва гьаци гъабхьну. 10Заанури, къураматдиз «жил» кӀуру, хъа уч гъаши штариз – «гьюлер». Заануриз му кьабул шулу. 11Дугъу гъапи: «Гъит жили чрушин туври: тум айи укӀар ва бегьер тувру гьубкьу жюрейин гьарар». Ва гьаци гъабхьну. 12Жили чрушин хуру: тум айи гьубкьу жюрейин укӀар ва бегьер тувру гьубкьу жюрейин гьарар. Заануриз му кьабул шулу. 13Хябяхъ шулу, хъа гвачӀин шулу: му шубубпи йигъ вуйи.

14Заанури гъапну: «Гъит завун ижмишниин акв тувру мутмйир ишри. Дурари йигъна йишв жара апӀиди ва вахтар, йигъар, йисар улупиди. 15Гъит дурари завʼан акв туври ва жил аку апӀри». Ва гьаци гъабхьну. 16Заанури завуъ кьюб зурба акв тувру мутмйир арайиз хуру. Дугъу, йигъ тяйин апӀуз, ригъ арайиз хуру, хъа йишв тяйин апӀуз ваз арайиз хуру. Дугъу хядарра арайиз хуру. 17-18Заанури дурар, жилиз акв тувуз, йигъʼинна йишвʼин аьхювал апӀуз ва акв мучӀушнахьан жара апӀуз, завун ижмишниин дерккру. Заануриз му кьабул шулу. 19Хябяхъ шулу, хъа гвачӀин шулу: му юкьубпи йигъ вуйи.

20Заанури гъапну: «Гъит штар чӀивишнари ацӀри. Хъа жилин зиин зав вуйибси ничхрар тӀирхури ишри». 21Заанури гьюлерин зурба гьяйванатар, штуъ аьхючӀвеъ гьубкьу жюрейин чӀивишнар, ва хлинццар хьайи гьубкьу жюрейин ничхрар арайиз гъахи. Заануриз му ужуйи рябкъюру. 22Заанури гьамци кӀури дурар ужувлакк ккаъру: «Артухъ йихьай, артмиш йихьай, гьюлер ацӀай. Хъа ничхрари жил алабцӀри». 23Хябяхъ шулу, хъа гвачӀин шулу: йигъ хьубпиб.

24Заанури гъапну: «Гъит жили гьубкьу жюрейин чӀивишин хури: мал-къара, гьяшаратар ва гьубкьу жюрейин вягьши гьяйванатар». Ва гьаци шулу. 25Заанури гьубкьу жюрейин вягьши гьяйванатар, мал-къара ва аьхючӀвеъ гьяшаратар апӀуру. Заануриз му ужуйи рябкъюру.

26Заанури гъапну: «Ухьусир, Ухьуз ухшар айи адми апӀидихьа. Адмийи гьюлин балугъариин, завун ничхрариин, мал-къарайиин, вари жилиин ва вари гьяшаратариин агъавал апӀиди».

27Заанури, Чавсир, адми арайиз хуру,

Заанурсир Дугъу арайиз хуру;

Жилижви ва дишагьли арайиз хуру[+].

28Заанури, дурар ужувлакк ккаъну, кӀуру: «Артухъ йихьай, артмиш йихьай, жил алабцӀай, думу хиликк ккапӀай. Гьюлин балугъариин, завун ничхрариин ва жилин вари гьяйванатарин зиин агъавал апӀинай». 29Заанури гъапи: «Узу учвуз, жилиин алибкьан гьарсаб укӀан тум, ва тум айи гьарсаб гьарин бегьер хурагди тувназа. 30Хъа жилин гьяйванатариз, завун ничхрариз ва жан али гьарсаб жилин чӀивишназ Узу укӀан чрушин хурагди тувназа». Ва гьаци шулу. 31Заанури, Чав арайиз гъабхибдилан ул илбицуру – вари гизаф ужуйи вуйи. Хябяхъ шулу, хъа гвачӀин шулу: йигъ йирхьубпиб.

### 2

1Гьамци завна жил ва завариъна жилариъ айиб вари арайиз хуру. 2Ургудпи йигъаз Заанури Чан апӀурайи ляхнар ккудуркӀуру. Ургудпи йигъан Дугъу Чан гъапӀу вари ляхнарихъан рягьятвал гъадабгъуру. 3Заанури ургудпи йигъ ужувлакк ккапӀру ва гирами апӀуру, фицики думу йигъан Дугъу Чав арайиз гъахи вари ляхнарихъан рягьятвал гъадабгъурайи.


Эдем багъдиъ Адамдинна Гьавайин уьмур

4Магьа, завна жил фици Заанури арайиз гъахидар вуш: РАББИ[*] Заанури завна жил апӀурайи вахтна, 5жилиин я саб рук, я саб укӀ алдайи, фицики РАББИ Заанури жилиинна мархь гьапӀнадайи, ва думу тартиб апӀуз инсан адайи. 6Жилилан за шулайи бугъну жил кьяши апӀурайи. 7РАББИ Заанури жилин биширугдикан адми ктауру, дугъан хъюхънин ппулариъ уьмрин нефес ибтру, адмийиин жан илибшуру[+].

8РАББИ Заанури ригъ гьудубчӀвру терефнаъ айи Эдемдиъ багъ ибтру ва душваъ Чав ктау адми тӀаъру. 9РАББИ Заанури душваъ кӀваз мани ва ицци бегьер хру гьубкьу жюрейин гьарар кивру. Багъдин кьялаъ уьмрин гьар ва ужубна харжиб улупру гьар айи[+].

10Эдемдиан, багъдиз шид тувуз, нир удубчӀвура. Хъасин думу, юкьуб цирклиз пай шула. 11Сабдин ччвур Пишон ву. Думу, гъизил айи Хавила уьлкейилан илтӀибкӀура[+]. 12Думу ругарин гъизил ужуб ву. Душваъ ицци ниъ хъайи гьарарин шириш ва оникс кӀуру багьа гъванар а. 13Кьюбпи нирин ччвур Гихон ву. Думу Куш уьлке вуйибси илтӀибкӀура. 14Шубубпи нирин ччвур Тигрис ву. Думу Ассирияйин ригь гьудубчӀвру терефнахьантина гъябгъюра. Юкьубпи нир – Ефрат[+].

15РАББИ Заанури Эдем багъдиъ адми итру, багъ уьбхюз ва гъайгъу зигуз гъитру. 16Дугъу адмийиз гъапи: «Увхьан багъдиъ гьарсаб гьарин йимишдикан ипӀуз шулвухьан, 17аммаки ужубна харжиб улупру гьаркан мипӀан, гъипӀиш, якьин йикӀидиву».

18РАББИ Заанури гъапи: «Сарди хьуб адмийиз ужу дар. Узу дугъаз чаз гъилигу юлдаш апӀидиза». 19РАББИ Заанури жилин ругдикан гьар жюрейин гьяйванатарна ничхрар ктау. Дугъу дурар адмийихьна хуру ва фицдар ччвурар тувруш лигуру. Адмийи гьарсаб чӀивишназ фицдар ччвурар тувнуш, гьаци кӀури гъахьи. 20Адмийи вари мал-къарайиин, вари ничхрариин, вари гьяйванатариин ччвурар иливу – амма дугъаз чаз гъилигу юлдаш гъидихъундайи. 21РАББИ Заанури адми ижми нивкӀуз гьаъру. Хъа дугъан гъвалʼан мурглин тӀул адабгъуру ва адабгъушв гьибкру[+]. 22РАББИ Заанури дугъан мурглин тӀуликан дишагьли яратмиш апӀуру ва думу жилижвувахьна хъади гъюру. 23Хъа жилижвуву кӀуру: «Магьа думу: кӀураб – йиз кӀурбарикан вуйир, йикк – йиз йиккарикан вуйир. Мугъаз дишагьли пиди, фицики жилижвувкан яратмиш дапӀнайир ву[*]».

24Магьа гьаддиз жилижви, чан адашна дада гъитну, чан хпирихъди сатӀи хьиди, ва дурар саб беденси хьиди[+].

25Дурар кьюридра – адмира, дугъан хпирра – гъяцӀалди вуйи, амма дурариз начди дайи.

### 3


Гуннагь арайиз гъюб

1РАББИ Заанури гъапӀу гьяйванатаригъ варитӀан аьмалдаруб битӀ вуйи. Диди дишагьлийихьан гьерхру:

– Му багъдин сабкьан йимиш мипӀанай кӀури Заанури дугъридан гъапнийинхъа[+]?

2Хъа дишагьлийи битӀраз гъапи:

– Заанури гъапунчуз: йимишар итӀуз шулучвхьан, 3амма багъдин кьялаъ айи гьаргъян учву дарчӀиди гъузбан бадали, митӀанай ва дурарик кучуз мукучанай[+].

4Хъа битӀру дишагьлийиз:

– Ваъ, йикӀидарчва, – кӀуру. 5– Думу йимишар гъитӀу йигъан ичв улар арццди ва учвузра ужʼвална харживал аьгъю хьибдичвуз. Заанурси хьидичва. Мидкан Заануризра аьгъя.

6Дишагьлийиз гьарин йимишар, итӀуз ужудар, уччвудар ва аькьюл туврудар вуди, рякъюру. Дугъу гьаргъян йимиш гъюдубтӀуру, ипӀуру, жилиризра тувру ва дугъура ипӀуру[+]. 7Дурарин улар арццру, ва дурариз чиб гъяцӀалди айиб рябкъюру. Хъа жилирина хпири инжирин кӀажарикан чпиз юкьвнаан идитӀрудар апӀуру.

8Хъябяхъган жилиризна хпириз багъдиъ РАББИ Заанур лицурайиб ебхьуру, ва дурар гьарарихъ гьитӀикӀуру. 9РАББИ Заанури адмийиз дих апӀуру:

– Наан ава?

10Дугъу гъапи:

– Багъдиъ Уву лицурайиб гъеебхьунзуз. ГучӀ гъабхьунзуз, фицики гъяцӀалди айза, ва гъитӀикӀунза.

11– Шли гъапунвуз яв гъяцӀливаликан? – гьерхру РАББИ Заанури. – Узу увуз гъадагъа гъапӀу гьаргъян йимишар гъитӀнийва?

12Адмийи гъапи:

– Уву узуз туву дишагьлийи дурар тувунзуз, хъа узура гъитӀунза.

13РАББИ Заанури дишагьлийихьан гьерхру:

– Уву мици гьаз гъапӀунва?

Дишагьлийира жаваб туву:

– БитӀру алдатмиш гъапӀунзу ва гъитӀунза.

14Хъа РАББИ Заанури битӀраз гьамци кӀуру:

– Яв гъапӀубдиз дилигну, балайикк ккабхъдива: мал-къарайин ва гьяйванатарин арайиан идипну хьибдива – уву яв фунʼинди гъябгъюри йибкӀайизкьан бишируг ипӀури хьивдива. 15Увуна дишагьли душмнар апӀидизачву, ва ичв насларра чиб-чпиз душмнар хьиди: дугъан насли яв кӀул уьбгъидияв, ва уву думу наслин швякьраз галам йивидива[+].

16РАББИ Заанури хпириз кӀуру:

– Уву гъагъдиъ гъахьиган, яв аьзиятар Узу артухъ апӀидизаяв, аьзабариъди бицӀидар апӀидива. Яв жилирихьна яман тямягь хьибдияв, хъа дугъу увʼин аьхювал апӀиди[+].

17Хъа адмийиз РАББИ Заанури кӀуру:

– Хпирихъ хъебехъну, Узу увуз гъадагъа гъапӀу йимиш гъипӀунва! Уву багьна духьну жил балайикк ккабхъну. Вари яв уьмриъ жилин бегьер аьзиятниинди гъазанмиш апӀури хьидива. 18Зазарна чӀуру укӀар диди увуз тувди, хутӀлин укӀ ипӀури хьидива. 19Уву жиликан ктаур вува, ва думу жилиз кьяляхъ хътакидива. Думу вахт улубкьайиз, амкӀуъди уьл ипӀури хьидива. Уву жилин биширугтӀан дарва, ва хъана биширугдиз илтӀикӀидива.

20Адамди[*] чан хпириз Гьава[*] кӀуру, фицики дугъкан вари инсаниятдин баб шулу.

21РАББИ Заанури Адамдизна дугъан хпириз гъидкьин палтар апӀуру ва дурариин алахьуру.

22Хъа РАББИ Заанури кӀуру:

– Магьа адми Ухьусир гъахьну – ужубна харжиб аьгъюр. Гьамус уьмрин гьаргъян, аьжал хътрур дархьуз, дугъу йимиш гъюдудубтӀри гьа![+]

23РАББИ Заанури думу, учв ктау ругдихьна жил тартиб апӀуз, Эдем багъдиан адауру. 24Адми утӀурккну, уьмрин гьарихьна вуйи рякъ уьбхюз, Эдем багъдин ригъ гьудубчӀвру терефнаъ кьудратлу малайикар-херувимар дерккру ва илтӀибкӀурайи цӀин тур дубсру.

### 4


Каин ва Авел

1Адам чан хпир Гьавайихъди шулу, хпир гъагъдиъ шулу. Хъа Каин («жвуваз гъадагъур») бабкан шулу, ва хпири кӀуру: «РАББИЙИН кюмекниинди адми гъахьунзуз». 2Хъасин дугъу Каиндин чве Авел хуру. Авел марччар уьрхрур, хъа Каин жилихъ лихрур шулу.

3СацӀиб вахтналан Каинди жилин мейвайикан РАББИЙИЗ багъиш апӀуру. 4Авелира чан лижаъ сифте гъахьи ччиларин жандкарин чагъидарстар паяр хуру. РАББИЙИЗ Авелна дугъу багъиш гъапӀдар кьабул гъахьнийи, 5хъа Каинна дугъу багъиш гъапӀдар кьабул гъахьундайи. Каиндиз яман хъял гъюру, дугъан маш кӀару шулу. 6РАББИЙИ Каиндиз кӀуру:

– Гьаз хъял гъюравуз? Маш гьаз кӀару дапӀнава? 7Эгер уву гьякьлуди апӀури гъашиш, уву кьабул дарапӀди гъузур кӀурана? Эгер уву гьякьлуди апӀури даршиш, яв урчӀарихъ увуз гуннагь ккепӀна. Увухьна дидин яман тямягь хьибди, аммаки уву дидʼин агъавал дапӀну ккунду[+].

8Каинди чан чве Авелиз кӀуру:

– Гъач гьудучӀвурхьа.

ХутӀлиъ айиган, Каин чан чве Авелиин алархьуру ва думу йикӀуру.

9Хъа РАББИЙИ Каиндихьан гьерхру:

– Яв чве Авел наан аяв?

– Аьгъдарзуз. Узу, йиз чве улиъ уьрхюрайир, вуйинхъа? – жаваб тувру дугъу.

10РАББИЙИ гъапи:

– Фу гъапӀва? Яв чвуччвун ифдин дихну жилиан Узуз гьарай апӀура. 11Гьамусдихъантина уву, яв хиларилантина удубзу яв чвуччвун ифи кьабул гъапӀу жилилан ултӀурккну, балайикк ккахърайир вува. 12Жилихъ лихруган, увуз сарун диди чан кьувват тувидар. Уву, жилилан утӀурккну, хал хътрур хьидива.

13Хъа Каинди РАББИЙИЗ кӀуру:

– Узуз гьадабтӀнайи жаза, узхьан аьгь апӀуз шлубтӀан гизаф ву. 14Магьа, гьамус узу жилилан ултӀурккурава, узу Увуз дярякъди хьиди, утӀурккну, жилиин хал хътрур хьиди узкан, ва узуз алахъу шли вушра узу йивну йикӀиди.

15Хъа РАББИЙИ дугъаз гъапи:

– Ваъ, шли уву, Каин, йивну гъачӀиш, дугълан ургуб ражари хъял алдабгъиди.

РАББИЙИ Каиндик, алахъу сарира думу йивну диликӀуз, лишан апӀуру. 16Хъа Каин РАББИЙИХЬАН гьудучӀвну гъягъюру ва Эдемдихьантина, ригъ гьудубчӀвру терефнаъ, Нод ругариин ерлемиш шулу.


Каиндин наслар

17Каин чан хпирихъди шулу, хпир гъагъдиъ шулу ва Янок кӀуру бай хуру. Думу вахтна дугъу шагьур диврайи, шагьриз чан бай Янокдин ччвур тувру. 18Янокдиз бай – Ирад шулу, Ираддиз бай – Мехиаил шулу, Мехиаилиз Метушаэл шулу. Метушаэлиз бай – Лемек шулу. 19Хъа Лемекди чаз кьюр шив гъадагъуру: сарин ччвур Ада, кьюбпирин ччвур Цилла вуйи. 20Адайиз Явал кӀуру бай шулу. Дугъкан, чпин лижарра хъади, чадрариъ яшамиш шлударин ата-баба гъахьну. 21Дугъан чвуччвун ччвур Ювал вуйи. Думу чюнграриин ва швутӀрамариин мукьмар йивру варидарин аба вуйи. 22Циллайиз Тувалкаин шулу. Дугъкан йифриканна рукькан вари жюрейин алатар апӀрур шулу. Тувалкаиндин чи Наама вуйи. 23Хъа Лемекди чан хпариз кӀуру:

– Ада ва Цилла! Йиз сеснахъ хъебехъай!

Йиз хпар, йиз гафариз иб тувай!

Узуз зиян апӀру адми йивну йикӀидиза.

Узуз гъурд йивру бицӀирра йивну йикӀидиза.

24Эгер Каиндихъанди ургуб ражари артухъ хъял алдабгъуруш,

хъа Лемекдихъанди ургцӀурна ургуб ражари хъял алдабгъиди.


Шит ва Энош

25Адам хъана чан хпирихъди шулу, хпириз Шит кӀуру бай шулу. «Заанури узуз Каинди йивну гъачӀи Авелин ерина жара велед тувунзуз», – бицӀириз ччвур тувруган, кӀуру хпири. 26Шитдизра бай шулу. Дугъу дугъʼин Энош кӀуру ччвур иливуру. Думу вахтнахъанмина РАББИЙИЗ икрам апӀувал ккебгъру.

### 5


Адамдихъан Нюгьдихъна

1Магьа Адамдин тухмикан ихтилат. Заанури адми арайиз хруган, Чаз ухшар вуйир арайиз гъахну. 2Жилижви ва дишагьли арайиз гъахну, дурар ужувлакк ккаъну, ва, арайиз гъахиган, дурариин «инсаният» кӀуру ччвур иливну[+].

3Адамдиз, дугъан варжна сумчӀур йис вуйиган, чаз ухшар вуйи бай шулу. Дугъаз Шит кӀуру ччвурра тувру[+]. 4Шит бабкан хьпан кьяляхъ Адам миржидварж йисансана яшамиш шулу. Дугъаз хъанара баяр-шубар айи. 5Адам вари урчӀвудваржна сумчӀур йисан яшамиш гъахьну, хъа думу йикӀуру.

6Шитдин варжна хьуд йис гъабхьиган, дугъаз Энош шулу. 7Энош бабкан гъахьихъан, Шит миржидваржна ургуд йисансана яшамиш шулу. Дугъаз хъанара баяр-шубар айи. 8Шитдин вари урчӀвудваржна йицӀикьюд йис шулу, хъа йикӀуру.

9Эношдин урчӀвцӀур йис вуйиган дугъаз Кайнан шулу. 10Кайнан бабкан хьпан кьяляхъ Энош миржидваржна йицӀихьуд йисансана яшамиш шулу. Дугъаз хъанара баяр-шубар айи. 11Эношдин вари урчӀвудваржна хьуд йис шулу, хъа думура йикӀуру.

12Кайнандин ургцӀур йис вуйиган дугъаз Магьалеел шулу. 13Магьалеел бабкан хьпан кьяляхъ Кайнан миржидваржна ягъчӀвур йисансана яшамиш шулу. Дугъаз хъанара баяр-шубар айи. 14Кайнандин вари урчӀвудваржна йицӀуд йис шулу, хъа думура йикӀуру.

15Магьалеелин йирхьцӀурна хьуд йис вуйиган дугъаз Яред шулу. 16Яред бабкан хьпан кьяляхъ Магьалеел миржидваржна сумчӀур йисансана яшамиш шулу. Дугъаз хъанара баяр-шубар айи. 17Магьалеелин вари миржидваржна урчӀвцӀурна хьуд йис шулу, хъа думура йикӀуру.

18Яреддин варжна йирхьцӀурна кьюд йис вуйиган дугъаз Янок шулу. 19Янок бабкан хьпан кьяляхъ Яред миржидварж йисансана яшамиш шулу. Дугъаз хъанара баяр-шубар айи. 20Яреддин вари урчӀвудваржна йирхьцӀурна кьюд йис шулу, хъа думура йикӀуру.

21Янокдин йирхьцӀурна хьуд йис вуйиган дугъаз Метушелах шулу. 22Метушелах бабкан хьпан кьяляхъ Янок шубудварж йисансана яшамиш шулу. Янокдин уьмур Заанурихъди гъубшну. Дугъаз хъанара баяр-шубар айи. 23Янокдин вари шубудваржна йирхьцӀурна хьуд йис шулу. 24Янокдин уьмур Заанурихъди гъубшну. Хъа думу дургру, гьаз гъапиш думу Заанури Чахьна гъахуру[+].

25Метушелахдин варжна миржцӀурна ургуд йис вуйиган дугъаз Лемек шулу. 26Лемек бабкан хьпан кьяляхъ Метушелах ургудваржна миржцӀурна кьюд йисансана яшамиш шулу. Дугъаз хъанара баяр-шубар айи. 27Метушелахдин вари урчӀвудваржна йирхьцӀурна урчӀвуд йис шулу, хъа думура йикӀуру.

28Лемекдин варжна миржцӀурна кьюд йис вуйиган, дугъаз бай шулу. 29Дугъʼин Нюгь («ккарццру») кӀуру ччвур иливруган, Лемекди кӀуру: «Дугъу РАББИЙИ балайикк ккипу жилиин жафа зигурайи ухьу ккаарциди»[+]. 30Нюгь бабкан хьпан кьяляхъ Лемек хьудваржна урчӀвцӀурна хьуд йисансана яшамиш шулу. Дугъаз хъанара баяр-шубар айи. 31Лемекдин вари ургудваржна ургцӀурна ургуд йис шулу, хъа думура йикӀуру.

32Нюгьдин хьудварж йис вуйиган, дугъаз Сим, Хам ва Яфет кӀуру баяр шулу.

### 6

1Инсанар жилиин артухъ шулайи. Хъа бабкан шулайи шубар 2Заанурин баяриз[*] успагьиди рякъюри гъахьну ва чпиз кьабул гъахьидар хпарди гъадагъури гъахьну. 3РАББИЙИ кӀуру: «Узу адмийиз туву нефес дугъаъ гьаргандиз хьибдар. Адми аьжалсуз дар, ва дугъан уьмрин вахт варжна къад йистӀан хьибдар».

4Думу вахтари ва хъасинра жилиин зурба жан хъайи адмийир гъахьнийи, фицики Заанурин баяр инсанарин шубарихъди духьну, бицӀидар гъахьнийи. Гъушу вахтарин кьувватлу касар вуйи дурар машгьур гъахьнийи.


Заанури Нюгьдиз гими апӀуз табшурмиш апӀуб

5РАББИЙИЗ жилиин инсанарин улдугнайивал, дурарин кӀван фикрар ва хиялар гьаммишан писдар вуйивал рябкъюру[+]. 6Думу жилиин адми арайиз хубʼин швумал шулу ва Чан кӀваъ дерд зигуру[+]. 7Хъа РАББИЙИ гьамци кӀуру: «Узу арайиз гъабхи инсаният жилилан тӀанкь апӀидиза. Узу адмийирра, мал-къарара, нахшрарра, ничхрарра тӀанкь апӀидиза, гьаз гъапиш, дурар арайиз хубʼин швумал вуза».

8РАББИЙИЗ сар НюгьтӀан кьабулди дайи.

9Магьа Нюгьдин тухмикан ихтилат: думу вахтнан инсанарин арайиъ дугъри ва саб нукьсан ктрур сар НюгьтӀан адайи. Нюгьдин уьмур Заанурихъди гъубшну. 10Нюгьдиз шубур бай айи: Сим, Хам ва Яфет. 11Заанурин улихь жил пуч дубхьнайи ва писвалари абцӀнайи. 12Заануриз жил пуч дубхьнайиб гъябкънийи, фицики вари инсанар кьяни рякъюъди гъягъюз хъюгънийи. 13Хъа Заанури Нюгьдиз кӀуру:

– Узу жилиин вари чӀивиб терг апӀидиза, фицики дурарин писвалари жил алабцӀна. Гьамус Узу дурар вари тӀанкь апӀидиза ва дурарихъди жилра ккидипидиза. 14Хъа уву увуз гакӀвликан гими апӀин. Гимийин айитӀишвра гьадабтӀ, айтӀанра зиъланра къир йив. 15Магьа уву думу фици дапӀну ккундуш: дидин ярхишин шубудварж хъуршил ади апӀин, яркьушин – хьуцӀур, ягълишин – сумчӀур[*].

16Гимийиин гъваъ апӀин, гъваиккнаси саб хъуршлинсиб[*] урхъра гъибт, саб гъвалхъан урчӀарра гъит. Дидин айитӀишв шубуб мертебайиз пай апӀин. 17Узу жил шту ккапӀдиза ва заварин кӀанакк ил али мутму вари тӀанкь апӀидиза. Жилиин алиб вари йибкӀиди. 18Хъа увухъди Узу йикьрар йитӀидиза. Гимийиъ уву учӀвдива, увухъди – яв баярра, яв хпирра, яв баярин хпарра. 19Гимийизди, вари гьяйванатарикан жут-жутди хпибна жилиб, увухъди дурарра уьрхбан бадали, аъ. 20Увухъди, жут-жутди вари жюрейин ничхрарикан, гьар жюре мал-къарайикан ва гьарсаб чӀивишнакан, чиб чӀивиди гъузбан бадали, гимийизди гъиди. 21Увухьди, увузра, дураризра, жюрбежюр ипӀруб гъадабгъ. 22Нюгьди, чаз Заанури амур гъапӀубси, вари апӀуру.

### 7


Шту дюнья ккапӀуб

1РАББИЙИ Нюгьдиз кӀуру:

– Уву ва яв вари хизан гимийиъ учӀвай. Му дюньяйиъ гьамусяаьтна яшамиш шулайидаригъ дугърир сар увутӀан гъяркъюндарзуз. 2Увухъди гьарсаб гьялал гьяйванатарикан хпибна жилиб ургуб жут гъадагъ, хъа гьярам гьяйванатарикан хпибна жилиб – саб жут. 3Гьацира заварин ничхрарин вари жюрйирикан хпибна жилиб ургуб жут гъадагъ. Гъит дурарин тум жилиин гъубзри. 4Узу ургуд йигълан ягъчӀвур йигъазна ягъчӀвур йишваз жилиинна мархь гьапӀдиза. Узу халкь гъапӀуб вари жилилан терг апӀидиза.

5Нюгьди вари чаз РАББИЙИ амур гъапӀси апӀуру.

6Жилиин шид улубчӀвруган, Нюгьдин йирхьудварж йис вуйи. 7Дюнʼя ккаъру штарихьан чиб уьрхюз Нюгь, чан баяр, хпир ва баярин хпар хъади, гимийизди учӀвру. 8Хъа вари жюрейин гьялал ва гьярам гьяйванатарикан, ничхрарикан ва гьарсаб гьяшаратнакан 9хпибна жилиб – саб жут, Заанури Нюгьдиз амур гъапӀганси, гимийиз Нюгьдихьна гъюру. 10Ургуд йигълан дюнʼя ккапӀру штар жилиина ургъуз хъюгъю.

11Нюгьдин уьмрин йирхьудваржпи йисан, кьюбпи вазлиъ, вазлин йицӀиургудпи йигъан, жилин бушлугъарин вари булагъар гьутӀурччвнийи, заварин улдар арццнийи. 12ЯгъчӀвур йигъанна ягъчӀвур йишван жилиина мархь убгъуру. 13Гьадму йигъан Нюгь, Нюгьдин баяр – Сим, Хам, Яфет, Нюгьдин хпир ва баярин шубур хпир дугъахъди гимийиъ учӀвру. 14Дурарихъди гимийиъ жилин вари чӀивишнарра учӀвнийи: гьар жюрейин гьяйванатар, мал-къара, жилиин али вари гьяшаратар, хлинццар кайи вари ничхрар. 15Уьмрин ил али гьарсаб гьяйванат Нюгьдихьна гъафнийи, 16ва хпибна жилиб жут-жутди, Заанури Нюгьдиз амур гъапӀси, гимийиъ учӀвнийи. Хъа гьадмуган РАББИЙИ Нюгьдин кьяляхъди гимийиъ учӀврушв хъябкьнийи.

17Шту жил ягъчӀвур йигъан ккапӀри гъабхьи. Шид артухъ-артухъ шулайи. Гими уьлюбхюру. 18Хъа шид жилиин гужал шулайи, гими дерин штариин гъубзу. 19Заварин кӀанакк ккайи вари ягъли дагълар ккеркруси, шид дюнʼяйиин кьадарсуз за гъабши. 20Дагълар ккеркну, шид йицӀихьуб хъуршилсан[*] за гъабхьи. 21Жилилан гъябгъру вари чӀивиб: ничхрар, мал-къара, вягьши гьяйванатар, битӀар-чурчлар ва вари инсанар, 22чипʼин уьмрин ил алидар вари гъийихнийи. 23Жилин зиин али гьарсаб чӀивиб тӀанкь гъабхьнийи. Инсаниятдилан ккебгъну мал-къарайиинакьан, нахшрарна, завун ничхрар – вари дюнʼяйилан марцц гъахьнийи. Нюгь ва дугъахъди гимийиъ айидартӀан гъузундайи. 24Шид дюнʼяйиин варжна хьцӀур йигъан улубчӀвну гъубзнийи.

### 8


Шту дюнья ккапӀну ккудубкӀуб

1Заанурин Нюгьна, дугъахъди гимийиъ айи хулан ва вягьши вари гьяйванатар кӀваин алийи. Заанури жилиин микӀ утӀубччвуз гъитру ва штар кьяляхъ гъягъюру. 2Жилин бушлугъарин булагъар хъяркьру, заварин улдар хъирхьру, мархь ктӀиппуру. 3Шид явашди жилилан улдубчӀвурайи. Штар варжна хьцӀурпи йигъаз цӀиб хьуз хъюгънийи. 4Ургубпи вазли, вазлин йицӀиургудпи йигъан Арарат дагълариъ гими дийибгънийи[+]. 5ЙицӀубпи вазлиз штар яваш-явашди айибтӀан кам хьуз хъюгънийи. ЙицӀубпи вазлин садпи йигъан дагъларин кӀакӀар кказаргнийи.

6ЯгъчӀвур йигълан Нюгьди гимийин чав гъапӀу улд абццру 7ва хъют деебтуру. Думу, шидхьан жил азад хьайиз, мина-тина тӀибхури гъубзру. 8Хъасин Нюгьди, жилилан шид улдубчӀвнуш аьгъю апӀуз, луф деебтуру. 9Луфраз чан ликар дивуз ужуб йишв гъибихъундайи ва гимийиз кьяляхъ гъитӀибхнийи, фицики сабан дюнʼяйиин шид илмийи. Нюгьди хил гьачӀабккну, луф чахьди гимийизди хуру. 10Ургуд йигълан дугъу луф хъана деебтуру. 11Луф дугъахьна хябяхъдин вахтна гъюру. Дидин ушвнигъ олива гьарин таза кюл гъяйи. Сарун Нюгьдиз жилилан шид улдубчӀвуб аьгъю шулу. 12Думу ургуд йигъансана ккилигури гъузру. Хъасин луф деебтуру, сарун думу кьяляхъ гъафундайи.

13Нюгьдин уьмрин йирхьудваржна садпи йисан ва гьадму йисандин садпи вазлин садпи йигъан жилилан шид кам гъабхьнийи. Нюгьди гимийин гъваъ абццру, лигуруш, жилилан шид улдубчӀвнайи. 14Кьюбпи вазлин къанна ургудпи йигъан, жил гъеебцциган, 15Заанури Нюгьдиз гъапну:

16– Гимийиан яв хпирра, баярра, баярин хпарра хъади удучӀв. 17Вари чӀивишнар: ничхрар, гьяйванатар, мал-къара ва вари гьяшаратар адаъ. Гъит дурари вари дюнʼя алабцӀри, дурар бегьерлу, артмиш ва артухъ ишри[+].

18Хъа Нюгь чан хпир, баяр ва баярин хпар хъади удучӀвуру. 19Дурарин кьяляхъди гьарсаб жинснан жилин вари гьяйванатар жа-жаради – нахшрар, гьяшаратар, ничхрар удучӀвуру.

20Нюгьди РАББИЙИЗ гъурбан апӀрушв дивру. Хъа Нюгьди душвʼин, гьарсаб гьялал гьяйванатдикан ва вари гьялал ничхрарикан гъадагъну, вари цӀигъ дургну, гъурбан апӀуру[*].

21РАББИЙИЗ кабалгру ниъ гъюру ва Чан кӀваъ гьамци кӀуру: «Инсан себеб духьну, сарун Узу дюнʼя балайикк ккипидарза. БицӀидихъанмина инсандин апӀурайи фикир ужуб даршра, Узу вари жан алиб сарун тӀанкь апӀидарза[+].

22Сабан, дюнʼя имбукьан гагьди,

убзубна ккадабцӀуб,

аьхълушинна манишин,

хьадна кьюрд,

йигъна йишв

ккудуркӀидар».

### 9


Заанурин Нюгьдихъди вуйи йикьрар

1Заанури Нюгьна дугъан баяр ужувлакк ккаъру хъа кӀуру:

– Бегьерлу ва артухъ йихьай ва жил алабцӀай[+]. 2Гъит гучӀ ибшри, гъит гукӀниди юкӀв утӀубччвури ишбри учвхьан жилин вари гьяйванатариз, завун вари ничхрариз, жилин вари чӀивишнариз, гьюлерин вари балугъариз – мурар вари ичв хилариз тувна. 3Вари гьяйванатар учвуз хурагди, муганайиз вари чрушин тувганси, тувразачвуз[+]. 4Аммаки ифи удудубзди йикк мипӀанай, фицики ифи уьмур ву[+]. 5Ичв ифи удубзурикан (яни уьмур кьатӀ гъапӀурикан) Узу жаваб ккун апӀидиза: гьяйванатди удубзиш – гьяйванатдикан, адмийи чавсирин удубзиш – адмийикан. 6Шли адмийин ифи удубзиш, гъит гъадгъан ифира жарари удубзри, фицики адми Заануриз ухшар вуди дапӀнайир ву[+]. 7Бегьерлу ва артухъ йихьай, дюнʼя алабцӀай ва артмиш йихьай.

8Заанури Нюгьдизна дугъан баяриз гьамци кӀуру:

9– Узу Йиз йикьрар учвухъди, учвлантина шлу ичв насларихъди, 10гимийиан учвухъди удучӀву вари жан алибдихъди: ничхрарихъди, мал-къарайихъди ва гьяйванатарихъди – жилиин али варибдихъди, йитӀураза. 11Узу учвухъди йикьрар йитӀураза: сарун шту вари чӀивиб пуч апӀидар. Сарун шту жил ичӀи апӀидар.

12Заанури гъапи:

– Узу гьаргандиз, насларилан наслариз учвухъди ва вари чӀивибдихъди гъийитӀу му йикьрарнан лишан магьа: 13Узу дюньяйин агьларихъди гъийитӀу йикьрарнан лишан вуди, дифариин Йиз гъяд – деккучӀимир дебккраза. 14Узу дифар жилин зиина уч гъапӀган, дифарин арайиъ деккучӀимир арайиз гъибди. 15Хъа гьадмуган Узу, учвухъдина вари чӀивибдихъди гъийитӀу Йиз йикьрар кӀваин апӀидиза – вари чӀивиб пуч апӀру шид улубчӀвувал сарун хьибдар. 16ДеккучӀимир дифарин арайиъ ачмиш хьибди – думу Узуз рябкъидизуз ва, дюньяйин вари агьларихъди гъахьи Йиз гьаргандиз вуйи йикьрар кӀваин апӀидиза.

17Заанури Нюгьдиз гъапи:

– Му жилиин яшамиш шулайи гьарсарихъди Узу гъийитӀу йикьрарнан лишан ву.


Нюгьдин баяр

18Сим, Хам ва Яфет – мурар гимийиан удучӀву Нюгьдин баяр ву. Хам Ханаандин адаш вуйи. 19Мурар шубридра Нюгьдин баяр вуйи, гьадрариланмина дюнʼяйин вари халкьар арайиз гъафну.

20Нюгьди жил тартиб апӀуру ва сарпирди тӀумутӀ кивуз хъюгъру. 21Чяхир дубгъну, пиян духьну, Нюгь гъяцӀалди чан чадрикк дахънайи[+]. 22Хъа Ханаандин адаш вуйи Хамдиз чпин адашдин гъяцӀливал рябкъюру ва удучӀвури чан кьюрид гъардшариз ктибтуру[+]. 23Хъа Симдина Яфетди, палтар гъадагъну, чпин гъюнариин илирчну, кьяляхъ-кьяляхъди душну, чпин адашдин гъяцӀливал ккебкру. Чпин адашдин гъяцӀливал дярябкъюз, дурар жара терефназди гъилигнийи. 24Пиянвал ктубчӀвган, Нюгь уягъ шулу ва чан бицӀину бали гъапӀубдикан аьгъю шулу. 25Хъа кӀуру:

– Ханаан балайикк ккахъри учв! Чан гъардшарин лукӀтӀан лукӀ хьуз ужур!

26Хъа кӀуру:

– Симди икрам апӀурайи Заануриз, РАББИЙИЗ, шюкюр ибшри! Хъа Ханаан гъардшариз лукӀ ишри! 27Гъит Заанури Яфетдин уьлке яркьу апӀри! Гъит Симдин чадрарикк Яфет яшамиш ишри! Хъа Ханаан гъардшариз лукӀ ишри!

28Хъа Нюгь, жил шту ккапӀбалан кьяляхъ, шубудваржна хьцӀур йисансана яшамиш шулу. 29Нюгьдин вари урчӀвудваржна хьцӀур йис шулу, хъа думу йикӀуру.

### 10


Халкьар арайиз гъюб

1Магьа Нюгьдин баяр – Сим, Хам ва Яфетдилантина бабкан гъахьи насларикан вуйи ихтилат. Дюнʼя шту ккапӀбалан кьяляхъ дурариз бицӀидар шулу.


Яфетдин наслар

2Яфетдин баяр: Гомер, Магог, Мадай, Яван, Тувал, Мешех ва Тирас. 3Гомерин баяр: Ашкеназ, Рифат ва Тогарма. 4Явандин баяр: Элиша, Таршиш, Киттим ва Доданим[+]. 5Явандин баярин наслар гьюлерихъди хъайи жилариин артмиш гъахьнийи. Яфетдин насларикан чпин чӀалар, чпин тухмар, чпин мулкар ади, жа-жара халкьар арайиз гъафнийи.


Хамдин наслар

6Хамдин баяр: Куш, Мицраим, Пут ва Ханаан. 7Кушдин баяр: Сева, Хавила, Савта, Раама ва Савтеха. Раамдин баяр: Шева ва Дедан[+]. 8Кушдиз Нимрод кӀуру бай айи. Думу дюньяйиин сарпи кьувватлу адми вуйи. 9РАББИЙИН улариъ думу кьувватлу хюрчабан вуйи. Гьаддиз кӀурира а: «Гъит РАББИЙИН улариъ уву кьувватлу хюрчабан Нимродсир ишри!» 10Сифте думу Вавилон, Эрех ва Аккад шагьрарин паччагь вуди гъахьну. Дурар вари Шинар уьлкейиъ айи. 11Гьаму жиларилан думу Ассирияйиз удучӀвну гъягъюру. Дугъу душваъ Ниневия, Реховот-ир ва Калах шагьрар дивнийи[+] 12Ниневияйинна Калахдин арайиъ Ресен шагьур айи. Дурарикан Калах шагьур аьхюбсиб вуйи.

13Мицраимдикан лудияр, анамеяр, лехавеяр, нафтухеяр, 14патрусеяр, каслухеяр ва кафтурияр, хъа мурарикан – филистимар гъахьну. 15Ханаандикан сарпирди Сидон, хъасин Хетт гъахьну, 16Ханаандикан гьацира евусеяр, амореяр, гиргашеяр, 17хиввеяр, аркеяр, синеяр, 18арвадеяр, цемареяр, хаматеяр арайиз гъафну. Кьяляхъна ханаанеярин халкьар гъарагънийи. 19Дурарин ругар Сидондихъан Герарин терефназди – Газайихъна вуйи, хъа Содомдинна, Гоморрайинна, Адмайинна, Цевоимдин терефназди – тап Лашайихъна рукьурайи. 20Хамдин насларикан чпин чӀалар, чпин тухмар, чпин мулкар ади, жа-жара халкьар арайиз гъафнийи.


Симдин наслар

21Яфетдин аьхюну гъардаш Симдизра баяр айи. Симдикан Эверин тухум арайиз гъафну. 22Элам, Ашшур, Арфакшад, Луд ва Арам Симдин баяр ву. 23Уц, Хул, Гефер ва Маш Арамдин баяр ву. 24Арфакшаддикан Шелах, Шелахдикан Эвер шулу. 25Эверикан кьюр бай шулу, сарин ччвур Пелег («пай апӀуб») вуйи, гьаз гъапиш думу вахтна жил пай апӀурайи. Дугъан чвуччвун ччвур Иоктан вуйи. 26Алмодад, Шалеф, Хацармавеф, Ярах, 27Гадорам, Узал, Дикл, 28Овал, Авимаил, Шева, 29Офир, Хавила ва Иовав Иоктандин баяр вуйи. Вари гьаму баяр Иоктандиндар ву[+]. 30Дурарин мулкар Мешайихъан ригъ гьудубчӀвру дагъларин Сефарайихъна вуйи. 31Симдин насларикан чпин чӀалар, чпин тухмар, чпин мулкар ади, жа-жара халкьар арайиз гъафнийи. 32Магьа гьамцдар ву Нюгьдин баярин тухмар ва дурарикан гъахьи халкьар. Гьамрарилантина, дюнья шту ккапӀбалан кьяляхъ, жилиин халкьар гъарагънийи.

### 11


Вавилондин чӀвурд

1Вари дюньяйиин алиб саб чӀал ва садар гафар вуйи. 2Инсанар ригъ гьудубчӀвру терефнаан Шинар уьлкейин дюзенариз гъюру ва гьадушвʼин бина ккебгъру[+].

3– Кирпчар апӀидихьа ва цӀигъ ургидихьа, – гъапи дурари чиб-чпиз.

Дурари гъванарин ерина кирпчар, кьуршин ерина жилин къир ишлетмиш апӀури гъаши.

4– Ихь ччвур машгьур апӀуз ва ухьу вари дюнʼя вуйибси дарарагъуз, ухьуз шагьур ва завариккна рубкьру чӀвурд дивдихьа, – гъапи дурари.

5Инсанди тикмиш апӀурайи шагьриз ва чӀвурдаз лигуз, РАББИ исина ктучӀвуру.

6– Саб халкь – саб чӀал. Сабан дурар ляхнихъ хъюгънутӀан адар, хъа гьапӀур дурари! – кӀуру РАББИЙИ. – АпӀуз ккун гъабхьиб – дурарихьан вари апӀуз хьибди! 7Дурарихьна исина ктучӀвидихьа ва, сарин тмунур гъавриъ адрахъруси, дурарин чӀал гъибикьидихьа!

8РАББИЙИ дурар, чпи диврайи шагьур ккудубкӀайиз, вари жил вуйибси гъарагънийи. 9Гьаддиз му шагьриз Вавилон («гъидикьуб») кӀури гъаши, фицики РАББИЙИ душваъ дюньяйин вари инсанарин чӀал гъибикьнийи ва гьадушвʼан дурар вари жил вуйибси рагъуз гъитнийи.


Симдилан Ибрагьимдиинакьан вуйи наслар

10Магьа Симдин тухмикан ихтилат: дюнья шту ккапӀбалан кьяляхъ кьюд йислан, Симдин варж йис вуйиган, дугъаз Арфакшад шулу. 11Арфакшад бабкан гъахьихъанмина Сим хьудварж йисансана яшамиш шулу. Дугъаз хъана баяр-шубар айи. 12Арфакшаддикан сумчӀурна хьуд йисаъди Шелах шулу. 13Шелах бабкан гъахьихъанмина Арфакшад юкьудваржна шубуд йисансана яшамиш шулу. Дугъаз хъана баяр-шубар айи. 14Шелахдин сумчӀур йис вуйиган, дугъаз Эвер кӀуру бай шулу. 15Эвер гъахьихъанмина Шелах юкьудваржна шубуд йисансана яшамиш шулу. Дугъаз хъана баяр-шубар айи. 16Эверин сумчӀурна юкьуд йис вуйиган, Пелег кӀуру бай шулу. 17Пелег гъахьихъанмина Эвер юкьудваржна сумчӀур йисансана яшамиш шулу. Дугъаз хъана баяр-шубар айи. 18Пелегдин сумчӀур йис вуйиган, дугъаз Реу кӀуру бай шулу. 19Реу гъахьихъанмина, Пелег кьюдваржна урчӀвуд йисансана яшамиш шулу. Дугъаз хъана баяр-шубар айи. 20Реуйин сумчӀурна кьюд йис вуйиган, дугъаз Серук кӀуру бай шулу. 21Серук гъахьихъанмина Реу кьюдваржна ургуд йисансана яшамиш шулу. Дугъаз хъана баяр-шубар айи. 22Серукдин сумчӀур йис вуйиган, дугъаз Нагьор кӀуру бай шулу. 23Нагьор гъахьихъанмина Серук кьюдварж йисансана яшамиш шулу. Дугъаз хъана баяр-шубар айи. 24Нагьорин къадна урчӀвуд йис вуйиган, дугъаз Терагь кӀуру бай шулу. 25Терагь гъахьихъанмина Нагьор варжна йицӀиурчӀвуд йисансана яшамиш шулу. Дугъаз хъана баяр-шубар айи. 26Терагьдин ургцӀур йис вуйиган, дугъаз Ибрам (яни Ибрагьим), Нагьор ва Аран кӀуру баяр шулу.


Терагьдикан гъахьидар

27Магьа Терагьдин тухмикан ихтилат: Терагьдиз Ибрам, Нагьор ва Аран кӀуру баяр шулу. Арандиз Лут кӀуру бай шулу. 28Хъа Аран, чпин адаш Терагь чӀивиди имиди, чав бабкан гъахьи Халдея уьлкейин Ур шагьриъ йикӀуру. 29Ибрамдина Нагьори чпиз хпар гъадагъуру. Ибрамдин хпирин ччвур Сарай вуйи. Нагьорин хпирин ччвур Милка вуйи. Милкана Иска Арандин шубар вуйи. 30Сарай бицӀидар шлур дайи.

31Терагь, чан бай Ибрам, Ибрамдин хпир Сарай, Терагьдин гъакӀи бай Арандин бай Лутра гъадагъну, Халдея уьлкейин Ур шагьриан Ханаан ругариина гъягъюз рякъюъ учӀвру. Аммаки дурар, Харрандихьна гъафиган, гьадушваъ дийигъуру. 32Кьюдваржна хьуд йис гъабхьиган, Терагь Харрандиъ йикӀуру.

### 12


Заанури Ибрам ктагъуб

1РАББИЙИ Ибрамдиз кӀуру:

– Яв ругарилан улдучӀвну, яв тухмихьан гьудучӀвну, яв адашдин хулʼан, Узу увуз улупру ругариинна гъарах[+]. 2Хъа Узу увкан зурба халкь артмиш апӀидиза. Ужувлакк ккаъдизаву. Яв ччвур адлу апӀидиза, ва увлантина варидариз ужʼвал хьибди. 3Увуз ужʼвал ккун апӀрудар Узу ужувлакк ккаъдиза, хъа увуз чӀуруб ккун апӀрудар балайикк ккитдиза. Увлантина дюнʼяйин вари халкьариз ужʼвал хьибди![+]

4РАББИЙИ гьамци гъаписи, Ибрам удучӀвну гъягъюру. Дугъахъди – Лутра. Харрандиан удучӀвруган, Ибрамдин ургцӀурна хьуд йис вуйи. 5Ибрамди чахъди чан хпир Сарай, чан чвуччвун бай Лутра, чпи гъазанмиш гъапӀу вари мал-мулкра, Харрандиъ чпихъ лихурайидар вари гъадагъуру. Дурар Ханаан жилариина гъягъюз рякъюъ учӀвру ва думу жилариина гъюру. 6Ибрам Шехем кӀуру йишвахь хьайи Морэ кӀуру мяхъюн гьарихьна гъюру. Думуган му жилиин ханаан халкьар яшамиш шулайи. 7РАББИ Ибрамдиз ачмиш шулу ва Дугъу кӀуру: «Яв наслариз Узу гьаму жил тувдиза». Ибрамди душваъ чаз ашкар гъахьи РАББИЙИЗ гъурбан апӀрушв тикмиш апӀуру. 8Думу душвʼан Бет-Эл шагьрихьан ригъ гьудубчӀвру терефнаъ айи дагъларихьна гъюру. Душваъ дугъу, Бет-Элихьан ригъ алабхъру терефнаъ шлуси, чан чадрар дивру, хъа Гай шагьур ригъ гьудубчӀвру терефнахъинди гъубзру. Дугъу, душваъ РАББИЙИЗ гъурбан апӀрушв дивну, икрам апӀуру. 9Хъа Ибрамди чан рякъ Негев чюлиз, кьиблайизди, давам апӀуру.


Ибрамна Сарай Египетдиз гъягъюб

10Ханаандиъ гашʼвал айиган, Ибрам Египетдиз яшамиш хьуз гъягъюру[+]. 11Дугъу, Египетдиз багахь шулайиган, чан хпир Сарайиз кӀуру:

– Аьгъязуз, уву успагьи дишагьли вува. 12Египтянариз уву гъяркъган, уву йиз хпир ву пиди, ва узу йивну йикӀиди, хъа увуз чӀалра пидар. 13Уву дурариз, йиз чи вуза, йип. Уву гьаци гъапиш, вари ужу хьибди – йивну йикӀбаккан узу уьрхидива[+].

14Ибрам чан хпирра хъади Египетдиз гъюру, ва египтянариз му дишагьли гизаф успагьиди рякъюру. 15Думу фяряуьндин гъуллугъчйиризра рякъюру ва фяряуьндиз дугъан уччвуваликан ктибтуру. Думу фяряуьндин хулаз гъадагъуру. 16Гьаци Ибрамдизра ужуйи вуйи. Дугъахъ марччар, малар, дажйир, лукӀар (жилар ва хпар) ва девйир хъиршру. 17Хъа РАББИЙИ, Ибрамдин хпир себеб духьну, фяряуьнна дугъан хал гъагъи аьзабари ва уьзрари ккапӀнийи. 18Фяряуьнди, Ибрамдиз дих дапӀну, дугъаз гъапи:

– Уву узкан фу гъапӀунва? Уву, му яв хпир вуйиз кӀури, гьаз гъапундарва? 19Уву гьаз, му йиз чи вуйиз, гъапунва? Гьаддиз думу узуз хпирди гъадагънийза! Гьан, гъадагъну яв хпир, гъарах!

20Фяряуьнди, Ибрам чан хпирра хъади, чаз айибра хьади, му уьлкейиан адауз гъитру.

### 13


Ибрамна Лут жара хьуб

1Ибрам Египетдиан, чан хпирна чаз айиб вари хьади, кьяляхъ Негев чюлиз гъюру; дурарихъди – Лутра. 2Гьамус Ибрам гизаф девлетлур вуйи. Дугъаз мал-къара, арс, гъизил айи. 3Негевдиан думу чан чадур ади гъабхьи Бет-Элихьна гъюру. Бет-Элин ва Гайин арайиъ айи, 4чав сифте гъурбан апӀрушв тикмиш гъапӀу йишваъ Ибрамди РАББИЙИЗ хъана икрам апӀуру.

5Ибрамдихъди хъайи Лутдизра малар-марччарна чадрар айи. 6Жил сарун дурар кьюридигъна гьубкӀри имдайи. Дурарин мал-мутму гьадмукьан гизаф вуйики, сарун дурар саб йишвʼин улуршурадайи. 7Ибрамдинна Лутдин марччлихънарин арайиъ гьюжатар шуз хъюгънийи. Мидланра савайи, му жилариин ханаанарра, перизеярра яшамиш шулайи. 8Ибрамди Лутдиз гъапи:

– Гъач, явна йиз ва яв марччлихънаринна йиз марччлихънарин арайиъ гьюжатар даршлуганси апӀурхьа, ухьу багахьлуйир вухьа аьхир! 9Вари жил яв улихь хьаяв, гъач, жара шулхьа. Эгер уву гагул терефназди гъушиш, узу – арччул, эгер уву – арччул терефназди гъушиш, узу гагул терефназди гъягъидиза. 10Лутдиз Цуарихънакьан вуйи Иордан нирин дере, РАББИЙИН багъси ва Египет жилси, мублагъди гъябкъю. Мици, РАББИЙИ Содом ва Гоморра шагьрар терг апӀайиз, гъабхьиб вуйи[+]. 11Лутди чаз Иордан нирин дере ктабгъуру ва ригъ гьудубчӀвру терефназди гъягъюру. Гьамци дурар жара шулу. 12Ибрам Ханаан жилиин яшамиш шули гъузру, хъа Лут дерейиъ айи шагьрарин гъирагъарихъ яшамиш хьуз хъюгъру. Лутди чан чадрар Содомдихъ гьатӀарццнийи. 13Содомдин агьлар писдар, РАББИЙИН улихь гизаф гунгьар апӀурайидар вуйи[+].

14Лут жара хьублан кьяляхъ, РАББИЙИ Ибрамдиз кӀуру:

– Юкьуб тереф ул илбиц! Кафари, кьибла, ригъ гьудубчӀвру ва ригъ алабхъру терефаризди лиг. 15Увуз рябкъюрайи гьадму вари жил Узу увуз ва яв наслариз гьаргандиз тувдиза. 16Яв насил гьюлин гъумкьан гизаф апӀидиза. Гъум гьисаб апӀуз даршлуси, гьаци яв насилра кьадар адрубкьан хьибди[+]. 17Гъарах, му жилин ярхишназ ва яркьушназ лиг – му жил Узу увуз тувраза.

18Ибрам, йишвлан йишвʼина бина алдабгъури, Хеврондиъ айи Мамре кӀуру жвуван мяхъярин гьарарин багахьна яшамиш хьуз гъюру. Дугъу душваъ РАББИЙИЗ гъурбан апӀрушв тикмиш апӀуру.

### 14


Ибрамди Лут азад апӀуб

1Гьадму вахтна Шинариъ – Амрафел, Элласариъ – Ариох, Эламдиъ – Кедорлаомер, Гоимдиъ – Тидал паччгьар вуйи. 2Му паччгьар Содомдин паччагь Берихъди, Гоморрайин паччагь Биршайихъди, Адмайин паччагь Шинавдихъди, Цевоимдин паччагь Шевемерихъди ва Белин (гьамус мушваз Цуар кӀура) паччагьдихъди дявдиз удучӀвуру. 3Му хьур паччагь Сиддим дерейиъ (гьамус Кьилан гьюл айишваъ) сабишвʼина уч шулу. 4ЙицӀикьюд йисан мурар Кедорлаомерин зулмикк ккади гъахьну, хъа йицӀишубудпи йисан дурар дугъаз къаршуди гъудужвну. 5ЙицӀиюкьудпи йисан Кедорлаомерина дугъан терефкар паччгьари Аштерот-Карнаимдиъ – рефаимар, Гамдиъ – зузимар, Шав-Кириатаимдиъ – эмимар, 6чюлин гъирагъдихъ Ил-Паран рякъюхъ хъайи чпин дагъ Сеириъ – хорреяр дагъитмиш апӀуру. 7Гьадушвʼан дурар Эн-Мишпат (гьамус душваз Кадеш кӀура) терефназди гъюру ва амалекарин вари жилар ва Хацацон-Тамариъ яшамиш шули гъахьи амореярин жилар ккидирчуру. 8Содомдин паччагь, Гоморрайин паччагь, Адмайин паччагь, Цевоимдин паччагь, Белайин (гьамус Цуар) паччагь мурариз къаршуди удучӀвуру. Сиддим дерейиъ дурар 9Эламдин паччагь Кедорлаомериз, Гоимдин паччагь Тидализ, Шинарин паччагь Амрафелиз, Элласарин паччагь Ариохдиз къаршуди дявдиз удучӀвуру. Юкьур паччагь – хьуриз. 10Сиддим дерейиъ къир адабцӀру гизаф ичӀар айи. Хъа Содомдинна Гоморрайин паччгьарин гьерграйи эскрар гьадму ичӀаризди ахьру, хъа гъуздар дагълариз гьергру. 11Гъалиб гъахьидари Содомдинна Гоморрайин вари мал-мулк ва сурсат гъадабгъну гъягъюру. 12Дурар, Ибрамдин чвуччвун бай, Содомдиъ яшамиш шулайи Лутра дидисну, дугъан мал-мулкра тӀараш дапӀну, гъягъюру.

13Дявдиъ сагъди гъузу сар кас, Мамре кӀуру аморей жвуван мяхъярин багахь яшамиш шулайи жугьуд Ибрамдихьна гъюру. Мамре жвувахъ Эшколна Анер кӀуру гъардшар хъайи. Ибрамдина дурари чиб-чпиз кюмекназ гъюру йикьрар дийитӀнайи. 14Чан багахьлу дидисна кӀури хабар гъеебхьу Ибрам, дяви гъабхуз шлу шубудваржна йицӀимиржир кас хъади, душмнарихъ хъергру. Му ксар Ибрамдин мулкариин бабкан гъахьидар ва дугъахъ лихурайидар вуйи. Дан кӀурушван багахь, 15йишвну, Ибрам дурариин алархьуру, кьялаъ тӀаъру ва Дамаскдихьан кафарийиъ айи Ховайихьнакьан хъергру. 16Ибрамди душмнарихьан Лут, дугъан мал-мулк, дишагьлийир, йисир гъапӀдар ва тӀараш гъапӀуб вари тадабгъуру.

17Кедорлаомериин ва дугъахъди хъайи паччгьариин гъалиб духьну, Ибрам кьяляхъ хътакурайиган, Содомдин паччагь, думу къаршуламиш апӀури, Шаве дерейиз (гьамус Паччагьдин дере) улихьна удучӀвуру[+].

18Салим шагьрин паччагь Мелхиседек Ибрамдин улихьна чяхирна уьл хьади гъюру. Думу Первердигар Заанурин гъуллугъчи вуйи. 19Дугъу Ибрамдиз РАББИЙИКАН берекет хьуб ккун апӀуру ва кӀуру:

– Гъит Первердигар Заанури, жилна зав халкь ГъапӀури, Ибрам ужувлакк ккаъри! 20Яв хилиз яв душмнар туву Первердигар Заануриз шюкюр ибшри!

Ибрамди Мелхиседекдиз чав тадабгъу мутмуйикан йицӀубпи пай тувнийи[+].

21Содомдин паччагьди Ибрамдиз кӀуру:

– Йиз адмийир кьяляхъ ча, хъа мутму увуз гъибт.

22Ибрамди паччагьдиз гъапи:

– Узу РАББИ вуйи Первердигар Заанурихьна, завна жил халкь ГъапӀурихьна, йиз хил за дапӀну ху апӀураза: 23яв мутмуйикан узу мурсулкьан, шаламарин гъахмакьан, гъадабгъидарза. Хъа уву узуз макӀан: «Ибрам девлетлу гъапӀур узу вуза», кӀури. 24Узуз йиз эскрари гъипӀубна узухъди гъафи Анеризна, Эшколизна, Мамрейиз рубкьру пайтӀан, фукӀара лазим дарзуз.

### 15


Заанури Ибрамдихъди йикьрар йитӀуб

1Гьаму гьядисйирин кьяляхъ Ибрамдиз аьжайиб улупбар шулу ва дугъаз РАББИЙИН гафар ерхьуру:

– ГучӀ мапӀан, Ибрам. Узу уву уьрхру Гъалхан вуза. Увуз зурба пешкеш хьибдивуз[+].

2Ибрамди кӀуру:

– Йиз Аьхюр, я РАББИ! Гьаз ву йиз Яв багъишар, эгер узухъ велед хъадарш? Йиз хал Дамаскдиан вуйи Элезерин хилиъ абхъра. 3Уву узуз насил тутруви, магьа, йиз хулаъ лихурайи гъараваш йиз ирсчи шула.

4Хъа дугъаз гьамци кӀури РАББИЙИН гаф шулу:

– Ваъ, думу яв тухум давам апӀрур хьидар, увкан гъахьир хьиди яв ирсчи.

5РАББИЙИ Ибрам чӀатинди адаъну кӀуру:

– Завуз лиг, хядар кудух, эгер увхьан дурар ктухуз шулуш! – Хъа давам апӀуру. – Гьадму хядаркьан увухъ наслар хьиди![+]

6Ибрам РАББИЙИХЪ хъугъру, ва гьадму хъугъʼвал РАББИЙИ дугъан гьякьлувал вуди гьисаб апӀуру[+].

7Хъа РАББИЙИ дугъаз кӀуру:

– Уву Халдея уьлкейин Ур шагьриан гьаму жил увузди тувуз адау РАББИ Узу вуза.

8Ибрамди гъапи:

– Йиз Аьхюр, я РАББИ! Думу жил йизуб шлуб узуз фици аьгъю хьибди[+]?

9РАББИЙИ дугъаз гъапи:

– Узухьна шубуд йисаъ айи личӀна, шубуд йисаъ айи цӀигьна, шубуд йисаъ айи якъна, къукъу луфна жигьил луф хьади гъач.

10Ибрамди духну дурар вари кьюб йишваз пай апӀуру ва думу паяр чиб-чпиз гъаншарди дивру. Амма дугъу ничхрар кьюб йишваз пай гъапӀундайи. 11Пай дапӀну дивнайи йиккариин вягьши ничхрар алархьуйи, хъа Ибрамди дурар ултӀурккуйи.

12Ригъ алабхъурайи вахтна Ибрамдиин ижми нивкӀ алабхъуру. Сабпну жилиина ижми мучӀушин абхъру ва Ибрам зурба гучӀʼвалиъ ахъру[+]. 13РАББИЙИ Ибрамдиз кӀуру:

– Аьгъю йибхьки, яв наслар жара жилиин юкьудварж йисан лукӀʼвалиъна гъагъишнаъ хьиди[+]. 14Аммаки, дурар аьзабариъ иту халкьдиз Узу жаза адабтӀидиза, хъа гьадмуган дурар душвʼан девлетлу духьну удучӀвиди[+]. 15Хъа уву яв абйирихьна мясляаьтниинди гъягъидива – лап кьаби гъахьиган накьвдик кивдиву. 16Увлантина вуйи юкьубпи наслин девриъ яв наслар мина кьяляхъ хътакиди, фицики амореярин гуннагь сабан чан кьадарнахъна дуфнадар[+].

17Ригъ алабхъну мучӀу гъабхьиган, дернин кумна цӀа дуфну, кьюб швур гьацӀ дапӀну дивнайи йиккарин арайиантина гъябгъюру. 18Гьадму йигъан РАББИЙИ Ибрамдихъди йикьрар йитӀуру ва кӀуру:

– Узу египтарин нирхъан гъадабгъуб тап машгьур Ефратдихъна гъягъяйизкьан вуйи:[+] 19кенеярин, кенезеярин, кедмонеярин, 20хеттарин, перизеярин, рефаимарин, 21амореярин, ханаанеярин, гиргашеярин ва евусеярин – вари жилар увлантина вуйидариз тувдиза.

### 16


Гьажар ва Исмаил

1Ибрамдин хпир Сарайиз бицӀидар шуладайи. Сарайихъди Гьажар кӀуру Египетдиан вуйи гъараваш дишагьли хъайи. 2Сарайи Ибрамдиз гъапи:

– РАББИЙИ узуз бицӀидар туврадар. Йиз гъараваш дишагьлийихъди йихь. Белки дугъаз бай шул ва, думу бай йизур ву кӀури, гьисаб апӀур.

Ибрам Сарайи гъапибдихъ хъпехъуру 3ва Сарайи чан гъараваш дишагьли, египетшив Гьажар, чан жилириз лукӀ-хпирди[*] тувру.

Му ляхин, Ибрам Ханаан жилариин алди йицӀуд йис гъабшиган, гъабхьиб вуйи.

4Ибрам Гьажарихъди шулу. Гьажар гъагъдиъ шулу. Чак бицӀир кайиб аьгъю гъабшиган, Гьажариз чан аьхюр, Сарай, гьясбикк ккади гъузундар. 5Думуган Сарайи Ибрамдиз кӀуру:

– Узу аскканди дисурайивал яв тахсир ву. Узу йиз гъараваш увуз бицӀину хпирди тувунзавуз, хъа дугъу, чак бицӀир киршуб аьгъяди, узу гьясбикк апӀурадар. Гъит РАББИЙИ ухькан гьякь фуж вуш агри[+].

6Ибрамди Сарайиз кӀуру:

– Магьа яв гъараваш яв хилиъ аяв, дугъкан увуз фу ккундуш апӀин.

Сарайи Гьажариз илзигуз хъюгъру, хъа Гьажар дугъхьан гьергру. 7РАББИЙИН малайикдиз[*] думу ичӀи чюлиъ, Сур шагьриз гъябгъюрайи рякъюхъ хъайи булагъдихъ дихъуру. 8Малайикди дугъхьан:

– Я Гьажар, Сарайин гъараваш! Наънан наана гъярайир вува? – пну гьерхру.

– Узу Сарайихьан, йиз аьхюрихьан гьерграйир вуза, – жаваб тувру дугъу.

9РАББИЙИН малайикди дугъаз:

– Яв аьхюрихьна кьяляхъ хъадак. Дугъаз мютӀюгъ йихь, – кӀуру. 10Хъа давам апӀуру, – гизафтӀан гизаф апӀидизаяв насил. Яв насил гьисаб апӀуз даршлубкьануб хьибдияв. 11Увук бицӀир кавук, бай шулвуз, – кӀуру РАББИЙИН малайикди, – дугъʼин Исмаил («Заануриз ебхьура») кӀуру ччвур илив, фицики яв дерд РАББИЙИЗ гъеебхьну. 12Яв бай чӀурдин даждиз ухшар хьиди: думу варидариз къаршуди, хъа вари дугъаз къаршуди удучӀвиди. Думу чан вари чвйирихъди душманди яшамиш хьиди.

13Чахъди гъулху РАББИЙИЗ Гьажари «Эл-Руи» ччвур тувну («узу рякъюрайи Заанур»): Магьа гьамус узуз, узу Рякъюрайир, гъяркъюнзуз, – кӀуру.

14Гьаддиз думу булагъдиз «Беэр-Лахай-Руи» (узу Рякъюрайи чӀиви РАББИЙИН булагъ) кӀури гъахьну. Думу булагъ Кадешна Беред йишварин арайиъ гьамусра а.

15Гьажари Ибрамдиз бай хуру. Ибрамди Гьажарикан гъахьи чан бализ Исмаил кӀуру ччвур тувру. 16Думу вахтна Ибрамдин миржцӀурна йирхьуд йис вуйи.

### 17


Суннат апӀуб – йикьрарнан лишан

1Ибрам урчӀвцӀурна урчӀвуд йисаъ ади, дугъаз РАББИ ачмиш шулу ва кӀуру:

– Узу Кьудратлу Заанур вуза. Йиз улихь, саб тахсир ктарди, лицури йихь. 2Узу явна Йиз арайиъ йикьрар йитӀидиза. Увуз кьадар адрубкьан насил тувдиза.

3Ибрамди жилиинакьан икрам апӀуру, хъа Заанури дугъаз кӀуру:

4– Йиз терефнаан, магьа увухъди вуйи Йиз йикьрар: увкан гизаф халкьарин адаш хьиди. 5Сарун увуз Ибрам («гьюрматлу адаш») кӀури хьибдар, яв ччвур Ибрагьим («гизафдарин аба») хьибди, фицики Узу увкан гизаф халкьарин адаш апӀидиза[+]. 6Узу уву гизаф бегьерлу апӀидизаву. Узу увлантина халкьар арайиз хидиза; увкан хьиди паччгьар. 7Узу, Йизна, явна, яв наслин арайиъ, насларилан наслариинна гьаммишандиз вуйи Йиз йикьрар, йитӀидиза. Яв Заанур ва увлантина вуйи яв насларин Заанур Узу хьидиза. 8Узу, уву гьамусяаьт гъурабади яшамиш шулайи вари Ханаан жил, увуз ва яв наслариз гьаргандиз тувдиза ва дурарин Заанур Узу хьидиза.

9Хъа Заанури Ибрагьимдиз гъапи:

– Яв терефнаан увуна яв гъюз имбу вари наслари Йиз йикьрар тамам дапӀну ккунду. 10Магьа, уву тамам дапӀну ккуни, увухъди, увхъантина вуйи яв насларихъди вуйи Йиз йикьрар: гъит гьарсар жили касдин суннат дапӀну ибшри. 11Ичв варидарин йиккнан кӀакӀар кадатӀай – гьаму хьибди Йизна ичв арайиъ йитӀнайи йикьрарнан лишан. 12Ичв арайиъ миржид йигъ гъабхьи гьарсар жили бицӀирин суннат дапӀну ккунду – гьаци гьаммишан наслариан-наслариз апӀинай. Яв хулаъ бабкан гъахьидаринра ва, яв насларикан дарди, жара йишвлан пулихъ гъадагънайидаринра суннат дапӀну ккунду. 13Саб гаф адарди суннат дапӀну ккунду яв хулаъ бабкан гъахьиринси пулихъ гъадагъдаринра. Узухъди вуйи йикьрарнан му лишан ичв бедендиин гьаргандиз хьибди. 14Суннат дапӀну адру жилижви, чан халкьдин арайиан идитну хьиди – дицири Узухъди вуйи йикьрар чӀюргъюра.

15Хъа Заанури Ибрагьимдиз кӀуру:

– Яв шив Сарайиз Сарай макӀан, хъа гъит дугъан ччвур Сара ибшри. 16Думу ужувлакк ккаъдиза ва увуз дугъкан бай тувдиза. Узу думу гьаци ужувлакк ккаъдизаки, дугълантина гизаф халкьар ва халкьарин паччгьар арайиз гъиди.

17Ибрагьимди жилиинакьан икрам гъапӀу. Дугъу дяаьлхъну чав-чакди гъапи: «Варж йисаъ айирикан бай хьуб мумкин ву кӀурайчва? Сарара урчӀвцӀур йисаъ айир – мугъак бицӀир киршуб мумкин вуйинхъа?» 18Хъа Ибрагьимди Заануриз гъапи:

– Исмаилин уьмуркьан Яв ужувлакк гъабхьнийиш, ужуйи шулийи!

19Ибрагьимдиз Заанури гъапи:

– Увуз бай апӀрур яв хпир Сара хьиди. Дугъʼин Исакь («думу аьлхъюра») кӀуру ччвур иливидива. Йиз йикьрар Узу гьадгъвахъди ва гьадгъвалантина вуйи насларихъди гьаммишандиз вуйи йикьрар вуди йитӀидиза. 20Эгер Исмаиликан кӀури гъашиш, Узуз дугъкан вуйи яв тӀалаб гъеебхьунзуз: Узу думу, саб гаф адарди, ужувлакк ккаъдиза. Узу думу бегьерлу апӀидиза ва дугъан тухум артухъ апӀидиза. Дугъкан йицӀикьюр регьбрин адаш хьиди. Узу дугъкан зурба халкь ктаидиза. 21Аммаки Узу Йиз йикьрар, Сарайи увуз хъа йисан гьаму вахтназ гъапӀу Исакьдихъди йитӀидиза.

22Заанури Ибрагьимдихъди вуйи Чан улхуб ккудубкӀу ва Думу Ибрагьим гъитну завариз за гъаши.

23Гьадму йигъан Ибрагьимди чан бай Исмаилин суннат апӀуру – хъасин чан хулаъ бабкан гъахьидарин, пулихъ гъадагънайидарин, яни хулаъ айи вари жили жвуварин, Заанури гъаписи, йиккун кӀакӀар кадатӀуру. 24Чан, Ибрагьимдин, суннат апӀурайиган, урчӀвцӀурна урчӀвуд йис вуйи. 25Исмаилин суннат апӀурайи вахтна йицӀишубуд йис вуйи. 26Ибрагьимдинна дугъан балин суннат гъадму йигъан гъапӀнийи. 27Дурарихъди Ибрагьимдин хулан вари жилижвуварин, гьадму хулаъ бабкан гъахьидарин ва жарадарихьан гъадагънайидарин суннатар гъапӀнийи.

### 18


Ибрагьимдихьна гъафи шубур хялижв

1Ибрагьим ригъ атӀабгнайи вахтна, Мамрейин мяхъяр кӀурушваъ, чадризди учӀврушвахь деънайиган, дугъаз РАББИ ачмиш шулу. 2Ибрагьимди улар за дапӀну лигуру ва дугъан улихь ярхла дарди шубур жви дийигънади шулу. Чан чадризди учӀврушвхьан гъедергу Ибрагьим дурарихьна жаргъури гъягъюру, дурариз жилиинакьан икрам апӀуру ва кӀуру:

3– Я аьхюдар! Узухьна рягьимлу йихьай, ичв лукӀран улхьантина гьудучӀвну мягъянай. 4Гъит сацӀиб шид хри, ичв ликар жикӀуз. Гьаму гьарикк эргʼвал йивай. 5Учву сарун ичв лукӀрахьна гъафихъантина, ихтияр тувай учвуз уьл хуз. ИпӀруб дипӀну, эргʼвал гъивиган, ичв рякъ давам апӀуз рягьят хьибдичвуз.

– Уву кӀурубси ибшри сарун, – гъапи дурари.

6Хъа Ибрагьимди, чадризди гьялакди душну Сарайиз кӀуру:

– Тяди шубуб луху[*] ужубсиб хю китӀибшну лавшар урж.

7Ибрагьим лижягъна жаргъуру ва ужуб таза кӀари дубхну дугъу лукӀрахьна убккуз тувру. ЛукӀру думу гьяракатниинди гьязур апӀуру. 8Гьязур дапӀнайи кӀардин йиккра, никкна хах дурарин улихь дивру, ва дурари ипӀайиз Ибрагьим гьарикк дийигъуру. 9Хъа дурари Ибрагьимдихьан гьерхру:

– Яв хпир Сара наан аяв?

– Гьамушваъ, чадрикк кка, – жаваб тувру дугъу.

10РАББИЙИ кӀуру:

– Хъайисан гьаму вахтна Узу увухьна хъана гьидиза, ва яв хпир Сарайиз бай шулу.

Хъа Сара, Дугъан кьяляхъди чадризди учӀврушвахъ дийигъну, хъпехъурайи[+]. 11Ибрагьимна Сара кьаби, яшлу инсанар вуйи. Сара сарун палтарикан шули имдайи. 12Сара чав-чакди гьамци гъяаьлхънийи: «Кьаби духьнайи узхьан йиз жилирихъди ккунивалар апӀуз шулинхъа? Узуси йиз аьхюрра кьаби духьнадарин!»[+]

13Хъа РАББИЙИ Ибрагьимдиз кӀуру:

– Кьаби духьнайи узхьан бицӀир хуз шулин кӀури Сара гьаз гъяаьлхъю? 14Айинхъа РАББИЙИХЬАН апӀуз даршлуб? Улупнайи вахтна хъа йисан Узу увухь хьидиза. Сарайихъ бай хьиди[+].

15Сарайи учв гъяаьлхъюб кӀулʼин гъадабгъундайи ва:

– Узу гъяаьлхъюндайза, – гъапнийи, фицики Сарайиз гучӀ гъабхьнийи. Хъа РАББИЙИ:

– Ваъ, гъяаьлхънийва, – гъапнийи.


Содом ккидидипбан бадали вуйи Ибрагьимдин тӀалаб

16Хъа хялар Содомдин терефназди гъилигну. Хялар гьаъри, дурарихъди Ибрагьимра гъушу.

17Хъа РАББИЙИ гъапи:

– Узуз апӀуз ккундайиб Узу Ибрагьимдихьан гьитӀибкӀуринхъа? 18Ибрагьимдикан гьякьди зурба ва кьувватлу халкь арайиз гъибди, ва гьадму халкьдилантина дюнʼяйин вари имбуну халкьаризра ужʼвал хьибди[+]. 19Фицики Узу Ибрагьим, чан баяриз ва дурарин вари наслариз, РАББИЙИ гъапиб улупбан бадали кадагъназа. Ибрагьимдиз РАББИЙИ туву гаф кӀулиз удубчӀвбан бадали дугъан баярна дурарин вари наслар РАББИЙИН рякъюъди душну ккунду. Дурари чпин апӀурайиб вари гьякьди ва дугъриди дапӀну ккунду.

20РАББИЙИ гъапи:

– Содомдинна Гоморрайин агьалйирин тахсрарин Узухьна гъурубкьу агьузар гьадмукьан зурбаб вуки, ва дурарин гуннагь гизаф гъагъиб ву[+]. 21Узу дурарихьна гъягъидиза ва Узухьна гъюрайи агьрарна агьузарар дугъридар вуш лигидиза. Эгер дици даршра, Узуз аьгъю хьибди.

22Думу хяларикан кьюр жви Содомдихьинди гъушнийи, хъа РАББИ, Чан улихь дийигънайи Ибрагьимдихъди гъузнийи. 23Ибрагьим Дугъаз лап багахь улучӀву ва гъапи:

– Уву гуннагькрарихъди гьякьлударра тӀанкь апӀидивахъа? 24Му шагьриъ хьуцӀур гьякьлу кас ади гъабшиш, гьадрар бадали Уву му йишв ккидидипди гъибтидарва? 25Уву дици дарапӀарва – гуннагькрарихъди гьякьлударра пуч апӀуб, гуннагькриз гъабхьиб гьякьлуризра хьуб мумкин дар. Уву дици дарапӀарва! Вари дюньяйин Диванчийи гьякь дарапӀди гъибтринхъа[+]?

26РАББИЙИ гъапи:

– Эгер Узуз Содом шагьриъ хьуцӀур дугъри касар гъидихъиш, гьадрар бадали Узу му йишв ккидипидарза.

27Ибрагьимди сабансана гъапи:

– Магьа, гьеле узу рюкъна биширугтӀан даршра, йиз Аьхюрихьан гьерхуз кӀубанвал апӀураза: 28хьуцӀур кас хьуз хьурсан гьякьлу кас гьудруркӀри гъашиш, Уву вари шагьур ккидипуривахъа?

– Эгер Узуз душваъ ягъчӀвурна хьур гъидихъиш, – гъапи РАББИЙИ, – душвайишв ккидипидарза.

29Ибрагьимди Дугъахъди улхуб давам апӀуру ва кӀуру:

– Белки душваъ ягъчӀвур дихъур?

– ЯгъчӀвур бадалира дици дарапӀарза, – гъапи РАББИЙИ. 30Хъа Ибрагьимди кӀуру:

– Узу кӀура кӀури йиз Аьхюриз хъял дарифри: белки душваъ сумчӀур дихъур?

– Ккидипидарза, эгер Узуз душваъ сумчӀур гъидихъиш, – гъапи РАББИЙИ.

31Ибрагьимди гъапи:

– Магьа, йиз Аьхюрихьан гьерхуз кӀубанвал апӀураза: белки душваъ къар дихъур?

– Къар бадалира ккидидипарза, – гъапи РАББИЙИ. 32Ибрагьимди гъапи:

– Аьхиримжи ражарисана узу гьерхиш, гъит йиз Аьхюриз хъял дарифри: белки душваъ йицӀур дихъур?

– ЙицӀур бадалира ккидидипарза, – гъапи РАББИЙИ. 33РАББИЙИ Ибрагьимдихъди улхуб ккудубкӀиган, Думу гъягъюру, хъа Ибрагьим кьяляхъ хътакуру.

### 19


Лут ккадауб, Содом ва Гоморра ккидипуб

1Хябяхъган Лут шагьрин урнарихъ деънайиган, Содомдиз гьадму кьюр хялижв – кьюр малайик гъюру. Лутдиз дурар рякъюру. Лут гъудужвну дурарихьна гъягъюру ва жилиинакьан дурариз икрам апӀуру, 2хъа кӀуру:

– Йиз аьхюдар! Ичв лукӀран хулазди гъачай, йишвазди гъузай, ичв ликар жикӀай, хъа гвачӀнинган гъудужвну, ичв рякъ давам апӀарчва.

Хъа дурари:

– Ваъ, учу йишв чӀат, шагьрин раццаъ, адапӀидича, – кӀуру.

3Лутди дурарикан чан хулаз гъюб ижмиди тӀалаб апӀуру, гьаддиз дурар Лутдихъди дугъан хулаз гъягъюру. Лутди дурариз ипӀруб гьязур апӀуру, лавшар уржуру, дурари ипӀуру. 4Хялар ахуз дахъайиз Содомдин вари жилижвувари, жигьилилан ккебгъну кьабириинакьан, дугъан хулар кьялаъ тӀаъру. 5Дурари Лутдиз дих дапӀну гъапнийи:

– Наши гьадму увухьна йишвазди дуфнайи адмийир? Адаъ дурар учухьна, дурариина аьрвалар хуз ккундучуз.

6Лут дурарихьна удучӀву ва, чан кьяляхъди урчӀар хъяркьну, 7гъапи:

– Йиз дустар, мапӀанай мициб писвал. 8Хъебехъай, узуз зат жилижвувахъди духьну адру кьюр риш азуз, узу дурар учвухьна адаарза, гьадрарикан учвуз ккуниб апӀинай, хъа му адмийириз фукӀара мапӀанай, фицики дурар йиз хулан гъваиккна дуфнайи йиз хялар ву.

9Дурари Лутдиз жаваб тувру:

– Дургун йихь ич уларихьан!

Хъасин дурари кӀуру:

– Му гъурабайиз лигайчва, гьамус мугъаз ич диванчи хьуз ккунди а! Учу увʼин дурариинтӀан пис аьрвалар алапӀидича.

Дурар, Лут гьутӀурккну, раккнар уьргъюз ккунди, багахь улучӀвуз хъюгъру. 10Гьадмуган хялари Лут чӀатан айитӀинди хуру ва урчӀар хъяркьру. 11Хъасин малайикари, чӀат айи жигьил-кьабирин – варидарин уларин акв гьадабгъру, гьаддиз дурар, Лутдин хулазди учӀврушв дибрихъди гъаллаж шулу[+]. 12Хялари Лутдиз кӀуру:

– Яв му шагьриъ сарун фуж аяв: баяр, шубар, язнийир – дурар вари мушвʼан адаъ, 13гьаз гъапиш учу му йишв тӀанкь апӀуз ккача, фицики му адмийирилан РАББИЙИХЬНА душнайи агьузар зурбаб ву, гьаддиз РАББИЙИ учу му йишв ккидипуз гьаъначу.

14Лут душну, чан язнийир хьуз ккайи, чан шубар хъирснайидариз гьамци кӀуру:

– Гьяракат дапӀну мушвʼан удучӀвну гъарахай! РАББИЙИЗ му шагьур тӀанкь апӀуз ккунди а.

Хъа язнийири, мугъу зарафатар апӀура кӀури, фикир апӀуру.

15ГвачӀиндин ахсрар кивган, малайикари Лут гьамци кӀури гьялак хьуз гъитру:

– Гьяракат апӀин! Шагьрин жаза ккаъну учву дийикӀуз, яв хпирна кьюрид шубар мушвʼан адаъ.

16Лутди гьеле фикир апӀури имийи, аммаки малайикари Лутдинра, дугъан хпиринра ва дугъан шубарин хилхъан дидисну, му шагьриан дурар хъади гъягъюру, фицики РАББИЙИЗ Лутдин язухъди вуйи. 17Шагьриан удучӀвбалан кьяляхъ малайикарикан сари гъапи:

– Гьергай гьамушвхьан! Кьяляхъ миилдицанай ва му дерейиъ энгел махьанай! Дагъларизди гьергай, дарш йихидичву!

18Лутди дурариз гъапи:

– Ваъ, йиз аьхюдар! 19Учву узухьна, ичв лукӀрахьна, гьацира рягьимлу вучва! Узухьна вуйи ичв рягьим гизаф аьхюб ву: узу аьжаликкан ккадаунчва! Дагълариз гьергуз хьибдарзухьан. Узу дагълариз жаргъайиз думу бала узухъ хъубкьди ва узу йикӀиди. 20Магьа гьатму шагьур багахь ву, дина жаргъуз хьибди, думу бицӀиб ву. Узу гьадму багахь хьайи бицӀи шагьризди жаргъидиза, душваъ узуз фукӀара хьибдар!

21– Ибшри сарун, – гъапи малайикди, – уву бадали гьадмура апӀарза: уву кӀурайи шагьур ккидипидарза. 22Аммаки гьяракат дапӀну дина жаргъ. Уву дина дурукьди, узхьан йиз ляхнихъ хъюгъюз хьибдар.

Гьаддиз думу шагьриз Цуар («бицӀиб») кӀура.

23Ригъ гьудубчӀвиган, Лут Цуариз хъуркьнийи.

24Лут хъуркьумитӀлан, РАББИЙИ Содомдиинара Гоморрайиина, аьршариан мархьси гугуртна цӀа гьапӀру[+]. 25Му кьюбиб шагьрар ва думу йишварин гъирагъ-бужагъ, адмийир, жилиин алиб вари цӀи тӀанкь апӀуру. 26Думу арайиъ Лутдин хпир кьяляхъ илдицуру ва думу кьилан буруздиз илтӀикӀуру.

27ГвачӀнин ухди Ибрагьим, цӀиб ухдиси учв накь РАББИЙИН улихь дийигъну гъахьи йишвахьна гъюру. 28Думу Содомдиз ва Гоморрайиз – чан уликк ккайи вари дерейиз – лигуру, фу лигурва, душвайишв дернин айитӀишвси ву; дубгну-хъудубгну, жилихьан завузкьан гъалин кумар удучӀвура.

29Гьамци, дерейин шагьрар тӀанкь апӀурайи Заанури Ибрагьим кӀваин гъапӀнийи ва Дугъу Лут, думу яшамиш шулайи шагьрар ккидирчну, думу балайиккан гъюрхнийи.


Лутдин хизан

30Цуариан Лут, чан кьюрид шубарра хъади, дагълариз гъягъюру. Дугъаз Цуариъ гъузуз гучӀуйи. Думу, чан кьюрид шубарра хъади, дюрхъяъ яшамиш шулайи.

31ЦӀиб вахтналан аьхюну шуру бицӀинуриз гьамци кӀуру:

– Адаш кьаби шулайихь. Сарун жилариин аьдат вуйиганси ухьухъди яшамиш духьну ккуни жилижви илимдар. 32Ихь адашдиз чяхир тувдихьа ва дугъахъди дахъдихьа. Гъит, жвуван адашдикан вушра, ухьухъ веледар ишри ва ихь тухум давам ибшри!

33Йишвну дурари адашдиз чяхир тувру ва аьхюну риш дахънайирихьна дуфну, учвра дугъахъди дахъру. Лутдиз, аьхюну риш чахъди фила дахънуш ва фила гъудужвнуш, хабаркьан гъабхьундайи. 34Хъа йигъан аьхюну чуччу чан бицӀину чуччуз кӀуру:

– Сан узу ихь адашдихъди дахъунза. Ахълира дугъаз чяхир тувну пиян апӀидихьа, хъа гъи душну увура дугъахъди дахъ. Жвуван адашдикан вушра, ухьухъ веледар духьну, ихь тухум давам ибшри!

35Хъана дурари чпин адаш, чяхир тувну пиян апӀуру. БицӀину ришра дуфну адашдихъди дахъру. Лутдиз, чан риш чахъди фила дахънуш ва фила гъудужвнуш, хабаркьан гъабхьундайи. 36Гьамци Лутдин кьюрид шубарра чпин адашдикан гъагъдиъ шулу. 37Аьхюнуриз бай шулу ва дугъаз Муав («адашдикан вуйир») кӀуру ччвур тувру. Гъахьи бицӀирикан гьамусдин муаварин аьхю аба шулу. 38БицӀинуризра бай шулу ва дугъаз Бен-Амми («йиз халкьдин бай») кӀуру ччвур тувру. Гъахьи бицӀирикан гьамусдин аммунарин аьхю аба шулу.

### 20


Ибрагьимна Сара Авимелехдихь

1Ибрагьим учв айи йишвариан, кьибла терефнаъ айи Негев кӀуру ичӀи чюлин багарихьна, удучӀвну гъягъюру ва Кадешна Сур йишварин арайиъ яшамиш хьуз хъюгъру. Ибрагьимди гъурабади Герариъ бина ккебгъру, 2ва дугъу душваъ чан хпир Сара чан чи вуйиз кӀуру. Гьаддиз Герарин паччагь Авимелехди Сара чан хпаригъна хуз гъитру[+]. 3Амма йишвну нивкӀукди Авимелехдиз Заанур ачмиш шулу ва Заанури дугъаз кӀуру:

– Уву увуз швувахь хьайи дишагьли гъадагъувал себеб вуди йикӀидиву.

4Сарайик сабан Авимелех гьич куркӀнукьан адайи.

– Йиз Аьхюр! – ккарагуз хъюгъру Авимелех. – Тахсир кадру халкь тӀанкь апӀуз ккайва? 5Гьадму адмийи чав гъапунзуз, аьхир, думу йиз чи вуйиз кӀури. Думу дишагьлийира гьаци гъапнийи. Узу му ляхин кӀваъ фукӀа адарди гъапӀуб вуйиз, йиз хилар марцциди вуйиз.

6– Ав, – жаваб туву Заанури нивкӀуъ, – уву думу ляхин яв юкӀв марцциди гъапӀуб вуйиб Узуз аьгъязуз. Узу уву Узуз къаршу гуннагь апӀбахьан гъюрхюнзаву, гьаддиз думу дишагьлийик кучӀуз гъитундарзавухьди. 7Хъа гьамус думу чан жилирихьна кьяляхъ гьаъ. Ибрагьим пайгъамбар кас ву, думу, уву сагъди гъузбан бадали, увхъанди ккарагиди. Аьгъю йибхьки, эгер думу чан жилирихьна уву кьяляхъ гьадраиш, увура яв вари архара йихидичва![+]

8Гьиринган Авимелехди чан гъуллугъчйир уч дапӀну му гафар дурариз ктитуру. Дурариз гизаф гучӀ гъабхьнийи. 9Авимелехди Ибрагьимдиз чахьна дих дапӀну, дугъаз, тягьна йивури, кӀуру:

– Уву учкан гьапӀрава? Узу увуз фтин гиран ктапӀну гьамциб чӀуру гунгьихъна узуна йиз вари паччагьлугъ хъапӀуз? Мици апӀруб дар аьхир! 10Уву гьаз мици гъапӀунва?

11Ибрагьимди жаваб туву:

– Му йишвариъ айидариз Заанурихьан гучӀдар кӀури фикир гъапӀунза ва, йиз хпир бадали, узу йивну йикӀуру кӀури, гучӀ гъабхьунзуз. 12Тмуну терефнаан кӀури гъабшиш, дугъриданра думу йиз чи вуйиз – жара хпирикан вуйи йиз адашдин риш. Думу шуркан йиз хпир гъахьну. 13Хъа Заанури узуз йиз адашдин хал дипну гъарах гъапиган, узу йиз хпириз гьамци гъапнийза: «Увуз миннат вуйиз, ухьу наана гъушишра, узу яв гъардаш вуйиз, йип».

14Авимелехди Ибрагьимдиз марччар, хюнйир, лукӀар, лукӀ дишагьлийир пешкеш апӀуру ва Сарара кьяляхъ гьаъну, 15кӀуру:

– Йиз вари уьлке яв улихь хьайиз: увуз наан ккундуш, гьадушваъ яшамиш йихь. 16Хъа Сарайиз дугъу кӀуру:

– Узу яв гъардшиз агъзур шекел арс[*] тувраза. Яв багахьлуйирин улихь увуз гъабхьи дерд миди ккебкди ва яв намус марцц апӀиди.

17Ибрагьим Заануриз ккарагуру ва Заанури Авимелех, дугъан хпирна гъараваш дишагьлийир, хъана бицӀидар апӀуз шлуси, сагъ апӀуру[+]. 18Гьаз гъапиш Заанури, Ибрагьимдин хпир Сарайин кӀуллан, Авимелехдин хулаъ гьич сар дишагьлийихьанра бицӀир апӀуз даршлуси дапӀнайи.

### 21


Исакь бабкан хьуб

1РАББИЙИ Чав, гаф тувганси, Сара кӀваин гъапӀнийи ва Чав туву гаф кӀулиз адабгънийи. 2Сара гъагъдиъ шулу ва, Заанури гаф тувну дебккнайи вахтназ, Сарайи кьаби Ибрагьимдиз бай хуру. 3Сарайикан гъаши чан бализ Ибрагьимди Исакь кӀуру ччвур тувру[+]. 4БицӀирин миржид йигъ гъабхьиган, Заанури амур гъапӀганси, дугъан суннатра апӀуру[+]. 5Ибрагьимдин, чан бай Исакь бабкан шлуган, варж йис вуйи. 6Сарайи кӀуру:

– Заанури узухьди аьлхъюз гъитну: мидкан гъеебхьдар вари узухъди аьлхъиди,

7ва, гьамци кӀури, давам апӀуру:

– Ибрагьимдиз, чан Сарайи бицӀириз нана тувур кӀури, шилхьан пуз хьибдийи? Хъа магьа чан кьабишнаъди узу дугъаз байра гъахунза.

8БицӀир аьхю шулу. Исакь нанайихъан хътатӀу йигъан Ибрагьимди зурба машквар гъапӀнийи.


Гьажарна Ибрагьимдин бай Исмаил утӀурккуб

9Египетшив Гьажарикан духьнайи бали Исакьдихъди тамашйир апӀурайиб дябкъну[+] 10Сарайи Ибрагьимдиз кӀуру:

– Гьадму лукӀ чан байра хъади утӀуркк! Йиз балихъди сабси дугъан бай яв ирсчи духьну ккундар![+]

11Ибрагьимдиз, чан балкан мициб гъеебхьган, иццру апӀуру. 12Амма Заанури дугъаз кӀуру:

– Балинна лукӀ дишагьлийин дердер мапӀан. Сарайи увуз кӀурубси апӀин, гьаз гъапиш яв тухум Исакьдилантина давам хьибди[+]. 13Хъа лукӀ дишагьлийин баллантинара Узу саб халкь арайиз хибдиза, фицики думура яв велед вуяв.

14Хъайигъан гвачӀнин ухди Ибрагьимди, Гьажарин гъюниин уьл айи турбана шид айи ирж иливну, бицӀирра хъади удучӀвну гъягъюз, рякъʼин апӀуру. Гьажар рякъюъ учӀвру ва Беэр-Шева къуру чюллериъ уьргъру. 15Дугъан иржаъ айи шид ккудубкӀган, бицӀир рукчарикк гъитну, 16учв, чан бай фици йикӀураш дярябкъри дупну, гъиву чӀимир тӀибхру манзилназ гьудучӀвну, гьарай ипну ишури деъру. 17БицӀир фици ишураш Заануриз гъеебхьнийи ва завун аьршариан Заанурин малайикди[*] Гьажариз дих гъапӀнийи ва гъапнийи:

– Я Гьажар, фу гъабхьну? ГучӀ мапӀан! Уву дитнайи яв бицӀир фици ишураш Заануриз деебхьна. 18Гъудужв, веледдихьна гъарах, дугъан хил бис. Узу дугъкан зурба халкь ктаидиза.

19Заанури думу дишагьлийин улар арццру ва дугъаз шид айи гъуйи рябкъюру. Дишагьли гъуйихьна багахь шулу, ирж штухьди абцӀну, бицӀириз шид тувру. 20Гьаддихъанмина Заанур гьаммишан Исмаилихъди шулу. Исмаил аьхю шулу, дугъу чюлиъ бина ккебгъру ва дугъкан чӀимрариан йиврур ктучӀвуру. 21Исмаил Паран кӀуру чюлиъ яшамиш шулу ва дадайи дугъаз хпирра Египет уьлкейиан хуру[+].


Ибрагьимдинна Авимелехдин йикьрар

22Думу саб вахтна Авимелех чан кьушмарин аьхюр вуйи Пихулихъди Ибрагьимдихьна гъюру ва кӀуру:

– Уву фу апӀурашра варибдиз увуз Заанури кюмек апӀура. 23Гьаму йиз улихь я узу, я йиз бицӀидар, я йиз худлар, уву алдатмиш апӀдарза дупну, Заануриинди ху апӀин. Узу увухъди фици ужуйи гъахьнуш, гьаци увура узухъди, уву кьабул гъапӀу гьюкуматдихъди ужуйи йихь!

24Ибрагьимди сифте ху апӀуру 25ва хъасин, Авимелехдин адмийири чахьан шид айи гъуйи тадабгъунзухьан кӀури, аьрзра апӀуру.

26– Думу дици шли гъапӀнуш узуз аьгъдарзуз, – жаваб тувру Авимелехди. – Уву узуз чӀалкьан гъапундарва. Узуз сабпи ражари дидкан ебхьуразуз.

27Ибрагьимди Авимелехдиз малар-марччар пешкеш тувру ва дугъахъди йикьрар йитӀуру. 28Ибрагьимди лижгъян ургуб агълиж жаради гъядяъну дерккру, 29му гъябкъю Авимелехди Ибрагьимдихьан гьерхру:

– Хъа гьаму ургуб агълиж гьаз жаради гъядягъну дерккнава?

30– Мурар, йиз гъуйи узу гъийибккуб вуза кӀуру, лишан вуди гъядягънайидар вуйиз, – гъапи Ибрагьимди. – Мурар узхьан увуз кьабул апӀин.

31Ибрагьимдина Авимелехди чиб-чпиз ху гъапӀу вахтнахъанмина думу йишваз Беэр-Шева («ху гъапӀу йишван гъуйи») кӀура[+].

32Беэр-Шевайиъ Ибрагьимдихъди йикьрар йитӀну Авимелех чан къушмарин аьхюр вуйи Пихулра хъади филистим жилариинна хътакуру. 33Ибрагьимди Беэр-Шевайиъ хьаднура-кьюрднура чруди гъубзру тамариск кӀуру гьар кивру ва гьадушваъ РАББИЙИЗ, Гьаргандиз вуйи Заануриз, икрам апӀуру.

34Дидхъанмина Ибрагьим филистим жилариин кьаназ яшамиш шулн гъузру.

### 22


Заанури Ибрагьим ахтармиш апӀуб

1Гьаму гьядисйирин кьяляхъ сацӀиб вахтналан Заанури Ибрагьим ахтармиш апӀуру.

– Я Ибрагьим! – дих апӀуру дугъаз Заанури.

– Гьай! – кӀуру Ибрагьимди[+].

2Заанури гьамци кӀуру:

– Яв хъайина-хътру, Узу увуз гаф тувну гъахьи, яв ккуни вуйи сар бай Исакь хъади Мориа жилиина гъарах. Душваъ Узу увуз улупру дагъдиин думу, дубккну ургру гъурбан[*] вуди, цӀигъ ург.

3Гьиринган ухди Ибрагьим, ургуз гакӀвлар иливну дажира, чахъди кьюр гъаравашра, гъурбан апӀуз ккайи Исакьра гъадагъну, Заанури чаз гъапи йишвахьна рякъюъ учӀвру. 4Рякъюъ ади шубудпи йигъан улар за гъапӀу дугъаз ярхлаъ гьадму йишв рябкъюру.

5– Учву дажи уьбхюри гьамушвахь гъузай, – гъапи дугъу гъаравшариз. – Хъа узуна бай душну, икрам дапӀну, учвухьна кьяляхъ гъидича.

6Ибрагьимди гъурбан убгуз вуйи гакӀвлар Исакьдин гъюниин иливуру ва цӀин аржларна ханжал хьади кьюридира чпин рякъ давам апӀуру.

7Исакьди чан адаш Ибрагьимдихьан гьерхру:

– Я адаш!

– Гьай, йиз бай! – кӀуру адашди.

Хъа бали давам апӀуру:

– Ухьухь цӀара, гакӀвларра хьахьухь. Ухьу ччил дубккну ургру гъурбан апӀбанди вуйхьа. Хъа набши думу ччил?

8– Йиз бай, – кӀуру дугъаз Ибрагьимди, – гъурбан апӀуз ччил Чав Заанури абгиди.

Дурари кьюриди чпин рякъ давам апӀуру.

9Заанури чаз гъапи йишвахьна хъуркьиган, Ибрагьимди гъурбан апӀрушв тикмиш апӀуру ва душвʼин гакӀвлар иливуру. Дугъу Исакь дидисну йитӀну гъурбан апӀрушван гакӀвларин зиин ярхишнахъди дивру 10ва ханжал адабгъну балʼина хуру. 11Хъа гьадмуган аьршариан РАББИЙИН малайикди[*] дугъаз дих апӀуру:

– Ибрагьим! Я Ибрагьим!

– Гьай! – кӀуру дугъу.

12– Дугъʼин хил мииливан, – кӀуру малайикди, – Исакьдиз фукӀара мапӀан! Гьамус Узуз аьгъязуз увуз Заанурихьан гучӀруб: уву Узуз, яв хъайина-хъадру сар бай тувуз гьяйиф гъапӀундарва!

13Улар за гъапӀу Ибрагьимдиз кюлеригъ кӀарчар гъярснайи якъ рябкъюру. Думу душну, якъ дибисну, балин ерина гъурбан апӀрушвʼин гьадму дурккну ургру гъурбан апӀуру.

14Гьаму ляхин гъабхьи йишваз Ибрагьимди Яхве-Ирэ («РАББИЙИЗ бихъиди») кӀуру. Гьаддиз гьамциб мисалра а: «РАББИЙИН дагъдиин бихъиди».

15Аьршариан РАББИЙИН малайикди Ибрагьимдиз хъана дих апӀуру:

16– Йиз Узʼинди ху апӀураза, кӀура РАББИЙИ, уву яв айина-адру сар бай гьяйиф дарапӀбаз дилигну 17Узу уву ужувлакк ккаъдизаву! Узу увуз завуъ хядаркьан, гьюлихъ гъумкьан гизаф наслар багъиш апӀидиза. Ва яв веледарин хилиъ душмнарин шагьрар ахьри хьиди![+] 18Яв наслариз тувру ужʼвалар жилиин али вари халкьариз хьиди, гьаз гъапиш уву Узухъ хъпехъунва[+].

19Ибрагьимра, чан байра гъаравшар гъиту йишвахьна кьяляхъ гъюру ва дурарра хъади, вари сатӀиди, Беэр-Шевайиз гъягъюру. Му гьядисйирин кьяляхъ, Ибрагьим гьадушваъ яшамиш шули гъузнийи.


Нагьорин наслар

20Вахтар гъягъюру ва магьа Ибрагьимдиз хабар дебккру:

– Яв чве Нагьорин хпир вуйи Милкайиз баяр гъахьну.

Магьа дугъан баяр: 21Уц (му сарпи бай ву), Буз, Кемуэл (хъасин Кемуэлиз Арам кӀуру бай шулу), 22Кесед, Хаз, Пилдаш, Идлаф ва Бетуэл.

23Бетуэлиз Ребека кӀуру риш шулу.

Зиихъ ктуху миржир бай Ибрагьимдин чве Нагьориз Милкайикан шулу[+]. 24Мидланра гъайри, Нагьориз бицӀину хпир Реумайиканра Тевах, Гахам, Тахаш ва Маах баяр гъахьнийи.

### 23


Сара кивру йишв гъадабгъуб

1Сара варжна къанна ургуд йисан яшамиш гъахьну. 2Думу Ханаан ругариин али Кирьят-Арба (гьамус душваз Хеврон кӀура) кӀурушваъ гъакӀну. Ибрагьим Сарайихъ гъам зигуз ва дугъахъ ишуз мина гъафнийи. 3Чан дукӀнайирихъ гъам дизигну, Ибрагьим хеттарихьна гьамци кӀури гъягъюру:

4– Узу мушвариан дарза, хъа – ичв арайиъ гъураба. Йиз дукӀнайи хпир кивуз шлу йишв узуз масу тувайчва.

5Хеттари Ибрагьимдиз жаваб туву:

6– Ич агъа, уву учухъ хъебехъ! Уву гьюрмат айи адми, заан кас вува. Ич гъийихдар ивру дюрхъярикан варитӀан ужуб йишваъ яв хпир кив. Учкан гьарсар, чан тухмин накьвар айишвкан увуз тувуз, рази вуча.

7Ибрагьимди хеттариз, гьаму ругарин адмийириз, икрам гъапӀу 8ва гъапи:

– Эгер учву, йиз дукӀнайир кивуз гъитуз, рази вуш, узухъ хъебехъай: Цухардин бай Эфрундикан ккун апӀинай: 9дугъан хутӀлин гъирагъдихъ хъайи Махпела дюрхъ узуз масу тувуб. Учвура шагьидар вуди, гъийихдар киврушв вуди, арсниинди гьубкӀу кьиматнахъ думу йишв гъадабгъуз ккундузуз.

10Хеттарин арайиъ деънайи Эфрунди Ибрагьимдиз гъапи – му гафар шагьрин урнарихъна[*] уч духьнайи вари хеттариз ерхьурайи:

11– Ваъ, йиз агъа! Узухъ хъебехъ: дюрхъ айи му хутӀил йиз терефнаан увуз пешкеш вуйиз. Магьа йиз халкь шагьид: узу увуз му хутӀил дукӀнайир кивуз багъиш апӀураза!

12Ва гьадму жилин агьалйириз икрам дапӀну, 13Ибрагьимди Эфрундиз гъапи му гафар, уч духьнайи варидариз ерхьурайи:

– ТӀалаб вуйиз увкан, узухъ хъебехъ: узу йиз дукӀнайир кивру хутӀлихъ увуз туврайи арс бис!

14Эфрунди жаваб туву:

15– Ибшри, йиз агъа! Дици вуш хъебехъ узухъ: жилин кьимат – юкьудварж шекел арс[*] ву; увузра узузра думу ужуб кьимат ву! Кив яв дукӀнайир.

16Ибрагьим Эфрундин кьиматниин рази шулу ва дугъаз чав гъапибкьан, хеттар шагьидарра вуди, алверчйирин арайиъ айи гьисабниинди йибцну юкьудварж шекел арс тувру. 17-18Гьамци, Мамрейин багахь хьайи Махпелайихъ хъайи Эфрундин хутӀил, дидиъ айи дюрхъра вари гьарарра кади, Ибрагьимдин хусуси хутӀлиз илтӀикӀнийи. Му ляхнин шагьидар, шагьрин урнарихъна уч духьнайи вари хеттар гъахьнийи.

19Хъа Ибрагьимди чан хпир Сара Ханаан юрднан Мамрейин багахь хьайи (гьамус душваз Хеврон кӀура) Махпела хутӀлиъ айи дюрхъяъ кивнийи. 20Гьамци хутӀилна дюрхъ хеттарихьан, гъийихдар кивру йишв вуди, Ибрагьимдихьинди гъушнийи.

### 24


Исакьдиз хпир агуб

1Ибрагьим сарун бегьем кьаби гъахьнайи. Вари ляхнариъ думу РАББИЙИ ужʼваликк ккаънийи.

2-4Сад йигъан Ибрагьимди чан хулаз ва мал-къарайиз лигурайи чан аьхюну гъаравашдиз гьамци кӀуру:

– Завар-жиларин Заанур вуйи РАББИЙИИНДИ, йиз бализ хананеярикан ваъ, хъа йиз ватандиз, йиз багахьлуйирихьна душну, гьадушвʼан Исакьдиз хпир хузди йиз бакьбакьикк[*] хил ккивнумиди ху апӀин.

5Гъаравашди гьерхру:

– Хъа, ктагъу шураз, гьаму ругариина гъюз ккун дархьиш гьапӀза? Гьаци гъабшиш, узу яв бай яв ватандиз гьаъну ккундийи?

6– Ваъ, магьаан! – жаваб туву дугъаз Ибрагьимди. – Йиз бай дина яшамиш хьуз дурушри! 7Гьаз гъапиш узу йиз адашдин хулʼан адау Аьршарин Заанур РАББИ узухъди гъулхунзухъди ва Дугъу гьаму жил йиз наслариз тувурза кӀури ху гъапӀунзуз. Дугъу Чав, уву йиз бализ хпир хпан бадали, Чан малайик яв улихьди гьаъди. 8Эгер шураз гъюз ккун дархьиш уву яв ху апӀбаккан азад шулава, вушра йиз бай дина яшамиш хьуз магьаан!

9Ибрагьимдин гъаравашди, чан агъайин жвукьнакк хил ккивну, ху гъапӀнийи. 10Хъасин думу гъараваш чан агъайин йицӀуб деве гъадагъну, дурариин ужударстар пешкешар иливну, Арам-Нахараимдиъ (Месопотамияйиъ) айи Нагьор яшамиш шулайи шагьриз рякъюъ учӀвру.

11Гъаравашди чан девйир шагьрин улихь гъуйдихъ дерккруган, сарун хябяхъ дубхьнайи. Думу вахт шубар штуз удучӀвру вахт вуйи. 12Ибрагьимдин гъаравашди гъапнийи:

– Йиз агъа Ибрагьимдин Заанур вуйи РАББИ! Гъи узуз йиз рякъ ягъурлу апӀин ва йиз агъа Ибрагьимдихьна вуйи Яв рягьимлувал улуп! 13Магьа узу шагьриан шубар штуз гъюру гъуйихъ дийигъназа. 14Дурарикан сариз: «Яв гварʼан узуз шид чава», – пидиза. Хъа эгер дугъу: «Ма убгъ! Яв девйиризра тувдиза», – гъапир, Яв лукӀ Исакьдиз хпирди Уву ктагъур хьиди. Гьадму ляхин Уву йиз агъайиз рягьимлувал улупбан лишан хьибди!

15Дугъу гьамци дупну ккудубкӀайизра гъюнихъ гвар хъади Ибрагьимдин чви Нагьоринна Милкайин бай Бетуэлин риш Ребека мина гъюру. 16Думу гизаф уччвур, жилижвувахъди духьну адру риш вуйи. Риш гъуйдихъна ктучӀвуру ва гвар абцӀру. Думу кьяляхъ хътакурайиган, 17Ибрагьимдин гъараваш дугъахьна гьялак шулу ва, яв гварʼан убхъуз узуз шид чава, кӀури тӀалаб апӀуру.

18– Ма убхъ, йиз агъа! – пну жаваб туву шуру. Гьадму гагьди дугъу гъюнихъан гвар хъадабгъну, Ибрагьимдин гъаравашдихьна тувру. 19Гъаравашди ккядярхъяйиз шид гъубхъиган, хъа шуру кӀуру:

– Гьамус яв девйиризра шид хибдиза, гъит дурар ацӀайизкьан убхъри.

20Риш, малари шид убхъру латазди тяди гварʼан шид убзну, хъана гъуйихъна жаргъуру. Гьамци дугъу девйир ацӀайизкьан шид гъабхнийи. 21Гъараваш, РАББИЙИ чан рякъ ягъурлу гъапӀуб аьгъю апӀуз ккунди, ккебехъну шурахьинди лигурайи. 22-23Девйири шид гъубхъиган, дугъу шураз, хъюхъникк ккибтӀру саб бека[*] гъагъишан айи багьа гъизилин сиргъа ва йицӀуб шекел[*] гъагъишин айи гъизилин кьюб кулих тувру, ва гьерхру:

– Йипа, уву шлин риш вува? Яв адашдин хулаъ узуз йишв адапӀуз йишв бихъуйкӀан, яраб?

24– Узу, – гъапи дугъу, – Нагьоринна Милкайин бай вуйи Бетуэлин риш вуза. 25Учуз, – давам апӀуру дугъу, – девйириз тувуз гизаф ярмара, сахъвра, учвуз дахърушвра ачуз.

26Гъаравашди ис алахъну РАББИЙИЗ икрам апӀуру, 27хъа кӀуру:

– Йиз агъайиз рягьимлувал ва вафалувал улупу, йиз агъа Ибрагьимдин Заанур вуйи РАББИЙИЗ шюкюр ибшри! РАББИЙИ узу диш дапӀну йиз агъайин багахьлуйирин хулаз гъахунзу.

28Ребека дадайин хулаз, гъабхьибдикан ктибтуз, гъажаргънийи. 29-30Ребекайихъ Лаван кӀуру гъардаш хъайи. Лаван чан чуччун хъюхъникк сиргъана хиларихъ кулхар гъяркъган ва Ребекайи хялижвуву чаз гъапибдикан хабар дебккган, гъуйдихъна гьялакди гъушнийи. Лаван думу касдин багахьна гъюру. Ибрагьимдин гъараваш девйирихъди гьамусра гъуйихъ дийигъну имийи. 31Гъафи Лаванди дугъаз кӀуру:

– РАББИЙИ ужувлакк ккаънайир, гъач учухьна! Мушвахь гьаз дийигънава? Узу халра ккабалгназа ва яв девйириз йишвра гьязур дапӀназа.

32Дугъу хялижв хулаз хъади гъягъюру. Девйир дурчуру, дурариз сахъвра ярма хуру, хъа хялижвувазна дугъан юлдшариз ликар жикӀуз шид тувру. 33ИпӀрубра хуру. Амма думу адмийи:

– Узу мина гьаз гьаънайир вуш дарпиди сабан уьл ипӀидарза, – гъапнийи.

– Йип, – пну ккун гъапӀу Лаванди.

34Хъа дугъу ктибтуз хъюгъру:

– Узу Ибрагьимдин гъараваш вуза. 35РАББИЙИ йиз агъа гизаф ужувларикк ккаъну ва думу девлетлу гъахьну. Заанури дугъаз гизаф мал-марчч, арсна-гъизил, лукӀарди жиларна хпар, девйирна дажйир тувну. 36Йиз агъайин хпир Сарайи кьабишнаъди дугъаз бай гъапӀну ва чаз айиб вари йиз агъайи чан бализ тувну. 37-38Йиз агъайи узухьди ху апӀуз гъитунзухьди ва гъапунзуз: «Йиз бализ, узу айи йишван хананей шубарикан ваъ, хъа, йиз ватандиз душну, йиз багахьлуйирикан хпир аькъин». 39Узу агъайихьан: «Хъа шураз гъюз ккун дархьиш гьапӀза?» – кӀури гьерхунза. 40Дугъу узуз гьамциб жаваб тувнийи: «Вари йиз уьмур Чан улихь гъубшу РАББИЙИ Чав, уву дугъаз хпир йиз тухмиан, йиз хизандиан хпан бадали, Чан малайик увухъди гьаъди ва яв рякъ ягъурлу апӀиди. 41Уву йиз багахьлуйирихьна душну дурари увуз риш тутрувишра, уву яв ху апӀбаккан азад шулава», – гъапунзуз. 42Гъи узу, гъуйихьна гъафири гьамци гъапунза: «Йиз агъа Ибрагьимдин Заанур вуйи РАББИ, Уву йиз рякъ ягъурлу гъапӀнийиш хуб ужу шуйи, гьаци апӀинава, 43ва магьа узу гъуйихъ дийигъунза. Мина штуз риш гъафиш дугъаз: „Яв гварʼан узуз шид чава“, – пидиза гъапунза. 44Хъа эгер дугъу: „Ма убгъ! Яв девйиризра тувдиза“, – гъапиш, ари гьадму йиз агъайин бализ хпирди РАББИЙИ ктагъур хьиди» гъапунза.

45Гьамци дупну узу фикир апӀайизра гъюнихъ гвар хъади гъуйихьинди Ребека гъюру ва дугъу душвʼан чан гвараъ шид убзру. Узу дугъхьан шид ккун гъапӀунза. 46Дугъу гьадмусяаьт гъюнихъан гвар тувунзухьна ва: «Ма убхъ. Яв девйиризра тувдиза» гъапунзуз. Узу бегьемди гъубхъунза, хъа дугъу девйиризра шид гъабхнийиз. 47Узу: «Шлин риш вува?» пну гьерхунза. Хъа дугъу: «Узу Нагьоринна Милкайин бай вуйи Бетуэлин риш вуза», – гъапунзуз. Гьадмуган узу дугъаз сиргъана хилихъ хъаъру кулхар тувунза. 48Хъа узу ис алахъну РАББИЙИЗ икрам гъапӀунза ва йиз агъа Ибрагьимдин Заанур вуйи РАББИ, диш дапӀну узу мина хъади гъюбаз ва йиз агъайин бализ йиз агъайин тухмиан риш улупбаз, адлу гъапӀунза. 49Гьамус гаф ичвуб ву: йиз агъайиз ичв рягьимлувал ва вафалувал улупуз рази вуйчва? Узу гьапӀруш узуз аьгъю хьпан бадали жаваб чавай.

50Лавандина Бетуэли жаваб тувру:

– Му ляхин РАББИЙИЛАН асиллу ву. Мушваъ учу ав вая ваъ пуб рубкьурайинхъа? 51Магьа Ребека – гъайих увухъди. Гъит РАББИЙИН ният тамам ибшри ва яв агъайин бали му чаз хпирди гъадагъри!

52Му гъеебхьу Ибрагьимдин гъаравашди жилииннакьан алахъну РАББИЙИЗ икрам гъапӀу, 53хъасин Ребекайиз базарлугъар дирчу. Дугъу уччву палтар, арсранна гъизилин шейʼар адагъну Ребекайиз, гьацира багьа пешкешар дугъан гъардшизна дадайиз тувру. 54Мидхъан Ибрагьимдин гъаравашра дугъахъди хъайи жара касар чпиз дипӀну, дубхъну ахуз дахъру. ГвачӀинган дурар гъудужвуру ва Ибрагьимдин гъаравашди кӀуру:

– Узуз йиз агъайихьна кьяляхъ хътакуз ихтияр тувай.

55Хъа Ребекайин гъардшина дадайи кӀуру:

– Гъит думу учухъди йицӀуд йигъансана гъузри!

56– Узу сарун энгел хьуз мигъитанайчва, – гъапи Ибрагьимдин гъаравашди. – Узуз, РАББИЙИ йиз рякъ ягъурлу дапӀнайиган, йиз агъайихьна кьяляхъ хътакуз ихтияр тувай!

57– Гъачай шураз дих дапӀну, – гъапи дурари, – чанхьан гьерхурхьа. 58Дурари Ребекайиз дих апӀуру ва гьерхру:

– Гьаму адмийихъди гъягъюрива?

– Гъягъюрза. – Гъапи дугъу.

59Хъа дурари Ребекара, дугъаз нана туври гъахьи дишагьлира, Ибрагьимдин гъаравашра дугъан адмийирра рякъʼин апӀуру. 60Хуландари, Ребекайиз РАББИЙИКАН берекет хьуб ккун дапӀну, дугъаз кӀуру:

Гъит яв наслар, чи, агъзрариинди агъзрар ишрияв!

Гъит яв веледарин хилиъ душмнарин шагьрар ахьри.

61Ребекана дугъан гъараваш дишагьлийир девйириин элеуру ва гьадму адмийихъди гъягъюру. Гьамци Ибрагьимдин гъараваш, Ребекара хъади, хъадакну гъягъюз рякъюъ учӀвру.

62Хъа Исакь Беэр-Лахай-Руийиан дуфну имийи. Думуган думу Негевдиъ яшамиш шулайи. 63Хябяхъган фикрарикк ккайи Исакь гъулан гъирагъдиз удучӀвуру ва магьа дугъаз багахь шулайи девйирин сюри рябкъюру. 64Улар улихьинди гатӀахьу Ребекайизра, ярхлаъ сар адми рякъюру. Риш девейилан элдеуру 65ва Ибрагьимдин гъаравашдихьан:

– Гьатму хутӀлиъди ихь гъаншаризди гъюрайи адми фуж ву? – кӀури гьерхру.

– Тму йиз агъа ву, – гъапи гъаравашди.

Хъа гьадмуган Ребекайи чаин илипруб адабгъуру ва машниин илипуру.

66Ибрагьимдин гъаравашди Исакьдиз чаин улубкьубдикан варибдикан ктибтнийи. 67Хъасин Исакьди Ребека чан дадайин чадриккна гъухнийи. Думу чаз хпирди гъадагънийи. Гьаци Исакьдиз Ребека ккун гъахьнийи, ва Исакьдин чан дадайин дерд кӀваълан гъубшнийи.

### 25


Ибрагьимдин наслар ва дугъан аьжал

1Ибрагьимди чаз сарсана, Кетура ччвур али, хпир хуру. 2Кетурайикан дугъаз Зимран, Юкшан, Медан, Мидьян, Ишбак ва Шуах баяр шулу. 3Юкшандиз Шева ва Дедан кӀуру баяр шулу. Хъа Дедандиз баяр шулу ва гьадрарилантина ашурар, летушар ва леюмар кӀуру миллетар арайиз гъюру. 4Мидьяндиз Эфа, Эфер, Ханух, Авид ва Элдаг кӀуру баяр шулу. Мурар вари Кетурайилантина гъахьи наслар вуйи.

5Ибрагьимди чаз айиб вари Исакьдиз тувнийи. 6Хъа Ибрагьимди, учв сагъди имиди, чан лукӀ-хпарикан гъахьи веледаризра багъишар тувну, чан бай Исакьдин багарихьан дурар ригъ гьудубчӀвру терефнан ругариина алдауру.

7Ибрагьим варжна ургцӀурна хьуд йисан яшамиш гъахьнийи.

8Думу лап кьаби духьну, уьмрихьди бегьем ацӀну, гъакӀнийи ва чан ата-бабйирик ктикьнийи.

9Ибрагьим, дугъан баяр Исакьдина Исмаили, Мамрейихьан ярхла дарди айи, Цухарин бай хеттжви Эфрундин хутӀлиъ айи Махпела дюрхъяъ кивнийи. 10Ибрагьимди думу хутӀил хеттарихьан гъадабгъуб вуйи. Гьамци душваъ Ибрагьимна чан хпир Сара кивнийи[+]. 11Ибрагьим гъакӀихъанмина РАББИЙИ дугъан бай Исакь ужувлакк ккаънийи. Исакь, Беэр-Лахай-Руи кӀурушван багарихь яшамиш шулайи.


Исмаилин наслар

12Магьа Ибрагьимдиз Сарайин гъараваш египетшив Гьажарикан гъахьи бай Исмаилин тухмикан ихтилат: 13аьхюрилан ккебгъну Исмаилин баярин ччвурар: Невают – му бай Исмаилин сарпи бай вуйи, Кедар, Адбиэл, Мивсам, 14Мишма, Дума, Масса, 15Хадад, Тема, Етур, Нафиш, Кедма. 16Исмаилин му баяр йицӀикьюб тухмин регьбрар вуйи. Дурарин ччвурар чиб ерлемиш духьнайи йишваризра, дергру бинйиризра туври шуйи.

17Варжна сумчӀурна ургуд йис яшамиш духьну, Исмаилин уьмур ккудубкӀуру, думу йикӀуру ва чан ата-бабйирик ктикьуру. 18Дугъан наслар, Хавилайихъан гъадабгъуб Ассирияйихьинди гъягърушван Египетдин улихь хьайи Сурихънакьан вуйи, жилариин ерлешмиш гъахьнийи. Думу наслар вари чпин чвйирихъди душмнарси яшамиш шулайи[+].


Исакьдин баяр – Исавна Якьуб

19Магьа, Ибрагьимдин бай Исакьдин тухмикан ихтилат: Ибрагьимдиз Исакь шулу. 20Исакьдин, Паддан-Арамдиан (Месопотамияйиан) вуйи арамейжви Бетуэлин риш, арамейжви Лавандин чи Ребека чаз хпирди гъадагъруган, ягъчӀвур йис вуйи. 21Исакь чан хпирихъанди, веледар бадали, РАББИЙИЗ ккарагуру, фицики Ребека бицӀидар шлур дайи. РАББИЙИЗ дугъан ккарагбар гъеерхьнийи ва Ребекайик бицӀидар киршнийи. 22Дугъак кьюдюхрар кайи ва бицӀидар гьеле дугъан фуниъ имиди элегнайи. Ребекайи: «Узуз мициб ляхин гьаз шулайкӀан?» – кӀуру ва думу му фу ляхин вуш РАББИЙИХЬАН гьерхри ккарагру йишвахьна гъягъюру. 23РАББИЙИ дугъаз гъапи:

– Фунин халиъ кьюб халкь аяв.

Яв халиан удучӀвиди кьюб халкь.

Саб халкь тмунубтӀан гужал хьибди,

хъа аьхюнур бицӀинурихъ лихиди[+].

24Вахт хътубкьиган дугъаз кьюдюхрар шулу. 25Сифте удучӀвур цӀухур, чӀарну алацӀнайир вуйи. Дугъʼин Исав («чӀар алир») кӀуру ччвур иливнийи. 26Кьяляхъди, Исавдин швякьхъан хилихьди ижмиди хъичӀихну жара бицӀирра удучӀвуру. Дугъаз Якьуб («швякьлихъан хъичӀихнайир») кӀуру ччвур тувнийи. Дурар бабкан шлуган, Исакьдин йирхьцӀур йис вуйи.

27Баяр аьхю шулу. Исавдикан хутӀларин адми, дирбаш хюрчабан шулу, хъа Якьубдикан хулан сикин адми ктучӀвуру. 28Исакьдиз Исав ккундийи, гьаз гъапиш дугъу хру хюрчнан йикк ицциб шуйи, хъа Ребекайиз ккунир Якьуб вуйи.

29Саб ражари, Якьубди жвилли харарин хураг апӀурайиган, гашу йикӀурайи Исав хюрчʼан гъюру. 30Дугъу Якьубдиз:

– Уву гьязур апӀурайи уьру хурагнакан узуз чава! – кӀуру. – Гашу йикӀуразу!

Магьа гьаддиз дугъаз Эдум («уьрур») кӀуру.

31Хъа Якьубди дугъаз:

– Дици вуш, узуз яв аьхювал ча! – гъапи.

32– Узу гашу йикӀуразу! – гъапи Исавди. – Узу аьхюнур ву кӀури, узуз дидкан айиб фу вухъа?

33– Гьамусяаьт ху апӀин! – кӀуру Якьубди.

Исавди, Якьуб аьхюнур ву кӀури, ху апӀуру ва чан аьхювалихьан шулу. 34Хъа Якьубди Исавдиз уьлна харарин хураг тувру. Дугъу ипӀуру, убхъуру, хъа гъудужвну гъягъюру. Гьамци Исавди учв сарпирди бабкан хьувалихьна вуйи вижнасузвал улупуру[+].

### 26


Исакь ва Авимелех

1Ибрагьимдин вахтариъси, гьамусра уьлкейиъ хъана гаш абхъру. Исакь филистимарин паччагь Авимелехдихьна Герариз рякъюъ учӀвру[+]. 2Гьадмуган Исакьдиз РАББИ ачмиш шулу ва кӀуру:

– Египетдиз мягъян. Увуз Узу улупу уьлкейиъ яшамиш йихь. 3Саб вахтназ гьаму ругариин биналамиш йихь. Узу увухъди хьидиза ва уву ужувлакк ккаъдиза. Гьаз гъапиш, яв адаш Ибрагьимдиз туву гаф Узу тамам апӀидиза. Гьаму вари жилар увуз ва яв наслариз тувдиза[+]. 4Завариъ хядаркьан гизаф наслар тувдизавуз. Гьадрариз гьаму вари жиларра тувдиза. Яв насларилантина дюнʼяйин вари халкьариз ужʼвал хьибди[+]. 5Узу мици Ибрагьим Узухъ хъпехъури Йиз табшуругъар, Йиз къанунар, Йиз къайдйир – вари Узу гъапиб тамам апӀури гъахьиган апӀурайиб вуйиз.

6Гьамци Исакь Герариз яшамиш хьуз гъягъюру. 7Душван адмийири дугъхьан чан хпирикан гьерхиган, Исакьди думу йиз чи вуйиз гъапнийи, гьаз гъапиш дугъаз: хпир вуйиз пуз гучӀ гъабхьнийи, фицики успагьи Ребекайин кӀуллан учв йивну йикӀур кӀури фикир гъапӀнийи[+]. 8Саб хайлин вахтарилан гьаци улдариан гъилигу филистимарин паччагь Авимелехдиз Исакьди Ребекайихъди ккунивалар апӀури рябкъюру. 9Хъа паччагьди Исакьдиз чахьна дих дапӀну дугъхьан гьамци гьерхру:

– Думу дишагьли яв хпир вуявки?! Думу чи вуйиз кӀури гьаз гъапунва?

– ГучӀ гъабхьунзуз, – кӀуру Исакьди, – гьадгъван кӀуллан узу йивну йикӀур кӀури.

10– Уву учкан гьапӀрава? – гъапи Авимелехди. – Хъа сар кас яв хпирихь дахънийиш, учу гунгьиъ итуйваки!

11Хъа Авимелехди чан халкьдиз гьамциб буйругъ тувнийи: «Исакьдик ва дугъан хпирик кучуриз аьжал гьадабтӀну ккунду».

12Гьадму гьюкуматдиз удучӀвну гъафи Исакьди рузи убзуз хъюгънийи. РАББИЙИ думу ужувлакк ккаънийи ва думу йисан Исакьди варж ражари артухъ ризкь ккадабцӀнийи.

13Исакь девлетутӀан девлету шулайи. Дугъан девлет гьадмукьан гизаф шулуки, думу кьадарсуз заан шулу. 14Дугъахъ мал-марччлин лижарна бегьем гъаравшар хъайи. Филистимар дугъʼин бахил шулу. 15Ва, чан адаш Ибрагьимдин вахтна дугъан лукӀари гъийиркку вари гъуйир филистимари ругар ахьну ацӀру[+]. 16Авимелехдира Исакьдиз кӀуру:

– Уву удучӀвну гъарах. УчутӀан уву гизаф кьувватлу гъахьунва.

17Исакь дилин Герар дерейиз удучӀвну гъягъюру. 18Дугъу, чпин адаш Ибрагьимдин вахтари гъийиркку ва Ибрагьим йикӀбалан кьяляхъ филистимари ругар ахьну ацӀу гъуйир таза алауз хъюгъру. Дугъу гъуйириин сифте Ибрагьимди иливу ччвурар иливнийи. 19Исакьдин лукӀари дерейиъ гъуйи йибккурайиган, дурариз шид утӀубчӀвнийи. 20Герар марччлихънари Исакьдин марччлихънарихъди: «Му ичуб шид вуйич!» – кӀури гьюжатар апӀуз хъюгъру. Му гъуйин кӀуллан гьюжатар гъахьивализ лигну, дидиз Эсек («гьюжат») гъапнийи. 21Исакьдин гъаравшари жара гъуйи гъийибккнийи ва дидин кӀулланра гъалмагъалар гъахьнийи, хъа дидиз Ситна («гъалмагъал») гъапнийи. 22Гьадмуганра Исакьди чан бина хъана тинаси алдабгънийи ва сабсана гъуйи гъийибккнийи. Сарун мидин кӀуллан гьюжатар гъитӀирккундайи. Исакьди мидиз: «Аьхирки, РАББИЙИ ухьуз гьаму ругариин артмиш хьуз ачухъ чӀурар багъиш гъапӀну» дупну Рехувут («ачухъ чӀур») кӀуру ччвур тувнийи.

23Хъасин Исакь Беэр-Шевайиз гъафнийи. 24Сабпи йишван дугъаз душваъ РАББИ ачмиш гъахьнийи.

– Узу, яв адаш Ибрагьимдин Заанур, вуза, – гъапи Дугъу. – ГучӀ мапӀан, Узу увухъди хъаза. Йиз лукӀ Ибрагьим бадали, Узу уву ужувлакк ккаъдиза ва яв насил гизаф кьадар апӀидиза.

25Исакьди гьадму йишвʼин гъурбан апӀрушв тикмиш апӀуру, ва РАББИЙИЗ икрам дапӀну чан бина ккатӀабццуру, хъасин дугъу чан лукӀарихьди гъуйи йибккуз гъитру. 26Гьадмуган дугъахьна Герариан чан насигьятчи Ахузатна чан къушмарин аьхюр вуйи Пихул хъади Авимелех гъюру.

27– Узухьна гьаз гъафунчва? – гьерхру Исакьди. – Узу даккун дапӀну ичв уьлкейиан учву узу адаънийчва аьхир!

28– Увухъди РАББИ хъайиб учуз ачухъди гъябкъюнчуз, – гъапи дурари, – гьаддиз увухъди, ху дапӀну, йикьрар йитӀуз ккундучуз. 29Учу увуз чӀуруб дарапӀганси, увура учуз чӀуруб дарапӀуз пну ху апӀин. Увуз анжагъ гъянибтӀан гъапӀундарча ва мясляаьтниинди деетунчаву. Гьамус РАББИЙИ уву ужувлакк ккаънайир вува![+]

30Исакьди дурариз, ипӀруб-убхърубра гьивну, машквар гъапӀну. 31Гьиринган ухди гъудужвну, дурари чиб-чпин улихь ху апӀуру. Исакьди дурар деетуру, ва дурар мясляаьтниинди гъягъюру. 32Гьадму йигъан гъуйи йибккурайи Исакьдин лукӀар: «Шид гъибихъунчуз», кӀуру хабар хьади дугъахьна гъафнийи. 33Дугъу гъуйиз Шева («ху апӀуб») кӀуру ччвур тувнийи. Гьаддиз му шагьриз гьамусра Беэр-Шева («ху гъапӀу йишван гъуйи») кӀури ими.

34Исакьдин аьхюну бай Исавди, чан ягъчӀвур йис гъабхьиган, чаз хпирди, хеттжви Беэрин риш Эхудит, ва сарсана хпир, хеттжви Элундин риш Басемат, гъадагъуру[+]. 35Дурариккан Исакьдизна Ребекайиз мумкин кӀуруб адайи.

### 27


Якьубдиз кучӀлиинди берекетна ирс рубкьуб

1Исакьди, учв кьаби гъахьиган, ва уларин акв зяиф дубхьну, кур гъахьиган, чан аьхюну бай Исавдиз чахьна дих дапӀну кӀуру:

– Я йиз бай!

– Гьай! – пну жаваб тувру адашдиз бали.

2– Магьа узу сарун кьаби гъахьунзу ва фила йикӀурушра аьгъдарзуз. 3Гъадабгъну яв чӀимир, чӀурариз душну узуз чӀурдин фукӀа-мукӀа дибисну хьади гъач[+]. 4Дидкан узуз ккуни ицциб гьязур апӀин ва узуз ипӀуз аьбкъин. Узу йикӀайиз, увуз, РАББИЙИКАН берекет хьуб ккун дапӀну, йиз ирснан эйси апӀидизаву.

5Исакьди чан бай Исавдиз кӀурайи гафар, дурарихъ хъебехънайи, Ребекайиз гъеерхьнийи. Исав чӀурариз хюрчаз гъушиган, 6Ребекайи бицӀину бай Якьубдиз гьамци кӀуру:

– Яв чвуччвуз, Исавдиз, ичв адашди гъапиб гъеебхьунзуз. 7Дугъу дугъаз: «ЧӀурдин фукӀа-мукӀа дубхну, йиз ккуни хураг гьязур апӀин. Узу ипӀидиза ва узу йикӀайиз, увуз, РАББИЙИКАН берекет хьуб ккун дапӀну, йиз ирснан эйси апӀидизаву», – гъапну. 8Гьамус, йиз бай, увуз кӀурайи йиз гафарихъ хъебехъ. 9Лижягъна душну кьюб ужударстар мудрар гъядягъну гъач. Узу яв адашдиз дурарикан чаз ккуни ицциб гьязур апӀидиза, 10хъа уву думу яв адашдихьна хьади гъягъидива, дугъу ипӀиди ва чав йикӀайиз увуз, РАББИЙИКАН берекет хьуб ккун дапӀну, чан ирснан эйси апӀидиву.

11Якьубди чан дада Ребекайиз кӀуру:

– Йиз чве Исав чӀар алир ву, хъа узу – алдрур. 12Нагагь дупну дугъу узук кучиш гьапӀза? Хъа дахъ, берекетнан ерина узу йиз кӀулʼина бала гъазанмиш дапӀну!

13Хъа дадайи дугъаз гъапи:

– Гъит думу бала узуз гъядябхъри, йиз бай, уву анжагъ узу кӀурайибдихъ хъебехъ: гъарах, хьади гъач.

14Думу мудрар хуз гъягъюру; чан дадайихьна хуру, хъа дадайи дурарикан, адашдиз ккуни ицциб гьязур апӀуру. 15Хъасин Ребекайи чан хулаъ айи аьхюну бай Исавдин ужударстар палтар бицӀину бай Якьубдиин алахьуру. 16Якьубдин хилариланра гардандилан мудрарин гъидкьар илдижуру, 17ва чав гьязур гъапӀу иццибна уьл дадайи чан балин хилиъ ивру. 18Хъа Якьуб чан адаш айишвазди учӀвру ва дугъу кӀуру:

– Я адаш!

– Гьай, йиз бай, – кӀуру дугъу, – уву фунур вува?

19Якьубди чан адашдиз кӀуру:

– Узу Исав вуза, яв сарпир. Узу уву гъапибси гъапӀунза. Гъудужвну, ахниин деъ ва гьаму ипӀин, хъасин узуз РАББИЙИКАН берекет хьуб ккун апӀин. 20Хъа Исакьди чан бализ кӀуру:

– Гьамкьан ухди хюрч бисуз фици хъуркьунва, йиз бай?

– Яв Заанур РАББИЙИ узуз кюмек гъапӀиган, – кӀуру Якьубди.

21– Багахьнаси гъач, йиз бай, – кӀуру Исакьди Якьубдиз, – гьеле кучзавук, йиз бай Исав уву вуш аьгъю апӀурза.

22Якьуб чан адашдихьнаси гъюру ва дугъу дугъак хилар кучру ва кӀуру:

– Дих – Якьубдинуб, хъа хилар – Исавдиндар…

23Якьубдин хилар Исавдиндарси чӀарарихьди элеркнайиган, Исакьдиз думу аьгъю гъахьундайи ва гьаддиз дугъу Якьубдиз РАББИЙИКАН берекет хьуб ккун апӀуру.

24– Уву йиз бай Исав дарнахъа? – гьерхру дугъу Якьубдихьан.

– Вуза, адаш, – пну тасдикь гъапӀу дугъу.

25Хъа Исакьди гъапи:

– Ча яв хюрч, йиз бай, ипӀурза, хъа увуз, РАББИЙИКАН берекет хьуб ккун дапӀну, йиз ирснан эйси апӀидизаву.

Якьубди чпин адашдиз ипӀрубна чяхир туву. ИпӀуб-убхъуб гъапӀхъан, 26Исакьди гъапи:

– Минаси гъач, узуз мак апӀин, йиз бай.

27Якьуб багахь духьну адашдиз мак апӀуру ва, дугъан ккурттарин ниъ гъафири, Исакьди дугъаз гьамцдар гафариинди РАББИЙИКАН берекет хьуб ккун апӀуру:

Йиз балин ниъ –

РАББИЙИ ужувлакк ккаънайи хутӀларин ниъ ву.

28Гъит увуз Заанури

завариан чиг багъиш апӀри,

жилин мейва ва булди уьлна чяхир.

29Гъит халкьар увухъ лихри,

миллетар яв улихь ис ишри.

Гъардшарин зиин агъа хьидива,

яв дадайин баяри увуз икрам апӀиди.

Увуз чӀуруб ккун апӀрудар балайикк ккахъди;

увуз ужʼвал ккун апӀрудар ужувлакк хьиди!

30Исакьди Якьубдиз РАББИЙИКАН берекет хьуб ккун апӀбан кьяляхъ, Якьуб чан адашдихьан гьудучӀвубси, дугъан чве Исав хюрчʼан хъуркьру. 31Дугъу ицциб гьязур дапӀну чан адашдиз хуру ва кӀуру:

– Гъудужв, йиз адаш, уву узу адашʼвалин ужувлакк ккаъбан бадали, яв балин хюрч ипӀин.

32Исакьди, Исавдин адашди дугъхьан гьерхру:

– Фуж вува?

– Узу яв бай, яв сарпир, Исав вуза, – кӀуру дугъу.

33Исакьдин жан бегьем гукӀни гъабхьи ва гъапи:

– Хъа фуж вуйи думу, хюрч дубхну, уву гъяйиз узуз гьивур? Узу гьадму йиз ужувлакк ккаъунза, аьхир, гьаддиз сарун думунур ужувлакк шулу. Думу кьяляхъ апӀуз шлу ляхин дар!

34Му гафар гъеерхьу Исавди зарбди ва дердлуди гьарай апӀуру, хъа чпин адашдикан:

– Я адаш, узура яв ужувлакк ккаъ! – кӀури тӀалаб апӀуру.

35– Гьадму гъафир яв чве вуйи, – кӀуру Исакьди, – ва аьмалдарвалиинди яв берекет гьадгъу гъадабгъну.

36– Гьаддиз дугъаз Якьуб[*] дупнадаринхъа! Кьюб кӀуру ражари узу тӀублан гъапӀну дугъу! – кӀуру Исавди. – Сифте йиз аьхювал тадабгъну, хъа гьамус – узуз вуйи берекетна ирс! Белки увуз хъана сабсан берекетна ирс ашул[+]?

37– Узу дугъкан яв агъа ктаунза, – гъапи Исакьди, – вари багахьлуйир дугъан лукӀар гъапӀунза, уьлра чяхирра гьадгъваз тувунза. Узхьан увуз фу апӀуз шул кӀурва, йиз бай?

38– Я адаш, – гьерхру Исавди чан адашдихьан, – саб берекетна ирстӀан адари? Узузра берекетна ирс ккун апӀин, адаш!

Исав зарбди ишуру.

39Хъа Исакьди дугъаз гьамци кӀуру:

– Яв хал ярхла хьибди

мянфяаьтлу жилихьан,

заълан вуйи заварин чиграхьан.

40Уву туриинди яшамиш хьидива ва,

яв чвуччвуз гъуллугъ апӀури хьидива.

Хъа уву къаршу гъудужвган,

яв гардандиан дугъан гьалкъа идипидива[+].


Харрандиз Якьуб гьергуб

41Исавди, чпин адашдин берекетна ирс гъардши чахьан гъадабгъган, Якьубдикан яман хъял апӀуру. «Йиз адашдихъ ишру йигъар гъюра, – чакна кӀуру Исавди, – хъа гьадмуган узу йиз чве Якьуб йивну йикӀидиза». 42Ребекайикна чан аьхю балин, Исавдин гафар кдитнийи. Хъа дадайи чан бицӀину бализ, Якьубдиз дих дапӀну: «Яв чве Исав уву дарчиди сикин шулдар, – гъапнийи. 43– Гьамус, йиз бай, йиз гафарихъ хъебехъ: тяди Харрандиз, йиз чвуччвухьна, Лавандихьна гьергну гъарах. 44Яв чвуччвун хъял дубгайиз, гьадушваъ яшамиш йихь. 45Яв чвуччвун увʼина вуйи хъял ктубчӀвган ва уву чакан гъапӀуб кӀваълан гьархиган, узу фужкӀа гьаъну дилин уву хъади гъюз гъитдиза. Гьаз вухъа йиз сад йигъан учву кьюридра узхъан хъадагъну?» 46Гьаддиз Ребекайи Исакьдиз гъапи:

– Узу, гьаму хетт шубар алахъхъанмина, уьмрикан рази дарза. Эгер Якьубди чазра хпирди гьаму йишван дишагьли, магьа гьаму хетт шубарикансир сар гъадагъиш, сарун йиз яшамиш духьну гьаз вухъа![+]

### 28

1Исакьди Якьубдиз дих дапӀну, дугъаз ужʼвал ккун дапӀну, гьамциб насигьят тувру:

– Ханаандин шубарикан фужкӀара швушвди магъадагъан. 2Паддан-Арамдиз, яв абайин – Бетуэлин – хулаз гъарах, ва яв халуйин – Лавандин – шубарикан увуз хпир кадагъ[+]. 3Гъит Кьудратлу Заанури ужувлакк ккаъриву! Гъит Дугъу яв тухум бегьерлу ва артухъ апӀри, увлантина гизаф халкьар артмиш ишри! 4Гъит Дугъу увуз ва яв наслариз, Ибрагьимдиз туву ужʼвал тувривуз. Уву гъурабади яшамиш шулайи му жил, Заанури Ибрагьимдиз багъиш дапӀнайи жил яв хилиъ абхъди!

5Исакьди бай рякъʼин апӀуру. Якьуб арамейжви Бетуэлин бай, Лавандихьна Паддан-Арамдиз гъюру. Лаван, Якьубдина Исавдин дада Ребекайин гъардаш вуйи.

6Исавдиз, Исакьди Якьубдиз ужʼвал ккун дапӀну, думу чаз хпир ктагъуз Паддан-Арамдиз гьаъбакан, Якьубдиз хананей шубарикан швушв макадагъан пубкан 7ва Якьуб чан адашдихъна дадайихъ хъебехъну Паддан-Арамдиз гъягъбакан аьгъю шулу. 8Исавдиз, чан адаш Исакьдиз хананей шубарин маш ккадруваликан аьгъю гъабхьнийи. 9Хъа гьадмуган Исав Исмаилихьна душну, чаз сарсана хпир – Неваютдин чи, Ибрагьимдин бай Исмаилин риш, Махалат гъахнийи[+].


Бет-Элиъ Якьубдин нивкӀ

10Якьуб, Беэр-Шева гъибтну, Харрандиз рякъюъ учӀвнийи. 11Думу саб йишвахьнакьан гъафир, сарун йишв хьпаз дилигну, дийигъуру ва кӀуликк гъван ккивну ахуз дахъру. 12Дугъаз нивкӀукди, жилилан заварихьнакьан вуйи умбрар ва душвʼан асина-зиина Заанурин малайикар гъяри рякъюру. 13РАББИ зиин дийигъну Якьубдиз кӀуру:

– Узу, яв аба Ибрагьимдин Заанур ва адаш Исакьдин Заанур, РАББИ вуза. Уву дахънайи гьаму жилар Узу увуз ва яв наслариз багъиш апӀидиза. 14Гъумкьан гизаф хьиди яв наслар. Дурар ригъ гьудубчӀву, ригъ алабхъру, кьибла ва кафари терефаризди рагъиди. Увлантина ва яв насларилантина дюнʼяйин вари халкьариз ужʼвал хьибди[+]. 15Аьгъю йибхь, Узу увухъди хьидиза. Уву наанди гъушишра, Узу уву уьрхюри хьидиза. Узу уву думу Ханаан уьлкейиз кьяляхъ апӀидизаву, уву ялгъузди гъитидарза. Йиз туву гафар вари тамам апӀидиза.

16НивкӀʼан хъергу Якьубди:

– Дугъриданра РАББИ гьаму йишвʼин ал; хъа узуз мидкан аьгъюдикьан дайзуз! – гъапи.

17– Му йишв фукьан гучӀ шлу йишв ву! – гъапи гукӀни гъахьири. – Му йишв Заанурин хал, аьршарин урнар ву!

18ГвачӀнин ухди Якьуб гъудужвну, чан кӀуликк ккиву гъван гъадабгъну, думу гирамиб ва лишанлуб вуди дубсру ва дидин зиин ччим улубзуру[+]. 19Дугъу думу йишваз, гьеле думу шагьриз Луз кӀури ашра, Бет-Эл («Заанурин хал») кӀуру ччвур тувру[+]. 20Хъа Якьубди гьамци дупну ху апӀуру:

– Эгер Заанур узухъди гъашиш ва узу гьаму рякъяриъ гъюрхиш, ипӀуз уьл ва жандиина палат тувиш,[+] 21узу мясляаьтниинди йиз адашдин хулаз кьяляхъ хътакуз кюмек гъапӀиш, РАББИ йиз Заанур хьиди. 22Хъа му узу гирамибди гъван дубсу йишв Заанурин хал хьибди. Уву узуз багъиш апӀру варибдикан Увуз йицӀубпи пай туври хьидиза[+].

### 29


Якьуб Лавандихьна гъюб

1Якьубди рякъ давам апӀуру ва ригъ гьудубчӀвру терефнан халкьарихьна гъюру. 2Душван чӀуру хутӀлиъ дугъаз гъуйи рябкъюру. Дидин гъвалахъ шубуб лиж марччар хъайи, гьаз гъапиш думу гъуйдиан дурариз убхъуз шид адабгъуйи. Гъуйи аьхю гъванди элебкнайи. 3Марччлихънар уч гъахьиган, сатӀиди гъван илдипуйи, марччариз шид тувуйи ва хъана элебкуйи.

4– Наънан вучва, гъардшар? – гьерхру Якьубди дурарихьан.

– Харрандиан вуча, – гъапи дурари.

5– Учвуз Нагьорин хтул Лаван аьгъюр вуйчвуз? – гьерху дугъу.

– Аьгъячуз, – гъапи дурари.

6– Фици ву думу? – гьерху Якьубди.

– Ужуйи ву, – жаваб туву дурари. – Гьатмагьа, марччарра хъаъну, дугъан риш Рахилра гъюра мина.

7– Марччар уч апӀуз вахт дубхьнадар, – гъапи Якьубди марччлихънариз, – хъябяхъдиз гизаф вахт ими. Шид тувну, лиж чӀурдиина хъапӀай.

8– Вари лижар уч дархьиди учу гъван алдабгъури шулдарча. Вари уч гъахьиган гъван алдабгъидича ва марччариз шид тувдича, – гъапи дурари.

9Дурари гафар апӀури имиди, чпин адашдин марччарин лиж хъапӀну, Рахилра хъуркьу. Чпин марччарихъ хъайир гьадму риш вуйи. 10Якьубдиз, чан халуйин риш Рахил гъяркъган, гъуйдиин али гъван алдабгъну, марччариз шид тувру. 11Хъа, Рахилиз мак гъапӀури Якьубдихьан шадвалин ишбан гьарай тадабхъуру 12ва дугъаз, яв адашдин багахьлу, Ребекайин бай вуза кӀуру. Рахили, жаргъури душну, мидкан чпин адашдиз ктибтуру.

13Чан хтул, Якьуб гъафибдикан гъеебхьу Лаван, чӀатинди утӀурччвуру, думу хабаъ тӀаъру, мак апӀуру ва думу хулаз хъади гъюру. Якьубди дугъаз варибдикан ктибтиган, 14Лаванди дугъаз:

– Уву узусир вува, йиз йиккна ифи вува! – гъапи.


Якьубди швушв хуб

Саб ваз гъябгъбалан кьяляхъ, 15Лаванди дугъаз гъапи:

– Гьамус уву йиз багахьлу ву кӀури, уву узухъ чӀанади лихуз буржлу дарваки. Йип увуз фициб кьимат тувруш.

16Лавандихъ кьюр риш хъайи; аьхюриз – Лия, бицӀинуриз Рахил кӀуйи. 17Лия уччвудар улар айир дайи. Хъа Рахил успагьи юруш хъайи ва гюрчег маш гъяйи риш вуйи. 18Якьубдиз Рахил ккун духьнайи. Дугъу Лавандиз гъапи:

– Яв бицӀину риш Рахил узуз тувузди, узу увухъ ургуд йисан лихидиза.

19– ГьапӀхьа хъа, – кӀуру Лаванди, – жарариз тувайиз, хъана увуз тувуб ужу ву. Гъуз узухь.

20Рахил бадали Якьуб дугъахъ ургуд йисан лихуру. Хъа думу ургуд йис дугъаз сакьюдар йигъарситӀан гьугъужвундайи – гьаци дугъаз думу риш ккундийи. 21Хъасин Якьубди Лавандиз гъапи:

– Нашияв йиз хпир? Сарун вахт ву дугъан узухъди яшамиш хьуз.

22Думу йишван вари адмийириз дих дапӀну, Лаванди ипӀуб-убхъуб апӀуру. 23Швушв хулаъ тӀаъру вахт гъабхьиган, Лаванди Якьубдихъди хулаъ чан Лия кӀуру риш аъру. Думу дугъахъди шулу. 24Лаванди Лияйиз, дугъахъ лихуз, Зилфи кӀуру чан сар лукӀ-дишагьли тувнийи.

25ГвачӀин гъабшиган, фу лигурва, Якьубдин улихь хьайир Лия ву!

– Уву узкан гьапӀунва? – кӀуру Якьубди Лавандиз. – Узу увухъ Рахил бадали гъилихур дайин? Уву узуз кучӀлар гьаз гъапӀунва?

26– Ич йишвариъ аьхюну риш улихь хьмиди бицӀирнур швуваз туври аьдат дарич. 27Саб гьяфтайин сумчрин йигъар улдучӀвиган, увуз бицӀину ришра тувдихьа, хъа думу бадали уву узухъ ургуд йисансана дилихну ккунду.

28Якьуб рази шулу. Сумчрин гьяфта улдубчӀвиган, Лаванди дугъаз чан риш Рахилра дитру. 29Рахилихъ лихуз, Лаванди дугъаз Билха кӀуру сар лукӀ-дишагьли тувнийи. 30Якьуб Рахилихъдира шулу. Дугъаз думу ЛиятӀан гизаф ккундийи, гьаддиз, Рахил бадали, думу Лавандихъ ургуд йисансана лихуру.


Якьубдин бицӀидар

31РАББИЙИЗ, Лия чан жилириз даккнир вуди дябкъну, думу бицӀидар хуз бегьерлур апӀуру, хъа Рахилин – бегьерсуз[+]. 32Лия гъагъдиъ шулу, дугъаз бай шулу ва дадайи дугъʼин Рувим («йиз дерд гъябкъну») кӀуру ччвур иливуру.

– РАББИЙИЗ йиз дерд гъябкъну, – гъапи Лияйи, – гьамус узу йиз жилириз ккун хьиди.

33Хъасин Лия сабансана гъагъдиъ шулу ва му ражарира дугъаз бай шулу.

– РАББИЙИЗ, узу йиз жилириз ккунир даруваликан гъеебхьну, – кӀуру дугъу, – гьаддиз сарсана бай багъиш гъапӀунзуз.

Лияйи дугъʼин Симеон («гъеебхьну») кӀуру ччвур иливуру.

34Лия сабансана гъагъдиъ шулу ва дугъаз хъана бай шулу.

– Ари гьамус йиз жилир узхьан ярхла хьидар, – кӀуру Лияйи, – фицики узу дугъаз шубурпи байра гъахунза!

Мугъʼин Левий («багахь хьиди») кӀуру ччвур иливуру.

35Лия хъана гъагъдиъ шулу ва дугъаз сарсана бай шулу.

– Гьамус РАББИЙИН тяриф апӀидиза! – гъапи дугъу, ва дадайи бализ Ягьуда («тяриф апӀуб») пну ччвур тувнийи.

Мидхъан Лияйиз бицӀидар шули гъахьундар.

### 30

1Хъа Рахил, чахьан Якьубдиз бицӀидар хуз даршулайиб рябкъюри, чан чуччʼин бахил шулу.

– Узуз бицӀидар ча, – кӀуру дугъу Якьубдиз, – дарш узу йикӀуру!

2Хъа хъял кубчӀву Якьубди Рахилиз кӀуру:

– Узу увуз бицӀидар тутруврайи Заанур вуйинхъа?

3– Магьа йиз лукӀ Билха, – кӀуру Рахили, – гьадгъвахъди дахъ, гъит дугъу узуз бицӀир хри. Гъадгъвалантинакьана узухъ бицӀидар ишри! 4Рахили чан лукӀ дишагьли Билха чан жилириз лукӀ-хпирди тувру. Якьуб гьадгъвахъди шулу. 5Билха гъагъдиъ шулу ва дугъу Якьубдиз бай хуру.

6– Заанури гьякьлуди диван гъапӀну ва, йиз ккарагуб деебхьну, бай тувунзуз, – кӀуру Рахили.

Гьаддиз Рахили бализ Дан («диван») кӀуру ччвур тувру.

7Билха хъана гъагъдиъ шулу ва дугъу Якьубдиз сарсан бай хуру.

8– Кьувватлуди узу йиз чуччухъди женг гъубхунза, – кӀуру Рахили, – ва думу ккагъунза!

Рахили дугъаз Нефталим («женг») кӀуру ччвур тувру.

9Чан нубатнаъ Лияйи, чаз сарун бицӀидар шулдариз пну фикир дапӀну, чан лукӀ Зилфи Якьубдиз лукӀ-хпирди тувру. 10Зилфийира, Лияйин гъаравашди, Якьубдиз бай хуру.

11– Бахт гъилибхнийиз! – гъапи Лияйи ва гьаддиз бализ Гад («бахт») кӀуру ччвур туву. 12Зилфийи Якьубдиз кьюрпи бай хуру. 13– Узу бахтлу вуза! – гъапи Лияйи. – Шадвал гъурубкьур пиди узуз хпари!

Гьаддиз Лияйи бализ Ашер («шадвал») кӀуру ччвур тувру.

14Дяхнарин игнарин вахтна хутӀлариинна гъушу Рувимдиз мандрагор[*] кӀуру кьабар дихъуру ва дурар чан дада Лияйиз хуру. Хъа Рахили чан чи Лияйиз:

– Яв бализ гъидихъу гьадму мандрагорар узуз чава, – кӀуру.

15– ЦӀиб вуйвуз, йиз жилир тадагъунва, гьамус йиз бализ гъидихъу мандрагорариинара хаин шулайва? – гъапи Лияйи.

– Гьадму мандрагорар узуз тувиш, гъит гьаму йишван жилир увухъди дахъри, – пну Рахили гаф туву.

16Хябяхъган Якьуб хутӀлилан гъюрайиган, дугъан улихьинди Лия гъюру ва:

– Ахъли уву узухьна гъюзди, узу уву йиз балин мандрагорарихъ гъадагъунзаву, – гъапи Лияйи.

Думу йишван Якьуб Лияйихъди шулу. 17Лияйин ккарагуб Заануриз ебхьуру ва дугъу Якьубдиз хьурпи бай хуру.

18– Заанури узуз, йиз лукӀ дишагьли йиз жилириз, мажбур духьну, узу тувиган, гьамциб пешкеш гъапӀунзуз, – гъапи Лияйи.

Гьаддиз дугъу балʼин Иссахар («пешкеш») кӀуру ччвур иливнийи.

19Лия хъана гъагъдиъ шулу ва Якьубдиз йирхьурпи байра хуру.

20– Бегьем багъишар гъапӀунзуз Заанури! – гъапи дугъу. – Гьамускьана жилири узуз гьюрмат апӀуршул, фицики узу дугъаз йирхьур бай гъахунза! – гъапи Лияйи.

Бализ дугъу Забулун («гьюрмат») кӀуру ччвур тувнийи.

21Хъасин Лияйи риш хуру, Лияйи дугъʼин Дина кӀуру ччвур иливуру.

22Заануриз Рахил кӀваълан душнадайи, дугъан ккарагбар дерехьди имдайи ва гьаддиз дугъазра бицӀидар шлуси апӀуру. 23Рахил гъагъдиъ шулу, бай шулу, хъа дугъу:

– Заанури узу аьйибнаккан ккадаунзу, – кӀуру.

24Дугъу балʼин Юсуф («артухъди туври») кӀуру ччвур иливуру ва: «Гъит РАББИЙИ узуз сарсана бай туври!» – кӀуру.


Якьубди чан девлет артухъ апӀуб

25Юсуф бабкан хьплан кьяляхъ Якьубди Лавандиз гъапи:

– Узуз, йиз ватандиз хулаз кьяляхъ гъягъюз ихтияр тува. 26Узухъди гъягъюз йиз веледаризра, йиз хпаризра ихтияр тув, фицики гьадрар бадали узу увухъ гъилихунза. Узу увухъ фукьан зегьмет гъизигнуш увуз ужуйи аьгъявуз!

27– Узухьна рягьимлу йихь, узухъ хъебехъ! – кӀуру дугъаз Лаванди. – Уву бадали РАББИЙИ Чан ужʼвал узузра улупруб фал ккипган аьгъю гъабхьунзуз. 28Йип узуз, узхьан фициб кьимат ккундувуз?

29– Узу увухъ фици гъилихнуш ва увухъ фукьан лижар хъиршнуш, увуз ужуйи аьгъявуз. 30Узу гъяйиз сакьюдартӀан даяв, хъа гьамус лиг фукьандар духьнаш! Рябкъюрайвуз, узу гъюбʼинди Заанури увуз фукьандар тувнаш! Узу йиз хизандихъ фила лихуз ккайир ву? – гъапи Якьубди.

31– Гьан, йип, фициб гьякъи тувзавуз? – гьерхру Лаванди.

– Узуз увкан фукӀара ккундарзуз, – жаваб туву Якьубди. – Яв мал-къара уьбхюз гьамусдихъантинара узу рази вуза, – аммаки увкан йиз саб тӀалаб айиз. 32Узухьди, яв вари мал-къарайилан илтӀикӀуз гъитну, дураригъян узузди, цӀаруна тӀюрхъяр кайи вари марччар, кӀару ччилар, цӀаруна тӀюхъяр кайи вари цӀигьар гъядягъюз гъит. Ари гьадрар гъит лихбан йиз кьимат ишри. 33Уву узуз тувру гьякъи узу дюзди гъадабгъури аш-адарш увхьан ккуни вахтна аьгъю апӀуз хьибдивухьан. Эгер йиз лижягъ цӀару дару ва тӀюхъяр ктру марччар-цӀигьар, ясана кӀару дару ччилар гъяди гъашиш, узу дурар увхьан гьитӀикӀу гьисаб ибшри.

34– Ибшри, – гъапи Лаванди, – уву кӀурубси ибшри!

35Гьадму йигъан Лаванди тӀюхъяр кайи вари кьунарна цӀигьар ва кӀару вари ччилар гъядягъну чан баярихьна тувру, 36хъасин дурар Якьубдихьан шубуд йигъан ккадапӀру рякъюн манзилназ ярхла вуди гьаъру.

Хъа Якьуб учв Лавандин имбу мал-марчч уьбхюри гъузру. 37Якьубди гъавахдин, миндал гьарин ва чинарин тӀулар кадатӀну, дурарилан цӀаруди рябкъруси гал алдабхъуру. 38Дугъу тӀулар марччари шид убхъру латариъ штук, шид убхъуз гъафи цӀигьариз рякъбан бадали кахьру. Думу вахт цӀигьар кьунакк ва марччар якъракк ккайи вахт вуйи. 39Кьунариккна цӀигьар гьадму цӀару тӀуларин улихь гъяри шуйи, гьаддиз бабкан шлу мудрарра цӀарудар, тӀюхъяр кайидар ва леке кайидар шуйи. 40Якьубди чан марччар Лавандиндариз рякъруси, гьадгъван цӀаруна кӀару марччариз лигруси дерккуйи. Гьамци дугъахъ чазди вуйи марччарин лижар хъиршуйи ва дурар Лавандиндарихьан жаради уьрхюйи. 41Аьхю ва сагъи марччар-цӀигьар якъар-кьунарикк гъяруган, шидʼина гъафи дурарин улихь Якьубди цӀару тӀулар латʼин элерчуйи. 42Хъа зяифдар якъракк ккайиган, дугъу цӀару тӀулар илирчдайи. Гьамци зяифдар Лавандиз шуйи, хъа сагъидар – Якьубдиз.

43Якьубдикан кентхуда гъахьнийи. Дугъахъ марччар-цӀигьарин сюрйир, лукӀар вуйи гизаф жиларна хпар, девйирна дажйир гъахьнийи.

### 31


Якьуб Лавандихьан гьергуб

1Якьубдиз Лавандин баяри чакан «девлетлу духьна» кӀурайиб ва: «Якьубди ихь адашдихьан вари тадабгъну! Ихь адашдилантина му гьамкьан девлетлу гъахьир ву!» – кӀурайиб ебхьуру. 2Якьубдиз чазра Лаван чахьинди жараси лигуз хъюгънайиваликан аьгъю дубхьнайи. 3Хъа РАББИЙИ Якьубдиз гъапи:

– Яв уьлкейиз, яв багахьлуйирихьна кьяляхъ гъарах. Узу увухъди хьидиза.

4Якьубди Рахилизна Лияйиз чан сюрйирин бина айи чӀураризди гъач йипай кӀури чархачи гьаъру. 5Хъасин Якьубди дурариз гъапи:

– Узуз рябкъюрайиси, ичв адаш узухьинди жараси лигуз хъюгъна. Аммаки йиз адашдин Заанур узухъди хъазухъ. 6Учвузра аьгъячвуз: ичв адашдихъ узу йиз вари юкӀв хъипну, кӀваантӀан лихури гъахьунза, 7хъа дугъу узуз кучӀлар апӀури гъахьну ва йицӀуб ражари йикьрар гьюдюхну. Анжагъ Заанури, дугъахьди узуз чӀуруб апӀуз гъитундар. 8Ичв адашди узуз: «Яв лихбан кьимат цӀарудар ишри», – гъапиган, вари мал-къара цӀаруди бабкан шуйи. Хъа: «Яв кьимат тӀюхъяр кайидар ишри», – гъапиган, вари мал-къара тӀюхъяр кайидар шуйи. 9Магьа гьамци Заанури, ичв адашдин сюрйир йиз хилиъ ивну. 10Саб ражари, маларра марччар жердариккра якъарикк ккайиган, нивкӀукди узуз, цӀигьарихьна гъярайи вари кьунар цӀарудар, тӀюхъяр кайидар ва леке кайидар вуди гъяркънийзуз. 11«Я Якьуб!» – нивкӀукди Заанурин малайикди[*] дих гъапӀунзуз. Узу: «Гьай!» – гъапиза. 12Хъа дугъу гъапизуз: «Лиг, цӀигьарихьна гъярайи вари кьунар цӀарудар, ясана тӀюхъяр кайидар ва леке кайидар ву. Увуз Лаванди апӀурайиб вари рябкъюразуз. 13Фицики Узу Бет-Элиъ увуз гъяркъю Заанур вуза, хъа увура гьадушваъ, гирамивалин лишан вуди ччим гъвандиин улубзну Йиз улихь ху гъапӀунва. Гъудужв, гьаму уьлкейиан удучӀвну яв багъри ватандиз гъарах»[+].

14Рахилина Лияйи Якьубдиз гьамциб жаваб туву:

– Ич адашдин хулак ясана ирснак сарун ич пай кимдар. 15Дугъу учу жарадарси гьисаб апӀура. Дугъу учу масу тувну, хъа учухъ гъурубкьу вари мутму хътипӀну. 16Гьаци вуйиган, Заанури ич адашдихьан тадабгъу вари мутму ухьуз ва ихь веледариз шула. Гьаддиз увуз Заанури фици кӀураш, гьаци апӀин.

17Якьубди бицӀидарна чан хпар девйириин илитуру 18ва Паддам-Арамдиъ чав гъазанмиш гъапӀу вари мал-мутму уч дапӀну, Ханаандиз, чан адаш Исакьдихьна, гъягъюру. 19Думу вахтна Лаван марччар ултӀукъуз душнайи, хъа Рахили чан адашдин хулан бутар[*] чахьди гъадагънийи.

20Гьамци Якьубди, учв удучӀвну гъяруваликан гьич фукӀара дарпиди, арамейжви Лаван алдатмиш гъапӀнийи. 21Думу Лавандихьан чан вари девлет хьади гьудучӀвну гъушнийи. Ефрат ниркан кудучӀвну, Якьуб Галаад дагъларизди рякъюъ учӀвнийи.


Лавандинна Якьубдин йикьрар

22Шубуд йигълан Лавандихьна, Якьуб удучӀвну гъушну кӀуру, хабар гъабхуру. 23Лаванди чан багахьлуйир уч апӀуру ва Якьубдихъ хъергру. Ургуд йигълан думу Якьубдихъ Галаад дагълариъ хъуркьру. 24Хъа гьадму йишван, арамейжви Лавандиз Заанур ачмиш шулу ва:

– Лиг гьа, Якьубдиз фукӀара мапӀан! – кӀуру.

25Лаван магьа Якьубдихъ хъуркьнийи. Якьубди чан бина дагълариъ ккатӀабццнайи. Лаванра чан багахьлуйирихъди Галаад дагълариъ дийигъу. 26Хъа Лаванди Якьубдихьна дуфну кӀуру:

– Уву гьапӀрава? Уву узу алдатмиш гъапӀунва! Йиз шубар, дявдиъ гъидису йисирар вуйиганси, хъади гьергунва аьхир! 27Узуз саб гаф-чӀал дарпи гьаз гъушунва? Узуз фукӀара дарпиди узу алдатмиш гъапӀунваки! Уву шадди мяълийирна дафна чюнгюр хъади гьаъдийзаву, 28хъа уву узухьди йиз шубаризна худлариз макаркьан апӀуз гъитундарва. Ахмакь ляхнар гъапӀунва. 29Узхьан учвуз ужуйи жаза тувуз шуйзухьан, хъа сан узуз ичв адашдин Заанури гьамци гъапунзуз: «Лиг гьа, Якьубдиз фукӀара мапӀан!» 30Гьа баладар, – давам гъапӀу Лаванди, – яв багъри хулахъ тямягь гъабхьир узхьан гъушунва, хъа йиз хулан бутар гьаз гьитӀикӀунва?

31– Яв шубар уву узхьан кьяляхъ тадагъур кӀури гучӀ гъабхьунзуз, – кӀуру Якьубди. 32– Хъа яв хулан бутар учухь шлихь гъидихъиш, гьадму чӀивиди гъузидар! Гъит ихь багахьлуйир шагьидар ишри: учухь хьайиб вари рибгъ, явуб – гъадабгъ!

Рахили хулан бутар гьитӀикӀнайибдикан Якьубдиз аьгъдайи. 33Лаванди, Якьубдин, Лияйин ва кьюбиб гъараваш дишагьлийирин чадрар асккан-заан гъапӀу, амма фукӀара бихъдар. Лияйин чадриккан ккудучӀвур, думу Рахилин чадриккна гъушу. 34Рахили, кӀуруш, хулан бутар гъадагъну девейин пирпйирин кӀанакк ккивру, хъасин пирпйирин зиин учвра деъру. Дугъан адашди Рахилин чадурра гъирибгъу, амма фукӀара абгуз гъабхьдар. 35Хъа Рахили адашдиз гъапи:

– Йиз агъайиз, узхьан, ихь аьдат вуйиси, гъудужвуз шуладар кӀури, узкан ккимидиси дарибшри, хпарин аьдати уьзри ккагънайир вуза.

Лаванди варишвар ккиригънушра, дугъаз хулан бутар гъидихъундайи. 36Гьамус хъял кади алархьуз Якьубдин нубат вуйи:

– Гьан, йиз тахсир фтиъ аш йип, узу увуз фу гъапӀну уву узухъ хъчӀарккуз? 37Уву йиз вари мутму ккирибгъунва, явуб фу гъибихъунвуз? Гьан улуп, гъит ихь багахьлуйири чпин кӀуруб йипри! 38Къад йисан узу увухъ гъилихунза, му арайиъ гьич саб марччли я ччил, цӀигьру – мудур ктипнийинхъа? Узу яв лижгъян якъар гъитӀундарзаяв! 39Эгер нахшрари мал-къара пуч гъапӀишра, узу увухьна гъячӀюбгъюб гъабхундайза. Увуз гъабхьи зарар узу йиз марччариинди ккебкуйзавуз. Йигъну гъабхьиб, йишвну гъабхьиб – сабдизра дилигди, уву узкан гъудубгуб ктабгъуйва. 40Йигъну манишну уркъурийзу, йишвну – аьхълушну, ул иливдайза! 41Къад йисан узу увухь гъахьунза. ЙицӀиюкьуд йисан яв шубар бадали увухъ гъилихунза, йирхьуд йисан – яв мал-марччлихъ, хъа уву йицӀуб ражари ихь дапӀнайи йикьрар гьюдюхюнва! 42Хъа эгер йиз адашдин Заанур – Ибрагьимдин Заанур ва Исакьди икрам апӀурайи Заанур – узухъди хътайиш, узу фукӀара хьтарди утӀурккуйва. Хъа Заануриз узуз кайи гиран ва йиз жафа рябкъюра: гьаддиз сан Думу узхъанди хъюгънади гъахьну!

43Хъа Лаванди Якьубдиз гьамци жаваб тувру:

– Аьхирина аьхир, мурар йиз шубар вуйиз, йиз – худлар, йиз – мал-марчч. Увуз мушвахь рябкъюрайиб вари йизуб вуйиз. Узу йиз шубариз гиран ктапӀур кӀурайва? Ясана худлариз? 44Гъач йикьрар йитӀидихьа ва гъит думу йикьрар ухьуз шагьид ишри.

45Гьадмуган Якьубди саб аьхю гъван, гирамиб вуди дубсру,[+] 46хъа чан багахьлуйириз:

– Гъванар уч апӀинай, – кӀуру.

Дурари гъванарин чӀвеъ апӀуру ва дидихъ ипӀуб-убгъуб апӀуру. 47Думу тепейиз Лаванди Егар-Сахадута[*] кӀуру, хъа Якьубди – Гал-Эд[*] кӀуру. 48Лаванди гъапи:

– Му тепе ихь йикьрарин шагьид ибшри.

Гьаддиз му тепейиз Гал-Эд кӀуру. 49Гьацира му тепейиз Мицпа «гъаравулвалин йишв» гъапи, фицики Лаванди гьамци кӀури давам гъапӀу:

– Гъит РАББИ ухьуз, ухьу чиб-чпихьан ярхла айиганра лигури ишри. 50Эгер уву йиз шубариз гиран ктапӀури гъашиш, ясана дурарилан гъайри уву увуз хъа хпар гъахиш, кӀваинди гъибт: ихь шагьид Заанур ву гьа, адми – дар! 51Лиг, – гъапи Якьубдиз Лаванди, – гъванарин гьаму тепена, ихь кьялаъ узу дубснайи гьаму гирами гъван, 52– гьамрар ву ихь йикьрарнан шагьидар. ЧӀуру ният ади узу му тепейин яв терефназди гъягъидарза, ва чӀуру ният ади увура му гирами гъвандихьанра тепейихьан йиз терефназди мягъян. 53Гъит, ихь диванчйирди Нагьорин Заанурна Ибрагьимдин Заанур ишри, яни Якьубдинна Лавандин абйири икрам апӀури гъашидар.

Якьубди чан адаш Исакьдиз Шлихьан гучӀуйиш Гьадгъуинди ху гъапӀу[+]. 54Хъасин Якьубди дагъдиин Заануриз гъурбан хуру ва багахьлуйириз ипӀуб-убхъуб гьивру. ИпӀбалан кьяляхъ дурар, йишв адапӀури, гьадму дагъдиин гъузнийи. 55ГвачӀнинган Лаван, чан шубаризна худлариз макар ва ужʼвал ккун дапӀну, чан йишваз кьяляхъ гъягъюру.

### 32


Исав рякъюз Якьубдин гьязурлугъʼвал

1Якьубди чан рякъ давам апӀурайиган, Заанурин малайикариз думу алахъуру. 2Дурар гъяркъю Якьубди:

– Му йишв Заанурин дийигъру йишв ву! – кӀуру.

Ва му йишваз Якьубди Маханаим («дийигъру кьюб йишв») кӀуру ччвур туву.

3Якьубди Эдум уьлкейин Сеир жилариина чан чве Исавдихьна хабар хьади апӀури, адмийир гьаъру. 4Якьубди дурариз гьамци йипай кӀуру:

– Йиз агъа Исавдиз, яв лукӀ Якьубди гьамци йип кӀура: «Узу Лавандихь жара йишвариъ гизаф йисари яшамиш гъахьунза. 5Гьамус узуз йицарна дажйир, марччар, лукӀарди жиларна хпар азуз. Узу увуз, йиз агъайиз, гьаму хабар хьади гьаъраза ва миж кайиз уву узуз рягьим улупур кӀури».

6Кьяляхъ гъафи хабарчйири Якьубдиз гъапи:

– Учу яв чве Исавдихьна гъушунча. Думу яв улихьна гъюра. Дугъахъди юкьудварж адмира хъа.

7ГучӀ шулу Якьубдиз, гьапӀруш-гьапӀдарш мюгьтал шулу. Дугъу чан адмийир мал-къара, девйир кьюб йишваз пай апӀуру.

8«Эгер, – фикир апӀуру Якьубди, – Исав саб бинайиин алархьну вари терг гъапӀиш, имбуну бинайиин гъуздари гьергнура чиб уьрхюр». 9Хъа Якьуб ккарагуз хъюгъру: «Я, йиз аба Ибрагьимдин Заанур, йиз адаш Исакьдин Заанур – узуз йиз багъри ругариина гъарах гъапи ва, Узу уву арбаб апӀидизаву гъапи РАББИ![+] 10Узу, Яв лукӀ, Уву узуз улупури гъахьи вафалувализна мердвализ лайикьур дарза. Узу Иордан нирин тинди хилиъ саб маргъ адитӀан гъушур дайза, хъа гьамус узуз мал-мутмуйин кьюб бина азуз. 11Йиз гъардаш Исавдихьан узу уьрх сарун! Узуз яман гучӀ казуз: дугъу, дуфну учу вари, дишагьлийирра бицӀидарра кмиди, йивну йикӀуру! 12Узу уьрхидизаву дупну гаф Тувур Уву дайнахъа! Уву гаф тувундайнахъа йиз насил сан-гьисаб адру гьюлин гъумкьан гизаф хьиди кӀури!»[+] 13Якьубди гьадушваъ йишв адапӀуру, хъа гвачӀниган Исавдиз чан мал-къарайикан багъишар гъядягъюру: 14кьюдварж цӀигь, къаб кьун, кьюдварж марчч, къаб якъ, 15кӀарарра хъайи ва ккудурзурайи сумчӀур деве, ягъчӀвур хюни, йицӀуб йиц, къаб хпи дажи, йицӀуб жили дажи. 16-17Гъядябгъю мал-къара Якьубди, гьар гъварч жа-жаради хъаъну гъяруси, чан лукӀарихьна тувру. Якьубди хъаъну гъярудариз кӀуру:

– Арайиъ саб кьадар манзил ади хъаъну гъарахай. Йиз гъардаш Исав увуз алахъиган, – кӀуру Якьубди хъаъну гъягъру сарпириз, – дугъу увхьан: «Шлин лукӀ вува? Наана гъярайир вува? Шлин мал-къара хъапӀрава?» – пну гьерхдивухьан, 18ва: «Му мал-къара, яв лукӀ Якьубдинуб, йиз агъа Исавдиз багъишди гьапӀнайиб вуйиз, хъа учв, Якьуб, кьяляхъди гъюра», – йип.

19-20– Исав алахъиган «Яв лукӀ Якьуб кьяляхъди гъюра» пуз, лигай, кӀваълан магьапӀанай, – кӀуру Якьубди кьюбпиризра шубубпиризра ва имбуну варидаризра.

Гьамци, улихьди хъаънайи багъишариинди Якьубдин Исав ккарцуз миж кайи. «Хъа, – фикир апӀуру Якьубди, – узу дугъаз ачмиш хьидиза. Белки гьадмуган узу ужуйи къаршуламиш апӀур». 21Хъа Якьуб, багъишар улихьди гьаъну, учв йишвазди бинайиин гъузру.


Якьубдин ччвур Израил хьуб

22Якьуб гьадму йишван гъудужвну, кьюрид чан хпарра, кьюрид чан лукӀ-хпарра ва йицӀисар чан баярра гъитӀиккну, Яббук ниркан ктучӀвуру. 23Дугъу дурар вари ва чаз айи вари мутму, тмуну гъирагъдикинди ктагънийи, 24хъа учв сарди муну гъирагъдихъ гъузнийи. Ва магьа Сар фуж-вуш мугъахъди юкьвяр дисуз хъюгъю. Думу Якьубдихъди ахсрар ккивайизкьан юкьвар дисури имийи. 25Чахьан Якьуб ккагъуз даршлуб аьгъю гъабхьири, Дугъу Якьубдин ликриз жукьвнан йиркк адабхъруганси йивуру, 26хъа Якьубдиз кӀуру:

– Ахсрар ккивну, сарун деет Узу.

– Уву узуз ужʼвал ибшривуз дарпиди деетударзаву, – жаваб туву Якьубди.

27– Яв ччвур фуж вуяв? – гьерхру Тмунури.

– Якьуб, – гъапи дугъу.

28Хъа гьадмуган Тмунури дугъаз гьамци кӀуру:

– Гьамусдихъантина увуз Якьуб кӀури хьидар, хъа – Израил («Заанурихъди женгнаъ гъахьир»), гьаз гъапиш, уву Заанурихъди ва инсанарихъдира женгнаъ ади гъахьунва. Уву ккагъуз гъабхьундар[+].

29– Яв ччвур узуз йипа! – тӀалаб гъапӀу Якьубди.

Хъа Тмунури:

– Йиз ччвур аьгъю дапӀну гьаз вуяв? – гъапи. Ва Дугъу Якьубдиз ужʼвал ибшривуз гъапнийи.

30Му ляхин гъабхьи йишваз Якьубди Пени-Эл кӀуру, гьаддиз дугъу гъапи: «Узуз мушвахь Заанур машна-машди гъяркъюнзуз ва чӀивиди гъузунзу»[+]. 31Ригъ гьудубчӀву. Якьубди Пени-Эл («Заанурин маш») гъибту. Думу ликуди гъяри гъаши. 32Гьаддиз гьамусдира израил халкьди жукьвнан табар итӀури шулдар. Гьаз гъапиш Якьубдин гьадму табариз айишваз Дугъу гъивнийи.

### 33


Якьубна Исав къаршуламиш хьуб

1Гъилигу Якьубдиз чан гъаншаризди юкьудварж кас хъади гъюрайи Исав гъяркъю. Якьубди чан веледар, гьарсар чан дадайин – Лияйин Рахилин ва кьюрид лукӀ-хпарин гъвалахъ дерккну. 2Дугъу лукӀ-хпарна дурарин бицӀидар улихь дерккнийи, дурарин кьяляхъ – Лияна дугъан бицӀидар, хъа дугъан кьяляхъ – Рахилна Юсуф. 3ВаритӀан улихьди гъярайи Якьубди, чан гъардшиз багахь хьайиз, дугъаз жилиинакьан ургуб ражари икрам гъапӀу. 4Хъа Исав кӀуруш, жаргъну дугъан гардандиъ макар апӀури архьру ва кьюридра ишуру. 5Хпарна бицӀидар гъяркъю Исавди:

– Хъа мурар фужар вуяв? – пну гьерху.

– Мурар узуз, яв лукӀраз, Заанури багъиш гъапӀу веледар вуйиз, – гъапи Якьубди.

6ЛукӀ-хпар, чпин бицӀидарра хъади дуфну, Исавдиз икрам гъапӀу. 7Хъасин Лияйи, чан бицӀидар хъади дуфну, икрам гъапӀу, хъасин – Рахилина Юсуфди икрам гъапӀу.

8– ГьапӀру лижар вуяв узуз рякъюъ алахьдар? – гьерху Исавди.

– Дурар, уву узу рягьим улупузди гьаънайи пешкешар, йиз агъа, – гъапи Якьубди.

9– Узуз ккунибкьан мутму азуз, йиз гъардаш, – кӀуру Исавди, – гъит, яв мутму увуз гъубзри.

10– Ваъ, дици шулдар, узухьна рягьимлу йихь, уву йиз багъиш кьабул апӀин! Уву рякъюб узуз – машна-машди Заанур гъяркъюбси вузуз – гьаци ужуди уву узу кьабул гъапӀунва! 11Уву йиз багъиш, йиз увухьна вуйи ужʼвалин лишан вуди бис. Заанури узуз бегьемди тувунзуз, узуз вари азуз.

Якьубди чан багъиш бисуб ижмишнаан ккун апӀурайи, ва Исав думу кьабул апӀуз рази гъаши.

12– Гъач, сарун рякъюъ учӀвурхьа, – гъапи Исавди Якьубдиз. – Узу увухъди гъягъидиза.

13Аммаки Якьубди:

– Увуз аьгъявуз, йиз агъа, бицӀидар фици зяифдар шулуш. Хъа марччарна малар ккитрайидар вуйиз. Дурариин маргъ иливиш, вари сад йигъандин арайиъ йихиди. 14Гьамци гъапӀиш, йиз агъа, ужу хьибди: уву улихьди гъарах, хъа узу, яв лукӀ, мал-марчч гъябгъруси, бицӀидар гъяруси, Сеириз хъуркьайизкьан увухьна, йиз агъайихьна явашди гъидиза.

15– Гъач, узу увухъди йиз адмийирикан гъитдиза, – теклиф диву Исавди.

Хъа Якьубди:

– Уву фу кӀурава, ваъ! Уву, йиз агъа, гьацира узухьна рягьимлу вува!

16Гьадму йигъан Исав, кьяляхъ, Сеириз рякъюъ учӀву.

17Хъа Якьубди Суккутдизди рякъ гъибису. Дугъу душваъ чаз хал, мал-къарайиз далда диву. Гьаддиз му йишваз Суккут («далдйир») кӀури гъаши.

18Паддан-Арамдиан кьяляхъ гъафи Якьуб, Ханаан жилиин али Шехем шагьриз сагъ-саламатди гъафи, ва шагьрин гъирагъдихъ яшамиш хьуз хъюгъру[+]. 19Бина диву жил Якьубди Хамурин баярихьан, Шехемдин адашдихьан, варж кесита[*] арсрахъ гъадабгъуб вуйи. 20Душваъ дугъу гъурбан апӀрушв тикмиш гъапӀу ва душваз Эл-Элохе-Израил («Заанур – Израилин Заанур ву») кӀуру ччвур туву.

### 34


Динайиз гъапӀу аьрвал

1Дина, Лияйикан вуйи Якьубдин риш, думу йишван шубарихьна гъушнийи. 2Думу уьлкейин аьхюр вуйи хиввейжви Хамурин бай Шехемдиз Дина рякъюру ва дидисну дугъʼина аьрвал хуру. 3Думу балин юкӀв Динайик, Якьубдин шурак, кабсру. Думу дугъаз ккун шулу ва шураз уччвудар гафар апӀуру. 4Хъа чпин адашдиз:

– Му риш узуз швушвди ча йип, – кӀуру.

5Якьубдиз, чан шурʼина аьрвал хуб аьгъю шулу. Думу вахтна дугъан баяр ятгъариъ малар-марччар уьрхюри ярхлаъ ади гъахьну. Дурар гъяйиз Якьуб ккебехъну гъузнийи. 6Шехемдин адаш Хамур Якьубдихьна му ляхин албагуз гъюру.

7Мидкан хабар гъеебхьу Якьубдин баяр хулаз гъюру. Дурарик яман хъял кубчӀвнайи, фицики Якьубдин шурʼина аьрвал хувал – му думуганра гьамусра Израилиъ зурба аьйиб ву: мици апӀуб зат хьуз мумкин вуйи ляхин дар![+]

8Хамури гъапи:

– Йиз бай Шехемдихьан яв риш дарди ктисуз шуладариз! Узу ичв риш ча кӀури дуфнайир вуза! 9Учву учукди кдикьидичва. Ичв шубар учуз швушварди, ич шубар учу учвуз швушварди туври хьидихьа. 10Учухъди сатӀиди яшамиш йихьай, ич ватан ичв улихь хьа: ккунишваъ яшамиш йихьай, азадди лицай, жил ичв хусусиятдиз илтӀибкӀай.

11Хъа Шехемди Динайин адашдизна гъардшариз гьамци гъапи:

– Узухьна рягьимлу йихьай, учву гъапиб вари тувурзачвуз! 12ВаритӀан зурба кьимат ва варитӀан багьа багъишар йипай, учву гъапиб вари тувурзачвуз, анжагъ узуз риш швушвди чавай![+]

13Хъа Якьубдин баяри Шехемдизна дугъан адаш Хамуриз аьмал ади гьамциб жаваб туву, фицики Шехемди дурарин чи Динайиин аьйиб илипнайи:

14– Учхьан дици апӀуз хьибдарчухьан, – гъапи дурари. – Суннат дапӀну адру касдиз ич чи тувуз хьибдарчухьан, фицики думу учуз биябур хьувал ву. 15Аммаки учу саб ляхнизтӀан рази хьидарча: учвура учуси хьузди, вари ичв жиларин суннат дапӀну ккунду. 16Гьадмуган учу учвуз ич шубар швушварди туври ва ичв шубар учуз швушварди хури апӀидича, гьаци гъабхьиган учу учвукди кдикьидича ва учвухъди саб халкьди хьидича. 17Хъа эгер учву учухъ хъпебехъиш ва ичв суннатар дарапӀиш, учу ич чи гъадагъну удучӀвну гъярча.

18Хамуризна Шехемдиз мицдар тӀалабар кьабул гъахьнийи. 19Жигьили шлубкьан ухди чан суннат апӀуз гьял гъапӀнийи – гьаци ижмиди дугъаз Якьубдин риш ккун духьнайи. Шехем чпин адашдин тухмиъ варитӀан гьюрматлу кас вуди гъахьну. 20Ва магьа, шагьрин урнарихъна дуфну Хамурина Шехемди халкьдиз гьамци гъапи:

21– Думу адмийир мясляаьт ккуни адмийир ву. Гъит дурар ихь ругариин биналамиш ишри ва азадди лицри. Дураризра кади ккунибкьан жил ахьуз. Дурарин шубар ухьуз швушварди гъадагъидихьа ва ихь шубар – дурари. 22Аммаки дурарин ухьухьна вуйи саб тӀалаб а: дурариси ухьура ихь варидарин суннат дапӀну ккунду. 23Дурарин лижар, дурарин мутму, дурарин мал-къара, эгер дурарин тӀалаб ухьу кьабул гъапӀиш – вари ихьуб хьибди, ва дурар ухьухъди сатӀиди яшамиш хьуз хъюгъди!

24Шагьрин агьалйир Хамурина Шехемди кӀурубдиз рази гъаши ва шагьрин вари жилари чпин суннат гъапӀу. 25Шубудпи йигъан, дурар иццури имиди, Якьубдин баяр вуйи, Динайин багъри гъардшар Симеонна Левийи чпин турар гъадагъну, саб манигъʼвалра адарди шагьриъ архьнийи ва саркьан гъидидипди вари жилар йивну гъийихнийи. 26Хамурна Шехемра туриинди дийихну, Шехемдин хулʼан Дина адагъну хъади гъягъюру. 27Хъасин Якьубдин баяри, шагьриз дуфну, думу тӀараш гъапӀнийи, фицики му шагьриъ дурарин чуччʼина аьрвал дубхнайи. 28Дурари, шагьриъ ва чӀурдиъ айи дурарин мал-марчч, дажйир, 29хиввеярин вари девлет, вари бицӀидар ва хпар йисирвализ гъадагъну, хулариъ айиб вари тӀараш дапӀну гъушнийи.

30Якьубди Симеондизна Левийиз гъапи:

– Учву узʼин бала илипунчва! Му йишван халкьариз – ханаанеяризна перизеяриз узкан душман ктаунчва. Ухьуз цӀибтӀан адмийир адархьуз, хъа дурар сатӀи хьиди, узу йивну йикӀиди ва ихь вари тум ккадабхъиди!

31Хъа Симеондина Левийи гьамциб жаваб тувнийи:

– Дурариз шли ихтияр тувну ич чуччкан лицру дишагьлийикансдар апӀуз!

### 35


Бет-Элиз Якьуб хътаркуб

1Заанури Якьубдиз гъапи:

– Гъудужвну Бет-Элиз гъарах. Гьадушваъ бина ккебгъ ва яв гъардаш Исавдихьан гьерграйи вахтна увуз ачмиш гъаши Заануриз – Узуз – гъурбан апӀрушв тикмиш апӀин[+].

2Якьубди чан хизандиз ва чан адмийириз гъапи:

– Учвуз айи ичв вари бутар уларихьан терг апӀинай, жанар дижикӀну марццидар йихьай ва ичв палат гьюдюхяй. 3Ухьу Бет-Элиз удучӀвну гъягъюрахьа. Узу душваъ Заануриз гъурбан апӀрушв тикмиш апӀидиза, фицики Заанур узу бедбахтвалиъ ахънайиган узуз кюмекназ гъафну. Думу узухъди узу наан ади гъашишра шуйи.

4Дурари Якьубдихьна вари чпин бутар туву. Чпин ибарикк ккайи сиргъйирра тувру. Мурар вари Якьубди Шехемдиъ айи мяхъюн гьарин кӀанакк ккивру.

5Дурар рякъюъ учӀву. Заанури багахь хьайи шагьрарин агьалйириз яманди гучӀ хьуз гъитнийи, гьаддиз дурар Якьубдин баярихъ хъергундайи. 6Чан адмийирра хъади Якьуб Ханаан жилариин али Луз (гьамусдин Бет-Эл) шагьрин гъваларихъна гъафи. 7Ва гьадушваъ гъурбан апӀрушв тикмиш гъапӀу. Му йишваз дугъу «Эл-Бет-Эл» («Бет-Элин Заанур») гъапи, фицики дугъаз душваъ, учв чан гъардшихьан гьерграйиган, Заанур ачмиш гъахьи йишв вуйи[+].

8Ребекайиз мухрилан никк туври гъахьи дишагьли Дебера магьа гъачӀи. Думу Бет-Элин багахь хьайи мяхъюн гьарикк ккиву ва думу мяхъюн гьариз Аллон-Бахут («ишлин мяхъв») кӀуру ччвур туву[+].

9Якьуб Паддан-Арамдиан гъюбан кьяляхъ, дугъаз Заанур хъана ачмиш гъахьнийи ва думу ужувлакк ккаънийи. 10Заанури гьамци гъапнийи: «Увуз Якьуб кӀура, сарун увуз Якьуб кӀури хьибдар. Гьамусдихъантина яв ччвур Израил хьибди!»

Гьамци Дугъу Якьубдиз Израил кӀуру ччвур тувнийи[+]. 11Дугъаз Заанури гьамцира гъапнийи:

– Узу Кьудратлу Заанур вуза. Яв тухум бегьерлу ва артухъ хьиди: увкан халкь арайиз гъиди, аьхю чӀвеъ халкьар арайиз гъиди! Увкан паччгьар арайиз гъиди![+] 12Узу Ибрагьимдизна Исакьдиз тувурза гъапи жил увузна яв наслариз тувдиза.

13Заанур Якьубдихьан за гъашиган, 14Якьубди Заанур чахъди гъулху йишвʼин гирамиб вуди гъван дубсру ва думу гъвандиин чяхирна оливкйирин ччим улубзуру[+]. 15Думу йишваз дугъу Бет-Эл («Заанурин хал») дупну ччвур тувнийи[+].


Рахилин аьжал

16Дурар, Бет-Эл гъибтну, Эфратайихьна хъуркьайиз, Рахил бицӀириз ктӀерццуру. Дугъу аьзиятниинди бицӀир хуру. 17Рахили гизаф аьзаб гъизигнийи.

– ГучӀ мапӀан, – гъапи дугъаз ганабабу. – Мура бай вуяв![+]

18Аьжаликк ккайи Рахили чан бализ Бен-Они («йиз дерднан бай») кӀуру ччвур туву. Аммаки адашди дугъʼин Вениамин («йиз арччул хилин бай») кӀуру ччвур иливнийи.

19Гьамци Рахил гъакӀнийи. Думу Эфратайиз, яни Вифлеемдиз, гъябгъюрайи рякъюхъ кивнийи[+]. 20Якьубди дугъан накьвдихъ гирамиб вуди гъван хъубсу. Рахилин накьвдихъ думу гирами гъван гьамусра хъими.

21Израили чан рякъ давам гъапӀнийи ва Мигдал-Эдер кӀуру чӀвурдан кьяляхъ чан бина дивнийи. 22Гьадушваъ яшамиш шулайи вахтна Рувим, чан адашдин лукӀ-хпир Билхайихъди гъахьнийи. Дидкан дугъан адашдиз аьгъю гъабхьнийи.


Якьубдин баяр

Якьубдихъ йицӀикьюр бай хъайи[+].

23Лияйин баяр: Якьубдин сарпир – Рувим, Симеон, Левий, Ягьуда, Иссахар ва Забулун. 24Рахилин баяр: Юсуф ва Вениамин. 25Рахилин лукӀ дишагьли Билхайин баяр: Дан ва Нефталим. 26Лияйин лукӀ дишагьли Зилфийин баяр: Гад ва Ашер.

Гьамрар вари Паддан-Арамдиъ бабкан гъахьи Якьубдин баяр вуйи.


Исакьдин аьжал

27Якьуб чан адаш Исакьдихьна гъюру. Исакь Кирьят-Арбайиъ (яни Хеврон) айи Мамрейиъ яшамиш шулайи. Саб вахтна душваъ Ибрагьим яшамиш гъахьнийи, хъасин – Исакь[+]. 28Исакь варжна миржцӀур йисан яшамиш гъахьну. 29Думу лап кьабишнаъди, уьмрихъди ацӀну гъакӀну ва чан абйирихьна гъушну. Исакь чан баяр вуйи Исавдина Якьубди кивнийи[+].

### 36


Исавдин наслар

1Магьа Исавдин – дугъаз Эдумра кӀуйи – тухмикан ихтилат[+]. 2Исавди чаз хананей дишагьлийир дитнийи. Дурарикан сар хпир хеттжви Элундин риш Ада вуйи, кьюрпир – хиввейжви Цивеундин хтул ва Анагьдин риш Угъливам вуйи. 3Гьацира дугъу чаз, Неваютдин чи вуйи Исмаилин риш Басемат дитнийи[+]. 4Адайикан Исавдиз Элифаз гъахьнийи, Басематдикан – Реуэл, 5хъа Угъливамдикан – Яуш, Ялам ва Кюрей. Мурар Исавдиз Ханаандиъ чан хпарикан гъаши баяр вуйи.

6Исав, чав Ханаандиъ уч гъапӀу вари девлет хьади, чан гъардаш Якьубдин багарихьан гьудучӀвну, жара уьлкейиз удучӀвну гъягъюру. Дугъу чахьди вари мутму, малар-марччарин лижар-сюрйир, чан вари адмийир, чан хпар, баяр, шубар гъурхнийи. 7Му кьюрид чвйириз гьадмукьан мутму айики, сарун дурар кьюридра чиб али жилиин улуршури имдайи. Дурарихьан сатӀиди яшамиш хьуз шули адайи: жил кьюридин мал-къарайиз гьубкӀри имдайи. 8Исав Сеир дагъдихь ерлемиш шулу. Исавдиз Эдумра кӀури шулу.

9Магьа эдумарин аьхю аба, Сеир дагълариъ яшамиш гъаши Исавдин тухмикан ихтилат. 10Исавдин баяр: Элифаз – Адайикан вуйи Исавдин бай, ва Реуэл – Басематдикан вуйи Исавдин бай. 11Элифаздин баяр: Теман, Умар, Цефу, Гатам ва Кеназ. 12Элифаздин бицӀину хпир Тимнайи Элифаздиз Амалек кӀуру бай хуру. Мурар Адайикан вуйи Исавдин худлар вуйи. 13Реуэлин баяр: Нахат, Зерах, Шамма ва Миза – мурар, Басематдикан вуйи Исавдин худлар вуйи. 14Цивеундин бай Анагьдин риш Угъливамдикан Исавдиз Яуш, Ялам, Кюрей гъахьнийи.

15Магьа Исавдин насларин ханар: Исавдин сарпи бай Элифаздин наслар: Теман, Умар, Цефу, Кеназ, 16Кюрей, Гатам ва Амалек. Дурар Эдумдиъ яшамиш шулу. Дурар Адайин худлар, Элифаздин наслар вуйи. 17Исавдин бай Реуэлин баяр: Нахат, Зерах, Шамма, Миза. Дурар Эдумдиъ яшамиш шулу. Дурар Исавдин хпир Басематдин худлар, Реуэлин наслар вуйи. 18Угъливамдикан вуйи Исавдин наслар: Яуш, Ялам ва Кюрей – мурар, Анагьдин риш, Исавдин хпир вуйи Угъливамдилантина гъахьи ханар ву. 19Гьамцдар ву Исавдин (яни – Эдумдин) наслар ва дурарин ханар.

20Гьадму уьлкейиъ яшамиш гъаши хоррейжви Сеирин баяр: Лутан, Шувал, Цивеун, Анагь,[+] 21Дишун, Эцер ва Дишан. Мурар, Эдум уьлкейиъ яшамиш гъахьи хоррейжви Сеирин насларин ханар ву. 22Лутандин баяр Хури ва Хемам вуйи. Тимна Лутандин чи вуйи. 23Шувалин баяр: Алван, Манахат, Гевал, Шефу ва Унам. 24Цивеундин баяр: Ай ва Анагь. Му Анагь, чав чпин адаш Цивеундин дажйирихъ хъайиган, чюлиъ чаз мани штар айи булагъ гъибихъу Анагь ву. 25Анагьдихъ Дишун кӀуру бай ва Угъливам кӀуру риш хъайи. 26Дишундин баяр: Хемдан, Эшбан, Итран ва Керан. 27Эцерин баяр: Билхан, Зааван ва Акан. 28Дишандин баяр: Уц ва Аран. 29Хорреярин ханар: Лутан, Шувал, Цивеун, Анагь, 30Дишун, Эцер ва Дишан. Мурар Сеир жилариин яшамиш гъахьи хорреярин ханар ву.


Эдумдин паччгьар

31Магьа израилариз паччгьар хьайиз, Эдумдин аьхювал апӀури гъахьи паччгьар. 32Сифте Эдумдиъ Беурин бай Бели паччагьвал апӀури гъахьну. Хъа дурарин меркездиз Динхава кӀури гъахьну. 33Бел гъачӀиган, дугъан йишвʼин, Буцрайиан вуйи Зерахдин бай Явав паччагь гъахьнийи. 34Явав гъачӀиган, Темандин насларин уьлкейиан вуйи Хушамдикан паччагь гъахьнийи[+]. 35Хушам гъачӀиган, мидьянар Муав дюзенериъ дагъитмиш гъапӀу Бедаддин бай Хададдикан паччагь шулу. Дугъан меркездиз Авит кӀуйи. 36Хадад гъачӀиган, Масрекийиан вуйи Самлайи паччагьвал апӀуру. 37Самла гъачӀиган, нирин гъвалахъ хъайи Рехувутдиан вуйи Шаули паччагьвал апӀуру. 38Шаул гъачӀиган, Ахбурин бай Баал-Хананди паччагьвал апӀуру. 39Ахбурин бай Баал-Ханан гъачӀиган, Хадари паччагьвал апӀуру. Дугъан меркездиз Пау кӀуйи. Хъа дугъан хпириз Мехетавел кӀуйи. Мехетавелин дадайиз Матред кӀуйи, хъа Матреддин адашдиз Мезахав кӀуйи.

40Магьа Исавдин насларикан гъахьи, чпин тухмарин, чиб яшамиш гъаши йишварин жа-жаради вуйи ханарин ччвурар: Тимна, Алва, Ятет, 41Угъливам, Элагь, Пинун, 42Кеназ, Теман, Мивцар, 43Магдиэл, Ирам. Гьацдар ву Эдумдин ханар ва дурарин хилиъ ади гъаши йишварин ччвурар. Эдумарин аьхю аба Исав вуйи.

### 37


Юсуфдин нивкӀар

1Якьуб чан адаш гъурабади яшамиш гъаши Ханаан уьлкейиъ яшамиш шулайи.

2Магьа Якьубдин тухмикан ихтилат.

ЙицӀиургуд йисаъ айи Юсуф, чан дархи чвйирихъди, дурариз кюмек апӀури, марччарихъ хъайи. Чвйир дугъан адашдин Зилфи ва Билха кӀуру лукӀ хпарикан духьнайидар вуйи. Юсуфди дархи чвйирикан чпин адашдиз чӀуруди ктибтури шуйи. 3Израилиз (Якьубдиз) чан баяригъ варитӀан ккунир Юсуф вуйи, фицики Юсуф чан адаш кьаби гъашиган бабкан гъахьир вуйи. Гьаддиз Юсуфдиз багьади дабалгнайи ккурттра гъибирхнийи. 4Гъардшариз Юсуф, чпин адашдиз варитӀан ккунир вуди гъяркъган, думу даккун гъахьнийи ва гьаддиз дугъахъди чвйири аькьюллуди гафаркьан апӀури шулдайи.

5Саб ражари Юсуфдиз нивкӀ рябкъюру. Дугъу дидкан чвйириз ктибтуру, хъа дурариз думу имбубтӀан артухъ даккун шулу. 6Дугъу дурариз гъапи:

– Хъебехъай, узуз фициб нивкӀ гъябкънуш. 7Ухьу хутӀлиъ дяхнин шилар йитӀури айхьа, ва саб дупну йиз шил за дубхьну дийибгъуру, хъа ичв шилар дидлан илтӀикӀуру ва йизубдиз икрам апӀуру.

8Чвйири дугъаз гъапи:

– Увуз учʼин паччагьвал апӀуз ккунди айвуз? Учу яв хликк ккади хьидийин?

Дурариз думу имбубтӀан артухъ даккун гъахьнийи, гьаз гъапиш дугъан нивкӀ ва ктибту ихтилат чвйириз кьабул гъабхьундайи.

9Дугъаз сабсана нивкӀ рябкъюру ва дидканра Юсуфди чвйириз ктибтуру:

– Хъебехъай, узуз сабсана нивкӀ гъябкъюнзуз: му ражари узуз ригъди, вазли ва йицӀисаб хядру икрам гъапӀунзуз.

10Дугъу нивкӀкан неинки чвйириз, хъа адашдизра ктибтнийи. Адашди дугъаз тягьнара гъивнийи:

– Рякъюрвуз увузра нивкӀар. Учу: узу, яв дадайи ва яв чвйири дуфну увуз жилиинакьан икрам апӀур кӀури хиял вуяв?

11Чвйириз дугъкан хъял кайи, хъа адашди му гьядиса кӀваин гъитнийи.


Чвйири Юсуф масу тувуб

12Чвйир, адашдин марччарин сюрйир хъаъну, Шехемдин багарихьнакьан душнайи. 13Израили Юсуфдиз гъапи:

– Яв чвйир марччарихъ Шехемдин багарихьна душнайиваликан аьгъявуз, узуз уву дурарихьна гьауз ккундазуз.

– Узу гьязур вуза, – жаваб туву Юсуфди[+].

14Адашди дугъаз гъапи:

– Душну, яв чвйир, марччарин сюрйир – вари сагъ-саламатди вуш аьгъю апӀин ва узуз жаваб хьади гъач.

Дугъаз адашди му табшуругъ Хеврон дерейиъ имиди тувнийи. Юсуф Шехемдиз гъушу[+]. 15Думу душван чюллериъ, сар рякъюъ айи кас алахъайизкьан, ургну гъузнийи. Думу касди Юсуфдихьан гьерхру:

– Фу абгурава?

16Юсуфди:

– Узу йиз чвйир агураза, – гъапи. – ТӀалаб вуйиз, йип узуз, чпин сюрйирра хъади дурар наан гъяркъюнвуз?

17– Дурар мушвʼан гъушну, – жаваб туву рякъюъ айири. – Узуз, дурари: «Дотандиз гъягъидихьа», кӀури гъеебхьунзуз.

Юсуф чвйирин шилнаъди гъушу ва дурар дугъаз Дотандихъ гъидихъу[+]. 18Чвйириз Юсуф ярхлаан гъяркънийи ва думу, багахь хьайиз, йивну йикӀуз гьял гъапӀнийи.

19– Гьатмагьа, гъюра думу нивкӀархъан! – кӀуру дурари чиб-чпиз. 20– Гъачай, думу йивну йикӀидихьа ва деебццнайи гъуйдизди ипдихьа, хъа думу вягьши гьяйванатди гъипӀну, пидихьа. Гьеле лигурхьа, дугъан нивкӀарикан фу шулуш.

21Мицдар гафар гъеерхьу Рувим Юсуфдихъанди хъюгъру ва дурариз гьамци кӀуру:

– Ваъ, думу йивну йикӀидархьа.

22Дугъу давам гъапӀу:

– Ифи муудубзанай. Думу гьамушваъ, къуру чюллериъ айи гьатму гъуйдиъ, итай, аммаки дугъʼина хил за мапӀанай.

Рувимдиз, Юсуф дурарин ниятариккан ккадаъну, чпин адашдихьна кьяляхъ гьауз ккунди айи.

23Юсуф чвйирихьна хъуркьиган, дурари Юсуфдилан гьадму багьади дабалгну дибирхнайи ккуртт уьлчӀюбгъюру 24ва думу учв гъуйдизди ипру. Гъуйи шид адарди ичӀиб вуйи. 25Дурариз, уьл ипӀуз деубси, Галааддианмина гъюрайи исмаиларин (дурариз мидьянарра кӀури гъахьну) ариш-веришчйирин девйирин сюри рябкъюру. Дурарин девйир Египетдиз гъахурайи ицци ниар хъайи укӀарин, мялгьямарин ва аьтрарин гъагъарихьди алацӀнайи.

26Ягьудайи чвйириз гъапи:

– Ухьуз ихь гъардшин ифи удубзну, думу йивну йикӀуб жиниди гъибтбакан фу хайир ахъа? 27Ариш-веришчйириз масу тувиш ужу шул, дугъʼина хил за апӀубра рубкьидар; фици вушра думу ихь гъардаш дарин, ихь йикк ва ифи дарин.

Гъардшар дугъахъди рази гъаши[+].

28Ариш-веришчйир багхьантина гъярайиган, гъардшари Юсуф гъуйдиан адагъну, къаб шекел[*] арсрахъ ариш-веришчйириз масу тувру. Ариш-веришчйири думу Египетдиз гъахуру.

29Гъуйдихьна кьяляхъ хътаку Рувимдиз Юсуф душваъ имдарди рябкъюру ва дугъу чаин али палтар чӀяргъюру. 30Думу чвйирихьна гъюру:

– Бай душваъ имдар! Гьамус гьапӀзакӀан? – кӀуру.

31Дурари, Юсуфдин гьадму ккуртт гъадабгъну, цӀигь дубккну, ккуртт дидин ифдиан апӀуру. 32Хъа ифдиан дапӀнайи, багьади дабалгну дибирхнайи думу ккуртт адашдихьна гъабхуру ва кӀуру:

– Магьа фу учуз гъибихънуш. Лиг, гьаму яв балин ккуртт дарин?

33Дугъаз аьгъю шулу ва гьарай апӀуру:

– Му ккуртт йиз балинуб вуйиз! Думу вягьши гьяйванатди гъитӀну! Валлагь, Юсуф парчйир гъапӀну!

34Якьубди, дерднан лишан вуди, чаин али палтар чӀяргъюру, ирин парчи хъибиржну, гизаф йигъари балихъ ишуб-гъам зигури гъузру. 35Думу ккарцуз дугъан вари баяр-шубар гъюру, аммаки дугъаз чан дерд яваш апӀуз ккунди адайи. Дугъу кӀуйи:

– Ваъ, узу йиз балихьна тму дюнʼяйиз гъягъяйизкьан дерд зигури хьидиза!

Гьамци адашди чан балихъ дерд зигури гъахьнийи.

36Хъа ариш-веришчйири чпин нубатнаъ Юсуф Египетдин паччагь фяряуьн уьрхру эскрарин аьхюр вуйи Патифариз масу тувнийи.

### 38


Ягьудана Тамар

1Думу вахтари Ягьуда, чан чвйир гъитну, Адуллам йишвʼан вуйи Хира кӀурурин багахь яшамиш хьуз хъюгънийи. 2Душваъ думу Шуай кӀуру сар хананей жвуван шурахъди таниш гъахьну. Дугъу думу риш чаз хпирди гъадагъуру ва гьадгъвахъди шулу. 3Хпирик бицӀир киршру, ва дурариз бай шулу. Дугъʼин чпин адашди Эр кӀуру ччвур иливуру. 4Хпир сарсануриз гъагъдиъ шулу ва гъахьи балʼин Онан кӀуру ччвур иливуру. 5Дугъаз сарсана бай шулу. Дугъʼин Шелагь кӀуру ччвур иливуру. Ягьудайиз му бай Хезиб кӀурушваъ гъахьнийи.

6Ягьудайи чан сарпи бай Эриз Тамар кӀуру риш швушвди хуру. 7Аммаки Эр РАББИЙИН улихь гуннагькар кас вуйи, ва РАББИЙИ думу аьжализ тувнийи.

8Гьадмуган Ягьудайи Онандиз кӀуру:

– Уву, яв гардандиъ айи буржи тамам апӀин, яв чвуччвун хпир увуз дитдихьа: яв чвуччвун насил артмиш апӀин.

9Онандиз дици дубхьну ккунди адайи, гьаз гъапиш дугъаз шлу бицӀидар чан наслиъ ваъ, хъа чвуччвун наслиъ шлуб агъяйи. Гьаддиз дугъу, чвуччвун хпирихъди гьар ражари сатӀи шлубкьан бицӀир даршлуси апӀуйи. 10Дугъу бицӀир даршлуси апӀуб Заанурин улихь гуннагь ляхин вуйи, гьаддиз Дугъу Онанра аьжалихьна тувнийи.

11Гьадмуган Ягьудайи чан швушв Тамариз гъапи:

– Йиз бай Шелагь аьхю шайиз, ачӀни хпирди яв адашдин хулаъ гъуз.

Дугъу мици, чвйирин кьяляхъди Шелагьра диликӀри дупну, фикир дапӀну гъапиб вуйи.

Тамар чпин адашдин хулаз яшамиш хьуз гъягъюру. 12Гизаф вахт улдубчӀвбалан кьяляхъ Ягьудайин хпир, Шуайин ришра йикӀуру. Саламдин йигъар улдучӀвбалан кьяляхъ, Ягьуда чан марччар ултӀукъурайи адмийирихьна Тимна кӀурушваз гъягъюру. Дугъахъди чан дуст адуллам жви Хирара гъягъюру.

13Тамариз гьамциб хабар гъюру:

– Яв сижар-аба чан марччар ултӀукъуз Тимнайиз гъягъюра.

14Думу, чаин али ачӀни хпирвалин палтар илдитну, учв аьгъю даршуз машра кмиди ккебкну, лицру дишагьлийин жара палтар алахьну, Тимнайиз гъягъру рякъюхъ хъайи Энаимдиъ учӀврушван урнарихъ деъру. Тамари му ляхин, Шелагь аьхю духьну дяркъну, учв дугъаз хпирди гъахури адруган, гъапӀуб вуйи.

15Ягьудайиз дишагьли рякъюру ва думу лицру дишагьлиси гьисаб апӀуру, гьаз гъапиш дугъан маш ккебкнайи. 16Ягьудайи, чан рякъ гъибтну, думу дишагьлийихьна дуфну дугъаз гьамци кӀуру:

– Гъач, увухъди хьуз ккундузуз.

Гьелбетда дугъаз думу чан швушв вуйиб аьгъдайи.

Хъа дишагьлийи гьерхру:

– Узухъди хьузди уву узуз фу тувурва?

17Дугъу:

– Узу увуз йиз сюрйиригъян саб мудур тувдизавуз, – кӀуру.

Дишагьлийи гьерхру:

– Мудур узухьна рубкьайиз уву узуз фу аманат апӀидива?

18Дугъу кӀуру:

– Узу увуз фу аманат апӀузахъа?

Дишагьлийи:

– Яв ччвур кайи яв гардандиъ айи мугьурна, яв хилиъ айи яв маргъ, – гъапи.

Ягьудайи мурар вари дугъахьна тувру ва дугъахъди сатӀи шулу. Хъа дишагьлийик дугъкан бицӀир киршру. 19Мушвʼан гъушу Тамари чаин али палтар илдитну, хъана ачӀни дишагьливалин палтариъ учӀвру.

20Чан нубатнаъ, Ягьудайи думу дишагьлийиз, чан аманат гъапӀдар кьяляхъ дисбан бадали, чан Адуллам йишвʼан вуйи чан дустрахьди мудур хътапӀуру, амма дустраз думу дишагьли гъидихъундайи. 21Дустру душван агьалйирихьан гьерхру:

– Наши Энаимдин урнарихъ деънайи гьадму лицру дишагьли?

Дурари жаваб туву:

– Мушваъ саркьан лицру дишагьли гъяркъюндарчуз.

22Думу Ягьудайихьна кьяляхъ гъюру:

– Узуз думу гъидихъундарзуз, ва гьадушван агьалйирира: «Мушваъ учуз саркьан лицру дишагьли гъяркъюндарчуз», – гъапнийи.

23Ягьудайи гъапи:

– Гъит чахь гъубзуб чаз ибшри, даршиш ухькан ул кдипиди. Узу дугъаз мудур хътапӀунза, гьамус думу гъидихъундар кӀури йиз фу тахсир ахъа?

24Шубуб вазлилан Ягьудайиз:

– Яв швушв Тамар, гьяясузвалин рякьюъ ахъну, гъагъдиъ духьна, – кӀуру.

Ягьудайи:

– Дидисну думу цӀигъ ургай! – пну буйругъ тувру дугъу.

25Дидисну хулʼан адагъурайиган, дишагьлийи сижар-абайиз гьамцдар гафар хътауру:

– Узук кайи бицӀир гьаму мутмйирин эйсийикан вуйиз.

Ва давам апӀуру:

– Лиг, аьгъю хьибдивуз, шлин вуш гьаму мугьурна маргъ?

26Ягьудайиз чан мутмйир аьгъю шулу ва:

– УзутӀан му гьякь ву, гьаз гъапиш узу думу йиз бай Шелагьдиз швушвди дитундайза, – кӀуру.

Ягьуда думу дишагьлийихъди гьадму сабантӀан гъахьундайи.

27БицӀидар шлу вахт хъубкьиган, Тамарик кьюр бай – кӀюдюхрар кайиб аьгъю шулу. 28Дугъу бицӀидар апӀурайиган, дурарикан сану бицӀири чан хил итӀибгъуру, гьадмуган ганабабу дугъан хилихъ элвен мурсул хъибтӀру ва кӀуру:

– Му сарпирди гъашир ву.

29Аммаки бицӀири чан хил айитӀинди кьяляхъ зигуру, хъа тмунур удучӀвуру. Ва гьадмуган ганабабу кӀуру:

– Уву фици утӀурччвунва?

Гьаддиз дугъʼин Перез («утӀурччвур») кӀуру ччвур иливуру. 30Хъасин хилихъ элвен мурсул хъайир удучӀвуру ва дугъазра Зерагь («уьру Ахсрар») ччвур тувру.

### 39


Юсуф ва Патифарин хпир

1Юсуф Египетдиз хуру ва фяряуьн уьрхру эскрарин аьхюр вуйи египетжви Патифари ариш-веришчйирихьан думу масу гъадагъуру[+].

2РАББИ Юсуфдихъди хъайи. Египет жвуван, чан аьхюрин, хулаъ яшамиш шули Юсуфди, хъуркьувалар гъазанмиш апӀурайи. 3Дугъан аьхюриз, РАББИ Юсуфдихъди хъайиб, дугъу апӀру гьарсаб ляхниъ РАББИЙИ дугъаз хъуркьувал туврайиб, рябкъюрайи. 4Патифариз Юсуф кьабул шулу ва дугъкан чан сарпи гъуллугъчи апӀуру. Патифари думу чан хулан ва девлетнан аьхюрди дерккру ва вари мулк-девлет дугъан хилиъ ивру. 5Патифари чан хулан ва девлетнан аьхюрди думу дерккхъанмина, РАББИЙИ дугъан хал, Юсуф бадали, ужувлакк ккипнийи. РАББИЙИН ужʼвал Патифарин варибдиин алийи – гьам хян-хулʼин, гьам хяр-хутӀлиин. 6Гьаддиз дугъу чаз айиб вари Юсуфдин хилиъ ивнийи. Патифарин вари гъайгъушнар ккудуркӀнийи, дугъаз гъубзрайиб анжагъ ипӀубтӀан дайи.

Юсуф жандинра, машнанра уччвур вуйи. 7Ва саб вахтналан чан аьхюрин хпирин Юсуфдихъ ул шулу, хъа кӀуру:

– Узухъди йихь!

8Аммаки дугъу гьамци кӀуру ва рази шулдар:

– Узу имиди, йиз аьхюриз сабдиканра фикир апӀуб лазим дар. Вари чаз айиб йиз хилиъ ивна. 9Му хулаъ узу варитӀан аьхюрди дерккназу. Йиз аьхюри узухьна, чан хпирин ктарди, варибдин аьхювал тувна. Уву дугъан хпир вува. Фици узхьан гьациб, зурба вуйи пис ляхин ва Заануриз къаршу гуннагь апӀуз шулу?

10Аьхюрин хпири гьеле дугъаз гьар йигъан чахъди йихь кӀури гъахьнушра, Юсуф дугъахъди хьуз рази гъахьундайи.

11Саб ражари, ляхин ади, Юсуф чан аьхюрин хулаз гъюру. Хуландарикан хулаъ фужкӀара адайи. 12Дишагьлийи, дугъан ккурттарихъан хъичӀирхну:

– Узухъди дахъ! – кӀуру.

Амма Юсуф, чан зиълан ккуртт дугъан хиларигъ гъибтну, учв гъютӀурччвну, гьергру. 13Чан хиларигъ ккуртт гъибтну, Юсуф гьергну гъушуб дябкъну, 14дишагьлийи хулан гъаравшариз дих дапӀну кӀуру:

– Лигай, гьаму жугьуд йиз жилири ухьухьна ихь хулаз духна, хъа дугъу ухьу биябур апӀура! Дугъаз, мина дуфну узухъди дахъуз ккун гъабхьну, хъа узу чӀигъар апӀуз хъюгъюнза, 15хъа думу, йиз чӀигъарихьан гучӀ дубхьну, чан ккуртт гъибтну гьергну гъушну.

16Хпири Юсуфдин ккуртт, дугъан аьхюр хулаз гъяйизкьан хилиъ дибисну гъибтнайи. 17Дугъазра дугъу му гьядиса гьамци ктибтнийи:

– Уву ухьухьна хъади гъафи гьадму жугьуд лукӀраз, узухьна дуфну, узу нянайикк ккитуз ккун гъабхьну, 18хъа узу чӀигъар апӀуз хъюгъиган, чан ккуртт узухь гъибтну, учв гьергну гъушну.

19Дугъан аьхюр хпирин ихтилатнахъ хъпехъуру. Хпири кӀуру: «Магьа яв лукӀру узкан гъапӀуб». Дугъаз ижмиди хъял гъюру 20ва, Юсуф дидисну, паччагьдин дустагъдиъ итру. Гьамци Юсуф дустагъдиъ ахъру.

21Душваъра РАББИ гьадгъвахъди хъайи. РАББИЙИ дугъаз рягьимлувал ва дустагъдин аьхюрин ихтибарлувал тувнийи[+]. 22Дустагъдин аьхюри Юсуф, дустагъдиъ итнайи варидарин зиин аьхюрди дерккнийи ва дугъу дустагъдин вари ляхнарихъанди жавабра тувуйи. 23Юсуфдиин, хъугъʼвал дапӀну, илипнайи ляхнин гьякьнаан дустагъдин аьхюриз фикиркьан ктайи, гьаз гъапиш, РАББИ Юсуфдихъди хъайи ва вари ляхнариъ дугъаз хъуркьувалар гьауйи.

### 40


Юсуфди нивкӀарин мяна ктибтуб

1Гьадму гьядисйир духьну сацӀиб вахтналан фяряуьндин чяхрарин аьхюрикан ва фяряуьндиз уьл убжрударин аьхюрикан, чпин агъайин – фяряуьндин улихь тахсрар ктахьнийи. 2Фяряуьндиз чан кьюр гъуллугъчийикан – чяхрарин аьхюриканна уьл убжрударин аьхюрикан хъял гъюру 3ва дурар, паччагь уьрхру эскрарин аьхюрин хулаъ айи, Юсуф итнайи дустагъдиъ итру. 4Кьюридинра гъайгъу зигбан бадали, эскрарин аьхюри дурар Юсуфдин хиликкна тувнийи. Юсуф дурарин гъайгъушнаъ учӀвнийи.

Дустагъдиъ итну сацӀиб вахтналан 5дурариз кьюридизра – фяряуьндин чяхраринна уьлин аьхюдариз – сад йишван нивкӀар рякъюру. Дурариз гъяркъю гьарсаб нивкӀуъ чан мяна айи.

6Хъа йигъан гьиринган дурарихьна гъафи Юсуфдиз дурар фти-вуш пашман дапӀнади рякъюру. 7Чахъди чан аьхюрин хулаъ айи дустагъдиъ айи фяряуьндин гьадму гъуллугъчйирихьан Юсуфди гьерхру:

– Гъи гьаз мици пашманди ачва?

8– Учуз кьюридизра нивкӀар гъяркъюнчуз, – жаваб тувру дурари, – хъа дурарин мяна ктибтуз шлур мушваъ адар.

Юсуфди гъапи:

– Анжагъ ЗаанурихьантӀан шулдар инсанарихьди нивкӀарин мяна ачухъ апӀуз гъитуз. Кидитай ичв нивкӀар узуз[+].

9Чяхрарин аьхюри Юсуфдиз чан нивкӀ ктибтуру:

– Узуз нивкӀукди тӀумтӀин шир гъябкъюнзуз. 10Дидʼин шубуб циркил алийи. Ширну кьюкьяр гъапӀубси, дишла кюкю адабшвуру ва кюкйирра тӀумтӀин кабариз илтӀикӀуру. 11Йиз хилиъ фяряуьндин чяхрин кӀарч айиз. Узу, тӀумтӀар гъадагъну, тӀумтӀун шид чяхрин кӀарчназди кючӀюкьну, думу кӀарч фяряуьндин хилиз тувунза.

12– Магьа дидин мяна, – кӀуру Юсуфди. – Шубуб циркил – шубуд йигъ ву. 13Шубуд йигълан фяряуьнди уву за апӀиди ва яв муганайиздин гъуллугъниин дерккдиву. Уву фяряуьндиз, фяряуьндин чяхрарин аьхюр вуйи вахтариси, чан чяхрин кӀарч хидива. 14Думу ужуб вахт гъафиган, миннат апӀуразавукан, узу кӀваин апӀинава: узкан фяряуьндиз, узу дустагъдиан адаъбан бадали, узхъанди гаф йипава. 15Узу гужназ жугьдарин жиларилан гъурхунзу ва мушваъра, дустагъдиъ итузкьан, гъапӀуб фукӀара адариз.

16Уьл убжрударин аьхюри, Юсуфди сабпи нивкӀун мяна хайирназ ктибтуб дябкъну, кӀуру:

– Узузра нивкӀ гъябкъюнзуз. Йиз кӀулʼин шубуб гъярзинка иливнайи. 17Зиин алибдиъ фяряуьндиз гьар жюрейин дуржнайи итӀрудар айиз, аммаки йиз кӀулʼин али гъярзинкайиан дурар жакьвари удуйи.

18– Магьа дидин мяна, – кӀуру Юсуфди, – шубуб гъярзинка – шубуд йигъ. 19Шубуд йигълан фяряуьнди увура за апӀиди – яв кӀул алдабтӀиди, хъа яв жандак маргълиин улубччвиди, ва жакьвари думу убдиди.

20Фяряуьнди шубудпи йигъан, учв бабкан гъахьи йигъаз бахш вуди, чан гъуллугъчйириз шадлугъар ккергъру. Дурарин улихьна дугъу дустагъдиан чяхраринна уьл убжрударин аьхюдар хуз гъитру[+]. 21Чяхрарин аьхюр чан ляхниин дерккру, ва дугъу фяряуьндин хилиъ чяхрин кӀарч ивру. 22Хъа уьл убжрударин аьхюр, Юсуфди гъапиганси, маргълиин улурччвуру[+].

23Аммаки чяхрарин аьхюри Юсуфдикан кӀваинкьан гъапӀундайи. Дугъаз Юсуф кӀваълан гьархнийи.

### 41


Юсуфди фяряуьндин нивкӀарин мяна ктибтура

1Кьюд йис гъябгъюру. Фяряуьндиз нивкӀ рябкъюру: думу Нил нирин гъирагъдихъ дийигънади шулу. 2Ва магьа, нирʼан ургуб хюни за шулу – сакӀлидар, чагъидар – ва дурари чӀеэригъ укӀ ипӀуз хъюгъру. 3Дурарин кьяляхъди Нилиан ургубсана хюни удучӀвуру – лигуз ранг алдрудар, услидар ва дурар гьатмунударин багахьна душну дийигъуру. 4Лигуз ранг алдру ва усли хюнйири сакӀли ва чагъи хюнйир итӀуру. Гьаму вахтна фяряуьн хъиргру.

5Думу хъана ахуру. Дугъаз жара нивкӀ рябкъюру: ургуб дяхнин кӀулар – ужудар, ацӀнайидар – саб кьаблиин алидар. 6Дурарин кьяляхъди ургубсана кӀул аьхю шулу – зяифдар ва мани-къур ригъ гьудубчӀврушвхъанди гъюру микӀлу улургнайидар. 7Зяиф дяхнин кӀулари ужунудар ва ацӀнайидар хътӀюркьюру. Гьаму вахтна фяряуьн хъиргру, лигуруш, му нивкӀтӀан дайи.

8ГвачӀинган дугъак гъалабулугъ кабхъру. Дугъу Египетдин вари фалчйир ва аьяндрар уч апӀуру ва чан нивкӀар дурариз ктитуру, амма сарихьанра дурарин мяна ачухъ апӀуз шулдар[+].

9Гьадмуган чяхрарин аьхюри фяряуьндиз кӀуру:

– Йиз тахсир кӀваин шулайиз. 10Саб ражари фяряуьндиз чан гъуллугъчйирикан хъял гъафнийи, гьаддиз узуна уьл убжрударин аьхюр, эскрарин аьхюрин хулаъ айи дустагъдиъ итнийчу. 11Узузра, дугъазра сатӀиди сад йишван нивкӀар гъяркъюнчуз, гьарсаб нивкӀ чан мяна айиб вуйи. 12Душваъ учухъди эскрарин аьхюрин гъуллугъчи, сар жигьил жугьуд, хъайчухъди. Дугъаз ич нивкӀар ктитнийча ва дугъу дурарин мяна ачухъ гъапӀнийчуз: гьарсаб нивкӀ гьапӀруб вуш гъапнийчуз[+]. 13Дугъу гъапибси вари гъабхьнура вуйи: узу муганайиздин гъуллугъниин дерккнийи, хъа уьл убжрударин аьхюр маргълиин улурччвнийи.

14Фяряуьнди Юсуф хуз гьаъру. Гьяракат дапӀну думу дустагъдиан адауру. Дугъан маш-кӀул къайдайиз хуру, палат гьюдюхюру ва фяряуьндин улихь духну дерккру.

15Фяряуьнди Юсуфдиз гъапи:

– Узуз нивкӀ гъябкъюнзуз, амма сарихьанра дидин мяна ктибтуз шуладар. Хъа узуз, уву нивкӀарин гъавриъ ахърур ва дурарин мяна ачухъ апӀуз шлур ву кӀури, деебхьназуз.

16Юсуфдира:

– Узу ваъ, хъа Заанури фяряуьндин нивкӀарин гъавриъ ахъуз ва дугъаз ужʼвалин жаваб тувуз кюмек апӀиди, – гъапи[+].

17Фяряуьнди Юсуфдиз:

– Узуз, узу Нилин гъирагъдихъ дийигъну гъяркъюнзуз, 18ва саб дупну нирʼан чагъи ва сакӀли ургуб хюни за шулу ва чӀеэригъ укӀ ипӀуз хъюгъру. 19Дурарин кьяляхъди ургуб жара хюнира за гъаши – кӀурбар азагнайидар, услидар ва гьаци хявидар, йиз уьмриъ мегьел дицистар Египетдин жилариин гъяркъюр дарза. 20Усал ва хяви хюнйири сифте удучӀву ургуб чагъи хюнйир гъитӀнийи. 21Гьамци гъитӀнийишра, мурари тмундар гъитӀну кӀури, сарихьанра пуз хьибдайи, гьаз гъапиш дурар чпин гьаци, сифтеси хявиди гъузнийи. Гьаму арайиъ узу хъиргнийзу. 22Хъасин узуз, саб кьаблиин ужуб тумру ацӀнайи ургуб дяхнин кӀул алди гъябкъюнзуз. 23Дурарин кьяляхъди ургуб жара кӀулар ктучӀвнийи. Дурар деерццнайидар, зяифдар ва мани-къур ригъ гьудубчӀврушвхъанди гъюру микӀлу улургнайидар вуйи. 24Зяиф кӀулари тухъ кӀулар хътӀюркьнийи. Узу дидкан фалчйириз гъапунза, хъа сарихьанра мяна ктибтуз гъабхьундар.

25Юсуфди фяряуьндиз гъапи:

– Фяряуьндин му кьюб нивкӀун мяна саб ву. Заанури фяряуьндиз, Чав гьапӀуз ккаш, улихьмиди ачухъ апӀура. 26Ургуб ужуб хюни – мурар ургуд йис, ва ужуб дяхнин ургуб кӀулра – ургуд йис. Му нивкӀарин мяна саб ву. 27Кьяляхъди гъафи ургуб усал ва лигуз ранг алдру хюнйир – мурар ургуд йис, ва гьаци мани-къур ригъ гьудубчӀврушвхъанди гъюру микӀлу улургнайи, зяиф ургбиб кӀуларра – мурар гаш абхъру ургуд йис ву.

28Узу фяряуьндиз гъапиганси, Заануриз Чав апӀуз ккайибдикан фяряуьндиз улупуз ккунди а. 29Египетдин вари жилариина гизаф бегьер хру ургуд йис улубкьура, 30хъа дурарин кьяляхъди гаш абхъру ургуд йис гъиди. Думуган Египетдиъ вари булвал кӀваълан гьархди ва гашʼвали жил гъяцӀал апӀиди[+]. 31Булвалин кьяляхъди гъюру гашʼвалиан, мугагьнайиздин тухъʼвал му жилиин кӀваълан гьархди, гьаз гъапиш гашʼвал гизаф писуб хьибди. 32Хъа фяряуьндиз нивкӀ кьюбан текрар хьуб, Заанури багарихьди гьаци шлуб Чав ижмиди гьял дапӀнайивал улупура.

33Гъит фяряуьнди фагьум-фикир хъайи адми агри ва Египетдин аьхюрди дерккри. 34Гъит фяряуьнди, гьюкуматдин варишвариъ гъуллугъчйир дерккри ва гьадму авадан ургуд йисандин арайиъ Египетдин бегьернан хьубпи пай мягьсул уч апӀри. 35Гъит гьадму авадан йисари чпин хилиъ абхъру вари сурсат уч апӀри ва фяряуьндин гьюкмиинди думу ризкь шагьрариъ уьбхри. 36Думу сурсат Египетдиъ абхъру ургуд йисандин гашʼвализ кюмек хьибди. Гьаци гъабшиган, инсанар гашʼвалиан йихидар.

37Фяряуьндиз ва вари дугъан гъуллугъчйириз му гафар кьабул гъаши. 38Фяряуьнди гъуллугъчйирихьан гьерхру:

– Дихъуринхъа ухьуз сарун Заанурин Рюгьну чан кӀваъ агъавал апӀурайи гьамцир кас[+]?

39Хъа фяряуьнди Юсуфдиз кӀуру:

– Эгер Заанури увуз му вари ачухъ дапӀнаш, сарун увутӀан фагьум-фикир хъайир адар. 40Узу уву йиз хулан аьхюрди дерккразаву. Вари йиз халкь яв буйругъариз мютӀюгъ хьибди. Анжагъ саб аьхювалин тахтниин узу увутӀан зина хьидиза[+].

41Фяряуьнди Юсуфдиз гъамцира гъапнийи:

– Лиг, узу яв хилиъ вари Египет ивраза.

42Дугъу чан тӀубхъан чан мугьур кайи тӀублан хътапӀу ва Юсуфдин тӀубахъ хъапӀу. Дугъу Юсуфдиин назук парчайин палат алабхьу ва гардандиъ гъизилин зунжур ипу[+]. 43Фяряуьнди Юсуфдихьна, чан гьюкуматдин кьюрпи инсандиз лайикь вуйи аьраба тувну. Юсуф гьадму аьрабайиъди гъягъруган, дугъан улихьди гъягъюри гъаши эскрари зарбди «Икрам!» кӀури шуйи. Гьамци фяряуьнди Юсуф вари Египетдин аьхюрди дерккнийи.

44Хъа фяряуьнди Юсуфдиз гъапи:

– Фяряуьн узу вушра, вари Египетдиъ яв ихтияр дарди гьич сарихьанра ришвузкьан хьибдар.

45Фяряуьнди Юсуфдиз Цафнат-Панах кӀуру ччвурра тувру ва дугъу дугъаз хпирди Аснат дитру. Аснат Гелиополь шагьриъ диндин гъуллугъчи Потиперайин риш вуйи.

Гьамци Юсуф, Египетдин вари жилилан ул илбицуз, рякъюъ учвӀру[+].

46Египетдин паччагь фяряуьндин гъуллугънаъ дийигъу вахтна Юсуфдин сумчӀур йис вуйи. Юсуф, фяряуьн гъитну, вари Египетдин жиларилан илдицуз, рякъʼин гъаши. 47Ургуд авадан йисари жили гъалин бегьер туву. 48Юсуфди Египетдиъ думу авадан ургуд йисандин вари мягьсул уч апӀуру. ХутӀлариан уч гъапӀу рузи багахь хьайи шагьриъ уьбхюз дивру. 49Юсуфди уч гъапӀу бегьер гьадмукьан вуйики – гьюлихъ гъумкьан. Дугъу дидин сан-гьисабкьан гъабхури имдайи, гьаз гъапиш думу гьисаб апӀуз даршлубкьан вуйи.

50Гаш йисар гъяйиз, Юсуфдиз Гелиополиъ диндин гъуллугъчи Потиперайин риш Аснатдикан кьюр байра гъахьнийи. 51Юсуфди чан сарпи бализ «Манас («кӀваълан гьауз гъитрур»), – кӀуру, – гьаз гъапиш Заанури узухьди вари йиз аьзабар ва йиз адашдин хал кӀваълан гьархуз гъитну». 52Кьюрпи бализ «Ефраим («бегьерлу хьуз гъитрур»), – кӀуру, – гьаз гъапиш, Заанури узу аьзабар гъизигу жилиин узу бегьерлу гъапӀну».

53Египетдин ургуд авадан йис аьхирихъна гъафи. 54Юсуфди улихьнаси гъапиганси, гашʼвалин ургуд йис ккергънийи. Гашʼвал вари жара жилариинра алабхънийи, амма ипӀруб анжагъ саб ЕгипетдиътӀан адайи[+].

55Египетдин жилиин гаш алабхъу. Адмийир ипӀруб ккун апӀури, фяряуьндиз ккарагуз хъюгъю, хъа фяряуьнди дурариз гъапи:

– Юсуфдихьна гъарахай ва гьадгъу кӀурубси апӀинай.

56Вари уьлке гашʼвалиъ абхъган, Юсуфди амбарханйир арццнийи, ва Египетдин агьлар ризкь масу гъадабгъуз гъюри гъахьнийи, гьаз гъапиш Египетдиъ яман гаш абхънайи.

57Вари уьлкйириан Египетдиз Юсуфдихьна ризкь масу гъадабгъуз гъюйи, гьаз гъапиш вари дюньяйиъ яман гаш абхънайи.

### 42


Юсуфдин гъардшар Египетдиз ризкь гъадабгъуз гъягъюб

1Якьубдиз Египетдиъ рузи айиб аьгъю гъабхьиган, дугъу чан баяриз кӀуру:

– Сар-сариз гьаз лигурачва?

2Хъа давам апӀуру:

– Узуз Египетдиъ рузи а кӀури деебхьназуз. Гъарахай, ухьу дарчӀиди гъузбан бадали, ухьуз рузи гъадабгъай.

3Юсуфдин йицӀур гъардаш Египетдиз ризкь гъадабгъуз гъягъюру, 4амма Вениамин, Юсуфдин багъри чве, Якьубди дурарихъди деетундайи, гьаз гъапиш дугъу гъапнийи:

– Нагагь фукӀа дугъаз гъабшиш…

5Гьамци имбударихъди Израилин (Якьубдин) баярра ризкь гъадабгъуз гъафнийи, гьаз гъапиш Ханаан жилариинра гаш алийи.

6Гьюкуматдин аьхювал апӀурайир Юсуф вуйи. Гьадму вуйи гьюкуматдиъ вари халкьдиз рузи масу туврайирра. Юсуфдин гъардшар гъафиган, дурари дугъаз жилиинакьан икрам гъапӀу[+]. 7Юсуфдиз гъардшар, гъяркъюбси, аьгъю гъаши, аммаки, чаз дурар аьгъдру мисал дапӀну, думу дурарихъди ижмиди улхуз хъюгъю.

– Наънан гъафидар вучва? – гьерхру дугъу.

– Ханаан жиларилан, – жаваб туву дурари, – ипӀруб гъадабгъуз.

8Юсуфдиз дурар аьгъю гъахьнийи, хъа гъардшариз думу аьгъю гъахьундайи. 9Дугъаз дурарикан вуйи чан нивкӀар кӀваин гъаши ва гъапи:

– Учву шпионар вучва! Учву ич гьюкуматдин зяиф йишвар агуз дуфнайидар вучва[+].

10– Уву фу кӀурава, агъа, – жаваб туву дурари, – яв лукӀар ипӀруб гъадабгъуз дуфнайидар ву. 11Учу вари сар адашдин баяр вуча. Яв лукӀар марцци касар ву, шпионар дар.

12Дугъу дурариз:

– Ваъ, учву ич гьюкуматдин зяиф йишвар агуз дуфнайидар вучва, – гъапи.

13Амма дурари гьамциб жаваб туву:

– Яв лукӀар, Ханаан жилариин яшамиш шулайи сар адашдин баяр – йицӀикьюр гъардаш вуча. БицӀинур адашдихъди хъми, хъа сарнур – сарун амдар.

14Юсуфди дурариз гъапи:

– Узу гъапнийзаки, учву шпионар вучва! 15Магьа гьамус узу учву ахтармиш апӀидизачву: фяряуьндин уьмриинди ху апӀураза, мина ичв бицӀину гъардаш дарфиди учву мушвʼан гъягърудар дарчва. 16Учвкан сар, чве хуз гъарахри, хъа имбудар дустагъдиъ деъди. Гьамци узу учву дюз кӀураш-кӀурадарш ахтармиш апӀидиза. Эгер дюз дарш, фяряуьндин уьмриинди ху апӀураза, учву якьин шпионар вучва! – гъапи.

17Хъасин дурар Юсуфди шубуд йигъазди дустагъдиъ иту.

18Шубудпи йигъан Юсуфди дурариз гъапи:

– Учву чӀивиди гъузуз, узу кӀурубси апӀинай. Узу Заанурихьан гучӀ хьади лицурайир вуза. 19Эгер учву дюз ксар вуш, гъит учвкан сар гьаму дустагъдиъ гъузри, хъа имбудар ичв гаш хизанариз рузи хьади гъарахри. 20Лигай гьа, ичв гафар гьякь хьузди ва учву чӀивиди гъузузди, ичв бицӀи гъардаш учву узухьна хъади дуфну ккунду.

Дурари гьаци гъапӀу.

21Чвйири чиб-чпиз гъапи:

– Рябкъру гьялнаан, Заанури ихь гъардшин жазайикк ккаънахьу. Дугъу ухькан аман-миннат апӀурайи вахтна дугъахъ хъпехъундайхьа ва магьа гьамус бедбахтвал ихь кӀулʼина гъафийихь.

22Рувимди гъапи:

– Узу учвуз гъапундайин: бализ къаршу гуннагь мапӀанай кӀури, хъа учву хъпехъундайчва! Гьамус дугъан ифдихъанди жаваб тувуб алабхъна[+].

23Чпин гафарин Юсуф гъавриъ ахърайиваликан дурарин гьич фикриъкьан адайи, гьаз гъапиш думу дурарихъди таржумачийин кюмекниинди улхурайи. 24Юсуф дурарихьан гьудучӀвну ишуз хъюгъю, ва хъана, дуфну, дугъу улхуб давам гъапӀу. Дугъу, дураригъян Симеон гъядягъну, дурарин улихь думу гъийитӀу.


Юсуфдин гъардшар Ханаандиз адашдихьна гъюб

25Юсуфди дурарин шишлар ризкьнахьди ацӀуз, гьардихь хьайи арсар кьяляхъ, чпин билхаризди къяляхъ ивуз ва дурариз рякъюзра кади гьюрбйириъ ипӀруб ивуз буйругъ туву. Гьаци гъапӀнира вуйи. 26Гъардшари рузи дажйириин иливу ва рякъюъ учӀву.

27Чвйир йишв адапӀуз дийигъган, сари даждиз ккабхьруб адабцӀуз шишал хъадабшву ва билхиъ дугъаз чан арс гъябкъю: фу лигурва – чан арс ими.

28– Йиз арс кьяляхъ гъафи! – гъапи дугъу чвйириз. – Лигуруш, магьа думу йиз шишлиъ ади гъабхьну.

Дурарин юкӀв дийибгъу. Дурар, гучӀ кабхъну, чиб-чпихьинди гъилигу ва гъапи:

– Ухькан Заанури гьапӀра?

29Ханаан жилиина чпин адаш Якьубдихьна гъафиган, дурари гъабхьиб вари хъайи-хъайибси ктибтуру. Чвйири:

30– Гьадму жилариин гьюкум гъабхурайи адми учухъди писди улхуз хъюгънийи, – кӀуру, – ва учу шпионар вуди гьисаб гъапӀнийи. 31Амма учу дугъаз: «Учу шпионар дарча, марцци адмийир вуча. 32Учу йицӀикьюр гъардаш вуйча, сар адашдин баяр. Сарнур сарун имдар, хъа гьамусяаьт бицӀинур адашдихъди Ханаандиъ айич», – гъапнийча.

33Гьадму жилариин гьюкум гъабхурайи адмийи: «Магьа узуз учву дюз касар вуйиб фици аьгъю шулуш: сар гъардаш узухъди гьамушваъ гъитай, ичв гаш хизанариз ипӀруб гъабадгъну, ичв рякъ дибисну, гъарахай. 34Аммаки ичв бицину гъардаш узухьна хъади гъачай – гьаци узуз учву шпионар даруб, хъа дюз адмийир вуйиб аьгъю хьибдизуз. Гьадмуган узу учвухьна ичв гъардаш тувдизачвухьна ва архаинди му жилариин лицуз гъитдизачвухьди», – гъапунчуз.

35Шишлариан мутмйир адагъруган, гъардшариз гьардиз чан арс айи турба гъибихънийи. Чпин адашдикси, арс гъябкъю дурарикра гучӀ кабхънийи.

36Якьубди дурариз гъапи:

– Учву узу веледарихьан гъапӀунчва. Сарун Юсуф имдар, Симеонра имдар, хъа гьамус Вениамин гъадагъуз ккундачвуз. Вари узуз къаршуди гъедебгну!

37Рувимди адашдиз гъапи:

– Эгер узу увухьна Вениамин кьяляхъ дархиш, йиз кьюрид баярра йивну йикӀ. Думу йиз ихтиярназ тув, Вениамин узу кьяляхъ хидиза.

38Аммаки Якьубди гъапи:

– Йиз бай увухъди дина гъягъидар! Дугъан гъахи чве дукӀна. Чан дадайин веледарикан гъузнайир сар гьадму вуйиз! Эгер рякъюъ дугъаз фукӀа гъабшиш, гьадму дердерихьди йиз лизи кӀул накьвдиз гъябгъюз гъитдичва.

### 43


Юсуфдин гъардшари Египетдиз Вениамин хъади гъюб

1Ханаан жилиин гаш гужал гъабхьнийи. 2Египетдиан гъабхи вари рузи хътипӀган, адашди баяриз кӀуру:

– Гъарахай, ухьуз сацӀибсана ипӀруб гъадабгъай.

3Хъа Ягьудайи дугъаз кӀуру:

– Думу адмийи учуз ижмиди гъапнийи: «Йиз улариз учву рякъюзкьан мигъитанай, эгер учвухъди ичв гъардаш хътарди гъабшиш!» 4Уву учухъди гъардаш деетиш, учу душну увуз ипӀруб гъадабгъидича. 5Хъа уву думу дееетиш, учу гъягъидарча, фицики думу адмийи дупначуз: «Йиз улариз учву рякъюзкьан мигъитанай, эгер учвухъди ичв гъардаш хътарди гъабшиш!»

6– Гьаз учву узʼин гьаму бала илипначва, гьаз думу касдиз сарсана гъардаш хъачухъ гъапунчва? – гьерху Израили.

7Дурари жаваб туву:

– Думу адмийи учкан ва ихь хизандикан хъайи-хъайиси гьерхнийи: «Ичв адаш чӀивиди имийин? Учвухъ сарун гъардаш хъайинчвухъ?» Учу дугъан суалариз жаваб тувнийча. Дугъу, ичв гъардаш мина аькъинай кӀуруб, учуз наънан аьгъяйи?

8Ягьудайи чан адаш Израилиз кӀуру:

– Бай узухъди деет. Ухьу: учу, уву, ихь веледар – вари чӀивиди гъузбан бадали, учу дишла рякъюъ учӀвдича. 9Магьа йиз гардан, узу дугъхъанди жаваб тувдиза: дугъан гьякьнаан узхьан уву гьерхдива. Эгер узу думу увухьна дархиш ва гьамушвахь яв улихьна духну дедрерккиш, узу яв улихь аьхиризкьан тахсирлуди гъуздиза. 10Эгер ухьу гьамкьан ккилигури гъузундайиш, кьюб ражари душну гъюз шуйи.

11Гьадмуган, дурарин адаш Израили гъапи:

– Эгер жараси шулдарш, магьа гьамци апӀинай: гьюрбйириъди ихь жилин варитӀан ужударстар бегьерар гьадму касдиз багъишарди гъайихай – ицци ниар хъайи мялгьямар ва йиччв, ицци ниар хъайи укӀар ва аьтрар, миндаль ва фисташкйир. 12Кьюб ражари артухъди арс гъадабгъай, кьяляхъ ичв шишлариъ ади гъабхьибра кади гъабхбан бадали: мумкин ву думу гъалатӀ духьну ивнайибра хьуз. 13Ичв гъардашра гъадагъай, хъана гьадму касдихьна гъарахай. 14Гъит Кьудратлу Заанури дугъан улихь, дугъу ихтияр тувну ичв тмуну гъардашна Вениамин учвухъди кьяляхъ гьаъруси, учвуз рягьим улупри. Узкан улхуруш, эгер узу веледерихъ мягьрум духьну ккуниб вуш, гъит мягьрум ишри.

15Дурар, багъишарна кьюб ражари артухъ арс гъадабгъну, Вениаминра хъади дишла Египетдиз гъушу ва Юсуфдин улихь дийигъу. 16Юсуфди, дурарихъди Вениамин хъади гъяркъган, чан гъуллугъчйирин аьхюриз гъапи:

– Гьаму адмийир йиз хулаз хъади гъарах ва мал-марччликан саб фукӀа дубккну, лисуз ипӀруб гьязур апӀин, дурари узухъди лисундин уьл ипӀиди.

17Адмийи чаз гъапибси апӀуру ва дурар Юсуфдин хулариз хъади гъюру. 18Гъардшариз, чиб дугъан хулариз гъурхган, гучӀ гъабхьнийи. Дурари: «Ухьу мина сифте ихь шишлариъ ади гъабхьи арснан кӀуллан духнахьа, – кӀури фикир гъапӀнийи. – Мугъаз ухьʼин алархьуз, ухьу дисуз, ккагъуз, лукӀʼвализ гъадагъуз ва ихь дажйир ттадагъуз ккунди а».

19Дурари Юсуфдин гъуллугъчйирин аьхюрихъди хулазди учӀвайиз урчӀарихъ гафар апӀуз хъюгъру:

20– Хъебехъа, аьхюр, – гъапи дурари, – учу мина ипӀруб гъадабгъуз саб ражари гъафидар вуча, 21хъа учу йишв адапӀуз саб йишваъ дергну шишлар хътурчган, учуз гьардиз зат ктручу ич арс гъибихъунчуз, гьаддиз думу учу кьяляхъ гъабхунча. 22Учу учухьди ипӀруб гъадабгъуз хъана арс гъабхунча. Гъубшу ражари ич шишлариъ думу арс шли ивнуш аьгъдарчуз.

23Думу адмийи жаваб туву:

– Вари ужу ву, гучӀ мапӀанай. Ичв Заанур – ичв адашдин Заанур – ву думу хазна ичв шишлариъ жиниди Ивур. Узухьна ичв арс гъурубкьунзухьна.

Хъасин дугъу Симеонра дурарихьна адау.

24Гъуллугъчйирин аьхюри гъардшар Юсуфдин хулариз гъурхнийи ва ликар жикӀуз шидра, дажйириз ккабхьрубра тувнийи. 25Лисуз Юсуф гъяйиз дурари багъишарра гьязур апӀуру, фицики дурариз, лисун гьадушваъ апӀидичва, дупнайи.

26Юсуф хулаз гъафиган, дурари дугъаз багъишар тувру ва жилиинакьан икрам апӀуру. 27Дугъу дурариз салам тувру, хъа кӀуру:

– Хъа фици ву, учву узуз чакан ктибту гьадму ичв яшлу адаш? ЧӀивиди имийин думу?

28Дурари жаваб туву:

– Яв лукӀ, ич адаш, сагъди ву.

Ва гьюрматнаан дугъан улихь дурари икрам гъапӀу. 29Юсуфди ул илбицу ва дугъаз чан дадайин бай, чан чве Вениамин, гъяркъю.

Хъа Юсуфди гьерху:

– Гьаму вуйин ичв, узуз кӀурайи бицӀину гъардаш? Заанурин ккуниваликк ккади ишриву, йиз бай!

30Чве гъяркъюбси, ккунивалиан Юсуфдин кӀваз яман тясир гъабхьи. Уларигъна нивгъ гъафи думу, тяди удучӀвну, жара хулаз душну, душваъ гъишу. 31Хъасин маш дижибкӀну, хъана хяларихьна гъафи, ва учв хилиъ дидисну гъапи:

– Уьл гьивай.

32Дугъаз жаради гьиву, гъардшариз – жаради ва дурарихъди ипӀурайи египтариз жаради гьиву, гьаз гъапиш египтариз жугьдарихъди сатӀиди деъну ипӀуб гьярамси гьисаб апӀуйи[+]. 33Дугъан улихь гъардшар, сарпирилан бицӀинуриинакьан хъайи-хъайиси дитру, хъа дурар чиб-чпихьинди мюгьтал духьну лигуру. 34Гъардшариз ипӀруб Юсуфдин суфрайилан туву. Вениаминдиз, имбударик гъилигган, хьуб ражари артухъ пай тувру. Дурари Юсуфдихъди бегьемди ипӀуб-убхъуб гъапӀу.

### 44


Вениаминдин шишлиъ арснан кӀиф

1Юсуфди чан гъуллугъчйирин аьхюриз буйругъ туву:

– Гьаму адмийирин шишлар, чибхьан гъабхуз шлубкьан ипӀрубдихьди ацӀ, гьардин арсра кьяляхъ чпин шишларизди ив. 2Рузийихъан туврайи арснахъди бицӀинурин шишлиъ гьадму йиз арсран кӀифра ив.

Гъуллугъчийи чаз Юсуфди гъапибси гъапӀнийи.

3Акв гъабхьибси, чпин дажйирра хъади, гъардшар рякъюъ аънийи.

4Дурар шагьрихьан ярхла хьайиз Юсуфди чан гъуллугъчйирин аьхюриз гъапи:

– Гьяракатнинди душну гьадму адмийирихъ хъуркь ва хъуркьубси дурариз: «Гьаз учву ужувлаз харживалиинди жаваб туврачва? 5Гьаз му йиз эйсийин убхъруб убхъурайи ва фал кибтрайи кӀиф гъадабгъунчва? Думу йиз эйсийинуб ву! Учву ужуб дару ляхин гъапӀунчва», – йип.

6Гъардшарихъ хъуркьну, Юсуфдин гъуллугъчйирин аьхюри дурариз гьадму гафар текрар гъапӀу. 7Дурари жаваб туву:

– Гьаз агъайи дицдар гафар кӀура? Яв лукӀари гьаци апӀурин! 8Гьеле учу Ханаан жилариин учуз ич шишлариъ гъибихъу арсра кмиди увуз кьяляхъ гъабхундайин? Яв эйсийин хулʼан арс ясана гъизил гьитӀибкӀну ич гьаз ву? 9Эгер думу шейъ учухь шлихь гъибихъиш, гъит думу йикӀри, хъа имбудар, гъит ич агъайин лукӀар ишри!

10Дугъу гъапи:

– Ужуйи ву, гъит, учву гъапибси ибшри: шлихь кӀиф гъибихъиш, думу йиз лукӀ хьиди, хъа имбудар тахсиркрар вуди гьисаб апӀидар.

11-12Думу гъуллугъчийи, аьхю гъардшарин шишларилан ккебгъну бицӀинуриина гъяйиз, кӀиф абгуру – думу Вениаминдин шишлиъ бихъуру. 13Дурари дерднаан чпин ккурттар чӀяргъюру, гьарди чан даждиин гъагъар иливуру ва шагьриз кьяляхъ гъюру.

14Ягьуда ва дугъан гъардшар Юсуфдин хулариз гъюру. Гьамусра Юсуф душваъ имийи. Гъардшари дугъан улихь жилиинакьан икрам апӀуру.

15Юсуфди дурариз гъапи:

– ГьапӀунчва? Учвуз аьгъдарди гъабхьунчвузхъа, гьамцир, узусир адмийи, фалниинди вари аьгъю апӀруб?

16– Учхьан ич агъайиз фу пуз шул? – жаваб туву Ягьудайи. – Учу дарча фици кӀуча? Учук тахсир кадруб фици субут апӀуча? Заанури ич тахсир ачмиш гъапӀну. Гьамус учу ич агъайин лукӀар вуча – учура ва кӀиф хьади гъабхьирра.

17Юсуфди гъапи:

– Узу гьациб апӀурин! Шлихь кӀиф гъибихънуш, гьадму хьиди йиз лукӀ, хъа учву адашдихьна мясляаьтниинди хъадаркай.

18Хъа гьадмуган Ягьудайи дугъан багахьнаси дуфну кӀуру:

– Ккун апӀураза, йиз агъа, яв лукӀрахьди йиз агъайиз гаф пуз ихтияр тув. Уву фяряуьндик гьисаб вува, яв лукӀракан хъял мапӀан. 19Йиз агъайи чан лукӀарихьан гьерхнийи: «Учвухъ адаш вая гъардаш хъайчвухъ?» 20Учу гьамци жаваб тувнийча: «Учуз яш дубхьнайи адаш ва чан кьабишнаккди бабкан гъахьи бицӀи гъардаш ачуз. Дугъан гъахи чве гъакӀну, чан дадайин баярикан имбур гьадму сар ву, гьаддиз адашдиз думу гизаф ккунду»[+].

21Хъа гьадмуган уву яв лукӀариз гъапнийва: «Думу узуз рякъюз узухьна хъади гъачай». 22Хъа учу увуз гъапнийча: «Балхьан адаш гъитуз шуладар, хъа гъитиш, жара хьуб адашдихьан аьгь апӀуз хьибдар». 23Аммаки уву яв лукӀариз гъапнийва: «Ичв гъардаш гьамина дарфикьан гагьди, йиз улариз учву дярякъри».

24Яв лукӀрахьна, йиз адашдихьна кьяляхъ гъафиган, дугъаз уву гъапиб ктибтунча. 25Ич адашди гъапи: «Душну сацӀибсана ипӀруб гъадабгъай». 26Хъа учу жаваб тувча: «Учхьан гъягъюз шулдарчухьан, бицӀи гъардаш хъади гъабшиш, гъягъярча. Учхьан думу адмийин уларикк, эгер бицӀину гъардаш хътарди гъабшиш, ккархьузкьан хьибдарчухьан».

27Яв лукӀру, йиз адашди, учуз гъапи: «Йиз хпир Рахили узуз кьюр бай апӀбакан учвуз аьгъячвуз. 28Дурарикан сар узхьан гъушну ва узу гъапунза: „Хъа ав, думу гъячӀяргъну, парчйир гъапӀну“ ва гьаддихъанмина думу узуз гъяркъюндарзуз. 29Эгер учву узхьан мунурра гъадагъиш, ва дугъазра бала гъабшиш, учву йиз лизи кӀул дердериан накьвдиз гъябгъюз гъибтдичва». 30Гьаддиз, эгер учу бай учухъди хътарди яв лукӀрахьна, ич адашдихьна гъушиш, думу гъузрур дар. Йиз адашдиз гьаму бай гизаф ккунду ва бай хътарди, дугъаз уьмур адар. 31Эгер дугъаз учухъди бай хътарди гъяркъиш, думу йикӀуру. Яв лукӀари гьаму дерд-балайиан ич адашдин лизи кӀул накьвдиз гъябгъюз гъитди. 32Узу, яв лукӀру, гаф тувунза ич адашдиз, бай кьяляхъ хидизаяв, кӀури, хъа эгер дархиш, уьмур ккудубкӀайиз адашдин улихь тахсиркарди гъузурзу. 33Гьаддиз, увкан миннат апӀураза, йиз агъа, узуз балхъанди гьамушваъ гъузуз, хъа бализ кӀуруш, гъардшарихъди гъягъюз ихтияр тув. 34Узхьан фици адашдихьна кьяляхъ хътаркуз хьибди, эгер бай узухъди хътарди гъабшиш? Даршиш, йиз адашдин дерд аьгь апӀуз хьибдарзухьан.

### 45


Юсуфди гъардшариз учв фуж вуш ктибтуб

1Гьадмуган Юсуфдихьан гъаравашарин улихь учв хилиъ дисуз шули имдайи. Дугъу чан гъуллугъчйириз чӀигъ гъапӀу:

– Дург йихьай йиз багарихьан!

Дугъу чан гъардшариз учв ачмиш апӀруган, мушвахь сарун фужкӀа хьимдайи.

2Думу гьаци зарбди ишуз хъюгъюки, египтаризра кмиди гъеебхьнийи ва дидкан хабар фяряуьндин дараматариз гъубшнийи.

3Юсуфди чан гъардшариз гъапи:

– Узу Юсуф вуза! Якьин йиз адаш чӀивиди имийин?

Хъа гъардшарихьан жаваб тувуз шули адайи, дурар гъах духьнайи.

4Хъа гьадмуган Юсуфди гъардшариз гъапи:

– Йиз багахьнаси гъачай гьеле.

Дурар багахь улучӀвган, дугъу гъапи:

– Узу ичв гъардаш Юсуф вуза, учву Египетдиз масу туву! 5Узу мина масу тувну кӀури, дерд мапӀанай, кӀваз гуж мутуванай. Мици, ичв улихьди, ичв уьмрар уьрхбан бадали, Заанури узу мина гьаур ву. 6Кьюд йис ву уьлкейиъ гаш абхъну. Хьуд йисансана я жил хътабкуб, я ккадабццуб хьибдар. 7Заанури ичв улихьди, ичв тухум дюнʼяйиин артмиш хьпан бадали ва, гьамциб аьжайиб къайдайиинди, ичв уьмрар уьрхбан бадали, узу мина гьаъна.

8Гьаци вуйиган, учву дарчва узу мина гьаъдар, хъа – Заанур ву. Дугъу узкан фяряуьндиз адаш ктаъну, дугъан вари хулан зиин узкан агъа гъапӀну ва вари Египетдиъ гьюкум гъабхрурди дерккну. 9Йиз адашдихьна кьяляхъ хътаркуз гьялак йихьай ва дугъаз йипай: «Магьа яв бай Юсуфди гьамци кӀура: „Заанури узкан вари Египетдиин гьюкум гъабхру кас ктаъну. Зат дийийигъди узухьна гъач. 10Уву, яв веледарна худлар хъади, яв мал-къарана увуз айиб вари хьади, йиз багахь, Гошен кӀурушваъ яшамиш хьидива. 11Гошендиъ узхьан увуз ипӀруб хъапӀуз хьибдизухьан. Даршиш, увура, яв халра ва вари явдарра ризкь гьудрубкӀри гъуздичва, гьаз гъапиш гашʼвалин хьуд йиссан улихь хьми“».

12Учвузра, йиз чве Вениаминдизра ичв улариинди рябкъюрачвуз: узу, учвухъди улхурайир, якьин узу вуза. 13Учвуз вари гъябкъюбдикан ва Египетдиъ узу фукьан адлу адми духьнаш, гьаддикан адашдиз кидибтай. Ухди мина адаш хъади гъачай!

14Дугъу чан чве Вениамин хабаъ тӀау ва ишуз хъюгъю. Вениаминра, чан гъардшилан хабар алдагъну, ишури айи. 15Хъа ишурайи Юсуфди имбуну гъардшаризра макар гъапӀу. Хъасин гъардшари дугъахъди сюгьбатар ккергънийи.

16Юсуфдихьна гъардшар гъафну кӀуру хабар фяряуьндин дараматаризкьан гъубшнийи. Фяряуьнна дугъан гъуллугъчйир му ляхниин шад гъахьнийи. 17Фяряуьнди Юсуфдиз гъапи:

– Яв гъардшариз йип: «Гьязур дапӀну дажйир, Ханаандиз гъарахай 18ва ичв адашна ичв хизанар хъади гъачай. Узу учвуз Египетдиъ варитӀан ужударстар жилар тувдизачвуз ва думу жиларин бегьерариинди яшамиш хьидичва». 19Узу увуз дурариз хъана гьамци пуз буйругъ тувразавуз: «Гьамци апӀинай: ичв бицӀидарна дишагьлийир хуз, Египетдиан аьрабйир хъаъну гъарахай; ичв адаш аькъинай ва учвура гъачай. 20Ичв мутму гьяйиф мапӀанай, гьаз гъапиш Египетдиъ ужубсиб мутму ичвуб хьибди».

21Израилин баяри чпиз гъаписи апӀузра апӀуру. Фяряуьнди гъапиганси, Юсуфди дурариз аьрабйир, рякъюз ипӀруб ва гьардиз цӀийи палтар тувру. 22Хъа Вениаминдиз, шубудварж шекел[*] арс ва хьуб жут цӀийи палтар тувнийи. 23Чпин адашдиз дугъу, йицӀуб даждиинди Египетдин жил фтиинди девлетлу вуш, гьадму вари гьапӀру. Хъа адаш Египетдиз гъюруган, рякъюз кӀури, йицӀуб хпи даждиинди[*] ризкь, уьл ва жара сурсатар гьаъру.

24– Гьич сабдиканра фикир мапӀанай, гъарахай, – гъапи дугъу гъардшариз, рякъюъ тӀаъри.

25Дурар, Египет гъибтну, Ханаандиз чпин адашдихьна гъафнийи.

26– Юсуф чӀивиди ими, – гъапи дурари Якьубдиз. – Дугъу вари Египетдиин гьюкум гъабхура!

Якьубдиз чан юкӀв дугъубжвганси гъабхьнийи – дугъхьан хъугъуз шули адайи. 27Хъа баяри Юсуфди гъапиб вари ктибтган ва чан улариз, учв гъахуз кӀури Юсуфди хътау аьрабйир гъяркъган, дугъаз чан юкӀв либхуз хъюбганси гъабши. 28Израили:

– Гъабхьи, чӀяаьн ву! Йиз бай Юсуф чӀивиди ими! Узу йикӀайиз, дугъʼин улукьуз гъягъидиза! – гъапи.

### 46


Якьуб хизанра хъади Египетдиз гъягъюб

1Израил чаз айиб вари хьади рякъюъ учӀвру. Думу Беэр-Шевайиз гъюру ва душваъ чан адаш Исакьди икрам апӀурайи Заануриз гъурбнар апӀуру[+]. 2Йишвну нивкӀуъ Заанури Израилиз кӀуру:

– Якьуб! Я Якьуб!

– Гьай, – кӀуру Якьубди.

3Хъасин Заанури гъапи:

– Узу Заанур вуза, яв адашдин Заанур, Египетдиз гъягъюз гучӀ мапӀан, фицики Узу увлантина гьадушваъ зурба халкь артмиш апӀидиза. 4Узу увухъди Египетдиз гъягъидиза ва кьяляхъра душвʼан Узу уву адагъидиза. Уву кечмиш шлуган, яв улар хъяркьру хилар Юсуфдин хилар хьиди[+].

5Якьуб Беэр-Шевайиан удучӀвуру. Израилин (Якьубдин) баяри чпин адашна, бицӀидарна, дишагьлийир фяряуьнди дурар хуз хътау аьрабйириъ итну, рякьюъ учӀвнийи. 6Дурари чпихьди, Ханаандиъ гъазанмиш гъапӀу мал-къара ва имбу мутму гъадабгънийи. Магьа Якьуб вари чан насил хъади Египетдиз гъафнийи. 7Дугъу чахьди Египетдиз баяр, шубар ва худлар – вари чан насил гъадабгънийи.

8Египетдиз гъафи Израилин баярин ччвурар – Якьуб ва дугъан насил:

Якьубдин сарпи бай – Рувим.

9Рувимдин баяр:

Ханох, Фаллу, Хецрон ва Харми.

10Симеондин баяр:

Емуил, Ямин, Охад, Яхин, Цохар ва Ханаан дишагьлийикан гъахьи бай – Шаул.

11Левийин баяр:

Гершон, Кааф ва Мерари.

12Ягьудайин баяр:

Эр, Онан, Шелагь, Перез ва Зерагь. Эрна Онан Ханаандиъ имиди гъакӀнийи, хъа Перездиз Хецронна Хамул баяр гъахьнийи[+].

13Иссахардин баяр:

Тола, Пувва, Яшуб ва Шимрон.

14Забулундин баяр:

Серед, Элон ва Яхлел.

15Мурар Якьубдин Лияйикан, дурарин Дина ришси, Паддан-Арамдиъ гъахьи баяр ву. Вари мурар сумчӀурна шубур кас вуйи.

16Гаддин баяр:

Цифион, Хагги, Шуни, Эцбон, Ери, Ароди ва Арели.

17Ашерин баяр:

Имна, Ишʼва, Ишʼви ва Брия. Дурарин чи – Серах. Брияйин баяр: Хевер ва Малкиил.

18Му бицӀидар Якьубдиз Лаванди чан риш Лияйиз гъаравашди туву Зилфийикан гъахьидар ву. Вари – йицӀийирхьур кас.

19Якьубдин хпир Рахиликан гъахьи баяр:

Юсуф ва Вениамин. 20Египетдиъ Юсуфдиз Гелиополиъ диндин гъуллугъчи Потиперайин риш Аснатди Манасна Ефраим баяр хуру[+].

21Вениаминдин баяр:

Бел, Бехер, Ашбел, Гера, Нааман, Ехи, Рош, Муппим, Хуппим ва Ард.

22Мурар Якьубдин хпир Рахилин баяр вуйи. Вари – йицӀиюкьур кас.

23Дандин бай:

Хушим.

24Нефталимдин баяр:

Яхцел, Гуни, Ецер ва Шиллем.

25Му баяр Якьубдиз, Лаванди чан риш Рахилиз гъаравашди туву Билхайикан гъашидар вуйи. Вари – ургур кас.

26Якьубдихъди Египетдиз гъафидар, баярин хпар ктарди, дугъан вари диш наслар – йирхьцӀурна йирхьур кас вуйи. 27Думуганайиз Египетдиъ Юсуфдиз бабкан гъахьи баяр кьюр вуйи. Египетдиз гъафи Якьубдин хизан ургцӀур касдикан ибарат вуйи.

28Якьубди Юсуфдихьна, Гошендиз чпин улихьна Юсуф гъюри кӀури, улихьди Ягьуда гьаънийи. 29Юсуф, аьраба ккибтӀуз буйругъ тувну, чан адаш Израил къаршуламиш апӀуз Гошендиз гъушнийи. Магьа думу чан адашдин улихь хьа: Юсуф адашдин гардандиъ архьру. Юсуф адашдин хабаъ кьаназ ишури гъузнийи.

30Хъа Израили Юсуфдиз гъапи:

– Сарун уву йиз улариз чӀивиди гъяркъхъантина, гъачӀишра баладарзуз.

31Юсуфди чан гъардшаризна адашдин хуландариз гъапи:

– Узу фяряуьндихьна гъягъидиза ва дугъаз: «Ханаан жилариин яшамиш шулайи гъардшарна йиз адашдин хал-хизан узухьна дуфна. 32Му адмийир габнар ву; дурари мал-къара уьбхюри шулу. Дурари чпихьди чпин мал-къарайин лижарна чпин мутму гъабхну», – пидиза. 33Фяряуьнди учвуз дих дапӀну: «Фу кеспнан адмийир вучва?» кӀури гьерхиган, 34учву гьамци жаваб тувай: «Учу, яв лукӀар, ич абйирси, бицӀидихъанмина мал-къарайиин эллешмиш духьнайидар вуча». Хъа дугъу Гошен жилиин учву гъитди, гьаз гъапиш египтари марччар уьрхрудар чиркиндар вуди гьисаб апӀура[+].

### 47

1Фяряуьндихьна гъафи Юсуфди гъапи:

– Йиз адашна гъардшар Ханаан жиларилан чпин мал-къарайин лижарна вари мутму хьади дуфна. Гьамусяаьт дурар Гошендиъ а.

2Дугъу, чан гъардшаригъян хьур кас гъядягъну, фяряуьндиз улупуз хъади гъахуру. 3Фяряуьнди дурарихьан гьерхру:

– Учву фу ляхнар апӀури шулчва?

Дурари:

– Учу, яв лукӀар, ич абйирси, габнар вуча, – гъапи, 4хъа дурари давам гъапӀу:

– Учу му жилариин гъурабйир вуча, фицики Ханаандиъ пис гашʼвал абхъна. Яв лукӀариз чпин сюрйир уьрхру йишв адар, гьаддиз учуз, яв лукӀариз, Гошендиъ яшамиш хьуз ихтияр тува.

5Фяряуьнди Юсуфдиз гъапи:

– Яв адашна гъардшар увухьна дуфна. 6Египетдин вари жил яв улихь хьа, дурариз, яшамиш хьуз, варитӀан ужубсиб йишв улуп. Гъит Гошендиъ яшамиш ишри. Эгер дураригъ йиз мал-къарайиз лигуз ужудар гъяш, дурар йиз мал-къарайиз лигрударди деркк.

7Хъа Юсуфди чан адаш фяряуьндихьна гъахи. Якьубди фяряуьндиз ужʼвал ккун гъапӀу. 8Фяряуьнди:

– Швнуд йис вуяв? – гьерху.

9Якьубди фяряуьндиз:

– Варжна сумчӀур йис вуйиз му дюньяйиъ яшамиш шули, рякъяр ккадаури, – гъапи. – Му думукьан ярхи уьмур дар, вушра гизаф читин йисар гъахьнийиз. Хъа йиз абйиринси ярхи уьмрихъна дуфнадарзу.

10Фяряуьндиз ужʼвал ккун дапӀну, Якьуб гъушу.

11Юсуфди, фяряуьнди гъапиганси, чан адашдизна гъардшариз Египетдиъ варитӀан ужудар вуйи Раамсес ругариин яшамиш хьуз жил туву. 12Юсуфди чан адаш, гъардшар ва вари тухум, гьардин хизандиъ айи бицӀидарин кьадарназ дилигну, ипӀрубдихъди тямин гъапӀу.


Египетдиъ – гаш

13Хъасин пис гашʼвалиан варишваъриан рузи хътӀабццуру. Египетна Ханаан гашʼвали гъаллаш дапӀнайи.

14Рузи масу туври, Юсуфди фяряуьндин хазнайиз Египетдиъна Ханаандиъ айи-адру вари арс уч гъапӀнийи. 15Сарун я Египетдиъ, я Ханаандиъ арс имдайи. Египтари, Юсуфдихьна дуфну, кӀуру:

– Учуз рузи ча! Гьамус яв уларикк учу йихну ккунди айвуз? Арс хътӀабццнийич.

16– Эгер арс хътӀабццнуш, – жаваб туву Юсуфди, – мина ичв мал-къара абкъинай. Мал-къарана рузи гьюдюхидихьа.

17Дурари чпин лижар хъаъну гъафи. Юсуфди рузи мал-къарайихъ – гьяйвнар, марччар, цӀигьар, хюнйир, дажйир – гьюдюхюз хъюгъю. Думу йисан дугъу инсанар чпин вари мал-къарайихъ гъадабгъу ипӀрубдихьди ацӀу. 18Хъа йисан дурар Юсуфдихьна гьамци кӀури гъафи:

– Увхьан жин апӀурадарча, ич агъа, ич арсра, мал-къарара ккудуркӀнийич, вари увухьна гъафну. Учуз, ич жанариланна хутӀларилан гъайри, сарун увуз тувуз ужуб имдарич. 19Гьамус учура яв уларикк йикӀуча, жиларра ккадахьуз гъитча? Гъадагъ увуз руздихъ учуна ич хутӀлар. Учу, ич хутӀларра хъади, фяряуьндиз лукӀар хьидича. Анжагъ учуз, учу чӀивиди гъузбан ва хутӀлар ккададахьбан бадали, тум ча.

20Гьамци Юсуфди фяряуьндиз Египетдин вари жилар гъадагъуру. Египтари, саркьан гъидидитди, вариди чпин хутӀлар масу тувнийи – гьацикьан аьхю гаш абхънийи. Вари жил фяряуьндин хусусивализ илтӀибкӀнийи. 21Хъа египтар, гьюкуматдин му гъирагъдихъан гъадабгъуб тмунуб гъирагъдихънакьан вари, Юсуфди фяряуьндин лукӀариз илтӀикӀнийи. 22Анжагъ египет диндин гъуллугъчйирин хутӀлар Юсуфдихьан гъадагъуз гъахьундайи – диндин гъуллугъчйир фяряуьнди уьрхюрайи ва гьаддиинди ипӀурайи, гьаддиз дурари чпин хутӀлар масу тувундайи.

23Юсуфди египтариз гъапи:

– Сарун учвуна ичв хутӀлар фяряуьндиндар ву, гьаддиз, магьа учвуз тум, хутӀлар урзай. 24Гьамусдихъантина бегьернан хьубпи пай фяряуьндиз тувдичва, хъа хьубдик юкьуб пай – тумразна учвуз, ичв хуландариз ва ичв бицӀидариз ипӀуз гъубзри.

25Египтари гъапи:

– Уву учу аьжалихьан гъюрхюнва! Ич агъа, уву учухьна рягьимлу вуйва. Гьамусдихъантина учу фяряуьндин лукӀар вуча.

26Юсуфди дебкку гьюкум Египетдиъ гьамусра хъапӀри ими: ккадабцӀу бегьернан хьубпи пай фяряуьндиз тувра. Анжагъ диндин гъуллугъчйирин жилар фяряуьндихьинди гъушундайи.

27Израилин тухум Египетдин Гошен жилариин ерлешмиш гъаши. Душваъ дурарихъ жилар хъиршу. Дурарин тухум бегьерлу ва артухъ гъаши.

28Якьуб йицӀиургуд йисан Египетдиъ гъузнийи. Думу варжна ягъчӀвурна ургуд йисан яшамиш гъахьнийи. 29Чан йикӀру вахт хъубкьган, дугъу Юсуфдиз дих гъапӀу ва гъапи:

– Узухьна рягьимлу йихь, йиз бакьбакьикк[*] хил ккивнумиди ху апӀин, увуз кӀваълан гьадрархди йиз тӀалаб тамам апӀин: узу Египетдиъ микиван! 30Узу ихь абйирихьна гъушиган, узу Египетдиан гъайих ва гьадрар кивнайи йишваъ кив.

Юсуфди гъапи:

– Узу уву гъапибси апӀидиза[+].

31– Ху апӀин, – гъапи Якьубди.

Юсуфди ху гъапӀу ва аьхниъ айи Якьубдира кӀул хъапӀу[+].

### 48


Манас ва Ефраим

1СацӀиб вахтналан Юсуфди, чан адаш иццурайиб аьгъю дубхьну, дугъахьна чан баяр – Манасна Ефраим хъади гъюру.

2– Яв бай Юсуф дуфна, – гъапи Якьубдиз.

Думу гужназ аьхниин деу 3ва Юсуфдихьинди илтӀикӀу:

– Ханаан жилиин али Луз шагьриъ, Кьудратлу Заанур ачмиш гъахьунзуз. Дугъу узу ужувлакк ккаъну, 4гъапизуз: «Узу яв тухум бегьерлу ва артухъ апӀидиза. Узу увлантина гизаф халкьар апӀидиза, ва му жил яв наслариз гьаргандиз вуди тувдиза»[+]. 5Ва магьа гьамус, – гъапи Якьубди Юсуфдиз, – узу гъяйиз Египетдиъ гъахьи кьюрид яв баяр йиз ликрихъ хъитӀраза. Сарун Ефраимна Манас, Рувимдихъдина Симеондихъди сабси, йиз баяр хьиди. 6Ефраимдинна Манасдин кьялхъян увуз гъаши веледариз чпин аьхюну гъардшарин мал-мутмуйикан пай рубкьиди. Гьаз гъапиш, имбуну яв веледар узу йиз баярди гьисаб апӀурадарза. Дурар яв баяр, йиз худлар ву. 7Узу Паддандиан кьяляхъ хъадакну гъюрайи вахтна Ханаандиъ, Эфратайихьан ярхла дарди, рякъюъ йиз Рахил гъакӀнийиз. Узу думу гьадушваъ, Эфратайиз (гьамус душваз Вифлеем кӀура) гъябгъюрайи рякъюхъ, кивунза[+].

8Израили, Юсуфдин бицӀидариз дилигну, дугъхьан гьерху:

– Мурар фужар ву?

9– Мурар, Заанури узуз гьамшваъ багъиш гъапӀу йиз баяр вуйиз, – жаваб туву Юсуфди.

– Узухьнаси хъади гъач дурар, – гъапи Израили. – Узу РАББИЙИКАН берекет хьуб ккун дапӀну, дурар йиз ирснан эйсйир шлуганси апӀидиза.

10Кьабивалиан Израилин уларин акв зяиф гъабхьнийи – дугъаз рябкъюри имдайи. Юсуфди бицӀидар дугъан багахьнаси гъапӀу. Израили дурар, макар дапӀну, хабаъ тӀау. 11Хъа Юсуфдиз гъапи:

– Йиз уву рякъюзра умуд кадайиз, хъа магьа Заанури яв бицӀидарра рякъюз гъитунзухьди.

12Юсуфди, бицӀидар Израилин кьамкьарилан алдагъну, чпин адашдиз жилиинакьан икрам гъапӀу.

13Юсуфди чан баяр Израилихьна духнайиган, Ефраим чпин адашдин арччул гъвалахъ (Израилиз гагул гъвал шула), хъа Манас гагул гъвалахъ (Израилиз арччул гъвал шула) дийигънайи. 14Израили чан арччул хил бицӀину бай Ефраимдин кӀулʼин, хъа гагул хил аьхюну бай Манасдин кӀулʼин, гьюдюхну иливу.

15Хъа Израили Юсуфдиз гьамцдар ужувлан гафар гъапи:

– Заанури – Дугъан улихь йиз абйир

Ибрагьимна Исакь яшамиш гъахьну,

Заанури – гьарган ва гьамусра

узу уьрхюрайи йиз Марччлихъан ву Думу,

16йиз Малайик вуйи Заанури –

узу гьарсаб балайиккан Ккадаърур ву Думу –

гъит баяр ужувлакк ккаъри!

Гъит дурариина йиз ва йиз абйир Ибрагьимдинна Исакьдин ччвур гъарабхри!

Дурарин насил жилариин гизаф хьибди.

17Юсуфдиз чпин адашди Ефраимдиин арччул хил иливну гъябкъю, ва дугъу дици гъапӀуб Юсуфдиз кьабул гъабхьдар. Юсуфдиз, адашдин хил дибисну, Ефраимдилан Манасдиин иливуз ккун гъабхьи.

18– Я адаш, дици ваъ, – гъапи Юсуфди. – Аьхюнур гьамунур ву, арччул хил гьамгъуин илив.

19Хъа Израили дици гъапӀундайи ва гъапнийи:

– Узуз аьгъязуз, йиз бай, узуз аьгъязуз. Гьадгъалантинара зурба халкь арайиз гъибди. Хъа бицӀину чве, аьхюнуртӀан аьхюр хьиди ва гьамгъалантина гизаф халкьар арайиз гъиди.

20Гьадму йигъан Израили Ефраимдиз ва Манасдиз ужʼвал ккун гъапӀну ва гъапну:

– Израилари ичв ччвурар ужʼвал вуди дисиди ва пиди: «Гъит Заанури увкан Ефраимдизна Манасдиз ухшар вуйир кадаъри!»

Гьамци дугъу Ефраим Манасдин улихь деркку.

21Хъасин Израили Юсуфдиз кӀуру:

– Багарихьди узу йикӀиди. Заанур учвухъди хьиди ва Дугъу ичв абйирин ругариина кьяляхъ гъахидичву. 22Узу увуз артухъди, яв гъардшаригъ уву зина вуйивализ дилигну, аморей халкьдихьан турииндина чӀимриинди гъадагъу Шехем дагълар тувдизавуз.

### 49


Якьубди чан баяриз ужʼвал ккун апӀуб

1Якьубди чан баяриз дих гъапӀу:

– ИлтӀикӀай узлан, учвуз фу шулуш, узу учвуз пидизачвуз.

2Якьубдин баяр, багахь йихьай!

Израилихъ, ичв адашдихъ, хъебехъай!

3Рувим – уву йиз сарпир, йиз кьувват,

йиз жилирвалин гужнан сабпи бегьер,

заанвалииндира сарпир, кьувватнииндира сарпир вува!

4Селси мютӀюгъ апӀуз даршлур,

сарун хьидарва уву сарпир,

яв адашдин аьхниъ дахъур,

йиз дахъру йишв кабцӀур![+]

5Симеонна Левий – чвйир,

дурарин турар инсаф адру яракь ву![+]

6Дарза дурарин ниятарин иштиракчи,

дарза дурарин мажлисариъ шлур,

хъял гъафиган, адмийир йивну йикӀрудар,

кефназ йицарин табар кьатӀ апӀрудар.

7Балайикк ибшри чпин гьадмукьан пис хъял,

чпин гьадмукьан инсафсуз алархьуб!

Якьубдин баяригъинди гатӀахьидиза чиб,

Израилин насларигъ рагъидиза дурар!

8Ягьуда, гъардшари апӀиди яв тяриф!

Яв хил хьибди душмнарин хяртӀахъ,

яв улихь яв адашдин баяри апӀиди икрам.

9Уву, Ягьуда, йиз бай, жигьил аслан,

хюрч хьтарди хътадакрур.

Дахънайиганра, уву аслан вува!

Шилхьан шул кучуз дидик[+]?

10Ягьудайихь гьарган паччагьвалин маргъ хьибди.

Гьарган дугъан насларихь хьибди думу чумакъ,

дидин Эйси гъяйизкьан –

вари халкьар Чаз мютӀюгъ шлур.

11Дажи дугъу чан кибтӀди тӀумтӀин шилик,

гъудугъ – варитӀан ужуб кюлик.

Дугъу палтар чан урччиди чяхрик,

алабхьруб чан кажабгъиди тӀумтӀин ифдик.

12Улар хьиди дугъан, чяхиртӀан кӀару,

Сппар хьиди дугъан, никктӀан лизи.

13Забулун хьиди яшамиш гъирагъдихъ гьюлин, –

душв хьибди, дерккрушв гимйир.

Сяргьятар думу рукьиди Сидондихъна.

14Иссахар ву гужли дажи,

гъагъарин арайиъ рягьятвал гъадабгъури дабхънайи.

15Рягьятвал гъадабгърушв чан, чаз гъябкъюб ужуйи,

чаз кабалгру чан жил, чаз гъябкъюб уччвуйи,

гьаддиз чан кьял кьяни апӀиди гъагънакк

ва дубгиди азадвал чан.

16Гъабхиди Данди гьюкум тухмиин чан,

фицики мура Израилин саб тухум ву[+].

17Дан хьиди битӀси, рякъюхъ хъайи,

агъу йивру гюрзеси, жилгъайиъ айи,

гьяйвнин ликариз йивури кӀалам,

кьяляхъинди ахъруси атлу.

18Жан РАББИ, Уву уьрх узу!

Кюмекназ Яв ккилигураза!

19Алархьиди Гаддиин тӀафлар,

хъахъди ликарихъ дурарин думу,

чавра апӀури, тӀафлар тӀараш.

20Ашерин хьибди бегьем хураг.

Паччагьдин суфрайиз лайикь вуйи иццишнар

хрур хьиди думу.

21Нефталим – азадвализ деебтнайи жейран,

бабкан хру бицӀидар уткан.

22Юсуф – шир тӀумтӀин бегьерлу,

булагъдихъ хъайи тӀумутӀ бегьерлу,

цалкан кюлер кидиржнайи.

23Алархьнийи дугъʼин чӀимрар хьайидар.

Дурари гъахьну йивури писди.

24Хъа дугъан чӀимир гъубзну дизигну.

Дугъан гужли хилар зирекди гъузну,

Якьубдин Заанурин, Кьувватлурин кюмек дубхьну,

Израилин Гъарзнан, Марччлихънин кюмек дубхьну,

25яв адашдин Заанурин, яв гъайгъушнаъ Айирин кюмек дубхьну,

Кьудратлурин, уву ужувлакк Ккаърайирин кюмек дубхьну,

ургъбиинди завариан мархьар,

деетбиинди нирар, жилариан удучӀвурайи,

артмиш апӀбиинди наслар, увлан улдучӀвурайи,

тувбиинди мал-марччлин лиж, гьисаб апӀуз даршулайи.

26Яв адашдин ккун апӀурайи ужувлар,

зиина ву дагъларин девлетартӀан,

кюгьне тепйирин бегьерартӀан.

Гъит дурар вари алди ишри кӀулʼин Юсуфдин,

гъардшарин арайиан заан дапӀнайирин унтӀʼин.

27Вениамин ву вягьши жанавар,

гвачӀин хьайизра гъибисуб хътипӀрур,

хюрч хябяхъган пай апӀрур.

28Магьа фицдар вуш Израилин йицӀикьюб тухум ва магьа, ужʼвал ккун апӀури фици гъапнуш чпин адашди: гьардиз, чав лайикь шулайиб, ккун гъапӀнийи дугъу.


Якьубдин аьжал

29Якьубди дурариз гьамциб буйругъ тувнийи:

– Узу йиз абйирихьна гъягъюраза. Узу, йиз абйирихъди, Эфрун кӀуру хеттжвуван хутӀлиъ айи дюрхъяъ кивай, 30Думу дюрхъ Ханаандин ругариин али Мамре кӀурушван багахь хьайи Махпела хутӀлиъ а. Му хутӀил Ибрагьимди хеттжви Эфрундихьан гъийихдар кивуз кӀури масу гъадабгънайиб ву. 31Душваъ кивна Ибрагьимна дугъан хпир Сара, Исакьна дугъан хпир Ребека. Душваъ узу кивназа Лияра[+]. 32ХутӀилра ва душваъ айи дюрхъра хеттарихьан масу гъадагънайидар ву.

33Баяриз буйругъар тувну, Якьуб аьхникк дахъру ва йикӀуру, думу абйирихьна гъягъюру.

### 50

1Юсуфди адашдин бедендилан хабар алдагъуру ва, ишури, дукӀнайирин машназ мак гъапӀу. 2Юсуфди чан гъуллугънаъ айи жярягьариз Израилин беден дурубтӀуз мялгьямариан апӀуз буйругъ туву. 3ЯгъчӀвур йигъан, гьаци апӀуз гьадмукьан йигъар гъягъюйи, жярягьари беден мялгьямариан апӀури гъахьи ва ургцӀур йигъан египтари дерд-гъам зигури имийи. 4Саламдин вахт ккудубкӀиган, Юсуфди фяряуьндин багахь хьайи гъуллугъчйирикан гьамци пуб ккун гъапӀу:

– Эгер узу ичв улихь гьюрмат гъазанмиш гъапӀнуш, фяряуьндиз гьамци йипай: 5йиз адашди учв гъачӀиган, улихьдимиди Ханаандиъ чав гьязур дапӀнайи дюрхъяъ кив дупну, узухьди чаз гаф тувуз гъитну. ТӀалаб апӀураза, узу йиз адаш кивуз дина деетуб, хъа, думу кивну, кьяляхъ гъидиза.

6Фяряуьнди ихтияр туву:

– Гъарах, яв адаш кив. Яв туву гаф тамам апӀин.

7Юсуф адаш кивуз гъушу. Дугъахъди фяряуьндин вари гъуллугъчйир, агъсакълар ва Египет жиларин вари аьхюдар, 8Юсуфдин вари хизан, дугъан вари гъардшар, ва вари дугъан тухум гъушу. Гошен ругариин анжагъ мал-къарана бицӀидар гъузнийи. 9Дугъахъди аьрабйир, атлуйир ва кьадарсуз халкь хъайи.

10Иордан нирин тмуну гъирагъдихъ хъайи Горен-Атаддихьна хъуркьиган, дурари варидари зурба ва учӀвру ишуб ккебгънийи – ургуд йигъан дурар Юсуфдин адашдихъ ишури имийи. 11Думу ругариин яшамиш шулайи хананей адмийириз Горен-Атаддиъ айи салам гъябкънийи ва гьамци пуз хъюгънийи:

– Фукьан учӀвруди ишурадарин египтар!

Иордан нирин тмуну гъирагъдихъ хъайи думу йишваз Авел-Мицраим («египтарин ишал») кӀури гъахьи.

12Баяри чпин адаш Якьубдин буйругъ тамам гъапӀнийи: 13дугъан беден Ханаандиз гъубхнийи ва Мамрейихьан ярхла дарди Махпела хутӀлиин али, саб вахтна Ибрагьимди хеттжви Эфрундихьан гъийихдар кивру йишв вуди гъадабгъу, дюрхъяъ кивнийи[+]. 14Якьуб кивбалан кьяляхъ, Юсуф, дугъан гъардшар ва вари хъади гъахьидар Египетдиз кьяляхъ хътаркнийи.

15Гьамус, адаш йикӀбалан кьяляхъ, Юсуфдин гъардшар фикрарик кахъу: «Гьамусра Юсуфдик ухькан хъял кмишул белки, хъа эгер дугъаз, чаз туву дердналан хъял алдабгъуз ккун гъабхьиш, фу шулу?» 16Дурари Юсуфдихьна гьамци йипай кӀури гьаъру:

– Учв йикӀайиз ихь адашди увуз 17гьамциб васият гъапӀнийи: «ТӀалаб апӀураза, гъардшарин гуннагьдилан – увуз дурари гъапӀу писвалилан, хил алдабгъ». Гьаддиз ккун апӀурача, хил алдабгъ учлан, фицики учура яв адашдин Заанурин лукӀар вуча!

Гьаму гафарихъ хъпехъури, Юсуф гъишнийи.

18Гъардшар чибра гъафнийи ва, дугъан улихь жилиинакьан икрам дапӀну, гъапнийи:

– Гьамусдихъантина учу яв лукӀар вуча!

19– ГучӀ мапӀанай, – гъапи Юсуфди, – узу Заанур вуйинхъа? 20Учву узуз писвал апӀуз ккайчва, хъа Заанури думу ужувлаз илтӀибкӀну: гьаддилантина фукьан инсанар гъюрхну! 21ГучӀ мапӀанай. Узу ичвра ва ичв бицӀидаринра гъайгъушнаъ хьидиза.

Му гафари гъардшар сикин гъапӀнийи ва дурар ккаарцнийи.


Юсуфдин аьжал

22Гьамци Юсуф чан багахьлуйирра хъади Египетдиъ ерлешмиш гъахьнийи. Дугъу варжна йицӀуд йисан уьмур хъапӀнийи. 23Дугъаз Ефраимдин худларра кмиди гъяркънийи, дугъу Манасдин балин – Махирин – бицӀидарра чан ликрихъ хъитӀнийи.

24– Багарихьди узу йикӀиди, – гъапи дугъу гъардшариз. – Хъа гьациб йигъ гъибдики: Заанури учву кӀваин апӀиди ва учву мушвʼан Чав Ибрагьимдиз, Исакьдиз ва Якьубдиз гаф тувну улупнайи ругариина гъахидичву.

25Юсуфди, Израилин баярикан Заанури чиб кӀваин гъапӀган, чпихьди Египетдиан чан гъузу кӀурбар гъахуз, чаз – Юсуфдиз гаф тувуб ккун гъапӀнийи.

26Юсуф варжна йицӀуд йисаъ ади гъакӀнийи. Беденра мялгьямариан дапӀну, ишкӀиъ итну, Юсуф Египетдиъ гъитнийи.

## Жугьдарин улихь вахтарин сакьюдар аьдатар

Жугьдарин улихь вахтарин сакьюдар аьдатар

Аьдат | Гъавриъ ккауб | Наан каш
Заануриз, Дугъан ччвурнан ерина, РАББИ («йиз Аьхюр») кӀури гъахьну | Заанурин ччвур пуб гъадагъа вуди гъабхьну. | 2:4 ва душвхъантина
гъараваш дишагьли жвуван жилириз тувуб | Ригъ гьудубчӀвру терефнаъ айи уьлкйирин гьамциб аьдат ади гъабхьну: бицӀидар даршулайи хпири чахъди хъайи гъараваш дишагьли чан жилириз тувуйи. Хъа чан жилирикан думу гъараваш дишагьлийиз гъахьи бицӀидар хпири чан ликрихъ хъитӀуйи. | 16:2
урнарихъ деуб | Шагьрин айитӀинди учӀвру урнарихъишв жямяаьтдин гим вуди гъабхьну, гьадушвахъ чпин сударра кмиди апӀури гъахьну. | 23:10
бакьбакьикк хил ккивуб | Ижми ху апӀбан аьдат. | 24:2; 47:29
аьхюнурвал | Аьхюнурвал – чвйирин арайиъ аьхюну бализ гьюрмат хьувал ва, ирс пай апӀруган, артухъди ирс рубкьувал ву. | 25-пи кӀул
адашди, берекет хьуб ккун апӀуб | ЙикӀури ахниъ айи адашди чан аьхюну бализ дих апӀуйи ва Заанурикан, дугъан хизандиз берекет хьуб ккун апӀуйи ва чаллантина гъубзнайи ирснан аьхювал дугъан хилиъ ивуйи. | 27-пи кӀул
гирамиб вуди гъван дубсуб | Улихь вахтари, му йишв гирамиб ву кӀури улупбан бадали гъван вая гъванарин кӀеле дубсуйи. | 28:18
оливкйирин ччим улубзуб | Гирамиб (гирамир) вуди жара апӀбан ва Заануриз бахиш вуди дебккбан (дерккбан) аьдат. | 28:18
чвуччву чан гъакӀи чвуччвун хпир дитуб | БицӀир дархьиди гъакӀи чвуччун хпир, тмуну чвуччвуз дитри гъахьну. Мици, чан чвуччвуз наслар ишри кӀури апӀуйи. | 38-пи кӀул

## Кьадар улупбан уьлчмйир

Кьадар улупбан уьлчмйир

гъагънан, манзилнан ва бушлугънан кьадар улупру кюгьне жугьдарин уьлчмйир | кюгьне уьлчмйириз барамбар гьамусдин кьадар
(жугьдарин) саб луху | фукьан убшруш улупру уьлчме, 7 литритӀан цӀиб артухъ убшруб
бека | гъагъишин улупру уьлчме, 6 грамсиб гъагъишин
кесита | мялум дару кюгьне пулин кьадар улупру уьлчме
хъуршил | ярхишин улупру уьлчме, 50 сантиметркьансиб
шекел | гъагъишин улупру уьлчме, гьацира пулин кьадар улупруб (арсран гъагъ), 11,5 граммсиб

## Эвел заманайин карта

Эвел заманайин карта

+ 1:1 Югь. 1:1

+ 1:27 Матт. 19:4, Марк 10:6

* 2:4 Заанури Муса пайгъамбриз Чан ччвур ачмиш гъапӀну. Заанурихьна вуйи гьюрматнаан жугьдари думу ччвур кӀури гъахьундар. Дидин ерина дурари «рабби», яни «йиз аьхюр» кӀури гъахьну. Думу ччвур фици кӀуйиш дюзди аьгъдар, гьаддиз дидин ерина РАББИ бикӀура.

+ 2:7 Коринф-1 15:45

+ 2:9 Эвел 3:22, Ачмиш 2:7, Ачмиш 22:2

+ 2:11 1 Пачч. 15:7

+ 2:14 Даниял 10:4, Эвел 10:11-12

+ 2:21 Эвел 15:12, 1 Пачч. 26:12

* 2:23 Жугьуд чӀалнаъ жилижви – «иш» ва дишагьли – «ишша».

+ 2:24 Матт. 19:5, Марк 10:7, Коринф-1 6:16, Эфес 5:31

+ 3:1 Матт. 10:16

+ 3:3 Эвел 2:17

+ 3:6 Рим 5:12, Коринф-1 15:21-22

+ 3:15 Рим 16:20

+ 3:16 Эфес 5:21, Колосс 3:18

* 3:20 «Адам» жугьуд чӀалниинди «адми» кӀуру гаф ву.

* 3:20 «Гьава» жугьуд чӀалниинди «уьмур» кӀуру гаф ву.

+ 3:22 Эвел 2:9, Ачмиш 2:7, Ачмиш 22:2

+ 4:7 Эвел 3:16

+ 5:2 Эвел 1:27

+ 5:3 Коринф-1 15:49

+ 5:24 4 Пачч. 2:11, Жугьдариз 11:5

+ 5:29 Эвел 3:17

* 6:2 Заанурин баяриз гъапиган, мушваъ фици фикирназ гъадабгъуруш дугъриди ачухъ дар, хъа саспиган, малайикаризра гьаци кӀури шулу.

+ 6:5 Насигьятар 6:18, Матт. 12:34

+ 6:6 1 Пачч. 15:10-11

* 6:15 Ярхишин варжна хьуцӀур метркьан, яркьушин къанна хьуб метркьан ва ягълишинра йицӀихьуб метркьан аьхюди.

* 6:16 ГьацӀ метркьан аьхюди.

* 7:20 Ургуб метрна гьацӀкьан ягъалди.

+ 8:4 4 Пачч. 19:37,

+ 8:17 Эвел 1:22

* 8:20 Думуган, гьялал гьяйванатар урккури, фукӀа гъидритди цӀигъ ургури гъурбан апӀру аьдат ади гъабхьну.

+ 8:21 Эвел 6:5

+ 9:1 Эвел 1:22

+ 9:3 Эвел 1:29

+ 9:4 Ляхнар 15:20, Ляхнар 15:29

+ 9:6 Эвел 1:26-27

+ 9:21 Насигьятар 20:1

+ 9:22 Насигьятар 30:17

+ 10:4 Юнус 1:3

+ 10:7 Эвел 2:11

+ 10:11 Эвел 2:14

+ 10:29 Эвел 2:11

+ 11:2 Эвел 10:10, Даниял 3:1

+ 12:1 Ляхнар 7:4

+ 12:3 Эвел 18:18, Эвел 22:18, Эвел 26:4, Эвел 28:14, Галат 3:8

+ 12:10 Эвел 41:54

+ 12:13 Эвел 20:2, Эвел 20:12

+ 13:10 Эвел 2:10, Эвел 19:24

+ 13:13 Эвел 18:20

+ 13:16 3 Пачч. 3:8

+ 14:17 2 Пачч. 18:18

+ 14:20 Эвел 28:22, Жугьдариз 7:1-2

+ 15:1 2 Пачч. 22:3,

+ 15:5 Эвел 22:17, Рим 4:18

+ 15:6 Рим 4:3, Галат 3:6, Якьубдин 2:23

+ 15:8 Лк. 1:18

+ 15:12 Эвел 2:21, 1 Пачч. 26:12,

+ 15:13 Ляхнар 7:6

+ 15:14 Ляхнар 7:7

+ 15:16 3 Пачч. 21:26

+ 15:18 3 Пачч. 4:21,

* 16:3 Думу вахтари жилириз, хпарилан гъайри, хъана лукӀ-хпар ади шуйи.

+ 16:5 Эвел 18:25, Эвел 31:53, 1 Пачч. 24:13, 1 Пачч. 24:16,

* 16:7 Мушваъ малайикди РАББИЙИН ччвурнахъан кӀура.

+ 17:5 Рим 4:17

* 18:6 Яни къабна кьюб литр (йицӀиюкьуб килакьан хю).

+ 18:10 Рим 9:19

+ 18:12 Петрин-1 3:6

+ 18:14 Матт. 19:26, Лк. 1:37, 4 Пачч. 4:16

+ 18:18 Эвел 12:3

+ 18:20 Эвел 13:13

+ 18:25 Эвел 16:5,

+ 19:11 4 Пачч. 6:18

+ 19:24 Лк. 17:29

+ 20:2 Эвел 12:10-20

+ 20:7 Якьубдин 5:16

* 20:16 ЙицӀисаб килана гьацӀкьан арс.

+ 20:17 Якьубдин 5:16

+ 21:3 Эвел 17:19

+ 21:4 Эвел 17:12-13

+ 21:9 Галат 4:29

+ 21:10 Югь. 8:35, Галат 4:30

+ 21:12 Рим 9:7

* 21:17 Мушваъ малайикди РАББИЙИН ччвурнахъан кӀура.

+ 21:21 3 Пачч. 11:18

+ 21:31 Эвел 26:33

+ 22:1 Ляхнар 9:10

* 22:2 Дубккну убгру гъурбан – Заануриз вафалувал улупру гъурбан.

* 22:11 Мушваъ малайикди РАББИЙИН ччвурнахъан кӀура.

+ 22:17 Эвел 15:5, 3 Пачч. 4:20, Жугьдариз 6:13-14

+ 22:18 Эвел 12:3, Эвел 26:4, Ляхнар 3:25

+ 22:23 Эвел 24:24

* 23:10 Думу вахтари жямяаьтдин гим шагьрин урнарихъ шуйи.

* 23:15 Юкьуб килана гьацӀкьан арс.

* 24:2-4 Думу вахтари гьамциб аьдатниинди ху апӀури шуйи.

* 24:22-23 Йирхьуб грамкьан гъизил.

* 24:22-23 Варжна йицӀихьуб грамкьан гъизил.

+ 25:10 Эвел 23:16-20

+ 25:18 1 Пачч. 15:7

+ 25:23 2 Пачч. 8:14, Рим 9:12

+ 25:34 Жугьдариз 12:16

+ 26:1 Эвел 12:10, Эвел 20:2

+ 26:3 Эвел 22:16-18,

+ 26:4 Эвел 12:3, Эвел 22:18, Ляхнар 3:25

+ 26:7 Эвел 12:13, Эвел 20:1-2

+ 26:15 Эвел 21:30

+ 26:29 Насигьятар 16:7

+ 26:34 Эвел 36:2-3

+ 27:3 Эвел 25:27-28

* 27:36 Ччвурнан жара мяна: «аьмалдар».

+ 27:36 Эвел 25:33

+ 27:40 2 Пачч. 8:14, 4 Пачч. 8:20-22

+ 27:46 Эвел 26:35

+ 28:2 Эвел 22:23, Эвел 24:29-30

+ 28:9 Эвел 25:13, Эвел 36:3

+ 28:14 Эвел 12:3, Эвел 13:16, Эвел 22:18, Эвел 26:4

+ 28:18 Эвел 35:14, 1 Пачч. 7:12

+ 28:19 Эвел 35:6, Эвел 35:15, Эвел 48:3

+ 28:20 1 Пачч. 1:11, 2 Пачч. 15:8

+ 28:22 Эвел 14:20,

+ 29:31 1 Пачч. 1:19-20

* 30:14 Мандрагорин кьабар жилириз хпирихьна тямягь зигрудар ва дишагьлийиз гизаф бицӀидар хуз кюмек апӀрудар вуди гьисаб апӀуйи.

* 31:11 Мушваъ малайикди РАББИЙИН ччвурнахъан кӀура.

+ 31:13 Эвел 28:20-22

* 31:19 Заанурси гьисаб апӀури гъахьир.

+ 31:45 Эвел 28:18, Эвел 35:14,

* 31:47 Арамей чӀалниинди: Шагьидвалин тепе.

* 31:47 Кюгьне жугьуд чӀалниинди: Шагьидвалин тепе.

+ 31:53 Эвел 16:5

+ 32:9 Эвел 31:3

+ 32:12 Эвел 28:14-15

+ 32:28 Эвел 35:10

+ 32:30 Югь. 1:18

+ 33:18 Эвел 12:6

* 33:19 Кесита – кюгьне вахтарин му уьлчме фукьан гъагъишан вуш ясана пулин кьадар вуш, мялум дар.

+ 34:7 2 Пачч. 13:12

+ 34:12 1 Пачч. 18:25

+ 35:1 Эвел 28:10-22

+ 35:7 Эвел 28:19

+ 35:8 Эвел 24:59

+ 35:10 Эвел 32:28

+ 35:11 Эвел 17:6

+ 35:14 Эвел 28:18, Эвел 31:45

+ 35:15 Эвел 28:19

+ 35:17 1 Пачч. 4:20

+ 35:19 Рут 1:2,

+ 35:22 Эвел 49:4,

+ 35:27 Эвел 13:18, Эвел 23:2

+ 35:29 Эвел 25:8

+ 36:1 Эвел 25:30

+ 36:3 Эвел 26:34, Эвел 28:9

+ 36:20 Эвел 14:6,

+ 36:34 Эвел 36:15,

+ 37:13 Эвел 33:18

+ 37:14 1 Пачч. 17:18

+ 37:17 4 Пачч. 6:13

+ 37:27 Эвел 25:12-16

* 37:28 Кьюдварж грамкьан арс.

+ 39:1 Эвел 37:36

+ 39:21 Даниял 1:10

+ 40:8 Даниял 2:28

+ 40:20 Марк 6:21

+ 40:22 Эстер 7:10

+ 41:8 Даниял 2:1-2

+ 41:12 Даниял 1:17

+ 41:16 Даниял 2:30

+ 41:30 4 Пачч. 8:1

+ 41:38 Даниял 4:5, Даниял 5:11

+ 41:40 Эстер 10:3

+ 41:42 Эстер 3:10, Эстер 8:2

+ 41:45 Эвел 46:20,

+ 41:54 Эвел 12:10

+ 42:6 Насигьятар 11:26

+ 42:9 Эвел 37:5-11

+ 42:22 Эвел 37:21-22

+ 43:32 Эвел 46:34

+ 44:20 Эвел 37:3

* 45:22 Шубуб килана гьацӀкьан арс.

* 45:23 Хпи дажйир жили дажйиртӀан багьади вуйи.

+ 46:1 Эвел 26:33

+ 46:4 Эвел 50:13

+ 46:12 Эвел 38,

+ 46:20 Эвел 41:45,

+ 46:34 Эвел 43:32,

* 47:29 Думу вахтари гьамциб аьдатниинди ху апӀури шуйи.

+ 47:30 Эвел 50:13

+ 47:31 3 Пачч. 1:47

+ 48:4 Эвел 28:12-15, Эвел 35:9-12

+ 48:7 Эвел 35:19, Рут 1:2

+ 49:4 Эвел 35:22,

+ 49:5 Эвел 34:25-29

+ 49:9 Ачмиш 5:5,

+ 49:16 Эвел 30:6

+ 49:31 Эвел 23:16-19, Эвел 35:29

+ 50:13 Эвел 23:16